Title
stringlengths 15
17
| Keywords
stringlengths 3
238
| Summary
stringlengths 73
7.23k
| Text
stringlengths 125
444k
|
|---|---|---|---|
Mál nr. 394/1999
|
Uppboðsskilmálar Frávísun frá héraðsdómi að hluta
|
Á uppboði sem fram fór í tengslum við opinber skipti til fjárslita milli M og Á keypti Á sex kýr. Á greiddi söluverð kúnna sama dag og uppboðið fór fram en hafðist ekki handa við að sækja þær úr vörslum M fyrr en um viku síðar. M neitaði þá að afhenda kýrnar nema gegn tiltekinni greiðslu fyrir umhirðu, fóðrun þeirra og fleira. Með úrskurði héraðsdóms tæplega sex mánuðum síðar var fallist á kröfu Á um að verða sett inn í umráð kúnna með aðfarargerð. M skoraði á Á að sækja kýrnar og sótti Á þær skömmu síðar. M höfðaði mál á hendur Á til heimtu endurgjalds fyrir umhirðu kúnna, fóðrun þeirra og fleira þann tíma, sem þær voru í vörslum hans, svo og þóknunar fyrir aðstoð við að koma þeim á flutningabifreið, en Á gerði gagnkröfu vegna mismunar á kostnaði við fóðrun og umhirðu og endurgjaldi fyrir þá mjólk úr kúnum, sem hægt hefði verið að selja. Talið var, að synjun M á afhendingu kúnna hefði ekki verið lögmæt. Gæti M ekki krafið Á um endurgjald fyrir umhirðu kúnna og fóðrun fyrir þann tíma, sem hann hefði haldið þeim ranglega fyrir Á og fram til þess dags er hann skoraði á hana að sækja þær. Var M ákveðið endurgjald fyrir fóðrun og umhirðu í alls 15 daga, en við mat á endurgjaldinu voru lagðar til grundvallar upplýsingar um meðaltöl frá Hagþjónustu landbúnaðarins. Kröfum M vegna læknishjálpar og lyfja fyrir kýrnar var hafnað sem ósönnuðum. Engar upplýsingar þóttu liggja fyrir um það hvar og á hvaða kjörum Á hefði getað komið kúnum fyrir þannig að þær nýttust henni til tekjuöflunar eða hvort kýrnar hefðu getað framleitt mjólk af ráði vegna júgurbólgu og hvort sú mjólk hefði verið söluhæf, en um þetta var ágreiningur í málinu. Þótti grundvöllur bótakröfu Á ekki hafa verið lagður með þeim hætti að dómur yrði á hana lagður og var henni vísað sjálfkrafa frá héraðsdómi.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason og Markús Sigurbjörnsson og Viðar Már Matthíasson, settur hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 29. september 1999. Hann krefst þess að stefnda verði dæmd til að greiða sér 1.930.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 17. desember 1998 til greiðsludags. Hann krefst einnig málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefnda krefst þess að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur og áfrýjandi dæmdur til að greiða málskostnað fyrir Hæstarétti. I. Í tengslum við opinber skipti til fjárslita milli málsaðila vegna skilnaðar þeirra fór fram uppboð á lausafjármunum 11. maí 1998 að Eystri-Leirárgörðum í Leirár- og Melasveit, en þar höfðu þau rekið búskap. Meðal þess, sem selt var á uppboðinu, voru 28 kýr og keyptu áfrýjandi og sonur málsaðila 22 þeirra en stefnda 6. Áfrýjandi heldur því fram að hann hafi lýst því yfir við lögmann stefndu þegar uppboðinu var lokið að hann vildi að kýr þær, er stefnda keypti, yrðu fjarlægðar af bænum. Ef stefnda yrði ekki við því hafi hann áskilið sér 10.000 krónur á dag í endurgjald fyrir umhirðu þeirra, fóðrun og fleira. Stefnda andmælir því að áfrýjandi hafi áskilið sér hina tilgreindu fjárhæð en ekki að hann hafi áskilið sér endurgjald. Ekki er umdeilt með málsaðilum að stefnda greiddi söluverð kúnna hjá sýslumanni sama dag og uppboðið fór fram. Hún tilkynnti áfrýjanda 18. maí 1998 að hún hygðist sækja kýrnar daginn eftir og hafði þá áfrýjandi uppi kröfur um endurgjald fyrir umhirðu þeirra, fóðrun og fleira að fjárhæð 479.992 krónur og neitaði að afhenda þær nema gegn greiðslu þess. Stefnda undi því ekki og gerði síðar kröfu um að fá vörslur kúnna með innsetningargerð. Gekk úrskurður henni í vil 5. nóvember 1998. Áfrýjandi skoraði á hana 11. sama mánaðar að sækja kýrnar og gerði hún það 19. sama mánaðar. Aðstoðaði áfrýjandi við að koma þeim á flutningabifreið og hefur áskilið sér 10.000 krónur í þóknun fyrir það. II. Áfrýjandi höfðaði mál þetta til heimtu á endurgjaldi fyrir umhirðu kúnna, fóðrun þeirra og fleira þann tíma, sem þær voru í vörslum hans, svo og þóknunar fyrir aðstoð við að koma þeim á flutningabifreið. Miðaði hann kröfur sínar við endurgjald, 10.000 krónur á dag í 192 daga, svo og framangreinda fjárhæð í þóknun fyrir vinnu við að koma kúnum á flutningabifreið. Í héraði höfðaði stefnda gagnsök. Í kröfu hennar um staðfestingu héraðsdóms felst að áfrýjandi verði dæmdur til að greiða henni mismun á kostnaði við fóðrun og umhirðu kúnna og endurgjaldi fyrir þá mjólk úr þeim, sem hægt hefði verið að selja. Reisir hún fjárkröfu sína á upplýsingum í bréfi frá Hagþjónustu landbúnaðarins, þar sem kemur fram að meðalkostnaður við fóðrun og umhirðu 6 kúa í 8 daga sé 14.964 krónur, en tekjur af innsendri mjólk fyrir jafn langan tíma séu að meðaltali 35.291 króna. Telur hún áfrýjanda hafa valdið sér tjóni með því að hafa með ólögmætum hætti haldið kúnum fyrir sér þannig að hún hafi ekki getað haft þær á fóðrum og nýtt afurðir þeirra í 192 daga. Héraðsdómur féllst á að bótaskylt tjón hennar væri 487.618 krónur. III. Við uppboð 11. maí 1998 giltu almennir skilmálar fyrir uppboðssölu á lausafjármunum o.fl. nr. 42/1992. Samkvæmt 7. gr. þeirra var kaupanda, stefndu í máli þessu, rétt og skylt að taka kýrnar í sínar vörslur um leið og kaupverð þeirra hafði verið greitt, en það var gert síðar sama dag. Áfrýjandi þykir því eiga rétt til endurgjalds fyrir umhirðu þeirra og fóðrun frá þeim degi. Með úrskurði Héraðsdóms Vesturlands 5. nóvember 1998 var slegið föstu að synjun hans á afhendingu kúnna, þegar eftir því var leitað 18. maí sama árs, hafi ekki verið lögmæt. Í kjölfar þess úrskurðar skoraði áfrýjandi 11. nóvember 1998 á stefndu að sækja kýrnar og gerði hún það 19. sama mánaðar. Áfrýjandi getur ekki krafið stefndu um endurgjald fyrir umhirðu kúnna og fóðrun fyrir þann tíma, sem hann hélt þeim ranglega fyrir stefndu og fram til þess dags er hann skoraði á hana að sækja þær. Samkvæmt framansögðu telst áfrýjandi eiga rétt til endurgjalds fyrir umhirðu og fóðrun kúnna í 7 daga frá 11. maí til og með 18. maí 1998 og í 8 daga frá 11. nóvember til og með 19. nóvember sama árs eða samtals 15 daga. Fallast má á það með stefndu að það endurgjald, sem áfrýjandi hefur krafist að þessu leyti, sé bersýnilega ósanngjarnt og verður ekki á það fallist samkvæmt lögjöfnun frá 5. gr. laga nr. 39/1922 um lausafjárkaup. Stefnda hefur í sinni kröfugerð miðað við að áfrýjanda hefði borið endurgjald fyrir umhirðu og fóðrun kúnna samkvæmt upplýsingum um meðaltöl frá Hagþjónustu landbúnaðarins og nemur sú fjárhæð 1.870 krónur á dag. Er rétt að leggja þessa fjárhæð til grundvallar, enda hefur áfrýjandi engar sönnur fært að staðhæfingum sínum um mikinn kostnað vegna læknishjálpar og lyfja fyrir kýrnar, sem hafi verið með júgurbólgu. Samkvæmt þessu á áfrýjandi rétt á 28.050 krónum fyrir umhirðu og fóðrun kúnna og 10.000 krónum í þóknun fyrir aðstoð við að koma þeim á flutningabifreið 19. nóvember 1998, en síðastgreindri fjárhæð hefur ekki verið mótmælt sérstaklega. Ber stefndu því að greiða áfrýjanda samtals 38.050 krónur með dráttarvöxtum eins og greinir í dómsorði. IV. Svo sem fyrr greinir hefur stefnda krafið áfrýjanda um skaðabætur á þeim grundvelli að hann hafi með ólögmætum hætti haldið vörslum kúnna og þannig aftrað sér frá því að hirða afrakstur þeirra. Heldur hún því fram að hún hefði getað komið þeim á aðra bæi og þannig haft af þeim tekjur. Engar upplýsingar liggja fyrir um það hvar og á hvaða kjörum stefnda hefði getað komið kúnum fyrir þannig að þær nýttust henni til tekjuöflunar, en í málinu liggur fyrir að hún fékk við fjárslitin hluta af því greiðslumarki mjólkur, sem bundið var við Eystri-Leiraárgarða. Áfrýjandi hefur haldið því fram í málinu að garnaveiki hafi verið í gripum á Eystri-Leirárgörðum og hafi samkvæmt fyrirmælum yfirdýralæknis ekki verið heimilt að flytja þaðan nautgripi nema á bæi innan tiltekins svæðis og þar aðeins á aðra „garnaveikibæi“. Hefur þessu ekki verið andmælt. Þá liggja ekki fyrir neinar upplýsingar um hve mikið kýrnar hafa framleitt af mjólk, en ágreiningur er um það í málinu hvort þær hafi vegna júgurbólgu getað framleitt mjólk að ráði og hvort sú mjólk hafi verið söluhæf. Þar sem grundvöllur bótakröfu stefndu hefur ekki verið lagður með þeim hætti að dómur verði á hana lagður verður að vísa henni sjálfkrafa frá héraðsdómi. Með hliðsjón af kröfugerð aðila og málatilbúnaði þeirra þykir rétt að hvort þeirra beri sinn kostnað af málinu. Dómsorð: Stefnda, Ágústa S. Björnsdóttir, greiði áfrýjanda, Magnúsi Inga Hannessyni, 38.050 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 17. desember 1998 til greiðsludags. Kröfu stefndu um skaðabætur úr hendi áfrýjanda er vísað frá héraðsdómi. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 6. júlí 1999. Mál þetta, sem dómtekið var 8. júní sl., var þingfest 17. desember sl. Aðalstefnandi er Magnús Hannesson, kt. 101155-4049, Eystri-Leirárgörðum, Leirár- og Melahreppi. Aðalstefnda er Ágústa S. Björnsdóttir, kt. 020458-3999, Kleifarseli 18, Reykjavík. Með gagnstefnu, áritaðri um birtingu 6. janúar 1999, höfðaði aðalstefnda gagnsök á hendur aðalstefnanda í máli þessu. Dómkröfur aðalstefnanda í aðalsök: Að aðalstefnda verði dæmd til að greiða honum skuld að fjárhæð 1.930.000 kr. með dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá þingfestingardegi til greiðsludags. Þá gerir aðalstefnandi kröfu um hæfilegan málskostnað úr hendi aðalstefndu. Aðallega krefst aðalstefnda sýknu af öllum kröfum aðalstefnanda. Til vara að stefnukröfur verði stórlega lækkaðar. Að aðalstefnandi verði dæmdur til þess að greiða aðalstefndu málskostnað skv. gjaldskrá Löggarðs ehf. Dómkröfur gagnstefnanda í gagnsök: Að gagnstefndi verði dæmdur til þess að greiða gagnstefnanda 488.928 kr. með dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxtalaga frá 11. nóvember 1998 til greiðsludags. Jafnframt er þess krafist að gagnstefndi verði dæmdur til þess að greiða gagnstefnanda málskostnað skv. gjaldskrá Löggarðs ehf. Dómkröfur gagnstefnda í gagnsök: Gagnstefndi krefst sýknu af kröfum gagnstefnanda og að gagnstefnandi verði dæmd til þess að greiða gagnstefnda hæfilegan málskostnað að mati réttarins. Hinn 11. maí 1998 var selt á uppboði af sýslumanninum í Borgarnesi lausafé að Eystri-Leirárgörðum í tengslum við fjárskipti á búi aðila málsins vegna hjónaskilnaðar sem sætir opinberum skiptum. Umrædd jörð, bústofn og tæki voru hjúskapareign aðalstefnanda. Á uppboðinu voru m.a. seldar 28 kýr, 6 þeirra keypti aðalstefnda, en þær voru auðkenndar nr. 117, 160, 167, 173, 174 og 177. Aðalstefnda tók kýrnar ekki með sér af uppboðsstað. Ágreiningur er með aðilum um það hvenær aðalstefnda greiddi uppboðsandvirðið. Aðalstefnandi segir aðalstefndu hafa greitt það 11. maí 1998 en aðalstefnda kveðst hafa greitt það 18. maí 1998. Þann dag gerði aðalstefnda kröfu um að fá kýrnar afhentar næsta dag. Þá krafðist aðalstefnandi greiðslu fyrir fóðrun og umhirðu kúnna að fjárhæð 479.992 kr. Því hafnaði aðalstefnda. Að sögn aðalstefnanda gerði aðalstefnda ekki frekari reka að því að fá kýrnar afhentar. Með aðfararbeiðni þingfestri 6. okt. 1998 krafðist aðalstefnda þess að fá kýrnar teknar með beinni aðfarargerð úr vörslum aðalstefndanda. Aðalstefnandi andmælti þar sem hann taldi sig eiga rétt á endurgjaldi fyrir umönnun kúnna og gæti því á grundvelli haldsréttar neitað að afhenda þær. Með úrskurði Héraðsdóms Vestfjarða, uppkveðnum 5. nóv. 1998, var fallist á kröfu aðalstefndu um afhendingu kúnna sex. Eftir að úrskurður héraðsdóms gekk skoraði aðalstefnandi á aðalstefndu með bréfi, dags. 11. nóv. 1998, að sækja kýrnar strax eða í síðasta lagi föstudaginn 13. nóvember 1998, en í lok þess dags yrðu þær settar út úr fjósi og væru eftir það alfarið á ábyrgð aðalstefndu. Lögmaður aðalstefndu kvað hana ekki hafa tök á því að taka við kúnum fyrr en 19. nóvember 1998 og óskaði aðalstefnda eftir að kýrnar fengju að vera í fjósi þangað til. Aðalstefnandi varð við því og á tilgreindum degi kom flutningabifreið á vegum aðalstefndu til að sækja kýrnar. Aðalstefnandi aðstoðaði bifreiðastjórann við að færa kýrnar í bifreiðina. Hann telur sig eiga rétt á endurgjaldi fyrir þá vinnu úr hendi aðalstefndu. Málsástæður og rökstuðningur aðalstefnanda í aðalsök Aðalstefnandi telur sig eiga rétt á endurgjaldi fyrir fóðrun, umhirðu, húsaskjól o.fl. fyrir kýrnar sex tímabilið 11. maí 1998 er þær voru slegnar aðalstefndu á uppboði og þar til hún lét sækja þær 19. nóv. 1998. Samkvæmt 7. gr. uppboðssskilmála sem giltu á uppboðinu sé kaupanda rétt og skylt að taka muni í sínar vörslur um leið og kaupverð þeirra er greitt. Kaupverð kúnna 6 hafi aðalstefnda greitt sýslumanninum í Borgarnesi á uppboðsdegi 11. maí 1998. Þá hafi henni borið að taka kýrnar strax í sínar vörslur. Það hafi hún ekki gert þrátt fyrir áskorun aðalstefnanda á uppboðsstað og yfirlýsingar hans við lögmann hennar sem hann hafi kynnt aðalstefndu, þ.e. að hann myndi áskilja sér 10.000 kr. á dag fyrir umhirðu hverrar kýr þar til þær yrðu sóttar. Að sögn aðalstefnanda voru allir gripirnir sýktir af júgurbólgu sem kalli á aukna umhirðu, lyf og dýralækniskostnað, auk þess sem þeir hafi sýkt heilbrigða gripi sem hafi verið með þeim í fjósi og voru eign aðalstefnanda og sonar hans. Þegar aðalstefnda krafðist innsetningar í kýrnar hélt aðalstefnandi því fram að hann hefði haldsrétt í kúnum fyrir kröfu sinni um endurgjald. Á það féllst héraðsdómur ekki. Að sögn aðalstefnanda byggði dómurinn niðurstöðu sína m.a. á yfirlýsingu uppboðshaldara um að aðalstefnda hefði greitt uppboðsandvirðið 18. maí 1998 og þá gert kröfu um að fá kýrnar afhentar en verið synjað af aðalstefnanda. Eftir að úrskurður héraðsdóms gekk og aðalstefnda hafði sótt kýrnar hafi komið í ljós að yfirlýsing sýslumannsins í Borgarnesi hafi verið röng því skv. greiðslukvittun hafi uppboðsandvirðið verið greitt 11. maí 1998 og þá þegar hafi aðalstefndu borið að taka kýrnar í sínar vörslur, sbr. 7. gr. uppboðsskilmála. Þannig verði að telja að aðalstefnandi hafi í raun átt haldsrétt í kúnum og honum hafi því verið rétt að synja aðalstefndu um afhendingu þeirra ef hún greiddi ekki eða setti tryggingu fyrir kröfu hans. Krafa aðalstefnanda sundurliðast svo: Aðalstefnandi telur óumdeilt að hann hafi áskilið sér 10.000 kr. á dag fyrir umönnun en áhöld séu um það hvort það hafi verið fyrir hverja kú eða allar kýrnar sex. Aðalstefnda hafi borið því við að hún hafi talið áskilnað aðalstefnanda um 10.000 kr. á dag hafa tekið til allra kúnna sex. Til þess að koma til móts við aðalstefndu fellst aðalstefnandi á að miða við skilning hennar og að hún greiði honum 10.000 kr. á dag fyrir fóðrun og umhirðu allra kúnna sex. Um lagarök vísar stefnandi til meginreglna kaupa-, kröfu- og samningaréttar, m.a., loforðs og skuldbindingargildis samninga. Þá vísar stefnandi til þeirrar meginreglu sem fram kemur í 5. gr. kaupalaga nr. 39/1922. Enn fremur vísar aðalstefnandi til auglýsingar um almenna skilmála fyrir uppboðssölu á lausafjármunum o.fl. nr. 42/1992.
|
Mál nr. 43/2006
|
Erfðafesta Leigusamningur Uppsögn Riftun
|
S og E, eigendur jarðarinnar H í Dalabyggð, kröfðust viðurkenningar á því að afnotaréttur H ehf. á lóð í landi jarðarinnar hefði fallið niður við uppsögn þeirra á leigusamningi, sem félagið reisti rétt sinn á. Ekki var talið unnt að binda enda á samninginn með uppsögn, enda hafði lóðin verið leigð á erfðafestu ótímabundið og án heimildar til uppsagnar. Þá var ekki fallist á að samningurinn hefði fallið niður vegna brostinna forsendna eða að fyrir lægi að umhirðu mannvirkja á lóðinni hefði verið svo ábótavant að heimild hefði staðið til þess að rifta samningnum. Eins og atvikum var háttað var ekki heldur talið að greiðsluskylda fyrir afnotin í peningum hefði orðið virk og að reisa hefði mátt riftun samningsins á vanefndum H ehf. á því að standa skil á leigugreiðslunum. Var félagið því sýknað af kröfu S og E.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Árni Kolbeinsson og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 20. janúar 2006 og krefjast þess að viðurkennt verði aðallega að í síðasta lagi frá 1. september 2003, en til vara frá síðari tíma samkvæmt ákvörðun dómsins, sé niður fallinn afnotaréttur stefnda samkvæmt leigusamningi 15. október 1967 milli þáverandi eiganda jarðarinnar Hnúks í Klofningshreppi, Dalasýslu og Sigurðar Ágústssonar, en afsöluðum stefnda 26. febrúar 1972. Þau krefjast og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður hann staðfestur. Áfrýjendur greiði stefnda málskostnað svo sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjendur, Sveinn Skúlason og Erna Valsdóttir, greiði sameiginlega stefnda, Hnúksnesi ehf., 250.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Vesturlands 25. október 2005. Mál þetta var höfðað 16. nóvember 2004 og dómtekið 11. október 2005. Stefnendur eru Sveinn Skúlason og Erna Valsdóttir, bæði til heimilis að Flókagötu 67 í Reykjavík. Stefndi er Hnúksnes ehf., Ægisbraut 7 í Búðardal. Stefnendur gera þá kröfu sem eigendur jarðarinnar Hnúks í Dalabyggð að viðurkennt verði að í síðasta lagi frá 1. september 2003 hafi fallið niður afnotaréttur stefnda samkvæmt leigusamningi 15. október 1967, upphaflega gerðum milli Sigurðar Ágústssonar og Jóhannesar Sigurðssonar en framseldur stefnda með afsali 26. febrúar 1972. Þá krefjast stefnendur málskostnaðar úr hendi stefnda. Stefnda krefst þess að félagið verði sýknað af kröfum stefnanda og að stefnendum verði gert að greiða málskostnað. I. Hinn 15. október 1967 gerðu Jóhannes Sigurðsson, eigandi jarðarinnar Hnúks í Dalasýslu, og Sigurður Ágústsson, alþingismaður, með sér samning um leigu á lóð úr landi jarðarinnar í svokölluðu Hnúksnesi. Í samningnum var lóðinni lýst þannig: „Leigusali leigir leigutaka lóð undir verzlunarhús, sláturhús, frystihús og fleira í landi jarðar sinnar, Hnúks, Klofningshreppi, Dalasýslu. Lóðin takmarkast af línu dreginni samsíða vesturgafli frystihúss, sem þegar stendur í landi leigusala, og er eign leigutaka. Lína þessi miðast við eins meters fjarlægð frá vesturgafli frystihússins og nær til sjávar. Lína þessi fellur hornrétt á suðurtakmörk lóðarinnar í eins meters fjarlægð frá suðurhlið frystihússins. Lengd suðurhliðar lóðarinnar skal vera 50 metrar. Þaðan skal dregin hornrétt lína í norður til sjávar og skal sú hlið lóðarinnar vera 30 metrar. Þar með er öll lóðin 1500 fermetar.“ Í samningnum sagði að lóðin væri leigð á erfðafestu og var leigugjaldið 500 krónur á ári bundið fasteignamati jarðarinnar sem næst yrði framkvæmt eða gefið út á eftir fasteignamati áranna 1956-1957 til hækkunar eða lækkunar. Gjalddagi leigunnar var ákveðinn 1. júní ár hvert en tekið var fram að leigan væri greidd til ársloka 1966. Þá var tekið fram í samningnum að leigutaka væri heimilt að reisa hver þau mannvirki á lóðinni sem hann óskaði, auk þess að hafa ótakmörkuð og gjaldfrjáls vatnsréttindi úr landi jarðarinnar til hvers konar nota sem leigutaka væru nauðsynleg. Samhliða leigusamningnum gaf Jóhannes Sigurðsson, eigandi jarðarinnar, út byggingayfirlýsingu þar sem fram kom að á leigulóðinni væri sláturhús með viðbyggðu verslunarhúsi og frystihús sem leigutaki, Sigurður Ágústsson, hefði reist og væri eigandi að. Var bæði leigusamningnum og byggingayfirlýsingunni þinglýst og lóðin tilgreind sem sérstök eign í þinglýsingabókum. Með afsali 26. febrúar 1972 seldi Sigurður Ágústsson lóðarréttindin í Hnúksnesi og mannvirki á lóðinni ásamt vélum og tækjum til stefnda. Var afsalið móttekið til þinglýsingar 10. janúar 1973. Hinn 10. júlí 1989 fengu stefnandi Sveinn og Þórólfur Halldórsson afsal fyrir jörðinni frá Fellsstrandarhreppi, en hreppurinn hafði leyst til sín jörðina skömmu áður á grunvelli forkaupsréttar í kjölfar sölu jarðarinnar á nauðungaruppboði í mars sama ár. Í afsalinu er að finna svohljóðandi ákvæði: Með kaupsamningi og afsali 27. júní 1994 seldi Þórólfur Halldórsson stefnanda Sveini eignarhluta sinn í jörðinni og tilheyrandi mannvirkjum. Í tilefni af rekstri málsins hafa stefnendur, sem eru í hjúskap, gefið út sameiginlega yfirlýsingu 7. október 2005 um að jörðin Hnúkur sé óskipt sameign stefnenda, þótt stefnandi Sveinn sé einn þinglýstur eigandi jarðarinnar. Frá því stefnendur eignuðust jörðina hefur lóðarleiga ekki verið greidd en stefnendur höfðu afnot af hólfi í frystigeymslu meðan hún var starfrækt á lóðinni. Á árinu 1996 fóru fram viðræður milli málsaðila um viðhald mannvirkja í Hnúksnesi. Í kjölfarið ritaði stefnandi Sveinn bréf 13. júní það ár og beindi þeim tilmælum til stefnda að þá um sumarið yrði hafist handa um viðgerðir og lagfæringar á byggingum á lóðinni auk þess sem húsin yrðu máluð. Einnig lýsti stefnandi þeirri skoðun sinni að ástand mannvirkja væri með öllu óviðunandi fyrir heildarútlit jarðarinnar. Loks lýsti stefnandi sig reiðubúinn til að taka við byggingum að hluta til eða öllu leyti ef það væri stefnda um megn að ráðast í lagfæringar eða stefnda hefði ekki lengur þörf fyrir byggingar á lóðinni. Með bréfi 30. maí 2002 óskuðu stefnendur eftir viðræðum við stefnda um starfsemi félagsina á lóðinni og framtíð aðstöðu og bygginga félagsins í Hnúksnesi. Með símskeyti 21. ágúst sama ár sögðu stefnendur síðan upp leigusamningi um lóðina með 12 mánaða fyrirvara. Kom fram í skeytinu að lok samningsins miðuðust við 1. september 2003. Þessu erindi svaraði stefnda með bréfi 31. ágúst 2002 þar sem uppsögn samningsins var mótmælt og hún talin ólögmæt. Í bréfi stefnenda 30. desember 2002 til stefnda kom fram að stefnendum hefðu borist upplýsingar um að fyrirhugað væri að hætta rekstri frystigeymslu í Hnúksnesi frá og með lokum febrúar 2003. Í erindinu var vísað til þess að lóðin hefði upphaflega verið leigð undir verslunarhús, sláturhús, frystihús o. fl. Var því haldið fram að forsendur fyrir leigusamningnum væru brostnar og samningnum lokið sjálfkrafa þar sem tekin hefði verið ákvörðun um að hætta rekstri frystigeymslu í Hnúksnesi en áður hefði rekstri verslunar og sláturhúss verið hætt. Þessu erindi svarði stefnda með ítarlegu bréfi 15. janúar 2003 þar sem meðal annars var mótmælt uppsögn samningsins á grundvelli brostinna forsendna. Einnig var saga starfseminnar að Hnúksnesi rakin í helstu atriðum og sagt að stjórn stefnda og félagsmenn ættu eftir að fjalla um framtíðar starfsemi félagsins. Stefnendur rituðu stefnda á ný bréf 26. febrúar 2003 sem hafði að geyma tilboð stefnenda um að taka við byggingum og mannvirkjum stefnda í Hnúkanesi án greiðslu en gegn því að ganga frá á sinn kostnað eftir starfsemina, þar með talið að láta tæma kælikerfi frystivéla og frystiklefa og koma spilliefnum til eyðingar, auk þess að láta rífa mannvirki sem ekki svaraði kostnaði að halda við. Með bréfinu fylgdu drög að afsali fyrir byggingum og mannvirkjum frá stefnda til stefnenda. Hinn 1. júlí 2003 rituðu stefnendur aftur bréf til stefnda og voru þar rakin samskipti þeirra við fyrirsvarsmann stefnda en þessi samskipti töldu stefnendur ekki hafa skilað tilætluðum árangri. Var því skorað á stefnda að ganga til viðræðna við stefnendur um lok samnings um leigu lóðar undir mannvirki félagsins. Að öðrum kosti væri stefnendum nauðugur sá kostur að bera málið undir dómstóla. Stefnendur gáfu út yfirlýsingu 29. ágúst 2003 þar sem rakin eru samskipti þeirra við stefnda og uppsögn leigusamnings um lóð undir mannvirki félagsins í Hnúksnesi. Jafnframt lýstu stefnendur því yfir að öllum frekari veðsetningum fasteigna á lóðinni væri hafnað þar sem lóðarréttindi væru ekki fyrir hendi. Var yfirlýsingu þessari síðan þinglýst á fasteign stefnda 9. september sama ár. Með bréfi stefnenda 10. sama mánaðar var því mótmælt að stefnda hefði veðsett eignina til tryggingar á skuldabréfi útgefnu 15. ágúst 2003 til Kaupþings-Búnaðarbanka Íslands hf. að fjárhæð 200.000 krónur. Var einnig vísað til þess að bréfið hefði verið lagt inn til þinglýsingar 2. september sama ár eða daginn eftir að leigusamningur féll niður fyrir uppsögn. Vegna ástands mannvirkja stefnda leituðu stefnendur atbeina Heilbrigðiseftirlits Vesturlands og fór Helgi Helgason, framkvæmdastjóri eftirlitsins, á vettvang 28. október 2003. Í tilefni af þeirri athugun ritaði Heilbrigðiseftirlitið stefnda bréf 10. nóvember 2003, en þar sagði meðal annars svo: „... Í Hnúksnesi eru tvær aðskildar byggingar. Sú sem stendur niður undir sjó er innréttuð með hliðsjón af kæligeymslum sem sjá má í byggingunni. Þarna eru vel útlítandi og aðskildir kæliklefar sem knúnir hafa verið af kælipressu sem staðsett er í einu herbergi hússins. Þótt kæliklefar hafi ekki verið notaðir um árabil er ekki búið að fjarlægja kælibúnað. Auk þess mátti sjá tvo kúta með kælimiðli, sennilega freoni, sem bannað hefur verið sem kælimiðill um nokkurn tíma. Annar kúturinn reyndist vera nær fullur af kælimiðli en hinn tómur. Í þessari byggingu var einnig hægt að finna eldhús og snyrtingu með vatnssalerni og handlaug. Umgengni um húsnæðið var ekki góð. Fráveita salernis rennur út um 4” steinrör í fjöruborð rétt utan við inngang í húsið. Efri byggingin sem er öllu ver farin skiptist í 4 samliggjandi einingar. Næst þjóðvegi er um 60 m² veiðafærageymsla og inn af henni er aðeins geymsla sem hugsanlega var einhverju sinni rekin sem aðgerðarhús. Þar inn af er lítil eining full af rusli og inn af henni gamalt og að því er virðist ónýtt fjárhús. Umgengni í þessum 4 einingum var mjög slæm og þarna mátti sjá ónýta rafgeyma og 200 l plasttunnu með úldnu hráefni. Þá mátti sjá litla báta og plastdót í tveimur fyrrnefndu einingunum. Það er mat heilbrigðiseftirlitsins að gera megi upp neðri bygginguna og hluta þeirrar efri. Hins vegar þarf umgengni innanhúss að batna verulega frá því sem nú er. Þá þarf að fá fagaðila til að tæma af kælikerfi og koma kælimiðli til viðurkennds förgunaraðila. Sama er að segja um önnur spilliefni sem eru á staðnum. Nú veit heilbrigðiseftirlitið ekki um framtíðaráform leiguhafa eða eiganda landsins á Hnúksnesi. Því er óskað eftir greinargerð með tímasetningu framkvæmda frá leiguhöfum þannig að meta megi þær ráðstafanir sem grípa þarf til auk þeirra sem fyrr eru taldar. Óskað er eftir að greinargerðinni verði skilað til Heilbrigðiseftirlits Vesturlands fyrir 1. desember n.k.“ Með bréfi stefnenda 2. apríl 2004 til stefnda var því lýst yfir að stefnendur myndu ekki una lengur við að stefnda léti undir höfuð leggjast að ganga frá samningi um skil landsins í viðunandi ástandi. Var stefnda því tilkynnt að stefnendur litu svo á að þau hefðu tekið við umræddu landi ásamt því sem á landinu væri ef formleg afhending hefði ekki farið fram í síðasta lagi 15. sama mánaðar með samkomulagi um hvernig gengið yrði frá landinu af hálfu félagsins. Þessu erindi svarði stefnda með bréfi 12. apríl 2004 þar sem harðlega var mótmælt fyrirhugaðri umráðatöku eigna félagsins, auk þess sem sú ráðagerð var talin fela í sér hótun um gertæki. Í bréfinu var aftur á móti fallist á að snyrta þyrfti eitt og annað í Hnúksnesi, eins og víða annars staðar, og yrði svo gert enda vorið í nánd. Þá kom fram í bréfinu að rætt hefði verið við ráðamenn, þar á meðal samgönguráðherra og vegamálastjóra, um vegabætur og hafnarmál í Hnúksnesi. Jafnframt sagði í bréfinu að fleiri mál væru á döfinni. Með bréfi lögmanns stefnenda 22. júní 2004 var veittur lokafrestur til 30. sama mánaðar til að skila lóðinni formlega en ella yrði mál höfðað til staðfestingar á lokum leigusamningsins. Á fundi sveitarstjórnar Dalabyggðar 23. nóvember 2003 var fjallað um málefni stefnda. Kemur fram í fundargerð frá þeim fundi að oddviti hafi gert grein fyrir því að jarðeigendur hafi höfðað mál á hendur stefnda vegna landsins í Hnúksnesi. Einnig var fært til bókar að rætt hefði verið að félagið afsalaði húseignum til Dalabyggðar, en sveitarstjórnarmenn hefðu talið betur fara á því að húseignir yrðu áfram á forræði félagsins. Við munnlegan flutning málsins kom fram að Dalabyggð væri meðal hluthafa í stefnda og ætti fulltrúa í stjórn félagsins. II. Stefnendur vísa til þess að þau hafi með símskeyti 21. ágúst 2002 sagt stefnda upp leiguafnotum af lóð í landi Hnúks frá 1. september 2003 vegna brostinna forsendna og vanefnda stefnda. Af sömu ástæðum telja stefnendur að þeim hafi verið heimilt að rifta samningnum. Stefnendur benda á að beinlínis sé tilgreint í leigusamningnum frá 15. október 1967 að leigð sé lóð undir verslunarhús, sláturhús, frystihús og fleira í landi jarðarinnar. Einnig komi þar fram að greiða skuli árlegt leigugjald á ákveðnum gjalddaga. Þannig séu forsendur um nýtingu lóðarinnar og greiðslu leigugjalds skráðar í samningum, en þær verði án tvímæla taldar til ákvörðunarástæðna fyrir lóðarleigunni. Þessar forsendur hafi síðan brostið þegar allri starfsemi var hætt í Hnúksnesi, auk þess sem leiga hafi ekki verið greidd. Stefnendur telja jafnframt að eðlileg umhirða mannvirkja og lóðar sé meðal almennra forsendna leigusala fyrir lóðarleigunni. Sama gegni um að starfsemi á lóðinni fari að landslögum, þar með talið að ekki sé mengunar- og slysahætta af mannvirkjum og búnaði á lóðinni. Stefnendur halda því fram að stefnda hafi með eigin athöfnum, athafna- og sinnuleysi gagnvart landeigendum og stjórnvöldum fyrirgert afnotarétti af lóðinni. Þessu til stuðnings vísa stefnendur til bréfs Heilbrigðiseftirlits Vesturlands til stefnda 10. nóvember 2003 og benda sérstaklega á að þar komi fram að frárennslismál séu í ólestri og að spilliefni sé að finna í húsakynnum stefnda. Því til viðbótar fullyrða stefnendur að mannvirkin hafi í áranna rás grotnað niður. Stefnendur halda því fram að engar forsendur séu til að hefja aftur rekstur af því tagi sem var í Hnúksnesi. Telja stefnendur að slík áform myndu kosta endurbyggingu allra mannvirkja á lóðinni til samræmis við gildandi reglur um hollustuhætti og mengunarvarnir, auk þess sem deiliskipuleggja þyrfti svæðið. III. Af hálfu stefnda er því mótmælt að grundvöllur sé fyrir uppsögn eða riftun leigusamnings um lóðina í Hnúksnesi. Vísar stefnda til þess að lóðin hafi upphaflega verið leigð á erfðafestu en slíkum samningum sé ætlaður langur líftími. Samningurinn hafi ekki að geyma uppsagnarákvæði og því sé hann óuppsegjanlegur. Stefnda vísar til þess að fram komi í samningnum að leigð sé lóð undir tilgreind mannvirki án þess að þau séu tæmandi talin, enda segi í samningnum eftir upptalningu mannvirkja „og fleira“. Þá komi fram í samningnum að leigutaka sé heimilt að reisa á lóðinni hver þau mannvirki sem hann óskar. Þannig hafi stefnda frjálsar hendur um hagnýtingu lóðarinnar og því séu not hennar ekki bundin tilteknum rekstri. Stefnda bendir á að starfsemi félagsins standi ekki og falli með upphaflegum rekstri þess. Líta verði til breyttra aðstæðna og þeirra möguleika sem aðstaða félagsins í Hnúksnesi bjóði upp á. Í því sambandi bendir stefnda á að félagið hafi átt frumkvæði að því að fá fjárveitingu að fjárhæð 900.000 krónur á fjárlögum fyrir árið 2005 til lendingarbóta í Hnúksnesi. Einnig hafi verið samþykkt að veita 500.000 krónum í Hnúksnesveg til að bæta sjávargötu héraðsbúa. Að auki sé fleira á döfinni, enda hafi mikið lifnað yfir eyjabyggðinni við Breiðafjörð. Þessar endurbætur séu til þess fallnar að renna stoðum undir áframhaldandi starfsemi stefnda í Hnúksnesi, sem gæti í framtíðinni tengst hafnaraðstöðu og ferðamennsku. Stefnda tekur undir með stefnendum að eðlileg umhirða lands og mannvirkja sé sjálfsögð eftir því sem við verður komið. Fullyrðir stefnda að félagið hafi leitast við að sinna þessu. Einnig hafi stefnda brugðist við ávirðingum stefnenda með viðeigandi úrbótum, auk þess sem frekari úrbætur séu fyrirhugaðar. Stefnda vísar til þess að fullt samkomulag hafi verið um greiðslu leigu fyrir lóðina með því að stefnendur höfðu endurgjaldslaus not af frystihólfi hjá sefnda. Eftir að frystingu var hætt á árinu 2003 hafi stefnda ekki verið krafin um leigugjald af hálfu stefnenda, enda hafi þau þá verið búin að segja upp leigunni. Stefnda hafi því ekki verið gefið færi á að greiða leiguna. Verði á hinn bóginn talið að vanhöld séu á leigugreiðslum af hendi stefnda sé sú vanefnd svo óveruleg að ekki verði með neinu móti fallist á að afnotaréttur stefnda samkvæmt samningnum sé fallinn niður. Samkvæmt framansögðu hafnar stefnda því að afnotarétti félagsins af lóðinni sé lokið fyrir uppsögn eða riftun vegna brotsinna forsendna eða vanefnda. IV. Með samningi 15. október 1967 leigði þáverandi eigandi jarðarinnar Hnúks 1.500 fermetra spildu í Hnúksnesi. Þeim réttindum og mannvirkjum á lóðinni var síðan afsalað til stefnda 26. febrúar 1972. Í afsali fyrir jörðinni 10. júlí 1989 til stefnanda Sveins og Þórólfs Halldórssonar undanskildi afsalsgjafi, sem var Fellsstrandarhreppur, ótakmörkuð afnot af landskika í Hnúksnesi, umhverfis núverandi byggingar og önnur mannvirki við bryggjuna. Er sá skiki afmarkaður annars vegar af sjó og hins vegar af vegi þeim er liggur að bryggjunni frá botni vogsins. Fyrir liggur að þessi skiki er allnokkuð stærri en land það sem leigt var með samningnum frá árinu 1967. Með hliðsjón af því að landspilda þessi er sögð umhverfis byggingar og mannvirki við bryggjuna verður ekki talið að spildan hafi átt að ná til lóðarinnar undir mannvirkjum sem upphaflega var leigð og síðan framseld stefnda. Þetta verður einnig ráðið af því að réttur jarðeiganda samkvæmt þeim leigusamningi var ekki undanþeginn þegar jörðin var seld stefnanda Sveini og fyrrverandi sameiganda hans. Eftirfarandi samskipti stefnda við síðari eigendur jarðarinnar eru jafnframt í samræmi við að upphaflegur leigusamningur hafi haldið gildi sínu milli stefnda og jarðeigenda. Þá hefur verið fjallað um sakarefnið á vettvangi Dalabyggðar, sem fyrrum Fellsstrandarhreppur sameinaðist, án þess að því hafi verið hreyft að stefnendur telji ekki til réttar á hendur stefnda á grundvelli leigusamningsins, en fram hefur komið að sveitarfélagið á aðild að stefnda og fulltrúa í stjórn félagsins. Að þessu gættu verður talið að málsókn þessari sé réttilega beint eingöngu að stefnda. Með leigusamningnum frá árinu 1967 var lóðin leigð á erfðafestu ótímabundið og án heimildar til uppsagnar. Eftir óskráðum reglum sem gilda um slíka grunnleigu var því ekki unnt að binda enda á samninginn fyrir uppsögn. Þá verður ekki fallist á það með stefnendum að samningurinn hafi fallið niður á grundvelli sjónarmiða um brostnar forsendur, enda hefur ekki verið leitt í ljós að gerður hafi verið áskilnaður af nokkru tagi við leigu lóðarinnar um tiltekna hagnýtingu hennar. Verður slíkt ekki ráðið af því að þær byggingar sem þegar höfðu verið reistar við leigu lóðarinnar voru tilgreindar með hliðsjón af notkun þeirra á þeim tíma, auk þess sem leigutaka var beinlínis veitt sjálfdæmi um hagnýtingu lóðarinnar með því að reisa þau mannvirki á lóðinni sem hann óskaði. Að þessu gættu kemur til álita sú málsástæða stefnenda að þeim hafi verið heimilt að rifta samningnum vegna vanefnda en málatilbúnaður þeirra er öðrum þræði byggður á því að uppsögn þeirra hafi jafngilt riftun samningsins. Til stuðnings því að stefnendum sé heimilt að rifta leigusamningi vegna umhirðu mannvirkja á lóðinni og vegna hættu á mengun vísa stefnendur til bréfs Heilbrigðiseftirlits Vesturlands frá 10. nóvember 2003 til stefnda. Við aðalmeðferð málsins gaf Helgi Helgason, framkvæmdastjóri eftirlitsins, skýrslu fyrir dómi. Í vætti hans kom fram að fyrirsvarsmenn stefnda hefðu upplýst í kjölfar athugunar Heilbrigðiseftirlitsins að hugsanleg spilliefni hefðu verið fjarlægð úr húsakynnum stefnda. Í ljósi þess hefði eftirlitið ekki talið efni til frekari aðgerða. Að þessu gættu þykir hvergi nærri sannað að umhirðu mannvirkja hafi verið svo ábótavant eða hagnýting þeirra með þeim hætti að það feli í sér slíkt samningsbrot gagnvart stefnendum að þeim hafi verið heimilt að rifta samningi af þessu tagi. Af hálfu stefnenda hefur ekki verið vefengt að leigugreiðsla hafi verið greidd fyrir lóðina með því að þau höfðu endurgjaldslaus afnot af frystihólfi í húsakynnum stefnda. Eftir að frystingu var hætt í febrúar 2003 hefur leigugreiðsla ekki verið innt af hendi í neinu formi. Áður en greiðsla leigunnar í peningum gat farið fram í samræmi við leigusamninginn þurfti að reikna fjárhæð leigunnar í samræmi við breytingar á fasteignamati jarðarinnar í tæplega hálfa öld. Eftir almennum reglum kröfuréttar kom í hlut stefnenda sem kröfuhafa að afla slíks útreiknings og krefja síðan stefnda á grundvelli hans. Samkvæmt þessu verður ekki talið að leiga frá febrúar 2003 hafi fallið í eindaga þannig að greiðsluskylda stefnda hafi orðið virk. Samkvæmt því sem hér hefur verið rakið verður ekki fallist á það með stefnendum að þeim hafi verið heimilt að rifta samningi um leigu á lóð undir mannvirki stefnda í Hnúksnesi. Að öllu þessu gættu verður stefnda sýknað af kröfum stefnenda. Eftir þessum úrslitum verður stefnendum gert að greiða stefnda in solidum málskostnað, sem þykir hæfilega ákveðin svo sem í dómsorði greinir. Benedikt Bogason, héraðsdómari, kveður upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð: Stefnda, Hnúksnes ehf., er sýknað af kröfum stefnenda, Ernu Valsdóttur og Sveins Skúlasonar. Stefnendur greiði stefnda 400.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 608/2009
|
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
|
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi gert að sæta gæsluvarðhaldi, á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. og b. liðar 1. mgr. 99. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Jón Steinar Gunnlaugsson og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 22. október 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum sama dag. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 21. október 2009, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 28. október 2009 klukkan 16, og sæta einangrun meðan á gæsluvarðhaldi stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Sóknaraðili hefur ekki í greinargerðum sínum sýnt fram á með fullnægjandi hætti að rökstuddur grunur beinist að varnaraðila um brot gegn 227. gr. a. og 244. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Hins vegar er nægilega fram komið að rökstuddur grunur beinist að varnaraðila um brot gegn 248. gr. almennra hegningarlaga. Verður hinn kærði úrskurður því staðfestur. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur, sbr. 3. mgr. 220. gr. laga nr. 88/2008. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Lögreglustjórinn á Suðurnesjum hefur í dag krafist þess að Héraðsdómur Reykjaness úrskurði að X, kt. [...], verði gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 28. október 2009, kl. 16.00. Þá er þess krafist að kærða verði gert að sæta einangrun í gæsluvarðhaldinu samkvæmt b-lið 1. mgr. 99. gr. laga nr. 88/2008. Í greinargerð lögreglustjórans á Suðurnesjum segir að skömmu fyrir miðnætti 10. október sl. hafi verið óskað eftir aðstoð lögreglu um borð í flugvél Iceland Express sem hafi verið að koma frá Varsjá, Póllandi, vegna farþega sem hefði verið mjög æstur og ógnandi um borð í vélinni. Hafi umræddur farþegi reynst vera litháísk kona, sem sagðist heita A og hefði hún framvísað „breytifölsuðu“ nafnskírteini því til staðfestingar. Hafi hún verið yfirbuguð af flugliðum og eftir lendingu verið flutt á Heilbrigðisstofnun Suðurnesja. Athygli lögreglu hafi vakið að þrír Litháar hafi verið í Flugstöð Leifs Eiríkssonar til að taka á móti konunni, en þeir hafi jafnframt spurst fyrir um hana á Heilbrigðisstofnun Suðurnesja svo og á lögreglustöðinni á Hringbraut, Keflavík. Eftir að konan hafi verið flutt á lögreglustöðina á Hverfisgötu, í Reykjavík, hinn 11. október sl., hafi mennirnir verið þar fyrir utan og verið að grennslast fyrir um hana, en hún hafi virst vera mjög óttaslegin við mennina. Hún hafi því fengið að gista í fangahúsi lögreglu að eigin ósk þar til unnt væri að fá far fyrir hana úr landi, en hún hafi eigi haft fjármuni meðferðis. Hinn 12. október hafi verið rætt við konuna með milligöngu fagaðila, en lögregla hafi þá haft rökstuddan grun til að ætla að hún kynni að vera ætlað fórnarlamb mansals. Konan hafi virst vera mjög illa áttuð og ekki vitað hvar í heiminum Ísland væri. Hún hafi borið um það að hafa komið hingað til lands til að stunda vinnu sem henni hafi verið úthlutuð. Að kvöldi 12. október sl. hafi konan yfirgefið þann stað sem lögreglan hafði úthlutað henni og ekkert spurst til hennar fyrr en fimmtudagskvöldið 15. október sl., en þann dag hafi hún verið skráð inn á hótel sem annar maður hafi greitt fyrir hana. Hinn 20. október sl. hafi kærði verið handtekinn ásamt tveimur öðrum mönnum og tveimur konum, grunaður m.a. um aðild að meintu mansali, þjófnuðum og fjármunabrotum. Þá hafi lögreglan rökstuddan grun um að kærði kunni að tengjast málum og eigi aðild að þeim. Jafnframt hafi lögreglan rökstuddan grun um að kærði kunni að tengjast verulegum tryggingasvikum. Rannsókn máls þessa sé í fullum gangi. Málið hafi orðið sífellt umfangsmeira og teygt anga sína víða og telur lögreglan að rökstuddur grunur sé á að um sé að ræða verulega umfangsmikla skipulagða glæpastarfsemi. Enn sé verið að rannsaka aðdraganda að ferð konunnar hingað til lands, bakgrunn og forsögu hennar og tengsl hennar við hugsanlega aðila sem stundi mansal á Íslandi og/eða erlendis auk annarra atriða. Þá telur lögregla rökstuddan grun til að ætla að hið ætlaða mansal sé hluti af mun stærri og umfangsmeiri glæpastarfsemi sem sé skipulögð. Sú háttsemi sem kærða hafi verið gefið að sök telur lögreglustjóri að kunni einkum að varða við ákvæði 227. gr. a, 244. gr. og 248. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, en ætlað brot gegn því ákvæði geti varðað fangelsisrefsingu allt að 8 árum. Lögregla telur að ætla megi að kærði kunni að torvelda rannsókn málsins og hafa áhrif á samseka og eða vitni, eða gæti komið undan sönnunargögnum gangi hann laus. Lögregla hafi þegar fengið fimm aðila úrskurðaða í gæsluvarðhald og alls handtekið á annan tug grunaðra aðila. Þá muni lögreglan fara í dag fram á gæsluvarðhald yfir tveimur öðrum mönnum auk kærða, ásamt því að óska eftir framlengingu á gæsluvarðhaldi yfir hinum fimm. Verulegs ósamræmis gæti í framburði kærða og hinna fimm handteknu Litháa svo og þeirra Íslendinga sem lögregla hafi handtekið í gær, 20. október, bæði hvað varði innbyrðis tengsl svo og tengsl við hin fimm handteknu Litháa. Þess sé krafist að kærða verði gert að sæta einangrun í gæsluvarðhaldinu samkvæmt b-lið 1. mgr. 99. gr. laga nr. 88/2008. Þá sé þess jafnframt krafist að kærða verði gert að sæta takmörkunum sbr. a- til f-liði 1. mgr. sömu greinar. Með vísan til alls framangreinds, rannsóknarhagsmuna, a-liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, 227. gr. a almennra hegningarlaga nr. 19/1940 telur lögreglustjóri brýna rannsóknarhagsmuni standa til þess að kærða verði áfram gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 28. október 2009, kl. 16.00. Samkvæmt rannsóknargögnum málsins er kærði undir rökstuddum grun um að hafa framið brot sem fangelsisrefsing liggur við. Rannsókn málsins er í fullum gangi og á viðkvæmu stigi. Haldi kærði óskertu frelsi sínu gæti hann torveldað rannsókn málsins með því að koma sönnunargögnum undan eða hafa áhrif á samseka og vitni. Með vísan til a-liðar 1. mgr. 95. gr. og b-liðar 1. mgr. 99. gr. laga nr. 88/2008, um meðferð sakamála, er því fallist á kröfur lögreglustjóra, eins og nánar greinir í úrskurðarorði. Úrskurð þennan kveður upp Sandra Baldvinsdóttir héraðsdómari. Úrskurðarorð: Kærði, X, skal sæta gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 28. október 2009, kl. 16.00. Kærði skal sæta einangrun meðan á gæsluvarðhaldinu stendur.
|
Mál nr. 519/2010
|
Kærumál Nauðungarsala Lögveð Fjöleignarhús
|
Kærður var úrskurður héraðsdóms, þar sem ákvörðun sýslumanns um úthlutun á söluverði fasteignarinnar S við nauðungarsölu var breytt. Mál þetta átti rót að rekja til kostnaðar og vinnu sem M og H, eigendur að öðrum af tveimur eignarhlutum í fasteigninni, kváðust hafa innt af hendi við endurbætur á fjöleignarhúsinu. Eignarhluti hins eigandans, þrotabús B, var seldur nauðungarsölu við framhald uppboðs 3. nóvember 2008 og lýstu M og H sama dag kröfu í söluverð þess eignarhluta til sýslumanns um greiðslu vegna þessa á samtals 5.541.292 krónum í skjóli lögveðsréttar. Staðfest var sú niðurstaða héraðsdóms að skilyrði hefði verið til að ráðast í nauðsynlegar viðgerðir á húsinu á grundvelli 38. gr. laga nr. 26/1994 um fjöleignarhús. Á hinn bóginn var talið að sameigandi M og H hefði ekki þurft að sæta því að H tæki sjálfur að sér viðgerð á sameign hússins án þess að hafa til þess viðeigandi iðnréttindi, sbr. 1. mgr. 8. gr. iðnaðarlaga nr. 42/1978. Voru því ekki skilyrði til þess að H og M fengju notið lögveðréttar af söluverðinu til SR sem samningsveðhafa í þeim eignarhluta. Öðru máli gegndi um viðgerðir á séreign H og M, sbr. 3. mgr. 8. gr. sömu laga, sem sameiganda þeirra bar að taka þátt í greiðslu kostnaðar af. Kröfur H og M fyrir efniskostnaði og verklaunum af viðgerðum á séreign þeirra voru hins vegar eldri en eins árs þegar þeim var lýst við nauðungarsöluna og var lögveðrétturinn því niður fallinn, sbr. 4. mgr. 48. gr. laga nr. 42/1994. Þar sem SR krafðist þess ekki að úthlutun til H og M af söluverðinu yrði með öllu felld niður fengu H og M greiddar 236.038 krónur ásamt dráttarvöxtum.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Páll Hreinsson. Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 23. ágúst 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 1. september sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 9. ágúst 2010, þar sem ákvörðun sýslumannsins í Reykjavík 15. september 2009 um úthlutun á söluverði fasteignarinnar Strýtusels 15 í Reykjavík við nauðungarsölu var breytt á þann veg að í hlut sóknaraðila kæmu 236.038 krónur með dráttarvöxtum af 35.262 krónum frá 8. maí 2008 til 3. nóvember sama ár og 402.598 krónur í kostnað í stað samtals 5.361.919 króna og úthlutun til varnaraðila hækkuð því til samræmis. Kæruheimild er í 1. mgr. 79. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu. Sóknaraðilar krefjast þess að staðfest verði áðurnefnd ákvörðun sýslumanns 15. september 2009. Þá krefjast þau málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili kærði úrskurð héraðsdóms fyrir sitt leyti 30. ágúst 2010. Hann krefst þess að staðfestur verði úrskurður héraðsdóms um annað en málskostnað og úthlutun til sóknaraðila á 402.598 krónum í kostnað. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Mál þetta á rót sína að rekja til kostnaðar og vinnu sem sóknaraðilar kveðast hafa innt af hendi við endurbætur á fjöleignarhúsinu að Strýtuseli 15 í Reykjavík, en samkvæmt gögnum málsins voru þau eigendur að öðrum af tveimur eignarhlutum í því. Eignarhluti hins eigandans, þrotabús Byggingarverktakans Þórshamars ehf., var seldur nauðungarsölu við framhald uppboðs 3. nóvember 2008. Sóknaraðilar lýstu sama dag kröfu í söluverð þess eignarhluta til sýslumanns um greiðslu vegna þessa á samtals 5.541.292 krónum í skjóli lögveðréttar. Staðfest er sú niðurstaða hins kærða úrskurðar að skilyrði hafi verið til að ráðast í nauðsynlegar viðgerðir á húsinu að Strýtuseli 15 á grundvelli 38. gr. laga nr. 26/1994 um fjöleignarhús. Á hinn bóginn þurfti sameigandi sóknaraðila ekki að sæta því samkvæmt þessu lagaákvæði að sóknaraðilinn Hermann Beck tæki sjálfur að sér viðgerð á sameign hússins án þess að hafa til þess viðeigandi iðnréttindi, sbr. 1. mgr. 8. gr. iðnaðarlaga nr. 42/1978 með áorðnum breytingum. Eru því ekki skilyrði til að sóknaraðilar fái notið lögveðréttar í eignarhluta sameiganda síns að þessu leyti og skerði með því úthlutun af söluverðinu til varnaraðila sem samningsveðhafa í þeim eignarhluta. Öðru máli gegnir um viðgerðir á séreign sóknaraðila, sbr. 3. mgr. 8. gr. sömu laga sem sameiganda þeirra bar að taka þátt í greiðslu kostnaðar af samkvæmt 1. tölulið 52. gr. laga nr. 26/1994. Í 1. mgr. 48. gr. laga nr. 26/1994 segir að greiði eigandi ekki hlutdeild sína í sameiginlegum kostnaði, þar með talin gjöld í sameiginlegan hússjóð, eignist húsfélagið eða aðrir eigendur lögveð í eignarhluta hans til tryggingar kröfunni. Lögveðið nái einnig til vaxta og innheimtukostnaðar. Þá er svo mælt fyrir í 3. mgr. að lögveðið stofnist þegar húsfélag eða aðrir eigendur inna greiðslu af hendi eða ef um vanskil á húsfélagsgjöldum sé að ræða á gjalddaga þeirra. Loks segir í 4. mgr. að lögveðið falli niður ef því er ekki fylgt eftir með lögsókn eða því lýst við nauðungarsölu innan árs frá stofnun þess. Í samræmi við dóm Hæstaréttar frá 21. maí 2010 í máli nr. 268/2010 hefur varnaraðili haft uppi þá málsástæðu að lögveðréttur fyrir kröfu sóknaraðila sé fallinn niður vegna síðastgreinds lagaákvæðis, þar sem henni hafi ekki verið lýst við nauðungarsölu innan árs frá stofnun hennar. Sóknaraðilar byggja á hinn bóginn á því að krafa þeirra hafi ekki orðið gjaldkræf fyrr en við verklok. Lögveðkrafa þeirra hafi því stofnast við útgáfu reiknings 31. mars 2008 og henni verið lýst við nauðungarsölu innan árs frá stofnun hennar. Samkvæmt 3. mgr. 48. gr. laga nr. 26/1994 stofnast lögveðréttur þegar greiðsla er innt af hendi fyrir eiganda, sem ekki hefur greitt hlutdeild sína í sameiginlegum kostnaði, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar frá 27. nóvember 2009 í máli nr. 642/2009. Lögveðréttur stofnaðist því fyrir sérhverjum reikningi sem sóknaraðilar greiddu og vörðuðu viðgerðir á séreign þeirra að Strýtuseli 15. Samkvæmt meginreglu kröfuréttar um greiðslu verkkaups var krafa sóknaraðila ekki gjaldkræf fyrr en við verklok, enda verður ekki séð að á annan veg hafi verið samið. Í aðilaskýrslu fyrir dómi bar sóknaraðilinn Hermann að árið 2007 hefðu framkvæmdir staðið fram í október. Þá hefði hann átt eftir múrviðgerðir utanhúss sem hann hefði hafist handa um vorið 2008 en ekki náð að ljúka fyllilega fyrr en vorið 2009. Samkvæmt þessari frásögn lauk viðgerðum á séreign sóknaraðila í október á árinu 2007. Kröfur sóknaraðila fyrir efniskostnaði og verklaunum af þessum viðgerðum voru því eldri en eins árs þegar þeim var lýst 3. nóvember 2008 við nauðungarsölu á eignarhluta sameiganda þeirra í fasteigninni Strýtuseli 15 og var lögveðrétturinn því niður fallinn, sbr. 4. mgr. 48. gr. laga nr. 26/1994. Varnaraðili hefur ekki krafist þess að úthlutun til sóknaraðila af söluverðinu verði með öllu felld niður og verður því að taka til greina kröfu hans á þann hátt, sem nánar greinir í dómsorði. Sóknaraðilum verður gert að greiða varnaraðila málskostnað í héraði og kærumálskostnað, sem ákveðinn er í einu lagi eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Frumvarpi sýslumannsins í Reykjavík um úthlutun söluverðs eignarhluta í fasteigninni að Strýtuseli 15 í Reykjavík með fastanúmer 225-2543 er breytt þannig að sóknaraðilar, Margrét Harðardóttir og Hermann Beck, skulu fá greiddar 236.038 krónur ásamt dráttarvöxtum af 35.262 krónum frá 8. maí 2008 til 3. nóvember sama ár. Úthlutun til varnaraðila, Sparisjóðs Reykjavíkur og nágrennis hf., skal hækka til samræmis við lækkun á úthlutun til sóknaraðila. Sóknaraðilar greiði óskipt varnaraðila samtals 350.000 krónur í málskostnað í héraði og kærumálskostnað.
|
Mál nr. 382/1999
|
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
|
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur. Ekki var talið fullnægt skilyrðum c. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 fyrir gæsluvarðhaldi X. Var gæsluvarðhaldstími styttur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 23. september 1999, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 27. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 23. september 1999, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 22. október nk. kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Eins og nánar greinir í úrskurði héraðsdómara er krafa sóknaraðila um gæsluvarðhald reist á a. og c. liðum 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991. Rökstuðningur sóknaraðila fyrir því að fullnægt sé skilyrðum fyrir gæsluvarðhaldi samkvæmt fyrrnefnda lagaákvæðinu lýtur að því að rökstuddur grunur sé uppi um að varnaraðili hafi átt hlut að ráni í versluninni Strax í Kópavogi 17. september sl. og sé rannsókn málsins skammt á veg komin. Enn sé ólokið að taka skýrslur af grunuðum og vitnum, auk þess sem fyrirhugaðri sakbendingu og rannsókn sönnunargagna sé ekki lokið. Með vísan til þess, sem greinir um atvik málsins í héraðsdómi, verður á það fallist að skilyrðum a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 sé fullnægt til þess að varnaraðili sæti gæsluvarðhaldi. Til stuðnings því að fullnægt sé skilyrðum c. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 fyrir gæsluvarðhaldi yfir varnaraðila vísar sóknaraðili til þess, að auk framangreinds ráns sé varnaraðili grunaður um aðild að tveimur innbrotum, sem kærð hafi verið til lögreglu 13. og 20. september sl., en þýfi úr þeim hafi fundist á dvalarstað varnaraðila og í bifreið föður hans. Þá séu átta mál varnaraðila óafgreidd samkvæmt málaskrá lögreglu. Sé þar um að ræða ætluð brot á tímabilinu frá apríl til september 1999 varðandi vörslu og neyslu fíkniefna, tékkasvik og þjófnað. Varnaraðili sé heimilislaus, atvinnulaus og háður fíkniefnum og fyrirséð að hann muni halda áfram afbrotum til að standa straum af neyslu sinni og greiða skuldir vegna fíkniefnakaupa. Í málinu liggja ekki fyrir viðhlítandi gögn um þau brot, sem varnaraðili er borinn sökum um samkvæmt framansögðu, en ákæra hefur ekki verið gefin út á hendur honum vegna þeirra. Að því virtu verður ekki fallist á að fullnægt sé skilyrðum fyrir gæsluvarðhaldi samkvæmt c. lið 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991. Samkvæmt því, sem að framan greinir, er skilyrðum a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 fullnægt til að varnaraðili sæti gæsluvarðhaldi. Ekki eru efni til að ákveða því lengri tíma en til þriðjudagsins 12. október nk. kl. 16. Dómsorð: Varnaraðili, X, sæti gæsluvarðhaldi allt til þriðjudagsins 12. október nk. kl. 16.
|
Mál nr. 558/2009
|
Samningur Húsaleiga Skuldajöfnuður Endurgreiðsla ofgreidds fjár Matsgerð
|
J leigði fasteignina Hafnarstræti 11 af eiganda hennar frá árinu 2003 til reksturs á veitingastað. Á árinu 2004 var leigusamningurinn endurnýjaður allt fram til ársins 2012. J hafði á árinu 2003 keypt jarðhæð og kjallara fasteignarinnar að Hafnarstræti 9 en árið 2005 keypti H Hafnarstræti 9 og 11, að undanskyldum eignarhluta J. H hugðist nýta fasteignir sínar til hótelreksturs og óskaði eftir því við J að hann flytti veitingarekstur sinn yfir í eignarhluta J að Hafnarstræti 9. Af þeim sökum gerðu málsaðilar með sér samning 10. mars 2006 þar sem kveðið var á um skiptingu á fasteigninni Hafnarstræti 9, lok leigusamnings vegna Hafnarstrætis 11 og skiptingu kostnaðar vegna framkvæmda á fasteignunum tveimur í framangreindum tilgangi. J höfðaði mál þetta vegna meintra vanefnda á samningnum en deila aðila laut einkum að því hvort J hefði borið að greiða leigu frá gerð samningsins þar til H voru afhent umráð fasteignarinnar að Hafnarstræti 11, hvernig reikna bæri samningsbundnar bætur fyrir lokun á veitingastað J að Hafnarstræti 11 og hvort H bæri að greiða fyrir nýtt loftræstikerfi sem sett var upp á veitingastað J að Hafnarstræti 9. J hafði greitt leigu til handa H í tiltekinn tíma eftir gerð samningsins en þar sem J greiddi leiguna án fyrirvara taldi Hæstiréttur ekki skilyrði til þess að taka til greina kröfu hans um endurgreiðslu leigufjárhæðarinnar. H gerði á hinn bóginn meðal annars kröfu um skaðabætur vegna afhendingardráttar með því að J hefði haldið húsnæðinu að Hafnarstræti 11 ólöglega fyrir H frá 1. desember 2006 fram til júlí 2007. Hæstiréttur taldi að H hefði ekki tekist sönnun um að hann hefði beðið tjón vegna framangreinds afhendingardráttar og því hefðu ekki verið skilyrði til þess að fallast á heimild H til skuldajafnaðar á móti kröfum J. Þá krafði J H meðal annars um greiðslu samningsbundinna bóta vegna lokunar á veitingastað hans í tilefni af framkvæmdum af hálfu H. Hæstiréttur staðfesti niðurstöðu héraðsdóms þess efnis að J hefði þegar fengið greiddar bætur vegna þessa. Loks krafði J H um greiðslu vegna kaupa og uppsetningar J á loftræstikerfi, á veitingastað hans að Hafnarstræti 9, samkvæmt samningi málsaðila þar sem kveðið var á um að H skyldi greiða fyrir flutning á núverandi loftræstisamstæðu og háf fyrir eldhús ásamt tilheyrandi loftstokkum. H taldi sér á hinn bóginn einungis skylt að greiða fyrir flutning á framangreindum búnaði og að ný tæki, innréttingar og búnaður væri á kostnað J sjálfs. Hæstiréttur taldi að með matsgerð dómkvaddra matsmanna hefði verið sýnt fram á að J hefði valið ódýrari leið við framkvæmd sína með því að kaupa nýja loftstokka í stað þess að nota hina gömlu, en að J yrði að bera áhættuna af því hvort hægt hefði verið að nota önnur tæki sem voru í Hafnarstræti 11 á nýja staðnum að Hafnarstræti 9. Var H að framansögðu og með hliðsjón af samningnum 10. mars 2006 gert að greiða J fyrir smíði og uppsetningu á lofstokkum, auk vinnu við raflagnir á loftræstikerfi J.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Jón Steinar Gunnlaugsson og Páll Hreinsson. Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 1. desember 2009. Hann krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms um sýknu af kröfu aðaláfrýjanda og málskostnaðar úr hans hendi í héraði og fyrir Hæstarétti. I Að sögn aðaláfrýjanda hóf hann rekstur á veitingastaðnum Nonnabita í Hafnarstræti 18 í Reykjavík árið 1993. Hann kveðst hafa flutt veitingastaðinn að Hafnarstræti 11 árið 2003 og gert þá leigusamning um húsnæðið til 31. mars 2004 en umsamin leiga hafi þá verið 140.000 krónur á mánuði. Á árinu 2003 hafi aðaláfrýjandi keypt jarðhæð og kjallara í húsinu við hliðina, að Hafnarstræti 9, sem þá hafi verið í útleigu, með það fyrir augum að geta stækkað veitingastaðinn síðar. Árið eftir endurnýjaði aðaláfrýjandi leigusamninginn um Hafnarstræti 11 til átta ára eða til 31. maí 2012 og hækkaði leigan í 190.000 krónur á mánuði en aðaláfrýjandi átti þá einnig að fá afnot af geymsluskúr sem staðsettur var við bakhlið hússins. Vorið 2005 keypti gagnáfrýjandi Hafnarstræti 9 og 11 fyrir utan eignarhluta aðaláfrýjanda í fyrrnefnda húsinu. Gagnáfrýjandi kynnti aðaláfrýjanda áform sín um að breyta efri hæðum Hafnarstrætis 9 og 11 þannig að þar yrðu útbúin hótelherbergi sem bætt yrði við hótelið sem félagið hafði opnað að Pósthússtræti 2. Þetta kallaði hins vegar á breytingar á öllu lagnakerfi húsanna. Var meðal annars nauðsynlegt að leggja lagnir um það húsnæði sem aðaláfrýjandi hafði á leigu að Hafnarstræti 11. Þá óskaði gagnafrýjandi einnig eftir að fá að leggja lagnir um eignarhluta aðaláfrýjanda að Hafnarstræti 9. Ennfremur óskaði gagnáfrýjandi eftir að aðalafrýjandi flytti veitingastaðinn úr Hafnarstræti 11 yfir í Hafnarstræti 9. Loks fór hann fram á breytta eignaskiptingu á milli þeirra að Hafnarstræti 9. Aðaláfrýjandi taldi mikinn kostnað hljótast af flutningi veitingastaðarins en félagið hafði þá nýlega varið miklu fé í að koma staðnum upp að Hafnarstræti 11 og átti eftir tæp sjö ár af umsömdum leigutíma. Andri Már Ingólfsson, fyrirsvarsmaður gagnáfrýjanda, tók fram í skýrslu sinni fyrir héraðsdómi að hann hefði að fyrra bragði boðið aðaláfrýjanda að bera kostnaðinn af því að flytja tæki og tól sem hann ætlaði að nota í nýju húsnæði. Hefðu tillögur hans verið ræddar mánuðum saman. Hefði fyrirsvarsmaður aðaláfrýjanda loks tjáð honum rétt fyrir áramótin 2005/2006 að hann myndi ganga til samninga við hann. Upplýst er að verktakar á vegum gagnáfrýjanda hófu framkvæmdir við lagnir í kjallara á eignarhluta aðaláfrýjanda að Hafnarstræti 9 í janúar 2006. Björk Þorleifsdóttir, fyrirsvarsmaður aðaláfrýjanda, bar að verktakar gagnáfrýjanda hefðu tekið lítið tillit til veitingareksturs aðaláfrýjanda og truflað hann með hávaða, sóðaskap og átroðningi. Loforð hefðu verið gefin um úrbætur en þau ítrekað verið svikin. Þá hefði aðaláfrýjandi þurft að loka tvisvar á verktaka gagnáfrýjanda. Af framangreindum ástæðum hefðu samskipti aðila orðið mjög stirð. Fyrir milligöngu Kristins Alexanderssonar tæknifræðings hjá VSÓ ráðgjöf ehf., sem hafði eftirlit með framkvæmdum fyrir hönd gagnáfrýjanda, gerðu aðilar málsins með sér samning 10. mars 2006 um skiptingu á fasteigninni Hafnarstræti 9 í tengslum við framangreindar framkvæmdir, lok leigusamnings milli málsaðila um Hafnarstræti 11 og um kostnaðarskiptingu ákveðinna verkþátta framkvæmdarinnar. Um aðdragandann að gerð samningsins bar Kristinn að komin hefði verið upp kergja í samskiptum aðila þegar enn átti eftir að fjalla um breytta skiptingu á sameign og makaskipti. Hefði hann komið með drög að samningi og báðir aðilar gert athugasemdir við þau. Að undangengnum breytingum hefðu aðilar síðan gert samninginn 10. mars 2006. Þar var kveðið svo á að meðan á framkvæmdum stæði yrðu haldnir samráðsfundir með aðaláfrýjanda, verktaka ásamt eftirlitsmanni gagnáfrýjanda, áðurnefndum Kristni Alexanderssyni hjá VSÓ ráðgjöf ehf., þar sem farið yrði meðal annars yfir stöðu verks, samræmingu, umgengni o.fl. Í skýrslu Andra Más Ingólfssonar fyrir dómi kom fram að hann hefði ekki rætt samningsdrögin við fyrirsvarsmenn aðaláfrýjanda áður en samningurinn var undirritaður og hann hefði heldur ekki átt nein samskipti við þá eftir gerð samningsins, enda hefðu þeir verið mjög ósáttir við hann. Kristinn Alexandersson hefði því annast samskiptin við þá . Deila aðila snýst einkum um hvort aðaláfrýjanda hafi borið að greiða leigu frá því umræddur samningur var gerður þar til gagnáfrýjanda voru afhent umráð húsnæðisins að Hafnarstræti 11, hvort gagnáfrýjanda beri að greiða fyrir nýtt loftræstikerfi sem sett var upp á veitingastað aðaláfrýjanda að Hafnarstræti 9 og hvernig reikna beri samningsbundnar bætur fyrir lokun á veitingastað aðaláfrýjanda að Hafnarstræti 11. II Aðaláfrýjandi krefst endurgreiðslu á leigu fyrir Hafnarstræti 11 samtals 645.310 krónur. Með samningi aðila frá 10. mars 2006 hafi verið samið um riftun á leigusamningnum, afhendingu húsnæðisins og fjárhagslegt uppgjör vegna þessa. Feli samningurinn þannig í sér fullnaðaruppgjör. Í honum sé ekki vikið að greiðslu leigu eftir samningsgerð enda feli hann í sér að aðilar hafi fengið gagnkvæman aðgang að húsnæði hvors annars. Aðaláfrýjandi hafi þó greitt leigu í fjóra mánuði af ótta við að gagnáfrýjandi krefðist útburðar yrði leiga ekki greidd en samskipti aðila hafi verið mjög stirð á þeim tíma. Gagnáfrýjandi telur sig á hinn bóginn eiga rétt til leigu fyrir Hafnarstræti 11 frá gerð samningsins 10. mars 2006 þar til honum voru afhent umráð hins leigða í júnímánuði 2007. Synjar hann endurgreiðslukröfu á þessari forsendu en byggir einnig á því að aðaláfrýjanda hafi greitt leiguna án fyrirvara. Í áðurnefndum samningi aðila er mælt fyrir um gagnkvæman aðgang þeirra að húsnæði hvors annars. Þannig er upplýst að gagnáfrýjandi fékk aðgang að húsnæði aðaláfrýjanda að Hafnarstræti 9 í janúar 2006 og framkvæmdum hans þar var ekki lokið fyrr en í júlí sama ár. Af gögnum málsins verður ráðið að verktakar gagnáfrýjanda hafi notað húsnæði aðaláfrýjanda fyrir vinnuaðstöðu og geymslu. Þá er upplýst að aðaláfrýjandi flutti veitingastað sinn 1. desember 2006 úr Hafnarstræti 11 í Hafnarstræti 9. Í ljósi efnis samningsins frá 10. mars 2006, um gagnkvæman aðgang að húsnæði aðila, og þeirrar staðreyndar að í samningnum er ekki mælt fyrir um greiðslu leigugjalds, verður fallist á með aðaláfrýjanda að honum hafi ekki borið að greiða gagnáfrýjanda leigu fyrir afnot sín af húsnæðinu að Hafnarstræti 11, sem voru í samræmi við ákvæði framangreinds samnings, til 1. desember 2006, en þá var það skilyrði samningsins komið fram að aðaláfrýjandi hafði aflað sér tilskilinna leyfa til reksturs veitingastaðar í Hafnarstræti 9. Það haggar ekki þessari niðurstöðu að áætlanir beggja aðila hafi gert ráð fyrir að framkvæmdir tækju skemmri tíma en raun varð á. Er þar í fyrsta lagi til þess að líta að í skýrslu Kristins Alexanderssonar fyrir dómi kom fram að við samningsgerðina sjálfa hafi þegar verið ljóst að hótelið myndi klárast á undan framkvæmdum aðaláfrýjanda í Hafnarstræti 9 þar sem hann hafi lítið verið byrjaður á sínum framkvæmdum. Þá hafi orðið seinkun á framkvæmdum þar sem gagnáfrýjandi þurfti að gera breytingar á hönnun hótelsins. Aðspurð um af hverju aðaláfrýjandi hefði hætt að greiða leigu af Hafnarstræti 11 svaraði Björk Þorleifsdóttir í skýrslu sinni fyrir héraðsdómi að þá hefði verið búið að skerða leigurýmið að Hafnarstræti 11 með því að taka salernisaðstöðu, ræstikompu og aðstöðu fyrir starfsmenn í burtu. Kvað hún yfirgang hafi verið þvílíkan að engin forsenda hafi verið lengur fyrir því að greiða leigu. Samkvæmt framansögðu er ekki fullt samræmi í skýringum aðaláfrýjanda á ástæðum þess að leiga hafi verið greidd áfram af leiguhúsnæðinu í Hafnarstræti 11 eftir riftun á leigusamningnum. Eins og mál þetta er vaxið verður að leggja til grundvallar að aðaláfrýjandi hafi greitt gagnáfrýjanda leigu umrædda fjóra mánuði án þess að vera það skylt. Aðaláfrýjandi greiddi leiguna án fyrirvara. Að því gættu og atvikum málsins að öðru leyti eru ekki fyrir hendi skilyrði til þess að taka kröfu hans um endurgreiðslu hinnar umkröfðu fjárhæðar til greina. Aðaláfrýjandi gerir til vara kröfu um að hann eigi rétt á endurgreiðslu samtals 100.000 króna vegna leigu á geymsluskúr sem hann hafi aldrei fengið afnot af. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms er staðfest niðurstaða hans um að hafna þessum kröfulið aðaláfrýjanda. Með bréfi 8. júní 2007 lýsti gagnáfrýjandi skuldajöfnuði á móti kröfu aðaláfrýjanda með 2.162.296 króna kröfu um skaðabætur fyrir drátt á afhendingu á húsnæði hans að Hafnarstræti 11 en hann telur sig ekki hafa fengið húsnæðið til umráða fyrr en í júlí 2007. Aðaláfrýjandi telur sig hins vegar hafa afhent húsnæðið 1. desember 2006 þegar hann rýmdi það og opnaði veitingastaðinn í Hafnarstræti 9. Fullyrðir hann að gagnáfrýjandi hafi haft aðgang að húsnæðinu frá þeim tíma. Meðal gagna málsins er bréf sem fyrrverandi lögmaður aðaláfrýjanda ritaði gagnáfrýjanda 21. febrúar 2007 þar sem fram kom að aðaláfrýjandi teldi sig ekki skuldbundinn til að afhenda leiguhúsnæðið fyrr en gagnafrýjandi hefði gert upp við hann. Þá ritaði gagnáfrýjandi honum bréf 28. mars 2007 og óskaði upplýsinga um hvenær hann hygðist afhenda húsnæðið að Hafnarstræti 11. Lögmaður gagnáfrýjanda ritaði áfrýjanda loks bréf 9. júlí 2007 og óskaði eftir skýrum svörum um hvort húsnæðið að Hafnarstræti 11 yrði afhent án tafar. Áðurnefnt bréf 21. febrúar 2007 sýnir með ótvíræðum hætti að aðaláfrýjandi taldi sig enn hafa umráð húsnæðisins að Hafnarstræti 11 þótt afnotum hans þar hefði verið hætt. Gegn andmælum gagnáfrýjanda hefur aðaláfrýjandi ekki fært sönnur á að gagnáfrýjandi hafi fengið umráð húsnæðisins fyrr en í júlí 2007. Hér að framan hefur verið leyst úr því að aðaláfrýjanda hafi ekki borið að greiða leigu fram til 1. desember 2006. Gagnáfrýjandi byggir á því að aðaláfrýjanda beri að bæta honum það tjón sem hlotist hafi af því að aðaláfrýjandi hafi haldið húsnæðinu ólöglega fyrir honum frá 1. desember 2006 allt fram í júlí 2007. Með samningnum 10. mars 2006 var leigusamningi aðila rift og verður að líta svo á að með honum hafi jafnframt verið samið um uppgjör af því tilefni. Krafa gagnáfrýjanda verður ekki reist á 62. gr. húsaleigulaga nr. 36/1994 þar sem ætlaðar vanefndir aðaláfrýjanda um skil á húsnæðinu eftir að hann rýmdi það 1. desember 2006 falla ekki undir neinn af töluliðum 1. mgr. 61. gr. laganna. Eins og áður segir byggir gagnáfrýjandi á því að hann eigi rétt til skaðabóta vegna tjóns sem hann hafi orðið fyrir þar sem hann hafi ekki fengið umráð húsnæðisins á réttum tíma í samræmi við fyrrnefndan samning aðila um uppgjör. Gagnáfrýjandi byggir fjárhæð kröfu sinnar eingöngu á því að miðað sé við þá leigu sem aðaláfrýjandi greiddi áður en leigusamningnum var rift. Gagnáfrýjandi ber sönnunarbyrði fyrir því að hann hafi orðið fyrir tjóni umrætt tímabil eftir 1. desember 2006 og jafnframt hvert tjón hans hafi orðið. Þar sem hann hefur ekki lagt fram gögn um þetta verður að telja tjónið ósannað, sbr. hér til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 21. október 2010 í máli nr. 713/2009. Eru því ekki skilyrði til þess að fallast á að gagnáfrýjandi geti skuldajafnað 2.162.296 krónum á móti kröfum aðaláfrýjanda. III Aðaláfrýjandi gerir kröfu um að gagnáfrýjandi greiði reikning að fjárhæð 457.500 krónur í tilefni af lokun veitingastaðar hans vegna framkvæmda við hótel gagnáfrýjanda aðfararnótt 30. maí 2006 til klukkan 8:30 að morgni 31. maí 2006. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms er staðfest niðurstaða hans um að aðaláfrýjandi hafi þegar fengið bættan þann tíma sem veitingastaður hans var lokaður vegna framkvæmda gagnáfrýjanda og eigi hann ekki frekari kröfur á hendur honum vegna þessa. IV Aðaláfrýjandi krefst þess að gagnáfrýjandi greiði honum 2.915.925 krónur vegna kaupa og uppsetningar aðaláfrýjanda á loftræstikerfi á veitingarstað hans að Hafnarstræti 9. Í samningi aðila 10. mars 2006 komi fram að gagnáfrýjandi skyldi greiða fyrir flutning á þáverandi loftræstisamstæðu og háf fyrir eldhús ásamt tilheyrandi loftstokkum. Aðaláfrýjandi byggir á því að honum hafi verið skylt að haga framgöngu sinni og framkvæmdum við uppsetningu á nýju loftræstikerfi þannig að hann skapaði gagnáfrýjanda ekki óþarfa kostnað eða tjón. Hafi verið ódýrara að kaupa nýja loftstokka og háf og setja upp að Hafnarstræti 9 heldur en að loka veitingastaðnum að Hafnarstræti 11 meðan verið væri að taka niður loftstokkana og háfinn þar og flytja yfir í Hafnarstræti 9, en samkvæmt margnefndu samkomulagi aðila hafi gagnáfrýjanda borið að bæta aðaláfrýjanda 15.000 krónur fyrir hverja klukkustund sem staðurinn væri lokaður vegna slíkra framkvæmda. Gagnáfrýjandi mótmælir því að honum beri að greiða umræddan kostnað þar sem hann falli ekki undir greiðsluskyldu samkvæmt samningi aðila. Beri honum aðeins að greiða fyrir flutning á loftræstisamstæðu og háfi fyrir eldhús ásamt tilheyrandi loftstokkum. Öll ný tæki, innréttingar og búnaður hafi verið á kostnað aðaláfrýjanda. Í samningi aðila var kveðið á um skiptingu kostnaðar við framkvæmdir aðaláfrýjanda á veitingastað hans að Hafnarstræti 9. Þar var tekið fram að gagnáfrýjandi „greið[i] fyrir flutning á öllum tækjum yfir á nýja staðinn. Leggja vatnslagnir, frárennslislagnir, gaslagnir og raflagnir að öllum tækjum í eldhúsi í kjallara og afgreiðslu á 1. hæð. Einnig flutning á núv. loftræstisamstæðu og háf fyrir eldhús ásamt tilheyrandi loftstokkum. Öll önnur ný tæki, innréttingar, búnaður og tæki á salernum, kaffistofu og starfsmannaaðstöðu eru á kostnað ...“ aðaláfrýjanda. Eins og áður er vikið að samdi Kristinn Alexandersson hjá VSÓ ráðgjöf ehf. drögin að samningi þeim sem aðilar gerðu 10. mars 2006. Í skýrslu hans fyrir héraðsdómi kom fram að hann hefði talið raunhæft að nýta háf og blásara úr loftræstisamstæðu þeirri sem var á veitingastað aðaláfrýjanda að Hafnarstræti 11. Þá kvaðst hann hafa rætt það við fyrirsvarsmenn aðaláfrýjanda að minna mál væri fyrir báða aðila að keyptir yrðu nýir stokkar á veitingastað áfrýjanda að Hafnarstræti 9 í stað þess að rífa stokkanna niður að Hafnarstræti 11 og nota þá. Kristinn útskýrði síðar í skýrslunni að ástæða þessa væri sú að í samningi aðila fælist að gagnáfrýjanda bæri að borga aðaláfrýjanda bætur fyrir hverja klukkustund sem staðurinn væri lokaður en með þessu verklagi og góðu skipulagi hefði verið hægt að flytja háf og blásara á skömmum tíma. Í matsgerð dómkvaddra manna 18. nóvember 2008 kemur fram að loka hefði þurft veitingastað aðaláfrýjanda í 12 til 14 daga hefðu stokkar úr loftræstisamstæðu að Hafnarstræti 11 verið notaðir. Í matsgerðinni er miðað við að gagnáfrýjanda hefði þá borið að bæta aðaláfrýjanda 10.000 krónur fyrir hverja klukkustund sem veitingarstaðurinn var lokaður samkvæmt samningi aðila og hefði þannig borið að greiða honum 2.200.000 krónur. Í þessu sambandi ber þess þó að geta að aðilar höfðu breytt samningi sínum á þann veg að miðað skyldi við 15.000 krónur á klukkustund. Hefði umrædd fjárhæð í matsgerðinni orðið 3.300.000 krónur ef við þá fjárhæð hefði verið miðað. Með matsgerðinni er nægilega í ljós leitt að greiðsla bóta vegna lokunar á veitingastað aðaláfrýjanda einnar saman hefði numið hærri fjárhæð heldur en krafa hans samkvæmt þessum lið. Er því fallist á með aðaláfrýjanda að hann hafi valið ódýrari leið við framkvæmdina með því að kaupa nýja loftstokka í stað þess að nota hina gömlu. Á hinn bóginn var það á áhættu aðaláfrýjanda hvort hægt væri að nota háf og blásara sem voru í Hafnarstræti 11 á nýja staðnum að Hafnarstræti 9 eins og samningur aðila var úr garði gerður og verður gagnáfrýjanda því ekki gert að taka þátt í kostnaði vegna kaupa á nýjum háf og blásara. Gagnáfrýjanda verður þannig gert að greiða aðaláfrýjanda fyrir smíði á loftstokkum og uppsetningu þeirra 2.217.727 krónur. Þá verður krafa aðaláfrýjanda um greiðslu reiknings vegna vinnu við raflagnir á loftræstikerfi aðaláfrýjanda að fjárhæð 65.639 krónur einnig tekin til greina, enda bar gagnáfrýjanda að greiða fyrir raflagnir að öllum tækjum í eldhúsi í kjallara og afgreiðslu á 1. hæð samkvæmt samningi aðila 10. mars 2006. V Samkvæmt öllu framansögðu verður gagnáfrýjandi dæmdur til að greiða aðaláfrýjanda 2.162.296 krónur vegna óheimils skuldajöfnuðar, 2.217.727 krónur vegna loftstokka og 65.639 krónur vegna raflagna. Dráttarvextir reiknast frá og með þeim degi er liðinn var mánuður frá því að aðaláfrýjandi sendi gagnáfrýjanda bréf 19. janúar 2007, þar sem krafist var greiðslu þeirra fjárhæða sem fallist er á í málinu, sbr. 3. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001. Að auki er fallist á skyldu gagnáfrýjanda til að greiða dráttarvexti af 6.260.798 krónum frá sama degi, 19. febrúar 2007, til 8. júní 2007 þegar þessi fjárhæð var greidd inn á kröfuna. Samkvæmt úrslitum málsins verður gagnáfrýjandi með vísan til 1. mgr. 130. gr., sbr. 166. gr., laga nr. 91/1991 dæmdur til að greiða aðaláfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti sem verður ákveðin í einu lagi eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Gagnáfrýjandi, Heimshótel ehf., greiði aðaláfrýjanda, JBS ehf., 10.706.460 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 19. febrúar 2007 til greiðsludags, að frádreginni innborgun 8. júní 2007 að fjárhæð 6.260.798 krónur sem dregst frá kröfunni miðað við stöðu hennar á innborgunardegi. Gagnáfrýjandi greiði aðaláfrýjanda samtals 1.200.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 6. júlí 2009. I Mál þetta, sem dómtekið var mánudaginn 8. júní sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af JBS ehf., kt. 500895-2339, Eyjabakka 26, Reykjavík, með stefnu birtri 4. marz 2008, á hendur Heimshóteli ehf., kt. 5000504-2340, Skógarhlíð 18, Reykjavík. Endanlegar dómkröfur stefnanda eru þær, að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda kr. 12.156.829ásamt dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. vaxtalaga nr. 38/2001, af kr. 137.294 frá 03.03. 2006 til 03.04. s.á., af kr. 339.966 frá þeim degi til 08.05. s.á., af kr. 492.638 frá þeim degi til 08.06. s.á., af kr. 645.310 frá þeim degi til 02.07. s.á., af kr. 1.102.810 frá þeim degi til 19.02. 2007, af kr. 11.036.317 frá þeim degi 21.03. s.á., af kr. 11.559.711 frá þeim degi til 26.05. s.á., en af kr. 12.156.829 frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádreginni innborgun þann 08.06. 2007 að fjárhæð kr. 6.260.798 sem dregst frá skuldinni miðað við stöðu hennar á innborgunardegi. Þá er krafizt málskostnaðar samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi eða að mati dómsins. Dómkröfur stefnda eru þær, að hann verði sýknaður af kröfum stefnanda í málinu og dæmdur málskostnaður úr hendi hans að skaðlausu. II Málavextir Málavextir eru þeir, að þann 2. júní 2004 gerði stefnandi leigusamning við þáverandi eiganda Hafnarstrætis 11, Húseignina Hafnarstræti 11 sf., um leigu tveggja herbergja á jarðhæð auk salernis að Hafnarstræti 11, Reykjavík. Leigufjárhæð samkvæmt samningnum var kr. 190.000 á mánuði, og var gildistími samningsins til 31. maí 2012. Þennan sama dag, 2. júní 2004, undirrituðu aðilar viðauka við leigusamninginn, þar sem stefnanda var veittur fullkominn afnotaréttur af geymsluskúr við jarðhæð Hafnarstrætis 11, til jafnlengdar við leigusamninginn. Ekki er kveðið á um sérstakt leigugjald fyrir þau afnot í viðaukanum. Stefnandi fékk hins vegar aldrei afnot af geymsluskúrnum. Stefnandi átti á þessum tíma jarðhæð og kjallara að Hafnarstræti 9, sem hann leigði út, en rak veitingastaðinn Nonnabita í hinu leigða húsnæði að Hafnarstræti 11. Vorið 2005 hafði fyrirsvarsmaður stefnda samband við stefnanda og óskaði eftir viðræðum vegna Hafnarstrætis 11, sem hann hafði hug á að kaupa og stofna hótel, sem nú mun vera hluti af Pósthússtræti 2. Óskaði hann eftir því, að stefnandi gæfi eftir ræmu af eldhúsinu í Hafnarstræti 11, svo hann gæti útbúið gang til að komast að lyftu fyrir efri hæðirnar. Kveður stefnandi það hafa þýtt, að hann þyrfti að flytja eldhúsið úr Hafnarstræti 11 í Hafnarstræti 9. Bauð stefndi á móti að halda stefnda skaðlausum. Stefnandi og stefndi gerðu með sér samkomulag, dags. 10.03. 2006, vegna framkvæmda í tengslum við þessar breytingar, sem fólust í því að breyta hluta húsnæðisins í hótelrými og færa veitingastað stefnda, Nonnabita, alfarið yfir í Hafnarstræti 9, kjallara og 1. hæð. Leyfi fékkst fyrir breytingunum frá borgaryfirvöldum fyrir þeim flutningum. Í samkomulaginu kemur m.a. fram, að stefndi skuldbindur sig til að greiða stefnanda kr. 750.000 við að hann fari úr húsnæðinu, flutning á öllum tækjum yfir í nýja staðinn, lagningu vatnslagna, frárennslislagna, gaslagna og raflagna að öllum tækjum í eldhúsi í kjallara og afgreiðslu á 1. hæð, flutning á þáverandi loftræstisamstæðu og háf fyrir eldhús ásamt tilheyrandi loftstokkum, auk alls kostnaðar við að hljóðeinangra loft. Öll önnur ný tæki, innréttingar, búnað og tæki á salernum, kaffistofu og starfsmannastöðu skyldu hins vegar vera á kostnað stefnanda. Í samkomulaginu kemur einnig fram, að stefnandi gerir ekki kröfu á stefnda um leiðréttingu á leigu vegna bílskúrs, sem hann hafði ekki fengið tækifæri til að nýta sér, m.a. vegna yfirstandandi framkvæmda. Einnig er ákvæði í samkomulaginu, þar sem fram kemur að gera megi ráð fyrir að loka þurfi veitingastað stefnanda tímabundið hluta úr degi, en reynt verði eftir fremsta megni að vinna verkið sem mest á lokunartíma staðarins. Skuldbindur stefndi sig til þess að greiða stefnanda kr. 10.000 fyrir hverja klukkustund, sem staðurinn verður lokaður vegna framkvæmdanna. Í samkomulaginu er miðað við, að framkvæmdir hefjist þegar í stað og verði að lokið eigi síðar en 15. apríl 2006. Í samkomulaginu er enn fremur ákvæði, þar sem fram kemur, að aðilar eru sammála um að rifta gildandi leigusamningi fyrir Hafnarstræti 11, að uppfylltum tilgreindum skilyrðum, m.a. greiðslu til stefnanda við að fara út úr leiguhúsnæðinu, og flutning á tækjum yfir á nýja staðinn, svo sem fyrr er getið. Var miðað við að leigurýmið yrði afhent á tímabilinu 15. maí 31. júlí 2006. Framkvæmdir við húsið drógust nokkuð. Kveður stefnandi það hafa valdið sér miklum óþægindum. Mikill hávaði hafi stafað frá framkvæmdunum, auk mikilla óhreininda, sem hafi haft mikil áhrif á rekstur veitingahússins. Hafi stefnandi fengið Erlend Örn Fjeldsted, starfsmann Línuhönnunar hf., til þess að skoða húsnæðið og hvort þegar unnar framkvæmdir væru í samræmi við framangreint samkomulag frá 10. marz 2006. Í minnisblaði hans, dags. 27.07. 2006, segir m.a., að á vegg í kjallara sem snýr að Hafnarstræti 11 sé skolplögn neðarlega á vegg og að gera megi ráð fyrir að það þurfi að klæða þennan vegg alveg eða smíða lagnastokk sem nái niður á vegg og skerði þar með notagildi rýmisins verulega, en þessi lagnaleið hafi ekki verið í samkomulagi um lagnaleiðir. Enn fremur segir þar, að lagnaleið í gangi á 1. hæð sé ekki skilgreind í samkomulagi um lagnaleiðir. Þá segir einnig, að það sé mat Línuhönnunar, að það sé erfiðleikum háð að flytja þáverandi loftræstikerfi, m.a. vegna lagnaleiða. Stefnandi kveðst, þrátt fyrir samkomulag um riftun húsaleigusamningsins, hafa greitt húsaleigu út júnímánuð 2006. Stefndi hafi hins vegar sent honum reikninga vegna húsaleigu út júnímánuð 2007, þ.á m. vegna geymsluskúrs, sem stefnandi hafi aldrei fengið afhentan. Seinkun á framkvæmdum stefnda hafi orðið til þess, að framkvæmdir stefnanda hafi tafizt allverulega, og hafi nýr veitingastaður Nonnabita í Hafnarstræti 9 ekki verið opnaður fyrr en 1. desember 2006. Stefnandi kveður stefnda ekki hafa staðið við samkomulagið milli aðila um að halda stefnanda skaðlausum eða greiða fyrir flutning á veitingastað þeirra. Stefndi hafi komið hlutunum þannig fyrir, að stefnandi hafi að mestu og nær öllu leyti sjálfur þurft að leggja út fyrir kostnaði af flutningi á veitingahúsinu. Stefnandi sendi kröfubréf til stefnda, dags. 19. janúar 2007, þar sem hann krefur stefnda um greiðslur í 16 liðum. Þann 21. febrúar 2007 var fyrra bréf áréttað og viðbótarkröfur settar fram. Svar barst með bréfi, dags. 23. febrúar 2007, þar sem tekin var afstaða til krafna stefnanda eða óskað eftir ítarlegri gögnum. Svar vegna seinna bréfsins barst með bréfi, dags. 14. marz 2007, þar sem kröfum er ýmist hafnað eða óskað nánari skýringa. Stefnandi sendi stefnda bréf, dags. 26. apríl 2007, þar sem áréttaðar voru fyrri kröfur stefnanda, auk þess sem viðbótarkröfur voru settar fram, jafnframt því sem því var hafnað, að stefnandi skuldi stefnda húsaleigu, með þeim rökum, að réttur stefnda til leigugreiðslna hefði fallið niður við undirritun samkomulagsins frá 10. marz 2006. Var því óskað eftir fundi með stefnda til þess að ljúka uppgjöri milli aðila. Á þeim fundi kveður stefnandi ítarlegar skýringar hafa verið lagðar fram af hans hálfu til stuðnings kröfum hans. Afstaða stefnda til krafna stefnanda komi fram í bréfi stefnda til stefnanda, dags. 8. júní 2007. Þar viðurkenni stefndi skuld á kröfum að fjárhæð kr. 8.423.094, en öðrum kröfum hafi ýmist verið hafnað á þeirri forsendu, að þær væru ekki hluti af samkomulagi aðila, á ábyrgð sjálfstæðra verktaka, eða krafan væri of há. Þá hafi stefndi skuldajafnað kr. 2.162.296 við kröfur stefnanda, vegna þess sem hann hafi nefnt „skaðabætur v/dráttar á afhendingu leigurýmis skv. samkomulagi fyrir tímabilið 01.08.06-31.05.07 - Fjárhæð skv. leigusamningi“. Hafi stefndi því greitt samtals kr. 6.260.798 til stefnanda. Með bréfi stefnanda til stefnda, dags. 13. júní 2007, komi fram, að stefnandi hafi talið uppgjör með greiðslu á kr. 6.260.798 algerlega ófullnægjandi. Hafi skuldajöfnun stefnda við þær kröfum, sem hann viðurkenndi, verið mótmælt harðlega, þar sem skuldajafnaðarkrafan ætti ekki við nein rök að styðjast, auk þess sem stefnandi hafi bent stefnda á, að engir dráttarvextir hefðu verið greiddir. Stefnandi hafi sent stefnda annað bréf, dags. 2. júlí 2007, þar sem kröfur hans voru ítrekaðar, ásamt því að stefnda hafi m.a. verið bent á, að hann ætti enn eftir að setja upp loftræstingu á starfsmannasalernið að Hafnarstræti 9 og ljós undir skyggnið að Hafnarstræti 9, sem honum bæri að gera. Með bréfi, dags. 9. júlí 2007, hafi stefndi svarað bréfi stefnanda, þar sem hann segði, að hann teldi, að fullnaðaruppgjör hefði farið fram, en að hann áskildi sér rétt til heimtu frekari skaðabóta vegna afnotamissis leigurýmisins sem fundarsalar, og að hann teldi, að húsnæði stefnda að Hafnarstræti 11 hefði ekki verið afhent honum og lyklar afhentir. Því bréfi hafi verið svarað með bréfi stefnanda, dags. 17. júlí 2007. Þar bendi stefnandi stefnda á, að engar greiðslur hefðu borizt frá stefnda fyrr en stefnandi leitaði aðstoðar lögmanna. Samkomulag hafi ekki náðst um ágreining aðila. Stefndi kveður lagnaframkvæmdir að Hafnarstræti 9 hafa átt að hefjast þegar við undirritun samnings og vera lokið 30. apríl 2006, en leggja hafi átt lagnir í láréttum og lóðréttum stokkum á 1. hæð og í lofti og veggjum kjallara. Lagnavinnu hafi ekki verið lokið fyrr en í júní vegna ýmissa verkfræðilegra vandamála og erfiðs aðgengis að húsnæðinu. Framkvæmdir stefnda við lagnir í Hafnarstræti 9 hafi engin áhrif haft á framkvæmdir stefnanda í rýminu, enda hafi engar athugasemdir komið fram um það af hálfu stefnanda. Stefnandi hafi alfarið séð um að standsetja húsnæði sitt og hafi sjálfur samið við alla framkvæmdaaðila og annazt alla hönnun og arkitektavinnu, líkt og samkomulagið hafi gert ráð fyrir. Af reikningum iðnaðarmanna að dæma virðist meginframkvæmdir ekki hafa byrjað fyrr en um haustið 2006, og hafi stefnandi ekki flutt rekstur veitingastaðar síns fyrr en undir áramótin út úr leiguhúsnæði stefnda í húsnæði sitt að Hafnarstræti 9. Lagnaframkvæmdir að Hafnarstræti 11 hafi verið bráðabirgðaframkvæmdir, líkt og skýrlega sé getið um í samkomulaginu, og hafi þeim verið lokið í lok maí 2006 í fullu samráði við stefnanda. Hafi stefndi samþykkt að koma á móts við kröfur stefnanda um að hækka gjald fyrir lokun úr kr. 10.000 hverja klukkustund í kr. 15.000. Utanhúsframkvæmdum hafi lokið í byrjun júní 2006, en hótel stefnda hafi opnað um miðjan þann mánuð í húsnæði hans að Hafnarstræti 11, utan leigurýmisins á jarðhæð, sem ekki hafi verið til afnota fyrir stefnda fyrr en um sumarið 2007. Sé því hafnað, að þessar framkvæmdir stefnda hafi valdið stefnanda óþægindum umfram það, sem búast hafi mátt við og ráð hafi verið fyrir gert í samkomulagi aðila. Stefnda sé ekki kunnugt um, að kvartanir hafi komið fram af hálfu stefnanda á samráðsfundum með eftirlitsaðila verksins. Þá hafi minnisblaði Línuhönnunar hvorki verið framvísað við stefnda né eftirlitsaðila, eða nokkurn tímann kynnt þeim. Stefndi kveður aldrei hafa verið um það samið varðandi riftun leigusamnings aðila, að stefnandi nýtti húsnæði stefnda án nokkurs endurgjalds. Hafi verið við það miðað, að stefnandi greiddi gjald fyrir afnotin, sem tæki mið af leigugjaldi leigusamningsins. Hann hafi greitt fyrirvaralaust leigugjald fram til þess tíma, sem hann átti að afhenda leigurýmið. Hann hafi síðan nýtt rýmið áfram og rekið þar veitingastað sinn. Það hafi fyrst verið með bréfi lögmanns hans, dags. 19. janúar 2007, að hann hafi áskilið sér rétt til að skuldajafna kröfu sinni um húsaleigu vegna húsnæðisnotkunar verktaka á vegum stefnda við húsaleigukröfur stefnda. Engar endurgreiðslukröfur hafi verið hafðar þar uppi vegna þegar greidds leigugjalds frá gerð samkomulags aðila. Hafi slík krafa fyrst komið fram með bréfi núverandi lögmanns stefnanda þann 26. apríl 2007. Stefndi hafni fullyrðingum stefnanda um, að framkvæmdir stefnda hafi valdið seinkun á framkvæmdum stefnanda. Lagnaframkvæmdir stefnda að Hafnarstræti 9 hafi verið minniháttar og verði ekki séð, á hvern hátt þær hafi getað tafið framkvæmdir stefnanda, auk þess sem seinkun þeirra um rúman mánuð geti á engan hátt útskýrt 4-5 mánaða seinkun stefnanda á að flytja rekstur sinn. Hluti skýringanna felist í því, að stefnandi hafi unnið mun umfangsmeiri framkvæmdir en frá sé greint í samkomulaginu, og svo því að öll arkitekta- og hönnunarvinna hafi verið á hendi stefnanda, sem virðist hafa leitt til þess, að vinna við húsnæðið hófst seint og um síðir. Vegna dráttar á afhendingu húsnæðisins hafi stefndi dregið frá samþykktum verkliðum afnotagjald vegna rýmisins fyrir tímabilið ágúst 2006 til og með maí 2007, kr. 2.162.296, sem sé jafngildi leigugjalds samkvæmt leigusamningi, sem hafði verið í gildi milli aðila. III Málsástæður stefnanda Stefnandi kveðst byggja kröfur sínar á almennum reglum kröfuréttar og samningaréttar um greiðslu skulda og skuldbindingargildi samninga. Kröfur stefnanda séu eftirfarandi: Samtals nemi kröfur stefnanda á hendur stefnda kr. 12.156.829, að frádreginni innborgun stefnda þann 08.06. 2007 að fjárhæð kr. 6.260.798, sem dragist frá skuldinni miðað við stöðu hennar á innborgunardegi. Þrátt fyrir innheimtutilraunir hafi skuldin ekki fengizt greidd af stefnda, og sé málshöfðun þessi því nauðsynleg. Ofgreidd leiga - samtals kr. 645.310, sbr. dskj. nr. 5-8 Stefnandi og stefndi hafi gert með sér samkomulag, dags. 10.03. 2006 um riftun leigusamnings fyrir húsnæðið að Hafnarstræti 11, og hafi riftunin miðazt við undirritun samkomulagsins. Við það hafi allur réttur stefnda til leigugreiðslna fallið niður, en stefnandi hafi samt sem áður greitt út júnímánuð 2006. Beri stefnda að endurgreiða hina ofgreiddu leigu samkvæmt meginreglu kröfuréttarins um endurgreiðslu á ofgreiddu fé. Verði ekki fallizt á, að stefnandi eigi rétt á endurgreiðslu að öllu leyti, byggi stefnandi á því, að hann eigi að fá endurgreiddar samtals kr. 100.000, eða kr. 50.000 fyrir hvorn mánuð, marz og apríl 2006, sem hann hafi greitt fyrir leigu á geymsluskúr, sem stefndi hafi aldrei afhent stefnanda, heldur hafi hann veitt verktökum aðstöðu þar, meðan á framkvæmdunum stóð. Eftirstöðvar reiknings nr. 219, samtals kr. 172.500, sbr. dskj. nr. 10 Í samkomulagi milli stefnanda og stefnda segi, að stefndi greiði stefnanda kr. 10.000 fyrir hverja klukkustund, sem staðurinn verði lokaður vegna framkvæmdanna. Skömmu síðar hafi aðilar samið um, að miðað yrði við kr. 15.000. Stefnandi byggi á því, að greiða eigi reikning, að fjárhæð 457.500, fyrir kostnað vegna lokunar Nonnabita v/framkvæmda við hótel 1919 aðfararnótt 30.05. 2006 til kl. 8.30 að morgni 31.05. 2006 að fullu, ásamt dráttarvöxtum, en staðurinn hafi verið lokaður í 30,5 klukkustundir. Samkvæmt bréfi lögmanns stefnda til lögmanns stefnanda, dags. 8. júní 2007, viðurkenni stefndi þar greiðsluskyldu að fjárhæð kr. 285.000, eða 19 klukkustundir, þar sem framkvæmdir hafi varað í styttri tíma en reikningur stefnda tilgreini. Þessu sé hafnað af hálfu stefnanda, enda hafi ekkert verið lagt fram, sem styðji þennan rökstuðning. Komi einnig fram í tölvupósti stefnanda til stefnda, að miðað skyldi við, að vinna hæfist kl. 2.00 aðfararnótt þriðjudagsins 30.05. 2006, og að vinnu yrði lokið kl 8.30 hinn 31.05. 2006, sbr. dskj. nr. 6. Þar segi einnig, að stefnandi líti svo á, að fyrirtækið teljist lokað frá þeim tíma, sem vinna hæfist, þ.e. kl. 2.00, þar til vinnu lyki, enda fyrirtækið lokað stefnanda á þeim tíma, m.a. til hefðbundinna undirbúningsstarfa. Engar athugasemdir hafi borizt við tölvupóstinum. Kostnaður vegna loftræstikerfis, samtals kr. 2.915.925, sbr. dskj. nr. 13 og 19-20 Í samkomulaginu komi fram, að stefndi skuli greiða fyrir flutning á núverandi loftræstisamstæðu og háf fyrir eldhús, ásamt tilheyrandi loftstokkum. Stefndi hafi hafnað kröfum vegna kaupa og uppsetningar stefnanda á loftræstikerfi, þar sem það hafi ekki verið hluti af samkomulagi aðila. Um sé að ræða kostnað vegna loftræstikerfis fyrir Hafnarstræti 9, jarðhæð og kjallara, að fjárhæð kr. 2.392.531, kostnað vegna vinnu við raflagnir vegna lagfæringa á loftræstikerfi, að fjárhæð kr. 65.639, og viðbót við loftræstikerfið í Hafnarstræti 9, þar sem unnið hafi verið við blásara, að fjárhæð kr. 457.755. Þegar að því hafi komið að setja upp loftræstikerfið, hafi þeir sérfræðingar, sem fengnir hafi verið til verksins, talið, að dýrara yrði að flytja loftræstikerfið úr Hafnarstræti 11 yfir í Hafnarstræti 9 og jafnvel ómögulegt. Þeir hafi talið, að jafnvel þótt reynt yrði að flytja hluta af loftræstikerfinu yfir, þyrfti alltaf að endursmíða stærstan hluta kerfisins vegna þess hve ólík húsnæðin hafi verið. Engar athugasemdir hafi borizt á þeim tíma frá þeim, sem fylgzt hafi með verkinu fyrir hönd stefnda, um að samkomulagið væri efnt á þennan hátt. Stefndi hafi gefið loforð um, að stefnandi yrði skaðlaus vegna framkvæmda sinna, og geti skuldbinding stefnda um að kosta flutning á loftræstikerfinu ekki fallið niður, þrátt fyrir að efndir samkomulagsins hafi verið með breyttum hætti. Sama niðurstaða fengist með því að víkja þessum lið samkomulagsins til hliðar og breyta honum með vísan til 1. mgr. 36. gr. samningalaga nr. 7/1936, enda bersýnilega ósanngjarnt, að stefnandi taki á sig þennan kostnað. Óheimill skuldajöfnuður Í bréfi stefnda til stefnanda, dags. 8. júní 2007, hafi stefndi skuldajafnað við kröfur stefnanda samtals kr. 2.162.296 vegna skaðabóta vegna dráttar á afhendingu leigurýmis samkvæmt samkomulagi. Fjárhæðin hafi verið fundin út samkvæmt leigusamningi fyrir tímabilið 01.08. 2006-31.05. 2007. Stefnandi byggi á því, að stefnda sé ekki tækt að skuldajafna meinta leiguskuld við kröfur stefnanda, enda sé um tilbúna skuld að ræða, sem eigi við engin rök að styðjast. Allur réttur stefnda til leigugreiðslna hafi fallið niður með samkomulagi frá 10.03. 2006 milli stefnanda og stefnda um riftun leigusamnings um Hafnarstræti 11. Flutningur veitingastaðarins Nonnabita hafi farið fram 1. desember 2006, og hafi stefndi haft aðgang að Hafnarstræti 11 frá þeim tíma, og því eigi sú framsetning hans að óska eftir afhendingu á húsnæðinu í formi afhendingar á lyklum ekki við nein rök að styðjast. Ekki hafi verið unnt að flytja veitingastaðinn fyrr vegna hins mikla dráttar, sem hafi orðið á framkvæmdum stefnda. Allar tafir á flutningi veitingastaðarins hafi því verið, og séu, á ábyrgð stefnda. Dráttarvextir Samkvæmt samkomulaginu milli stefnanda og stefnda hafi stefndi undirgengizt að greiða þann kostnað, sem stefnandi hlyti af framkvæmdunum. Stefndu (sic) hafi lagt út fyrir kostnaðinum og gert stefnda reikninga fyrir kröfunum. Byggi stefnandi á því, að stefndi eigi að greiða dráttarvexti af skuld sinni við stefnanda. Aldrei hafi komið neinar greiðslur frá stefnda fyrr en stefnandi hafði leitað aðstoðar lögmanna við innheimtu krafna sinna. Stefnandi byggi á því, að stefndi eigi að greiða dráttarvexti mánuði frá útgáfudegi reikninga, en til hagræðis séu dráttarvextir í fyrsta lagi miðaðir við þær dagsetningar, þegar húsaleiga var ofgreidd, sbr. greiðslukvittanir. Í öðru lagi séu þeir miðaðir við mánuð frá dagsetningu reikningsins vegna lokunar Nonnabita v/framkvæmda við hótel 1919 aðfararnótt 30.05. 2006 til kl. 8.30 að morgni 31.05. 2006. Í þriðja lagi reiknist þeir mánuði frá dagsetningu kröfubréfa stefnanda til stefnda. Verði ekki fallizt á að miða dráttarvexti vegna hinnar ofgreiddu leigu við greiðsludag, byggi stefnandi á því, að miða eigi við mánuð frá dagsetningu kröfubréfs, þegar krafan var fyrst höfð uppi, eða 26.05. 2007. Um allt ofangreint vísist til III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001, einkum 3. mgr. 5. gr. og 1. mgr. 6. gr. laganna. Um lagarök vísist til meginreglna samninga- og kröfuréttarins um greiðslu skulda og skuldbindingargildi samninga, endurgreiðslu á ofgreiddu fé og skaðabætur innan samninga, og til laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, einkum 36. gr. laganna. Þá vísist til meginreglna kröfuréttarins og leiguréttar um riftun og skuldajöfnuð. Kröfur um málskostnað styðji stefnandi við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991. Um dráttarvexti vísi stefnandi til III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001. Málsástæður stefnda Ofgreidd leiga. Þessum kröfulið sé hafnað. Þó að aðilar hafi slitið fyrirliggjandi leigusamningi, hafi ekki verið um það samið, að ekki yrði greitt fyrir afnot af eign stefnda. Hafi stefndi talið það skilning beggja, enda hafi stefndi haldið áfram að rukka fyrir afnotin og stefnandi að greiða, án athugasemda. Hafi verið við það miðað, að gjaldið yrði það sama og verið hafði samkvæmt leigusamningi. Engar athugasemdir hafi komið fram um fjárhæð gjaldsins af hálfu stefnanda. Hvað varði afnotarétt stefnanda af bílskúr, þá skyldi samkvæmt samningi ekki greiða sérstakt gjald fyrir það. Þá hafi stefnandi skuldbundið sig í samkomulagi aðila að gera ekki sérstaka kröfu á hendur stefnda vegna skúrsins, m.a. vegna yfirstandandi framkvæmda. Verði ekki séð, á hvaða grunni krafa stefnanda um 50.000 króna leigugjald á mánuði sé reist, enda sé hún í engu rökstudd. Sé sömuleiðis óljóst, í hverju meint tjón stefnanda sé fólgið, en hann beri sönnunarbyrðina um það. Eftirstöðvar reiknings nr. 219. Varðandi þennan kröfulið greini aðila á um túlkun samkomulagsins, þar sem fram komi, að „Heimsferðir ehf. greiði leigutaka kr. 10.000 fyrir hverja klukkustund, sem staðurinn verður lokaður vegna þessara framkvæmda.“ Stefndi hafi stuðzt við mat sitt á staðfestingu umsjónarmanns verksins, Kristins Alexanderssonar, sbr. tölvupóst hans þann 31. maí 2007, á dskj.nr. 40. Þar komi fram, að staðurinn hafi verið lokaður í 19 klst., og taki stefndi undir það mat. Sé á því byggt af hálfu stefnda, að einungis skuli greitt fyrir þann tíma, sem staðurinn sé lokaður, þ.e. þegar ekki sé hægt að stunda þar rekstur, en taki fráleitt til þess tíma nætur, þegar engin rekstur sé. Túlkun lögmanns stefnda í tölvupósti á dskj. nr. 9 sé hafnað, en þegar þáverandi lögmaður stefnanda sá póstinn, hafi framkvæmdir verið um garð gengnar. Kostnaður vegna loftræstiskerfis. Stefndi hafi alfarið hafnað að greiða umræddan kostnað, þar sem hann falli ekki undir greiðsluskyldu stefnda, heldur stefnanda, samkvæmt skýru orðalagi samningsins. Stefnda beri, samkvæmt samkomulaginu, að greiða fyrir flutning á öllum tækjum yfir á nýja staðinn í Hafnarstræti 9, þ.e. frá gamla staðnum í Hafnarstræti 11, og einnig fyrir flutning á núverandi loftræstisamstæðu og háf fyrir eldhús, ásamt tilheyrandi loftstokkum. Öll önnur ný tæki, innréttingar, búnaður o.s.frv. skyldu vera á kostnað stefnanda. Stefndi telji orðalag samningsins skýrt og sanngjarnt. Stefnandi hafi kosið að kaupa nýja loftræstisamstæðu og nýta ekki þá, sem fyrir var. Þar hafi verið um sjálfstæða ákvörðun stefnanda að ræða, sem stefndi hafi ekkert með að gera, enda hafi það ekki verið í verkahring stefnda að hlutast til um það, með hvaða hætti stefnandi fylgdi samkomulaginu, þ.e. að flytja gömlu samstæðuna yfir, eða kaupa nýja, og því síður hvaða kröfur stefnandi gerði til veitingastaðar síns. Umrædd ákvörðun og framkvæmd hafi þannig alfarið verið á ábyrgð stefnanda og ekki hlutverk eftirlitsaðila að ákvarða, með hvaða hætti stefnandi fullnægði samkomulaginu. Þá hafi stefnda aldrei verið kynnt minnisblað Línuhönnunar ehf. um mat á flutningi samstæðunnar. Matið sé án rökstuðnings og enginn samanburður gerður á kostnaði, eftir því hvor leiðin yrði farin. Stefndi bendi einnig á, að hann hafi borið allan kostnað við að taka niður loftræstikerfi það, sem stefnandi skildi eftir í Hafnarstræti 11, svo og allan förgunarkostnað, en með því telji hann sig hafa fullnægt skyldum sínum samkvæmt samkomulaginu. Þá bendi stefndi á, að samkvæmt framlagðri sundurgreiningu á kostnaði á dskj. nr. 43 hafi fjárhæð efnisliðs samstæðunnar numið kr. 1.563.032. Geti stefndi ekki borið ábyrgð á þeim kostnaði samkvæmt samkomulaginu, auk þess sem stefnandi hafi, með þessari aðgerð sinni, fengið nýja samstæðu í stað eldri, en engin tilraun sé gerð til að meta þann ávinning stefnanda. Tilvísun stefnanda til 1. mgr. 36. gr. laga nr. 7/1936 eigi hér ekki við. Verði samkomulaginu ekki heldur vikið til hliðar með stoð í 2. mgr. greinarinnar. Samningurinn sé sanngjarn og aðilar hafi staðið jafnt við gerð samkomulagsins. Engin þau atvik hafi komið upp síðar, sem réttlætt hafi breytingu á honum, þar sem stefndi hafi einn átt að bera þann kostnað, sem hefði hlotizt af flutningnum, þó að það hefðu orðið dýrara en t.d. að kaupa nýja samstæðu. Geti það vissulega ekki talizt ósanngjarnt í garð stefnanda. Við samninga skuli standa, og eigi það jafnt við stefnanda og stefnda. Óheimill skuldajöfnuður Stefndi telji, að honum hafi verið heimilt að skuldajafna við kröfu stefnanda bótum vegna afnota stefnanda af húsnæði hans fyrir þann tíma, sem stefnandi hafði rekstur í húsnæðinu og eftir að reksturinn flutti, eða allt fram til maí 2007. Stefnandi hafi, eftir gerð samkomulags, greitt afnotagjald, sem hafi verið jafngildi leigufjárhæðar samkvæmt leigusamningi, sem hafi verið í gildi milli aðila. Engin rök séu fyrir því, að stefnanda beri ekki að greiða fyrir afnot sín, sem hann þó hafi viðurkennt í verki, með því að greiða fyrir afnotin allt fram á mitt sumar 2007. Í bréfi lögmanns stefnanda í janúar 2007 hafi stefnandi áskilið sér rétt til að skuldajafna húsaleigukröfum stefnda við kröfur, sem stefnandi hafi talið sig eiga á hendur stefnda vegna meintrar notkunar verktaka á húsnæðinu. Í áskilnaðinum hafi falizt viðurkenning á kröfum stefnda um afnotagreiðslur. Þá liggi fyrir í bréfi lögmannsins frá febrúar 2007, að stefnandi myndi ekki afhenda húsnæðið fyrr en við uppgjör, og hafi hann þar byggt á túlkun sinni á samkomulaginu. Hvergi í samkomulagi aðila sé kveðið á um þetta atriði, heldur aðeins að stefnandi skuli afhenda húsnæðið í síðasta lagi 31. júlí 2006. Því sé það rangt, sem fram komi í stefnu, að húsnæðið hafi verið afhent stefnda þann 1. desember 2006. Beri stefnandi bótaábyrgð á tjóni stefnda vegna slíkar ólögmætrar gjörðar a.m.k. frá 1. desember 2006, en stefnda hafi, af þessum sökum, verið ókleift að nýta fasteign sína allt fram í júlí 2007, þegar bréf lögmanns stefnanda barst. Dráttarvextir. Dráttarvaxtakröfum stefnanda sé sérstaklega mótmælt. Kröfur stefnanda hafi fyrst komið fram í janúar 2007. Hafi stefndi óskað eftir frekari gögnum og upplýsingum til að geta metið greiðsluskyldu sína vegna þess að mun meira hafi verið framkvæmt en honum hafi borið að greiða fyrir. Hafi leiðréttingar borizt með bréfi lögmanns 26. apríl 2007 auk viðbótarkrafna. Hafi verið haldinn fundur með lögmönnum aðila í maí 2007, þar sem skýringar hafi verið gefnar á einstökum reikningum og fjöldi umfangsmikilla fylgigagna afhentur, en hluti þeirra sé lagður fram með greinargerð stefnda í máli þessu. Það hafi verið þá fyrst, sem forsendur hafi legið fyrir til að geta metið umfang greiðsluábyrgðar stefnda, og hafi stefndi gengið frá uppgjöri þann 8. júní 2007, þ.e. um mánuði eftir fund lögmanna. Telji stefndi, að meðan kröfur hafi ekki verið settar fram með nægjanlegum skýrum hætti og útilokað að taka afstöðu til einstakra kröfuliða, geti kröfur stefnanda ekki borið dráttarvexti. Þá sé dráttarvaxtaviðmiði vegna meintrar ofgreiddrar leigu hafnað, en krafan hafi fyrst komið fram með bréfi lögmanns stefnanda, dags. 26. apríl 2007. Stefndi vísi til meginreglna leigu-, samninga- og kröfuréttarins. Krafa um málskostnað sé byggð á ákvæðum laga nr. 91/1991, XXI. kafla. IV Forsendur og niðurstaða Fyrir dóminn komu til skýrslugjafar Björk Þorleifsdóttir, einn eigenda stefnanda, Andri Már Ingólfsson, fyrirsvarsmaður og eigandi stefnda, Kristinn Alexandersson tæknifræðingur og matsmennirnir, Sverrir Kristinsson fasteignasali og Hákon Ólafsson verkfræðingur. Kröfur stefnanda eru vegna ofgreiddrar leigu, samtals kr. 645.310, kostnaðar vegna loftræstikerfis fyrir jarðhæð og kjallara Hafnarstrætis 9, kr. 2.392.531, vinnu við raflagnir vegna lagfæringa á loftræstikerfi, kr. 65.639, viðbótar við loftræstikerfi, kr. 457.755, eftirstöðva bóta vegna lokunar Nonnabita aðfaranótt 30.05. 2006 til kl. 8.30 að morgni 31.05. 2006, kr. 172.500 og óheimils skuldajafnaðar stefnda, kr. 2.162.296, eða samtals kr. 5.896.031. Verður nú fjallað um einstaka kröfuliði. Ofgreidd leiga Stefnandi byggir á því, að með samkomulagi aðila frá 10. marz 2006 hafi aðilar m.a. komið sér saman um að rifta gildandi leigusamningi fyrir húsnæðið að Hafnarstræti 11. Við það hafi réttur stefnda til leigugreiðslna fallið niður. Stefnandi hafi engu að síður greitt leigu út júnímánuð 2006 og krefur stefnda um endurgreiðslu leigunnar, þar sem hann hafi greitt umfram skyldu. Ágreiningslaust er að samningnum var rift. Það er einnig ágreiningslaust, að þrátt fyrir riftunina nýtti stefnandi áfram húsnæðið að Hafnarstræti 11 og greiddi, án nokkurs fyrirvara, leigugjald fyrir afnotin, eins og verið hafði fram til þess að samningnum var rift. Hvergi í samkomulagi aðila er þess getið, að riftunin hafi einungis átt að taka til réttar stefnda til greiðslu fyrir afnot af húsnæðinu. Með því að stefnandi rýmdi ekki húsnæðið við riftunina, bar honum að greiða stefnda fyrir afnotin. Var það enda augljóslega skilningur beggja aðila fyrstu mánuðina, eða þar til stefnandi hætti að greiða leigu, að leigufjárhæðin skyldi taka mið af því, sem áður var. Með því að stefnandi hefur ekki sýnt fram á, að hann hafi samið um endurgjaldslaus afnot af húsnæðinu eftir að samningnum var rift, er þessum kröfulið hafnað. Stefnandi gerir til vara kröfu um, að hann eigi rétt á endurgreiðslu, samtals kr. 100.000, vegna leigu á geymsluskúr, sem hann hafi aldrei fengið afnot af. Í leigusamningi frá 2. júní 2004 er leiga vegna húsnæðisins ákvörðuð, en afnot af bílskúr eru ekki í þeim samningi. Í viðauka við samninginn, dags. sama dag, er stefnanda heimilaður afnotaréttur af skúrnum, án þess að séð verði, að það hafi haft áhrif á leigugjaldið til hækkunar. Í samkomulagi aðila frá 10. marz 2006 er enn fremur svohljóðandi ákvæði: „JBS ehf. gerir ekki kröfu á Heimsferðir um leiðréttingu á leigu vegna bílskúrs sem JBS ehf. hefur haft rétt á, en ekki fengið tækifæri til að nýta sér hann m.a. vegna framkvæmda sem nú standa yfir.“ Verður að telja ákvæði þetta taka af allan vafa um það, að stefnandi hafi afsalað sér öllum rétti til að krefja stefnda bóta vegna afnotamissis skúrsins. Er þessum kröfulið stefnanda því alfarið hafnað. Eftirstöðvar reiknings vegna lokunar veitingastaðarins, kr. 172.500 Ágreiningslaust er, að stefndi skuldbatt sig til að greiða stefnanda kr. 15.000 fyrir hverja klukkustund, sem veitingastaðurinn var lokaður vegna framkvæmdanna. Þá er ágreiningslaust, að vinna fór fram á staðnum frá kl. 2 aðfaranótt 30. maí 2006 til kl. 8.30 að morgni 31. maí, eða í 30,5 klukkustundir. Stefndi greiddi stefnanda vegna lokunar í 19 klukkustundir, eða kr. 285.000. Kemur skilningur stefnanda á samkomulagi aðila fram í tölvubréfi lögmanns stefnanda á dskj. nr. 9, þar sem litið er svo á, að fyrirtækið teljist lokað frá þeim tíma, sem vinna hefst og þar til vinnu lýkur, þar sem fyrirtækið sé m.a. lokað vegna hefðbundinna undirbúningsstarfa. Í samkomulagi aðila segir, að stefndi skuli greiða kr. 10.000 fyrir hverja klukkustund, sem staðurinn verði lokaður vegna framkvæmda stefnda. Aðilar sömdu síðar um fjárhæðina kr. 15.000 fyrir hverja klukkustund. Er ekki fallizt á, að samningurinn feli í sér, að stefnanda beri bætur fyrir þann tíma, sem staðurinn var ekki í rekstri, enda þótt framkvæmdir stæðu þá yfir á vegum stefnda, enda staðurinn þá ekki lokaður vegna framkvæmdanna. Stefnandi hefur ekki gert grein fyrir því í málatilbúnaði sínum, hverjir hafi verið opnunartímar veitingastaðarins eða á hvaða tíma dagsins vinna hófst. Þar sem fyrir liggur, að framkvæmdir hófust að næturlagi hinn 30, maí og unnið var fram til morguns hinn 31. maí, þykja 11,5 klukkustundir ekki ósennilegur tími, sem ætla má, að staðurinn hefði hvort eð er ekki verið opinn eða vinna farið þar fram. Er því fallizt á með stefnda, að stefnandi hafi þegar, með greiðslu á kr. 285.000, fengið bættan þann tíma, sem staðurinn var lokaður vegna framkvæmda stefnda, og á hann ekki frekari kröfur á hendur honum vegna þessa. Kostnaður vegna loftræstikerfis, samtals kr. 2.915.925 Í samkomulagi aðila frá 10. marz 2006 kemur fram, að stefndi skuldbindur sig til að greiða fyrir flutning á „núverandi“ loftræstisamstæðu og háf fyrir eldhús, ásamt tilheyrandi loftstokkum. Stefnandi byggir á því, að flutningur á eldri samstæðu hefði orðið mun dýrari en kostnaður við nýja samstæðu og ósanngjarnt, að hann þurfi að bera þann kostnað. Húsnæði það, sem stefnandi flutti í, er mun stærra en leiguhúsnæðið að Hafnarstræti 11, og er m.a. á tveimur hæðum, þannig að eldri loftræstisamstæðan passaði engan veginn inn í hið nýja húsnæði. Matsmaðurinn, Hákon Ólafsson verkfræðingur, bar m.a. fyrir dómi, að það hefðu verið betri möguleikar á því að flytja kerfið á milli staðanna, hefði nýi staðurinn verið á einni hæð í stað tveggja. Hönnun nýja kerfisins hafi tekið mið af þörfum staðarins, sem séu ekki alveg þær sömu og á eldri staðnum, og hefði ekki verið hægt að skella gamla kerfinu upp á annarri hæðinni og smíða síðan viðbætur. Það liggur fyrir, að stefnandi tók sjálfur þá ákvörðun, að nýta ekki loftræstisamstæðu þá, sem var í Hafnarstræti 11, heldur kaupa nýja. Er ósannað, að sú ákvörðun hafi verið tekin í samráði við stefnanda, eða með samþykki hans um að bera kostnað af kaupum og uppsetningu á nýrri samstæðu. Þá liggur fyrir samkvæmt framansögðu, að nýja samstæðan var mun stærri, enda um stærra húsnæði að ræða. Þá kom fram í framburði fyrirsvarsmanns stefnda, Andra Más Ingólfssonar, að stefnandi hefði skilið gamla loftræstikerfið eftir í Hafnarstræti 11, og hefði stefndi borið kostnað af því að taka það niður og farga því. Er ekki fallizt á, að það verði leitt af samningi aðila, að stefnda beri að greiða fyrir nýja loftræstisamstæðu eða uppsetningu á henni, eða að það verði talið ósanngjarnt, með vísan til 1. mgr. 36. gr. samningalaga nr. 7/1936, að stefnandi beri einn þann kostnað. Er kröfum vegna kostnaðar við loftræstikerfi því alfarið hafnað. Óheimill skuldajöfnuður Stefndi skuldajafnaði ógreiddri leigu fyrir tímabilið 1. ágúst 2006 til 31. maí 2007 við þær greiðslur, sem honum bar að greiða samkvæmt samkomulagi aðila frá 10. marz 2006. Námu greiðslurnar samtals kr. 2.162.296, og er fjárhæðin óumdeild. Stefnandi byggir á því, að um tilbúna skuld sé að ræða, sem ekki eigi við rök að styðjast, en allur réttur stefnda til leigugreiðslna hafi fallið niður við riftun leigusamningsins skv. samkomulagi aðila frá 10. marz 2006. Svo sem rakið er hér að framan, þar sem fjallað er um kröfur stefnanda vegna meintrar, ofgreiddrar leigu, er ósannað, að riftun leigusamningsins hafi falið í sér endurgjaldslaus afnot stefnanda af húsnæðinu. Samkvæmt bréfi lögmanns stefnanda, dags. 17. júlí 2007 til lögmanns stefnda, hafði stefnandi á þeim tíma ekki afhent stefnda lykla að hinu leigða húsnæði. Annar eigandi stefnanda, Björk Þorleifsdóttir, skýrði m.a. svo frá fyrir dómi, að stefnandi hefði farið úr húsnæðinu í desember 2006. Spurð um afhendingu á leigurýminu með vísan til bréfs þáverandi lögmanns stefnanda á dskj. nr. 25, dags. 21. febrúar 2007, kvað hún það hafa verið skilning eigenda stefnanda, að afhending á leigurýminu og greiðsla stefnda fyrir afhendinguna samkvæmt samkomulagi aðila frá 10. marz 2006 færi saman. Þau hefðu hins vegar ekki haldið húsnæðinu, þar sem iðnaðarmenn hefðu haft aðgang að rýminu. Þau hefðu farið út í desember 2006. Spurð, hvort skilja megi framangreint bréf svo, þar sem fram komi, að þau hefðu ekki talið sig skuldbundin til að afhenda húsnæðið eða greiða leigu, hvort það fælist ekki í þessu yfirlýsing um, að þau hefðu ekki verið búin að afhenda það, svaraði hún því játandi, en kvað þau samt ekkert hafa verið að sitja á húsnæðinu. Samkvæmt gögnum málsins er ljóst, að stefnandi var ekki búin að afhenda stefnda leiguhúsnæðið í júlí 2007, og er ekki fallizt á, að það jafngildi afhendingu, að iðnaðarmenn hafi getað haft aðgang að því um tvennar dyr. Bera gögn málsins með sér, að stefnandi hafi haldið húsnæðinu í því skyni að knýja fram efndir af hálfu stefnda, sem þau töldu hann ekki hafa staðið við. Ber stefnanda því að greiða stefnda bætur, sem svara til leigugreiðslu fyrir það tímabil, sem hann hafði yfirráð yfir leiguhúsnæðinu, og var stefnda því heimilt að skuldajafna þeirri fjárhæð við kröfur stefnanda á hendur honum, enda kröfurnar bærar til skuldajafnaðar og leigufjárhæðin óumdeild. Samkvæmt framansögðu er stefndi sýkn af öllum kröfum stefnanda á hendur honum í máli þessu. Eftir atvikum þykir rétt að aðilar beri hvor sinn kostnað af málinu. Sigríður Ólafsdóttir héraðsdómari kvað upp dóminn D Ó M S O R Ð Stefndi, Heimshótel ehf., er sýkn af öllum kröfum stefnanda, JBS ehf., í máli þessu. Málskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 41/2009
|
Ráðningarsamningur Uppsögn Riftun
|
S starfaði sem framkvæmdastjóri K ehf. Í málinu krafði hún félagið um laun í 6 mánaða uppsagnarfresti samkvæmt ráðningarsamningi. Byggði S á því í málinu að með því að verulegar breytingar hefðu verið gerðar á starfi hennar hefði félagið í raun einhliða rift starfssamningi hennar og framkvæmdastjórastaða hennar verið lögð niður. K ehf. hélt því hins vegar fram að S hefði látið af störfum af sjálfsdáðum og ætti því ekki rétt á launum í uppsagnarfresti. Talið var að breytingar á starfi S hefðu verið framkvæmdar með fulltingi hennar en ekki yrði séð að hún hefði mótmælt þeim sérstaklega fyrr en rétt áður en hún lét af störfum. Var K ehf. sýknað af kröfu S.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Jón Steinar Gunnlaugsson og Hjördís Hákonardóttir og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 23. janúar 2009. Hún krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 6.445.574 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 af 687.822 krónum frá 31. janúar til 28. febrúar 2007, af 1.510.358 krónum frá þeim degi til 31. mars sama ár, af 2.332.894 krónum frá þeim degi til 30. apríl sama ár, af 3.155.430 krónum frá þeim degi til 31. maí sama ár, af 3.977.966 krónum frá þeim degi til 30. júní sama ár, af 4.800.502 krónum frá þeim degi til 31. júlí sama ár, af 5.623.038 krónum frá þeim degi til 31. ágúst sama ár, en af 6.445.574 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Áfrýjandi verður dæmd til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Einn dómari, Hjördís Hákonardóttir, tekur fram að hún telji rétt að fella niður málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur er óraskaður. Áfrýjandi, Svava Liv Edgarsdóttir, greiði stefnda, Kornaxi ehf., 300.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 28. október 2008. I. Mál þetta er höfðað með stefnu birtri 5. mars 2008 og dómtekið 7. október 2008. Stefnandi er Svava Liv Edgarsdóttir, Þingholtsbraut 76, Kópavogi. Stefndi er Kornax ehf., Korngörðum 5, Reykjavík. Endanlegar dómkröfur stefnanda eru þær að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 6.445.574 krónur, með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, af 687.822 krónum frá 31. janúar 2007 til 28. febrúar 2007, en af 1.510.358 krónum, frá þeim degi til 31. mars 2007, en af 2.332.894 krónum frá þeim degi til 30. apríl 2007, en af 3.155.430 krónum frá þeim degi til 31. maí 2007, en af 3.977.966 krónum frá þeim degi til 30. júní 2007, en af 4.800.502 krónum frá þeim degi til 31. júlí 2007, en af 5.623.038 krónum frá þeim degi til 31. ágúst 2007, en af 6.445.574 krónum frá þeim degi til greiðsludags, auk málskostnaðar að mati dómsins. Stefndi krefst aðallega sýknu af öllum kröfum stefnanda. Þá er krafist málskostnaðar. Til vara krefst stefndi verulegrar lækkunar á kröfum stefnanda og að málskostnaður verði felldur niður. II. Málsatvik eru að talsverðu leyti umdeild. Stefnandi lýsir málsatvikum þannig að hún sem matvælafræðingur hafi verið ráðinn framkvæmdastjóri stefnda 15. nóvember 2003 en hið stefnda félag, sem tók til starfa árið 1987, flytji inn korn til mölunar frá Evrópu og Ameríku og hafi um árabil séð stærsta hluta bakaraiðnaðarins á Íslandi fyrir hráefni en selji einnig hveiti og rúgmjöl á neytendamarkað. Hlutafé stefnanda sé 30.000.000 króna. Við ráðningu stefnanda hafi stefndi verið í eigu nokkurra aðila og haft með höndum sjálfstæða starfsemi að Korngörðum 11, Reykjavík. Undir stefnanda hafi heyrt tólf starfsmenn og stefnandi borið ábyrgð gagnvart stjórn með venjulegum hætti. Í ársbyrjun 2006 hafi Geri ehf. eignast 62,5% alls hlutafjár í Kornaxi ehf. en fyrir hafi systurfélag þess Mjólkurfélag Reykjavíkur hf. átt 37,5% hlutafjárins. Allt hlutafé í Kornaxi ehf. hafi þar með verið komið á eina hendi og hafi Kristinn Björnsson, Pétur Gylfi Kristinsson og Þórir Haraldsson verið kjörnir í nýja stjórn á hluthafafundi 13. janúar 2006. Hafi Þórir Haraldsson komið fram fyrir hönd stjórnarinnar. Hafi Þórir átt fund með stefnanda og tjáði henni á fundinum að í kjölfar yfirtökunnar stæði ekki til að breyta hennar högum og stefnandi myndi því áfram gegna störfum framkvæmdastjóra stefnda. Rétt fyrir páska 2006 hafi stefndi flutt skrifstofur sínar frá Korngörðum 11 í húsnæði Mjólkurfélag Reykjavíkur hf. að Korngörðum 5. Stefnandi hafi fengið þar til afnota bráðabirgðaaðstöðu í stórum fundarsal þar sem fyrir hafi verið tveir starfsmenn með aðstöðu en stefnandi fullyrði að Þórir hafi fullvissað hana um að gera ætti tvær skrifstofur úr rýminu. Sú framkvæmd hafi dregist á langinn og Þórir borið fyrir sig að smiðirnir væru önnum kafnir. Stefnandi hafi boðist til þess að útvega smiði til verksins en Þórir hafnað því. Stefnandi hafi ítrekað kvartaði yfir aðstöðu við Þóri og jafnframt verið í stöðugu sambandi við þá iðnaðarmenn sem Þórir hafi ráðið til verksins. Í lok maímánaðar 2006 hafi stefnandi átt fund með Þóri vegna sinna mála þar sem Þórir hafi fullvissaði hana um að erfileikar samfara flutningum yrðu brátt að baki. Sumarið hafi því liðið án þess að lágmarksvinnuaðstöðu yrði komið upp. Með haustinu 2006 hafi stefnandi orðið þess áskynja að loforð Þóris um óbreytt starf hennar sem framkvæmdarstjóra stefnda hafi reynst orðin tóm. Hún hafi í reynd verið svipt framkvæmdarstjórastöðunni með því að henni hafi verið gert að leita samþykkis Þóris fyrir venjulegum daglegum ákvörðunum, hún hafi þurft að lúta afskiptum hans og annarra starfsmanna Mjólkurfélags Reykjavíkur hf. um hvaðeina, einkum fjármálastjóra og sölu- og markaðstjóra, hún hafi verið svipt mannaforráðum í fyrirtækinu að öllu verulegu og Þórir gert kröfu til að við endurnýjun bifreiðar, sem hún hafi haft til afnota, myndi hann verða af mun ódýrari gerð en sá gamli. Í lok nóvember 2006 hafi stefnandi því gengið aftur á fund Þóris í því augnamiði að semja við hann um hugsanleg starfslok. Aftur hafi þau fundað um málið 2. desember 2006 en án þess að komast að niðurstöðu enda hafi Þórir talið sig þurfa að ræða málið við aðra eigendur félagsins. Stefnandi hafi hins vegar engin svör fengið frá Þóri á jólaföstunni og ekki átt fund með honum aftur fyrr en 29. desember 2006. Þórir hafi þá ekkert nýtt haft fram að færa enda hafi hann staðhæft að hann hafi auglýst eftir nýjum starfsmanni og að umsóknarfrestur rynni út 2. janúar 2007. Fyrsta vika janúarmánaðar 2007 hafi liðið án þess að Þórir hafi komið að máli við stefnanda og hún því sinnt störfum sínum áfram. Föstudagsmorguninn 5. janúar 2007 hafi stefnandi fyrirhugað að skrifa undir mikilvægan viðskiptasamning en þá borið svo við að fjármálastjóri Mjólkurfélags Reykjavíkur hf. hafi krafist þess að fá að fylgja henni og við undirritun samningsins hrifsað til sín samninginn og undirritað hann sjálfur. Eftir hádegið hafi stefnandi rætt enn og aftur árangurslaust við Þóri um sín mál. Stefnandi hafi tekið sér frí frá störfum og falið Árna Ármanni Árnasyni héraðsdómslögmanni að freista þess að ná samkomulagi við stjórnarformann Kornax hf., Kristin Björnsson, um ásættanleg starfslok en lögmaðurinn hafi bæði þekkt stefnanda og Kristinn ágætlega. Árni Ármann hafi ritað drög að starfslokasamningi, án þess að þar hafi farið sérstakt tilboð frá stefnanda til stefnda um starfslok. Þar hafi verið lagt til að stefnandi myndi láta af störfum hjá Kornax ehf. 15. janúar 2007, að hún fengi laun í þrjá mánuði og myndi aðstoða við að koma nýjum starfsmanni inn í hin ýmsu verkefni. Stefnandi hafi hins vegar engin viðbrögð fengið við uppkasti Árna Ármanns, hvorki frá Þóri né stjórnarformanninum. Stefnanda hafi óformlega verið tilkynnt af fjármálastjóra Mjólkurfélags Reykjavíkur hf. að stefndi liti svo á að stefnandi hafi látið af störfum og að henni yrði einungis greitt samkvæmt tímagjaldi fyrir að setja nýja menn inn í störf sín. Stefnandi hafi sent stjórn stefnda bréf 20. febrúar 2007 þar sem því hafi verið lýst að stefnandi teldi sig enn vera framkvæmdarstjóra félagsin enda hafi hún enn verið skráð sem slíkur hjá Hlutafélagskrá og borið ábyrgð samkvæmt því, auk þess sem ráðningarsamningi við hana hafi ekki verið slitið fyrir uppsögn samkvæmt 11. gr. hans. Þá hafi stefnda ennfremur verið tilkynnt að stefnandi rifti ráðningarsamningnum á grundvelli verulegra vanefnda af hálfu stefnda þar sem hann hafi í reynd slitið honum með framangreindri háttsemi Þóris Haraldssonar og að hún léti þar með af störfum fyrir félagið. Loks hafi því verið lýst að stefnandi teldi sig, samkvæmt almennum reglum vinnuréttar, eiga rétt á launagreiðslum í uppsagnarfresti eða til loka ágústmánaðar 2007, auk orlofsgreiðslna og greiðslna fyrir umsamin hlunnindi. Lögmaður stefnda hafi hafnað öllum kröfum stefnanda með bréfi til lögmanns stefnda 1. mars 2007. Stefnanda hafi því verið nauðsynlegt að höfða mál þetta á hendur stefnanda. Stefnandi leit svo á að kynferði hennar hafi ráðið því að hún hafi í reynd verið svipt framkvæmdarstjórastarfi hjá stefnda. Hafi hún með kæru dagsettri 9. ágúst 2007 kært háttsemi stefnda til kærunefndar jafnréttismála samkvæmt 4. gr. laga nr. 96/2000 um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla til þess m.a. að geta krafið stefnda um miskabætur samkvæmt heimildum 28. gr. sömu laga. Laut kæra stefnanda að því að stefndi hafi brotið gegn ákvæðum laganna við leggja í reynd niður framkvæmdastjórastöðu hennar og við það að gefa henni ekki kost á að gera við hana sérstakan starfslokasamning í tengslum við óskir hennar um að láta af störfum. Með áliti kærunefndar hinn 29. janúar 2008 í máli nr. 9/2007 komst nefndin hins vegar að þeirri niðurstöðu stefndi hefði ekki brotið gegn ákvæðum laganna. Stefndi lýsir málsatvikum þannig að stefnandi hafi verið framkvæmdarstjóri stefnda þar til hún hafi hætti störfum að eigin ósk í árslok 2006. Stefnanda hafi hvorki verið sagt upp störfum né hafi þær breytingar sem gerðar hafi verið á starfi stefnanda eða starfsaðstæðum orsakað það að forsendur fyrir ráðningu hennar hafi brostið. Mjólkurfélag Reykjavíkur hf. hafi frá upphafi verið meðal eiganda Kornax ehf. og sameigendur þess verið danski hveitiframleiðandinn Valsemöllen og Fóðurblandan hf., aðalsamkeppnisaðili Mjólkurfélags Reykjavíkur hf. Samkeppnisyfirvöld hafi látið í ljós að þeim þætti óþægilegt frá sjónarmiði samkeppni hversu víðtækt samstarf væri með þessum tveimur stærstu seljendum kornvöru hér á landi. Félögin hafi tekið þessar ábendingar alvarlega og svo farið að Mjólkurfélag Reykjavíkur hf. hafi keypti alla hluti í Kornax ehf. og þau viðskipti orðið virk þann 31. desember 2005. Eftir kaupin hafi verið rætt um hvort ekki yrði möguleiki að samnýta krafta í ýmsum þáttum stoðþjónustu s.s. við bókhald, launaútreikning og þess háttar. Jafnframt hafi blasað við að samstæðan hlyti að stýra fjármálum þannig að sem best kjör fengjust hjá lánastofnunum. Allt hafi þetta verið breytingar sem stefnandi hafi stutt enda miðað að því að gefa stefnanda aukið svigrúm til að sinna uppbyggingu félagsins. Í samræmi við þetta hafi skrifstofuhaldi stefnda verið breytt í marsmánuði 2006 og stefnandi þá flutt starfsaðstöðu sína í húsakynni Mjólkurfélags Reykjavíkur hf. Stefnandi hafi haft með höndum framkvæmdastjórn félagsins með sama hætti og verið hafi og hluti af rekstrarverkefnum verið unnin eftir hennar fyrirsögn af starfsmönnum móðurfélagsins. Á þessum sama tíma hafi verið unnið að endurbótum á húsakynnum móðurfélagsins til að gera aðstæður starfmanna betri og nútímalegri en verið hafi. Skortur á iðnaðarmönnum hafi valdið því að framkvæmdir hafi dregist umfram það sem að hafi verið stefnt. Þær tafir og sú truflun sem framkvæmdirnar hafi haft í för með sér hafi ekki komið harðar niður á stefnanda en öðrum starfsmönnum stefnda eða móðurfélagi þess. Framkvæmdum hafi verið lokið áður en stefnandi hafi sagt starfi sínu lausu síðla í nóvember 2006. Stefnandi hafi fyrst fært í tal við fulltrúa stjórnar stefnda síðla hausts 2005 að hún vildi vegna heimilisaðstæðna annað tveggja minnka við sig vinnu eða hætta alveg. Úr því hafi ekki orðið þar sem hún hafi notið stuðnings eiganda félagsins til að halda starfi sínu áfram og áðurgreindar breytingar í stoðþjónustu verið til þess fallnar að létta henni starfið. Það hafi síðan verið síðla í nóvember 2006 að stefnandi hafi komið að máli við Þóri Haraldsson framkvæmdarstjóra Mjólkurfélags Reykjavíkur hf., sem hafi verið megintengiliður við stjórn félagsins og greint frá því að stefnandi vildi hætta störfum. Hafi stefnandi óskað þess að fá að hætta sem fyrst og helst ekki síðar en um áramótin 2006 til 2007. Þessum óskum hafi verið tekið af skilningi og það verið staðfest á fundi Þóris og stefnanda 1. desember 2006 að stefnandi myndi formlega hætta um áramót en aðstoða eftir það við frágang mála. Í framhaldi af þessum fundi hafi stefnandi boðað starfsmenn Kornax ehf. til fundar þann 4. desember 2006 og greint frá því að hún hafi sagt upp störfum og að fallist hafi verið á þá ósk hennar að hún fengi að hætta um áramótin. Stefnandi hafi jafnframt greint frá því að ástæða uppsagnar væru heimilisaðstæður. Stefnandi hafi farið í nokkurra daga frí þann 7. desember 2006. Þá hafi stefnandi verið frá vinnu frá 21. desember 2006 vegna veikinda og hátíðanna til 29. desember 2006 er hún hafi komið til fundar við Þóri og ámálgaði þá í fyrsta sinn hvort hún ætti ekki að fá ,,starfslokasamning”. Þessi ósk hafi komið félaginu á óvart þar sem stefnandi hafi sjálf sagt upp starfi sínu og fengið sig lausa með skemmri fyrirvara en samningurinn áskildi. Hinsvegar hafi verið óskað eftir að stefnandi myndi aðstoða við að koma verkefnum í farveg eftir áramótin. Stefnandi hafi mætt á starfsstöð stefnda 2. janúar 2007 og verið miðað við að hún ynni næstu daga að því að koma málum þannig fyrir að aðrir starfsmenn gætu tekið við þar sem stefnandi hyrfi frá. Hafi verið ætlunin að fara yfir stöðu mála að morgni föstudagsins 5. janúar 2007, en þá hafi stefnandi talið sig þurfa að undirbúa frágang á mikilvægum viðskiptasamningi sem beðið hafi undirritunar. Mánudaginn 8. janúar 2007 hafi stefnandi sent fulltrúa stjórnar stefnda, Þóri Haraldssyni, tölvuskeyti þar sem hún hafi sagst vera í fríi og bíða þess að útnefndur yrði sérstakur ábyrgðarmaður til að sinna verkefnum sínum. Þessu hafi verið svarað sama dag og staðfest að stefnandi hafi að eigin ósk látið af störfum um áramót. Miðað hafi verið við að stefnandi gengi frá ófrágengum málum og fengi greitt samkvæmt viðveru. Hafi verið stungið upp á því að stefnandi kæmi á stjórnendafund daginn eftir en hún ekki komið. Þann 16. janúar 2007 hafi stefnandi boðað í tölvuskeyti til fjármálastjóra Mjólkurfélags Reykjavíkur hf. að hún hygðist koma til vinnu daginn eftir til að setja hann inn í eitthvað af sínum verkefnum. Því hafi verið vel tekið og áréttað að hún fengi þessa vinnu greidda um þá komandi mánaðarmót. Morguninn eftir hafi stefnandi tilkynnt fjármálastjóranum um ótímabundna frestun fundarins og hafi sá frestur ekki verið rofinn. Stefnandi hafi ekki komið á starfsstöð stefnda eftir 5. janúar 2007 og um áramótin hafi stefnandi skilað bifreið þeirri sem hún hafi haft til afnota s.s. eðlilegt hafi verið miðað við starfslok hennar á þeim tímamótum. Við aðalmeðferð málsins gaf stefnandi sjálf skýrslu, sem og Kristinn Björnsson og Þórir Haraldsson fyrirsvarsmenn stefnda. Þá gaf vitnaskýrslu Snorri Gissurarson fjármálastjóri stefnda og Bjartur Logi Finnsson en Bjartur Logi starfaði sem söluráðgjafi hjá stefnda. Einnig gaf skýrslu Óli Örn Tryggvason en Óli Örn vann við bókhald, Helgi Hannesson bifreiðastjóri hjá stefnda, Valgerður Guðrún Halldórsdóttir auglýsingastjóri, Bergþóra Þorkelsdóttir sölu- og markaðsstjóri og loks Kristín Þorsteinsdóttir, en Kristín vann við bókhald hjá stefnda. III. Stefnandi byggir á því að hún eigi rétt til fullra launa frá stefnda í 6 mánaða uppsagnafresti samkvæmt 11. gr. starfssamnings aðila vegna mánaðanna mars, apríl, maí, júní, júlí og ágúst 2007. Á því sé byggt að stefnanda hafi verið rétt að líta svo á að stefndi hafi einhliða rift starfssamningnum með því að leggja niður framkvæmdastjórastöðu hennar. Stefndi hafi þannig í reynd gert henni að láta af sjálfstæðu framkvæmdastjórastarfi og gert henni að taka við ósambærilegri stöðu hjá samsteypu stefnda og Mjólkurfélags Reykjavíkur hf. Um einhliða, allverulega og niðurlægjandi breytingu á starfssviði stefnanda hafi verið að ræða sem henni hafi verið rétt að líta á sem fyrirvaralausa uppsögn. Stefnandi hafi því mátt neita að undirgangast þessar breytingar á starfinu og því ekki verið skylt að vinna í uppsagnarfresti. Til þess að geta knúið fram breytingu á starfssviði stefnanda úr sjálfstæðu framkvæmdastjórastarfi í undirmannsstöðu hjá samsteypu stefnda og Mjólkurfélags Reykjavíkur hf., án samráðs við stefnanda eða samþykkis, hafi stefndi því fyrst orðið að segja upp gildandi starfssamningi og virða þá sjálfstæði hennar sem framkvæmdastjóra félagsins út uppsagnarfrestinn eða sætta sig ella við að henni yrði ekki skylt að vinna hann ef stefndi hafi viljað breyta starfssviðinu strax. Stefndi hafi hins vegar kosið að reyna að þvinga stefnanda til þess að sætta sig við þessar breytingar eða að þvinga hana sjálfa til að segja ella upp starfssamningnum, að því er virðist í þeirri villu, að þar með yrði hún skyldug til að vinna fullan uppsagnarfrestinn. Á því sé byggt að framkvæmdastjórastaða sú sem stefnandi hafi verið ráðin til að gegna með starfssamningi aðila dagsettum 15. nóvember 2003 hafi í reynd verið lögð niður. Í eðli sínu skipti þá ekki máli hvor aðila hafi haft frumkvæði að ráðningarslitum varðandi rétt stefnanda til launa í uppsagnarfresti fyrst hún hafi kosið við þessar aðstæður að láta af störfum. Stefnandi hafi átt rétt til launanna hvort sem hún hefði unnið í uppsagnarfrestinum eða ekki. Stefnandi vísi nánar til eftirtalinna staðreynda sem hver og ein og sameiginlega geti ekki leitt til annarrar niðurstöðu en að telja að slíkar breytingar hafi verið gerðar á starfssviði hennar frá því sem fyrir sé mælt 12. gr. starfssamningsins og leiði af almennum reglum laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög, að þær jafngildi uppsögn stefnanda: 1. Stefnanda hafi verið gert að leita samþykkis Þóris Haraldssonar fyrir venjulegum daglegum ákvörðunum, 2. Stefnandi hafi þurft að lúta afskiptum Þóris Haraldssonar og annarra starfsmanna Mjólkurfélags Reykjavíkur hf. um hvaðeina í rekstri stefnda, einkum fjármálastjóra og sölu- og markaðsstjóra, 3. Stefnandi hafi verið svipt mannaforráðum hjá stefnda að öllu verulegu og 4. Þórir Haraldsson hafi gert kröfu til að við endurnýjun bifreiðar sem stefnandi hafi haft til afnota myndi hann verða af mun ódýrari gerð en sá gamli. Samkvæmt 1. mgr. 11. gr. starfsamningsins skyldi uppsögn vera skrifleg. Uppsögnin skyldi miðast við mánaðarlok og vera með 6 mánaða fyrirvara. Stefndi hafi engri skriflegri uppsögn beint til stefnanda heldur hafi það komið í hlut stefnanda að senda skriflega tilkynningu til stefnda um niðurfellingu starfsskyldna sinna með bréfi lögmanns dagsettu 20. febrúar 2007. Stefnandi eigi því rétt til launa fyrir 6 næstu mánuði í samræmi við samningsbundinn uppsagnarfrest. Þá eigi stefnandi rétt til greiðslna fyrir umsamin bifreiðahlunnindi, fyrir orlof, orlofs- og desemberuppbót svo sem nánar verði rakið. Vegna þessa skýra samningsákvæðis um að uppsögn skuli vera skrifleg komi ekki til greina að miða við að raunverulega hafi starfslok verið ákveðin á einhverju fyrra tímamarki og beiðni stefnanda um að gera sérstakan samning við stefnda um starfslok verði ekki jafnað til skriflegrar uppsagnar hennar. Þá verði að telja að stefnandi hafi ekki glatað neinum réttindum í þessu sambandi fyrir tómlæti þegar samskipti hennar og Þóris Haraldssonar séu virt heildstætt. Í því sambandi sé einnig til þess að líta að stefnandi hafi verið skráð framkvæmdastjóri stefnda hjá fyrirtækjaskrá og hafi ekki verið tilkynnt til skrárinnar af hálfu stefnda að hún hafi látið af þeim störfum fyrr en 27. mars 2007. Í ljósi þeirrar ábyrgðar sem hvíli á skráðum framkvæmdastjóra komi ekki annað til greina en að telja að uppsagnarfrestur hafi tekið að líða frá og með upphafi marsmánaðar 2007 í samræmi við kröfur stefnanda. Þá sé vísað til þess að eftir starfslok stefnanda hafi ekki verið ráðinn sérstakur framkvæmdastjóri fyrir stefnda heldur hafi Þórir Haraldsson framkvæmdastjóri Mjólkurfélags Reykjavíkur hf. nú einnig tekið að sér framkvæmdastjórastörf fyrir stefnda, sbr. tilkynningu stefnda til fyrirtækjaskrár þar að lútandi og skráningu á heimasíðu og sé það í samræmi við þá staðreynd að staða stefnanda hafi í reynd verið lögð niður. Stefnandi sundurliði dómkröfur sínar með eftirfarandi hætti. Stefnandi geri kröfu á hendur stefnda til greiðslu eftirstöðva launa fyrir janúarmánuð 2007, laun fyrir febrúarmánuð 2007 og laun í uppsagnarfresti vegna mánaðanna mars, apríl, maí, júní, júlí og ágúst 2007, auk orlofs, orlofsuppbótar, desemberuppbótar og reiknaðra bifreiðahlunninda. Samkvæmt 5. gr. starfssamnings aðila hafi umsamin mánaðarlaun stefnanda verið 480.000 krónur fyrri hvern mánuð og skyldi greiða þau eftir à. Föst laun stefnanda hafi átt að endurskoða í upphafi hvers árs og taka breytingum með hliðsjón af hæsta kauptaxta Verslunarmannafélags Reykjavíkur hverju sinni. Samkvæmt launaseðlum stefnanda frá stefnda hafi mánaðarlaun hennar numið 575.925 krónum í lok ársins 2006. Laun hennar hafi átt að hækkað um 2,9% um þau áramót eins og kjarasamningar segðu til um eða upp í 592.627 krónur og beri launaseðill fyrir janúarmánuð 2007 með sér þá fjárhæð sem mánaðarlaun og miði stefnandi launakröfur sína við það. Stefnandi geri ennfremur kröfu til þess að til viðbótar launum verði stefnda gert að greiða sér orlof á launagreiðslur sem stefnandi miði við að eigi að nema 10,64% launa með því að hún hafi átt rétt á 25 orlofsdögum árlega. Stefnandi geri því kröfu um að stefndi greiði sér orlof fyrir hvern mánuð að fjárhæð 63.056 krónur (592.627 krónur x 10,64%). Þá beri stefndu að greiða stefnanda mánaðarlega 9% mótframlag í lífeyrissjóð 53.336 krónur. Stefnandi hafi samkvæmt 6. gr. samnings aðila haft bifreið af gerðinni Toyota Land Cruiser til frjálsra afnota frá stefnda. Reiknuð hlunnindi vegna bifreiðarinnar hafi verið 108.117 krónur á mánuði fram til júní 2006 en lækkað niður í 58.625 krónur eftir það vegna aldurs bifreiðarinnar. Um áramótin 2006/2007 hafi stefnandi hætt að nota bifreiðina en geri kröfu til þess að stefnda verði gert að greiða sér andvirði reiknaðra hlunninda af sambærilegri bifreið fyrir tímabilið frá 1. janúar 2007 út uppsagnarfrest eða til 31. ágúst 2007, samtals mánaðarlega að fjárhæð 108.117 krónur. Vísi stefnandi til 11. gr. starfssamningsins um að hún eigi að halda fullum launum í uppsagnarfresti. Loks geri stefnandi kröfu til að stefndi greiði sér fyrir hvern mánuð hlutdeild í orlofsuppbót 1/12 af 17.400 krónum eða 1.450 krónur og hlutdeild í desemberuppbót fyrir hvern mánuð 1/12 af 47.400 krónum eða 3.950 krónur. Vísað sé til kjarasamnings Verslunarmannafélags Reykjavíkur og viðsemjenda til stuðnings launakröfum. Launakrafa stefnanda sundurliðist nánar þannig fyrir hvern mánuð að grunnlaun séu 592.627 krónur, orlof sé 63.056 krónur, lífeyrissjóðsframlag sé 53.336 krónur og bifreiðahlunnindagreiðsla sé 108.117 krónur, hlutdeild í orlofsuppbót 1.450 krónur og hlutdeild í desemberuppbót 3.950 krónur, samtals 822.536 krónur fyrir hvern mánuð. Stefndi hafi greitt stefnanda 124.580 krónur í laun fyrir janúarmánuð 2007 og reikni stefnandi einnig með að hann hafi greitt 9% af 112.599 krónum í lífeyrissjóð sem framlag sitt vegna þess mánaðar, eða 10.134 krónur og lækki stefnandi því kröfu vegna janúarmánaðar 2007 um 134.714 krónur (124.580 krónur + 10.134 krónur), þannig að hún verður að fjárhæð 687.822 krónur. Gjalddagi launa sé síðasti dagur viðkomandi mánaðar. Heildarlaunagreiðslukrafa stefnanda sé því fyrir janúarmánuð 2007 687.822 krónur en fyrir febrúar til ágúst 2007, 822.536 krónur x 7 eða 5.757.752 krónur, samtals 6.445.574 krónur. IV. Stefndi byggir á því að kröfugerð stefnanda sé nú á því byggð að stefndi hafi einhliða rift starfssamningi með því að leggja niður framkvæmdastjórastöðu hennar. Þessari meginmálsástæðu stefnanda sé eindregið mótmælt og það af ýmsum ástæðum. Í fyrsta lagi liggi fyrir að stefnandi hafi sjálf sagt upp starfi og farið fram á að fá að hætta um næstu mánaðarmót þar eftir. Stefnandi hafi borið því við að persónulegar ástæður lægju þessu til grundvallar; en hún þyrfti að gefa börnum sínum meiri tíma. Á þessi tilmæli hafi verið fallist og hún leyst frá störfum frá 1. janúar 2007 að telja, þá þannig að hún myndi aðstoða við yfirfærslu verkefna á næstu vikum þaðan í frá. Stefnandi hafi sjálf boðað starfsmenn sína til fundar þann 4. desember 2006 og greint þar frá þessum breytingum og ástæðum þeirra, sbr. fskj. með dskj. 21. Stefnandi hafi aldrei skilyrt uppsögn sína með þeim hætti að hún áskyldi sér laun eftir starfslok. Það hafi fyrst verið í lok desember 2006 að sú hugsun hafi fæðst með stefnanda að henni bæri svonefndur ,,starfslokasamningur“ sem gæti fært henni greiðslur mánuðum saman án þess að þurfa að láta vinnuframlag koma á móti. Stefnanda hafi aldrei verið gefið tilefni til að ætla að hún fengi notið slíkra kjara við starfslok og fái stefnandi því ekki á því byggt. Þaðan af síður fái stefnandi á því byggt að venja sé fyrir því að þá framkvæmdastjóri félags láti af störfum beri honum að halda starfskjörum út uppsagnarfrest, hvort sem hann segi upp störfum eða honum hafi verið gert að hætta og vinnuframlag hans afþakkað. Mótmæli stefndi því að nokkur réttarregla, skráð eða óskráð, leggi þá skyldu á hann að greiða stefnanda laun eftir starfslok sem komin hafi verið til að hennar eigin ósk. Stefndi mótmæli því einnig harðlega að stefnandi hafi mátt telja sig vera í starfi framkvæmdastjóra stefnda allt til 20. febrúar 2007 þegar lögmaður hennar riti fyrsta kröfubréf sitt og tilkynni að stefnandi hafi verið í starfi fram til þess tíma. Fullyrðingin sé efnislega röng og í andstöðu við þá staðreynd að stefnandi hafi sjálf óskað eftir starfslokum og tilkynnt starfsmönnum sínum að þau yrðu um áramót s.s. fyrr greini. Framferði stefnanda sjálfs eftir áramótin hafi borið þess enda glöggt vitni að hún hafi talið sig ekki starfandi framkvæmdastjóra stefnanda, s.s. rakið sé í málavaxtalýsingu. Hafi stefnandi enda ekki komið til starfa eftir að hún hafi komið að frágangi nokkurra verkefna 5. janúar 2007. Sjáist af því hversu fráleit fullyrðing hennar sé um að hún hafi áfram verið starfandi framkvæmdastjóri í nær tvo mánuði eftir þann tíma. Það því fremur að henni hafi ítrekað verið synjað um það að fá haldið launum án þess að sinna jafnframt starfsskyldum sínum. Stefndi hafi athugasemdalaust tekið við launauppgjöri fyrir janúarmánuð 2007 þar sem greitt hafi verið fyrir uppsafnað orlof um áramót, s.s, skylt sé við starfslok. Þá hafi stefnandi fengið greitt fyrir þá fjóra daga í janúarmánuði 2007 sem hún hafi komið til vinnu til frágangs verkefna, s.s. um hafi verið samið. Hafi launaseðillinn borið glöggt með sér að stefndi hafi litið svo á að um lokauppgjör væri að ræða. Þá hafi stefnanda heldur ekki getað dulist af orðsendingu framkvæmdastjóra Mjólkurfélags Reykjavíkur hf. og stjórnarmanns stefnda á dskj. 27 að hann hafi litið svo á að stefnandi hafi látið af starfi framkvæmdastjóra stefnda að eigin ósk þann 31. desember 2006. Stefnandi hafi engum mótmælum hreyft við þessari orðsendingu, né fullyrðingu um samkomulag um að hún fengi greidd tímalaun fyrir frágangsvinnu eftir áramótin. Sama endurtaki sig í skeytasendingum milli fjármálastjóra Mjólkurfélags Reykjavíkur hf. og stefnanda 16. janúar 2007. Stefnandi hafi engum mótmælum hreyft við því að hún fengi greitt samkvæmt tímaskýrslu eftir áramótin, heldur hafi hún brugðist við með því að boða ótímabundinn frest til að upplýsa um stöðu þeirra verkefna sem hún hafi sinnt. Með framangreindum hætti hafi stefnandi staðfest enn að hún hafi hætt störfum sem framkvæmdastjóri stefnda. Í ljósi þessa hlýtur sú málsástæða stefnanda að hún hafi enn verið í starfi framkvæmdastjóra stefnda meira en 40 dögum eftir að hún hafi móttekið orðsendingu á dskj. 27, og nær 50 dögum eftir að stefnandi hafi síðast komið á starfsstöð stefnda að vekja furðu. Þeirri staðhæfingu hafi enda verið mótmælt, enda gangi hún gegn staðreyndum málsins eins og þær liggi fyrir, m.a. með staðfestingu vitna. Breyti hér engu um þótt dráttur hafi orðið á að tilkynna fyrirtækjaskrá Ríkisskattstjóra um þá breytingu. Stofnun eða slit ráðningarsamninga séu ekki háð tilkynningu til fyrirtækjaskrár og sé ekki vitað til þess að stefnandi hafi beðið tjón af þeirri yfirsjón stjórnar stefnda að draga að tilkynna um umrædda breytingu. Loks sé því eindregið mótmælt að nokkrar þær breytingar hafi orðið á stöðu eða starfsaðstöðu stefnanda sem gefið hafi stefnanda tilefni til að líta svo á að stefndi hafi rift starfssamningi hennar þannig að stefnandi yrði laus undan vinnuskyldu en stefndi bundinn af greiðsluskyldu. Mótmæli sín grundvalli stefndi á þeirri staðreynd að stefnandi hafi aldrei haft uppi neinar kvartanir um það að útvistun rekstrarverkefna og hagræðing í skrifstofuhaldi kastaði rýrð á stöðu stefnanda sem framkvæmdastjóra. Þvert á móti hafi stefnandi tekið virkan þátt í þeim breytingum sem miða hafi átt að því að gefa henni aukið svigrúm til að þróa áfram félagið, þjónustu þess og markaðsstarf í samræmi við hugmyndir sem hún og stjórn þess voru sammála um. Þegar stefnandi hafi sagt upp starfi og óskað eftir að fá að hætta fyrir lok tilskilins uppsagnarfrests hafi stefnandi engum slíkum athugasemdum hreyft né heldur hafi hún látið slíkt í ljós við aðra starfsmenn. Kröfur sínar um greiðslur eftir starfslok hafi stefnandi einungis rökstutt með því að það væri venja þá framkvæmdastjórar hættu störfum. Stefnandi hafi enda allan málflutning sinn fyrir kærunefnd jafnréttismála byggt upp á því að kynferði hennar hafi ráðið því að henni hafi ekki staðið slíkur samningur til boða. Sú hugmynd að eðli starfsins hafi breyst þannig að jafna mætti til uppsagnar hafi enda ekki kviknað fyrr en löngu eftir starfslokin og eigi sér enga stoð í neinu því sem hafi gerst áður en til þeirra kom. Hafi enda ekki verið á því byggt af lögmanni stefnanda sem leitað hafi eftir starfslokasamningi honum til handa sbr. dskj. 4. Hafi þannig liðið nær en ár frá því að Mjólkurfélag Reykjavíkur hf. hafi eignast alla hluti í stefnda þar til stefnandi hafi hreyft því að það að Kornax hafi orðið hluti af samstæðu Mjólkurfélags Reykjavíkur hf. hafi raska stöðu hennar á þann veg að jafna mætti til þess að starf framkvæmdastjóra væri lagt niður. Hafi stefnandi yfirhöfuð átt einhvern rétt til að byggja á þessari málsástæðu telji stefndi a.m.k. ljóst að stefnandi hafi fyrirgert þeim rétti með tómlæti sínu og athugasemdalausri þátttöku í þróun á skipulagi og starfsháttum stefnda. Stefndi mótmæli því enda sem röngu að eðlisbreyting hafi orðið á starfi stefnanda eða stöðu hjá Kornax þegar Mjólkurfélag Reykjavíkur hf., sem áður hafði átt 1/3 hlutafjár, hafi eignast félagið að fullu. Sé enda ekkert fram komið í málinu sem styðji þessa fullyrðingu. Það að stjórn Kornax hafi falið einum stjórnarmanna sinna framkvæmdastjóra móðurfélagins, Mjólkurfélags Reykjavíkur hf., að annast hin daglegu tengsl við framkvæmdastjórann, sé ákvörðun sem eigandanum hafi verið fullkomlega rétt að taka. Hafði stefnandi enda verið í miklum tengslum við hann allt frá því hann hóf störf hjá félaginu um hvað eina sem hafi lotið að rekstri félagsins. Þótt í starfssamningi stefnda segi að tengiliður hans við stjórn sé stjórnarformaður þá sé fjarstæða að byggja á því að verkaskipan innan stjórnar félagsins varði riftun á starfssamningi framkvæmdastjóra. Því sé mótmælt að stefnandi hafi þurft að leita samþykkis stjórnarmannsins fyrir venjulegum daglegum ákvörðunum. Fyrirtækið hafi bæði fyrir og eftir breytingar á eignarhaldi verið háð samstarfi við eigendur sína um margvísleg samstarfsverkefni, en engin eðlisbreyting hafi orðið á því samstafi við það að félagið hafi komist að fullu í eigu Mjólkurfélags Reykjavíkur hf. Þá sé því mótmælt að stefnandi hafi verið svipt mannaforráðum að öllu eða verulegu leyti s.s. segi í stefnu. Fullyrðingin sé röng en kunni að eiga sér rót í fyrrgreindum ákvörðunum um útvistun rekstrarverkefna, aðallega bókhalds og fjármálaumsjón, en hvoru tveggja hafi stefnandi sjálf annast í fullu samkomulagi stjórnar og framkvæmdastjóra. Þá sé því mótmælt að umræða um endurnýjun á bifreið framkvæmdastjórans geti verið tilefni fyrirvaralausrar uppsagnar af hálfu stefnanda. Engin ákvæði séu í starfssamningi stefnanda um það hvers konar bifreið henni skuli lögð til og því fullkomlega eðlilegt að um það færi fram samtal áður en að endurnýjun kæmi. Ekki hafi hins vegar verið komið að endurnýjun bifreiðarinnar þegar framkvæmdastjórinn hafi sagt upp starfi sínu í enda nóvember 2006 og ákvörðun því ótímabær. Fullyrðingar um að starf stefnanda hafi verið lagt niður eiga sér enga stoð. Það að sami aðili gegni stöðu framkvæmdastjóra Mjólkurfélags Reykjavíkur hf. og stefnda eftir að stefnandi hafi horfið úr starfi sínu fyrirvaralítið sé engin sönnun þess að framkvæmdastjórastarfið hafi verið lagt niður, hvað þá að það hafi verið lagt niður meðan stefnandi hafi gegnt því. Stefndi mótmæli þeirri fullyrðingu stefnanda að skrifleg uppsögn sé skilyrði starfsloka samkvæmt starfssamningi hennar. Þetta sé misskilningur. Samkomulag hafi orðið um það með stefnanda og stefnda að stefnandi myndi hætta sem framkvæmdastjóri Kornax ehf. frá áramótum 2006 til 2007 að telja. Frá þessu hafi stefnandi greint eigin starfsmönnum í vitna viðurvist og að eigin frumkvæði 4. desember 2006. Stefnandi hafi fengið samþykki fyrir flýttum starfslokum og ekki hafi verið gengið eftir skriflegri uppsögn, enda nægjanlega staðfest með vitnisburði fjölda starfsmanna Mjólkurfélags Reykjavíkur hf. og Kornax ehf. að hún sjálf hafi staðfest starfslok sín frá þessum tíma. Í samræmi við samkomulagið hafi stefnandi komið til starfa fjóra fyrstu daga janúar 2007 til frágangs á málum sem henni hafi ekki unnist tími til að ljúka í desembermánuði 2006, m.a. vegna fjarvista hjá henni. Sú vinna hafi verið greidd sem tímavinna en engu breytt um það að stefnandi hafi látið af starfi framkvæmdastjóra í lok árs 2006. Kröfugerð stefnanda sé mótmælt í heild sinni, enda hafi hún að fullu fengið uppgert óútekið orlof og dagparta sem hún hafi unnið við frágang verkefna eftir að hún hafi látið af störfum. Eigi stefnandi því enga kröfu á hendur félaginu fremur en aðrir þeir sem segi upp starfi og hætti án þess að vinna út uppsagnarfrest. Varakröfu um verulega lækkun dómkrafna byggi stefndi á því að stefnandi hafi látið af störfum í lok desember 2006. Kröfur um upphaf uppsagnafrests geti þegar af þeirri ástæðu aldrei miðast við síðara tímamark. Þá sé því mótmælt að stefnandi eigi kröfu á ígildi bifreiðahlunninda eftir starfslok. Stefnandi hafi skilað sjálf bifreið þeirri sem hún hafi haft til umráða og enga kröfu gert um að fá aðra bifreið í hennar stað. Stefnandi hafi því fyrir tómlæti fyrirgert hugsanlegum rétti í þessu efni, fari svo að hún verði talin eiga rétt til launa eftir starfslok. Loks sé því mótmælt að stefnandi eigi kröfu til orlofs vegna launa á hugsanlegum uppsagnarfresti. Í því fjarlægja tilviki að stefnandi þætti eiga rétt til launa á 6 mánaða uppsagnarfesti, þá eigi stefnandi allt að einu ekki kröfu á orlofi ofan á þann tíma þar sem henni hafi borið að taka út orlof af þessum hluta innan orlofstökutímabilsins sem sé samkvæmt lögum og kjarasamningum á tímabilinu frá 15. maí til 15. september ár hvert. V. Stefnandi var ráðin til starfa sem framkvæmdastjóri stefnda með starfssamningi 15. nóvember 2003 og kom hún til starfa hjá félaginu þann dag. Í starfssamningi er m.a. kveðið á um ábyrgðar- og starfssvið framkvæmdastjóra, laun og önnur hlunnindi og uppsögn eða breytingu á starfi. Undir samninginn ritar stefnandi og Þórir Haraldsson f.h. stefnda. Stefndi var á þessum tíma með starfsemi sína að Korngörðum 11 í Reykjavík og í eigu Mjólkurfélags Reykjavíkur hf., hins danska aðila Valsemöllen og Fóðurblöndunnar hf. Breytingar voru gerðar á eignarhaldinu er Mjólkurfélag Reykjavíkur hf., fyrir milligöngu einkahlutafélagsins Gera, keypti alla hluti í stefnda 31. desember 2005. Nýjar samþykktir voru gerðar fyrir félagið 12. janúar 2006, en samkvæmt fundi í félaginu 13. janúar 2006 var Kristinn Björnsson áfram stjórnarformaður en Þórir Haraldsson meðstjórnandi. Samkvæmt gögnum málsins voru gerðar nýjar samþykktir fyrir Mjólkurfélag Reykjavíkur hf. 30. desember 2005 en samkvæmt fundi í stjórn sama dag var Kristinn Björnsson formaður stjórnar en Þórir Haraldsson framkvæmdastjóri. Fram er komið að Mjólkurfélag Reykjavíkur hf. hafi aðallega verið með starfsemi sína á lóðum nr. 5, 7 og 8 við Korngarða í Reykjavík. Þeim er gáfu skýrslu fyrir dómi ber saman um að í framhaldi af breytingu á eignarhaldi stefnda um áramótin 2005 til 2006 hafi verið ákveðið að ná fram aukinni hagræðingu í sameiginlegum rekstri þessara tveggja félaga. Um það báru Kristinn Björnsson stjórnarformaður, Þórir Haraldsson framkvæmdastjóri og stjórnarmaður, Snorri Gissurarson fjármálastjóri og Bergþóra Þorkelsdóttir sölu- og markaðsstjóri. Stefnandi hefur kannast við þetta atriði en um það atriði bar hún m.a. sjálf í aðilaskýrslu að hafa hitt Kristin Björnsson og Þóri Haraldsson á fundi eftir að Mjólkurfélag Reykjavíkur hf. hafi keypt hluti í stefnda en þar hafi m.a. verið fjallað um samnýtingu félaganna. Verður ráðið af framburðum aðila og vitna að samnýting þessi hafi einkum snúist um sameiginlegt skrifstofuhald, bókhald og launaútreikning. Þá verður einnig ráðið af gögnum málsins og skýrslum vitna að samnýting hafi einnig að ákveðnu leyti átt við um útkeyrslu, en bæði félögin höfðu slíka starfsemi með höndum. Á forsendum um samnýtingu var skrifstofuaðstaða stefnda flutt frá Korngörðum 11 í Reykjavík í húsnæði Mjólkurfélags Reykjavíkur hf. að Korngörðum 5 í Reykjavík um eða fyrir páska 2006. Hafi m.a. verið komið upp bráðabirgðaskrifstofuaðstöðu fyrir stefnanda í stórum fundarsal að Korngörðum 5. Hefur Þórir Haraldsson kannast við að stefnanda hafi verið lofað skrifstofuaðstöðu í kjölfar flutnings en sökum skorts á iðnaðarmönnum hafi illa gengið að fá menn til verksins. Hafi stefnandi þar af leiðandi fyrst um sinn ásamt tveim öðrum starfsmönnum þurft að notast við aðstöðuna í fundarsalnum. Ekki hafi komið til álita að ráða menn til starfans er stefnandi hafi mælt með þar sem þegar hafi verið búið að semja við aðra iðnaðarmenn um verkið. Stefnandi byggir málatilbúnað sinn á því að stefnanda hafi verið rétt að líta svo á að stefndi hafi einhliða rift starfssamningi aðila frá 15. nóvember 2003 með því að leggja niður framkvæmdastjóra stöðu hennar. Hafi henni í reynd verið gert að láta af sjálfstæðu starfi framkvæmdastjóra og gert að taka við ósambærilegri stöðu hjá samsteypu stefnda og Mjólkurfélags Reykjavíkur hf. Um einhliða, allverulega og niðurlægjandi breytingu á starfssviði stefnanda hafi verið að ræða, sem stefnanda hafi verið heimilt að neita að undirgangast og því ekki skylt að vinna í uppsagnarfresti. Þær breytingar sem gerðar hafi verið á framkvæmdastjórastarfi hennar hafi einkum falist í því í fyrsta lagi að stefnanda hafi verið gert að leita samþykkis Þóris Haraldssonar fyrir venjulegum daglegum ákvörðunum. Í öðru lagi hafi hún þurft að lúta afskiptum Þóris og annarra starfsmanna Mjólkurfélags Reykjavíkur hf. um hvaðeina í rekstri stefnda, einkum fjármálastjóra og sölu- og markaðsstjóra. Í þriðja lagi hafi stefnandi verið svipt mannaforráðum hjá stefnda að öllu verulegu og loks hafi Þórir í fjórða lagi gert kröfu til þess að við endurnýjun bifreiðar sem stefnandi hafi haft til afnota myndi hann verða af mun ódýrari gerð en sá gamli. Með hliðsjón af þessu hafi slíkar breytingar verið gerðar á starfssviði hennar frá því sem fyrir væri mælt í 2. gr. starfssamningsins og leiði af almennum reglum laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög að jafngildi uppsögn. Starf framkvæmdastjóra rekstrarfélags er á hverjum tíma að verulegu leyti háð ákvörðunum eigenda félagsins um áherslur í rekstri. Getur framkvæmdastjóri ekki gengið út frá þeirri forsendu að starf hans haldist óbreytt alla tíð að þessu leytinu til. Slíkra sjónarmiða sér stað í 5. mgr. 2. gr. starfssamnings aðila þar sem m.a. er kveðið á um að stjórn ákveði stefnu og starfsaðferðir félags. Engum vafa er undirorpið að talsverðar breytingar hafi orðið á starfi stefnanda við þær tilfærslur er áður var gerð grein fyrir varðandi rekstur stefnda, en áður hafði hún með höndum rekstur fyrirtækis með 11 eða 12 starfsmenn, sem telja verður tiltölulega litla rekstrareiningu. Verður ekki annað ráðið af því sem fram er komið í málinu en að breytingar þessar hafi verið framkvæmdar með fulltingi stefnanda. Þá verður ekki séð að hún hafi mótmælt þessum breytingum á starfssviði sínu sérstaklega fyrr en í lok árs 2006, skömmu áður en hún lét af störfum. Telja verður að eðlilegt að formaður stjórnar félags, eða eftir atvikum aðrir úr stjórn félagsins fyrir hennar hönd, komi sjónarmiðum um áherslur í rekstri félags áleiðis til framkvæmdastjóra. Að mati dómsins hefur stefnandi ekki sýnt fram á að Þórir Haraldsson hafi haft afskipti af daglegum störfum stefnanda umfram það sem eðlilegt mátti telja miðað við stöðu hans hjá stefnda og Mjólkurfélagi Reykjavíkur hf. á tíma sem rekstrarleg samstaða var með félögunum tveim. Þá hefur stefnandi ekki heldur sýnt fram á að hún hafi þurft að lúta afskiptum annarra starfsmanna Mjólkurfélags Reykjavíkur hf. um rekstur, en í því sambandi skiptir máli að á síðari hluta árs 2006 var vinnsla á bókhaldi og fjárreiður stefnda og Mjólkurfélags Reykjavíkur hf. töluvert samtvinnað í rekstri og starfsmenn á skrifstofu í sameiginlegri starfsaðstöðu. Þá er fram komið að reynt hafi verið að láta þá starfsmenn stefnda er útkeyrslu höfðu með höndum njóta nálægðar við bifreiðastjóra Mjólkurfélags Reykjavíkur hf. þannig að unnt hafi verið að láta þessa starfsmenn leysa hvorn annan af hólmi ef þörf væri á. Fram er komið að með þessu hafi ætlunin verið að nýta samlegðaráhrif félaganna að þessu leyti. Þrátt fyrir þetta er ekkert fram komið í málinu um að stefnandi hafi verið svipt mannaforráðum í öllu verulegu umfram það sem eðlilegt mátti telja miðað við þessar breytingar og dómurinn telur sannað með hliðsjón af framburðum vitna að stefnandi hafi gefið samþykki sitt fyrir. Að því er bifreiðahlunnindi stefnanda varðar liggur fyrir að í 6. gr. starfssamnings stefnanda og stefnda er einungis kveðið á um að félagið leggi framkvæmdastjóra til bifreið. Er ekki kveðið á um hvers konar bifreið stefnandi skyldi hafa til afnota eða neinskonar viðmið í því efni. Í því ljósi er ekki unnt að líta svo á að ódýrari bifreið en stefndi hafði yfir að ráða fullnægi ekki ákvæðum starfssamningsins að þessu leyti. Í ljósi alls framanritaðs er það niðurstaða dómsins að stefnanda hafi ekki tekist að sýna fram á að stefndi hafi með aðgerðum sínum einhliða rift starfssamningi aðila. Miðað við þá niðurstöðu lét stefnandi að eigin ósk fyrirvaralaust af störfum fyrir stefnda og vann ekki út uppsagnarfrest. Þegar á þessum forsendum verður stefndi sýknaður af öllum kröfum stefnanda. Með vísan til úrslita málsins verður stefnandi dæmdur til að greiða stefnda 350.000 krónur í málskostnað. Af hálfu stefnanda flutti málið Ásgeir Þór Árnason hæstaréttarlögmaður, en af hálfu stefnda Þórarinn V. Þórarinsson héraðsdómslögmaður. Símon Sigvaldason héraðsdómari kveður upp dóminn. Dómsorð: Stefndi, Kornax ehf., er sýkn af kröfum stefnanda, Svövu Liv Edgarsdóttur. Stefnandi greiði stefnda 350.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 742/2014
|
Veðleyfi Brostnar forsendur Ógilding samnings Málsástæða
|
Í mars 2008 rituðu B o.fl. undir leyfi til veðsetningar nánar tiltekinnar fasteignar vegna veðskuldabréfs í tilgreindum erlendum myntum að jafnvirði 8.250.000 króna, en skuldari þess var T ehf. Í janúar 2013 endurútreiknaði Í hf. lánið þar sem það taldi að um hefði verið að ræða ólögmætt lán bundið gengi erlendra gjaldmiðla. Í apríl sama ár var T ehf. tekið til gjaldþrotaskipta og lýsti Í hf. kröfu í búið samkvæmt veðskuldabréfinu. Engar eignir fundust í búinu og lauk skiptum samkvæmt því á grundvelli 155. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Í maí 2013 krafði Í hf. B o.fl. um greiðslu eftirstöðva veðskuldabréfsins að fjárhæð 11.248.785 krónur auk vaxta og kostnaðar. Í dómi Hæstaréttar var hafnað þeirri málsástæðu B o.fl. að veðsetningin hefði verið ógild samkvæmt óskráðum reglum kröfuréttar um brostnar forsendur þar sem í ljós hefði komið að um ólögmætt gengistryggt lán hefði verið að ræða, enda hafði veðsetningin hið minnsta náð til höfuðstóls skuldarinnar, eins og hann hafði verið endurreiknaður, og lögmætra vaxta af honum. Þá stoðaði B o.fl. ekki að bera fyrir sig að það hefði verið forsenda þeirra fyrir veðsetningunni að bú T ehf. yrði ekki tekið til gjaldþrotaskipta. Þá hefðu þau engin haldbær rök fært fyrir því að lánveitingin hefði verið refsiverð eða að ósanngjarnt væri og andstætt góðri viðskiptavenju samkvæmt 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga að bera veðskuldabréfið fyrir sig eða að það væri óheiðarlegt eftir ákvæðum 33. gr. sömu laga. Var því hafnað kröfu B o.fl. um ógildingu samningsins. Að lokum var staðfest niðurstaða héraðsdóms um að tilteknar málsástæður B o.fl. hefðu verið of seint fram komnar, sbr. 5. mgr. 101. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson og Benedikt Bogason og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Aðaláfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 20. nóvember 2014. Þau krefjast þess að viðurkennt verði að trygging þeirra samkvæmt nánar tilgreindu veðskuldabréfi, útgefnu af Trégaur ehf. 1. mars 2008, í eigninni Reynihvammi 5 í Kópavogi, fastanúmer 206-4724, skuli felld niður og að gagnáfrýjanda verði gert að aflýsa veðskuldabréfinu af eigninni. Þá krefjast þau málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Eins og í héraðsdómi greinir rituðu aðaláfrýjendur 1. mars 2008 undir leyfi til veðsetningar fasteignarinnar að Reynihvammi 5 í Kópavogi vegna veðskuldabréfs í tilgreindum erlendum myntum, að jafnvirði 8.250.000 króna, en skuldari þess var einkahlutafélagið Trégaur. Þar sem gagnáfrýjandi taldi í kjölfar dóma Hæstaréttar að um væri að ræða ólögmætt lán, bundið gengi erlendra gjaldmiða, endurreiknaði hann það og krafði skuldara 7. maí 2013 um greiðslu eftirstöðva veðskuldabréfsins að fjárhæð 11.248.785 krónur auk vaxta og kostnaðar. Hafði lánið þá verið fært niður um 9.536.279 krónur samkvæmt endurútreikningi gagnáfrýjanda. Fyrrgreint einkahlutafélag var tekið til gjaldþrotaskipta með úrskurði 11. apríl 2013 að kröfu sýslumannsins í Hafnarfirði og lýsti gagnáfrýjandi kröfu í búið samkvæmt veðskuldabréfinu að fjárhæð 11.743.228 krónur. Lýstar kröfur í búið námu samtals 22.142.184 krónum. Engar eignir fundust í búinu og lauk skiptum samkvæmt því á grundvelli 155. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Aðaláfrýjendur rituðu undir leyfi til veðsetningar áðurnefndrar fasteignar fyrir láni, sem nam að höfuðstól jafnvirði 8.250.000 króna. Enda þótt í ljós hafi komið að um ólögmætt gengistryggt lán væri að ræða fær það því ekki breytt að veðsetningin náði hið minnsta til höfuðstóls skuldarinnar, eins og hann var endurreiknaður samkvæmt framansögðu, og lögmætra vaxta af honum. Geta aðaláfrýjendur því ekki með réttu byggt á því að veðsetningin hafi verið ógild samkvæmt óskráðum reglum kröfuréttar um brostnar forsendur vegna þess að í ljós kom að um ólögmætt gengistryggt lán var að ræða. Þá stoðar aðaláfrýjendur ekki að bera fyrir sig að það hafi verið forsenda þeirra fyrir veðsetningunni að bú skuldara yrði ekki tekið til gjaldþrotaskipta. Þeir hafa heldur engin haldbær rök fært fyrir því að lánveitingin hafi verið refsiverð eða að ósanngjarnt sé og andstætt góðri viðskiptavenju samkvæmt 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, að bera veðskuldabréfið fyrir sig eða það sé óheiðarlegt eftir ákvæðum 33. gr. sömu laga. Að þessu gættu, en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur um annað en málskostnað, sem aðaláfrýjendum verður eftir úrslitum málsins gert óskipt að greiða stefnda á báðum dómstigum eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður um annað en málskostnað. Aðaláfrýjendur, Bergþóra Eiríksdóttir, Jónína Eggertsdóttir og Jón Heimir Örvar, greiði óskipt gagnáfrýjanda, Íslandsbanka hf., 800.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 13. október 2014. Mál þetta, sem var dómtekið 16. september 2014, var þingfest 2. apríl 2014. Stefnendur eru Bergþóra Eiríksdóttir, Reynihvammi 5, Kópavogi, Jónína Eggertsdóttir, Reynihvammi 5, Kópavogi, og Jón Heimir Örvar, Reynihvammi 5, Kópavogi. Stefndi er Íslandsbanki hf., Kirkjusandi 2, Reykjavík. Dómkröfur stefnenda eru að viðurkennt verði með dómi að trygging stefnenda samkvæmt veðskuldabréfi nr. 101ERLB08067003/4, nú með nýtt lánsnúmer 545-192571 (192572), útgefnu af Trégaur ehf., kt. [...], þann 1. mars 2008 í eigninni Reynihvammi 5, fastanúmer 206-4724, 200 Kópavogi, skuli felld niður og stefnda gert að aflýsa veðskuldabréfinu af eigninni. Þá er krafist málskostnaðar. Stefndi krefst þess að vera sýkn af kröfum stefnenda. Þá er gerð krafa um málskostnað. I. Málsatvik eru þau að hinn 1. mars 2008 rituðu stefnendur undir leyfi til veðsetningar fasteignarinnar að Reynihvammi 5 í Kópavogi, vegna veðskuldabréfs í erlendum myntum að jafnvirði 8.250.000 kr., í hlutföllum mynta þannig að 50% voru í svissneskum frönkum en 50% í japönskum jenum. Skuldari að bréfinu var Trégaur ehf. Stefnendur Jónína og Bergþóra rituðu undir veðskuldabréfið sem þinglýstir eigendur fasteignarinnar og samþykkir veðsetningu Reynihvamms 5, 200 Kópavogi, en stefnandi Jón Heimir sem samþykkur maki Bergþóru. Samkvæmt ákvæðum veðskuldabréfsins skyldi það hvíla á 3. veðrétti eignarinnar. Lánveitandi var Byr sparisjóður, en stefndi hefur tekið yfir réttindi og skyldur sparisjóðsins samkvæmt ákvörðun Fjármálaeftirlitsins frá 17. október 2011, með gildistöku 29. nóvember 2011. Samkvæmt skilmálum bréfsins var lánstíminn sex ár. Lánið skyldi greiðast til baka með 72 afborgunum á mánaðarfresti, í fyrsta sinn 1. apríl 2008. Með skilmálabreytingu 22. október 2008 var vöxtum og gjaldföllnum afborgunum bætt við höfuðstól lánsins og lengt í lánstímanum. Undir skilmálabreytinguna rita stefnendur Bergþóra og Jónína en ekki Jón Örvar. Skilmálum veðskuldabréfsins var aftur breytt 24. ágúst 2009, m.a. með því að mánaðarlegar greiðslur voru festar í 104.000 kr. á mánuði á tilteknu tímabili. Undir skilmálabreytinguna rituðu allir stefnendur sem þinglýstir eigendur Reynihvamms 5. Veðskuldabréfinu var svo skilmálabreytt 12. apríl 2010. Voru mánaðarlegar greiðslur festar í 29.000 kr. á tilteknu tímabili. Undir skilmálabreytinguna rita allir stefnendur sem þinglýstir eigendur Reynihvamms 5. Hinn 10. september 2011 var gert árangurslaust fjárnám hjá Trégaur ehf., sem var lántaki samkvæmt ofangreindu veðskuldabréfi. Aftur var gert árangurslaust fjárnám hjá félaginu 16. desember 2012. Með bréfi 20. desember 2012 var Trégaur ehf. tilkynnt að umrætt veðskuldabréf, auk annars láns sem félagið hafði tekið hjá stefnda, hefða að geyma skilmála sambærilega þeim sem Hæstiréttur hefði dæmt ólöglega og yrðu lánin því endurreiknuð. Í bréfinu kemur fram að stefndi muni ekki senda út greiðsluseðla fyrir janúar, febrúar og mars 2013. Með bréfi 8. janúar 2013 tilkynnti stefndi um endurútreikning erlends láns samkvæmt ákvæðum laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, með síðari breytingum. Voru eftirstöðvar lánsins 11.043.785 kr. og mynduðu nýjan höfuðstól lánsins í íslenskum krónum. Óverðtryggðir vextir Seðlabanka Íslands skyldu reiknast af nýjum höfuðstól frá 2. janúar 2013. Lánið skyldi vera með 61 afborgun á eins mánaðar fresti, í fyrsta sinn 1. apríl 2013. Staða lánsins fyrir endurútreikninginn var 20.580.054 kr. Í stefnu segir að hinn 20. mars 2013 hafi öllum stefnendum borist tilkynningar og yfirlit yfir áhvílandi lánsveð í lok árs 2012, en í yfirlitum frá mars 2013 sé ekki að finna upplýsingar um nýja stöðu lána og staða veðskuldabréfs með veði í Reynihvammi 5 tilgreind 20.728.164 kr. Með bréfi, dags. 27. mars 2013, var Trégaur ehf. tilkynnt að endurútreikningur lána félagsins lægi ekki fyrir og að ekki væri unnt að standa við fyrra boðað tímamark um að hann lægi fyrir í mars 2013. Var í bréfinu tilkynnt að ekki yrðu gefnir út greiðsluseðlar vegna gjalddaga í apríl, maí og júní 2013, nema endurútreikningi yrði lokið fyrir þann tíma. Trégaur ehf. var úrskurðað gjaldþrota 11. apríl. 2013, með úrskurði Héraðsdóms Reykjaness. Stefndi lýsti kröfu í búið samkvæmt 111. gr. laga nr. 21/1991, á grundvelli veðskuldabréfsins að fjárhæð 8.124.711 kr., auk annarra skulda óviðkomandi máli þessu. Var skiptum lokið í búinu á grundvelli 155. gr. laga nr. 21/1991 þar sem búið var eignalaust. Stefndi lýsti kröfu í búið á grundvelli endurútreiknings. Stefndi sendi stefnendum innheimtubréf, dags. 7. maí 2013, þar sem skorað var á þau sem veðsala að greiða 11.844.991 kr. innan 15 daga frá dagsetningu bréfsins þar sem skuldin væri öll gjaldfallin. Innheimtubréfinu var mótmælt með bréfi, dags. 17. maí 2013. Þá var stefnendum send greiðsluáskorun, dags. 4. júlí 2013, á grundvelli veðs stefnda í Reynihvammi 5. Var skorað á stefnendur að greiða 12.103.050 kr., innan 15 daga frá dagsetningu bréfsins. Stefndi brást við erindinu með svari 16. september 2013 þar sem fram kom að eftirstöðvar veðskuldabréfs máls þessa, með veði í Reynihvammi 5, hefði verið endurreiknað og væru eftirstöðvar bréfsins hinn 16. september 2013 að fjárhæð 10.534.915 kr. Með bréfi 23. september 2013 var óskað viðræðna við bankann vegna uppgjörs á skuldum Trégaurs ehf. Ekki hefur náðst samkomulag um gildi veðsetningar stefnda og hafa stefnendur því höfðað mál þetta til að fá umræddum veðréttindum aflýst af eign þeirra. II. Stefnendur byggja á því að það hafi verið brostnar forsendur fyrir samþykki þeirra á veðsetningu Reynihvamms. Stefnendur hafi veitt samþykki sitt fyrir veðsetningu í íbúðarhúsnæði þeirra út frá þeim forsendum sem fyrir lágu við undirritun veðskuldabréfsins. Við útgáfu veðskuldabréfsins hafi fjárhæð þess í íslenskum krónum verið tilgreind 8.250.000 kr. Við veitingu samþykkis síns hafi stefnendur m.a. litið til þess að vextir á umræddu láni hafi verið lægri en vextir á íslenskum lánum. Til samanburðar megi geta þess að vextir samkvæmt kjörvaxtaþrepi 1 hjá Landsbankanum hafi í mars verið 19,07% á óverðtryggðum lánum en á verðtryggðum lánum 9,55%. Vextir bankanna á þessum tíma hafi verið mjög sambærilegir. Vegnir meðaltalsvextir á undirritunardegi skuldabréfsins hafi verið 6,58% og hafi gengi þeirra gjaldmiðla sem lánið var tengt við, þ.e. svissneska franka og japönsk jen, styrkst verulega gagnvart krónunni. Samkvæmt áætluðu greiðsluflæði veðskuldabréfsins, sem sjá megi á kaupkvittun frá upphaflegum lánveitanda, hafi afborgun og vextir af jen-hluta lánsins verið áætluð miðað við þáverandi gengi 0,6602, 73.868 kr., og af svissneska franka-hluta lánsins miðað við þáverandi gengi 66,0, 78.485 kr. Samtals því 152.354 kr. á 1. gjalddaga lánsins 1. apríl 2008, sbr. fyrirliggjandi útreikning stefnenda miðað við forsendur lánveitanda. Óumdeilt sé að verðtryggðir vextir á Íslandi á umræddum tíma hafi verið mun hærri sem og óverðtryggðir vextir. Forsvarsmaður Trégaurs ehf., þ.e. lántaki, hafi enn fremur sagt stefnendum að samkvæmt þeim ráðleggingum sem stefndi hafi veitt honum væri afar líklegt að gengi íslensku krónunnar hefði náð lágmarki sínu og myndi taka að styrkjast að nýju fljótlega, sem myndi gera það að verkum að afborganir yrðu enn lægri í krónum talið. Nú liggi fyrir að veðskuldabréf nr. 101ERLB080670003/4 hafi verið ólöglegt gengistryggt lán sem hafi brotið gegn ákvæðum VI. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, sbr. 13. og 14. gr. laganna. Hafi stefndi endurreiknað lánið í samræmi við þá Hæstaréttardóma sem um slík lán hafi fallið. Í kjölfar efnahagshrunsins á Íslandi hafi gengi íslensku krónunnar hrunið og þær skuldbindingar sem hafi verið ólöglega tengdar gengi erlendra gjaldmiðla hafi hækkað gríðarlega. Stefnendur hafi ekki vitað betur, þegar þeir veittu samþykki sitt fyrir veðsetningunni í íbúðarhúsnæði þeirra til tryggingar á skuldum Trégaurs ehf., sem var fyrirtæki í eigu tengdasonar stefnanda Jónínu, en að umrætt veðskuldabréf væri lögleg fjárskuldbinding. Í dag liggi hins vegar fyrir að um ólögmæta gengistryggingu hafi verið að ræða í veðskuldabréfinu og þar með brot á ófrávíkjanlegum reglum VI. kafla laga um vexti og verðtryggingu. Brot á ákvæðum þess kafla laganna varði sektum nema þyngri refsing liggi við broti samkvæmt öðrum lögum, sbr. 17. gr. laga um vexti og verðtryggingu. Á meðan skuld samkvæmt hinu ólöglega veðskuldabréfi hafi hækkað stórkostlega hafi greiðsluerfiðleikar skuldara bréfsins, Trégaurs ehf., aukist jöfnum höndum og sú stökkbreyting sem hafi orðið á láninu frá því að vera að jafnvirði 8.250.000 kr. á útgáfudegi skuldabréfsins 1. mars 2008 og 20.728.164 kr. hinn 20. mars 2013, hafi orðið til þess að félagið hefði engan rekstrargrundvöll og farið í þrot og skilið stefnendur eftir með ábyrgð sína. Ljóst sé því að hin ólögmæta gengistrygging og refsiverð háttsemi stefnda hafi orðið til þess að stefnendur sitji nú uppi með veð í íbúðarhúsnæði þeirra sem orðið hafi til vegna þess að stefnendur hafi veitt tryggingu fyrir fjárskuldbindingu sem frá upphafi hafi verið bundin við ólögmæta gengistryggingu. Allar forsendur fyrir samþykki stefnenda á veðsetningu íbúðarhúsnæðis þeirra að Reynihvammi 5 séu því brostnar. Hin ólögmæta gengistrygging hafi orðið þess valdandi að lántaki hafi ekki getað greitt fjárskuldbindingar sínar og stefndu sitji því uppi með ábyrgð sína. Stefnendur halda því fram að stefndi sem lánastofnun geti ekki borið fyrir sig að veð stefnda í íbúðarhúsnæði þeirra haldi gildi sínu, þegar fyrir liggi að veðskuldabréf stefnda hafi verið bundið ólöglegri gengistryggingu. Gera verði kröfu til stefnda um að þeir löggerningar sem hann leggi fram og fái tryggingarréttindi þriðja aðila fyrir standist í fyrsta lagi lög, séu skýrir og glöggir og breytist ekki á samningstímanum að efni eða skuldbindingargildi. Sú niðurstaða fái ekki staðist í réttarríki að stefnendur sem neytendur og ábyrgðarveitendur og aðilar sem ekki hafi haft nein tök á að koma að samningsgerðinni verði áfram bundnir við samning sem haldinn sé ólöglegri gengistryggingu eða samning sem á samningstímanum er gjörbreyttur hvað varðar lánakjör, vexti og gjaldmiðil, hvort sem umbreyting í íslenskar krónur er í samræmi við lög eða ekki. Forsendur þeirra fyrir veitingu veðsins séu algerlega brostnar. Fyrir liggi nú að umræddu skuldabréfi hafi verið breytt í lán í íslenskum krónum. Samkvæmt yfirliti yfir greiðslur á því láni, nr. 192572, hafi áætluð greiðslubyrði þess á gjalddaga 1. ágúst 2013 verið 239.447 kr. og á gjalddaga 1. mars 2014 verið 216.166 kr. Slík greiðslubyrði sé mun hærri en sú sem fyrirhuguð hafi verið á upphaflega láninu. Forsendur stefnenda fyrir veitingu veðs síns fyrir láninu séu því allt aðrar að teknu tilliti til þessa þáttar eingöngu að öllu öðru slepptu. Hin ólögmæta gengistrygging í umræddu veðskuldabréfi hafi haft það í för með sér að gríðarleg óvissa hafi verið í mörg ár um eðli fjárskuldbindingar lántaka, þ.e. félagsins Trégaurs ehf. Fjölmargir viðaukar hafi verið gerðir við veðskuldabréfið þar sem lengt hafi verið í greiðslum og vaxtagreiðslur höfuðstólsfærðar. Á endanum hafi þetta haft það í för með sér að félagið hafi orðið gjaldþrota 11. apríl 2013. Hin ólögmæta gengistrygging sé því bein orsök þess að stefnendur sitji nú uppi með veð í íbúðarhúsnæði þeirra, sem veitt hafi verið til stefnda á grundvelli allt annarra forsendna en síðar hafi komið í ljós og stefnda hafi verið ljósar. Þó að lán félagsins Trégaurs ehf. hafi síðar verið endurreiknuð í íslenskar krónur í kjölfar dóma Hæstaréttar Íslands um ólögmæti gengistryggðra lána breyti það engu um stöðu stefnenda. Þeir séu nú krafðir um greiðslu samkvæmt nýrri uppreiknaðri stöðu lánanna í íslenskum krónum með annarri greiðslubyrði með öðrum vöxtum en á grundvelli veðs stefnda í eign þeirra. Stefnendur halda því fram að þrátt fyrir hina almennu reglu um að samningar skuli standa sé það enn fremur viðurkennt sjónarmið að einstaklingar eigi ekki að vera bundnir við samninga sem gangi gegn almennum reglum, lögum og almennu siðferði. Frá sjónarhóli laga uppfylli krafa þeirra um ógildingu á skuldbindingu þeirra á grundvelli brostinna forsendna öll skilyrði forsendubrests. Stefnendur byggja jafnframt á ákvæðum 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga.Stefnendur telja að það sé bersýnilega ósanngjarnt og andstætt góðri viðskiptavenju, að stefndi haldi rétti sínum til tryggingar í eign stefnenda, þrátt fyrir að sá samningur sem stefndi byggir rétt sinn á hafi verið haldinn ólöglegum skilmálum og tekið grundvallarbreytingum á samningstímanum. Enn fremur er á því byggt að bæði atvik sem voru til staðar við samningsgerðina, sem stefnendum hafi verið ókunnugt um, og síðari atvik eftir samningsgerðina, geri það bersýnilega ósanngjarnt að stefndi haldi tryggingarrétti sínum í eign þeirra, enda hafi orðið grundvallarbreyting á skuldbindingu þeirra sem ekki sé í samræmi við réttmætar forsendur þeirra fyrir veitingu ábyrgðarinnar. Í þessu sambandi vísa stefnendur til þess að stefndi hafi ekki fallist á að koma til móts við stefnendur að neinu leyti þrátt fyrir að vegna atvika er vörðuðu ólögmæt skilyrði samnings sem stefndi beri ábyrgð á séu stefnendur nú í afar slæmri stöðu. Telja stefnendur að skilyrði 36. gr. laga nr. 7/1936 heimili að ákvæði veðskuldabréfs stefnda um tryggingarréttindi í íbúðarhúsnæði þeirra verði vikið til hliðar. Staða samningsaðila við samningsgerð sé með þeim hætti að stefndi verði að bera hallann af því að hafa lagt fyrir stefnendur að ábyrgjast fjárskuldbindingu sem haldin hafi verið ólögmætri gengistryggingu. Sú háttsemi stefnda hafi beinlínis leitt til þess að aðalskuldara hafi verið ómögulegt að uppfylla skuldbindingar sínar og orðið gjaldþrota og stefnendur sitji nú eftir með veð í íbúðarhúsnæði þeirra. Stefnendur byggja jafnframt á því að það sé óheiðarlegt í skilningi 33. gr. laga nr. 7/1936, sbr. lög nr. 11/1986, að bera fyrir sig ákvæði umrædds skuldabréfs, enda sé ljóst að stefndi hafi hinn 29. nóvember 2011, þegar hann hafi tekið yfir réttindi og skyldur fyrri lánveitanda, mátt vita að skuldabréfið innihélt ólögmæt skilyrði og geti því ekki borið fyrir sig öll ákvæði skuldabréfsins eins og á stendur í máli þessu. Stefndi hefði fyrir yfirtöku á umræddu skuldabréfi getað gætt réttar síns og kunni jafnvel að hafa yfirtekið skuldbindinguna með afföllum, þótt stefnendum sé ókunnugt hvort svo sé. Byggt er á því að það sé óheiðarlegt af hálfu stefnda að bera fyrir sig ákvæði veðskuldabréfsins í ljósi þess forsendubrests sem orðið hafi fyrir veitingu tryggingarinnar af hálfu stefnenda. Enn fremur er byggt á því að það sé andstætt viðurkenndum réttarsjónarmiðum og eðli máls ef stefnendur verði í ljósi allra aðstæðna bundnir við veitingu tryggingar í íbúðarhúsi sínu. Það fái ekki staðist þær meginreglur sem íslenskt réttarkerfi byggist á. Stefndi, sem sé með yfirburðastöðu gagnvart stefnendum, hafi tekið yfir réttindi samkvæmt umræddu veðskuldabréfi og hafi við það haft tækifæri til að gæta réttar síns með mati á réttindum samkvæmt bréfinu og tryggingum þess. Þar sem stefndi beri að stórum hluta ábyrgð á því hvernig komið sé fyrir lántaka og stefnendum er byggt á því að það fá ekki staðist meginreglur laga og eðli máls að stefndi geti nú, þrátt fyrir allt sem á undan er gengið, haldið fast í veðréttindi sín og séu þau því í rauninni það eina í málinu sem haldist óbreytt. Slík niðurstaða fari gegn meginreglum íslensks réttar, eðli máls og réttlætisvitund sem íslenskt samfélag byggist á. Þá er byggt á því í máli þessu að það sé andstætt jafnræðisreglu 65. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands að stefndi haldi tryggingarréttindum sínum. Stefndi hafi yfirtekið skuldbindingar samkvæmt veðskuldabréfi máls þessa og haft aðkomu að þeirri yfirtöku. Hann hafi haft tækifæri til að fá hina upphaflegu skuld metna og tryggingarréttindin metin samhliða yfirtöku sinni á skuldinni. Stefnendur hafi aldrei haft aðkomu að ákvörðunartöku hvað þetta varðar og hafi stefnda þannig verið veitt sérstök réttindi umfram stefnendur máls þessa. Fari þetta í bága við nefnd ákvæði stjórnarskrár og Mannréttindasáttmála Evrópu. Er enn fremur á því byggt að ákvæði laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, þar sem kveðið sé á um útreikning og meðferð mála þar sem kröfuhafi hefur með ólögmætum hætti tekið vexti eða beitt ólögmætri verðtryggingu, séu andstæð ofangreindum ákvæðum stjórnarskrár og mannréttindasáttmála. Telja stefndu ljóst að jafnræðis sé ekki gætt í ofangreindum lögum. Ákvæði laganna taki ekki á því með neinum hætti hvernig hagsmunum þeirra sem veita veð eða tryggingar á grundvelli ólöglegra lána samkvæmt lögunum skuli gætt. Fari það í bága við ákvæði stjórnarskrár og mannréttindasáttmála þar sem réttindi þessara aðila séu með engum hætti tryggð í lögum eins og 65. gr. stjórnarskrár og 14. gr. mannréttindasáttmálans kveði á um. Um lagarök vísa stefnendur til meginreglna kröfuréttar og samningaréttar og óskráðu meginreglunnar um brostnar forsendur og til ákvæða laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, einkum 33. gr. og 36. gr. Einnig er vísað til meginreglna laga og eðlis máls. Þá er vísað til 65. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands og 14. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Krafan um málskostnað er studd við 130. gr. laga og 131. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. III. Stefndi mótmælir öllum málsástæðum stefnenda. Hvað varðar þá málsástæðu stefnenda að forsendur fyrir veðsetningunni séu brostnar byggir stefndi á því að almennt hafi verið talið að skilyrðin fyrir brostnum forsendum séu einkum þrenns konar: Í fyrsta lagi þurfi forsendan að vera ákvörðunarástæða loforðsgjafa, þ.e. veruleg forsenda. Í öðru lagi þurfi forsendan að hafa verið ljós eða mátt vera ljós gagnaðila við samningsgerð. Í þriðja lagi þurfi ástæðan að vera mikilvæg og hér þurfi að líta til hagsmuna beggja aðila þannig að reglan leiði ekki til óréttlátrar réttarskerðingar fyrir annan aðilann. Uppfylla þurfi öll skilyrðin en stefndi andmælir því að stefnendum hafi tekist að sanna að þessi skilyrði séu uppfyllt. Að mati stefnda sé í stefnu fjallað um fyrsta skilyrðið án þess að gerð sé tilraun til að sýna fram á að seinni tvö skilyrðin séu uppfyllt í málinu. Þegar af þessum sökum beri að sýkna stefnda af kröfum stefnenda. Hvað varðar fyrsta skilyrðið, um að forsendan hafi verið ákvörðunarástæða loforðsgjafa, séu í stefnu ákvörðunarástæður stefnenda raktar nokkuð handahófskennt og margt tínt til. Stefnendur haldi því fram að það hafi annars vegar verið hinir lágu vextir sem hafi verið ástæða þess að þau samþykktu veðsetninguna. Einnig hafi þau gert það í þeirri trú að lánin væru lögmæt auk þess sem skilja verði stefnu þannig að stefnendur hafi gengið út frá því að afborganir og skuldin myndu ekki hækka verulega, sem og að aðalskuldari myndi greiða skuldbindingu sína. Stefndi hafnar þessu sem röngu og ósönnuðu. Telja verði ljóst að stefnendur hafi samþykkt, bæði í upphafi og síðar, að vilji þeirra hafi verið sá að veðsetja eignina fyrir a.m.k. höfuðstól lánsins sem hafi að jafnvirði verið 8.250.000 kr., auk vaxta og annars kostnaðar. Beri að hafa í huga í þessu sambandi að vöxtum hafi verið bætt við höfuðstól með skilmálabreytingum sem stefnendur samþykktu. Þá verði ekki hjá því litið að forsenda stefnda fyrir veitingu lánsins, á þeim kjörum sem veitt voru, hafi verið hin ólögmæta gengistrygging og að ekki hafi verið möguleiki á að fá þessi kjör vegna lána í íslenskum krónum. Þetta sjónarmið hafi verið staðfest í dómum Hæstaréttar, t.d. dómi réttarins frá 16. september 2010 í máli nr. 471/2010. Stefndi telur málflutning í stefnu mótsagnakenndan þegar kemur að frekari útlistun á forsendum stefnenda er lúti að trú þeirra á að um lögmætt lán væri að ræða og því að hin ólögmæta gengistrygging hafi valdið gjaldþroti aðalskuldara og þar með orðið til þess að skuldabréfið féll á stefnendur. Mótsögn stefnenda sé fólgin í því að lögmætt lán í erlendum myntum hefði haft sambærileg áhrif á stöðu þess láns í íslenskum krónum og hið ólögmæta gengistryggða lán. Hið sama gildi um greiðslubyrði lánsins ef hún væri metin í íslenskum krónum. Þó svo að fallist yrði á það með stefnendum að gengistryggingin hafi valdið því að aðalskuldari fór í þrot þá hefði það engu breytt ef lánið hefði verið lögmætt erlent lán. Þessi forsenda geti því hvorki talist veruleg né svo mikilvæg að fyrsta og þriðja skilyrði þess að ógilda samning vegna brostinna forsendna geti átt við. Ekki sé hægt að velja eftir því hvernig litið er á málið hvaða forsendur hafi verið verulegar. Stefnendur geti m.ö.o. ekki bæði haldið og sleppt í þessu samhengi. Þá verði ekki hjá því litið að fjárhæð skuldabréfsins hafi verið leiðrétt u.þ.b. um helming við endurreikning, m.a. vegna þess að tekið hafi verið tillit til sjónarmiða um fullnaðarkvittanir, og reiknaðir samningsvextir (þ.e. LIBOR-vextir) á lánið fram að því að endurreikningur hafi verið framkvæmdur. Þannig hafi bæði aðalskuldari og stefnendur notið þess hagræðis að fá vexti af svissneskum frönkum og japönsku jeni á lán í íslenskum krónum um nokkurra ára skeið. Ein af frumforsendum stefnda hafi því brostið við lánveitinguna, þ.e. hin órjúfanlega tenging milli vaxtakjaranna sem í boði voru og gengistryggingarinnar. Niðurstaðan sé því mun lægri skuld samkvæmt skuldabréfinu en nokkrar forsendur eða væntingar sem stefnendur hafi getað með réttu haft til skuldarinnar og þar með ábyrgðar sinnar. Þá sé ljóst af gögnum málsins að það hafi ekki verið hin ólögmæta gengistrygging sem hafi valdið því að aðalskuldari, Trégaur ehf., fór í þrot. Raunar hafi úrskurður um gjaldþrotaskipti félagsins farið fram á meðan verið var að vinna að endurreikningi og ekki hafi verið gefnir út greiðsluseðlar vegna bréfsins. Þá komi fram í fundargerð skiptafundar í þb. Trégaurs ehf. að skiptastjóri teldi félagið vera eignalaust og af bókhaldi þess væri ljóst að lítil starfsemi hafi verið í félaginu um nokkra hríð. Verði varla önnur ályktun dregin af þessu en að verkefnaskortur hjá félaginu hafi valdið því að það fór í þrot. Auk þess verður ekki hjá því litið að það hafi ekki verið stefndi sem hafi sett félagið í þrot heldur embætti sýslumannsins í Hafnarfirði vegna opinberra gjalda. Þannig standist ekki sú fullyrðing stefnenda að stefndi hafi með veitingu ólögmæts láns að endingu orðið félaginu að falli. Aðalskuldari hafi ekki nýtt sér, eða ekki getað nýtt sér, það svigrúm sem hafi myndast við frestun greiðslna af hinu umdeilda skuldabréfi til að greiða af öðrum skuldum sínum. Slíkt geti ekki verið á ábyrgð eða kostnað stefnda. Þá hafi dómstólar margsinnis staðfest að almennar efnahagslegar aðstæður á Íslandi geti ekki talist til brostinna forsenda, sjá t.d. í máli nr. E-260/2010 hjá Héraðsdómi Suðurlands. Auk þessa hafnar stefndi því alfarið að hann hafi með refsiverðri háttsemi valdið því að stefnendur sitja uppi með ábyrgð sína. Stefnda hafi ekki verið gerð refsing vegna skuldabréfs þess sem gefið var út í málinu né vegna annarra sambærilegra útlána. Raunar sé ekki neitt slíkt mál yfir höfuð í rannsókn. Dylgjum stefnenda hvað þetta varðar sé því hafnað sem alröngum og ósönnuðum. Stefnendur halda fram að breytt kjör á láninu í kjölfar endurreiknings valdi því að allar forsendur þeirra fyrir veitingu veðsins hafi brostið. Þessu hafnar stefndi, enda fór breytingin fram á grundvelli skýrra dómafordæma og laga. Þá er einnig alþekkt að gengi íslensku krónunnar sveiflast mjög þannig að ef lánið hefði verið lögmætt erlent lán og aðalskuldari eingöngu með tekjur í íslenskum krónum er ljóst að áhrifin á fjárhag aðalskuldara væru þau sömu auk þess sem skuldin væri mun hærri, svo sem áður var rakið. Stefndi telur fullljóst að stefnendum hafi ekki tekist að sýna fram á eða sanna að skilyrði fyrir ógildingu samnings á grundvelli brostinna forsendna séu til staðar. Umfjöllun í stefnu um tvö seinni skilyrði þess að hægt sé að ógilda samninga vegna brostinna forsendna sé lítil sem engin. Stefnendur víki raunar ekkert að því að stefnda hafi verið kunnugt um eða mátt vera kunnugt um meintar forsendur þeirra þegar ritað var undir samning. Hins vegar sé alveg ljóst að forsenda stefnda fyrir veitingu lánsins hafi verið að fá tryggingu í fasteign stefnenda. Ógilding veðsins myndi því þýða að önnur frumforsenda stefnda fyrir veitingu lánsins myndi bresta, þ.e. auk gengistryggingarinnar. Þegar af þessum sökum sé ljóst að þriðja skilyrði fyrir beitingu reglna um brostnar forsendur sé ekki uppfyllt, enda myndi beiting reglunnar leiða til óréttlátrar réttarskerðingar fyrir stefnda. Auk þess hafi stefnendur í engu sýnt fram á að skilyrði þess, að forsendan sem ákvörðunarástæða sé mikilvæg, eigi við í málinu. Í ljósi þess sem rakið er að framan og meginreglunnar um að samninga beri að halda verði að hafna kröfum stefnenda og sýkna stefnda af kröfum um ógildingu samnings vegna brostinna forsendna. Þá hafnar stefndi því að 36. gr. laga nr. 7/1936 eigi við í máli þessu. Skilyrði fyrir beitingu ákvæðisins séu talin upp í stefnu án þess að heimfæra þau upp á málsatvik málsins og sýna þannig fram á að ákvæðið eigi við í málinu. Gera verði ríka kröfu til þess, í ljósi meginreglunnar um að samninga beri að halda, að aðilar sem beri fyrir sig 36. gr. laga nr. 7/1936 sýni með óyggjandi hætti fram á að ákvæðið eigi sannarlega við. Þá bendir stefndi á að stefnendur geri ýtrustu kröfur um að samningur verði ógildur (þ.e. vikið til hliðar í heild). Engar kröfur séu um að víkja samningi til hliðar að hluta eða breyta honum. Ein af aðalforsendum þess að stefndi veitti lán til Trégaurs ehf. hafi verið trygging í fasteign stefnenda. Telur stefndi að skilyrði til beitingar greinarinnar séu ekki uppfyllt, enda geti það ekki talist „ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju“ að bera samninginn fyrir sig því að ljóst sé að vilji stefnenda hafi verið að veita veð fyrir a.m.k. jafnvirði 8.250.000 kr., auk vaxta og kostnaðar. Stefndi áréttar að stefnendum hafi ekki tekist að sanna að orsakasamhengi sé milli gengistryggingar og gjaldþrots aðalskuldara. Auk þess ítrekar stefndi að alþekkt sé að gengi íslensku krónunnar geti sveiflast mikið, en um þetta megi m.a. vísa til dóms Hæstaréttar frá 30. janúar 2014 í máli nr. 670/2013, sbr. forsendur héraðsdóms sem hafi verið staðfestar í Hæstarétti. Þá geti það ekki talist ósanngjarnt af stefnda að bera fyrir sig samninginn af þeim sökum að nú þegar hafi stefnendur notið góðs af endurreikningi með hliðsjón af sjónarmiðum um fullnaðarkvittanir og þannig fengið vexti m.v. erlenda gjaldmiðla á lán í íslenskum krónum þannig að lánið hafi lækkað um helming. Sú lækkun hljóti að vera langt umfram eðlilegar væntingar eða forsendur stefnenda í upphafi, þ.e. m.v. að lánið væri gengistryggt eða erlent lán. Þegar af þessum sökum geti 36. gr. laga nr. 7/1936 ekki átt við og beri því að sýkna stefnda af kröfum stefnenda. Enn fremur hafnar stefndi því alfarið að 33. gr. laga nr. 7/1936 geti átt við, enda ekki óheiðarlegt að bera samninginn fyrir sig í skilningi ákvæðisins. Megi um það m.a. vísa til þeirrar verulegu lækkunar sem stefnendur hafi notið umfram réttmætar væntingar vegna endurreiknings lánsins. Þá sé ljóst að stefndi ber ekki fyrir sig öll ákvæði skuldabréfsins eins og þau komi fyrir á bréfinu, þ.e. þau ákvæði er varða gengistryggingu. Einnig hafnar stefndi því að einhverju máli skipti hvort krafan hafi verið keypt með afföllum eða ekki. Meginregla íslensks réttar sé sú að kröfuhafaskipti geti farið fram án samþykkis skuldara (eða veðsala) og breytir „söluverð“ kröfu engu um fjárhæð skuldbindingar skuldara eða ábyrgðarmanna. Með hliðsjón af þessu og viðskiptabréfareglum er gilda um skuldabréfið sé málsástæða stefnenda ótæk, sbr. og dóm Hæstaréttar frá 10. febrúar 2014 í máli nr. 805/2013 en þar segi í forsendum héraðsdóms sem staðfestar hafi verið í Hæstarétti: „Jafnvel þó svo hefði verið að varnaraðili hefði fengið kröfuna á undirverði hefði það ekki haggað gildi bréfsins sem slíks og heimildum kröfuhafa vegna vanefnda skuldara.“ Telja verði að hið sama gildi gagnvart ábyrgðarmönnum eða veðsölum. Þá bendir stefndi á að stefnendur vísi reglulega til þess að stefndi hafi átt að meta kröfuna og tryggingar að baki henni, m.a. við yfirfærslu skuldabréfsins. Stefndi vill í þessu samhengi benda á að óformlegt mat starfsmanna stefndu þyki benda til þess að krafan sé að fullu tryggð í eign stefnenda. Þá vísar stefndi í þessu sambandi til þess sem áður segir um að stefnendur hafi þegar notið verulegs hagræðis til lækkunar á skuldinni vegna gengistryggingarinnar og að vilji stefnenda á sínum tíma hafi verið að tryggja skuld upp á a.m.k. jafnvirði 8.250.000 kr., auk vaxta og kostnaðar. Stefnendur hafi ekki sýnt fram á að skilyrði til ógildingar samningsins séu uppfyllt á grundvelli brostinna forsendna og það geti því ekki verið óheiðarlegt í skilningi 33. gr. laga nr. 7/1936 að bera fyrir sig samninginn vegna brostinna forsendna. Hvað varðar málsástæður stefnenda um meginreglur laga og eðli máls og hins vegar ákvæði 65. gr. stjórnarskrárinnar og 14. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu vísar stefndi til þess sem áður segir um að engu breyti um skuldbindingu stefnenda hvort stefndi hafi haft möguleika til að meta kröfuna samhliða yfirtöku hennar. Um sé að ræða viðskiptabréf auk þess sem skuldarar/ábyrgðarmenn hafi almennt ekkert um það að segja hver sé eigandi að kröfu á þá. Eigi það sérstaklega við þegar um er að ræða viðskiptabréf líkt og í þessu máli en það sé beinlínis gengið út frá því, í viðskiptabréfareglum, að slík bréf skipti um eigendur án verulegra vandkvæða. Stefndi hafnar því að veðréttindin standi ein eftir óbreytt í bréfinu. Líkt og áður hefur verið rakið hafi stefnendur notið góðs af þeim breytingum sem urðu á skuldinni við endurreikning, þ.e. verulegrar lækkunar kröfunnar auk þess að fá lága LIBOR-vexti á skuld í íslenskum krónum um nær fimm ára tímabil. Vert sé í þessu samhengi að líta til þess að upphaflega hafi átt að endurgreiða skuldabréfið á sex árum og ætti það því að vera uppgreitt í dag samkvæmt upphaflegum skilmálum þess. Stefndi hafnar því alfarið að hann beri ábyrgð á því hvernig komið er fyrir aðalskuldara bréfsins og áréttar að það hafi ekki verið hann sem setti aðalskuldara í þrot. Stefndi telur að tilvísanir stefnenda til 65. gr. stjórnarskrárinnar og 14. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu hafi enga þýðingu fyrir málið. Hvorugt ákvæðið geti takmarkað rétt kröfuhafa til að kaupa eða selja kröfur né geti framsal eða yfirfærsla krafna talist brot á ákvæðunum. Fráleitt sé að telja að veita beri skuldurum eða ábyrgðarmönnum aðkomu að ákvörðunum um hvort kröfur séu seldar eða færðar á milli aðila. Þá verði að telja að ef stefnendur telji að ákvæði laga hafi valdið þeim tjóni og brjóti gegn framangreindum ákvæðum stjórnarskrár og Mannréttindasáttmála Evrópu þá geti það ekki verið stefnda til tjóns, sem fari ekki með löggjafarvald. Stefnendur verði þá að leita réttar síns gagnvart löggjafanum, þ.e. með því að fara í skaðabótamál við íslenska ríkið. Í ljósi alls ofangreinds telur stefndi að sýkna beri hann af kröfum stefnenda, enda hafi þeim ekki tekist að sýna fram á eða sanna að skilyrði til ógildingar séu fyrir hendi. Engar forsendur séu til að lækka kröfuna verulega, enda krefjist stefnendur ógildingar í heild á samningi en ekki að hluta eða breytingu á samningi. Krafa vegna brostinna forsendna geti að auki aldrei falið í sér annað en ógildingu samnings í heild sinni. Um lagarök vísar stefndi einkum til meginreglna fjármuna- og samningaréttar um skuldbindingargildi samninga og réttar efndir fjárskuldbindinga. Þá er vísað til ákvæða samningalaga nr. 7/1936, einkum 33. og 36. gr. auk ólögfestra reglna samningaréttar um brostnar forsendur. Jafnframt vísast til viðskiptabréfareglna. Um málskostnað vísast til XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. IV. Eins og rakið hefur verið veittu stefnendur veð í eign sinni að Reynihvammi 5 í Kópavogi til tryggingar veðskuldabréfi útgefnu af Trégaur ehf. Stefnendur krefjast þess að viðurkennt verði með dómi að tryggingin verði felld niður og stefnda gert að aflýsa veðskuldabréfinu af eigninni. Kröfu sína byggja stefnendur í fyrsta lagi á því að forsendur hafi brostið fyrir samþykki þeirra á umræddri veðsetningu. Það er grundvallarregla samningaréttar að menn verða almennt að standa við samninga sína og bera áhættuna af því að forsenda þeirra fyrir samningsgerð getur brostið. Það eitt að umrætt lán hafi reynst ólögmætt gengistryggt lán leysir stefnendur ekki undan ábyrgð sinni og að mati dómsins er ljóst að veðið var grundvallarforsenda af hálfu stefnda fyrir veitingu lánsins. Stefnendur gátu ekki vænst þess að greiðslubyrði af láninu yrði ávallt óbreytt, enda geta sveiflur verið á gengi og heimild var í 5. tl. veðskuldabréfsins til að breyta vaxtaálagi til hækkunar. Gegn mótmælum stefnda er ósannað að stefndi hafi sagt fyrirsvarsmanni Trégaurs ehf. þegar lánið var tekið að líklegt væri að gengi íslensku krónunnar hefði náð lágmarki og að krónan færi að styrkjast og afborganir af láninu myndu lækka. Eftir að fyrir lá að lánið væri ólögmætt gengistryggt lán var greiðslum af láninu frestað tímabundið og á tilteknum tímabilum voru mánaðarlegar greiðslur festar. Ekki var greitt af láninu í langan tíma. Lánið var svo endurútreiknað í samræmi við lög og dómafordæmi Hæstaréttar og skuldari og stefnendur nutu góðs af því. Stefnendur geta í máli þessu ekki byggt á því að stefndi hafi gerst sekur um refsiverða háttsemi, enda hefur stefnda ekki verið gerð refsing vegna umrædds láns eða sambærilegra lána. Þá hafa stefnendur ekki sýnt fram á að hið ólögmæta lán eða önnur slík lán hafi valdið því að Trégaur ehf. varð gjaldþrota, enda var það ekki stefndi sem fór fram á gjaldþrotaskiptin heldur sýslumaðurinn í Hafnarfirði vegna opinberra gjalda og svo virðist sem meginástæðan fyrir vanda Trégaurs ehf. hafi verið verkefnaskortur. Samkvæmt öllu framansögðu hafa stefnendur ekki sýnt fram á að fella beri trygginguna niður á grundvelli reglna um brostnar forsendur. Með vísan til framangreindra sjónarmiða verður jafnframt að hafna því að það sé ósanngjarnt og andstætt góðri viðskiptavenju að bera veðskuldabréfið fyrir sig, sbr. 36. gr. laga nr. 7/1936, eða óheiðarlegt, sbr. 33. gr. sömu laga. Yfirburðastaða stefnda sem banka gegn stefnendum sem einstaklingum getur ekki ein og sér leitt til þess að ákvæðin eigi við. Þá verður að hafna því að það hafi þýðingu hvernig yfirfærslan á láninu fór fram á milli stefnda og Byrs sparisjóðs og að stefnendur hafi ekki getað gætt réttar síns þegar stefndi tók við réttindum samkvæmt veðskuldabréfinu af Byr sparisjóði, enda fóru kröfuhafaskiptin fram á grundvelli ákvörðunar Fjármálaeftirlitsins 17. október 2011, sem tók gildi 29. nóvember 2011, og það er meginregla kröfuréttar að kröfuhafi getur framselt öðrum kröfuréttindi sín án aðkomu skuldara. Er málsástæðum stefnenda um eðli máls eða brot gegn jafnræðisreglu hafnað. Við aðalmeðferð málsins var enn fremur byggt á því af hálfu stefnenda að hver og einn þeirra hafi staðið í þeirri trú að hann væri aðeins að veðsetja eignarhlutdeild sína í umræddri eign. Af hálfu stefnda var þessu mótmælt sem nýrri málsástæðu sem væri of seint fram komin. Í stefnu er ekki byggt á þessu sem málsástæðu og gegn mótmælum stefnda kemst hún ekki að í málinu, sbr. 5. mgr. 101. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Einnig var á því byggt í málflutningsræðu lögmanns stefnenda að stefnendur séu ekki bundnir af veðsetningunni þar sem þeim hafi ekki verið sendar tilkynningar um ábyrgðir þeirra fyrr en í til stefnanda Jónínu 20. mars 2013. Vísaði lögmaður stefnenda í þessu sambandi til d-liðar 1. mgr. 7. gr. laga nr. 32/2009 um ábyrgðarmenn, en þar er kveðið á um að lánveitandi skuli senda ábyrgðarmanni tilkynningu skriflega svo fljótt sem kostur er eftir hver áramót með upplýsingum um stöðu láns, sem ábyrgð stendur fyrir, og yfirliti yfir ábyrgðir. Samkvæmt 2. mgr. 7. gr. laga nr. 32/2009 skal ábyrgðarmaður vera skaðlaus af vanrækslu lánveitanda á tilkynningarskyldu skv. 1. mgr. og ef vanræksla er veruleg skal ábyrgð falla niður. Af hálfu stefnda var bent á að ekki væri byggt á þessu sem málsástæðu í stefnu, ekki væri vísað þar til laga nr. 32/2009 og stefndi hafi ekki getað brugðist við þessari málsástæðu, s.s. með því að leggja fram gögn um fleiri tilkynningar sem kunna að hafa verið sendar stefnendum. Í stefnu málsins er ekki byggt á því sem málsástæðu að ábyrgð eigi að falla niður á grundvelli þess að stefndi hafi vanrækt skyldur sínar samkvæmt d-lið 1. mgr. 7. gr. laga nr. 32/2009 og að ábyrgð stefnenda eigi því að falla niður, sbr. 2. mgr. 7. gr. laganna. Þá er í stefnu hvergi vísað til laga nr. 32/2009. Að þessu virtu og þar sem stefndi mótmælir þessari málsástæðu sem of seint fram kominni kemst hún ekki að í málinu og verður ekki tekin afstaða til hennar, sbr. 5. mgr. 101. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Með vísan til alls framangreinds verður stefndi sýknaður af kröfum stefnenda. Eftir atvikum þykir rétt að málskostnaður falli niður. Dóm þennan kveður upp Sandra Baldvinsdóttir héraðsdómari. D ó m s o r ð: Stefndi, Íslandsbanki hf., er sýkn af kröfum stefnenda, Bergþóru Eiríksdóttur, Jónínu Eggertsdóttur og Jóns Heimis Örvar. Málskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 185/1999
|
Lánssamningur Fyrningarfrestur
|
S lagði 400.000 krónur inn á bankareikning E, sem notaði féð í eigin þágu. Talið var að E hefði ekki fært fyrir því viðhlítandi sönnur að greiðslan hefði verið gjöf af hálfu S eða endurgjald af einhverju tagi. Krafa S, sem sætti 10 ára fyrningarfresti, taldist ófyrnd og ekki fallin niður fyrir tómlæti. Var dómur héraðsdóms um að E skyldi endurgreiða S fjárhæðina staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Haraldur Henrysson og Hrafn Bragason. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 6. maí 1999. Hann krefst þess að hann verði sýknaður af kröfum stefndu og hún dæmd til greiðslu málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefnda krefst staðfestingar héraðsdóms auk málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Eins og nánar greinir í héraðsdómi er ágreiningslaust í málinu, að hinn 11. maí 1989 hafi stefnda lagt inn á bankareikning áfrýjanda 400.000 krónur og hafi áfrýjandi notað þetta fé í eigin þágu. Með hliðsjón af atvikum málsins verður á það fallist með héraðsdómara, að áfrýjandi hafi ekki fært viðhlítandi sönnur fyrir því að greiðslan hafi verið gjöf af hálfu stefndu eða endurgjald af einhverju tagi. Verður því að líta svo á að þetta hafi verið peningalán og sæti krafa stefndu 10 ára fyrningarfresti samkvæmt 2. tl. 4. gr. laga nr. 14/1905 um fyrning skulda og annarra kröfuréttinda. Ekki var samið um gjalddaga skuldarinnar og gat stefnda krafist greiðslu þegar eftir 11. maí 1989. Stefna í málinu var birt 19. júní 1998 og telst krafan því ekki fyrnd. Málsástæða áfrýjanda þess efnis að krafan sé fallin niður fyrir tómlæti, án tillits til fyrningar hennar, er haldlaus. Með þessari athugasemd, en að öðru leyti með skírskotun til forsendna héraðsdóms, verður hann staðfestur. Eftir úrslitum málsins ber að dæma áfrýjanda til að greiða stefndu málskostnað fyrir Hæstarétti, eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Erlingur Gunnarsson, greiði stefndu, Stefaníu Lárusdóttur, 100.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Austurlands 7. apríl 1999. Mál þetta, sem höfðað er með stefnu útgefinni hinn 19. júní 1998 og þingfest hinn 24. júní 1998, var dómtekið að loknum munnlegum málflutningi hinn 12. mars 1999. Stefnandi málsins er Stefanía Lárusdóttir, kt. 190552-3149, Stórhól, Djúpavogshreppi og stefndi er Erlingur Gunnarsson, kt. 250150-2619, Gautavík, Djúpavogshreppi. Dómkröfur stefnanda eru þær, að stefnda verða dæmt skylt að greiða henni kr. 400.000 ásamt dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxtalaga nr. 25 frá 1987, frá 24. júní 1994 til greiðsludags, og málskostnað eftir framlögðum málskostnaðareikningi. Stefndi gerir kröfu um sýknu af kröfu stefnanda og málskostnað úr hendi stefnanda eftir framlögðum málskostnaðarreikningi. Málavextir eru þeir, að hinn 11. maí 1989 lagði stefnandi kr. 400.000 inn á bankareikning stefnda í Landsbankanum á Djúpavogi. Þegar innlögnin var gerð, var stefndi staddur í Reykjavík í þeim erindum að kaupa bifreið og gengu peningarnir upp í kaupverð bifreiðarinnar. Enginn skriflegur gerningur var gerður um greiðslu þessa annar en kvittun fyrir innborgun stefnanda á tékkareikning stefnda nr. 284 í Landsbankanum á Djúpavogi hinn 11. maí 1989. Stefnandi heldur því fram, að þau stefndi hafi rætt um það, að stefnandi lánaði stefnda fé þetta og skyldi það endurgreitt, þegar stefndi hefði tök á því, eða þegar stefnandi þyrfti á að halda, ef það yrði fyrr. Telur hún að aðilar hafi reiknað með að endurgreiðsla færi fram á ca. 2-3 misserum. Stefnandi telur að hún hafi nokkrum sinnum óskað eftir því við stefnda á árunum 1990-1992, að hann endurgreiddi lánið, en hann hafi ekki orðið við því. Frá því fyrir um 5 árum síðan telur stefnandi sig margítrekað hafa gert skýra kröfu til stefnda um að hann endurgreiddi lánið. Stefndi viðurkennir að stefnandi hafi lagt þá fjárhæð, sem stefnt er um, inn á ofangreindan reikning, en segir, að stefnandi hafi gert það ótilkvödd og að eigin frumkvæði og hafi ekki verið um lán að ræða, heldur óafturkræft framlag. Stefndi rak ekki minni til, að á milli hans og stefnanda hafi farið nein orð um þessa greiðslu. Þó taldi hann, að stefnandi hafi einhvern tíma um þetta leyti sagt við hann eitthvað á þá leið, „að þú hjálpar mér kannski ef ég byggi mér hús yfir mig og mitt fólk á Stórhól.” Hann hafi ekki kannað neitt nánar hjá stefnanda, hver var ætlun hennar með þá greiðslu, sem hún lagði inn á reikning hans. Stefndi vissi um innlögn fjárins inn á reikninginn samdægurs. Mun ætlun hans hafa hafa verið, að taka að hluta lán til bifreiðakaupanna, en hætti við það, þegar hann fékk peningana inn á reikninginn. Stefndi taldi, að þau stefnandi hefðu fyrst talað um mál þetta er stefnandi hringdi til hans í farsíma, sennilega í mars 1996, en símasamband hafði slitnað og var ekkert rætt út um málið í því samtali. Síðan telur hann að hann hafi ekki fengið kröfu um endurgreiðslu fyrr en hann fékk bréf frá lögmanni stefnanda, sem dagsett er 15. ágúst 1997. Málsástæður stefnanda. Stefnandi byggir kröfu sína á því að hún hafi veitt stefnda peningalán, sem stefnda sé skylt að endurgreiða skv. almennum reglum samninga- og kröfuréttar. Kröfu sín um dráttarvexti og vaxtavexti styður stefnandi við III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987. Upphafsdag dráttarvaxta miðar stefnandi við fjögur ár fyrir þingfestingu máls þessa. Er það gert vegna fyrningarreglna, en stefnandi telur hins vegar að rétt til dráttarvaxta hafi hún átt frá 1990 og samkvæmt því miðast krafa um að dráttarvextir leggist við höfuðstól skuldar í vaxtaútreikningi við 31. desember 1990. Krafa um málskostnað er studd við 1. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Málsástæður stefnda. Stefndi byggir kröfu sína um sýknu á því, að hann beri ekki greiðsluskyldu gagnvart stefnanda vegna stefnufjárhæðar. Hann hafi aldrei tekið lán hjá stefnanda og krafa í máli þessu sé þar af leiðandi ekki um endurgreiðslu láns, sem stefnandi hafi veitt honum, heldur sé verið að gera kröfu um að hann endurgreiði framlag, sem hún innti af hendi til hans á árinu 1989 sem gjöf og/eða til greiðslu eigin framfærslu á heimili hans. Stefndi byggir á því, að um skuldbindandi gjafagerning og/eða greiðslu vegna framfærslu hafi verið að ræða og því geti stefnandi ekki tekið það til baka. Stefndi byggir á því, að aðilar hafi ekki gert samkomulag um endurgreiðslu á þeirri fjárhæð, sem stefnandi innti af hendi til hans í maí 1989 og því eigi hún ekki lögvarða kröfu um að fá hana greidda til baka. Stefnandi hafi aldrei ætlað sér að fá fjárhæðina endurgreidda eins og aðgerðarleysi stefnanda varðandi innheimtu kröfunnar sýni. Stefndi byggir jafnframt á því að ekki liggi fyrir í málinu neinn lánssamningur og því sé ekki hægt að gera kröfu um endurgreiðslu á meintu láni samkvæmt lánssamningi. Það sé stefnanda að sýna fram á að hann hafi veitt stefnda lán og það hafi hún ekki gert í framlögðum gögnum málsins. Stefndi hafnar því með öllu að hann hafi tekið lán hjá stefnanda, enda hafi sú fjárhæð sem hún er að gera kröfu um að fá endurgreidda, verið innt af hendi að hennar eigin frumkvæði og án þess að stefndi hafi beðið um það. Þá byggir stefndi á því að krafa stefnanda ef einhver, sé fallin niður fyrir tómlæti, þar sem hún hafi ekki rækt hana í um níu ár, eða fram að útgáfu stefnu. Ef hún hafi átt kröfu á stefnda með gjalddaga á árinu 1989 eða 1990, eins og haldið sé fram í stefnu, þá hafi hún fyrirgert rétti sínum með vanrækslu á að innheimta kröfuna. Stefndi byggir einnig á tómlæti sérstaklega varðandi kröfu um dráttarvexti og málskostnað, þar sem hún hafi með vanrækslu sinni á að innheimta kröfuna, fyrirgert rétti sínum til dráttarvaxta og kostnaðar af innheimtu, enda hafi hún ekki einu sinni reynt að innheimta kröfuna sjálf hjá stefnda, áður en hún leitaði aðstoðar lögmanns. Að lokum byggir stefndi á því, að krafa stefnanda sé fallin niður fyrir fyrningu í samræmi við 5. tl. 3. gr. fyrningarlaga nr. 14/1905. Ef eingöngu sé miðað við gögn málsins, þá sé að minnsta kosti ljóst að aðilar hafi ekki litið eins á afhendingu stefnanda á umræddri fjárhæð í maí 1989. Stefndi hafi tekið við henni í góðri trú um að um gjöf og/eða greiðslu til heimilishalds vegna dvalar stefnanda á heimili hans væri að ræða. Ef stefnandi hefur talið sig hafa verið að lána stefnda peninga með von um endurgjald, þá sé ljóst, að hún hafi greitt í rangri trú og fyrningartími á slíkum endurgjaldskröfum sé aðeins fjögur ár. Miðað við þetta hafi krafan þannig fyrnst á árinu 1993. Um fyrningu kröfunnar er til vara byggt á 1. tl. 3. gr. s.l. þar sem tekið er fram að kröfur vegna veru, viðurgernings eða aðhlynningar fyrnist á fjórum árum og þá muni kröfur og endurkröfur vegna greiðslu til framfærslu þannig hafa fjögurra ára fyrningartíma. Niðurstaða. Óumdeilt er, að stefnandi lagði hinn 11. maí 1989 inn á reikning stefnda í Landsbankanum á Djúpavogi kr. 400.000. Aðila greinir á um til hvers greiðslan hafi verið ætluð. Stefndi hefur ekki sýnt fram á, að stefnandi hafi verið að greiða honum skuld og ekki gert það líklegt, að stefnandi hafi verið að færa honum féð að gjöf. Hefur ekki verið hnekkt þeirri staðhæfingu stefnanda, að hún hafi greitt stefnda féð sem lán. Bar stefnda því að endurgreiða stefnanda féð, þegar þess var krafist. Stefndi hefur byggt á því, að krafa stefnanda sé fyrnd samkvæmt lögum nr. 14/1905. Óumdeilt er, að ekki var rætt um það á milli aðila, hvenær greiða skyldi skuldina, og var hún því gjaldkræf, þegar skuldareigandi krafðist hennar. Stefnandi krafði stefnda svo sannað verði fyrst með bréfi dagsettu 15. ágúst 1997. Samkvæmt 2. mgr. 5. gr. laga nr. 14/1905 telst fyrningarfrestur frá þeim degi, er skuldin í fyrsta lagi gat orðið gjaldkræf eftir uppsögn, sem er þá 15. ágúst 1997. Samkvæmt 2. mgr. 4. gr. laganna, fyrnist skuld sem þessi á 10 árum. Verður því ekki fallist á, að skuldin sé fyrnd. Aðilar hafa ekki haldið því fram, að samið hafi verið um að skuldin skyldi bera vexti á lánstímanum og verða því ekki dæmdir vextir fyrir þann tíma. Samkvæmt 3. mgr. 9. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 er heimilt að reikna dráttarvexti af kröfum, þar sem ekki er samið um gjalddaga, þegar liðinn er mánuður frá því kröfuhafi sannanlega krafði skuldara um greiðslu. Samkvæmt því ber að að dæma stefnda til að greiða stefnanda dráttarvexti skv. III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af kr. 400.000 frá 15. september 1997 til greiðsludags. Samkvæmt þessu greiði stefndi stefnanda kr. 400.000 með dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 15. september 1997 til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda kr. 130.000 í málskostnað. Logi Guðbrandsson, dómstjóri kvað upp dóm þennan. Dómsorð: Stefndi, Erlingur Gunnarsson, greiði stefnanda, Stefaníu Lárusdóttur, kr. 400.000 með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 15. september 1997 til greiðsludags og kr. 130.000 í málskostnað.
|
Mál nr. 30/2020
|
Kynferðisbrot Stjórnarskrá Lögskýring Sönnunarmat Réttlát málsmeðferð Milliliðalaus málsmeðferð Sannleiksregla Miskabætur
|
Þ var sakfelldur fyrir brot gegn 1. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með því að hafa fróað A án hans samþykkis með því að beita hann ólögmætri nauðung með tilgreindum hætti. Í dómi Hæstaréttar kom fram að enda þótt munnleg sönnunarfærsla hefði ekki farið fram fyrir Landsrétti í málinu hefði endurskoðun á sönnunarmati, þar á meðal mati héraðsdóms á sönnunargildi munnlegs framburðar, verið í samræmi við ákvæði laga um meðferð sakamála auk þess sem málsmeðferðin var ekki talin hafa brotið gegn rétti Þ til milliliðalausrar sönnunarfærslu. Þá kom fram í dómi Hæstaréttar að þótt skortur á samþykki hefði ekki verið hluti af verknaðarlýsingu nauðgunarákvæðisins í 194. gr. almenna hegningarlaga á verknaðarstundu væri vafalaust að skortur á samþykki fyrir samræði eða öðrum kynferðismökum hefði verið ein af forsendum þess að háttsemi teldist þá refsinæm samkvæmt ákvæðinu. Þrátt fyrir alvarleika brots Þ þótti ekki næg ástæða til að hagga við refsingu hans með hliðsjón af þeim langa tíma sem hafði liðið frá því að brotið átti sér stað og þar til brotaþoli tilkynnti um það til lögreglu og ákæra var gefin út. Var Þ gert að sæta fangelsi í 18 mánuði. Þá var honum gert að greiða A 1.200.000 krónur í miskabætur.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Benedikt Bogason, Ása Ólafsdóttir, IngveldurEinarsdóttir, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Sigurður Tómas Magnússon.Ríkissaksóknariskaut málinu til Hæstaréttar 1. september 2020 í samræmi við yfirlýsingu ákærðaum áfrýjun. Af hálfu ákæruvaldsins er þess krafist að refsing ákærða verðiþyngd. Ákærðikrefst aðallega sýknu en til vara lægstu refsingar sem lög leyfa og að sú refsing verði bundin skilorði. Þá krefsthann þess aðallega að bótakröfu verði vísað frá dómi en til vara að hún verðilækkuð. Brotaþoli, A, krefst þess aðallega að ákærðaverði gert að greiða sér 1.500.000 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laganr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. janúar 2011 til 2. október 2016 endráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags.Til vara krefst hann staðfestingar hins áfrýjaða dóms um kröfuna. I Með ákæru héraðssaksóknara 16. ágúst 2018 varákærða gefin að sök nauðgun með því að hafa í lok september 2010, á þáverandiheimili sínu að […] á […], fróað A, án hans samþykkis, með því að beita hannólögmætri nauðung en ákærði hefði misnotað það traust sem A bar til hans semheilara er hann lá nakinn á nuddbekk hjá ákærða. Háttsemin var í ákæru talinvarða við 1. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.Ákærði var sakfelldur í héraði fyrir það brot sem honum vargefið að sök í ákæru og refsing hans ákveðin 18 mánaða fangelsi. Honum var aukþess gert að greiða brotaþola 800.000 króna miskabætur auk vaxta. Með hinumáfrýjaða dómi var dómur héraðsdóms staðfestur.Að óskákærða var veitt leyfi til áfrýjunar málsins til Hæstaréttar. Í ákvörðunréttarins um að veita leyfið var tekið fram að líta yrði svo á að úrlausn,meðal annars um beitingu 194. gr. almennra hegningarlaga og lagaskil, myndihafa verulega almenna þýðingu í skilningi 4. mgr. 215. gr. laga nr. 88/2008 ummeðferð sakamála.IIRannsóknmálsins hófst í kjölfar þess að brotaþoli mætti á lögreglustöð 17. mars 2016 íþví skyni að leggja fram kæru á hendur ákærða vegna kynferðisbrots á heimilihans í lok september 2010. Ítarleg skýrsla var tekin af brotaþola sama dag.Eins og nánar er rakið í héraðsdómi lýsti brotaþoli þá þeirri háttsemi ákærðasem ákæran lýtur að en einnig fyrri samskiptum þeirra, háttsemi ákærða eftirhið ætlaða brot og líðan sinni í kjölfarið. Ákærði gaf skýrslu hjá lögreglu 20.apríl 2016 og neitaði því að hafa átt í kynferðislegum samskiptum við brotaþolaen helstu atriði úr framburði ákærða hjá lögreglu eru rakin í héraðsdómi. Viðrannsókn málsins gáfu skýrslu foreldrar brotaþola, tvö systkini hans,námsráðgjafi við skóla þar sem brotaþoli stundaði nám, ráðgjafi hjá Stígamótumog maður sem þá hafði einnig lagt fram kæru á hendur ákærða. Lögregla aflaðieinnig greinargerðar sálfræðings sem hafði haft brotaþola til meðferðar. Meðalgagna málsins er einnig skjáskot sem brotaþoli sendi lögreglu af rafrænumsamskiptum sínum og ákærða á tímabilinu 18. september til 2. október 2010. Viðmeðferð málsins fyrir héraðsdómi gáfu ákærði og brotaþoli munnlega skýrslu ogjafnframt átta vitni en sjö þeirra höfðu áður gefið skýrslu hjá lögreglu. Allarframburðarskýrslur voru teknar upp í hljóði og mynd. Munnleg sönnunarfærsla fórekki fram fyrir Landsrétti en við aðalmeðferð málsins var spiluð upptaka afframburði ákærða og hluti af framburði brotaþola fyrir héraðsdómi.IIIAf hálfu ákærða er því haldið fram að niðurstaðaLandsréttar brjóti gegn meginreglu sakamálaréttarfars um milliliðalausasönnunarfærslu þar sem sakfelling hafi verið byggð á lögregluskýrslum ogframburði vitna fyrir héraðsdómi sem ekki hafi getað borið um atvik. Ákærðivísar til þess að í dómi Landsréttar segi að lyktir málsins ráðist fyrst ogfremst af mati á sönnunargildi og trúverðugleika framburðar brotaþola annarsvegar og ákærða hins vegar fyrir héraðsdómi en einnig hjá lögreglu. Vísar hanntil þess að í dóminum hafi ranglega verið byggt á skýrslum vitna sem ekki hafiskynjað atvik af eigin raun.Ákærði byggir kröfu sína um sýknu á því að háttsemi hanshafi ekki verið refsiverð samkvæmt 194. gr. almennra hegningarlaga þegaratvikið átti sér stað. Á þeim tíma hafi verknaðarlýsing nauðgunarákvæðisinsverið bundin við að beita ofbeldi, hótunum eða annars konar ólögmætri nauðung.Fyrir þá breytingu sem gerð hafi verið á ákvæðinu með lögum nr. 16/2018 hafiekki verið fyrirsjáanlegt að ákærða yrði gerð refsing fyrir brot gegn því vegnaþeirrar háttsemi sem honum hafi verið gefin að sök í ákæru. Sakfelling gangiþví gegn rétti ákærða samkvæmt 1. mgr. 69. gr. stjórnarskrárinnar og 1. mgr. 7.gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994.Ákæruvaldiðtelur að ekki hafi verið brotið gegn reglunni um milliliðalausa sönnunarfærsluvið meðferð málsins fyrir Landsrétti og vísar í því efni til 1. og 2. mgr. 109.gr. laga nr. 88/2008 um frjálst sönnunarmat dómara og óbeina sönnun. Jafnframttelur ákæruvaldið að við mat á sönnunargildi framburðar ákærða, samkvæmt 1.mgr. 115. gr. sömu laga, eigi dómari meðal annars að líta til annarra gagna ogupplýsinga sem fram hafi komið við málsmeðferðina, svo sem lögregluskýrslna.Ákæruvaldið vísar um þetta til niðurlags athugasemda við 115. gr. í greinargerðmeð frumvarpi því sem varð að lögum nr. 88/2008 en þar segi að það geti gertframburð ákærða ótrúverðugan ef hann reynist óstöðugur, til dæmis ef hann beriallt annað fyrir dómi en áður hjá lögreglu án þess að viðhlítandi skýring komifram á því.Ákæruvaldiðkveður niðurstöðu héraðsdóms og Landsréttar um sakfellingu ákærða fyrst ogfremst hafa byggst á mati á sönnunargildi framburðar ákærða og brotaþola.Framburður brotaþola um atvik hafi verið metinn stöðugur og trúverðugur og hafðifengið stuðning í framburði móður, föður og systkina brotaþola en einnig ívottorði og framburði sálfræðings um mikla vanlíðan brotaþola í kjölfar þessatviks sem ákæran lúti að. Framburður ákærða hafi á hinn bóginn verið metinnóstöðugur um mikilsverð atriði og skýringar hans á misræmi í framburði hafiþótt ósannfærandi og ótrúverðugar. Af hálfuákæruvalds er byggt á því að skortur á samþykki brotaþola til kynferðismakahafi frá gildistöku laga nr. 61/2007 verið í forgrunni hvað varðarskilgreiningu á nauðgunarbrotinu og hafi því verið rétt að orða ákæru með þeimhætti sem gert hafi verið. Vísað er til þess að með þeim lögum hafi inntaknauðgunarákvæðisins í 194. gr. almennra hegningarlaga verið rýmkað verulega ogfellt undir það ólögmæt kynferðisnauðung og misnotkun sem áður hafi veriðrefsiverð samkvæmt 195. og 196. gr. laganna. Í greinargerð með frumvarpi semorðið hafi að þeim lögum hafi komið fram að tilgangurinn væri að hið nýjaákvæði um nauðgun tæki til þeirra tilvika þar sem kynmök færu fram án samþykkisþolanda enda væri það undirliggjandi skilyrði að samþykki skorti til kynmaka. Ákæruvaldiðvísar til þess að hin ólögmæta nauðung ákærða hafi falist í því að hann hafimisnotað það traust sem brotaþoli hafi borið til ákærða sem heilara. Brotaþolihafi talið ákærða geta veitt sér hjálp við andlegum og líkamlegum vanda sínumog í trausti þess hafi hann legið nakinn á nuddbekk heima hjá ákærða. Þettatraust og þennan aðstöðumun hafi ákærði notfært sér til að ná fram þeimkynferðismökum sem ákært sé fyrir en ákærði hafi byrjað að fróa brotaþola honumað óvörum og án þess að nokkuð slíkt hefði verið rætt þeirra á milli, hvað þáað samþykki brotaþola fyrir kynferðismökum hafi legið fyrir. Af hálfuákæruvaldsins er talið að engin efni séu til að efast um réttmæti verknaðarlýsingarbrots ákærða og heimfærslu þess til 1. mgr. 194. gr. almennra hegningarlagaeins og ákvæðinu hafi verið breytt með 3. gr. laga nr. 61/2007. IVNiðurstaða hins áfrýjaða dóms er einkum reist á mati ásönnunargildi munnlegs framburðar ákærða og vitna en það mat verður ekkiendurskoðað fyrir Hæstarétti, sbr. 5. mgr. 215. gr. laga nr. 88/2008. Efannmarkar eru hins vegar á aðferð við sönnunarmat í dómi sem áfrýjað er tilréttarins og þeir teljast fallnir til að hafa áhrif á niðurstöðu málsins geta þeirleitt til ómerkingar dómsins, sbr. dóm Hæstaréttar 15. október 2020 í máli nr.16/2020.2Af hálfu ákærða er sem fyrr segir byggt á því að viðmeðferð málsins hafi verið brotið gegn rétti hans til milliliðalausrarsönnunarfærslu og að niðurstaða hins áfrýjaða dóms um sakfellingu hafi veriðbyggð á lögregluskýrslum og framburði vitna sem ekki hafi getað borið um atvik.Niðurstaðahéraðsdóms um sakfellingu ákærða var fyrst og fremst byggð á mati ásönnunargildi munnlegs framburðar ákærða og brotaþola. Annars vegar var litiðtil þess hvernig framburður þeirra fyrir dómi samrýmdist framburði þeirra hjálögreglu og hins vegar framburði vitna. Framburður brotaþola var talinn mjögtrúverðugur og samræmi talið í framburði hans hjá lögreglu og fyrir dómi. Þávar frásögn hans talin fá stoð í framburði foreldra hans, systkina og annarravitna sem komu fyrir dóminn. Misræmi í framburði ákærða hjá lögreglu og fyrirdómi um það hvort brotaþoli hefði legið nakinn á nuddbekk var talið rýratrúverðugleika framburðar hans en ákærði var ekki talinn hafa gefið trúverðugarskýringar á þessu misræmi. Þá var það talið skipta máli við sönnunarmatið aðbrotaþoli og fjölskylda hans báru um tíðar hringingar og SMS-skilaboð ákærðatil brotaþola í nokkra daga eftir það atvik er ákæran lýtur að en ákærðikannaðist ekki við það. Jafnframt var litið til framburðar vitna sem báru umlíðan brotaþola eftir umrætt atvik.Í dómi Landsréttar varframburður brotaþola um aðdraganda að kynnum hans og ákærða, um fjölda heimsóknabrotaþola til ákærða og það sem þeim fór á milli svo og um það atvik sem ákæranlyti að talinn vera stöðugur og trúverðugur og fá stoð í framburði vitna. Áhinn bóginn hafi framburður ákærða verið óstöðugur um mikilsverð atriði.Misræmi í framburði ákærða hjá lögreglu og fyrir dómi um hvort brotaþoli hefðilegið nakinn á nuddbekk þótti draga úr trúverðugleika framburðar hans ogskýringar hans á misræminu voru taldar ósannfærandi og ótrúverðugar. Framburðurákærða um fjölda heimsókna og frumkvæði hans sjálfs að samskiptum við brotaþolavar talinn óljós og reikull. Þá þótti framburður vitna um tilraunir ákærða tilsamskipta við brotaþola í betra samræmi við framburð brotaþola en ákærða. Loksvar vætti vitna um mikla vanlíðan brotaþola í kjölfar þess atviks sem ákæranlýtur að og vottorð sálfræðings um að brotaþoli bæri skýr einkenniáfallastreituröskunar talin styðja óbeint við frásögn brotaþola af samskiptunumvið ákærða og atvikum þeim sem ákæran lýtur að. Með vísan til framangreindraatriða og forsendna héraðsdóms að öðru leyti taldi Landsréttur sannað að ákærðihefði gerst sekur um þá háttsemi sem honum var gefin að sök í ákæru.3Fyrirmæli 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar og 1. mgr. 6.gr. mannréttindasáttmála Evrópu um réttláta málsmeðferð fyrir dómi hafa veriðskýrð svo að þáttur í henni sé að sönnunarfærsla í sakamálum skuli veramilliliðalaus, sbr. til dæmis dóm Hæstaréttar 29. nóvember 2012 í máli nr.429/2012. Nánari útfærslu á meginreglunni er að finna í d-lið 3. mgr. 6. gr.mannréttindasáttmálans sem mælir fyrir um að hver sá sem borinn er sökum umrefsiverða háttsemi skuli ekki njóta minni réttar en að fá að spyrja eða láta spyrja vitni semleidd eru gegn honum. Sjá skuli til þess að vitni sem beri honum í vil komifyrir dóm og séu spurð á sama hátt og þau vitni sem leidd séu gegn honum.Í athugasemdum við 8. gr. frumvarps til stjórnarskipunarlaga nr. 97/1995, semvarð að 70. gr. stjórnarskrárinnar, er meðal annars vísað til 6. gr.mannréttindasáttmálans og sagt að ekki þætti ástæða til að telja upp ígreininni öll atriði sem tryggð væru í alþjóðasamningum um mannréttindivarðandi málsmeðferð fyrir dómstólum en að leiðarljósi væri haft að „taka þar aðeins uppgrundvallarreglur og sleppa útfærsluatriðum sem eiga við þessar aðstæður eðlisínu samkvæmt aðeins heima í réttarfarslöggjöf“. Samkvæmt því er litiðsvo á að þau réttindi sakbornings sem njóta verndar samkvæmt d-lið 3. mgr. 6.gr. mannréttindasáttmálans séu liður í réttlátri málsmeðferð samkvæmt 1. mgr.70. gr. stjórnarskrárinnar. Í dómaframkvæmd Hæstaréttar hefur verið litið til úrlausnaMannréttindadómstóls Evrópu við skýringu mannréttindasáttmálans þegar reynir áákvæði hans sem hluta af íslenskum landsrétti, sbr. ummæli í dómi Hæstaréttar19. maí 2004 í máli nr. 520/2004 þar sem vísað var til túlkunarmannréttindadómstólsins á d-lið 3. mgr. 6. gr. sáttmálans svo og dómaHæstaréttar 22. september 2010 í máli nr. 371/2010 og 21. maí 2019 í máli nr.12/2018. Mannréttindadómstóll Evrópu hefur fjallað um þær kröfur semgerðar eru til milliliðalausrar sönnunarfærslu á áfrýjunarstigi sem þáttar í aðtryggja réttláta málsmeðferð við endurskoðun dóms undirréttar í sakamáli, sbr. tildæmis dóma réttarins 19. febrúar 1996 í máli nr. 16206/90, Botten gegn Noregi, 15.júlí 2003 í máli nr. 44671/98, Sigurþór Arnarsson gegn Íslandi og 5. júlí 2011í máli nr. 8999/07, Dan gegn Moldóvu. Í dómaframkvæmd mannréttindadómstólsins hefurverið talið sérstaklega mikilvægt að ákærði eigi þess kost að gefa munnlegaskýrslu við meðferð sakamáls á áfrýjunarstigi ef hann hefur verið sýknaður áfyrsta dómstigi. Í dómi hans 9. janúar 2018 í máli nr. 36676/06, Ghincea gegnRúmeníu, var vísað til þess að ákærði hefði skiljanlega litla hagsmuni af þvíað óska eftir að munnleg sönnunarfærsla yrði endurtekin í slíku tilviki og lögðáhersla á frumkvæði áfrýjunardómstóls hvað varðar munnlega skýrslutöku á áfrýjunarstigi.Samkvæmt 2. mgr. 110. gr. laga nr. 88/2008 er dómara, eftirþví sem hann telur nauðsynlegt til að upplýsa mál eða skýra, rétt að beina þvítil ákæranda að afla gagna um tiltekin atriði þess en ákvæðið tekur einnig tilmeðferðar máls fyrir Landsrétti, sbr. 210. gr. laga nr. 88/2008. Þetta frumkvæðishlutverkLandsréttar getur átt við hvort heldur sem ákærði hefur verið sýknaður eðasakfelldur í héraði, til samræmis við meginregluna um jafnræði málsaðila viðrekstur sakamáls fyrir dómi og regluna um að leiða skuli hið sanna í ljós.Réttur ákærða til milliliðalausrar sönnunarfærslu er ekkiaðeins tryggður í 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar heldur kemur þessi meginreglasakamálaréttarfars jafnframt fram í 1. mgr. 111. gr. laga nr. 88/2008 þar semsegir að dómur skuli reistur á sönnunargögnum sem færð séu fram við meðferðmáls fyrir dómi. Með þeim breytingum sem gerðar voru á lögum nr. 88/2008 meðlögum nr. 49/2016 var tekið upp þriggja þrepa dómskerfi með Landsrétt semmillidómstig. Ein þeirra meginbreytinga sem þau lög fólu í sér var að heimilaðvar að leita endurskoðunar Landsréttar á öllum þáttum héraðsdóms, þar á meðalniðurstöðu sem byggð er á mati héraðsdóms á sönnunargildi munnlegs framburðarsamkvæmt c-lið 1. mgr. 196. gr. laga nr. 88/2008, sbr. 58. gr. laga nr.49/2016. Um munnlega sönnunarfærslu fyrir Landsrétti er fjallað í e-lið 2. mgr.203. gr., 2. mgr. 205. gr. og 1. mgr. 206. gr. laganna. Með þessum málsmeðferðarreglumfyrir Landsrétti var meginreglan um milliliðalausa sönnunarfærslu á öðrudómstigi fest í sessi, sbr. einnig 210. gr. laganna. Í athugasemdum við 59. gr. í greinargerð með frumvarpi þvísem varð að lögum nr. 49/2016 segir svo: „Ekki er gert ráð fyrir að sú sönnunarfærsla sem fram fórfyrir héraðsdómi verði endurtekin fyrir Landsrétti, enda mæla sterk rök gegnþví að sakborningar, brotaþolar, málsaðilar eða vitni séu yfirheyrð ítrekaðfyrir dómi um sömu atriði eins og nánar er rakið í almennum athugasemdum meðfrumvarpinu. Á þetta sérstaklega við í sakamálum þar sem ætla má að upprifjunbrotaþola og vitna á erfiðri lífsreynslu geti verið sársaukafull og af þeirriástæðu varhugavert að endurtaka skýrslugjöf að nauðsynjalausu. Hins vegar er ífrumvarpinu gert ráð fyrir að málsaðilum gefist kostur á að leiða ný vitni ogtaka viðbótarskýrslur af ákærðu og vitnum sem gáfu skýrslu fyrir héraðsdómi. Þáverði allar skýrslur í héraði teknar upp í hljóði og mynd og afrit af þessumupptökum send Landsrétti sem hluti af gögnum máls. Myndupptökurnar verði þannigaðgengilegar dómurum sakamáls í Landsrétti en að auki verði unnt að fara fram áað einstakar skýrslur eða hluti af þeim verði spilaðar við aðalmeðferð máls efþörf þykir vegna endurmats á sönnunargildi munnlegs framburðar. Eftir sem áðurer þó gert ráð fyrir að við sönnunarfærslu fyrir Landsrétti verði að mikluleyti stuðst við endurrit af framburði ákærðu og vitna fyrir héraðsdómi, endaer mikið hagræði í því fólgið fyrir málsaðila og dómendur og málsmeðferðin tilmuna skilvirkari með því móti. Sá möguleiki að leiða ný vitni og takaviðbótarskýrslur, svo og að spila upptökur af skýrslum sem teknar voru íhéraði, er til þess fallinn að Landsréttur geti endurskoðað sönnunargildimunnlegs framburðar og skorið úr um sekt eða sýknu á grundvelli heildarmats áöllum sönnunargögnum, þ.m.t. munnlegum framburði.“Samkvæmt framansögðu gera lög nr. 88/2008 ráð fyrir því aðákærði og ákæruvald geti í greinargerð til Landsréttar óskað eftir að munnlegarviðbótarskýrslur séu teknar af ákærða og vitnum við aðalmeðferð sakamáls fyrirLandsrétti og einnig munnlegar skýrslur af nýjum vitnum. Það er hins vegar lagtí hendur Landsréttar að ákveða hvort þörf þykir á því en í þeim efnum skal þótekið fram að ákærði á ávallt rétt á að gefa munnlega skýrslu við meðferð málsfyrir Landsrétti. 4Í greinargerð ákærða til Landsréttar í máli þessu kom framað hann teldi ekki þörf á því að hann, brotaþoli eða vitni kæmu fyrir Landsrétttil skýrslugjafar en að hann teldi rétt að spila hljóð- og myndupptökur afframburði í héraði við aðalmeðferð málsins fyrir Landsrétti. Í greinargerðákæruvalds til Landsréttar kom fram að það teldi ekki nauðsynlegt að aflað yrðimunnlegra skýrslna eða viðbótarskýrslna fyrir Landsrétti en að það gerði ekkiathugasemdir við óskir ákærða um að spilaðar yrðu upptökur. Landsréttur hélt undirbúningsþinghald með sækjanda ogverjanda ákærða 13. febrúar 2020 í samræmi við 3. mgr. 204. gr. laga nr.88/2008. Þar komu ekki fram óskir um að munnlegar skýrslur yrðu teknar fyrirLandsrétti en verjandi ákærða óskaði eftir að spiluð yrði upptaka af skýrslugjöfákærða og brotaþola. Í samræmi við ákvörðun Landsréttar 10. mars sama ár umtilhögun aðalmeðferðar var einungis spiluð upptaka af skýrslugjöf ákærða íhéraði í heild sinni og tilteknir hlutar af framburði brotaþola. Myndupptaka afmunnlegri skýrslugjöf í héraði í heild sinni var meðal þeirra gagna sem láguframmi í málinu fyrir Landsrétti og jafnframt endurrit af munnlegum framburði.5Samkvæmt 2. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar er sökuðummanni tryggður réttur til þess að vera talinn saklaus þar til sekt hans ersönnuð, sbr. einnig 2. mgr. 6. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu og 108. gr. laganr. 88/2008. Sú meginregla sem birtist í framangreindum ákvæðum um aðsönnunarbyrði í sakamálum hvíli á ákæruvaldinu felur í sér að ríkarsönnunarkröfur eru gerðar til ákæruvaldsins. Í 1. mgr. 109. gr. laga nr.88/2008 segir að dómari meti hverjusinni hvort nægileg sönnun, sem ekki verði vefengd með skynsamlegum rökum, erfram komin um hvert það atriði sem varðar sekt og ákvörðun viðurlaga við broti,þar á meðal hvaða sönnunargildi skýrslur ákærða hafa, vitnisburður, mats- ogskoðunargerðir, skjöl og önnur sýnileg sönnunargögn. Með 2. mgr. sömu greinarer jafnframt lagt í hendur dómara að meta, ef þörf krefur, hvert sönnunargildiþær staðhæfingar hafa sem varða ekki beinlínis það atriði sem sanna skal enályktanir má leiða af um það. Samkvæmt 1. mgr.115. gr. laga nr. 88/2008 metur dómari við úrlausn máls sönnunargildiframburðar ákærða, þar á meðal trúverðugleika hans en við það mat skal meðalannars hugað að ástandi og hegðun ákærða við skýrslugjöf og stöðugleika ífrásögn hans. Í greinargerð með frumvarpi er varð að lögunum segir meðal annarsum 115. gr. að það geti gert framburð ákærða ótrúverðugan ef hann reynistóstöðugur í framburði, til dæmis ef hann ber allt annað fyrir dómi en hann hefuráður gert hjá lögreglu, án þess að viðhlítandi skýring komi fram á því.Í 126. gr. laganna kemurfram að við mat dómara á sönnunargildi vitnisburðar skuli meðal annars hugað aðafstöðu vitnis til ákærða og eftir atvikum brotaþola, hagsmunum þess afmálsúrslitum, þroska þess, áreiðanleika skynjunar þess á atvikum, minni,ástandi og hegðun þess við skýrslugjöf, öryggi þess og skýrleika í svörum ogsamræmi í frásögn.Skýrslutökur afákærða og brotaþola hjá lögreglu eru liður í rannsókn máls og eru meðal þeirrasönnunargagna sem heimilt er að leggja fram í dómsmáli, sbr. dóm Hæstaréttar22. október 1992, sem birtur er í dómasafni réttarins það ár á bls. 1639, en sádómur hefur fordæmisgildi þótt hann snúi að túlkun á ákvæðum eldri laga nr.19/1991 um meðferð opinberra mála. Sönnunargildi framburðar sem ótvírætt er aðákærði eða vitni hefur gefið hjá lögreglu verður ekki lagt að jöfnu viðsönnunargildi munnlegs framburðar sem gefinn er með milliliðalausum hætti fyrirdómi nema að því leyti sem viðkomandi hefur staðfest hann fyrir dómi. Löngdómaframkvæmd er hins vegar um að dómara sé rétt að taka tillit til þess viðmat á trúverðugleika framburðar ákærða og brotaþola fyrir dómi ef ósamræmireynist um atriði sem talið er skipta máli milli framburðar fyrir dómi ogframburðar sem viðkomandi hefur sannarlega gefið hjá lögreglu og hann hefurekki gefið sennilega skýringu á því ósamræmi. Hvaða þýðingu framburður ákærðahjá lögreglu hefur við þetta mat á trúverðugleika framburðar ákærða fyrir dómiræðst þó jafnframt af því hvort ákærði naut liðsinnis verjanda við skýrslutökuhjá lögreglu og hvort þar var að öðru leyti fylgt lagafyrirmælum um réttindisakbornings. Af framangreinduleiðir að dómari verður að meta annars vegar innra samræmi framburðar ákærðajafnt sem brotaþola með tilliti til þess hvort mótsagna gætir í frásögn ogskýringum hvors um sig og á það jafnt við um innra samræmi í einstökumframburði og samræmi milli framburðar hvors um sig annars vegar hjá lögreglu oghins vegar fyrir dómi. Á sama hátt verður að meta ytra samræmi um hvernigframburður hvors um sig samræmist framburði vitna og öðrum þeim sönnunargögnumog upplýsingum sem komið hafa fram við málsmeðferðina. Á þessum grunni verðurmetið hversu trúverðugur framburður ákærða og brotaþola er um einstök atriðisem áhrif geta haft við sakarmatið og hvaða áhrif niðurstaða þess mats hefur meðtilliti til annarra beinna og óbeinna sönnunargagna sem fyrir liggja ímálinu.Eins og áður errakið gaf ákærði skýrslu hjá lögreglu að viðstöddum verjanda sínum og ermyndupptaka af skýrslunni meðal gagna málsins. Ekki eru í ljós leiddir neinirannmarkar á framkvæmd skýrslutöku af ákærða, brotaþola og vitnum hjá lögreglu. Samkvæmt framansögðuvar það hluti af lögboðnu mati héraðsdóms og Landsréttar, samkvæmt 115. og 126.gr. laga nr. 88/2008, á trúverðugleika framburðar ákærða og brotaþola fyrirdómi um einstök atriði sem máli skiptu við sakarmatið að ganga úr skugga umhvort samræmi væri í framburði hvors þeirra um sig hjá lögreglu og fyrir dómium slík atriði. Tilvísun íhéraðsdómi og hinum áfrýjaða dómi til framburðar sem ákærði og brotaþoli gáfusannarlega hjá lögreglu við mat á trúverðugleika framburðar þeirra fyrir dómifer samkvæmt framansögðu ekki í bága við rétt ákærða til milliliðalausrarsönnunarfærslu. Sama máli gegnir um tilvísun í héraðsdómi og hinum áfrýjaðadómi til framburðar vitna sem ekki gátu borið um hin eiginlegu ákæruefni entalið var að draga mætti ályktanir af um sannleiksgildi framburðar ákærða ogbrotaþola um þau.Svo sem hér hefur verið rakið var ákærða ekki einungisheimilt samkvæmt lögum heldur gafst raunhæfur kostur á að fram færi munnlegsönnunarfærsla fyrir Landsrétti í málinu og hann gæfi þar skýrslu. Fyrir liggjaskýrar yfirlýsingar ákærða og ákæruvalds í greinargerðum þeirra og íundirbúningsþinghaldi um að þess væri ekki óskað að munnlegar skýrslur yrðugefnar fyrir Landsrétti. Þá er þess að gæta að í málinu reyndi ekki á kröfu umað sýknudómi yrði að hluta eða í heild snúið í sakfellingardóm en það er eittþeirra atriða sem getur samkvæmt framansögðu haft áhrif á hvort þörf er ámunnlegri sönnunarfærslu fyrir Landsrétti við endurskoðun dóms í sakamáli. Þótt ekki færi fram munnleg sönnunarfærsla fyrir Landsréttií málinu var endurskoðun á sönnunarmati, þar á meðal mati héraðsdóms ásönnunargildi munnlegs framburðar, við þær aðstæður sem lýst hefur verið aðframan í samræmi við ákvæði laga nr. 88/2008 eins og þeim var breytt með lögumnr. 49/2018. Málsmeðferðin fyrir Landsrétti braut heldur ekki gegn rétti ákærðatil milliliðalausrar sönnunarfærslu sem er þáttur í réttinum til réttlátrarmálsmeðferðar samkvæmt 70. gr. stjórnarskrárinnar og 1. mgr. 6. gr. og d-lið 3. mgr.mannréttindasáttmálans. Í því sambandi hefur verið litið til framangreindra dómamannréttindadómstólsins um réttinn til milliliðalausrar málsmeðferðar ááfrýjunarstigi. Samkvæmt öllu framansögðu var í engu áfátt aðferðum viðsönnunarfærslu og sönnunarmat fyrir Landsrétti og í dómi héraðsdóms sem vísaðvar til í forsendum hins áfrýjaða dóms. VÍ 1. mgr. 69. gr. stjórnarskrárinnar er mælt fyrir um aðengum verði gert að sæta refsingu nema hann hafi gerst sekur um háttsemi semvar refsiverð samkvæmt lögum á þeim tíma þegar hún átti sér stað eða megifullkomlega jafna til slíkrar háttsemi. Í þessu ákvæði felst grunnreglaíslensks réttar um skýrleika refsiheimilda sem á sér hliðstæðu í 1. mgr. 7. gr.mannréttindasáttmála Evrópu. Í henni felst áskilnaður um að refsiheimild sélögbundin og svo skýr og ótvíræð að ljóst sé af lestri lagaákvæðis hvaðaháttsemi er refsiverð. Vafa um hvort refsiákvæði taki til háttsemi ber að virðaákærða í hag, sbr. til dæmis dóm Hæstaréttar 14. desember 1995 sem birtur var ábls. 3149 í dómasafni réttarins það ár. Í 1. mgr. 2. gr. almennra hegningarlaga segir meðal annarsað hafi refsilöggjöf breyst frá því að verknaður var framinn til þess er dómurgengur skuli dæma eftir nýrri lögunum, bæði um refsinæmi verknaðar og refsingu.Aldrei megi þó dæma refsingu nema heimild hafi verið til þess í lögum þegarverk var framið, og ekki þyngri refsingu en orðið hefði eftir þeim lögum. Sá verknaður sem ákærða er gefið að sök að hafa framið ílok september 2010 er í ákæru talinn varða við 194. gr. almennra hegningarlaga.Með breytingum sem gerðar voru á kynferðisbrotakafla almennra hegningarlaga meðlögum nr. 61/2007 voru ákvæði 194. gr. almennra hegningarlaga um nauðgun, 195.gr. um annars konar ólögmæta nauðung og 196. gr. um kynferðislega misnotkun,sameinuð í nýtt nauðgunarákvæði í 194. gr. laganna. Eftir breytinguna og áverknaðarstundu var ákvæði 1. mgr. svohljóðandi: „Hver sem hefur samræði eðaönnur kynferðismök við mann með því að beita ofbeldi, hótunum eða annars konarólögmætri nauðung gerist sekur um nauðgun og skal sæta fangelsi ekki skemur en1 ár og allt að 16 árum. Til ofbeldis telst svipting sjálfræðis með innilokun,lyfjum eða öðrum sambærilegum hætti.“ Ákvæði 2. mgr. greinarinnar var þannigorðað: „Það telst einnig nauðgun og varðar sömu refsingu og mælt er fyrir um í1. mgr. að notfæra sér geðsjúkdóm eða aðra andlega fötlun manns til þess aðhafa við hann samræði eða önnur kynferðismök, eða þannig er ástatt um hann aðöðru leyti að hann getur ekki spornað við verknaðinum eða skilið þýðingu hans.“Þegar ákæra í málinuvar gefin út höfðu lög nr. 16/2018 tekið gildi en þau breyttu verknaðarlýsingunauðgunarákvæðisins í 194. gr. almennra hegningarlaga eins og það hafði veriðfrá árinu 2007. Núgildandi ákvæði 1. mgr. greinarinnar er svohljóðandi: „Hver sem hefur samræði eða önnurkynferðismök við mann án samþykkis hans gerist sekur um nauðgun og skal sætafangelsi ekki skemur en 1 ár og allt að 16 árum. Samþykki telst liggja fyrir efþað er tjáð af frjálsum vilja. Samþykki telst ekki liggja fyrir ef beitt erofbeldi, hótunum eða annars konar ólögmætri nauðung.“ Þá segir í 2. mgr.: „Tilofbeldis telst svipting sjálfræðis með innilokun, lyfjum eða öðrum sambærilegumhætti. Það telst einnig nauðgun og varðar sömu refsingu og mælt er fyrir um í1. mgr. að beita blekkingum eða notfæra sér villu viðkomandi um aðstæður eða aðnotfæra sér geðsjúkdóm eða aðra andlega fötlun manns til þess að hafa við hannsamræði eða önnur kynferðismök, eða þannig er ástatt um hann að öðru leyti aðhann getur ekki spornað við verknaðinum eða skilið þýðingu hans.“ Með vísan til 1. mgr. 2. gr. almennra hegningarlaga reynirí máli þessu á hvort sú háttsemi ákærða sem héraðsdómur og Landsréttur töldu sannaðatelst refsiverð sem nauðgun samkvæmt núgildandi 194. gr. laganna og jafnframthvort háttsemin hafi með réttu talist nauðgun samkvæmt 194. gr. almennrahegningarlaga eins og ákvæðið var á verknaðarstundu. 2Sú lýsing á háttsemi ákærða sem fram kemur í ákæru tekuröðrum þræði mið af verknaðarlýsingu nauðgunarákvæðisins eins og það var áætlaðri verknaðarstundu en jafnframt að nokkru leyti af gildandi ákvæði.Vafalaust er að sá verknaður ákærða sem lýst er í ákæru og hann var sakfelldurfyrir í héraði og fyrir Landsrétti fól í sér nauðgun eins og brotinu er lýst í194. gr. almennra hegningarlaga eftir breytingar á ákvæðinu með lögum nr.16/2018. Sem fyrr segir telur ákærði hins vegar að 194. gr. almennrahegningarlaga hafi á verknaðarstundu verið orðuð með þeim hætti að ekki hafiverið fyrirsjáanlegt að í þeirri háttsemi sem talin hafi verið sönnuð felistnauðgun samkvæmt þáverandi verknaðarlýsingu ákvæðisins. Dómstólar túlka og skýra inntak refsiákvæða eins og annarralagaákvæða. Í verknaðarlýsingu ýmissa rótgróinna refsiákvæða er vísað tilhugtaka sem mótuð hafa verið í áratuga dómaframkvæmd, svo sem ákvæði 244. gr. almennrahegningarlaga um þjófnað og 245. gr. laganna um gripdeild. Þótt verknaðarlýsingþessara ákvæða sé í sumum tilvikum knöpp fer ekki á milli mála að þau teljastskýrar refsiheimildir vegna þess fyrirsjáanleika sem dómsúrlausnir um túlkunþeirra hafa skapað. Um inntak nauðgunarbrotsins samkvæmt 194. gr. lagannagegnir nokkuð öðru máli. Þótt ákvæði um nauðgun hafi verið að finna í 169. gr.fyrstu heildstæðu refsilaganna sem sett voru hér á landi árið 1869 og íalmennum hegningarlögum allar götur síðan hefur verknaðarlýsingnauðgunarákvæðisins tekið margvíslegum breytingum í áranna rás og hefur meðalannars verið felld undir ákvæðið háttsemi sem áður taldist til annarrakynferðisbrota.Við mat á því hvort ákvæði 194. gr. almennra hegningarlaga hafiverið nægilega skýrt á verknaðarstundu með tilliti til þeirrar háttsemi ákærðasem talin hefur verið sönnuð ber að líta til þess hvort túlkun dómstóla á inntaki195. gr. laganna fram til gildistöku laga nr. 61/2007 og inntaki 194. gr. framtil gildistöku laga nr. 16/2018 hafi verið svo afdráttarlaus og fyrirsjáanlegað ekki hafi á verknaðarstundu verið vafi um að í háttsemi ákærða fælist nauðguní skilningi 194. gr.Af dómaframkvæmd Hæstaréttar má ráða að heimilt er að lítatil lögskýringargagna við túlkun refsiheimilda, sbr. til dæmis dóma Hæstaréttar6. apríl 2006 í máli nr. 472/2005 og 22. mars 2007 í máli nr. 331/2006 þótt matá skýrleika refsiákvæðis hljóti ávallt fyrst og fremst að ráðast af orðalagiþess. Í 194. gr. almennra hegningarlaga, eftir þær breytingar semgerðar voru á ákvæðinu með lögum nr. 16/2018, er nauðgun skilgreind sem samræðieða önnur kynferðismök án samþykkis brotaþola. Hin nánu tengsl við eldriskilgreiningu á nauðgun koma fram í þeim áskilnaði í ákvæðinu að samþykkiteljist ekki liggja fyrir ef beitt sé ofbeldi, hótunum eða annars konarólögmætri nauðung. Þótt samþykki hafi ekki verið orðað í verknaðarlýsingunauðgunarbrotsins fyrr en með gildistöku laga nr. 16/2018 hefur skortur ásamþykki, að minnsta kosti frá gildistöku eldri almennu hegningarlaganna fráárinu 1869, skilið á milli nauðgunar og refsilausra kynferðisathafna. Íathugasemdum í greinargerð með frumvarpi því sem varð að lögum nr. 16/2018 komfram að frumvarpið fæli ekki í sér mikla breytingu á skilgreiningunauðgunarhugtaksins en að frumvarpið væri eðlilegur þáttur í þróun réttarins ogað leitast væri við að tryggja að lögin væru í samræmi við réttarvitundalmennings. Í athugasemdum í greinargerð með frumvarpi því sem varð aðlögum nr. 61/2007 sagði að aðalatriði kynferðisbrots væri að brotið væri gegnsjálfsákvörðunarrétti fólks varðandi kynlíf, frelsi þess og friðhelgi og væriþað alvarlegast fyrir þolendur brotanna. Í samræmi við það sjónarmið væri lagttil í frumvarpinu að dregið yrði úr áherslu á verknaðaraðferðir ogmegináherslan lögð á að með brotunum væru höfð kynmök við þolanda án þess aðsamþykki hans væri fyrir hendi og þannig brotið gegn sjálfsákvörðunarrétti ogathafnafrelsi hans í kynlífi. Enn fremur sagði í athugasemdunum að áherslu áofbeldi sem verknaðarþátt yrði að telja úrelta og endurspeglaði ekki þannveruleika sem þolendur brotanna upplifðu. Það alvarlegasta við brot samkvæmt194. til 199. gr. almennra hegningarlaga væri að með verknaðinum væri brotiðgegn kynfrelsi fólks, athafnafrelsi þess, friðhelgi og athafnafrelsi í kynlífi.Í almennum athugasemdum með frumvarpinu var sérstaklegafjallað um hvort rétt væri að skilgreina nauðgunarhugtakið með áherslu ásamþykki eða skort á samþykki þolanda. Skortur á samþykki væri atriði semfólgið væri í nauðgunarhugtakinu því að samþykkisskorturinn gerði háttsemi aðnauðgun og þar með refsiverða. Samkvæmt framansögðu var það hluti af verknaðarlýsingu íákæru að ákærði hefði fróað brotaþola án hans samþykkis. Enda þótt skortur ásamþykki hafi ekki verið hluti af verknaðarlýsingu nauðgunarákvæðisins í 194.gr. almennra hegningarlaga á verknaðarstundu er samkvæmt framansögðu vafalaustað skortur á samþykki fyrir samræði eða öðrum kynferðismökum var ein afforsendum þess að háttsemi teldist þá refsinæm samkvæmt ákvæðinu. Þessi hlutilýsingar í ákæru á háttsemi ákærða hefur ekki þau áhrif að hún teljist ekki hafaverið refsinæm á verknaðarstundu, sbr. 2. málslið 1. mgr. 2. gr. almennrahegningarlaga.3Í því frumvarpi sem síðar varð að lögum nr. 61/2007 varupphaflega lagt til að 1. málsliður 1. mgr. 194. gr. yrði á þann veg að hversem hefði samræði eða önnur kynferðismök við mann með því að beita ofbeldi eðahótunum gerðist sekur um nauðgun og skyldi sæta fangelsi ekki skemur en 1 ár ogallt að 16 árum. Allsherjarnefnd Alþingis gerði þá tillögu um breytingu áfyrrnefndum málslið í frumvarpinu að verknaðaraðferðir í nauðgunarákvæðinu yrðuekki einungis ofbeldi og hótanir heldur einnig annars konar ólögmæt nauðung. Ínefndaráliti allsherjarnefndar komu fram þær skýringar á breytingartillögunniað nefndin hefði velt fyrir sér hvort nægilega væri tryggt í frumvarpinu að súháttsemi að notfæra sér aðstöðumun, sem hingað til hefði verið heimfærð undir195. gr. laganna, væri refsiverð, það er hvort hugtakið hótun næði fyllilegayfir það sem í réttarframkvæmd hefði verið talið felast í ólögmætri nauðung oghvort með breytingunum væri í raun verið að þrengja verknaðarlýsingu áðurgildandi ákvæða. Þá kom þar fram að sú háttsemi sem í dómaframkvæmd hefðitalist brot gegn 195. gr. mætti kalla að notfæra sér aðstöðumun en þó hefðialltaf orðið að felast einhvers konar hótun í háttseminni. Nánar um þetta sagðií athugasemdunum að væri hótun beitt ætti 194. gr. við um brotið en samkvæmtfrumvarpinu gæti efni hótunar varðað hvað sem er. Um þetta sagði síðan að lítiðþyrfti til „svo að um hótun sé að ræða og getur það að notfæra sér aðstöðumunfalið í sér hótun“. Í athugasemdum með breytingartillögu allsherjarnefndarsagði enn fremur að með hliðsjón af meginreglunni um að refsiákvæði þyrftualltaf að vera skýr og til að taka af allan vafa í þessum efnum legði nefndintil þær breytingar á frumvarpinu að annars konar nauðung yrði bætt við verknaðarlýsingunauðgunarákvæðisins. Ákvæðið, með umræddri breytingartillögu, var lögfest semný 194. gr. almennra hegningarlaga. Af orðalagi 195. gr. almennra hegningarlaga, eins ogákvæðið var fyrir gildistöku laga nr. 61/2007 og orðalagi 194. gr. lagannaeftir það, svo og með hliðsjón af framangreindum lögskýringargögnum, er ljóstað breytingarnar á umræddum refsiákvæðum miðuðu að því að fella háttsemi semfólst í því að þröngva manni til samræðis eða annarra kynferðismaka með annarskonar ólögmætri nauðung en ofbeldi eða hótun um ofbeldi undir nauðgunarákvæðiðí 194. gr. og hækka refsimörk slíks brots til samræmis við refsimörk þeirrargreinar.Eins og fram kemur í umræddum lögskýringargögnum varmisnotkun á aðstöðu í því skyni að ná fram samræði eða öðrum kynferðismökumtalin meðal þeirra verknaðaraðferða sem féllu undir aðra ólögmæta nauðung ískilningi 195. gr. almennra hegningarlaga fyrir gildistöku laga nr. 61/2007.Samkvæmt dómaframkvæmd Hæstaréttar fyrir gildistöku laga nr. 61/2007 var súháttsemi ákærða að hafa kynferðismök við brotaþola án samþykkis hans, við þæraðstæður að ákærði misnotaði traust brotaþola og nýtti sér brotavettvang eðayfirburðaaðstöðu svo sem aldurs-, afls- eða liðsmun, talin ólögmæt nauðung ískilningi 195. gr., sbr. meðal annars dóma Hæstaréttar 10. október 1996 í málinr. 159/1996 og 15. janúar 2004 í máli nr. 372/2003.Í dómaframkvæmd Hæstaréttar eftir gildistöku laga nr.61/2007 hefur slík háttsemi sem að ofan greinir, er felst í að nýta séraðstöðumun, verið felld undir nauðgunarákvæðið í 194. gr. almennrahegningarlaga, sbr. meðal annars dóma Hæstaréttar 15. desember 2016 í máli nr.440/2016 en þar var ákærði sakfelldur fyrir brot sem svipaði talsvert tilþeirrar háttsemi sem ákærða í þessu máli er gefin að sök og 20. júní 2017 ímáli nr. 486/2016. Þar voru ákærðu sakfelldir fyrir brot sem talið var felast íólögmætri nauðung en þeir voru taldir hafa brotið gróflega gegn kynfrelsibrotaþola og um það meðal annars vísað til mikils aðstöðu- og aflsmunar. 4Ákærði var sakfelldur í héraði og fyrir Landsrétti fyrirnauðgun með því að hafa á þáverandi heimili sínu fróað brotaþola, án hanssamþykkis, með því að beita hann ólögmætri nauðung en ákærði misnotaði þaðtraust sem brotaþoli bar til hans sem heilara er brotaþoli lá nakinn á nuddbekkhjá honum. Þegar litið er til alls framangreinds og þá sérstaklegafyrrgreindrar dómaframkvæmdar Hæstaréttar leikur ekki vafi á því að slíkháttsemi sem ákærði hefur verið sakfelldur fyrir samkvæmt hinum áfrýjaða dómifól í sér ólögmæta nauðung í skilningi 195. gr. almennra hegningarlaga fyrirgildistöku laga nr. 61/2007 og 194. gr. almennra hegningarlaga eins og ákvæðiðvar á verknaðarstundu. Beiting og túlkun síðarnefnda ákvæðisins í þessu málivar því fyrirsjáanleg. Þessi refsiákvæði, eins og þau voru um langt skeiðtúlkuð af Hæstarétti, fullnægja þannig kröfum 1. mgr. 69. gr.stjórnarskrárinnar um skýrleika refsiheimilda. Samkvæmt framansögðu var sú niðurstaða Landsréttar að sakfellaákærða og gera honum refsingu jafnframt í samræmi við 1. mgr. 2. gr. almennrahegningarlaga. Fyrirliggur að brotaþoli tilkynnti lögreglu ekki um brot ákærða fyrr en hálft sjöttaár var liðið frá því. Þegar ákæra í málinu var gefin út voru tæp átta ár liðinfrá broti. Með hliðsjón af því og þrátt fyrir alvarleika brots ákærða þykirekki næg ástæða til að hagga við refsingu hans. Samkvæmtöllu framangreindu verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur um sakfellingu ákærða,heimfærslu brots hans til refsiákvæða og dæmda refsingu. VIMeð hliðsjón afalvarleika brots ákærða og þeim andlegu afleiðingum sem brotaþoli glímdi viðvegna brotsins samkvæmt gögnum málsins verður ákærði dæmdur til að greiðabrotaþola miskabætur að fjárhæð 1.200.000 krónur.Undir rekstrimálsins fyrir Hæstarétti var krafa brotaþola um vexti af skaðabótum lagfærðhvað varðar tímabil þeirra vaxta sem krafist er samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laganr. 38/2001 án athugasemda af hálfu ákærða. Þar sem ákærði hefur hvorki mótmæltvaxtakröfu brotaþola né borið fyrir sig að hluti vaxtanna sé fyrndur verður húntekin til greina með þeim hætti sem í dómsorði greinir. Ákvæði hins áfrýjaðadóms um sakarkostnað verða staðfest. Ákærði verður dæmdurtil að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaunskipaðs verjanda síns og þóknun og útlagðan kostnað réttargæslumanns brotaþola,sem ákveðin verða að meðtöldum virðisaukaskatti, eins og greinir í dómsorði.Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómurskal vera óraskaður um annað en einkaréttarkröfu A.Ákærði, ÞórhallurGuðmundsson, greiði A 1.200.000 krónur, með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laganr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. janúar 2011 til 2. október 2016 endráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags.Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins,samtals 1.307.898 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns,Sigmundar Hannessonar lögmanns, 824.600 krónur, og þóknun réttargæslumannsbrotaþola, Ingvars Þóroddssonar lögmanns, 353.400 krónur, auk útlagðs kostnaðarhans, 59.910 krónur. DómurLandsréttarMál þetta dæma landsréttardómararnir Davíð Þór Björgvinsson ogJóhannes Sigurðsson ogBjörg Thorarensen, settur landsréttardómari.Málsmeðferð ogdómkröfur aðilaRíkissaksóknari skaut málinu til Landsréttar 9. janúar 2019 í samræmi við yfirlýsinguákærða um áfrýjun. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjaness 18. desember 2018 í málinu nr. S-375/2018.2Ákæruvaldið krefst þess að refsing ákærða verði þyngd.3Ákærði krefst aðallega sýknu en til vara vægustu refsingarsem lög leyfa og að hún verði skilorðsbundin. Þá krefst hann þess aðallega aðbótakröfu brotaþola verði vísað frá dómi en til vara að krafan verði lækkuð. 4Brotaþoli, A, krefst þess aðallega að ákærði verði dæmdur tilað greiða honum miskabætur að fjárhæð 1.500.000 krónur ásamt vöxtum samkvæmt 1.mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. janúar 2011 til2. október 2016 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr., sbr. 9. gr. sömulaga, frá þeim degi til greiðsludags. Til vara krefst brotaþoli staðfestingarhéraðsdóms. Málsatvik ogsönnunarfærsla5Við aðalmeðferð málsins fyrir Landsrétti var framburðurákærða fyrir héraðsdómi spilaður í heild. Þá voru spilaðir valdir kaflar úrframburði brotaþola, A, fyrir héraðsdómi.6Ákærði starfaði sem miðill og heilari hjá […]. Meðalskjólstæðinga hans var brotaþoli og kom hann reglulega á heimili ákærða tilheilunar eða slökunar. Telur ákærði í skýrslu sem hann gaf fyrir dómi að þessisamskipti hafi hafist á árunum 2006-2007 en brotaþoli telur að hann hafi fyrsthitt ákærða á heimili hans á árinu 2008 eða 2009. Hinn 17. mars 2016 lagðibrotaþoli fram kæru á hendur ákærða. Í skýrslu sinni fyrir lögreglu greinirbrotaþoli frá atviki sem mun hafa átt sér stað lok september 2010 sem nú erákært fyrir. Er ákærða gefin að sök nauðgun með því að hafa í umrætt sinn fróaðbrotaþola án hans samþykkis, með því að beita hann ólögmætri nauðung og þannigmisnotað sér það traust sem brotaþoli bar til hans sem heilara er hann lánakinn á nuddbekk hjá ákærða.Málsástæður aðila7Ákærði hefur staðfastlega neitað sakargiftum frá öndverðu ogtelur að ákæruvaldinu hafi ekki tekist að færa fram lögfulla sönnun fyrir sekthans. Þá telur ákærði að með þeirri niðurstöðu héraðsdóms að „ekki þykivarhugavert að telja sannað að ákærði hafi gerst sekur um þá háttsemi sem honumer gefin að sök í ákæru“ freisti héraðsdómur þess að snúa sönnunarbyrðinni við,í andstöðu við gildandi rétt. Jafnframt leggi héraðsdómur blessun sína yfirheimfærslu til refsiákvæða sem að mati ákærða er ófullnægjandi í ákæru. 8Ákæruvaldið hafnar framangreindum sjónarmiðum og tekur undirforsendur hins áfrýjaða dóms og sakfellingu ákærða samkvæmt ákæru.Niðurstaða 9Sem fyrr greinir byggir ákærði málsvörn sína meðal annars áþví að heimfærsla til refsiákvæða í ákæru sé röng. Verður þetta skilið svo aðákærði beri fyrir sig að á þeim tíma sem ætlað brot á að hafa átt sér staðundir lok september 2010 hafi ákvæði 1. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga,eins og því var breytt með 3. gr. laga nr. 61/2007, verið orðað með þeim hætti aðhver sá sem hefði samræði eða önnur kynferðismök við mann með því að beitaofbeldi, hótunum eða annars konar ólögmætri nauðung gerðist sekur um nauðgun. 0 Í ákæru sé aftur ámóti vísað til skorts á samþykki, en gera megi ráð fyrir að það orðalagákærunnar sé að rekja til breytinga sem gerðar voru á 194. gr. almennrahegningarlaga með lögum nr. 16/2018, en þau lög tóku gildi löngu eftir að hiðætlaða brot sem ákært er fyrir var framið. Verða þessi rök ákærða skilin svo aðbrotinu sé þannig ekki réttilega lýst með tilliti til refsinæmis verknaðarins áþeim tíma sem hið ætlaða brot var framið, heldur með tilliti til refsinæmissamkvæmt síðar tilkomnum lögum. 1 Samkvæmt 1. mgr. 69.gr. stjórnarskrárinnar verðurengum gert að sæta refsingu nema hann hafi gerst sekur um háttsemi sem varrefsiverð samkvæmt lögum á þeim tíma þegar hún átti sér stað eða má fullkomlegajafna til slíkrar háttsemi. Þessi grundvallarregla kemur einnig fram í 1.mgr. 7. gr. mannréttindasáttmála Evrópu sem lögfestur er með lögum nr. 62/1994þar sem segir að engan skuli teljasekan um afbrot hafi verknaður sá eða aðgerðaleysi, sem hann er borinn, eigivarðað refsingu að landslögum eða þjóðarétti þá framin voru. 2 Orðalag ákæru erþannig að ætla má að það taki mið af orðalagi 194. gr. almennra hegningarlagaeftir breytingar þær sem gerðar voru á ákvæðinu með lögum nr. 16/2018. Á hinnbóginn verður ráðið af athugasemdum í greinargerð sem fylgdi frumvarpi því semvarð að lögum nr. 61/2007, sem í gildi voru er hið ætlaða brot var framið, aðmeginmarkmið þeirra breytinga hafi í reynd verið það að draga úr áherslu áverknaðaraðferðir og leggja í staðinn áherslu á það að með brotunum séu höfðkynmök við þolanda án samþykkis hans og þannig brotið gegnsjálfsákvörðunarrétti og athafnafrelsi hans í kynlífi. Verður því ekki litiðsvo á að ákæru sé svo áfátt að þessu leyti að andstætt sé 1. mgr. 69. gr.stjórnarskrárinnar eða 1. mgr. 7. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr.62/1994, að ekki verði lagður á hana dómur. Enn er þess að geta að áákæruvaldinu hvílir sönnunarbyrði um að ákærði hafi gerst sekur um háttsemi semlýst er í ákæru og sem hafi verið refsiverð lögum samkvæmt á þeim tíma sem hiðmeinta brot á að hafa verið framið. Ber ákæruvaldið hallann af því takist súsönnun ekki, sbr. meðal annars dóm Landsréttar 27. september 2019 í máli nr.53/2019.3 Aðdraganda að kynnumbrotaþola og ákærða er lýst í hinum áfrýjaða dómi en hinn fyrrnefndi sótti reglulegatíma hjá ákærða í heilun, slökun eða viðtöl frá því seint á árinu 2008 eðasnemma á árinu 2009 og allt þar til atvik það sem ákæran lýtur að á að hafa áttsér stað í lok september 2010. Fyrir liggur að faðir brotaþola þekkti ákærðagegnum starf sitt fyrir […]. Það var síðan ekki fyrr 17. mars 2016 sembrotaþoli kærði atvikið til lögreglu en þann dag var jafnframt tekin skýrsla afbrotaþola hjá lögreglu. 4 Samkvæmt 108. gr. laganr. 88/2008 um meðferð sakamála, sbr. 2. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar,hvílir á ákæruvaldinu að færa sönnur á sekt ákærða. Dómari metur hvort nægilegsönnun, sem ekki verði vefengd með skynsamlegum rökum, sé komin fram um hvertþað atriði er varðar sekt og ákvörðun viðurlaga við broti, sbr. 109. gr. laganr. 88/2008. Í máli þessu nýtur ekki við sýnilegra sönnunargagna sem getavarpað ljósi á atvik þau sem ákæran lýtur að, önnur en skjáskot af Facebook-samskiptumákærða og brotaþola frá 18. september til 2. október 2010. Ráðast lyktirmálsins þannig fyrst og fremst af mati á sönnunargildi og trúverðugleikaframburðar brotaþola annars vegar og ákærða hins vegar fyrir héraðsdómi, eneinnig fyrir lögreglu. Við þetta mat geta skýrslur vitna, sem ekki hafa skynjaðatvik af eigin raun, einnig haft þýðingu að því marki sem unnt er að draga ályktanirum sakarefnið af framburði þeirra. 5 Ákærði og brotaþolieru einir til frásagnar um samskipti þeirra þegar brotaþoli kom í tíma tilákærða. Þetta á einnig við um atvik það sem ákært er vegna. Frásögn brotaþolaaf aðdraganda af kynnum hans og ákærða og um fjölda koma brotaþola til ákærðaog það sem þeim fór í milli er stöðug og trúverðug. Það sama verður sagt umfrásögn brotaþola af atviki því er ákæran lýtur að. Þá þykja skýringarbrotaþola á því hvers vegna hann fór aftur í tíma til ákærða eftir umrætt atvikog frásögn hans af þeirri heimsókn einnig trúverðugar. 6 Framburður ákærða erá hinn bóginn óstöðugur um mikilsverð atriði. Þannig lýsir ákærði því svo fyrirlögreglu að brotaþoli hafi stundum verið nakinn á nuddbekknum hjá honum.Aðspurður hvernig stæði á því sagðist ákærði ekki vita það og spyrja yrðibrotaþola sjálfan um það. Verður ákærði skilinn svo að þetta hafi verið nokkuðsem brotaþoli hafi sjálfur ákveðið. Enn fremur kemur fram í þessum framburðiákærða að almennt fari þetta eftir því hvað fólk vilji, hvort það er í fötumeða fari úr þeim. Í framburði fyrir dómi hélt ákærði því á hinn bóginn fram aðbrotaþoli hefði í engum tilvikum verið nakinn á bekknum hjá honum. Aðspurðurhvort framburður hans hjá lögreglu hefði verið rangur að þessu leyti, svaraðiákærði því svo að „ég mundi þá álíta það að ég hafi meint að hann hafi verið ínaríum eða nærbuxum … með handklæði yfir sig“. Misræmi er í framburði ákærða umþetta atriði sem þykir draga úr trúverðugleika framburðar hans. Skýringarákærða á þessu misræmi eru ósannfærandi og ótrúverðugar.7 Í framburði sínumbæði fyrir lögreglu og fyrir dómi bar brotaþoli að hann hefði farið mjög ofttil ákærða, jafnvel „tæplega 50 skipti“, fyrst í húsnæði […] og eftir það heimtil ákærða í […] á […] þar sem ákærði hafi verið með á efri hæð sérstaktherbergi með aðstöðu til að taka á móti fólki sem til hans leitaði í heilun eðaslökun. Greinir brotaþoli svo frá að það hafi iðulega verið ákærði sem hafðisamband við hann að fyrra bragði, „allavega í 9 af hverjum 10 skiptum“. Íframburði sínum fyrir lögreglu gekkst ákærði við því að „kannast við“ brotaþolaen hann myndi ekkert eftir því hvers vegna hann kom til hans eða hvertilgangurinn með því var. Hann hafi hitt brotaþola í nokkur skipti, „svona tíuskipti“. Spurður að því hjá lögreglu hver hefði átt frumkvæðið að samskiptumþeirra svaraði ákærði því til að hann myndi það ekki. Sérstaklega spurður umhvort það hefði verið hann sjálfur vildi ákærði ekkert fullyrða eða taka undirneitt varðandi það, enda myndi hann það ekki. Greindi hann svo frá að brotaþolihefði sótt í að hitta hann til að tala saman „og allt það“. Spurður fyrir dómium fjölda heimsókna, bar ákærði að hann gæti ekkert talað um það. Brotaþolihefði komið til hans nokkrum sinnum í heilun og slökun. Hann myndi ekki glöggthvað fór fram í hvert skipti, hvort það var nudd, slökun, heilun eða samtöl, néheldur hvað það var sem bjátaði á eða hvað talað var um. Brotaþoli, sem varmikið í […], hefði komið til hans til að fá „einhverja úrlausn einhverra mála“.Verður framburður hans skilinn þannig að brotaþoli hafi leitað til hans vegnafótameina, meðan brotaþoli hefur sjálfur greint frá því að það hafi verið vegnabakverkja. 8 Móðir brotaþola komfyrir dóm þar sem hún var spurð um samskipti ákærða og brotaþola. Í framburðihennar kemur fram að hún hafi sjálf orðið vör við að mál hafi þróast með þeimhætti að það hafi alltaf verið ákærði sem leitaði eftir því að brotaþoli kæmitil hans, „alltaf oftar og oftar og mér var farið að finnast þetta eitthvaðskrýtið“. Fram kemur að sonur hennar hafi sýnt henni smáskilaboð frá ákærða þarsem ákærði hafi hvatt brotaþola til að koma í heilun til sín. Hafi henni ogsyni hennar verið farið að finnast þetta svolítið furðulegt. Faðir brotaþolabar með svipuðum hætti og vitnaði um mjög tíð samskipti brotaþola og ákærða semhann varð sjálfur vitni að, meðal annars með smáskilaboðum og á Facebook.Framburður brotaþola er stöðugur um að hann hafi hitt ákærða mjög oft og ákærðihafi að stórum hluta átt frumkvæði að samskiptum við brotaþola og hvatt hanntil að koma til sín í heilun eða slökun. Fær sá framburður bæði að því ervarðar fjölda skipta og um frumkvæði ákærða jafnramt stoð í framburði móðurhans og að nokkru föður. Framburður ákærða um fjölda skipta og frumkvæði hanssjálfs að samskiptum við brotaþola og frumkvæði að því að hvetja hann til aðkoma til sín er á hinn bóginn óljós og reikandi þar sem hann ber í ríkum mælifyrir sig minnisleysi um atvik. 9 Fyrir lögreglu barákærði að hann hefði aðeins einu sinn hringt í brotaþola eftir atvik það semákæran lýtur að. Brotaþoli hafi þá ekkert viljað við hann tala, en ákærði barfyrir lögreglu og fyrir dómi að hann hefði ekki hugmynd um ástæðu þess aðbrotaþoli sleit sambandi sínu við hann. Þá viðurkenndi ákærði að hafa áttsamskipti eða gert tilraun til samskipta á Facebook eftir umrætt atvik en þarkemur fram að ákærði hafi verið að reyna að ná í brotaþola til að bjóða honumvínflösku. Fyrir dómi bar ákærði á svipaðan veg, það er að hann hefði hringteinu sinni í brotaþola eftir umrætt atvik, brotaþoli hefði svarað og beðið sigum að hringja ekki aftur og hefði ákærði virt það. 20 Fyrir lögreglu barbrotaþoli aftur á móti að ákærði hefði eftir atvikið hringt í sig „gjörsamleganon stopp“ en brotaþoli hefði ekki svarað. Fyrir dómi lýsti brotaþoli því aðeftir atvikin sem leiddu til þess að hann hætti öllum samskiptum við ákærða,hefði ákærði hringt stanslaust í hann og aftur og aftur án þess að brotaþolihefði svarað símanum. Framburður brotaþola fær stoð í framburði móður hans ogað nokkru leyti föður en bæði vitna þau um margar tilraunir ákærða til að nátali af brotaþola langt umfram það sem ráðið verður af skjáskoti af Facebook-skilaboðumákærða til brotaþola sem liggja fyrir í málinu.21 Í málinu liggjaeinnig fyrir framburðir vitna um mikla vanlíðan brotaþola í kjölfar þess atvikssem ákæran lýtur að og eftir að samskiptum brotaþola við ákærða lauk. Þannigvitnar vottorð B sálfræðings um mikinn kvíða og vanlíðan brotaþola, erfiðleikavið einbeitingu, svefnvanda og fleira. Telur hún í vottorði sínu að brotaþoliberi skýr einkenni áfallastreituröskunar. Þótt þessi gögn vitni ekki beint umatvik þau er ákæran lýtur að er þar þó lýst dæmigerðum einkennum þolendakynferðisbrota. Þau styðja þannig óbeint við frásögn brotaþola af samskiptumvið ákærða og atvikum þeim er ákæran lýtur að. 22 Á grundvelli þess semað framan er rakið, sem og með vísan til forsendna héraðsdóms að öðru leyti, erniðurstaðan sú að telja verður sannað að ákærði hafi gerst sekur um þá háttsemisem honum er gefin að sök í ákæru. 23 Við ákvörðunrefsingar ber að horfa til þess að ákærði hefur ekki áður gerst sekur umrefsivert brot. Þá ber að taka tillit til þess að nú eru liðin rúmlega fjögurár frá því að kæra kom fram og hafa þannig orðið tafir á málsmeðferðinni semákærða verður ekki um kennt. Samkvæmt þessu þykir refsing ákærða hæfilega ákveðiní hinum áfrýjaða dómi.24 Brotaþoli krefstþess aðallega að ákærði verði dæmdur til að greiða honum miskabætur að fjárhæð1.500.000 krónur ásamt vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vextiog verðtryggingu frá 1. janúar 2011 til 2. október 2016 en með dráttarvöxtumsamkvæmt 1. mgr. 6. gr., sbr. 9. gr. sömu laga, frá þeim degi til greiðsludags.Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest ákvæði hans umskyldu ákærða til greiðslu miskabóta og fjárhæð þeirra. 25 Um sakarkostnað,þóknun verjanda og réttargæslumanns brotaþola sem tilgreind eru meðvirðisaukaskatti auk útlagðs kostnaðar réttargæslumanns fer sem í dómsorðigreinir.Dómsorð: Hinn áfrýjaðidómur skal vera óraskaður.Ákærðigreiði allan sakarkostnað málsins, 1.300.041 króna, þar með talinmálsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Landsrétti, Sigmundar Hannessonarlögmanns, 800.000 krónur og þóknun réttargæslumanns brotaþola fyrir Landsrétti,Ingvars Þóroddssonar lögmanns, 400.000 krónur auk útlagðs kostnaðar hans 57.360krónur.Dómur Héraðsdóms Reykjaness þriðjudaginn 18. desember 2018 Mál þetta, sem dómtekið var þann 20.nóvember sl., er höfðað með ákæru héraðssaksóknara, dagsettri 18. ágúst 2018, áhendur ákærða, Þórhalli Guðmundssyni, kt. [...], til heimilis að [...],Garðabæ, „fyrir nauðgun, með þvíað hafa í lok september 2010, á þáverandi heimili hans að [...] á [...], fróað Aán hans samþykkis, með því að beita hann ólögmætri nauðung en ákærði misnotaðisér það traust sem A bar til hans sem heilara er hann lá nakinn á nuddbekk hjáákærða.Telst þetta varða við 1. mgr. 194. gr. almennrahegningarlaga nr. 19/1940. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingarog til greiðslu alls sakarkostnaðar.Einkaréttarkrafa:Af hálfu A, kt. [...], er gerð krafa um greiðslumiskabóta að fjárhæð kr. 1.500.000 úr hendi ákærða. Gerð er krafa um greiðsluvaxta skv. 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 1. janúar 2011 til greiðsludagsaf framangreindri fjárhæð. Þá er gerð krafa um greiðslu dráttarvaxta skv. 1.mgr. 6. gr., sbr. 9. gr. sömu laga frá 1. júlí 2016 til greiðsludags. Einnig erkrafist þóknunar til handa réttargæslumanni úr ríkissjóði.“ Ákærði krefst aðallega sýknu aföllum kröfum ákæruvaldsins en til vara vægustu refsingar sem lög leyfa. Þá krefsthann þess að bótakröfu verði vísað frá dómi, til vara að hún verði lækkuðverulega. Þá krefst hann þess að allur sakarkostnaður verði greiddur úrríkissjóði, þ.m.t. málsvarnarlaun verjanda hans. Dómstólasýslan fól dómaranummeðferð máls þessa. Málavextir.Þann 17. mars 2016 kom A,brotaþoli í máli þessu, á lögreglustöð í því skyni að leggja fram kæru á hendurákærða fyrir kynferðisbrot gagnvart honum í lok september 2010. Hann kvaðsthafa kynnst ákærða árið 2007 eða 2008 þegar ákærði hafi verið með miðilsfund í [...]á [...]. Hafi brotaþoli í framhaldi af því farið á miðilsfund sem ákærði hafihaldið í [...]. Hafi ákærði boðið brotaþola eftir það að fara í heilun tilhans, en á þessum tíma hafi brotaþoli verið í […] og verið meiddur í baki. Hafibrotaþoli farið reglulega í þessa tíma hjá ákærða og hafi þeir farið að ræðahin og þessi mál og hafi ákærði verið orðinn eins og góður vinur brotaþola.Hafi ákærði alltaf hringt að fyrra bragði og boðið brotaþola að koma heim tilhans í heilun. Brotaþoli kvað að í ársbyrjun 2010 hafi ákærði farið að sýna afsér vafasama hegðun. Þegar hann hafi tekið á móti brotaþola hafi hann verið íbol og stuttbuxum eða náttbuxum. Þá hafi ákærði farið að taka brotaþola úrbolnum og teygja á honum. Ákærði hafi í einhver skipti beðið brotaþola aðleggjast á nuddbekk í því skyni að fá líkama hans í jafnvægi. Þetta hafi hægtog hægt þróast í að brotaþoli hafi verið á brókinni og síðan hafi ákærði fariðað klæða brotaþola úr henni. Í tvö skipti hafi það gerst að ákærði hafi rekistí eða rétt snert kynfæri brotaþola, kannski óvart að því er brotaþoli hélt. Þákvað brotaþoli það hafa gerst einu sinni að ákærði hafi rúnkað honum þar semhann lá nakinn á bekknum og hafi það staðið í um fimm mínútur. Brotaþoli kvaðsthafa frosið, síðan klætt sig og hafi þeir talað eitthvað saman. Hann hafi kvattákærða og einhvern veginn ekki áttað sig á því sem hefði gerst. Tveimur dögumsíðar hafi brotaþoli ákveðið að hitta ákærða einu sinni enn þar sem hann hafitalið sig þurfa að fá staðfestingu á því hvað hefði gerst. Hafi ákærði spurthvort brotaþoli vildi bekk eða stól og hafi brotaþoli valið stólinn. Hafiákærði ítrekað beðið brotaþola að leggjast á bekkinn en það hafi endað með þvíað brotaþoli hafi lagst á dýnu. Brotaþoli kvað ákærða ekki hafa rúnkaðbrotaþola í þetta skipti en hann kvaðst hafa séð hvað ákærði hafi veriðógeðslega graður þegar hann hafi verið að teygja á honum. Kvaðst brotaþoli þáhafa áttað sig á því hvað væri í gangi. Hann kvaðst eftir þetta ekki hafa fariðtil ákærða en næstu daga á eftir hafi ákærði hringt eða sent SMS stanslaust enbrotaþoli kvaðst ekki hafa svarað honum. Þá hafi ákærði þann 2. október 2010sent honum Facebook skilaboð þar sem hann hafi boðist til að gefa honumáfengisflösku. Næstu mánuði hafi brotaþoli fengið hringingar úr leyninúmeri semhann kvaðst ekki hafa svarað fyrr en sex til átta mánuðum síðar þegar hann hafisvarað hringingu ákærða sem hafi spurt mjög hrokafullur hvort hann hefði gertbrotaþola eitthvað. Brotaþoli kvaðst hafa neitað því en beðið ákærða að látasig í friði og síðan skellt á hann. Brotaþoli kvaðst ekki hafa heyrt í ákærðaeftir þetta. Ákærði var yfirheyrður þann20. apríl 2016 og neitaði hann því að hafa átt í kynferðislegum samskiptum viðbrotaþola. Hann kannaðist við að brotaþoli hefði komið í heilun til hans ogtvisvar til fjórum sinnum hefði hann farið á nuddbekk þar sem ákærði kvaðsthafa nuddað hann og látið hann gera slökunaræfingar. Ákærði mundi ekki eftir að hafa klættbrotaþola úr bolnum og þá kannaðist hann ekki við að hafa klætt hann úrbrókinni. Ákærði kvaðst muna að brotaþoli hafi sjálfur farið úr og veriðstundum nakinn á bekknum. Hann kvaðst ekki hafa vitað af hverju en hann kvaðstyfirleitt hafa sett handklæði yfir brotaþola. Þá neitaði ákærði að hafa strokiðkynfæri brotaþola eða rúnkað honum. Ákærði mundi ekki eftir því að hafa hringtstanslaust í brotaþola eftir að hann hætti að mæta hjá honum Framburðurákærða og vitna fyrir dómi. Ákærði skýrði svo frá fyrirdómi að hann hafi kynnst brotaþola í gegnum fjölskyldu hans í tengslum við [...]þar sem ákærði hafi starfað sem miðill. Hafi þetta sennilega verið í kringum2006 til 2007. Hafi faðir brotaþola unnið þarna við heilun eins og ákærði.Brotaþoli hafi komið nokkrum sinnum á einkafundi en ákærði mundi ekki hvernigþað hafi þróast. Brotaþoli hafi einnig komið á heimili ákærða en ákærði gatekki munað hversu oft brotaþoli hafi komið, en hann hafi komið í heilun ogslökun. Ákærði kvaðst hafa átt nuddbekk og hafi brotaþoli farið í slökun áhonum. Hafi hann legið á bekknum, tuttugu mínútur í senn og hafi ákærði lítiðeitt nuddað brotaþola, aðallega lagt hendur á ökkla og fætur að því er ákærðaminnti. Hann hafi ekki nuddað vöðva, heldur hafi þetta verið heilun, sem sésnerting á nöktum fótlegg og þá hafi tónlist verið notuð. Að því er ákærðaminnti hafi brotaþoli einhvern tíma verið í stuttbuxum, því hann hafi verið aðkoma af æfingu. Brotaþoli hafi verið klæddur að ofan og hafi hann aldrei hafaverið nakinn á bekknum. Ákærði mundi ekki hve oft brotaþoli hafi lagst ábekkinn, það hafi algjörlega verið hans val hvort hann legðist á bekkinn. Hannkvað meðferðina ekki hafa verið fólgna í öðru og þá mundi hann ekki hvað honumog brotaþola hafi farið á milli í þessari meðferð. Ákærði kvað brotaþola hafaverið góðhjartaðan, tilfinningaríkan og hafi hann verið að spila […]. Hafisamskipti þeirra verið ósköp eðlileg, þeir hafi talað saman en ákærði mundiekki eftir umræðuefninu. Ákærði mundi þó eftir því að brotaþoli hafi haftáhyggjur af heilsu systur sinnar. Hann kvað allan gang á því hvort hann hafifengið fólk í meðferð heim til sín eða í […]. Hann kvað brotaþola aðallega hafaverið að sækja eftir slökun og hafi hann þá viljað fara á nuddbekkinn heima hjáákærða. Ákærði kvaðst aldrei hafa tekið við greiðslu frá fólki fyrir heilunheima hjá honum. Hann kvaðst hafa haft fastar tekjur frá […]. Ákærði mundi ekkieftir að hafa áreitt brotaþola. Ákærði kannaðist við að hafa boðið brotaþolaáfengi, það hafi ekki verið ásetningur hans að múta honum, en ákærði mundi ekkitilefnið, en það hafi ekki verið af annarlegum hvötum. Hann kvað samskiptumsínum við brotaþola hafa lokið árið 2010 þegar brotaþoli hafi skyndilega hættað tala við ákærða og kvaðst hann aldrei hafa fengið skýringar á því. Hannkvaðst einu sinni hafa hringt í brotaþola eftir þetta en hann hafi beðið hannum að hafa ekki samband aftur. Ákærðikvaðst enn ekki vita hver ástæðan hafi verið fyrir þessu og þá hafi samskiptinvið fjölskylduna rofnað á þessum tíma. Ákærði mundi ekki eftir því að hafaítrekað reynt að ná sambandi við brotaþola. Ákærði kvaðst ekki muna eftirsíðasta skiptinu sem brotaþoli kom til hans og þá kvað ákærði aldrei hafa veriðum kynferðisleg samskipti að ræða milli þeirra og þá hafi hann aldrei komið viðkynfæri hans. Þá kvaðst ákærði ekki kannast við lýsingu brotaþola á háttsemiákærða gagnvart honum og kvaðst hann alfarið neita ákæruefninu. Borinn varundir ákærða framburður hans hjá lögreglu þar sem fram kemur að brotaþoli hafistundum farið sjálfur úr og hafi hann stundum verið nakinn á bekknum og hafiákærði sett handklæði á hann miðjan. Ákærði taldi að hann hefði meint aðbrotaþoli hefði verið í nærbuxum með handklæði yfir sér en ákærði kvaðst ekkimuna eftir slíku tilviki. Brotaþoliskýrði svo frá fyrir dómi að hann hafi fyrst hitt ákærða á miðilsfundi á […]árið 2008 eða 2009. Einhverjum mánuðum síðar hafi hann pantað tíma á miðilsfundmeð ákærða. Hafi þeir síðan farið að tala saman á Facebook. Hafi brotaþoli þáfarið að sækja tíma í heilun hjá ákærða vegna vandamála í baki, en hann hafi áþessum tíma verið í […]. Hann hafi mætt heim til ákærða, þar hafi verið rólegtónlist og hafi fyrstu tímarnir verið fínir. Síðan hafi ákærði farið að hafasamband að fyrra bragði og tímarnir orðið furðulegir en hann hafi mætt hjáhonum í tugi skipta. Hafi ákærði orðið nokkurs konar trúnaðarvinur brotaþola oghafi hann sagt ákærða frá einkalífi sínu. Hafi ákærði reynt að hafa áhrif á þaðhvaða stelpum brotaþoli væri með. Hafi ákærði alltaf verið í stuttbuxum og bol.Hafi ákærði farið að taka hann úr bolnum og þá hafi hann farið að bjóðabrotaþola að leggjast á nuddbekk. Hafi það alltaf endað þannig að brotaþoliværi á brókinni. Hafi ákærði farið að snerta typpið á brotaþola, fyrst mjöglítið, en þá hafi brotaþoli verið nakinn eftir að ákærði hefði verið búinn aðtaka hann úr brókinni. Brotaþoli kvaðst á þessum tíma ekkert hafa pælt í þessu.Ákærði hafi ekki rúnkað brotaþola. Brotaþoli lýsti því atviki sem mál þettasnýst um þannig að ákærði hafi beðið hann um að fara á bekkinn, hann hafi tekiðbrotaþola úr brókinni og hafi hann legið nakinn á bekknum. Hann hafi notaðeinhverja olíu og eftir einhvern tíma hafi ákærði nuddað axlir, teygt ábrotaþola og síðan hafi hann fikrað sig áfram og hægt og hægt hafi hann nálgasttyppið á brotaþola og fljótlega farið að rúnka honum með hægri hendi. Brotaþolikvaðst hafa frosið, en ákærði hafi verið með andlitið alveg upp við typpið.Hann taldi að þetta hafi staðið yfir í fimm mínútur en þá hafi ákærði hætt.Ákærði hafi farið að tala um daginn og veginn eins og ekkert hefði í skorist.Brotaþoli kvaðst hafa farið heim eftir fimm til tíu mínútur og verið í áfalli.Brotaþoli kvaðst hafa farið aftur til ákærða eftir þetta tveimur dögum síðarþar sem hann hafi viljað átta sig á því hvað hefði gerst. Hann kvað ákærða hafaspurt hvort brotaþoli hafi viljað stóleða bekk. Brotaþoli kvaðst hafa viljað stólinn en ákærði hafi verið ýtinn ogviljað fá brotaþola á bekkinn. Hafi ákærði þá fengið brotaþola til að leggjastá dýnu og hafi ákærði klætt brotaþola úr að neðan og þá kvaðst hann hafa séðhvað ákærði hafi verið sveittur, graður og ógeðslegur í framan. Kvaðstbrotaþoli þá hafa sagt að þetta væri orðið gott og kvaðst hann þá hafa farið.Hafi ákærði eftir þetta stanslaust hringt í brotaþola og daginn eftir kvaðstbrotaþoli hafa sagt móður sinni frá þessu og hafi hún áttað sig á því að þettahafi ekki verið eðlilegt. Hann kvaðst einnig hafa sagt föður sínum frá þessudegi síðar. Hann kvað ákærða hafa hringt stanslaust í fjóra til fimm daga, þáhafi hann sent SMS og skilaboð á Facebook þar sem hann hafi boðið honum áfengi.Eftir þetta hafi hringingum fækkað en við hafi tekið hringingar úrleyninúmerum, sennilega í þrjá til fimm mánuði. Hann kvaðst einu sinni hafasvarað og hafi það verið ákærði sem hafi heilsað og viljað vita hvort hannhefði gert honum eitthvað. Brotaþoli kvaðst hafa neitað því en beðið ákærða aðláta sig í friði og skellt á. Hann kvaðst ekki hafa heyrt í ákærða eftir þetta.Brotaþoli kvaðst hafa treyst ákærða og kvaðst hann sjá eftir á að hann hefðiheilaþvegið sig. Hann kvaðst hafa litið á ákærða sem vin sinn sem væri aðhjálpa honum. Brotaþoli kvaðst aldrei hafa greitt ákærða fyrir þessa tíma semhann sótti hjá honum og þá hafi ákærði aldrei krafið hann um greiðslu. Hannkvað umrætt atvik hafa gerst í lok september 2010 en hann hafi ekki veriðreiðubúinn að kæra fyrr en ári eftir að hann hafi fyrst leitað til sálfræðingsárið 2015. Hann kvaðst hafa orðið mjög reiður eftir fyrsta tímann hjásálfræðingnum en eftir að hann hafði rætt við sálfræðinginn árið 2016 hafi hanntekið þá ákvörðun að kæra. Brotaþoli kvaðst á þessum tíma hafa talað við vitniðC sem hafi kært ákærða fyrir sambærilega háttsemi og hafi hann sagt brotaþolafrá því að ákærði hafi beitt sömu aðferð á hann. Hann kvaðst þá fyrst hafa fengiðalvöru áfallið og áttað sig á því hversu mikið ákærði hefði brotið á honum.Hann hafi átt erfitt með svefn og fengið kvíðaköst. Hann kvaðst hafa rætt þettavið systkini sín og þá kvaðst hann hafa leitað sér aðstoðar hjá […]. VitniðD, móðir brotaþola, skýrði svo frá fyrir dómi að hún hafi kynnst ákærða ígegnum [...] og hafi hún komið á miðilsfundi hjá honum. Hún kvað brotaþola hafafarið á skyggnilýsingafund sem ákærði hafi haldið og hafi þeir hist áveitingastað. Síðar hafi brotaþoli leitað til ákærða vegna meiðsla í baki,annað hvort í nudd eða heilun. Ákærði hafi oft haft samband við brotaþola ogboðið honum að koma til sín. Hafi ákærði oftar og oftar leitað eftir því aðbrotaþoli kæmi til hans. Hafi ákærði rætt stelpumál við brotaþola og hafi hennifundist það furðulegt og einnig hversu oft ákærði hafi beðið brotaþola að koma.Þá hafi ákærði oft hringt og sent SMS til brotaþola. Brotaþoli hafi sagt henniað ákærði hefði verið að nudda sig við kynfæri sín og snert þau og halda utanum sig aftan frá. Þá hafi hann legið nakinn á bekk hjá ákærða. Brotaþoli hafiverið reiður og ekki viljað tala mikið um þetta. Hafi þá verið haft samband við[…] því brotaþola hafi verið farið að líða illa. Hafi brotaþola þótt erfitt aðaka götuna sem ákærði bjó við. Brotaþola hafi liðið illa og hafi þetta haftáhrif á nám hans. Hafi brotaþoli verið pirraður, sjálfstraust hans hafiminnkað, hann hafi skammast sín fyrir að hafa látið þetta gerast. Eftir aðbrotaþoli hafði farið til ákærða í síðasta skipti hafi ákærði hringt stanslaustog sent SMS í nokkra daga. Hafi brotaþola verið ráðlagt að svara ákærða ekki.Þá hafi farið að berast hringingar úr leyninúmeri sem brotaþoli hafi ekkisvarað. Hún kvað brotaþola hafa tjáð sér síðar að ákærði hefði fróað honum, enhann hefði aldrei nákvæmlega sagt sér hvað hefði gerst. Ákærði hafi leitað tilsálfræðings og eftir það hafi hann farið að geta opnað sig meira. Hún kvaðbrotaþola nú líða oftast ágætlega en honum þyki ekki gott að koma til [...]. VitniðE, faðir brotaþola, skýrði svo frá fyrir dómi að hann hafi kynnst ákærða fyriraldamótin í gegnum […]. Hann kvaðst hafa verið á fundum með ákærða. Hann kvaðbrotaþola hafa kynnst ákærða á fundi í skólanum og hafi þeir eftir það hist áveitingastað. Hann kvað brotaþola hafa farið á fund hjá ákærða og eftir þaðhafi þeir hist oft. Þeir hafi einnig verið í samskiptum á Facebook og með SMS.Hann kvað brotaþola ekki hafa rætt mikið um það hvað þeim fór á milli enbrotaþoli hafi oft farið heim til ákærða. Vitnið kvaðst hafa frétt af umræddutilviki nokkru eftir að það hafði gerst. Hann hafi ekki verið mikið heima vegnavinnu en hann hafi orðið var við breytingu á brotaþola, hann hafi orðið ör ogpirraður. Eftir nokkurn tíma hafi móðir brotaþola komist að því sem gerst hefðiog eftir það hafi vitnið fengið að vita það. Brotaþoli hafi sagt móður sinnifrá atvikum og kvaðst vitnið hafa orðið vart við mjög tíðar hringingar fráákærða, í tvo til þrjá daga. Vitnið kvað brotaþola ekki strax hafa viljað segjahvers vegna ákærði hafi verið að hringja, hann hafi ekki sagt það fyrr ensíðar, en ekki nákvæmlega hvað hefði gerst. Hann hafi talað um að þetta hefðiverið sérstakur tími en ekki talað um að ákærði hefði brotið kynferðislega gegnhonum, hann hafi ekki sagt það fyrr en löngu síðar, um það bil sem brotaþolihafi lagt fram kæru á hendur ákærða. Vitnið kvað brotaþola hafa átt erfitt meðað tala um þetta við vitnið og kvaðst vitnið ekki hafa viljað ganga á hann.Hann kvaðst hafa verið í heilun eða nuddi hjá ákærða og hefði það gengið lengraen menn hefðu ætlað. Hann hafi ekki sagt nánar frá fyrr en löngu síðar. Vitniðkvaðst ekki hafa rætt um mál þetta við ákærða. Vitnið kvaðst tengja breytingará brotaþola við umræddan atburð, sem greinilega hafi verið mjög erfiður fyrirhann og hafi sjálfsmynd hans brotnað niður. VitniðF, systir brotaþola, skýrði svo frá fyrir dómi að hún hafi einhvern tíma fariðí heilun heima hjá ákærða. Hún kvað móður sína og brotaþola hafa sagt sér aðákærði hefði snert brotaþola á kynferðislegan hátt. Hann hefði snert sig íkringum typpið og minnti vitnið að hann hefði sagt að hann hefði verið nakinn ábekk í heilun. Hafi brotaþoli sagt að ákærði hefði strokið á honum typpið aðþví er vitnið minnti. Vitnið kvað brotaþola vera einhvern veginn niðurdreginnog hafi hún í fyrstu ekki vitað af hverju. Þau hafi einhverju síðar rætt þettaí bílferð. Brotaþoli hafi sagt að hann hefði farið til sálfræðings. Hún kvaðstekki hafa vitað hvað hefði farið fram í tímunum hjá ákærða á sínum tíma. Húnkvað brotaþola lítið tala um þetta mál nú, honum þyki það erfitt. VitniðG, bróðir ákærða, skýrði svo frá fyrir dómi að hann þekkti ákærða og hefði hannfarið á miðilsfund hjá honum. Í framhaldi af því hafi hann hitt ákærða í nokkurskipti og hafi þetta fljótlega farið að verða skrýtnara og skrýtnara, t.d.undarlegar spurningar frá ákærða. Hafi þetta sennilega verið 2007 til 2008.Vitnið kvað ákærða hafa spurt sig út í brotaþola og hafi samskipti ákærða ogbrotaþola fljótlega orðið undarleg. Hafimóðir vitnisins sagt honum frá umræddu atviki og síðar hafi brotaþoli sagthonum frá því sem gerst hefði. Hann kvað endalausar símhringingar og SMS fráákærða til brotaþola hafa verið mjög undarlegar. Hann kvaðst hafa heyrt fleirisögur af þessum toga um ákærða frá öðrum en brotaþola. Vitnið kvaðst á þessumtíma hafa búið erlendis. Vitnið kvað brotaþola hafa sagt sér að ákærði hefðinuddað sig, hann hefði verið nakinn á nuddbekk og hefði ákærði fært sig upp áskaftið sem hafi endað með því að ákærði hafi fróað brotaþola. Vitnið kvaðbrotaþola hafa liðið mjög illa eftir þetta og hafi hann ekki borið sitt barreftir þetta. VitniðH skýrði svo frá fyrir dómi að hún og faðir brotaþola væru systkinabörn. Húnkvað móður brotaþola hafa hringt í sig, en vitnið kvaðst vera ráðgjafi hjá […].Hafi hún sagt að brotaþoli hefði verið í nuddi hjá ákærða og hefði hann fariðyfir mörkin gagnvart honum en hún hafi ekki sagt nákvæmlega hvað hefði gerst.Hafi hún leitað ráða því brotaþoli hafi lítið viljað tala um þetta. Hafibrotaþoli síðar haft samband við vitnið og kvaðst hún hafa talað við hann ogbent honum á að hann gæti farið í viðtöl hjá […] hjá einhverjum öðrum en hennivegna skyldleika þeirra. Hafi brotaþoli sagt að ákærði hefði eitthvað farið inná kynfæri sín. Vitnið hélt að brotaþoli hefði farið í einhver viðtöl. Vitniðkvað brotaþola hafa verið rosalegan reiðan fyrst. VitniðC skýrði svo frá fyrir dómi að hann hefði hitt brotaþola til þess að ræða umháttsemi ákærða. Vitnið kvaðst hafa lagt fram kæru á hendur ákærða fyrirkynferðisbrot árið 2015 eða 2016, en það mál hefði verið fellt niður, að hlutatil vegna fyrningar. Hann kvaðst hafa rætt við brotaþola og hafi upplifunþeirra af háttsemi ákærða verið svipuð. Hann kvað brotaþola þó ekki hafa sagtbeint hvað hefði gerst milli þeirra. VitniðI, fyrrverandi námsráðgjafi, skýrði svo frá í símaskýrslu fyrir dómi að móðirbrotaþola hafi leitað til sín vegna erfiðleika hans og hafi móðir hans talið aðskýringin væri kynferðisbrot sem hann hefði orðið fyrir af hálfu ákveðins aðilasem hann hefði leitað til vegna nudds. Hefði maðurinn leitað á hann þar envitninu hafi ekki verið sagt hversu langt það hefði gengið. Hefði brotaþoliklippt á samskiptin en í framhaldi hefði maðurinn leitað eftir frekarisamskiptum við brotaþola með SMS skilaboðum. Hafi brotaþoli sagt vitninu aðhonum hafi þótt samskiptin við manninn mjög óþægileg og kvaðst hann hafa vitaðað maðurinn hefði aðgang að öðrum strákum. VitniðB, sálfræðingur, kom fyrir dóm og staðfesti skýrslu sína. Hún kvað brotaþolaaugljóslega hafa verið í uppnámi í fyrsta og öðrum tíma hjá henni, sérstaklegaþegar hann hafi verið beðinn um að lýsa atvikum í smáatriðum og hafi hann átterfitt með það. Hann hafi komið í átta eða níu skipti og smám saman hafi fariðað draga úr einkennum. Hún kvað sjálfsmat brotaþola hafa mælst lægra en ímeðallagi. Hún kvað brotaþola hafa sýnt töluvert mikil einkenniáfallastreituröskunar. Hann hafi verið með svefnörðugleika, hann hafi fengiðmartraðir og fengið minningar tengdar atvikum án þess að hann væri að hugsa umþau. Þá hafi hann sýnt forðunareinkenni, verið uppstökkur, pirraður og erfiðurí samskiptum. Hún kvað brotaþola aðhluta til hafa lýst atvikum en hann hafi forðast það. Hún kvaðst muna eftir aðhann hafi talað um að þeir hefðu hist á atburði tengdum skólanum og í framhaldiaf því hafi verið fundur heima hjá ákærða. Hafi myndast tengsl milli þeirra,traust hafi myndast og samskiptin aukist. Þá hafi ákærði nuddað brotaþola álíkamshlutum sem hann hafi upplifað sem kynferðislega snertingu. Hann hafitalað um að ákærði hefði snert kynfæri brotaþola og fróað honum. Vitnið kvaðbrotaþola hafa verið mjög trúverðugan og væru minningabrot hans mjög skýr oghann hefði gefið heildstæða frásögn. Niðurstaða. Ákærða er í máli þessu gefið að sök að hafa í lokseptember 2010 fróað brotaþola án hans samþykkis á nuddbekk á heimili ákærða. Íákæru er ákærði talinn hafa beitt brotaþola ólögmætri nauðung með því aðmisnota það traust sem brotaþoli hafi borið til hans sem heilara. Ákærðineitar alfarið sök en kannast við að brotaþoli hafi í nokkur skipti legið ánuddbekk heima hjá ákærða þar sem hann hafi beitt heilun og lítið eitt nuddað brotaþola,aðallega lagt hendur á ökkla og fætur að því er ákærða minnti. Ákærði neitar því að hafa snert kynfæribrotaþola. Fyrir dómi skýrði ákærði svo frá að brotaþoli hefði aldrei legiðnakinn á bekknum hjá honum en við yfirheyrslu hjá lögreglu kvað ákærði aðbrotaþoli hefði stundum farið sjálfur úr og hafi hann stundum verið nakinn ábekknum og hafi ákærði sett handklæði á hann miðjan. Ákærði skýrði þettamisræmi með þeim hætti að hann hafi átt við að brotaþoli hefði verið í nærbuxummeð handklæði yfir sér. Brotaþoli kvað fyrstu tímana hjá ákærða hafa veriðfína, en smám saman hafi tímarnir orðið furðulegir, ákærði hafi farið að snertaá honum typpið, fyrst mjög lítið en síðan hafi ákærði rúnkað honum. Kvaðstbrotaþoli hafa frosið við þetta en ekkert sagt og ákveðið að fara aftur í tímahjá ákærða til þess að átta sig á því hvað hefði gerst. Í þeim tíma hafi ákærðiklætt brotaþola úr að neðan og þá kvaðst brotaþoli hafa séð hvað ákærði hafiverið sveittur, graður og ógeðslegur í framan og hafi brotaþoli þá farið ogekki farið aftur í tíma til ákærða. Brotaþoli kvaðst hafa borið traust tilákærða, litið á hann sem trúnaðarvin sinn en hann sæi eftir á að ákærði hefðiheilaþvegið sig. Brotaþoli kvaðst ekki hafa verið reiðubúinn að leggja framkæru á hendur ákærða fyrr en ári eftir að hann hafði fyrst leitað tilsálfræðings á árinu 2015. Foreldrar brotaþola og systkini kveða hann fljótlegahafa sagt þeim frá atvikum og þá kveða þau brotaþola hafa liðið mjög illa eftirþetta. Þá hafa brotaþoli, foreldrar hans og bróðir lýst fyrir dómi tíðumhringingum og SMS skilaboðum frá ákærða til brotaþola fyrstu dagana eftirumrætt atvik en ákærði kannast ekki við það. Ákærðiog brotaþoli eru einir til frásagnar um samskipti þeirra á nuddbekk á heimiliákærða umrætt sinn. Brotaþoli er að mati dómsins mjög trúverðugur og þá færfrásögn hans stoð í framburði foreldra hans, systkina og annarra vitna sem komufyrir dóm í máli þessu. Þá er samræmi í framburði hans hjá lögreglu og fyrirdómi. Það rýrir trúverðugleika ákærða að misræmi er í framburði hans hjálögreglu og fyrir dómi varðandi það hvort brotaþoli hafi legið nakinn ánuddbekknum. Þá hefur ákærði að mati dómsins ekki gefið trúverðugar skýringar áþessu misræmi. Brotaþoli og fjölskylda hans hafa lýst tíðum hringingum og SMSskilaboðum frá ákærða í nokkra daga eftir umrætt atvik en ákærði vill ekki kannastvið þetta atriði. Lýsing brotaþola á samskiptum hans og ákærða benda til þessað ákærði hafi smátt og smátt unnið trúnað brotaþola og smám saman fært sig uppá skaftið í samskiptum sínum við hann. Þá styður það framburð brotaþola að hannsleit á öll samskipti við ákærða eftir umrætt atvik og svaraði ekkisímhringingum og skilaboðum ákærða fyrr en all nokkru síðar þegar hann hafibeðið ákærða að láta sig í friði og skellt á hann. Þá hafa vitni í máli þessulýst miklum afleiðingum fyrir brotaþola sem talin eru hafa hlotist afsamskiptum brotaþola við ákærða, t.d. svefnleysi, kvíðaköstum og þunglyndi. Þegarallt framanritað er virt þykir ekki varhugavert að telja sannað að ákærði hafigerst sekur um þá háttsemi sem honum er gefin að sök í ákæru og varðar við 1.mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 3. gr. laga nr. 61/2007,en háttsemi ákærða var refsiverð samkvæmt þeim lagaákvæðum sem í gildi voruþegar brot hans var framið. Samkvæmt framlögðu sakavottorði hefurákærði ekki áður sætt refsingu. Refsinguákærða ber að ákveða með hliðsjón af því að brot hans var framið fyrir rúmumátta árum og nú eru liðin tæp þrjú ár frá því brotaþoli lagt fram kæru á hendurákærða. Hins vegar ber að hafa í huga að brotaþoli var rétt rúmlega tvítugur þegarákærði braut á honum og þá leit brotaþoli á hann sem trúnaðarvin sinn um tíma.Hefur ákærði með þessari háttsemi sinni gagnvart brotaþola því freklega rofiðþað traust sem brotaþoli bar til hans í framangreindri meðferð. Með hliðsjón afframansögðu þykir refsing ákærða hæfilega ákveðin fangelsi í 18 mánuði. Ekkiþykja efni til að skilorðsbinda refsinguna. Brotaþolikrefst miskabóta að fjárhæð 1.500.000 krónur með vísan til 26. gr.skaðabótalaga nr. 50/1993. Krafan er rökstudd með þeim hætti að brot ákærðahafi verið sérstaklega svívirðilegt þar sem það hafi beinst gegn ungum mannisem hafi lagt traust sitt á ákærða. Brotaþoli hafi litið upp til hans og hafibrotið haft mikil áhrif á heilsu hans og valdið honum verulegri sálrænnivanlíðan. Séu afleiðingar brotsins skert sjálfstraust, skapgerðarbrestir,erfiðleikar með svefn og kvíðaköst. Þá hefur verið lögð fram greinargerð Bsálfræðings sem staðfestir að brotaþoli hafi borið einkenni þunglyndis ogáfallastreituröskunar. Brot ákærða gagnvart brotaþola var til þess fallið aðvalda honum miska og á hann því rétt á bótum úr hendi hans með vísan til 26.gr. skaðabótalaga. Ákærða var kynnt skaðabótakrafan þann 2. september 2016.Þykja bætur til brotaþola hæfilega ákveðnar 800.000 krónur og bera þær vextieins og í dómsorði greinir.Þá ber með vísan til 1. mgr. 233.gr., sbr. 1. mgr. 235. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála að dæma ákærðatil greiðslu alls sakarkostnaðar, þar með talinn útlagðan kostnað vegnasálfræðivottorðs, 35.000 krónur, málsvarnarlaun skipaðs verjanda hans,Sigmundar Hannessonar lögmanns, 1.000.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskattiog þóknun skipaðs réttargæslumanns brotaþola, Sigmundar Guðmundssonar lögmanns,642.940 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti auk útlagðs kostnaðar lögmannsins,100.201 krónu.Hjörtur O. Aðalsteinsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan. Dómsorð:Ákærði, Þórhallur Guðmundsson, sæti fangelsi í18 mánuði. Ákærðigreiði brotaþola, A, 800.000 krónur í miskabætur ásamt vöxtum skv. 1. mgr. 8.gr. laga nr. 38/2001 frá 1. janúar 2011 til greiðsludags og dráttarvöxtum skv.1. mgr. 6. gr., sbr. 9. gr. sömu laga frá 2. október 2016 tilgreiðsludags. Ákærði greiðiallan sakarkostnað, þar með talinn útlagðan kostnað vegna læknisvottorðs,35.000 krónur, málsvarnarlaun skipaðs verjanda hans, Sigmundar Hannessonarlögmanns, 1.000.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti og þóknun skipaðsréttargæslumanns brotaþola, Sigmundar Guðmundssonar lögmanns, 642.940 krónur aðmeðtöldum virðisaukaskatti auk útlagðs kostnaðar lögmannsins, 100.201 krónu.
|
Mál nr. 375/2007
|
Kærumál Börn Bráðabirgðaforsjá
|
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að K hefði forsjá barna málsaðila til bráðabirgða, sem og niðurstaða um umgengnisrétt M. Einnig var staðfest að M og K væri óheimilt að fara með börnin úr landi meðan forsjármálið væri til meðferðar fyrir dómi.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson og Markús Sigurbjörnsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 6. júlí 2007, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 12. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 27. júní 2007, þar sem leyst var úr ágreiningi aðilanna um forsjá tveggja barna þeirra til bráðabirgða og umgengni við þau. Kæruheimild er í 5. mgr. 35. gr. barnalaga nr. 76/2003. Sóknaraðili krefst þess að sér verði falin forsjá barnanna A og B til bráðabirgða. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Varnaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur og sér dæmdur kærumálskostnaður. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðili verður dæmdur til að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, M, greiði varnaraðila, K, 150.000 krónur í kærumálskostnað. Mál þetta sem þingfest var 7. júní sl., var tekið til úrskurðar 25. júní sl. Sóknaraðili er K, [...], Reykjavík, en varnaraðili er M, [...], Reykjavík. Sóknaraðili krefst úrskurðar um að henni verði falin forsjá barna aðila, A og B, til bráðabirgða, þar til endanlegur dómur gengur um forsjá þeirra. Þá er þess krafist að dómurinn kveði á um inntak umgengnisréttar varnaraðila og barnanna meðan forsjármálið er rekið. Loks er krafist málskostnaðar. Varnaraðili krefst þess að hafnað verði kröfu sóknaraðila. Þá krefst hann þess að honum verði falin forsjá barnanna til bráðabirgða þar til forsjármál milli aðila verður til lykta leitt. Varnaraðili krefst þess, verði sóknaraðila fengin bráðabirgðaforsjá drengjanna, að kveðið verði á um það í úrskurðinum að ekki megi fara með þá úr landi að óloknu forsjármálinu. Loks krefst hann málskostnaðar. Aðilar máls þessa gengu í hjónaband [...] 2002 í Úkraínu og fluttu í kjölfarið til Íslands. Eiga þau saman tvo drengi, A, fæddan [...] 2002, og B, fæddan [...] 2004. Bæði sóknar- og varnaraðili, ásamt börnunum, eru með lögheimili að [...]. Í apríl sl. kom upp ágreiningur milli aðila og fór varnaraðili af heimilinu 23. apríl, ásamt eldri syni þeirra, A. Fyrir dómi kvaðst hann fyrst hafa farið til móður sinnar, með drenginn, og ætlað að vera þar í tvo til þrjá daga, en þaðan hafi þeir farið í sumarbústað þar sem þeir dvöldust í eina viku. Varnaraðili kvað þá feðga hafa búið hjá móður varnaraðila eftir þetta, en hafa fengið íbúð á leigu fyrir um þremur til fjórum vikum síðan. A hefur verið hjá föður sínum þennan tíma og hefur ekki verið í leikskóla síðan 23. apríl sl., en varnaraðili kveðst hafa fengið fyrir hann pláss hjá dagmömmu. Var A áður á leikskólanum [...]. Yngri sonur aðila, B, hefur búið hjá móður sinni sem býr á [...], þar sem aðilar bjuggu áður saman, og hefur hann haldið áfram á [...]. Skilnaðarmál mun vera til meðferðar hjá sýslumanninum í Reykjavík. Sóknaraðili höfðaði forsjármál á hendur varnaraðila hinn 11. maí sl. og var það þingfest í Héraðsdómi Reykjavíkur 22. maí. Sóknaraðili kveðst byggja kröfu sína um bráðabirgðaforsjá barna aðila á 35. gr. barnalaga nr. 76/2003. Telur sóknaraðili að brýna nauðsyn beri til að ákvarða forsjá til bráðabirgða til að tryggja að börnin hafi aðgang að báðum foreldrum á meðan forsjárdeila þeirra sé til lykta leidd. Kveður hún varnaraðila hafa farið með eldra barn þeirra í felur í apríl sl. og ekki hafa svarað áskorunum um að skila barninu eða ræða hvernig forsjá verði best fyrir komið. Sóknaraðili kveðst telja það vera börnunum fyrir bestu að henni verði falin forsjá þeirra á meðan forsjármálið er rekið. Kveðst hún hafa áhyggjur af eldri syni aðilanna þar sem óvissa ríki um aðstæður hans, honum sé nauðsynlegt að sækja leikskóla og fylgja daglegri venju sem hann þekki og hafi alist upp við. Telur hún ástæðu þess að varnaraðili fari ekki með drenginn í leikskóla vera þá að hann vilji koma í veg fyrir að sóknaraðili hafi aðgang að barninu. Sóknaraðili kveðst vera í fullri vinnu í [...], og hefur lagt fram vottorð vinnuveitanda um það. Sóknaraðili telur að varnaraðili hafi tálmað því að hún umgangist son sinn en varnaraðili hafi ítrekað hafnað umgengni. Telur hún að tálmun þessari verði ekki aflétt með öðrum hætti en að henni verði fengin forsjá drengjanna. Sóknaraðili vísar þessu sínu til stuðnings til 34. og 46. gr. barnalaga nr. 76/2003. Við flutning málsins kvað lögmaður sóknaraðila fráleitt að sóknaraðili myndi fara með synina til Úkraínu á meðan á forsjármáli sem hún hefði höfðað stæði, enda hefði hún enga hagsmuni af því. Þá hefði sóknaraðili boðist til að láta vegabréf drengjanna af hendi til dómara meðan málið væri til meðferðar, en því verið hafnað af hálfu varnaraðila. Loks vísaði lögmaðurinn til þess að milli Íslands og Úkraínu gilti samningur um brottnám barna. Varnaraðili kveðst krefjast þess að kröfu sóknaraðila verði hafnað og að sér verði falin forsjá drengjanna til bráðabirgða. Varnaraðili styður kröfur sínar þeim rökum að hann hafi um langt skeið haft miklar áhyggjur af velferð sonanna vegna skapbresta sóknaraðila. Kveður hann hana hafa hegðað sér gagnvart þeim á máta sem ekki sé móður sæmandi, en hún hafi meðal annars beitt eldri drenginn ofbeldi. Hafi varnaraðili lagt fram kæru á hendur sóknaraðila til Barnaverndar Reykjavíkur af þessum sökum. Varnaraðili telur öll rök hníga að því að mjög varhugavert sé að veita sóknaraðila bráðabirgðaforsjá barnanna. Kveðst varnaraðili hafa tekið þann kost að fara með A að heiman í nokkra daga í lok apríl þar sem sóknaraðili hafi verið í miklu ójafnvægi, öskrað og verið með svívirðingar, sem ekki hafi verið við hæfi að börnin heyrðu eða væru vitni að. Hafi það sérstaklega átt við A sem hafi mun frekar en B, sem sé töluvert yngri, orðið fyrir óheppilegum áhrifum af æðisköstum móður sinnar. Þegar varnaraðili hafi ætlað að snúa heim aftur hafi sóknaraðili verið búin að skipta um læsingu, og varnaraðili hafi ekki síðan fengið að ná í föt sín eða persónulega muni, þrátt fyrir ósk þar að lútandi. Varnaraðili kveður sóknaraðila ítrekað hafa haft í hótunum um að fara með synina til heimalands síns, Úkraínu, og meðal annars hafa tekið vegabréf þeirra traustataki. Við munnlegan flutning málsins kvað lögmaður varnaraðila hann ekki hafa þorað að fara með A á leikskólann vegna hótana móðurinnar, en hins vegar hafa fundið dagmömmu sem gæti hugsað um báða drengina. Kveðst hann vera hræddur um að sjá syni sína ekki aftur. Varnaraðili kveður aðstæður sínar vera góðar, hann keyri leigubíl í fullu starfi, og hafi fengið íbúð á leigu. Sóknaraðili styður kröfu sína um forsjá sona þeirra varnaraðila einkum þeim rökum að umgengni hennar við eldri drenginn, A, hafi verið tálmað af hálfu varnaraðila. Þá vísar hún til þess að með því að fela henni forsjá beggja drengjanna væru þeir í því umhverfi sem þeir þekktu og meiri festa í lífi þeirra. Tekin var skýrsla af varnaraðila fyrir dóminum. Hann sagði svo frá að hann hefði farið með A til móður sinnar í tvo til þrjá daga, eftir rifrildi við sóknaraðila í apríl sl. Kvað hann sóknaraðila hafa komið þangað í tvígang og ætlað að taka drenginn með sér, hafi hann viljað leyfa henni að hitta drenginn en ekki fara með hann. Vegna þess að hún hafi verið æst og reynt að rífa drenginn af þeim hafi varnaraðili farið með hann í sumarbústað í eina viku. Varnaraðili kvað A ekki hafa farið á leikskóla síðan þetta var. Kom fram hjá varnaraðila að hann hafi ekki farið með A á leikskóla af ótta við það að móðir drengsins myndi ná í hann þar. Kvað varnaraðili A hafa verið hjá dagmömmu í Kópavogi síðustu viku, sem héti D, en fram að því hafi varnaraðili verið frá vinnu að mestu, til að geta verið með drengnum á daginn. Þá kvaðst varnaraðili hafa fengið íbúð á leigu í [...] fyrir þremur til fjórum vikum, en kvaðst ekki vilja gefa upp heimilisfangið. Varnaraðili styður kröfu sína um forsjá meðan máli aðila er ráðið til lykta einkum við það að vegna skapofsa móður drengjanna og hættu á að hún fari með þá til Úkraínu sé ekki ráðlegt að hún hafi forræði þeirra. Til stuðnings staðhæfingum sínum um skapofsa sóknaraðila hefur varnaraðili lagt fram bréf C þar sem fram kemur að C hafi séð er sóknaraðili var stödd í verslun C að hún hafi verið ströng við syni sína og löðrungað eldri strákinn. Sóknaraðili kveður ekki rétt að hún hefði lagt hendur á son sinn, svo sem haldið hefur verið fram af hálfu varnaraðila, og kannast ekki við staðhæfingar varnaraðila um skapofsa. Þá hafa verið lögð fram gögn frá vinnuveitendum sóknaraðila, samstarfsfélögum og kennurum við Háskóla Íslands, sem þykja styðja mál hennar. Einhliða fullyrðingar varnaraðila og fyrrnefnt óstaðfest bréf, þykja ekki leiða líkur að því að sóknaraðili eigi við skapbresti að stríða þannig að áhrif geti haft á ákvörðun um forsjá til bráðabirgða. Sóknaraðili hefur höfðað mál fyrir dóminum til að fá forsjá beggja barna sinna og er málinu ólokið. Bauðst hún til að afhenda vegabréf A og B meðan á málinu stæði. Þá hefur varnaraðili krafist þess að úrskurðað verði að ekki megi að óloknu forræðismálinu fara með börnin úr landi. Í máli þessu hefur ágreiningur foreldranna leitt til þess að samstarf um umönnun þeirra hefur ekki verið gott. Lögð hafa verið fram bréf frá leikskólanum [...] til Barnaverndar Reykjavíkur sem send voru í tilefni af kvörtun föður drengjanna til nefndarinnar 18. maí sl. Í bréfunum kemur fram að drengirnir virðist hafa orðið fyrir sorg og skynji að líkindum höfnun vegna brotthvarfs bróður og annars foreldris. Engin könnun hefur farið fram á hæfni aðila til að fara með forsjána. Við ákvörðun um forsjá barnanna þar til forsjárdeilu foreldra þeirra verður ráðið til lykta verður að líta til þess hvernig unnt sé að skapa festu um forsjána meðan könnun og frekari gagnaöflun fer fram. Mikilvægt er að sem minnst röskun verði á högum barnanna og dvalarstað. Þá er mikilvægt að drengirnir njóti umgengni við báða foreldra og samvista hvor við annan, eftir því sem unnt er. Þykir samkvæmt þessu verða að líta til þess að varnaraðili hefur tálmað umgengni eldri sonarins við móður, en sóknaraðili mun ekki hafa hitt eldri son sinn síðan í apríl. Þá hefur drengurinn verið tekinn úr leikskóla þar sem hann hafði áður gengið og feðgarnir flutt í sumarbústað, næst til móður varnaraðila, og loks í íbúð sem varnaraðili kveðst hafa fengið á leigu. Þykir eins og hér stendur á virðast sem meiri festa og reglusemi fælist í því að drengirnir héldu áfram leikskólagöngu sinni, á þeim leikskóla sem þeir voru báðir fram að samvistarslitum foreldra, og byggju jafnframt á sínu gamla heimili, ásamt móður sinni, og ömmu sem upplýst er að búi hjá sóknaraðila. Vegna deilu aðilanna þykir varlegast að fela móðurinni einni forsjá drengjanna þar til dómur gengur í forsjármálinu. Við ákvörðun um umgengni til bráðabirgða verður litið til þess að mikilvægt er að börnin njóti umgengni og haldi góðum tengslum við báða foreldra sína. Verður umgengni varnaraðila við börnin ákveðin þannig að hann hafi umgengni við þau aðra hverja helgi. Skuli hann sækja börnin á leikskóla í lok skóladags á miðvikudegi og skila þeim aftur þangað við upphaf skóladags á mánudegi. Kröfu varnaraðila um að kveðið verði á um að ekki megi að óloknu máli fara með börnin úr landi hefur ekki verið mótmælt af hálfu sóknaraðila, og verður hún tekin til greina eins og hún er fram sett, sbr. 4. mgr. 35. gr. barnalaga nr. Ákvörðun málskostnaðar bíður dóms í forsjármáli aðila. Allan Vagn Magnússon héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan. Sóknaraðili, K, skal fara með forsjá barna sinna og varnaraðila, M, til bráðabirgða. Varnaraðili skal hafa umgengni við börnin aðra hverja helgi. Hann skal sækja börnin á leikskóla í loks skóladags á miðvikudegi og skila þeim aftur þangað við upphaf skóladags á mánudegi. Skal umgengni hefjast miðvikudaginn 11. júlí. Aðilum er óheimilt að fara með börnin úr landi meðan forsjármálið er til meðferðar fyrir dómi. Ákvörðun málskostnaðar bíður dóms í forsjármáli aðila.
|
Mál nr. 340/2017
|
Líkamstjón Vátryggingarsamningur Slysatrygging Matsgerð Gjafsókn
|
A krafði V hf. um bætur vegna slys sem hann varð fyrir þegar hann klemmdi fingur á milli timburstafla og lyftarabrettis. Deildu aðilar um hvort að áverkinn sem A hlaut við slysið hefði leitt til psoriasisliðagigtar eða hvort að gigtin væri af völdum psoriasissjúkdóms sem hann var með. Í málinu lá fyrir matsgerð dómkvaddra matsmanna þar sem fram kom að ekkert benti til þess að A hefði verið með psoriasisliðagigt áður en hann klemmdi sig og að langflestir sem væru með psoriasis í húð fengu ekki liðagigt. Með ólíkindum væri að gigtin hefði komið fram hjá A fyrir tilviljun á sama stað og áverkinn aðeins nokkrum dögum eftir að hann klemmdi sig. Var talið sannað að áverkinn hefði komið psoriasisliðagigtarferlinu af stað eins og lagt var til grundvallar í matsgerðinni. Þá hefði V hf. ekki hnekkt því mati dómkvaddra matsmanna að óvíst væri að A hefði fengið liðagigt og ósennilegt væri að hún hefði orðið jafn hraðvirk og alvarleg og raun bar vitni nema vegna áverkans. Var krafa A því tekin til greina.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma Ólafur Börkur Þorvaldsson hæstaréttardómari, GuðrúnErlendsdóttir settur hæstaréttardómari og Oddný Mjöll Arnardóttirlandsréttardómari.Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 31. maí 2017. Hann krefst sýknu ogmálskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðarfyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar sem honum hefur verið veitt. Með vísan til forsendna hins áfrýjaðadóms verður hann staðfestur.Áfrýjanda verður gert að greiðamálskostnað fyrir Hæstarétti sem rennur í ríkissjóð. Um þann kostnað oggjafsóknarkostnað stefnda fer eftir því sem segir í dómsorði.Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur skal veraóraskaður.Áfrýjandi, Vátryggingafélag Íslandshf., greiði 1.000.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti sem renni íríkissjóð.Allur gjafsóknarkostnaður stefnda, A,fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknunlögmanns hans, 1.000.000 krónur.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 6. mars2017I Mál þetta, sem var dómtekið 6. febrúarsl., er höfðað 29. júní 2016 af A, [...] á [...], gegn VátryggingafélagiÍslands, Ármúla 3 í Reykjavík. Stefnandi krefst þess aðallega aðstefndi verði dæmdur til þess að greiða honum 5.836.077 krónur með vöxtumsamkvæmt 4. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, sbr. 1. mgr. 123.gr. laga nr. 30/2004, um vátryggingarsamninga, af 2.807.576 krónum frá 14.ágúst 2013 til 12. mars 2014, en með dráttarvöxtum af 5.836.077 krónum samkvæmt1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá þeim degi tilgreiðsludags. Til vara gerir stefnandi þá kröfu aðstefndi verði dæmdur til þess að greiða honum 5.533.227 krónur með vöxtumsamkvæmt 4. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, sbr. 1. mgr. 123.gr. laga nr. 30/2004, um vátryggingarsamninga, af 2.807.576 krónum frá 14.ágúst 2013 til 12. mars 2014, en með dráttarvöxtum af 5.533.227 krónum samkvæmt1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá þeim degi tilgreiðsludags. Til þrautavara krefst hann þess aðstefndi greiði honum 5.735.042 krónur með vöxtum samkvæmt 4. gr. laga nr.38/2001, um vexti og verðtryggingu, sbr. 1. mgr. 123. gr. laga nr. 30/2004, umvátryggingarsamninga, af 2.922.130 krónum frá 22. desember 2014 til 2. desember2015, en með dráttarvöxtum af 5.735.042 krónum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr.38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá þeim degi til greiðsludags. Stefnandi krefst málskostnaðar í öllumtilvikum úr hendi stefnda eins og málið væri ekki gjafsóknarmál. Stefndi krefst aðallega sýknu en tilvara að kröfur stefnanda verði lækkaðar. Í báðum tilvikum krefst hannmálskostnaðar úr hendi stefnanda. II Atvik málsins eru þau að 14. mars 2012varð stefnandi fyrir óhappi þegar hann var að taka til í bílageymslu sinni. Munhann hafa verið að raða timbri á lyftarabretti við tiltektina þegar hannklemmdi litlafingur vinstri handar milli timburstaflans og brettisins þannig aðþað blæddi undan nöglinni. Fimm dögum síðar, 19. mars 2012, leitaði stefnanditil Heilbrigðisstofnunar Vesturlands. Í áverkavottorði læknis um skoðun ogmeðferð kemur fram að vinstri litlifingur hafi bólgnað upp og þegar hannleitaði til læknis hafði bólgan og roðinn ekki náð að hjaðna. Þar segir ennfremur að í upphafi hafi verið talið að um „sýkingu eða gigt“ væri að ræða ífingrinum og hafi stefnandi verið meðhöndlaður með gigtarlyfjum. Í öðruvottorði læknis kemur fram að við þessa fyrstu læknisheimsókn eftir slysið hafistefnandi verið með psoriasisútbrot á hnjám og að læknir hafi talið hugsanlegtað hann væri með psoriasisgigt. Þrátt fyrir að stefnandi tæki gigtarlyfversnuðu einkennin og leitaði stefnandi á ný til HeilbrigðisstofnunarVesturlands 21. mars 2012. Var þá kominn roði í litlafingur og út í lófann.Stefnandi var þá settur á sýklalyf þar sem talið var að sýking væri komin ísinaslíður í lófanum. Ástandið mun ekki hafa skánað og fór stefnandi 11. apríl2012 á slysa- og bráðadeild Landspítalans þar sem handarskurðlæknir skoðaðihöndina. Hann mun hafa komist að þeirri niðurstöðu að um sýkingu væri að ræðaog hélt stefnandi áfram að taka sýklalyf. Stefnandi gekkst undir aðgerð 8.október 2012 hjá B, sérfræðingi í bæklunar- og handarskurðlækningum, að beiðniC, prófessors í gigtarlækningum, í því skyni að taka sýni, einkum til aðútiloka „atýpíska berkla“. Í gögnum málsins kemur fram að engar bakteríur hafigreinst við smásjárskoðun og ekkert hafi vaxið úr ræktun. Vefjaskoðun sýndivægar, ósértækar bólgur. Segulómun fór fram á vinstri hendinni10. desember 2012. Niðurstaða hennar gaf til kynna verulegar „bólgubreytingar ílitlafingri og þumli“, bæði í beini og mjúkpörtum. Kemur þar fram að þessarbreytingar séu „óspecifiskar“ og sýni „bjúg í beininu og einnig corticlarof...“. Stefnandi kom á ný í skoðun til B 9.janúar 2013. Við þá skoðun kom í ljós að stefnandi bjó enn við hreyfiskerðinguí litlafingri og þumli en að verkir hefðu dvínað. Litlifingur var gildur meðdreifðri bólgu en án roða og þumallinn var sömuleiðis gildur, en án roða eðaaukins hita. Stefnandi mun hafa verið skoðaður af Bað nýju 14. ágúst 2013 vegna bólgu og verkja í vinstri úlnlið. Ígöngudeildarnótu sem B ritar af þessu tilefni hefur hann eftir stefnanda aðgigtarprufur sem C gigtarlæknir hafi tekið hafi reynst neikvæðar. B vísarstefnanda þó að nýju til C. Í fyrirliggjandi matsgerð dómkvaddra matsmannakemur fram að C hafi í kjölfarið greint stefnanda með psoriasisliðagigt.Stefnandi hóf lyfjameðferð við henni í september 2013. Í matsgerðinni segir aðmeðferðarsvörun hafi í fyrstu verið góð. Hinu stefnda tryggingarfélagi var sendtilkynning um tjón stefnanda á eyðublaði frá félaginu 14. febrúar 2013. Þar erað finna lýsingu á slysinu og meiðslum stefnanda. Kemur þar fram að stefnandihafi, í kjölfar þess að stefnandi klemmdi sig, glímt við meiri háttar sýkingu ílitlafingri sem hafi breiðst út í höndina, aðallega í þumalfingur og úlnlið.Áverkavottorð frá Heilbrigðisstofnun Vesturlands barst stefnda 23. maí sama ár.Þar er stefnandi greindur með sýkingu í húð (L08.9) og ósérgreindaliðslímubólgu (e. synovitis and tenosynovitis, unspecified (M65.9)). Í þessuvottorði er jafnframt vikið að því sem áður sagði að í fyrstu hafi verið taliðað um gigt væri að ræða en að einkennin hefðu ekki lagast við töku gigtarlyfja.Þar er síðan sjúkrasaga stefnanda rakin í stuttu máli í kjölfar atviksins unsvottorðið var gefið út. Eftir að áverkavottorðið barst stefndasendi félagið lögmanni stefnanda tölvuskeyti 31. maí 2013 þar sem fallist var áað atvikið væri bótaskylt. Þar var þó dregið í efa að stefnandi hefði veriðóvinnufær í eitt ár, eins og fram kæmi í áverkavottorðinu. Aðilar leituðu sameiginlega eftir þvívið D lækni að hann legði mat á afleiðingar slyssins. Matsgerð D er dagsett 12.febrúar 2014. Þar kemst hann að þeirri niðurstöðu að við klemmuáverkann hafistefnandi hlotið sár og að síðar hafi komist sýking í sárið. Hafi stefnandisýkst í sinaslíðri „beygjusinar vinstri litlafingurs og þetta síðan leitt yfirí þumalfingur en þekkt er samband milli sinaslíðra þessara tveggja fingra“. Ímatsgerðinni er því næst gerð grein fyrir öðrum einkennum er lýstu sér í bólgulófamegin í úlnlið er leiddi út í fingur og var talið að sýking hefði boristþangað. Að teknu tilliti til skemmda og hreyfiskerðingar í litlafingri, þumliog úlnlið er í matsgerðinni komist að þeirri niðurstöðu að læknisfræðilegörorka teljist vera 20%, stöðugleikatímamark væri 14. ágúst 2013 og að fyrsthafi verið tímabært að meta afleiðingar slyssins á þeim tíma. Í málinu liggur fyrir viðbótarmatsgerðmatsmannsins, dags. 8. maí 2014, sem stefndi óskaði eftir til að metaafleiðingar slyssins annars vegar og hins vegar afleiðingar seinkaðrargreiningar. Í þeirri matsgerð segir að matsmaður telji að um „smávægileganskaða“ hafi verið að ræða í byrjun sem hafi haft alvarlegar afleiðingar. Þástaðfesti hann að síðbúin greining hafi ekki verið óeðlileg miðað við fyrstueinkenni og hvernig þau þróuðust síðar. Stefndi óskaði eftir dómkvaðningumatsmanna 11. nóvember 2014. Þar var m.a. óskað eftir því að matsmenn legðu matá hvaða líkamseinkenni stefnanda væri „á grundvelli læknisfræðilegra gagna,sannanlega hægt að rekja til“ slyssins 14. mars 2012. Yrði á það fallist aðorsakatengsl væru til staðar var óskað mats á tímabundnum missi starfsorku,varanlegri, læknisfræðilegri örorku, stöðugleikatímamarki og hvenær fyrst hafiverið tímabært að meta afleiðingar slyssins. E, bæklunar- og handaskurðlæknir,og F gigtarlæknir voru dómkvaddir til þess að svara þessum spurningum 20. mars2015. Þeir skiluðu matsgerð í málinu sem er annars vegar dagsett 10. júní 2015og hins vegar 2. nóvember 2015. Ekki er ágreiningur um að leggja beri síðaridagsetninguna til grundvallar. Í niðurstöðu matsgerðar dómkvaddramatsmanna er komist að þeirri niðurstöðu að yfirgnæfandi líkur séu á því aðstefnandi hafi aldrei verið með sýkingu í litlafingri heldur „skýrist alltsjúkdómsferlið af psoriasisliðagigt“. Í niðurstöðukaflanum er þetta matrökstutt nánar. Þar er í fyrsta lagi á það bent að stefnandi hafi veriðgreindur með psoriasisliðagigt af C gigtarlækni haustið 2013. Eftir aðviðeigandi lyfjameðferð hófst hafi fengist góð klínísk svörun. Í öðru lagi hafilæknir við fyrstu skoðun 19. mars 2012 lýst útliti fingursins með orðinu„dactilytis“ sem á íslensku kallist „pulsufingur“. Þetta útlit sé einkennandifyrir psoriasisliðagigt. Í þriðja lagi hafi sjúkdómsferli stefnanda veriðóvenjulegt fyrir sýkingu í hendi. Í fjórða lagi komi sjúkdómsferli stefnandaheim og saman við ákveðið afbrigði psoriasisliðagigtar sem ekki virðir„anatómísk plön“. Í matsgerðinni er enn fremur talið útilokað að væg slitgigt íhöndum, sem sjáist á röntgenmyndum í apríl 2012, hafi valdið þeim miklubólgubreytingum, liðskemmdum og skertri hreyfigetu sem hrjái stefnanda. Í svari við því hvort áverkinn 14. mars2012 eigi þátt í tilurð psoriasisliðagigtar er á það bent í matsgerðinni aðslík liðagigt orsakist af samspili erfða og umhverfisþátta. Langflestireinstaklingar með psoriasis í húð fái ekki liðagigt eða yfir 80% þeirra.Samkvæmt viðtölum við stefnanda sé ekkert sem bendi til þess að stefnandi hafihaft psoriasisliðagigt fyrir umræddan áverka 14. mars 2012. Atvikaröðin getibent til orsakatengsla þannig að áverkinn hafi „kveikt í“psoriasisliðagigtinni. Hafi slíku orsakasambandi verið endurtekið lýst ívísindatímaritum. Er það mat hinna dómkvöddu matsmanna að afar líklegt sé að þaðeigi við í tilviki stefnanda. Þá segir í matsgerðinni að án þessa áverka séóvíst hvort matsþoli hefði fengið psoriasisliðagigt og ósennilegt sé að gigtinhefði orðið svona hraðvirk og skemmandi í fingrum. Var læknisfræðilegheildarörorka stefnanda metin 18% og að stöðugleikatímamark miðaðist við 22.desember 2014 þegar árangur meðferðar hafi að fullu verið kominn fram oghámarksbata náð. Telja þeir að fyrst hafi verið tímabært að meta afleiðingarslyssins á þeim degi. Með bréfi stefnda 10. desember 2015 varí ljósi niðurstöðu matsgerðar talið að ekki væri til staðar bótaskylda úrslysatryggingum stefnanda hjá stefnda. Þar var vísað til þess að ekki væru öllhugtaksskilyrði slysahugtaksins fyrir hendi, sem væri skilyrði bótaskyldu, þ.e.að skyndilegur atburður leiddi til meiðsla. Fyrir lægi að stefnandi væri meðpsoriasisliðagigt sem væri sjúkdómur en ekki meiðsli.III. Málsástæður og lagarök stefnanda Á því er byggt af hálfu stefnanda aðhann hafi verið hraustur og án nokkurra einkenna gigtar fyrir slysið 14. mars 2012. Hann telur einsýnt að þær afleiðingar,sem hann búi við í dag, megi rekja til þessa slyss og vísar því til stuðningstil allra framangreindra matsgerða. Stefnanditelur að gögn málsins staðfesti að slysið hafi verið meginorsök líkamstjónsstefnanda. Því til stuðnings vísar stefnandi fyrst og fremst til niðurstöðudómkvaddra matsmanna um að áverkinn sem stefnandi hafi fengið á litlafingurvinstri handar 14. mars 2012 hafi komið psoriasisliðagigtarferli af stað. Ánþessa áverka hafi matsmenn talið mjög ólíklegt að stefnandi hefði yfirhöfuðfengið psoriasisliðagigt og ósennilegt að gigtin hefði orðið svona hraðvirkeins raun beri vitni og skemmandi í fingrum. Stefnandiáréttar einnig að stefndi hafi viðurkennt að slysið væri bótaskylt hjáfélaginu. Þá beri að líta til þess að á stefnda hafi hvílt skylda til þess aðtilkynna stefnanda án ástæðulauss dráttar hygðist félagið bera fyrir sig að þaðværi laust úr ábyrgð í heild eða að hluta eftir að félaginu varð kunnugt umatvik sem hafi getað leyst það undan ábyrgð, sbr. 1. mgr. 31. gr. laga nr.30/2004, um vátryggingarsamninga. Stefnandi telur að stefndi hafi með ölluvanrækt þá skyldu sína, enda hafi legið fyrir frá því að slys stefnanda vartilkynnt til félagsins 14. febrúar 2013 hvernig það hafi borið að. Enn fremurhafi læknisfræðileg gögn legið fyrir frá þeim tíma sem staðfesti hverjarafleiðingar slyssins hafi orðið. Með vanrækslu sinni telur stefnandi að stefndihafi glatað rétti til þess að bera fyrir sig öll ætluð atvik sem geti leystfélagið undan ábyrgð í heild eða að hluta. Hvaðsem öllu öðru líður telur stefnandi ljóst af fyrirliggjandi gögnum að skilyrðislysahugtaksins séu uppfyllt. Af þeim sökum sé stefnda ekki stætt á því aðhafna greiðslu, enda sé greiðsluskylda félagsins skýr og ótvíræð. Stefnandikveður slysið hafa haft afgerandi áhrif á heilsu sína og byggir hann aðalkröfusína á matsgerð D bæklunarlæknis. Aðalkrafan er sundurliðuð og rökstudd ístefnu, en í ljósi ágreiningsefna málsins þykir ekki ástæða til þess að rekja þennanútreikning í dóminum, enda ágreiningslaust að hann tekur mið af skilmálum Fplús 3 fjölskyldutryggingar og almennrar slysatryggingar, sem eiga við ímálinu, að því gefnu að fallist verði á forsendur í framangreindri matsgerð. Stefnandikveður vara- og þrautavarakröfur sínar taka mið af niðurstöðu matsgerðardómkvaddra matsmanna þess efnis að örorka stefnanda nemi 18%. Varakrafan leggurþó til grundvallar að í útreikningi beri að miða við stöðugleikatímamarksamkvæmt matsgerð D. Auk þess er í varakröfu miðað við að vextir falli ábótakröfuna frá sama tíma, og að dráttarvexti eigi að reikna frá þeim degiþegar mánuður var liðinn frá því að matsgerð D lá fyrir. Þrautavarakröfu sínakveður stefnandi hins vegar taka alfarið mið af niðurstöðu dómkvaddra matsmanna,m.a. um stöðugleikatímamark. Umlagarök vísar stefnandi til laga nr. 30/2004, um vátryggingarsamninga, ogmeginreglna vátryggingarréttar. Um almenna vexti vísar hann til 123. gr. laga umvátryggingarsamninga, nr. 30/2004. Um dráttarvaxtakröfuna vísar hann til 3.mgr. 5. gr. og 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, sbr.5. mgr. 123. gr. laga um vátryggingarsamninga. Um málskostnað vísar stefnanditil XXI. kafla laga um meðferð einkamála, nr. 91/1991, einkum 1. mgr. 130. gr. þeirralaga. Stefnandi tekur fram aðhann sé ekki virðisaukaskattsskyldur aðili samkvæmt lögum nr. 50/1988 og þvíverði að taka tillit til skattsins við ákvörðun málskostnaðar.2. Málsástæður og lagarök stefnda Stefndi kveður ágreining málsins lútaað því hvort einkenni stefnanda megi rekja til þess að hann klemmdi fingurinn14. mars 2012 og falli þar með undir bótasvið slysatrygginganna sem afleiðingaraf slysi eins og það hugtak sé skilgreint í skilmálunum. Stefndi bendir á aðsamkvæmt skilmálum trygginganna sé fjallað um hugtakið slys með eftirfarandihætti: „Með hugtakinu slys er átt við skyndilegan utanaðkomandi atburð semveldur meiðslum á líkama þess sem vátryggður er og gerist án vilja hans. Viðmeiðsl á útlimum er þess þó eingöngu krafist að um sé að ræða skyndileganatburð sem veldur meiðslum á líkama vátryggðs og gerist án vilja hans.“ Stefndibyggir á því að tjónið sem stefnandi telur sig hafa orðið fyrir vegna atviksinsfalli utan við gildissvið beggja trygginganna sem ágreiningslaust er að eigi við. Til stuðnings sýknukröfunni vísarstefndi til niðurstöðu dómkvaddra matsmanna en með matsgerð þeirra telurstefndi að færðar hafi verið sönnur á að einkenni stefnanda verði rakin tilsjúkdóms stefnanda. Er þar vísað til umfjöllunar á bls. 9 og 11 í matsgerðinni.Einkennin eigi því rætur að rekja til innra ástands líkama hans, en ekkimeiðsla sem hann hafi hlotið. Atvikið, þegar hann klemmdi litlafingur vinstrihandar, sé ekki orsök þeirra einkenna sem hann búi við í dag. Þvert á mótiverði einkennin rakin til hins undirliggjandi sjúkdóms, psoriasis, sem liggifyrir staðfest í gögnum að stefnandi hafi verið með á þessum tíma, ogfylgikvilla þess sjúkdóms, psoriasisliðagigtar. Það falli utan þess að veraafleiðingar slyss eins og það hugtak sé skilgreint í skilmálunum enda sé þáekki um meiðsl að ræða. Stefndi telur það ekki breyta neinu þóað þetta tiltekna atvik hafi e.t.v. orðið til þess að komapsoriasisgigtarferlinu fyrr af stað eins og dómkvaddir matsmenn benda á. Þaðbreyti ekki þeirri staðreynd að stefnandi hafi á þessum tíma verið meðsjúkdóminn og að rannsóknir hafi sýnt að sá sjúkdómur orsakist af truflun íónæmiskerfinu sem rekja megi til erfða, og einnig að einn fylgikvilli þesssjúkdóms sé psoriasisliðagigt. Stefndi kveður þennan sjúkdóm og gigtinasem honum hafi fylgt hafa orsakað tjón stefnanda. Bendir stefndi á aðniðurstaða dómkvaddra matsmanna verði ekki skilin á annan veg en svo að ánsjúkdómsins og gigtarinnar hefðu þessi einkenni ekki komið fram við það aðstefnandi klemmdi fingurinn 14. mars 2012. Þessa niðurstöðu beri að leggja tilgrundvallar enda hafi stefnandi ekki lagt fram nein gögn sem hnekki henni. Af öllu framangreindu telur stefndi aðenginn skyndilegur og/eða utanaðkomandi atburður utan líkama stefnanda er hannhlaut meiðsl af hafi orsakað tjón stefnanda. Af þeim sökum sé ekki um að ræðabótarétt úr nefndum tryggingum og því beri að sýkna stefnda. Stefndi hafnar því alfarið að hafavanrækt tilkynningarskyldu sína samkvæmt 31. gr. laga nr. 30/2004, eins oghaldið sé fram í stefnu. Í fyrsta lagi hafnar stefndi því aðfyrrnefnd grein eigi við þar sem hún gildi um skaðatryggingu. Slysatryggingeigi undir II. hluta laganna um persónutryggingu, og því eigi 94. gr. lagannavið um tilkynningarskyldu stefnda. Í öðru lagi mótmælir stefndi því aðhafa vanrækt tilkynningarskyldu sína. Þegar stefnandi hafi tilkynnt slysið 14.febrúar 2013 og stefndi viðurkennt bótaskyldu hafi mátt ráða af gögnum, sem þáhafi legið fyrir, að sýking í fingri eftir klemmuáverka hafi verið orsöktjónsins. Það hafi fyrst verið með matsgerð dómkvaddra matsmanna 2. nóvember2015 að staðfest hafi verið að orsök tjónsins væri sjúkdómur stefnanda og aðþað félli þar af leiðandi ekki undir slysahugtakið. Stefndi hafi tilkynntstefnanda rúmlega mánuði síðar, með bréfi 10. desember 2015, að atvikið væriekki bótaskylt. Því hafi stefndi brugðist við eins fljótt og mögulegt var eftirað staðreyndir hafi komið í ljós. Stefndi hafnar því sérstaklega aðmatsgerð dómkvaddra matsmanna staðfesti í meginatriðum niðurstöður matsgerðarD. Eins og fram hafi komið hafi niðurstaða matsgerðar dómkvaddra matsmannaverið allt önnur en fram komi í síðarnefnda matinu um orsakatengsl milliatviksins og tjóns stefnanda. Varakröfu sína byggir stefnandi á þvíað verði bótaréttur talinn vera til staðar úr þeim tryggingum sem krafan snúiað beri að miða útreikning bóta við niðurstöður dómkvaddra matsmanna, endahnekki sú matsgerð utanréttarmatinu. Því er sérstaklega mótmælt af hálfustefnda, sem haldið er fram í stefnu, að fjárhæð bóta eigi að miða við matsgerðD vegna athafnaleysis stefnda. Stefndi mótmælir enn fremur aðdráttarvextir verði dæmdir frá fyrri tíma en dómsuppsögu, enda liggi ekki fyrirfyrr en þá hvort stefnandi eigi kröfu á hendur stefnda. Í öllu falli getidráttarvextir ekki miðast við fyrra tímamark en málshöfðun því það sé fyrst meðstefnu að fjárkrafa hafi verið sett fram á hendur stefnda. Stefndi kveður kröfur sínar einkum byggjast álögum nr. 30/2004, um vátryggingarsamninga, og meginreglum vátryggingaréttar, vátryggingarskilmálumfrítímaslysatryggingarinnar nr. GH20 og nr. SS10, um slysatryggingu, auk laganr. 90/1991, um meðferð einkamála, eftir því sem við á. Kveðst hann byggjamálskostnaðarkröfu sína á 129. og 130 gr. þeirra laga. IV Með málhöfðun sinni krefst stefnandibóta úr annars vegar frítímaslysatryggingu, og hins vegar úr almennrislysatryggingu, sem ágreiningslaust er að veiti stefnanda bótarétt verði færðarsönnur á að skilyrðum skilmála trygginganna sé fullnægt. Í skilmálum beggjatrygginganna kemur fram að stefndi greiði bætur vegna slyss sem vátryggðurverður fyrir m.a. ef það leiðir til varanlegrar, læknisfræðilegrar örorku eðatímabundins missis starfsorku. Með slysi er þá átt við skyndileganutanaðkomandi atburð sem veldur meiðslum á líkama þess sem vátryggður er oggerist án vilja hans. Verði meiðsli á útlim er þó vikið frá þeirri kröfu að umutanaðkomandi atburð hafi verið að ræða. Er þá einungis krafist að „um sé aðræða skyndilegan atburð sem veldur meiðslum á líkama vátryggðs og gerist án viljahans“. Þar sem einkenni stefnanda eru á útlim lýtur efnislegur ágreininguraðila að þessum áskilnaði fyrir bótarétti vátryggðs. Ágreiningslaust er að atvikið, þegarstefnandi klemmdi sig 14. mars 2012, er skyndilegur atburður í framangreindrimerkingu. Ágreiningur aðila lýtur aftur á móti að því hvort þessi atburður hafivaldið þeim meiðslum sem stefnandi byggir bótakröfu sína á. Í framlögðum gögnum, vottorðum lækna,álitsgerð og matsgerð dómkvaddra matsmanna er einkennum stefnanda lýst allt fráþví að hann klemmdi sig. Með þessum gögnum er upplýst að eftir það atvik hafistefnandi glímt við bólgur, verki og hreyfiskerðingu í vinstri hendi. Að matidómsins fer ekki milli mála að framangreind einkenni stefnanda teljast verameiðsli í almennri merkingu þess orðs. Breytir engu í því sambandi þó aðeinkennin og allt „sjúkdómsferlið“ sé í matsgerð dómkvaddra matsmanna taliðskýrast af psoriasisliðagigt. Hins vegar er í máli þessu uppi vafi um það hvortframangreindur atburður, þegar stefnandi klemmdi sig, hafi valdið meiðslunumeða hvort hann sé af völdum psoriasis-sjúkdóms sem stefnandi var þá með. Um þetta álitaefni er fjallað ímatsgerð dómkvaddra matsmanna. Þar er á það bent að ekkert bendi til þess aðstefnandi hafi verið með psoriasisliðagigt áður en hann klemmdi sig 14. mars2012 þó að fyrir liggi að hann hafi verið með sár á húð af völdum psoriasis. Þákemur þar fram að langflestir með psoriasis í húð fái ekki liðagigt eða yfir80% þeirra. Jafnframt segir þar að í vísindagreinum á þessu sviði hafi ítrekaðverið lýst atburðarás þar sem áverki „kveikir í“ psoriasisliðagigt og líði þámjög skammur tími milli áverkans og liðagigtareinkenna. Tekur dómurinn undirmeð dómkvöddum matsmönnum að það verði að teljast með ólíkindum aðpsoriasisliðagigt hafi komið fram hjá stefnanda fyrir tilviljun á sama stað ogáverkinn aðeins nokkrum dögum eftir að hann klemmdi sig. Samkvæmt framansögðu verður að teljasannað að áverkinn, sem stefnandi hlaut við það að klemma sig 14. mars 2012,hafi komið psoriasisliðagigtarferli af stað, eins og lagt er til grundvallar ímatsgerð dómkvaddra matsmanna. Psoriasis-sjúkdómur stefnanda og áverkinn voruþví samverkandi orsakir meiðsla stefnanda. Það er jafnframt mat hinna dómkvöddumatsmanna að óvíst sé að stefnandi hefði fengið liðagigt, og ósennilegt aðgigtin hefði orðið jafn hraðvirk og alvarleg og raun ber vitni, nema vegnaáverkans. Þessari ályktun dómkvaddra matsmanna hefur stefndi ekki hnekkt meðyfirmatsgerð eða á annan hátt. Þegar jafnframt er litið til þess að sjúkdómurstefnanda var viðvarandi ástand og einkenni liðagigtar koma fram strax íkjölfar áverkans verður á það fallist að atvikið, þegar stefnandi klemmdi sig,hafi valdið honum meiðslum þannig að skilyrðum skilmála trygginganna séfullnægt. Þar er ekki að finna undanþágu frá bótaskyldu vegna óvenjulegra ogalvarlegra afleiðinga minni háttar áverka sem getur tekið til atvika í þessumáli. Því ber að fallast á að stefnandi eigi bótarétt úr tryggingunum. Aðalkrafa stefnanda, um að stefndigreiði sér 5.836.077 krónur úr tryggingunum, styðst við matsgerð D, en hannkomst að þeirri niðurstöðu að stefnanda hefði hlotið 20% læknisfræðilega örorkuaf völdum sýkingar í vinstri hendinni og að stöðugleikatímamark hefði verið 14.ágúst 2013. Varakrafa stefnanda styðst einnig við stöðugleikatímamark þessararsömu matsgerðar auk þess sem dráttarvaxtakrafan miðast við þann tíma þegar húnlá fyrir. Stefndi mótmælir þessum forsendum kröfugerðar stefnanda þar semleggja beri matsgerð dómkvaddra matsmanna til grundvallar. Þar var komist aðþeirri niðurstöðu að læknisfræðileg örorka stefnanda sökum psoriasisliðagigtarværi 18% og að stöðugleikatímamark hefði verið 22. desember 2014 þegar árangurmeðferðar hafði að fullu komið fram og hámarksbata verið náð. Samkvæmt 1. mgr. 44. gr. laga nr.91/1991, um meðferð einkamála, metur dómari sönnunargildi þeirra gagna sem lögðeru fyrir dóminn, sbr. enn fremur 2. mgr. 66. gr. sömu laga. Matsgerð tveggjadómkvaddra matsmanna, sem aflað er á grundvelli fyrrgreindra laga um meðferðeinkamála, vegur almennt þyngra við sönnunarmatið en matsgerð eins sérfræðingssem er aflað utan réttar. Stefnandi hefur ekki hnekkt efnislegri niðurstöðuhinna dómkvöddu matsmanna, hvorki um örorku stefnanda né stöðugleikatímamark.Ber að leggja hana til grundvallar við sönnun um þessi atriði og koma aðal- ogvarakrafa því ekki til álita. Þrautavarakrafa stefnanda tekur, einsog áður segir, mið af niðurstöðu dómkvaddra matsmanna. Stefndi hefur hvorkigert athugasemd við útreikning þrautavarakröfunnar né við vaxtakröfu stefnandaaf dagpeningum samkvæmt 4. gr. laga nr. 38/2001. Verður samkvæmt framansögðufallist á þessar kröfur. Í þrautavarakröfu krefst stefnandidráttarvaxta frá gjalddaga kröfunnar. Gengur hann þá út frá því að gjalddaginnhafi verið mánuði eftir dagsetningu matsgerðar dómkvaddra matsmanna. Samkvæmt1. mgr. 121. gr. laga nr. 30/2004, um vátryggingarsamninga, fellur krafa umbætur eða vátryggingarfjárhæð í gjalddaga 14 dögum eftir að félagið átti þesskost að afla þeirra gagna sem þörf var á til þess að kanna ábyrgð sína ogreikna út endanlega fjárhæð bóta. Eftir að matsgerð dómkvaddra matsmanna láfyrir var stefnda unnt að reikna út endanlega fjárhæð bóta og gat dregið réttaályktun um ábyrgð sína. Í þessu ljósi og með vísan til 1. mgr. 5. gr. laga nr.38/2001, um vexti og verðtryggingu, verður fallist á kröfu stefnanda um aðbótakrafa hans beri dráttarvexti frá þeim tíma sem krafist er. Eftir atvikum þykir rétt aðmálskostnaður milli aðila falli niður. Stefnandi nýtur gjafsóknar í málinusamkvæmt gjafsóknarleyfi 19. október 2016. Allur gjafsóknarkostnaður stefnandagreiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans, Helga Birgissonarhrl., sem þykir hæfilega ákveðin 1.160.000 krónur og hefur þá verið tekiðtillit til virðisaukaskatts. Ásmundur Helgason héraðsdómari kveðurupp dóm þennan.D Ó M S O R Ð: Stefndi, Vátryggingafélag Íslands hf.,greiði stefnanda, A, 5.735.042 krónur, með vöxtum samkvæmt 4. gr. laga nr.38/2001, um vexti og verðtryggingu, sbr. 1. mgr. 123. gr. laga nr. 30/2004, umvátryggingasamninga, af 2.922.130 krónum frá 22. desember 2014 til 2. desember2015, en með dráttarvöxtum af 5.735.042 krónum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr.38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá þeim degi til greiðsludags. Málskostnaðurmilli aðila fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úrríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans, Helga Birgissonar hrl.,1.160.000 krónur.
|
Mál nr. 531/2017
|
Kærumál Nauðungarvistun
|
Staðfest var niðurstaða héraðsdóms um nauðungarvistun A á sjúkrahúsi, sem ákveðin hafði verið af sýslumanninum á höfuðborgarsvæðinu.
|
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir ÓlafurBörkur Þorvaldsson og Viðar Már Matthíasson og Ingveldur Einarsdóttir setturhæstaréttardómari.Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttarmeð kæru 23. ágúst 2017, en kærumálsgögn bárust réttinum 31. sama mánaðar.Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 22. ágúst 2017, þar sem staðfest varákvörðun sýslumannsins á höfuðborgarsvæðinu 19. sama mánaðar um nauðungarvistunsóknaraðila á sjúkrahúsi. Kæruheimild er í 1. mgr. 16. gr. lögræðislaga nr.71/1997. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úrgildi. Þá krefst hún þóknunar til handa talsmanni sínum vegna meðferðar málsinsfyrir Hæstarétti.Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar.Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hannstaðfestur. Samkvæmt 1. mgr. 17. gr. lögræðislaga greiðist úr ríkissjóðiþóknun skipaðs verjanda sóknaraðila sem ákveðin er að meðtöldum virðisaukaskattieins og í dómsorði greinir. Dómsorð:Hinnkærði úrskurður er staðfestur. Þóknunskipaðs verjanda sóknaraðila, Vilhjálms Hans Vilhjálmssonarhæstaréttarlögmanns, 124.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 22. ágúst 2017.Með kröfu, sem er dagsett19. ágúst sl. og barst réttinum 21. sama mánaðar, hefur sóknaraðili, A, kt. [...],[...] í Reykjavík, krafist þess að felld verði úr gildi ákvörðun sýslumannsinsá höfuðborgarsvæðinu, dags. 19. ágúst sl., þar sem fallist var á að hún yrðivistuð á sjúkrahúsi á grundvelli heimildar í 3. mgr., sbr. 2. mgr. 19. gr.lögræðislaga nr. 71/1997. Jafnframt krefst sóknaraðili þess að málskostnaðurskipaðs talsmanns hennar greiðist úr ríkissjóði, sbr. 1. mgr. 17. gr.lögræðislaga. Málið var þingfest 22. ágúst og tekið samdægurs til úrskurðar. Varnaraðili,Velferðarsvið Reykjavíkurborgar, krefst þess að kröfu sóknaraðila verði hafnaðog að áðurnefnd ákvörðun sýslumanns um vistun sóknaraðila á sjúkrahúsi verðistaðfest. Íbeiðni varnaraðila til sýslumannsins á höfuðborgarsvæðinu um að sóknaraðiliverði vistaður á sjúkrahúsi kemur fram að í sumar hafi þjónustumiðstöð [...]verið að berast kvartanir og áhyggjur af hegðun og ástandi sóknaraðila.Sóknaraðili hafi ógnað nágranna sínum með hnífi og slegið öllu öryggiskerfi útí húsinu eftir að hafa rifið niður reykskynjara. Fengin hafi verið héraðslæknirtil að meta þörf varnaraðila á læknisaðstoð. Hafi sóknaraðili ekki veriðtilbúin til að leita sjálfviljug læknisaðstoðar og hafi hún því verið flutt ílögreglufylgd á bráðamóttöku geðdeildar þann 17. ágúst sl. Sóknaraðili sé meðalvarlega geðsjúkdóm og séu einkenni nú örlyndi og aðsóknarhugmyndir. Talin sébrýn þörf á læknismeðferð og eftirliti. Sóknaraðili hafi hins vegnar lítiðinnsæi í veikindi sín og hafni meðferð. Sé því talið nauðsynlegt aðnauðungarvista varnaraðila í 21 dag til að veita henni viðeigandi ognauðsynlega meðferð. Meðbeiðninni fylgdi vottorð geðlæknisins, B,dags. 18. ágúst sl. Þar kemur fram að sóknaraðili hafi glímt við illvígaátröskun frá 14 ára aldri og hafi um árabil verið í meðferð hjá átröskunarteymiLandspítala. Átröskunin hafi einkennst af sveltitímabilum og átköstum meðuppköstum. Sóknaraðili hafi til fjölda ára verið í undirþyngd og vannærð.Samhliða hafi sóknaraðili glímt við kvíða og þunglyndistímabil. Fyrir um 8 árumhafi sjúkdómsgangurinn breyst og sóknaraðili byrjað að veikjast með illvíg oflætiseinkenniog geðrofseinkenni. Í kjölfarið hafi hún oft verið nauðungarvistuð á geðdeildog á tímabilum sjálfræðissvipt. Veikindi sóknaraðila hafi illa svarað hefðbundinnimeðferð og meðferðarheldni hafi verið léleg síðustu ár. Sóknaraðili hafi alltafverið andvíg því að taka geðrofslyf og mikill óstöðugleiki einkennt líðan hennar.Hafi sóknaraðili verið í eftirfylgni hjá samfélagsteymi geðdeildar oggöngudeildar Kleppsspítala og fengið geðrofslyf í sprautuformi. Sóknaraðilihafi nú ekki tekið lyf frá því í vor en sjálfræðissvipting hafi runnið út 17.febrúar sl. Í sumar hafi líðan sóknaraðila versnað og hafi borið á vaxandiaðsóknarhugmyndum og undarlegri hegðun. Ívottorðinu er gerð grein fyrir niðurstöðu skoðunar B geðlæknis. Þar kemur framað sóknaraðili sé gríðarlega grönn að sjá, bein standi víða út og sé veikluleg.Læknirinn þekki sóknaraðila vel og hafi því náð góðu sambandi við hana. Sóknaraðili sé ósátt við innlögn og sé vansælog í mikilli vörn. Sóknaraðili sé ræðin en ekki með aukinn talþrýsting. Segistekki vera örugg í íbúð sinni og eigi rétt á því að verja sig. Hún segi að fólksé með lykla að íbúðinni og hún upplifi stöðuga ógn og viðurkenni að sérfinnist fólk vilja jafnvel drepa sig og þurfi að verja sig. Hún hafi neitaðofskynjunum og tilvísunarhugsunum, en ekki útilokað að það sér til staðar. Talimikið um íbúðina sína og verði æst á köflum með aðsóknarhugmyndir. Segistfrekar vilja búa í gámi, eða flytja til útlanda. Taldi læknirinn að geðslagværu hlutlaust, mögulega hækkað og mikill kvíði og spenna til staðar. Ekki hafikomið fram sjálfsvígshugsanir og mat læknirinn sjálfsvígshættu mjög litla og aðsóknaraðili sé hvorki ógnandi eða í ögrandi í framkomu. Bgeðlæknir gaf símaskýrslu fyrir dómi. Hún staðfesti vottorðið sitt og greindifrá ástandi sóknaraðila, en hún kvaðstþekkja vel til hennar. Hún hefði endurtekið veikst frá árinu 2008 og áður veriðnauðungarvistuð og svipt sjálfræði sem hefði nú síðast runnið út í febrúar. Húnteldi hana hafa geðhvarfasjúkdóm. Á haustin og veturna ætti hún við þunglyndiað stríða en örlyndi á vorin og sumrin. Þá glímdi hún við geðrofseinkenni átímabilum. Hún hefði lengi verið mótfallin meðferð, en hún teldi sig glíma viðaukaverkanir af lyfjum og þá gæti átröskunarsjúkdómur hennar einnig haft áhrifá þessa afstöðu. Nauðsynlegt væri að nauðungarvista hana til að koma henni íjafnvægi, en ástand hennar væri þannig að hún gæti ekki séð um sig sjálf utandeildarinnar. Verjandisóknaraðila mótmælti því að skilyrðum lögræðislaga væri fullnægt svo fallastmætti á vistun sóknaraðila á sjúkrahús, enda skilyrði 3. mgr. 19. gr., sbr. 2.mgr. ákvæðisins, ekki uppfyllt. Samkvæmt3. mgr. 19. gr. lögræðislaga nr. 71/1997, sbr. 1. málslið 2. mgr. sömu greinar,má vista sjálfráða mann gegn vilja sínum á sjúkrahúsi til meðferðar í allt að21 sólarhring ef hann er haldinn alvarlegum geðsjúkdómi eða verulegar líkur erutaldar á því að svo sé eða að ástand hans sé þannig að jafna megi til alvarlegsgeðsjúkdóms. Er það jafnframt skilyrði nauðungarvistunar í svo langan tíma aðhún sé talin óhjákvæmileg að mati læknis. Fyrirliggur vottorð geðlæknis þar sem staðfest er að sóknaraðili er stríðir viðalvarlegan geðsjúkdóm og hefur ekki innsæi í ástand sitt og þarfir. Samkvæmtþessu mati og með vísan til þess sem fram hefur komið fyrir dómi um heilsufarsóknaraðila meðan hún hefur dvalið á geðdeild verður á það fallist að hún séhaldin alvarlegum geðsjúkdómi. Jafnframt verður með hliðsjón af vottorðinu ogskýrslugjöf læknis fyrir dómi að fallast á að ástand hennar kalli á tímabundnadvöl á geðdeild til að tryggja viðeigandi lyfjagjöf, aðstoð og eftirfylgni.Sóknaraðili virðist ekki gera sér sjálf grein fyrir ástandi sínu og ermótfallin því að dvelja áfram á sjúkrahúsinu í því skyni að fá þá læknisaðstoðsem hún er í brýnni þörf fyrir. Eins og heilsufari hennar er háttað telurdómurinn í ljós leitt með framlögðum gögnum og vætti geðlæknis fyrir dómi aðvistun á sjúkrahúsi gegn hennar vilja sé óhjákvæmileg. Með vísan til þess semrakið hefur verið er á það fallist að skilyrðum 3. mgr., sbr. 1. málslið 2.mgr. 19. gr. lögræðislaga nr. 71/1997, sé fullnægt, og að ekki sé efni til þessað fella ákvörðun sýslumanns úr gildi eins og sóknaraðili fer fram á. Samkvæmt1. mgr. 17. gr. lögræðislaga nr. 71/1997 ber að greiða allan kostnað málsins úrríkissjóði, þar með talin þóknun skipaðs talsmanns sóknaraðila, Vilhjálms HansVilhjálmssonar hrl., sem þykir hæfilega ákveðin 160.000 krónur og hefur þáverið tekið tillit til virðisaukaskatts. BarbaraBjörnsdóttir héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan.Ú R S K U R Ð A R O R Ð: Hafnaðer kröfu sóknaraðila, A, um að felld verði úr gildi ákvörðun sýslumannsins áhöfuðborgarsvæðinu 19. ágúst 2017 um nauðungarvistun hennar á grundvelli 3.mgr. 19. gr. lögræðislaga nr. 71/1997. Allurkostnaður málsins, þar með talin þóknun skipaðs talsmanns sóknaraðila, VilhjálmsHans Vilhjálmssonar hrl., 160.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
|
Mál nr. 104/2007
|
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
|
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Jón Steinar Gunnlaugsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 21. febrúar 2007, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 22. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 21. febrúar 2007, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 28. febrúar 2007 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst þess aðallega að varnaraðila verði gert að sæta gæsluvarðhaldi til föstudagsins 2. mars 2007 kl. 16 en til vara að hinn kærði úrskurður verði staðfestur. Sóknaraðili hefur ekki kært úrskurðinn fyrir sitt leyti og kemur aðalkrafa hans því ekki til álita. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Lögreglustjórinn á Suðurnesjum hefur í dag krafist þess að X, [kt. og heimilisfang], verði með úrskurði gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til kl. 16:00 föstudaginn 2. mars 2007, en í dag kl. 16:00 rennur út gæsluvarðhald kærða samkvæmt úrskurði 15. febrúar sl. Kærði mótmælir kröfunni en krefst þess til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími. Í greinargerð lögreglustjóra kemur fram að lögreglan á Suðurnesjum hafi til rannsóknar meint stórfellt brot kærða á lögum nr. 65,1974 um ávana- og fíkniefni og brot gegn 173. gr. a almennra hegningarlaga nr. 19,1940. Kærði hafði verið handtekinn vegna rökstudds gruns um aðild að innflutningi á um 688 grömmum af kókaíni, en tvær konur, A og B, hafi verið handteknar við komu til landsins með flugi frá Amsterdam þriðjudag 13. febrúar s.l. Við tollleit hjá þeim hafi fundist fíkniefni, kókaín, samtals um 688 grömm. Fyrsta athugun lögreglu hafi bent til að um tiltölulega hreint efni væri að ræða. Kærði hafi verið farþegi í sömu flugvél og konurnar og hafi hann verið handtekinn aðfaranótt 15. febrúar og hafi hann játað aðild að hluta af ofangreindum fíkniefnainnflutningi. Allir ofangreindir aðilar sæta gæsluvarðhaldi samkvæmt úrskurðum Héraðsdóms Reykjaness til kl. 16:00 miðvikudag 21. febrúar. Lögreglu hafi með úrskurðum Héraðsdóms Reykjaness verið heimilað að afla upplýsinga frá bankastofnunum og fjármálafyrirtækjum um viðskipti kærðu við þau svo og að afla upplýsinga um símanotkun kærðu á tilteknu tímabili frá símafyrirtækjum. Rannsókn þessara gagna sé tímafrek og sé henni ekki lokið. Meðal gagna lögreglu séu skýrslur aðila sem handtekinn var með kærða X, þar sem fram komi að kærði X hafi staðið að fíkniefnainnflutningi í janúar s.l., og þá hafi lögregla rökstuddan grun um og játningar kærðu um að ofangreindar tvær konur og kærði hafi farið utan í janúar s.l. og einnig sé um að ræða nokkurn fjölda utanferða þessara kærðu aðila á síðasta ári. Beinist rannsókn lögreglu að því að um talsvert viðameiri innflutning ólöglegra fíkniefna hinna kærðu aðila kunni að vera að ræða en aðeins á þeim 688 grömmum kókaíns, sem fundust nú. Þá beinist rannsókn lögreglu að því hvort fleiri aðilar tengist málinu, en framburðir kærðu þyki gefa vísbendingar um að svo kunni að vera. Lögregla telji brýna rannsóknarhagsmuni að kærða verði, með vísan til ofanritaðs, gert að sæta áframhaldandi gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 2. mars 2007 kl. 16:00. Um lagarök vísar lögreglustjóri til a-liðar 1. mgr. 103. gr. laga um meðferð opinberra mála nr. 19,1991 og laga nr. 65,1974 um ávana- og fíkniefni. Rökstuddur grunur er um að kærði hafi framið refsiverðan verknað sem fangelsisrefsing er lögð við. Málið er enn á rannsóknarstigi og þykir því nauðsyn bera til samkvæmt a-lið 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 að kærði sæti áfram gæsluvarðhaldi. Með vísan til þessa svo og framangreindra raka lögreglustjóra og atvika málsins að öðru leyti er krafa um að kærða verði gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi tekin til greina en rétt þykir þó að marka gæsluvarðhaldinu skemmri tíma en krafist er og skal kærði samkvæmt því sæta áfram gæsluvarðhaldi til miðvikudagsins 28. febrúar 2007 kl. 16:00. Finnbogi H. Alexandersson héraðsdómari kveður upp úrskurðinn. ÚRSKURÐARORÐ Kærði, X, [kt.], sæti áfram gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 28. febrúar 2007 kl. 16.00.
|
Mál nr. 7/2005
|
Kærumál Gæsluvarðhald Frávísun frá héraðsdómi
|
Er krafa um áframhaldandi gæsluvarðhald var kynnt X var eldri gæsluvarðhaldsúrskurður ekki lengur í gildi og X frjáls ferða sinna. Við þær aðstæður gat lögregla ekki gert slíka kröfu þar sem framlengingar varð ekki krafist eftir að gæsluvarðhaldsfanga hafði verið sleppt úr haldi. Var málinu því vísað frá héraðsdómi.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 4. janúar 2005, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 6. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 3. janúar 2005, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til mánudagsins 24. janúar nk. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að kröfu sóknaraðila verði vísað frá dómi en til vara að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 9. desember 2004 var varnaraðila gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til kl. 12 mánudaginn 3. janúar 2005 vegna ætlaðra brota á nálgunarbanni samkvæmt dómi Hæstaréttar 23. september 2004. Fram er komið að varnaraðili var látinn laus þegar gæsluvarðhaldstíminn rann út kl. 12 fyrrnefndan dag, en handtekinn skömmu síðar og færður fyrir dómara kl. 14.25 sama dag. Með hinum kærða úrskurði var fallist á kröfu sóknaraðila um að varnaraðila yrði, á grundvelli c. og d. liða 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991, gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi þar til dómur gengi í máli hans, en þó ekki lengur en til kl. 16 mánudaginn 24. janúar nk. Þegar krafan var kynnt varnaraðila var gæsluvarðhaldsúrskurður 9. desember 2004 ekki lengur í gildi og varnaraðili frjáls ferða sinna. Við þær aðstæður gat sóknaraðili ekki gert slíka kröfu þar sem framlengingar verður ekki krafist á gæsluvarðhaldi eftir að gæsluvarðhaldsfanga hefur verið sleppt úr haldi. Samkvæmt þessu verður ekki hjá því komist að vísa málinu frá héraðsdómi. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá héraðsdómi. Lögreglustjórinn í Reykjavík hefur krafist þess að héraðsdómur Reykjavíkur úrskurði að X [...]., Reykjavík, verði með vísan til c- og d-liða 1. mgr. 103. gr. laga um meðferð opinberra mála nr. 19, 1991 gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi þar til dómur gengur í máli hans en þó ekki lengur en til mánudagsins 24. janúar 2005 kl. 16:00. [...] Með dómi Hæstaréttar Íslands 23. september 2004 er staðfesti að hluta úrskurð Héraðsdóms Reykjavíkur frá 20. september 2004, var lagt bann við því að kærði kæmi í námunda við heimili A og B, veitti þeim eftirför, nálgaðist þau á almannafæri eða setti sig í samband við þau. Lögreglan hefur nú til rannsóknar þrjú mál vegna ætlaðra brota kærða á nálgunarbanninu og var ákæra gefin út vegna þeirra 27. desember sl. fyrir brot gegn 232. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með áorðnum breytingum. Veður því að telja að fyrir liggi rökstuddur grunur um að hann hafi framið verknað sem fangelsisrefsing liggur við. Ennfremur liggja fyrir tvö nýleg bréf frá kærða þar sem fram kemur einbeittur vilji hans til að brjóta gegn nálgunarbanninu og bollaleggingar um að fremja alvarlegan glæp. Einnig liggja fyrir í málinu vottorð frá tveimur geðlæknum sem bera um geðheilbrigði kærða og kemur meðal annars fram að kærði sé haldinn persónuleikabrestum eða andfélagslegri persónuleikaröskun svo og persónuröskun með óstöðugum geðbrigðum. Hann sé hvatvís og með laka hvatastjórn, reiðigjarn og ofstopafullur. Í vottorðunum er tekið fram að hann geti verið öðrum hættulegur. Þá hefur verið lagt fram vottorð Lúðvíks Ólafssonar héraðslæknis dags. 8. desember sl. þar sem fram kemur m.a. að kærði hafi tjáð lækninum að hann vilji ná sér niðri á A en svarar því ekki hvort hann muni fremja tiltekna glæpi. Er niðurstaða læknisins sú að kærði sé sakhæfur. Af hálfu verjanda hefur verið krafist frávísunar gæsluvarðhaldskröfunnar á þeim forsendum að kærði hafi losnað úr gæsluvarðhaldi kl. 12 í dag en handtekinn skömmu síðar og því geti ekki verið um kröfu um áframhaldandi gæsluvarðhald að ræða. Þótt lögreglustjórinn í Reykjavík hafi laust eftir klukkan 12 á hádegi þegar kærði hafi gengið laus í nokkra stund krafist þess að kærði sæti áfram gæsluvarðhaldi verður það ekki talið valda frávísun málsins. Rökstuðningur kröfunnar sé sá sami og grundvöllur hennar að lögum. Með vísan til alls framanritaðs er fallist á að hætta sé á að kærði muni halda áfram brotastarfssemi sinni. Er því fallist á að skilyrðum c og d liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um gæsluvarðhald sé fullnægt. Verður því krafa lögreglustjórans í Reykjavík um að kærði sæti gæsluvarðhaldi tekin til greina þó þannig að hann sæti ekki gæsluvarðhaldi lengur en til mánudagsins 24. janúar 2005 kl. 16.00. Arnfríður Einarsdóttir héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. Úrskurðarorð: Kærði, X, sæti gæsluvarðhaldi þar til dómur gengur í máli hans en þó ekki lengur en til mánudagsins 24. janúar 2005 kl. 16:00.
|
Mál nr. 427/2016
|
Kærumál Flýtimeðferð
|
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu F um að mál sem hann hugðist höfða á hendur Í og B sætti flýtimeðferð þar sem skilyrðum 1. mgr. 123. gr. laga nr. 91/1991 var ekki fullnægt í málinu.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir EiríkurTómasson, Greta Baldursdóttir og Karl Axelsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar meðódagsettri kæru, sem barst héraðsdómi 3. júní 2016, en kærumálsgögn bárustHæstarétti 6. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 1. júní2016 þar sem hafnað var beiðni sóknaraðila um flýtimeðferð í fyrirhuguðudómsmáli hans á hendur varnaraðilum. Kæruheimild er í n. lið 1. mgr. 143. gr.laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að lagt verðifyrir héraðsdóm að gefa út stefnu og heimila flýtimeðferð. Varnaraðilar hafa ekki átt þess kost að látamálið til sín taka fyrir Hæstarétti.Eins og greinir í hinum kærða úrskurðihyggst sóknaraðili höfða mál á hendur varnaraðilum og krefjast þess aðallega aðviðurkennt verði með dómi að samningur þeirra á milli um starfsskilyrðinautgriparæktar 19. febrúar 2016 sé ólögmætur, en til vara að tilteknar þrjárgreinar hans séu ólögmætar. Í umræddum samningi segir að hann gildi frá og með1. janúar 2017 og jafnframt kemur þar fram að samningurinn sé undirritaður afhálfu varnaraðilans íslenska ríkisins „með fyrirvara um nauðsynlegarlagaheimildir Alþingis.“ Lagt hefur verið fram á Alþingi frumvarp til laga umbreytingu á búvörulögum nr. 99/1993, búnaðarlögum nr. 70/1998 og tollalögum nr.88/2005. Í athugasemdum með frumvarpinu er tilefni þess sagt vera að lögfestaþær breytingar, sem fjórir samningar milli varnaraðila er undirritaðir voru 19.febrúar 2016, þar á meðal áðurgreindur samningur um starfsskilyrðinautgriparæktar, geri ráð fyrir og nauðsynlegt sé að gera svo að þeir getitekið gildi 1. janúar 2017. Frumvarpið hefur ekki verið afgreitt og því óvísthver verða afdrif þess. Sóknaraðili er ekki aðili að þeim samningi sem fyrirhuguðmálsókn hans lýtur að. Að teknu tilliti til þess og annarramálsatvika hefur sóknaraðili ekki lögvarða hagsmuni af því að fá úrlausndómstóla um þær kröfur sem hann hyggst tefla fram í fyrirhuguðu dómsmáli. Meðþessum athugasemdum, en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærðaúrskurðar er fallist á þá niðurstöðu héraðsdóms að ekki sé fullnægt skilyrðum1. mgr. 123. gr. laga nr. 91/1991 fyrir því að málið sæti flýtimeðferð, sbr.til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 8. janúar 2014 í máli nr. 816/2013. Verðurúrskurðurinn því staðfestur.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 1. júní 2016.IMeð bréfi, dagsettu27. maí sl. og mótteknu sama dag, fór Páll Rúnar Mikael Kristjánsson hrl. þessá leit við dóminn að mál sem umbjóðandi hans, Félag atvinnurekenda, Kringlunni7, Reykjavík, hyggst höfða á hendur sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, f.h.íslenska ríkisins, og Bændasamtökum Íslands sætti flýtimeðferð samkvæmt ákvæðumXIX. kafla laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála.Samkvæmtmeðfylgjandi stefnu hljóða kröfur stefnanda þannig: „...aðallega að viðurkenntverði með dómi að samningur stefndu um starfsskilyrði nautgriparæktar semdagsettur er 19. febrúar 2016, sé ólögmætur. Og til vara kveðst stefnandi geraþá kröfu að viðurkennt verði með dómi að 11., 12 og 13. gr. samnings stefndu umstarfsskilyrði nautgriparæktar sem dagsettur er 19. febrúar 2016 séu ólögmætar.“Einnig krefst stefnandi málskostnaðar.IITil stuðnings kröfusinni um flýtimeðferð málsins bendir lögmaðurinn á að til standi að haldaAlþingiskosningar á haustmánuðum. Af þeirri ástæðu sé nú fjölda mála flýtt ígengum þingið. Umræddur samningur, eða svokallaður búvörusamningur, þ.e.samningur um starfsskilyrði nautgriparæktar, verði tekinn fyrir á Alþingi eftirtvær vikur, og því sé ráðrúm stefnanda til að sækja dóm um ólögmæti samningsinstakmarkaðra en ella. Nauðsynlegt sé því að hraða málinu eins og kostur sé. Ítéðu bréfi lögmannsins er bent á að umræddur samningur byggi á 30. gr.búvörulaga nr. 99/1993, og sé hann gerður til 10 ára, þrátt fyrir að slíkirsamningar eigi lögum samkvæmt að vera til eins árs, þótt heimilt sé að gera þátil lengri tíma. Telur stefnandi að efni samningsins sé langt frá því að verabundið við greiðslur til framleiðenda mjólkurafurða eða til að tryggja tiltekiðafurðaverð til bænda. Í samningnum semji ráðherra t.d. við Bændasamtök Íslandsum að lagðar verði miklar álögur á þá sem keppi við innlendalandbúnaðarframleiðslu, auk þess sem framleiðsla innlends samkeppnisrekstrar séniðurgreidd um milljarða króna ár hvert. Byggt er á því að samningurinn sé í andstöðuvið lögmætisreglu íslensks réttar, auk þess sem hann brjóti gegn ákvæðumsamkeppnislaga, ákvæðum stjórnarskrár, sér í lagi 2., 40., 65., 72., 74., og76. gr., þingræðisreglu íslenskrar stjórnskipunar og banni við afturvirknilaga. Jafnframt telur stefnandi að ráðherra hafi með samningi þessum brotiðgegn ákvæðum stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Með vísan tilofanritaðs telur lögmaðurinn að uppfyllt séu öll skilyrði 1. mgr. 123. gr. laganr. 91/1991 til þess að verða við beiðni hans um flýtimeðferð málsins. IIIÍ 1. mgr. 123. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála,segir að aðili sem hyggst höfða mál vegna ákvörðunar eða athafnar stjórnvaldseða verkfalls, verkbanns eða annarra aðgerða sem tengjast vinnudeilu, og þaðfæri ella eftir almennum reglum þeirra laga, geti óskað eftir því að málið sætiflýtimeðferð samkvæmt XIX. kafla laganna. Skilyrði þess er að brýn þörf sé áskjótri úrlausn, enda hafi hún almenna þýðingu eða varði stórfellda hagsmuniaðila. Við mat á því hvenær brýn þörf sé á skjótri úrlausn dómstóla og hvenærúrlausn hafi almenna þýðingu eða varði stórfellda hagsmuni verður að líta tilatvika hverju sinni. Þar sem umrætt ákvæði felur jafnframt í sér afbrigði fráalmennum málsmeðferðarreglum einkamálalaga verður að skýra það þröngri lögskýringu. Meðal gagna málsinser umræddur samningur um starfsskilyrði nautgriparæktar, svokallaðurbúvörusamningur, og er hann dagsettur 19. febrúar 2016. Í gr. 16.4 segireftirfarandi: „Samningur þessi er undirritaður f.h. ríkisstjórnar Íslands meðfyrirvara um nauðsynlegar lagaheimildir Alþingis. Af hálfu Bændasamtaka Íslandser samningur þessi undirritaður með fyrirvara um samþykki kúabænda.“ Tilefnifyrirhugaðrar málsóknar stefnanda á hendur stefndu er að fyrir Alþingi liggurnú stjórnarfumvarp um breytingu á búvörulögum, búnaðarlögum og tollalögum, oger frumvarpið lagt fram í kjölfar þess samnings sem hér hefur verið fjallað um.Eins og áður greinir byggir stefnandi á því að sá samningur sé ólögmætur. Umrætt lagafrumvarper í meðförum þingsins og því óvíst um afdrif þess. Fyrir vikið verður ekkertfullyrt um að fyrirhuguð lagasetning muni hafa áhrif á hagsmuni stefnanda, þóttóljóst sé raunar hverjir þeir hagsmunir eru eða kunni að verða eins og máliðliggur nú fyrir. Þá fær dómurinn ekki annað ráðið en að kröfur stefnanda, einsog þær eru orðaðar í fyrirliggjandi stefnu, feli í sér lögspurningu, og fariþannig í bága við fyrirmæli 1. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991, um meðferðeinkamála. Með vísan til ofanritaðs eru ekki uppfylltskilyrði 1. mgr. 123. gr. laga nr. 91/1991 til þess að mál þetta sætiflýtimeðferð samkvæmt ákvæðum XIX. kafla sömu laga. Beiðninni er því hafnað ogsynjað um útgáfu stefnu í málinu.Ingimundur Einarssondómstjóri kvað upp úrskurðinn.Ú R S K U R Ð A R O R ÐHafnað er beiðni um flýtimeðferðí fyrirhuguðu dómsmáli Félags atvinnurekenda gegn íslenska ríkinu ogBændasamtökum Íslands.
|
Mál nr. 682/2011
|
Kærumál Kyrrsetning Rannsókn Málshraði
|
X kærði úrskurð héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu hans um að felldar yrðu úr gildi kyrrsetning sýslumanns á tilteknum eigum X og endurupptaka þeirrar ákvörðunar, sem fram fóru í tengslum við rannsókn á ætluðu lögbroti X. Í dómi Hæstaréttar kom fram að S hefði ekki gert það líklegt að ekki hefði mátt ljúka úrvinnslu gagna við rannsóknina á mun skemmri tíma en S hefði haft til þess, en tvö ár og rúmir tveir mánuðir voru þá liðnir frá því að Fjármálaeftirlitið kærði X til efnahagsbrotadeildar R. Hæstiréttur rakti efni 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar, 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, og 2. mgr. 53. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Því næst sagði í dómi réttarins að með vísan til þess sem að framan væri rakið yrði að telja að dráttur á rannsókn ætlaðra brota X væri með þeim hætti að færi í bága við fyrrgreind ákvæði stjórnarskrár og laga. Voru ákvörðun sýslumanns og endurupptaka þeirrar ákvörðunar því felldar úr gildi.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Árni Kolbeinsson og Jón Steinar Gunnlaugsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 15. desember 2011 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 20. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 15. desember 2011, þar sem hafnað var kröfu varnaraðila um að felld yrði úr gildi ákvörðun sýslumannsins í Reykjavík 29. janúar 2010 um að kyrrsetja tilteknar eignir varnaraðila og endurupptaka þeirrar ákvörðunar 18. maí 2011. Kæruheimild er í k. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess að felld verði úr gildi framangreind kyrrsetning 29. janúar 2010 og endurupptaka hennar 18. maí 2011. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og að varnaraðila verði gert að greiða málskostnað „ef til þess kemur að málskostnaður verði ákvarðaður.“ I Þann 19. nóvember 2009 kærði Fjármálaeftirlitið til efnahagsbrotadeildar ríkislögreglustjóra ætlað brot á lögum nr. 87/1992 um gjaldeyrismál og reglum settum á grundvelli þeirra. Tilefni kærunnar var tilkynning Seðlabanka Íslands 11. sama mánaðar sem varðaði grun um brot á fyrrnefndum lögum í samræmi við ákvæði 15. gr. a. laganna. Í kærunni kom fram að grunur beindist að sænska fyrirtækinu [...] vegna brota á lögunum á tímabilinu 25. mars til 5. október 2009. Fjórir nafngreindir Íslendingar, þeirra á meðal varnaraðili, væru einnig grunaðir um brot á lögunum vegna tengsla sinna við félagið, en þeir hefðu á nefndu tímabili fengið verulega fjármuni greidda frá félaginu inn á sína persónulegu reikninga hér á landi. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 28. janúar 2010 var að kröfu efnahagsbrotadeildar ríkislögreglustjóra heimiluð húsleit í húsnæði hjá [...] í Kópavogi og á heimilum þeirra fjögurra manna er rannsókn beindist að, þar á meðal varnaraðila. Varnaraðili var handtekinn daginn eftir og þann dag fór fram húsleit á heimili hans á grundvelli áðurnefnds úrskurðar. Þennan sama dag var tekin skýrsla af fjórmenningunum, þar á meðal varnaraðila. Samdægurs kyrrsetti sýslumaðurinn í Reykjavík að kröfu ríkislögreglustjóra eignarhlut varnaraðila í þremur fasteignum og innstæðu á tveimur bankareikningum hans til tryggingar kröfu að fjárhæð 42.610.000 krónur. Með samkomulagi aðila var kyrrsetningargerðin endurupptekin 18. maí 2011 og aflétt kyrrsetningu af tveimur þeirra fasteigna sem áður höfðu verið kyrrsettar, en þess í stað kyrrsett innstæða á tilteknum bankareikningi varnaraðila og eiginkonu hans og eignarhluti eiginkonu varnaraðila í tilgreindri fasteign. Skýrsla var tekin af einu vitni 18. febrúar 2010. Á tímabilinu frá 28. janúar til 30. apríl 2011 voru síðan teknar skýrslur af sjö vitnum. Eftir þetta hafa ekki bæst við rannsóknargögn í málinu, en í greinargerð sóknaraðila til Hæstaréttar og í bréfi hans til réttarins 6. janúar 2012, og upplýsinga- og stöðuskýrslum er fylgdu, er því lýst að fram hafi farið úrvinnsla á rafrænum gögnum, sem hald hafi verið lagt á við rannsóknina. Þeirri vinnu sé enn ekki lokið. Er því haldið fram að þessi úrvinnsla sé umfangsmikil og að rannsókn málsins hafi verið samfelld frá því að hún hófst. II Eins og að framan greinir barst efnahagsbrotadeild ríkislögreglustjóra 19. nóvember 2009 kæra sú frá Fjármálaeftirlitinu, sem er tilefni rannsóknarinnar og kyrrsetningar á eigum varnaraðila, en síðan eru liðin tvö ár og rúmir tveir mánuðir. Í lok janúar 2010 greip sóknaraðili til nokkuð umfangsmikilla rannsóknaraðgerða og tryggingarráðstafana, en þeirra á meðal var beiðni um kyrrsetningu þá, sem er tilefni máls þessa. Í framhaldi af því var tekin skýrsla af einu vitni, en síðan hefur ekki verið aflað gagna í þágu rannsóknar málsins ef frá eru taldar skýrslur sem teknar voru af sjö mönnum snemma árs 2011. Enda þótt fallast megi á með sóknaraðila að gagnaöflun í þágu rannsóknar sakamáls geti ekki verið einhlítur mælikvarði á það hvort rannsókn ætlaðs efnahagsbrots sé fram haldið hefur sóknaraðili ekki gert það líklegt að ekki hafi verið unnt að ljúka úrvinnslu gagna á mun skemmri tíma en sóknaraðili hefur haft til þess. Samkvæmt 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar ber öllum réttur til að fá úrlausn um ákæru á hendur sér um refsiverða háttsemi með réttlátri málsmeðferð innan hæfilegs tíma fyrir óháðum og óhlutdrægum dómstóli. Hliðstætt ákvæði er að finna í 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Samkvæmt 2. mgr. 53. gr. laga nr. 88/2008 ber þeim sem rannsaka sakamál að hraða málsmeðferð eftir því sem kostur er. Þeim sem fyrir sök er hafður er því tryggður réttur til málsmeðferðar án óhæfilegs dráttar á öllum stigum. Sérstök þörf er á að hraða málsmeðferð þegar sakborningur sætir þvingunaraðgerðum eða öðrum íþyngjandi aðgerðum sem takmarka frelsi hans eða forræði yfir eignum sínum. Er sérstaklega tekið fram í 3. mgr. 53. gr. laga nr. 88/2008 að þeir sem rannsaka sakamál skuli gæta þess að mönnum verði ekki gert meira tjón, óhagræði eða miski en óhjákvæmilegt er eftir því sem á stendur. Í 3. mgr. 88. gr. laga nr. 88/2008 eru ákvæði um það hvenær kyrrsetning samkvæmt greininni fellur niður. Enda þótt dráttur á rannsókn máls sé ekki meðal þess sem þar er upp talið leiðir af framangreindum ákvæðum stjórnarskrár og laga um að hraða beri málsmeðferð að sakborningur geti átt réttmæta kröfu á því að aflétt sé þeim hömlum sem kyrrsetning leggur á stjórnarskrárvarinn rétt hans til að njóta forræðis yfir eigum sínum ef rannsókn dregst úr hófi. Með vísan til þess sem að framan er rakið verður að telja að dráttur á rannsókn ætlaðra brota varnaraðila sé með þeim hætti að í bága fari við fyrrgreind ákvæði stjórnarskrár og laga. Verður því felld úr gildi ákvörðun sýslumannsins í Reykjavík 29. janúar 2010 um að kyrrsetja fyrrgreindar eigur varnaraðila og ákvörðun 18. maí 2011 um breytingu á fyrri ákvörðuninni. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila málskostnað í héraði og kærumálskostnað, sem ákveðinn verður í einu lagi eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Felld er úr gildi kyrrsetning sem sýslumaðurinn í Reykjavík framkvæmdi 29. janúar 2010 og 18. maí 2011 á tilteknum eignum varnaraðila, X. Sóknaraðili, sérstakur saksóknari, greiði varnaraðila samtals 400.000 krónur í málskostnað í héraði og kærumálskostnað.
|
Mál nr. 358/2005
|
Nauðgun Umferðarlagabrot Ölvunarakstur Fíkniefnalagabrot Hegningarauki Upptaka
|
X var ákærður fyrir nauðgun, ölvunarakstur og fíkniefnabrot. Játaði hann þá liði ákærunnar er lutu að ölvunarakstri og fíkniefnabrotum en neitaði að hafa haft kynmök við konuna A. A kvað X hafa nauðgað sér er hann kom á heimili hennar umrætt kvöld en X kvaðst hafa komið í þeim tilgangi að „lesa yfir henni“ vegna ónæðis, sem hann taldi sig hafa orðið fyrir af hennar völdum. Í héraðsdómi var framburður A talinn trúverðugur en skýring X á heimsókninni ótrúverðug. Ljóst þótti af framburði hennar og annarra vitna að hún hefði orðið fyrir erfiðri lífsreynslu umrætt kvöld. Þá leiddi skoðun læknis í ljós að hún hafði hlotið áverka á kynfærum og yfirborðsáverka á hálsi, kjálkum og framhandlegg, sem þóttu samrýmast frásögn A af atburðum. Þrátt fyrir annmarka á rannsókn lögreglu í málinu var tæknirannsókn á vettvangi talin renna stoðum undir frásögn hennar. Var X því sakfelldur fyrir öll brotin, sem hann var ákærður fyrir, og niðurstaða héraðsdóms um þriggja ára fangelsisrefsingu og greiðslu 1.000.000 króna í miskabætur til A staðfest í Hæstarétti. Þá voru fíkniefni, sem lögregla lagði hald á við rannsókn málsins, gerð upptæk.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Hrafn Bragason. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 25. júlí 2005 samkvæmt yfirlýsingu ákærða um áfrýjun og einnig af hálfu ákæruvalds, sem krefst þess að refsing verði þyngd og ákærða gert að greiða 2.000.000 krónur í miskabætur til brotaþola auk vaxta og dráttarvaxta eins og í héraðsdómi greinir. Ákærði krefst þess aðallega að hann verði sýknaður af ákærulið A, en til vara að refsing hans verði lækkuð. Hann krefst þess og að skaðabótakröfu verði vísað frá dómi en til vara, að bætur verði lækkaðar. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður hann staðfestur um sakfellingu og refsingu ákærða og um miskabætur til brotaþola. Ákærði greiði allan sakarkostnað málsins í héraði og fyrir Hæstarétti samkvæmt yfirliti ríkissaksóknara um sakarkostnað og ákvörðun Hæstaréttar um málsvarnarlaun og þóknun réttargæslumanns, sem eru ákveðin að meðtöldum virðisaukaskatti, svo sem nánar greinir í dómsorði. Það athugast, að brotaþoli samkvæmt ákærulið A sagði lögreglu þegar í fyrstu skýrslu sinni á vettvangi kvöldið 12. júlí 2004 hvar ákærða væri að finna og gaf upp símanúmer kunningja hans. Lögreglan hringdi í kunningja ákærða og var ákærði þá með honum í bifreið. Lögreglan talaði í símann við ákærða sem kannaðist ekki við að hafa verið á heimili brotaþola en kvaðst samt mundu koma á lögreglustöðina til viðræðna. Ákærði stóð ekki við orð sín og fóru lögreglumenn að heimili hans kl. 23.10. Þar knúðu þeir dyra en enginn svaraði, en þeir heyrðu greinilegan umgang inni í íbúðinni. Nágrannar ákærða sögðu lögreglumönnunum að um það bil fimmtán mínútum áður hafi ákærði verið fyrir utan húsið með þriggja ára barn sitt og hann hafi greinilega verið í annarlegu ástandi. Við þessar aðstæður hefði lögregla átt að handtaka ákærða og færa til skýrslugjafar. Þá hefði verið unnt að gera á honum líkamsrannsókn, sem hugsanlega hefði komið að gagni við sönnunarfærslu í málinu. Skýrsla var ekki tekin af ákærða fyrr en 2. september sama ár. Þessi dráttur á rannsókn lögreglu hefur ekki verið skýrður og er aðfinnsluverður. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður um annan en sakarkostnað. Ákærði, X, greiði allan sakarkostnað málsins í héraði og fyrir Hæstarétti, samtals 967.623 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda og þóknun til réttargæslumanns brotaþola í héraði með þeim fjárhæðum sem í héraðsdómi greinir, málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Sveins Andra Sveinssonar hæstaréttarlögmanns, 249.000 krónur, og þóknun réttargæslumanns brotaþola fyrir Hæstarétti, Steinunnar Guðbjartsdóttur hæstaréttarlögmanns, 99.600 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 28. júní 2005. A. Fyrir kynferðisbrot gegn A, [kt], með því að hafa að kvöldi mánudagsins 12. júlí 2004, í íbúð B, að 4. hæð til hægri, Z, Reykjavík: 1. Veist að henni með ofbeldi, í stofu íbúðarinnar rifið hana úr öllum fatnaði og stungið fingrum inn í leggöng hennar, í baðherbergi íbúðarinnar stungið salernispappír inn í leggöng hennar, í svefnherbergi íbúðarinnar þröngvað henni til holdlegs samræðis, og með því að hafa aftur í baðherbergi íbúðarinnar þröngvað henni til að sjúga getnaðarlim sinn og til holdlegs samræðis. Afleiðingar þessa urðu þær að hún hlaut marblett á kvið, hrufl á hægri framhandlegg, og sprungu ofan við leggangaop sem sauma þurfti saman með 9 sporum. Þetta er talið varða við 194. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. lög nr. 40/1992. B. Fyrir brot gegn umferðarlögum með því að hafa: 2. Þriðjudaginn 28. september 2004, ekið bifreiðinni KX-926 austur Fífuhvammsveg í Kópavogi, og inn á hringtorg við Lindarveg, án þess að vera með öryggisbelti spennt, og svo óvarlega að bifreiðin lenti utan vegar og hafnaði á ljósastaur. Þetta er talið varða við 4. gr., og 1. mgr. 71. gr., sbr. 100. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. 3. Fimmtudaginn 28. október 2004, ekið bifreiðinni PI-836, undir áhrifum áfengis (áfengismagn í blóði 0,51 ) norður Fjarðargötu í Hafnarfirði, þar sem lögregla stöðvaði akstur hans. Þetta er talið varða við 1., sbr. 2. mgr. 45. gr., sbr. 100. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. 4. Aðfaranótt föstudagsins 5. nóvember 2004, ekið bifreiðinni ON-488, undir áhrifum áfengis (áfengismagn í blóði 0,51 ), um Fífuhvammsveg í Kópavogi, og inn á bensínafgreiðslusvæði Select, þar sem lögregla hafði afskipti af ákærða. Þetta er talið varða við 1., sbr. 2. mgr. 45. gr., sbr. 100. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. C. Fyrir eftirfarandi brot gegn lögum um ávana- og fíkniefni með því að hafa: 5. Þriðjudaginn 28. september 2004, haft í vörslum sínum 19,17 g af maríhúana, sem fannst í vörslum hans þegar lögregla hafði afskipti af honum þegar hann ók bifreiðinni KX-926 á ljósastaur eins og nánar er gerð grein fyrir í 2. lið ákæru. 6. Þriðjudaginn 26. október 2004, haft í vörslum sínum í bifreiðinni IF-094, 0,90 g af amfetamíni, en efnið fannst innanklæða á ákærða við leit, eftir að lögregla stöðvaði bifreið ákærða á leið vestur Dalsmára í Kópavogi. 7. Þriðjudaginn 26. október 2004, haft í vörslum sínum 6,59 g af amfetamíni og 2,17 g af hassi, sem hann losaði sig við í lögreglubifreiðinni LK-030 (37-228) þegar hann var fluttur í lögreglustöð vegna leitar þeirrar sem getið er um í 6. lið ákæru, en efnið fannst þann 29. október 2004, við þrif á bifreiðinni. 8. Laugardaginn 30. október 2004, á bifreiðastæði við verslun ÁTVR að Stuðlahálsi í Reykjavík haft í vörslum sínum 1,67 g af hassi, sem lögregla fann við leit á ákærða. 9. Laugardaginn 13. nóvember 2004, haft í vörslum sínum í bifreiðinni DP-175, 8,35 g af amfetamíni, þegar lögregla stöðvaði bifreið ákærða á Nýbýlavegi í Kópavogi, og fannst efnið í veski ákærða við leit á honum. Eru brot þau sem greind eru í kafla C í ákæru talin varða við 2. gr., sbr. 5. og 6. gr. laga nr. 65/1974 um ávana- og fíkniefni, sbr. lög nr. 13/1985 og lög nr. 68/2001, og 2. gr. sbr. 1. mgr. 14. gr. reglugerðar um ávana- og fíkniefni og önnur eftirlitsskyld efni nr. 233/2001, sbr. reglugerð nr. 848/2002. D. Dómkröfur: Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar, og til sviptingar ökuréttar samkvæmt 101. og 102. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, sbr. 25. gr. laga nr. 44/1993 og 2. gr. laga nr. 23/1998. E. Bótakrafa: A krefst þess að ákærði verði dæmdur til að greiða henni miskabætur að fjárhæð kr. 2.000.000,- auk vaxta samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 12. júlí 2004 þar til mánuður er liðinn frá birtingu bótakröfu, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Verjandi ákærða krefst þess að ákærði verði sýknaður af háttsemi samkvæmt A. kafla ákæru en að honum verði dæmd vægasta refsing er lög leyfa vegna háttsemi samkvæmt B. og C. kafla. Þá krefst hann hæfilegra málsvarnarlauna. Mánudaginn 12. júlí 2004 kl. 21.13 fékk lögreglan í Reykjavík boð um að fara að Zí Reykjavík, en samkvæmt frumskýrslu lögreglu hafði A tilkynnt lögreglu um að sér hafi verið nauðgað. Er lögregla kom að Z gerði A grein fyrir því að um kl. 20.10 hafi fyrrverandi sambýlismaður hennar, ákærði í máli þessu, komið í heimsókn. Hafi hún merkt að hann væri í annarlegu ástandi. Því næst lýsti hún fyrir lögreglu hvernig ákærði hafi þvingað hana til samræðis í rúmi hennar og inni á baðherbergi. Bar hún að vinur hennar B hafi hringt í gsm síma sinn á meðan á þessu hafi staðið. Hafi hún náð að svara símanum en ákærði slökkt á honum. Fram kemur að nefndur B hafi verið á vettvangi. Hafi hann staðfest að hafa hringt í A þar sem hann hafi ætlað að koma til hennar í kaffi. Einhver hafi svarað símtalinu en síðan hafi verið slökkt á símanum. Hafi hann komið til A um kl. 22.00 og A þá verið ein heima. Fram kemur að A hafi verið búin að taka lak af rúmi í svefnherbergi og hafi það legið á gólfi herbergisins. Gaf hún lögreglu upp símanúmer hjá kunningja ákærða, C, en hún taldi að ákærði væri með honum. Í frumskýrslu kemur fram að lögregla hafi hringt í C og hafi hann gefið lögreglu samband við ákærða. Hafi ákærði í því símtali neitað að hafa komið að Z til A en engu að síður lýst sig reiðubúinn að mæta á lögreglustöð til viðræðna. Nokkru síðar hafi verið haft samband við C á ný sem þá hafi greint frá því að hann hafi ekið ákærða heim að Z á Kjalarnesi. Í því símtali hafi komið fram hjá C að hann hafi fyrr þetta kvöld náð í ákærða að veitingahúsinu Ölveri í Glæsibæ og að ákærði hafi þá verið drukkinn. Eftir að lögregla hafi ekið A á Landsspítala háskólasjúkrahús til aðhlynningar hafi verið farið að heimili ákærða. Þangað hafi lögregla verið komin kl. 23.10. Enginn hafi svarað er lögregla hafi knúið dyra. Greinilegur umgangur hafi þó verið í húsinu og hafi nágrannar ákærða upplýst lögreglu um að ákærði hafi verið með ungt barn sitt fyrir utan hús sitt um 15 mínútum áður en lögregla hafi komið á vettvang. Tæknideild lögreglunnar í Reykjavík framkvæmdi vettvangsrannsókn í íbúðinni að Z. Samkvæmt skýrslu tæknideildar hafði fyrir komu lögreglu 12. júní 2004 í svefnherbergi íbúðarinnar sjáanlega verið skipt um lak á rúmi. Á gólfi í herberginu hafi legið rúmlak/teygjulak og sængurver. Hafi lögregla lagt hald á teygjulakið og sængurverið. Undir stól sem staðið hafi upp við vegg í herberginu hafi legið brotin leirstytta, en brot styttunnar hafi verið haldlögð í þágu rannsóknar málsins. Bleyta hafi verið sjáanleg í baðkarsbotni í baðherbergi og við annan enda baðkarsins hafi staðið blár Nivea Sun brúsi með sólaráburðarkremi. Brúsinn hafi verið blautur að utan en haldlagður og látinn þorna yfir nótt í starfsstöð tæknideildar. Fram kemur í skýrslunni að næsta dag hafi verið reynt að finna nothæf fingraför á yfirborði brúsans. Sú tilraun hafi ekki borið árangur. Nokkuð snyrtilegt hafi verið um að litast í stofu. Fatnaður hafi verið sjáanlegur í stofusófa, ein ljósgræn peysa. Í stofustól hafi legið fjólublá flíspeysa. Á sófaborði hafi mátt sjá þrjá kaffibolla. Var sá þeirra tekinn í vörslu lögreglu er A bar að ákærði hafi drukkið úr. Ákærði heimilaði lögreglunni í Reykjavík töku lífsýna úr sér 2. september 2004. Þá voru lífsýni tekin úr A 15. september 2004. Voru sýni úr ákærða og sýni tekin úr dömubindi A og úr kynfærum hennar send til DNA rannsóknar til Rettsmedisinsk institutt í Osló í Noregi 15. september 2004. Í svarbréfi stofnunarinnar 22. nóvember 2004 kemur fram að rannsóknin hafi leitt í ljós að í innsendum sýnum hafi engin merki verið um sæði eða sáðfrumur og hafi sýnin því ekki verið rannsökuð frekar. Þá tók tæknideild lögreglu til frekari rannsóknar haldlagt lak, sængurver og bolla úr íbúð A, auk þess sem Nivea Sun brúsi og brotin stytta voru rannsökuð frekar. Blettir á teygjulaki hafi verið prófaðir með sæðisprófi en þeir hafi ekki gefið svörun. Ekkert markvert hafi komið í ljós við skoðun á sængurveri. Þá hafi engin fingraför komið fram á bolla eða brotum úr styttu. A fór í fylgd lögreglu á neyðarmóttöku Landspítala háskólasjúkrahúss. Arnar Hauksson læknir hefur ritað skýrslu um réttarlæknisfræðilega skoðun á A, en skoðunin fór fram mánudaginn 12. júlí 2004 kl. 24.00. Arnar hefur ritað í skýrsluna frásögn A af atburðum að Z. Um ástand við skoðun kemur fram að A hafi verið í losti, óraunveruleikatengd en skýr í frásögn. Hún hafi verið í hnipri og með ógleði. Þá hafi hún verið útgrátin en ef til vill með byrjandi marblett á kjálkabarði vinstra megin og framan á höku. Geti roðinn hafa verið eftir handtak. Á kviðvegg neðan bringuspala hafi sennilega verið að koma út marblettir, líkt og eftir fingur. Á innanverðum hægri framhandlegg hafi verið nokkrar rauðleitar rákir eða ferskar húðrispur sem einnig geti hafa verið eftir handtak utanyfir föt sem hafi krumpast. Þá komi fram blæðandi sár við leggangaop. Um hafi verið að ræða V laga sprungu. Lengri armur sprungunnar hafi verið 2 cm að lengd en sá styttri 1 cm. Skurðurinn hafi verið deyfður og saumaður saman með 9 sporum. Blætt hafi komið úr skurðinum. A gaf skýrslu hjá lögreglu 14. júlí 2004 og fyrir dómi við aðalmeðferð málsins. Kvaðst hún hafa þekkt ákærða í sjö ár fyrir þessa atburði. Hafi hann af og til komið í heimsókn til A og fengið að gista öðru hvoru. Þeim hafi fæðst andvana barn á árinu 1999. Síðast hafi A hitt ákærða í mars 2004 í tengslum við afmæli sitt. Í tilefni af framburði ákærða tók A fram að hún hafi sent ákærða sms smáskilaboð í byrjun júní 2004 með boðum um að hún hafi kynnst nýjum manni. Kvað hún rangt er ákærði héldi fram að hún hafi verið að ónáða hann með sífelldum símhringingum. Mánudaginn 12. mars 2004 hafði ákærði hringt af og til og óskað eftir því að fá að ræða við A ,,augliti til auglitis”. Ekki hafi hann í símtölunum viljað upplýsa hana um erindið. Um kl. 19.00 hafi ákærði hringt eina ferðina enn og þá verið í Hafnarfirði. Hafi A ákveðið að leyfa honum að koma í heimsókn. Ákærði hafi síðan komið að Z kl. 19.50 og hafi A hleypt honum inn. Tímasetninguna kvaðst A muna þar sem ákærði hafi spurt hvað klukkan væri er hann hafi komið. Hafi hann farið rakleiðis inn á salernið í íbúðinni. Þar hafi hann spurt A að því hvort hún elskaði sig. Hafi hún svarað því til að hún elskaði hann ekki í því ástandi er hann væri í, en hún hafi merkt við komu að hann væri í annarlegu ástandi. Ekki hafi hún getað greint á milli þess hvort hann hafi verið undir áhrifum áfengis eða lyfja, en hún hafi ekki fundið vínlykt af honum. Ekki kvaðst A sjálf hafa verið undir áhrifum áfengis þetta kvöld. Eftir þessi orðaskipti hafi ákærði viljað fá kaffi. Á meðan ákærði hafi drukkið kaffið hafi hann hringt eitt símtal úr heimasíma A. Þau hafi þá setið í stofunni, A ein í stól en ákærði í sófanum. Á meðan á samtali þeirra hafi staðið hafi ákærði skyndilega dregið A upp úr stólnum og yfir í sófann. Hafi hún streist á móti þegar hann hafi dregið hana yfir. Í sófanum hafi hann byrjað að strjúka brjóst A utan klæða og innan. Jafnframt hafi hann byrjað að kyssa hana. Hafi A sagt ákærða að hún vildi þetta ekki og spurt hann að því hvort hann hafi ekki komið til að ræða við hana. Einnig hafi hún sagt honum að hún væri með kynsjúkdóm, en við það hafi ákærði farið að hlæja. Hún hafi bætt því við að hún væri með einhvers konar sveppasýkingu en við það hafi ákærði hlegið enn meira. Ákærði hafi síðan staðið upp og ýtt sér niður í sófann og sest klofvega yfir sig. Því næst hafi hann rifið sjálfan sig úr peysunni og um leið sagt að A þekkti sig ekki. Hafi hann barið sér á brjóst og boðið A að berja sig einnig. Hafi hann verið mjög ógnandi á svipinn og hafi A við þetta orðið mjög smeyk þar sem hún hafi ekki kannast við slíka framkomu hjá honum áður. Einnig hafi hún tekið eftir að augu hans hafi verið svört, en það hafi einnig hrætt hana. Hafi hún óttast mest að ákærði myndi berja sig og því hafi hún ekki streist eins mikið á móti. Þar sem ákærði hafi setið ofan á sér hafi hann í einu handtaki rifið A úr bol og brjóstahaldara. Til að fötin rifnuðu ekki hafi A ákveðið að veita ekki mótspyrnu. Eitthvað kvaðst A hafa sagt til að reyna að róa ákærða niður. Það næsta sem ákærði hafi gert hafi verið að draga A úr gallabuxum og hafi nærbuxur fylgt með. Eftir það hafi ákærði ýtt A aftur á bak niður í stofusófann og farið með fingur inn í leggöng hennar. Sjálfur hafi ákærði rennt buxnaklauf á sínum buxum niður og tekið kynfæri sín út. Á meðan á þessu hafi staðið hafi hann haldið A niðri með annarri hendi sem legið hafi á hálsi hennar og kjálkum. Hafi hann verið mjög ógnandi á svip og hún verulega hrædd við hann. Á meðan ákærði hafi verið með fingur í leggöngum A hafi hann sagt að það væri vond lykt af kynfærum hennar og spurt hvort hún gæti gert eitthvað í því. Hafi hún sagt að hún gæti þvegið sér og því næst farið inn á bað. Hafi ákærði fylgt A eftir inn á baðherbergið. Eftir að A hafi þvegið sér hafi ákærði lagt aðra höndina á öxl A og sagt henni að beygja sig fram ofan í baðkarið. Hafi hún orðið vör við er ákærði greip salernispappír og hafi hann vöðlað honum saman og stungið honum inn í leggöng A. Hún hafi fundið fyrir miklum sársauka við þetta. Hafi hún þá sagt við ákærða að þetta væri vont og beðið hann um að gera þetta ekki. Þrátt fyrir það hafi ákærði haldið áfram að troða pappírnum inn í leggöngin. Hafi A verið mjög hrædd og ekki þorað að streitast á móti. Hafi hún farið að gráta en þá hafi ákærði farið að strjúka henni og spurt hvað væri að. Hafi hún þá sagt að það sem ákærði væri að gera væri vont. Hafi hann tekið aftur fyrir hnakka A og beygt hana niður í gólf. Hafi hún beðið hann um að gera þetta ekki og hafi hún sagt að þau skyldu frekar fara upp í rúm. Hafi þau því næst farið inn í svefnherbergi en þá hafi ákærði spurt A að því hvort hún ætti krem. Hafi hún sagt að hún skyldi fara og sækja það og í því skyni farið fram. Ákærði hafi fylgt á eftir en allan þann tíma sem hún hafi verið að leita að kreminu hafi hún verið að hugsa um hvernig hún gæti komist frá ákærða. Í baðherberginu hafi ákærði séð brúsa með sólaráburði sem hann hafi tekið með sér inn í svefnherbergið. Ákærði hafi því næst borið krem á kynfæri A og endaþarmsop, auk þess að setja krem á getnaðarlim sinn. Því næst hafi ákærði lagst ofan á A og haft samfarir við hana í leggöng. Ekki kvaðst hún vita hvort ákærði hafi fengið sáðlát eða hversu lengi samfarirnar hafi staðið. Hafi hún fundið fyrir miklum sársauka við samfarirnar. Á meðan á þeim hafi staðið hafi A orðið vör við að blóð hafi lekið frá kynfærum hennar. Er ákærði hafi orðið var við blóðið hafi hann stoppað og sagt að þau skyldu fara inn á bað til að þvo sér. Hafi A séð blóð og blóðug lófaför ákærða í lakinu, auk þess sem saur hafi sennilega verið í lakinu. Hafi þau farið fram á bað en á leiðinni þangað hafi A sagt að hún þyrfti að fara til læknis. Hafi hún farið í sturtu en á meðan hún hafi verið þar hafi ákærði hellt sólarolíu yfir hana. Þá hafi hann á ný farið með hendi inn í leggöng hennar. Síðan hafi hann beygt höfuð hennar niður og látið hana sjúga á sér getnaðarliminn. Á meðan á því hafi staðið hafi gsm sími A hringt. Hafi ákærði sagt að þau skyldu láta símann hringja en A þá sagt að símtalið gæti verið frá móður hennar. Ef hún myndi ekki svara myndi móðirin hringja á lögregluna. Hafi þau farið fram og ákærði tekið símann og rétt A. Símtalið hafi verið frá B, vini A. Hafi A aðeins náð að ræða við hann en síðan hafi hún farið að gráta. Þá hafi ákærði tekið af henni símann og slökkt á honum. Um leið hafi A hrópað ,,náðu í lögregluna”. Ekki kvaðst hún vita hvort B hafi heyrt þau hróp. Við þetta hafi ákærði róast. Síminn hafi hringt aftur en ákærði slitið sambandinu án þess að svara. Skömmu síðar hafi ákærði hringt í vin sinn og beðið hann um að sækja sig. Á meðan hafi ákærði tekið saman föt sín og farið í þau. Hafi A sett á sig dömubindi og farið í nærbuxur. Hafi hún sagt ákærða að B væri á leiðinni með lögregluna. Hafi ákærði þá sagt ,,Ætlarðu þá að taka svona á móti mér”. Áður en ákærði hafi farið hafi hann beðið um að fá 500 krónur svo hann gæti farið á veitingastaðinn Ölver. Hafi A látið ákærða fá 1.000 krónur. Ekki kvaðst A vita hvað klukkan hafi verið er ákærði hafi yfirgefið íbúðina. Hafi hún strax hringt í B og í kjölfarið í lögreglu. Eftir það hafi hún hringt í D, stuðningsaðila sinn. A kvaðst hafa átt erfitt tímabil eftir þessa atburði. Hafi hún m.a. farið til Danmerkur í 3 vikur til að reyna að jafna sig. Hafi hún leitað sér sálfræðiaðstoðar og væri enn óljóst hvenær þeirri meðferð lyki. Þórunn Finnsdóttir hefur ritað vottorð vegna sálfræðimats á A. Vottorðið er frá 2. júní 2005 og ber með sér að A hafi á tímabilinu frá 13. júlí 2004 til 26. apríl 2005 komið í 12 sálfræðiviðtöl hjá Þórunni. Fram kemur að A hafi upplifað mikla skelfingu og vanmátt og við fyrstu komu hafi líðan hennar einkennst af tilfinningalegum doða og vantrú á því sem hafi gerst. Dagana á eftir hafi hún verið hrædd við að vera ein heima og gist hjá móður sinni. Minningar um atburðinn hafi verið áleitnar fyrstu vikurnar og líðan einkennst af stöðugri spennu sem hafi m.a. birst í því að A hafi vaknað oft upp á nóttinni og upplifað mikla þreytu. Tilfinningar hennar hafi sveiflast á milli reiði og depurðar. Í september hafi dregið nokkuð úr áleitni atburða en mikil vanmáttarkennd, leiði og þróttleysi hafi hrjáð A. Stöðug varnarstaða og vaxandi vantraust gagnvart öðrum hafi haft neikvæð áhrif á samskipti hennar við aðra og háð henni í starfi. Einkenni þunglyndis hafi farið vaxandi. Í nóvember hafi farið að draga úr depurðareinkennum og í janúar hafi A skynjað mikla framför þar sem hún hafi verið farin að treysta fólki á nýjan leik. Samskipti hafi batnað til muna, hún upplifað framför í starfi og aukna von. Þunglyndiseinkennin hafi þá ekki verið lengur til staðar. Er það niðurstaða Þórunnar að sálræn einkenni A samsvari einkennum sem séu þekkt í kjölfar alvarlegra áfalla. Hún hafi upplifað mikla skelfingu, ótta og varnarleysi, sem liggi til grundvallar fyrsta viðmiðs greiningu á áfallastreituröskun. Sálræn eftirköst samsvari öðrum viðmiðunum í þeirri greiningu. Sex vikum eftir áfallið hafi dregið verulega úr áfallastreitueinkennum. Í kjölfarið hafi komið fram einkenni þunglyndis, sem hafi horfið um áramótin 2004 til 2005. Í apríl 2005 þegar A hafi fengið upplýsingar um hvenær mál hennar yrði tekið fyrir í héraðsdómi hafi hún endurupplifað atburðinn ásamt streitu- og depurðareinkennum tengdum honum. Ákærði gaf skýrslu hjá lögreglu 2. september 2004 og fyrir dómi við aðalmeðferð málsins. Kvaðst hann hafa kynnst A á árinu 1997. Hafi þau verið saman af og til eftir það. Þeim hafi fæðst andvana barn. Ekki hafi A verið sátt við að ákærði vildi ekki búa með sér og af því hlotist mikið ,,drama”. Hafi hún haft þráhyggju um að hún yrði að eignast eiginmann, börn og heimili. Hafi ákærða liðið illa í þessari stöðu og ekki viljað skuldbinda sig gagnvart A. Eftir kynni þeirra hafi ákærði ekið A talsvert, en hann hafi þá verið leigubifreiðastjóri. Hann hafi síðan hætt að aka henni þar sem hún hafi átt það til að ,,sleppa sér”, en hún hafi t.d. lamið ákærða og verið almennt mjög reið út í hann. Ákærði kvaðst viðurkenna að hafa komið á heimili A að kvöldi mánudagsins 12. júlí 2004. Þetta kvöld hafi ákærði verið verulega ölvaður, en hann hafi frá hádegi þennan dag drukkið sennilega einar þrjár kippur af bjór. Hann hafi hins vegar ekki verið undir áhrifum vímuefna. Erindi hans til A hafi verið að ,,lesa yfir henni” vegna mikils ónæðis af hennar hálfu gagnvart ákærða og þáverandi sambýliskonu hans með sífelldum sms smáskilaboðasendingum og símhringinum. Hafi ákærði verið reiður úti í A af þessum ástæðum en hann hafi áður verið búinn að biðja hana um að hætta þessu ónæði. Ekki kvaðst ákærði hafa haft kynmök við A þetta kvöld, hvað þá að hafa beitt hana kynferðislegu ofbeldi. Ákærði kvaðst sennilega hafa komið til hennar um kl. 19.50 þetta kvöld og hafi hann sennilega staldrað við í um 30 til 40 mínútur. Er undir ákærða voru bornar frásagnir A um einstaka þætti í samskiptum þeirra í íbúðinni tengt kynferðislegu ofbeldi af hans hálfu kvaðst ákærði ekkert kannast við slíka atburðarás, hún væri tómur tilbúningur og hreinlega út í hött. A hafi verið mjög reið ákærða er hann hafi haldið á brott frá henni. Gat hann sér hellst til um áverka á kynfærum að A hafi sjálf valdið sér þeim. Kvaðst hann muna að hann hafi enga fjármuni haft meðferðis og því beðið A um að lána sér 500 krónur. Hún hafi látið hann fá 1.000 krónur. Hafi hann farið rakleiðis á veitingastaðinn Ölver, í næsta nágrenni við heimili A. Þar hafi hann sennilega drukkið 3 bjóra. Þangað hafi kunningi ákærða, C sótt ákærða um kl. 22.00 og ekið honum heim til sín. Ákærði hafi sennilega verð kominn heim um kl. 22.30 um kvöldið. Ekki kvaðst ákærði hafa orðið var við að lögregla hafi verið að leita að honum þetta kvöld. D kvaðst hafa kynnst A á AA-fundum og hafi hún gerst stuðningsaðili hennar. Hún hafi fengið símtal frá A að kvöldi 12. júlí 2004. Hafi A óskað eftir því að D kæmi heim til sín til að hjálpa sér. Í símtalinu hafi A tjáð D að sér hafi verið nauðgað, auk þess sem hún hafi tjáð sér að hún hafi haft samband við lögreglu vegna málsins. D kvað sér hafa brugðið við þetta og ákveðið að hafa samband við E og fá hana til að koma með sér til A. Er D og E hafi komið heim til A hafi lögregla verið þar fyrir, sem og kunningi A B að nafni. Er D hafi komið að Z hafi A gengið um og verið mjög ,,tætt”, greinilega í mikilli geðshræringu. Hafi D og E ákveðið að fara með A á neyðarmóttöku vegna læknisskoðunar. Á meðan beðið hafi verið eftir lækni hafi A endurtekið að henni hafi verið nauðgað og hafi hún nefnt mann að nafni X í því sambandi. Ekki hafi hún lýst í smáatriðum hvað X hafi átt að hafa gert. Hún hafi þó nefnt að hún hafi orðið hrædd og ekki þorað að streitast á móti af neinum krafti. Eftir heimsóknina á neyðarmóttöku hafi A farið heim til D og dvalið þar fram á næsta dag. E kvaðst hafa verið heima hjá móður sinni að kvöldi 12. júlí 2004. D hafi hringt og óskað eftir því að E kæmi með sér til konu sem D væri stuðningsaðili fyrir. Í símtalinu hafi D sagt að fyrrverandi sambýlismaður þessarar konu hafi komið í heimsókn og hafi hann ráðist á hana. Er þær hafi komið heim til A hafi lögregla verið þar fyrir, auk þess sem vinur A hafi verið þar. Hafi A sagt þeim að árásarmaðurinn hafi verið búinn að hringja til hennar fyrr um daginn og síðan hafi hann komið í heimsókn. Strax eftir að maðurinn hafi komið í íbúðina hafi hann ráðist á hana í herbergi, rifið hana úr fötum og nauðgað henni. Síðan hafi maðurinn farið með hana inn á baðherbergið og neytt hana til að fara í sturtu þar sem hann hafi hellt yfir hana sólarolíu. Lögregla hafi ekið A á neyðarmóttöku. A hafi verið í mjög slæmu ástandi þetta kvöld, hún hafi grátið mikið og verið illa farin. Hún hafi bæði verið reið og ,,tætt”. A hafi nafngreint árásarmanninn en ekki kvaðst E muna nafn hans. Þórunn Finnsdóttir sálfræðingur staðfesti sálfræðivottorð sitt frá 2. júní 2005. Kvað hún A hafa borið merki um að hafa lent í áfalli. Hafi hún verið með ýmis einkenni, s.s. doða, áfallaröskun og þunglyndi, en hún hafi verið mjög döpur. Hafi hún verð mjög brothætt gagnvart álagi og átt erfitt með að rifja atburði upp. Er hún hafi fregnað af fyrirtöku þessa máls hafi hún fengið bakslag í sálfræðimeðferðinni. Erfitt sé að segja til um hversu langan tíma muni taka fyrir A að losna úr tengslum við þá atburði er átt hafi sér stað 12. júlí 2004. Kvaðst Þórunn hafa kynnt sér sjúkrasögu A fyrir þessa atburði. Sú sálfræðimeðferð er hún hafi veitt A hafi þó miðast við atburðina 12. júlí. Kvaðst hún telja að vitneskja um ástand A fyrir atburði hafi haft þýðingu fyrir meðferðina þó svo slíkt ástand gæti ekki verið orsakavaldur fyrir þeirri áfallastreituröskun er hún hafi greinst með. Arnar Hauksson læknir staðfesti skýrslu um réttarlæknisfræðilega skoðun á A. Staðfesti hann að A hafi verið með V-laga sprungu ofan við leggangaop, 2ja og 1 cm langar. Um hafi verið að ræða yfirborðssprungu í slímhimnu. Slík sprunga kæmi til vegna áverka en fatnaður, s.s. g-strengur, myndi ekki valda slíkum áverka. Mikill sársauki væri samfara slíkum áverka og útilokað að valda honum sjálfur nema viðkomandi væri í ,,masókísku ástandi”. Rannsóknarlögreglumaðurinn Ragnar Jónsson staðfesti rannsóknargögn tæknideildar lögreglu. Greindi hann frá því að blóðkám hafi verið á laki því er lagt hafi verið hald á í íbúðinni að Gnoðarvogi. För eftir hendur hafi verið í blóðinu, en þau hafi ekki reynst hæf til samanburðar þar sem ,,hryggi” hafi vantað í förin. Þá staðfesti Ragnar að gerðar hafi verið tilraunir til að nálgast fingraför af Nivea Sun brúsa er lögregla hafi lagt hald á. Ekki hafi reynst unnt að greina fingraför á þeim brúsa, sennilega sökum bleytu. Við aðalmeðferð málsins var gert ráð fyrir að B og C gæfu skýrslu fyrir dómi. Bl bar við önnum er honum voru færð boð um að mæta í héraðsdóm en kvaðst reiðubúinn að gefa skýrslu í gegnum síma. Við aðalmeðferðina voru gerðar tilraunir til að ná sambandi við B í síma en hann gaf ekki færi á sér til skýrslutöku. Sækjandi og verjandi töldu ekki slíka nauðsyn á að B kæmi fyrir dóminn við aðalmeðferðina að ástæða væri til að fresta henni í því skyni. Á það féllust dómendur málsins. Þá hafði ekki tekist að hafa uppi á C og var einnig talið að ekki væri slík nauðsyn á að hann gæfi skýrslu fyrir dómi að ástæða væri til að fresta aðalmeðferð málsins af þeim ástæðum. Niðurstaða: Ákærði hefur alfarið synjað fyrir að hafa haft kynmök við A að kvöldi mánudagsins 12. júlí 2004. Hefur hann lýst því að hann hafi óskað eftir að fá að hitta hana á heimili hennar í þeim tilgangi að ,,lesa yfir henni”, eins og hann komst að orði. Eru ákærði og A sammála um að ákærði hafi komið á heimilið kl. 19.50 um kvöldið. Hann fullyrðir að hann hafi dvalið þar í 30 til 40 mínútur. A hefur hér fyrir dómi lýst því að ákærði hafi umrætt kvöld rifið hana úr fötum í sófa í stofu íbúðar hennar að Z í Reykjavík og í kjölfarið farið með hendi inn í leggöng hennar. Inni á baði hafi hann stungið salernispappír inn í leggöng hennar og inni í svefnherbergi hafi hann haft við hana samfarir í leggöng. Eftir að þau hafi í annað sinn farið inn á baðherbergið hafi ákærði þvingað hana til að sjúga á sér getnaðarliminn. Um einstaka þætti í þessari atburðarás hefur A verið nákvæm og sjálfri sér samkvæm, en hún greindi lögreglu frá þessum atvikum, sem og Arnari Haukssyni lækni, auk þess að bera um þessa atburðarás hér fyrir dómi. Hefur hún lýst því að hún hafi óttast ákærða mjög þetta kvöld og ekki þorað að veita honum líkamlega mótspyrnu að ráði. Hafi hún ítrekað reynt að fá hann til að hætta og sífellt verið að leita leiða til að komast frá honum. A hefur borið að hún hafi hringt í lögreglu í kjölfar þess að ákærði yfirgaf íbúðina. Samkvæmt frumskýrslu lögreglu var tilkynnt um atburðinn kl. 21.13 þetta kvöld. Framburður A bar þess glögg merki að hún hafi orðið fyrir erfiðri lífsreynslu í tengslum við atburði að kvöldi 12. júlí 2004. Skýrsla um réttarlæknisfræðilega skoðun sýnir að A hlaut áverka á kynfærum þetta kvöld, auk þess sem hún var með yfirborðsáverka á hálsi, kjálkum og framhandlegg. Samræmast þessir áverkar frásögn hennar af atvikum, en hún bar m.a. að ákærði hafi haldið sér niðri í sófa í stofu með því að leggja handlegg yfir háls hennar og kjálka. Áverkar á kynfærum hennar staðfesta að einhverju hafi verið þröngvað inn í leggöng hennar þetta kvöld, en blætt hafði úr þeim og greindust þeir ferskir við skoðun á neyðarmóttöku. Rannsókn tæknideildar lögreglu hefur leitt í ljós blóðug för eftir hendur á laki í rúmi í svefnherbergi íbúðarinnar. Þá hefur sú rannsókn leitt í ljós að vatn hefur runnið um baðkar á baðherbergi. Á baðkarsbrún hefur lögregla sannreynt að hafi verið brúsi með Nivea Sun kremi. Allir þessir þættir tengjast þeirri lýsingu á atvikum er A hefur greint frá. Loks ber vitnunum D og E saman um að A hafi borið þess augljós merki að hafa orðið fyrir erfiðri lífsreynslu þetta kvöld, auk þess sem sálfræðivottorð Þórunnar Finnsdóttur sálfræðings ber með sér að A hafi átt við sálræna erfiðleika að stríða eftir atburðina. Það er niðurstaða dómsins að framburður A, sem studdur er framburði framangreindra vitna og öðrum gögnum, sem gerð hefur verið grein fyrir, sé trúverðugur og verður hann lagður til grundvallar niðurstöðu málsins, þrátt fyrir neitun ákærða. Ákærði hefur viðurkennt að hafa heimsótt A umrætt kvöld, en skýring sú sem hann gaf á erindi sínu þangað er ekki trúverðug að mati dómsins, en hún fær ekki stuðning í gögnum málsins. Þá er það mat dómsins að fjarstæðukennd sé sú skýring ákærða að A hafi sjálf valdið sér áverkum á kynfærum. Samkvæmt þessu verður ákærði sakfelldur fyrir það sem honum er gefið að sök í A. kafla ákæru og er háttsemi hans þar rétt færð til refsiákvæðis. B. og C. kafli ákæru Ákærði hefur skýlaust játað háttsemi samkvæmt B. og C. kafla ákæru. Með vísan til þeirrar játningar hans og rannsóknargagna málsins er sannað að hann hafi gerst sekur um þá háttsemi sem honum er gefin að sök og eru brot hans að því leyti rétt heimfærð til refsiákvæða í ákæru. Ákærði er fæddur 1963. Á árunum 1984 til 1993 var hann einu sinni dæmdur fyrir brot gegn 106. og 248. gr. laga nr. 19/1940 og þrisvar sinnu fyrir brot gegn ákvæðum umferðarlaga. Á árinu 2003 gekkst hann í þrígang undir sáttir hjá lögreglustjóra vegna brota gegn lögum um ávana- og fíkniefni og í tvígang 20. janúar 2005 vegna brota gegn sömu lögum. Loks gekkst hann undir viðurlagaákvörðun í Héraðsdómi Reykjavíkur 2. mars 2005 vegna brota gegn ákvæðum umferðarlaga, m.a. um ölvunarakstur. Að því er brot samkvæmt A. kafla ákæru varðar á ákærði sér engar málsbætur. Við mat á refsingu er einkum að líta til þess að atlaga hans að A var langvinn, þar sem hún var svipt kynfrelsi sínu. Hún hlaut af henni alvarlega líkamlega áverka, sem m.a. leiddu til þess að sauma þurfti saman sprungu við leggangaop með 9 sporum. Hlaut hún af atlögunni andlegt áfall, sem reynst hefur henni erfitt viðfangs og þungbært. Að því er brot samkvæmt B. kafla ákæru varðar er ákærði með þeim í tvígang sakfelldur fyrir brot gegn 1., sbr. 2. mgr. 45. gr. umferðarlaga, nr. 50/1987, auk þess að vera sakfelldur fyrir að aka bifreið óvarlega og án þess að vera með öryggisbelti spennt. Loks er hann með C. kafla ákæru sakfelldur fyrir vörslur á fíkniefnum í 5 tilgreind skipti. Brot ákærða samkvæmt ákæru eru öll framin áður en hann gekkst undir sáttir hjá lögreglustjóra 20. janúar 2005 og viðurlagaákvörðun í héraðsdómi 2. mars 2005. Ber því að tiltaka refsingu samkvæmt 78. gr. laga nr. 19/1940, sbr. og 77. gr. laganna. Samkvæmt öllu framansögðu þykir refsing ákærða hæfilega ákveðin fangelsi í þrjú ár. Eru ekki efni til að beita sektarrefsingu samhliða fangelsisrefsingunni. Ákærði var sviptur ökurétti í 3 ár frá 2. mars 2005 er hann gekkst undir viðurlagaákvörðun í héraðsdómi 2. mars sl. Það mál varðaði akstur undir áhrifum áfengis miðvikudaginn 17. mars 2004, en áfengismagn í blóði ákærða það sinn mældist þannig að brotið féll undir 1., sbr. 3. mgr. 45. gr. umferðarlaga. Með vísan til þess áfengismagns í blóði ákærða í þeim tilvikum er hér eru til meðferðar verður litið svo á að honum hefði ekki verið ákvörðuð lengri ökuréttarsvipting en í 3 ár ef um öll tilvikin hefði verið fjallað 2. mars 2005. Verður honum því ekki ákvörðuð sérstök ökuréttarsvipting í þessu máli. Með vísan til lagaákvæða í ákæru eru upptæk gerð til ríkissjóðs 19,17 g af maríhúana, 3,84 g af hassi og 15,84 g af amfetamíni sem lögregla lagði hald á við rannsókn málsins. Þórdís Bjarnadóttir héraðsdómslögmaður hefur krafist þess fyrir hönd A, að ákærði verði dæmdur til að greiða henni miskabætur að fjárhæð 2.000.000 króna auk vaxta. Til stuðnings miskabótakröfunni er vísað til þess að um mjög hrottafengna og ofbeldisfulla nauðgun hafi verið að ræða sem hafi staðið yfir í um klukkustund. Nauðgun sé mjög gróft brot gegn persónu, friði og frelsi brotaþola en ákærði hafi í engu sinnt beiðni hennar um að hætta. Sé krafist bóta fyrir brot sem muni hafa mjög mikil áhrif á andlega og líkamlega heilsu A um ókomna framtíð. Um lagarök er vísað til 26. gr. skaðabótalaga, nr. 50/1993. Hin harða og langvinna atlaga ákærða að A hefur valdið henni miska, svo sem sálfræðivottorð Þórunnar Finnsdóttur ber með sér. Á hún rétt á skaðabótum vegna háttsemi hans á grundvelli 26. gr. laga nr. 50/1993. Þykja þessar bætur hæfilega ákveðnar 1.000.000 krónur. Þá fjárhæð greiði ákærði A, ásamt vöxtum skv. 8. gr. laga nr. 38/2001, frá 12. júlí 2004 til 2. október 2004, en dráttarvöxtum skv. 9. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Um málsvarnarlaun, þóknun til réttargæslumanns og greiðslu sakarkostnaðar fer sem í dómsorði greinir. Af hálfu ákæruvaldsins flutti málið Sigríður Elsa Kjartansdóttir fulltrúi ríkissaksóknara. Héraðsdómararnir Símon Sigvaldason sem dómsformaður, Arngrímur Ísberg og Sigríður Ingvarsdóttir kváðu upp dóminn. D ó m s o r ð: Ákærði, X, sæti fangelsi í þrjú ár. Upptæk eru gerð til ríkissjóðs 19,17 g af maríhúana, 3,84 g af hassi og 15,84 g af amfetamíni sem lögregla lagði hald á við rannsókn málsins. Ákærði greiði A, [...], 1.000.000 krónur í skaðabætur, ásamt vöxtum skv. 8. gr. laga nr. 38/2001, frá 12. júlí 2004 til 2. október 2004, en dráttarvöxtum skv. 9. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Ákærði greiði 219.459 krónur í sakarkostnað, málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Sveins Andra Sveinssonar hæstaréttarlögmanns, 240.000 krónur, og þóknun til réttargæslumanns brotaþola, Þórdísar Bjarnadóttur héraðsdómslögmanns, 80.000 krónur.
|
Mál nr. 587/2012
|
Kröfuréttur Leigusamningur Áhættuskipti
|
G ehf. leigði iðnaðarhúsnæði af Ó ehf. á A. Var leigusamningur aðila tímabundinn og skyldi honum ljúka 14. nóvember 2010. Vegna eldsvoða, er kom upp í húsnæðinu 7. maí það ár, varð leiguhúsnæðið G ehf. ónothæft. Flutti félagið starfsemi sína í annað húsnæði en greiddi Ó ehf. leigu til þess dags er eldsvoðinn varð. Í málinu deildu aðilar um hvort G ehf. bæri að greiða Ó ehf. umsamdar leigugreiðslur út leigutímann og greindi þá á um í því sambandi hver hafi verið orsök eldsvoðans. Í dómi Hæstaréttar sagði að engin önnur haldbær skýring væri fram komin á orsökum hans en sú að óhappatilviljun tengd rafmagnsleysi í bænum hafi valdið. Í meginreglu kröfuréttar um að leigusali beri áhættuna skemmist, rýrni eða farist leiguhlutur af tilviljun á leigutíma, fælist að verði leiguhúsnæði leigutaka ónothæft til umsaminna nota vegna tilviljunarkenndra atvika falli skylda hans til að greiða leigusala umsamið endurgjald fyrir leigunotin niður frá og með því tímamarki er hinn tilviljunarkenndi atburður varð. Bæri G ehf. ekki skylda til að greiða Ó ehf. leigugjald út umsaminn leigutíma og var félagið því sýknað af kröfu Ó ehf.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Greta Baldursdóttir og Þorgeir Örlygsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 5. september 2012. Hann krefst sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Áfrýjandi hafði á leigu hjá stefnda iðnaðarhúsnæði að Hrísalundi 1 B á Akureyri undir prjónastarfsemi sína og þegar eldsvoði kom þar upp 7. maí 2010 voru rúmir sex mánuðir eftir af leigutímanum sem samkvæmt samningi skyldi ljúka 14. nóvember 2010. Ágreiningslaust er að vegna eldsvoðans varð leiguhúsnæðið áfrýjanda ónothæft og flutti hann starfsemi sína í annað húsnæði en greiddi stefnda leigu til þess dags er eldsvoðinn varð. Í málinu deila aðilar um hvort áfrýjanda beri að greiða stefnda umsamdar leigugreiðslur út leigutímann eða einungis fyrir þann tíma er hann gat nýtt húsnæðið. Í því sambandi greinir aðila á um hver var orsök eldsvoðans. Áfrýjandi telur að hana sé að rekja til óhappatilviljunar. Akureyrarbær hafi að kvöldi 7. maí 2010 orðið rafmagnslaus og þegar rafmagn hafi aftur komist á hafi of há spenna komið inn á kerfið sem valdið hafi skammhlaupi í prjónavél sem aftur hafi orðið þess valdandi að kviknað hafi í henni. Stefndi telur á hinn bóginn að orsök eldsvoðans sé að rekja til vanbúnaðar í prjónavél áfrýjanda og gáleysislegs verklags starfsmanna hans í umgengni um prjónavélarnar sem ekki fullnægi kröfum um öryggisbúnað véla. II Ekki liggja fyrir í málinu ótvíræð gögn um orsakir eldsupptaka í leiguhúsnæðinu. Eins og nánar greinir í hinum áfrýjaða dómi urðu rekstrartruflanir hjá tveimur stórnotendum Landsnets, Norðuráli og Fjarðaáli, í raforkuflutningskerfi félagsins föstudagskvöldið 7. maí 2010, sem leiddu að því er talið er til yfirálags á rafbúnaði í flutningskerfinu. Samkvæmt gögnum málsins varð Akureyrarbær rafmagnslaus umrætt föstudagskvöld klukkan 20.52 og komst rafmagn ekki aftur á bæinn fyrr en klukkan 22.38. Einn starfsmaður áfrýjanda var á vakt þegar rafmagnið fór af og ákvað hann þá í samráði við framleiðslustjóra fyrirtækisins að fara heim. Þegar rafmagn komst á að nýju fór starfsmaðurinn aftur til vinnu sinnar og varð þá var við reyk úr iðnaðarhúsnæðinu. Lögreglu var tilkynnt um eldsvoðann og samkvæmt lögregluskýrslu barst sú tilkynning klukkan 22.46 svo sem nánar er rakið í hinum áfrýjaða dómi. Í skýrslu lögreglu um atvik málsins segir meðal annars að við fyrstu sýn megi „leiða að því líkur að eldurinn hafi kviknað í Conti prjónavél sem stendur innst og vestast í fjórða rými. Greinileg eldsummerki eru við prjónavélina sem kölluð er Vél 1.“ Í niðurstöðu rannsóknar Brunamálastofnunar á umræddri vél segir að engar sterkar vísbendingar hafi komið fram um eldsupptök. Fram er komið í málinu að prjónavélar áfrýjanda voru ekki teknar úr sambandi eða slökkt á straumi til þeirra þegar vinnudegi lauk, þar sem þær eru tölvustýrðar og þurfa rafmagn til að viðhalda upplýsingum sem eru forritaðar í minni þeirra, en í þeim er lítil rafhlaða sem á að halda minni inni ef um straumrof í stuttan tíma er að ræða. Mun það samkvæmt gögnum málsins viðtekin venja að slíkar vélar séu ekki teknar úr sambandi og virðist það í samræmi við leiðbeiningar sem fylgdu vélunum. Ekki kemur fram í gögnum málsins að Vinnueftirlitið hafi gert athugasemdir við vélbúnað áfrýjanda og verklag í tengslum við notkun hans á vélunum á þeim tíma sem hér skiptir máli. Fyrir liggur samkvæmt gögnum málsins að fjöldi þeirra einstaklinga og fyrirtækja sem tilkynnti vátryggingafélögum um tjón vegna rafmagnstruflana 7. maí 2010 skiptir tugum. Gunnar Haukur Gunnarsson rafmagnsverkfræðingur hjá Norðurorku bar fyrir héraðsdómi að Norðurorka tengdist kerfi Landsnets á svipaðan hátt og Norðurál og Fjarðaál. Hann kvað útslátt í kerfinu á einum stað geta haft áhrif annars staðar og að rafmagnsleysið á Akureyri væri að rekja til þeirra truflana sem urðu hjá Norðuráli og Fjarðaáli. Aðspurður bar hann einnig að þegar rafmagn kemur inn eftir rafmagnsleysi eins og það sem hér um ræðir geti það valdið tjóni á vélum og búnaði, alltaf sé um einhver högg að ræða. III Eins og áður greinir er ágreiningslaust að leiguhúsnæðið að Hrísalundi á Akureyri varð áfrýjanda ónothæft til umsaminna nota vegna eldsvoðans 7. maí 2010. Hér að framan er rakið það sem upplýst er í málinu um orsakir eldsvoðans. Af því sem þar kemur fram verður hvorki dregin sú ályktun að umgengni áfrýjanda við vélar í iðnaðarhúsnæðinu hafi verið áfátt og valdið eldsvoðanum né að vanbúnaði þeirra sé um að kenna. Á hinn bóginn liggur fyrir að rafmagnslaust varð á Akureyri í aðdraganda þess að eldur kviknaði í húsnæðinu og það högg sem verður þegar straumi er hleypt á að nýju getur valdið skammhlaupi og tjóni á vélum og búnaði. Er því engin önnur haldbær skýring fram komin á orsökum eldsvoðans en sú að óhappatilviljun tengd fyrrgreindu rafmagnsleysi hafi valdið. Sú meginregla gildir í kröfurétti um leigusamninga að leigusali ber áhættuna ef leiguhlutur skemmist, rýrnar eða ferst af tilviljun á leigutíma, og sér reglunnar meðal annars stað í ákvæðum 3. mgr. 17. gr., 2. mgr. 19. gr., 2. mgr. 20. gr. og 4. tölulið 1. mgr. 60. gr. húsaleigulaga nr. 36/1994. Í reglunni felst að verði leiguhúsnæði leigutaka ónothæft til umsaminna nota vegna tilviljunarkenndra atvika fellur skylda hans til að greiða leigusala umsamið endurgjald fyrir leigunotin niður frá og með því tímamarki er húsnæðið verður ónothæft. Bar áfrýjanda samkvæmt þessu ekki skylda til að greiða stefnda leigugjald út umsaminn leigutíma, enda verður ekki séð að málsaðilar hafi samið um aðra skiptingu áhættu en þá sem leiðir af fyrrgreindri meginreglu. Verður áfrýjandi því sýknaður af kröfu stefnda í málinu. Eftir þessum málsúrslitum verður stefndi dæmdur til að greiða áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti sem ákveðst í einu lagi eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Áfrýjandi, Glófi ehf., skal sýkn af kröfum stefnda, Ópals ehf. Stefndi greiði áfrýjanda 1.200.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Norðurlands eystra 12. júní 2012. Mál þetta, sem dómtekið var 16. maí 2012, hefur Ópall ehf., kt. [...], höfðað hér fyrir dómi á hendur Glófa ehf., kt. [...], Auðbrekku 21, Kópavogi, með stefnu birtri 26. október sl., til heimtu vangreiddrar húsaleigu. Dómkröfur stefnanda eru þær, að stefndi verði dæmdur til að greiða 5.329.374 krónur með dráttarvöxtum samkv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38, 2001, sbr. 12. gr. s.l., frá 01.05.2010 sem hér segir: Af 857.754 krónum frá 01.05.10 til 01.06. s.á., af 1.717.635 krónum frá þ.d. til 01.07. s.á., af 2.581.061 krónu frá þ.d. til 01.08. s.á., af 3.441.651 krónu frá þ.d. til 01.09. s.á., af 4.296.568 krónum frá þ.d. til 01.10. s.á., af 5.153.613 krónum frá þ.d. til 01.11. s.á., af 5.553.566 krónum frá þ.d. til 28.01.11, af 5.329.374 krónum frá þ.d. til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda skv. mati dómsins. Dómkröfur stefnda eru þær, að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og til dæmdur málskostnaður úr hans hendi að mati dómsins. I. Samkvæmt málavaxtalýsingu aðila og framlögðum gögnum eru helstu atvik þau, að stefnandi keypti fasteignina Hrísalund 1 B á Akureyri af stefnda í október 2005. Í framhaldi af kaupunum leigði stefnandi fasteignina til stefnda til 5 ára, frá 14. nóvember 2005. Í 3. gr. leigusamnings aðila er m.a. kveðið á um að stefnandi geti sagt samningnum upp með 6 mánaða fyrirvara. Umsamið leigugjald er tiltekið 465.000 krónur á mánuði auk virðisaukaskatts, en bundið vísitölu neysluverðs í október 2005. Þá er kveðið á um að leiguna skuli greiða fyrir fram 5. hvers mánaðar. Samkvæmt fréttatilkynningu frá Landsneti urðu rekstrartruflanir hjá einum af stóriðjunotendum í raforkuflutningskerfi félagsins föstudagskvöldið 7. maí 2010. Segir í tilkynningunni að þessar truflanir hafi leitt til yfirálags á rafbúnaði í raforkuflutningskerfinu, en að þær hafi ekki haft áhrif á raforkuafhendingu til almennings. Jafnframt segir að umrætt kvöld hafi orðið önnur álíka truflun hjá öðrum stóriðjunotanda og að hún hafi einnig valdið yfirálagi á rafbúnaði í flutningskerfi Landsnets. Segir í tilkynningunni að þar sem flutningskerfið hafi ekki verið komið í eðlilegan rekstur eftir fyrri truflunina hafi afleiðingar seinni truflunarinnar orðið mun víðtækari en ella. Þannig hafi rafmagn farið af á Vesturlandi, hluta Vestfjarða, Norðurlandi og stórum hluta Austurlands. Tekið er fram að ekki hafi verið hægt að benda á neina eina ástæðu fyrir hinu víðtæka straumleysi og hafi fremur verið um að ræða röð atburða. Samkvæmt gögnum varð Akureyrarbær rafmagnslaus umrætt föstudagskvöld kl. 20:52, en rafmagn komst á bæinn að nýju kl. 22:38. Fyrir liggur að er rafmagnið fór af Akureyrarbæ umrætt kvöld var einn starfsmaður stefnda, Ívar Ari Ólafsson, að störfum í prjónaverksmiðju stefnda að Hrísalundi 1B og ákvað hann í samráði við framleiðslumeistara að fara til síns heima. Er rafmagnið kom á bæinn að nýju fór hann að verksmiðjuhúsinu, en varð þá var við reyk og tilkynnti lögreglu um eldsvoða. Samkvæmt framlagðri lögregluskýrslu barst lögreglu tilkynning um eldsvoðann kl. 22:46. Í skýrslunni er m.a. haft eftir nefndum starfsmanni, að er rafmagnsstraumur kom á ný á Akureyrarbæ: „ hafi hann farið strax aftur til baka til þess að athuga hvort ekki væri örugglega slökkt á öllum vélum og allt í lagi fyrir nóttina. Hann kvaðst hafa ætlað inn um dyr á suðurhlið hússins, en þá hafi tekið á móti honum svartur reykur. Hann hafi þá strax hringt í 112 og óskað aðstoðar“. Í lögregluskýrslunni er verksmiðjuhúsinu lýst að nokkru. Segir m.a. að það sé á einni hæð og sé samsett úr átta einingum. Er ályktað að eldurinn hafi komið upp í eystri hluta hússins, í innsta rými þess. Þá segir í skýrslunni: „Við fyrstu sýn má leiða að því líkur að eldurinn hafi kviknað í Conti prjónavél, sem stendur innst og vestast í 4. rými. Greinileg eldsummerki eru við prjónavélina, sem kölluð er vél 1. Ljóst er að gríðarlegt tjón hefur orðið í brunanum, bæði á vélum og hráefni, vegna elds, sóts og vatns.“ Ágreiningslaust er að vegna eldsvoðans var umrætt húsnæði ónothæft fyrir stefnda og flutti hann starfsemi sína í annað húsnæði, en greiddi leigu til stefnanda allt til 7. maí 2010. Er ágreiningur með aðilum um það hvort stefnda beri að greiða húsaleigu í samræmi við fyrrgreindan leigusamning, þrátt fyrir að stefndi hafi ekki haft not af húsnæðinu frá tilgreindum tíma. Stefnandi byggir kröfu sína á mánaðarlegum leigugreiðslum í samræmi við fyrrnefndan leigusamning aðila, þ.e. frá 1. maí 2010 til 1. nóvember 2010, að frádreginni innborgun 28.01.2011 að fjárhæð 224.192 krónur. Stefnufjárhæð hans er því 5.329.374 krónur. II. Stefnandi reisir kröfugerð sína á fyrrnefndum leigusamningi aðila og byggir á því að þrátt fyrir að kviknað hafi í umræddu verksmiðjuhúsi þann 7. maí 2010 þá beri stefnda að greiða húsaleigu út gildistíma samningsins, til 14. nóvember 2010. Stefndi hafi haft húsnæðið á leigu og hafi eldurinn komið upp í rými, sem hann hafði umráð yfir. Vísar stefnandi til þess að samkvæmt áðurrakinni skýrslu lögreglu hafi eldurinn virst hafa komið upp í prjónavél í vinnslurými vestast í húsinu, sbr. og frásögn fyrrnefnds starfsmanns stefnda fyrir dómi. Stefnandi byggir á því að enginn vafi sé á að eldurinn hafi komið upp í því verksmiðjuhúsnæði, sem stefndi hafði á leigu, og jafnframt að líklegast sé að kviknað hafi í út frá prjónavél. Telur stefnandi að þótt rafmagni hafi slegið út tímabundið þá leysi það ekki stefnda undan skyldu sinni til að efna leigusamninginn. Ekki sé hægt að líta svo á að eldsvoðinn hafi orðið fyrir tilviljun og að stefndi sé laus undan því að efna leigusamninginn. Bendir stefnandi á að allar rafmagnsvélar, sem notaðar séu hér á landi, eigi að þola það að rafmagn fari tímabundið af eins og gerst hafi í umræddu tilviki. Í seinni tíð sé það vissulega orðið sjaldgæfara að rafmagn fari af vegna bilana, en algengt sé að rafmagn sé tekið af tímabundið vegna viðgerða eða annarra ástæðna. Sé ljóst að vélar og önnur rafmagnstæki eigi að þola það að rafmagn sé tekið af tímabundið, því ella mætti búast við að eldsvoðar væru tíðir hér á landi. Stefnandi byggir á því á að prjónavélar eigi að vera með búnað, sem komi í veg fyrir að þær fari í gang, án þess að þær séu ræstar, ef þær drepi á sér vegna rafmagnstruflana. Í tilviki stefnda hafi greinilega ekki verið svo, þar eð starfsmaður hans hafi ætlað að slökkva á vélunum er hann fór á vettvang eftir að rafmagnið kom á að nýju að kveldi 7. maí 2010. Geti stefndi því ekki vísað til þess að rafmagn hafi farið af og því sé ekki við hann að sakast að kviknað hafi í húsinu. Ástæðuna sé að rekja til tækjanna, sem stefndi notaði í rekstri sínum, en ekki þess að rafmagnið fór af. Stefnandi vísar til fyrrgreindrar frásagnar starfsmanns stefnda fyrir lögreglu og bendir á að vél eða vélar stefnda hafi verið í gangi þegar rafmagnið fór af Akureyrarbæ rétt fyrir klukkan 21:00 umrætt kvöld. Þá bendir stefnandi sérstaklega á að í verksmiðju stefnda hafi verið framleiddar vörur úr ull. Við þá vinnslu sé ljóst að ló myndast, sem sé mjög eldfim, og enn fremur hafi prjónavélarnar verið nokkuð smitaðar af olíu. Vegna þessa hafi verið fullt tilefni til að sýna varkárni við þær aðstæður sem upp komu. Starfsmaður stefnda hafi hins vegar farið til síns heima án þess að gæta að því að slökkt væri á vélum þegar rafmagnið fór af. Stefnandi byggir á því að ekki hafi verið búnaður á umræddum prjónavélum stefnda, sem hafi verið til þess fallinn að koma í veg fyrir að þær færu í gang þegar rafmagn kom á að nýju í greint sinn. Bendir stefnandi á að þegar starfsmaður stefnda hafi komið að verksmiðjuhúsinu, laust fyrir klukkan 23:00, hafi það nánast verið alelda og því sé ljóst að eldurinn hafi breiðst mjög hratt út. Telur stefnandi varla vafa leika á, að ef starfsmaðurinn hefði slökkt á vélunum áður en hann fór til síns heima hefði aldrei kviknað í húsinu. Hafi því eigi verið gerðar eðlilegar ráðstafanir til að tryggja að ekki stafaði hætta af umræddum vélum þegar rafmagnið kom á að nýju. Byggir stefnandi á því að það hafi verið mjög brýnt að starfsmaðurinn gætti að því að slökkva á öllum vélum í ljósi þeirrar starfsemi sem var í húsinu. Stefnandi áréttar að umræddar vélar hafi verið í gangi þegar rafmagnið fór af, og að starfsmaður stefnda hafi verið á vettvangi þegar það gerðist. Starfsmaðurinn hafi við þessar aðstæður farið heim til sín án þess að ganga úr skugga um að slökk væri á vélum. Verði að telja það mjög varhugavert, þar sem enginn búnaður hafi verið á vélum til að koma í veg fyrir að þær færu í gang þegar rafmagn kom á þær að nýju. Stefnandi byggir á því að kviknað hafi í umræddu verksmiðjuhúsnæði vegna vanbúnaðar véla stefnda og gáleysis starfsmanns hans. Beri stefnda því að greiða umsamda húsaleigu samkvæmt leigusamningi aðila. Samningurinn sé tímabundinn og hafi engin atvik komið upp, sem heimila stefnda að neita að greiða húsaleigu. Stefndi hafi ekki reynt að rifta samningnum, en neiti að greiða húsaleiguna. Leigusamningurinn hafi verið tímabundinn til 5 ára og því óuppsegjanlegur af hálfu stefnda, sbr. 2. mgr. 58. gr. laga nr. 36, 1994. Um lagarök vísar stefnandi til IV. kafla laga nr. 36, 1994, einkum 2. mgr. og 3. mgr. 18. gr. þar sem segir að verði hið leigða húsnæði fyrir tjóni af völdum leigutaka skuli hann bæta úr tjóninu svo fljótt sem auðið sé og að í slíkum tilvikum eigi leigutaki ekki rétt á lækkun leigu missi hann afnot húsnæðis tímabundið. III. Stefndi bendir á í málatilbúnaði sínum að orsök fyrrnefnds eldsvoða megi rekja til rafmagnsbilunar. Þá bendir hann á að er rafmagn komst aftur á Akureyrarbæ hafi virst sem of há spenna hafi komið inn á kerfið, sem valdið hafi skammhlaupi í einni af prjónavélum hans og orðið þess valdandi að það kviknaði í henni. Stefndi vísar til þess að staðfest hafi verið af tryggingafélögum að eldsvoðinn í prjónaverksmiðju hans hafi ekki verið eina tjónstilvikið sem rekja mátti til rafmagnsbilunar umrætt kvöld. Hafi tugir einstaklinga og fyrirtækja tilkynnt um tjón af völdum rafmagnstruflana, sbr. dskj. nr. 11-13. Vegna greindra tilvika hafi stefndi mótmælt því við stefnanda að hann bæri nokkra ábyrgð á því tjóni sem varð á leiguhúsnæði stefnanda. Hafi hann ekki talið sér skylt að greiða húsaleigu eftir að hann hafði ekki lengur afnot af húsnæðinu. Stefndi byggir sýknukröfu sína á því að ekkert sé fram komið í málinu sem bendi til þess að hann beri ábyrgð á því að kviknað hafi í hinu leigða húsnæði. Liggi og fyrir að einn starfsmaður stefnda hafi verið á vakt er rafmagnið fór af og hafi hann farið heim á meðan rafmagnsleysið varði. Stefndi mótmælir því að starfsmaður hans hafi sýnt af sér gáleysislega hegðun umrætt kvöld. Eldsvoðann sé á engan hátt hægt að rekja til háttsemi starfsmannsins. Megi rekja orsök brunans til fyrrnefnds skammhlaups í prjónavél stefnda þegar rafmagn komst aftur á. Áréttar stefndi að þegar rafmagnsstraumur komst á að nýju hafi of há spenna komið inn á kerfið, sem hafi valdið skammhlaupi, sem aftur hafi orðið þess valdandi að það kviknaði í einni prjónavélinni. Þessu hafi með engu móti verið hægt að verjast. Þá áréttar stefndi að víðar hafi orðið tjón, sem rekja hafi mátt til rafmagnstruflananna. Með hliðsjón af framangreindu telur stefndi það liggja ljóst fyrir að starfsmaður hans hefði ekki getað gert sér grein fyrir því að tjón gæti orðið þegar rafmagn kæmist aftur á. Bendir hann á að þegar rafmagn fari af raforkukerfinu þá rjúki menn yfirleitt ekki til og taki heimilistæki úr sambandi, enda eigi allt að vera í lagi ef rétt spenna sé á rafmagni þegar það komi á aftur. Verði ekki um það deilt að starfsmaður stefnda hafi með engu móti getað séð fyrir að of há spenna myndi koma inn á kerfið í greint sinn þegar rafmagni yrði aftur hleypt á eða að slíkt skammhlaup í rafmagni yrði sem leitt gæti til eldsvoða. Því sé ekki hægt að halda því fram að hann hafi sýnt af sér gáleysi með því að rjúka ekki til og taka prjónavélarnar úr sambandi um leið og rafmagnið fór af. Stefndi byggir á því, að samkvæmt viðurkenndum reglum skaðabótaréttar sé tjóni valdið af gáleysi ef maður hefur með háttsemi sinni ekki sýnt af sér þá varkárni, sem ætlast megi til af honum, og vikið frá því sem telja megi viðurkennda háttsemi, samkvæmt því, sem ákveðið sé í lögum, venju eða öðrum viðmiðunum í skaðabótarétti. Tjóni hafi þannig verið valdið af gáleysi ef maður hefur haft óljósa hugmynd um að háttsemi hans gæti valdið tjóni, sem forðast mætti ef hann hefði hegðað sér öðruvísi en hann gerði. Bendir stefndi á að ekkert liggi fyrir sem leiði líkur að því að starfsmaður hans hafi átt að hegða sér með öðrum hætti en hann gerði eða hann hafi með nokkru móti sýnt af sér vanrækslu eða aðgæsluleysi, sem leitt hafi til eldsvoðans. Stefndi bendir á að prjónavélar hans séu aldrei teknar úr sambandi eða slökkt á straumi til þeirra þegar vinnudegi lýkur. Bendir hann á að þegar vakt sé að ljúka séu allar vélar stilltar þannig að þær stoppi þegar þær séu búnar að klára sokkinn, vettlinginn eða annað sem sé í gangi. Vélarnar stoppi þannig þegar þær hætti að ganga. Þær séu hins vegar aldrei teknar úr sambandi eða slökkt á straumi til þeirra, enda séu þær tölvustýrðar og þurfi rafmagn til að viðhalda upplýsingum, sem séu forritaðar inn í minni þeirra. Þær upplýsingar sem um sé að ræða séu allar stýriupplýsingar fyrir prjónavél, þ.e. um hvað hún geti gert, af hvaða tegund hún sé og allar tegundir af sokkum eða vörum sem hún geti prjónað. Þá sé í vélunum örlítil rafhlaða, sem eigi að halda minni inni ef um straumrof sé að ræða í stuttan tíma. Það hafi hins vegar komið fyrir að við lengri straumrof hafi rafhlöður ekki dugað og því hafi öll forritun glatast úr minni vélanna, en töluverða vinnu þurfi til að koma öllum upplýsingum í vélarnar aftur. Það sé því viðtekin venja að prjónavélar stefnda séu aldrei teknar úr sambandi og sé það í samræmi við leiðbeiningar sem fylgdu vélunum, sbr. dskj. nr. 14. Bendir stefndi á í þessu sambandi að starfsmaður hans hafi með engu móti getað vitað hversu lengi rafmagnsleysið myndi vara og að samkvæmt hefðbundnum vinnureglum hafi það ekki tíðkast að taka vélarnar úr sambandi við straumrof af fyrrnefndum ástæðum. Það sé því alveg ljóst að ekki sé hægt að halda því fram að starfsmaður stefnda hafi sýnt af sér gáleysi eða vanrækslu, heldur hafi þvert á móti verið gert ráð fyrir að vélarnar væru áfram í sambandi ef til straumrofs kæmi. Af hálfu stefnda er andmælt þeirri fullyrðingu stefnanda að vélar og önnur rafmagnstæki eigi að vera með búnað sem komi í veg fyrir að þær fari í gang án þess að þær séu ræstar, þegar þær drepi á sér vegna rafmagnstruflana. Stefndi bendir á og áréttar að prjónavélar hans séu þannig hannaðar, að ef straumur fari af þeim fari þær ekki í gang nema þær séu endurræstar, sbr. fyrrnefnt skjal, dskj. nr. 14. Vélarnar fari því aldrei sjálfkrafa í gang. Bendir stefndi á að þegar straumur fari af prjónavélunum stoppi þær strax óháð því hvar þær séu staddar við að prjóna og þurfi því að endurræsa þær og láta þær byrja upp á nýtt. Það hafi einmitt verið það sem starfsmaður stefnda ætlaði að gera umrætt kvöld, ásamt því að slökkva á loftpressu og ljósum, sem kviknað hefði á þegar straumur komst á að nýju. Þá bendir stefndi á þá staðreynd að sú vél, sem talið er að eldsupptökin hafi átt sér stað í, hafi ekki verið í notkun umrætt kvöld né nokkra daga þar á undan. Vélin hefði því aldrei getað farið sjálfkrafa í gang þegar straumurinn komst aftur á. Stefndi byggir á því, að þar sem ljóst sé að starfsmaður stefnda hafi ekki sýnt af sér gáleysislega háttsemi umrætt kvöld verði að líta svo á að fyrrnefnt skammhlaup hafi verið utanaðkomandi atvik, sem stefndi geti ekki borið ábyrgð á. Sé því ekki hægt að ganga út frá öðru en að eldsvoðinn hafi orðið vegna óviðráðanlegs ytra atviks (force majeure), sem ekki hafi mátt sjá fyrir eða forðast. Stefndi bendir að lokum á að ólíkt því sem gildi almennt í kauparétti og verktakarétti sé meginreglan sú í leigurétti að það sé leigusali sem beri áhættuna af því að leiguandlag farist eða skemmist af tilviljun eða rýrni á meðan leigutími varir. Sé þannig litið á tjónsatburðinn sem eins konar vanefnd af hálfu leigusala. Fyrir þann tíma sem leigutaki hafi engin not af leiguandlaginu, af framangreindri ástæðu, geti leigusali ekki krafist neins leigugjalds. Megi m.a. sjá þetta af dönskum dómi í U.f.R. 1973, 147 (H) þar sem áhættan af bruna hafi verið lögð á leigusala. Þessi meginregla leiguréttar komi fram í IV. kafla húsaleigulaga nr. 36, 1994, en í 21. gr. laganna segi m.a. að leiði viðgerðar- eða viðhaldsvinna á vegum leigusala til verulegra skertra afnota eða afnotamissis að mati byggingarfulltrúa skuli leigusali bæta leigjanda það með hlutfallslegum afslætti af leigugjaldi eða á annan hátt sem aðilar komi sér saman um. Stefndi áréttar að við eldsvoðann hafi hann misst öll afnot af leiguhúsnæðinu og því liggi í hlutarins eðli að honum beri ekki að greiða leigu af umræddu húsnæði frá og með þeim tíma. Beri því að sýkna hann af kröfum stefnanda. IV. Við meðferð málsins gáfu vitnaskýrslur Ólafur Gunnar Ívarsson, prjóna- og framleiðslumeistari stefnda, Ívar Ari Ólafsson, starfsmaður stefnda, og Gunnar Haukur Gunnarsson, rafmagnsverkfræðingur hjá Norðurorku h.f. Stefndi, Glófi ehf., greiði stefnanda, Ópal ehf., 5.329.374 krónur með dráttarvöxtum samkv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38, 2001, sbr. 12. gr. s.l., frá 01.05.2010 sem hér segir: Af 857.754 krónum frá 01.05.10 til 01.06. s.á., af 1.717.635 krónum frá þ.d. til 01.07. s.á., af 2.581.061 krónu frá þ.d. til 01.08. s.á., af 3.441.651 krónu frá þ.d. til 01.09. s.á., af 4.296.568 krónum frá þ.d. til 01.10. s.á., af 5.153.613 krónum frá þ.d. til 01.11. s.á., af 5.553.566 krónum frá þ.d. til 28.01.11, af 5.329.374 krónum frá þ.d. til greiðsludags. Þá greiði stefndi stefnanda 502.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 14/2005
|
Kærumál Nauðungarsala Úthlutun söluverðs Veðréttindi
|
GG krafðist þess að fá meira greitt af söluverði við nauðungarsölu á helmingshluta í fasteign, sem hafði verið í sameign H og K, á grundvelli fjárnáms síns hjá H heldur en sýslumaður ákvað í frumvarpi til úthlutunar á söluverðinu þannig að minna kæmi sem því næmi í hlut Í, Í hf., L og KB hf. Auk þessara áttu aðild að málinu G, sem hafði verið hæstbjóðandi í eignina á uppboði, og Á og M, sem G hafði framselt boð sitt, en þau voru áður orðin eigendur fasteignarinnar samkvæmt kaupsamningi við H og K. Í dómi Hæstaréttar var tekið fram að miða yrði við að Á og M hefðu með kaupsamningi verið orðin eigendur að fasteigninni áður en nauðungarsalan hófst og þannig verið gerðarþolar við hana, sbr. 2. tölulið 2. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu, og því með réttu aðilar að málinu. Hins vegar var talið að ekkert lægi fyrir um að H og K hefðu þá lögvörðu hagsmuni af úrlausn málsins að efni væru til að þau ættu aðild að því. Það sama var talið eiga við um G, sem hafði framselt réttindi sín og skyldur sem hæstbjóðandi í eignarhlutann. Var málinu að því er varðaði H, K og G því vísað af sjálfsdáðum frá héraðsdómi. Fyrir lá að Í, Í hf., L og KB hf. höfðu hafnað tilkalli til greiðslu peninga við úthlutun söluverðsins en fengið þess í stað fullnustu með ígildi slíkrar greiðslu sem fólst í skuldbindingum Á og M við þá og áframhaldandi veðtryggingu í hinu selda ásamt hinum helmingi eignarinnar, sbr. 40. gr. laga nr. 90/1991. Þá lá fyrir að sömu aðilar höfðu lýst kröfu um fulla greiðslu veðkrafna sinna við nauðungarsölu fyrrgreinds helmingshluta án tillits til þess að þeir nytu einnig samsvarandi veðréttinda yfir hinum helmingnum í henni. Var vísað til þess að GG hefði ekki borið brigður á að þeim hefði verið þetta heimilt og þeir þannig átt rétt á að fá fullnustu af söluverði eignarhlutans á undan sér auk þess sem GG hefði ekki átt neinn rétt til að raska fyrrnefndri ákvörðun þeirra. Þar sem ekki varð litið svo á að Í, Í hf., L og KB hf. hefðu í verki afsalað sér að hálfu tilkalli til fullnustu af söluverðinu eins og GG bar fyrir sig var staðfest niðurstaða úrskurðar héraðsdóms um að hafna kröfu um hans um breytingar ár ákvörðun sýslumanns.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Guðrún Erlendsdóttir og Ingibjörg Benediktsdóttir. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 30. desember 2004, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 10. janúar 2005. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 20. desember 2004, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að breytt yrði ákvörðun sýslumannsins í Kópavogi 17. maí 2004 um að láta standa óhaggað frumvarp sitt 27. febrúar sama ár til úthlutunar söluverðs helmingshluta í fasteigninni Roðasölum 20 í Kópavogi við nauðungarsölu. Kæruheimild er í 79. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu. Sóknaraðili krefst þess að ákvörðun sýslumanns verði breytt aðallega á þann veg að hann „fái alla kröfu sína greidda af uppboðsandvirði eignarhluta Hákonar Hákonarsonar í Roðasölum 20 Kópavogi samanber kröfulýsingu hans hjá sýslumanni dagsett 5.2.2004 með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af kr. 3.158.924 frá 5.2.2004 til greiðsludags“, en til vara að úthlutun til sóknaraðila samkvæmt frumvarpi sýslumanns hækki „eigi minna en um kr. 1.318.155 auk sömu dráttarvaxta og í aðalkröfu“. Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar „vegna reksturs málsins fyrir sýslumannsembættinu í Kópavogi“ og í héraði, auk kærumálskostnaðar. Varnaraðilarnir Hákon Hákonarson, Kristín Kristjánsdóttir, Áslaug H. Hálfdánardóttir, Matthías V. Baldursson og Guðmundur Þórðarson krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar, svo og að sóknaraðila verði gert að greiða hverju þeirra fyrir sig málskostnað. Varnaraðilinn Íbúðalánasjóður krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur og sér dæmdur kærumálskostnaður. Aðrir varnaraðilar hafa ekki látið málið til sín taka. I. Samkvæmt gögnum málsins fékk sóknaraðili gert fjárnám 9. desember 2002 í fasteigninni Roðasölum 20 fyrir kröfu samkvæmt víxli á hendur varnaraðilanum Hákoni Hákonarsyni að höfuðstól 2.000.000 krónur, en krafan var sögð nema alls 2.481.269 krónum með áföllnum vöxtum og kostnaði. Fjárnáminu var þinglýst 12. sama mánaðar, en fasteignin virðist á þeim tíma hafa verið í sameign varnaraðilanna Hákonar og Kristínar Kristjánsdóttur og hvort þeirra átt hana að helmingi. Með stoð í þessu fjárnámi krafðist sóknaraðili 26. ágúst 2003 nauðungarsölu á eignarhluta varnaraðilans Hákonar í fasteigninni. Í beiðni sóknaraðila var tekið fram að varnaraðilinn væri afsalshafi, en gerðarþolar væru varnaraðilarnir Áslaug H. Hálfdánardóttir og Matthías V. Baldursson, sem væru kaupsamningshafar, eins og komist var að orði í beiðninni. Sýslumaðurinn í Kópavogi mun hafa tekið beiðni varnaraðila fyrir 10. desember 2003 og ákveðið að eignarhlutinn í fasteigninni yrði seldur við uppboð, sem skyldi byrja 14. janúar 2004. Verður ráðið af gögnum málsins að af þessu hafi orðið, svo og að ákveðið hafi verið að uppboði yrði fram haldið 5. febrúar 2004. Þetta allt tilkynnti sýslumaður varnaraðilunum Áslaugu og Matthíasi hverju sinni sem þinglýstum eigendum eignarhlutans og jafnframt að virðist varnaraðilunum Hákoni og Kristínu. Áður en uppboði var fram haldið barst sýslumanni beiðni um nauðungarsölu 29. janúar 2004 frá Bústað sf. á eignarhluta varnaraðilans Hákonar í fasteigninni Roðasölum 20 til fullnustu kröfu að fjárhæð 1.369.515 krónur, en beiðni þessi var studd við fjárnám 18. október 2002, sem þinglýst var 24. sama mánaðar. Þá barst sýslumanni lýsing á kröfu í söluverð eignarhlutans frá varnaraðilanum Íbúðalánasjóði að fjárhæð 9.282.695 krónur samkvæmt veðskuldabréfi tryggðu með 1. veðrétti í fasteigninni, varnaraðilanum Íslandsbanka hf. að fjárhæð 1.915.261 króna samkvæmt tryggingarbréfi á 2. veðrétti, varnaraðilanum Lífeyrissjóðnum Framsýn að fjárhæð 1.654.785 krónur samkvæmt skuldabréfi á 3. veðrétti og varnaraðilanum Kaupþingi Búnaðarbanka hf. að fjárhæð 1.318.155 krónur samkvæmt tryggingarbréfi á 4. veðrétti. Náðu veðréttindi þessara fjögurra varnaraðila til fasteignarinnar í heild, en ekki verður annað séð en að þeir hafi allir lýst fullri kröfufjárhæð samkvæmt heimildarbréfum sínum. Þá lýsti sóknaraðili kröfu við framhald uppboðsins á grundvelli fjárnáms síns og var fjárhæð hennar alls 3.158.924 krónur. Auk þessa virðist hafa legið fyrir á þeim tíma að þinglýst hafi verið 15. nóvember 2002 tryggingarbréfi útgefnu 8. sama mánaðar af varnaraðilunum Hákoni og Kristínu til Sparisjóðs Kaupþings fyrir skuldum að fjárhæð allt að 2.600.000 krónur. Hvorki verður séð af fyrirliggjandi gögnum að kröfu hafi verið lýst við nauðungarsöluna í skjóli þessa veðskjals né hvort réttindi samkvæmt því hafi verið fallin niður. Af gögnum málsins verður ráðið að uppboði hafi verið fram haldið eins og ætlað var og lokið 5. febrúar 2004, en varnaraðilinn Guðmundur Þórðarson orðið þar hæstbjóðandi með því að bjóða í eignarhlutann 14.500.000 krónur. Boð hans í eignina virðist hafa verið samþykkt 13. sama mánaðar og hann þá þegar framselt réttindi sín og skyldur samkvæmt því til varnaraðilanna Áslaugar og Matthíasar. Sýslumaður gerði frumvarp til úthlutunar á söluverðinu 27. febrúar 2004. Samkvæmt frumvarpinu áttu fyrst að greiðast 145.000 krónur í sölulaun í ríkissjóð, en því næst kröfur varnaraðilanna Íbúðalánasjóðs, Íslandsbanka hf., Lífeyrissjóðsins Framsýnar og Kaupþings Búnaðarbanka hf. með áðurgreindum fjárhæðum samkvæmt kröfulýsingum þeirra, alls 14.170.896 krónur. Eftirstöðvar söluverðsins, 184.104 krónur, áttu að koma í hlut sóknaraðila til greiðslu upp í kröfu samkvæmt fjárnámi hans. Hvorki í frumvarpinu né öðrum gögnum málsins er að sjá skýringar á því hvers vegna sýslumaður lét sóknaraðila standa á þennan hátt í veðröð framar þeim veðhöfum öðrum, sem áður var getið, en um það reis ekki ágreiningur. Á hinn bóginn andmælti sóknaraðili frumvarpinu innan þess frests, sem sýslumaður hafði sett. Lá þá orðið fyrir að varnaraðilarnir fjórir, sem áttu að fá úthlutun af söluverðinu á undan sóknaraðila, hefðu hver fyrir sitt leyti samþykkt að kaupendur eignarhlutans efndu boð sitt með því að taka að sér greiðslu krafna þeirra gegn því að þær hvíldu áfram á eigninni allri. Í greinargerð, sem sóknaraðili gerði um andmæli sín fyrir sýslumanni, var í meginatriðum byggt á því að varnaraðilarnir, sem hér um ræðir, hafi með þessum ráðstöfunum sínum fallist í verki á að kröfur þeirra kæmu aðeins að helmingi til álita við úthlutun á söluverði eignarhlutans, þótt ekki væri vefengt að varnaraðilarnir hefðu annars notið forgangs gagnvart sóknaraðila til fullrar greiðslu á kröfum sínum án tillits til þess að veðtrygging fyrir þeim hafi jafnframt náð til þess helmingshluta í fasteigninni, sem ekki var ráðstafað við nauðungarsöluna. Taldi sóknaraðili þessi andmæli sín eiga stoð í 2. mgr. 12. gr. laga nr. 75/1997 um samningsveð. Sýslumaður tók andmælin fyrir 28. apríl, 3. maí, 10. maí og 17. maí 2004, en í síðastgreint sinn tók hann ákvörðun um að frumvarp til úthlutunar á söluverðinu skyldi standa óhaggað. Lýsti sóknaraðili því þá yfir að hann leitaði úrlausnar héraðsdóms um þessa ákvörðun og var mál þetta þingfest af því tilefni 23. júní 2004. II. Í málinu er til úrlausnar hvort sóknaraðili eigi rétt á því að fá meira greitt af söluverði við nauðungarsölu á helmingshluta í fasteigninni að Roðasölum 20 á grundvelli fjárnáms síns hjá varnaraðilanum Hákoni heldur en sýslumaður ákvað í frumvarpi til úthlutunar á söluverðinu, þannig að minna komi sem því nemur í hlut varnaraðilanna Íbúðalánasjóðs, Íslandsbanka hf., Lífeyrissjóðsins Framsýnar og Kaupþings Búnaðarbanka hf. Um eignarhald að fasteign þessari eru ekki viðhlítandi gögn í málinu, en eins og það liggur fyrir verður að miða við að varnaraðilarnir Áslaug og Matthías hafi með gerð kaupsamnings verið orðin eigendur að henni áður en nauðungarsalan hófst. Þótt varnaraðilanum Hákoni hafi borið skylda til að greiða kröfu sóknaraðila, sem fjárnámið var gert fyrir, getur hann ekki af þeirri ástæðu einni orðið aðili að nauðungarsölunni, sbr. 2. gr. laga nr. 90/1991. Getur aðild hans að málinu heldur ekki helgast eins og hér stendur á af hagsmunum, sem hann kann að hafa átt sem seljandi eignarhlutans samkvæmt kaupsamningi. Þá hafa engar haldbærar skýringar komið fram á aðild varnaraðilans Kristínar að málinu, en nauðungarsalan beindist ekki að þeim hlut í fasteigninni, sem hún virðist hafa átt fyrir gerð kaupsamningsins við varnaraðilana Áslaugu og Matthías. Liggur þannig ekkert fyrir um að varnaraðilarnir Hákon og Kristín hafi þá lögvörðu hagsmuni af úrlausn þessa máls að efni séu til að þau eigi aðild að því. Samkvæmt framansögðu verður að líta svo á að varnaraðilarnir Áslaug og Matthías hafi sem eigendur fasteignarinnar, sem málið varðar, verið gerðarþolar við nauðungarsöluna, sbr. 2. tölulið 2. gr. laga nr. 90/1991. Auk þess virðast þau samkvæmt framsali hafa tekið við stöðu kaupanda að eignarhlutanum við nauðungarsöluna, en niðurstaða málsins gæti haft áhrif á það hvernig þeim bæri að standa skil á söluverði hans. Eru þau því með réttu aðilar að málinu. Varnaraðilinn Guðmundur hefur á hinn bóginn samkvæmt þessu framselt réttindi sín og skyldur sem hæstbjóðandi í eignarhlutann. Getur hann enga lögvarða hagsmuni haft af úrlausn málsins. Af framangreindum ástæðum verður máli þessu vísað af sjálfsdáðum frá héraðsdómi að því er varðar varnaraðilana Hákon, Kristínu og Guðmund. III. Samkvæmt 40. gr. laga nr. 90/1991 gildir sú meginregla um greiðslu söluverðs fasteignar, sem komið er í verð við nauðungarsölu á uppboði, að kaupanda beri að inna það af hendi til sýslumanns með peningum. Ráðstafar síðan sýslumaður peningunum eftir ákvæðum VIII. kafla sömu laga til að fullnægja kröfum þeirra, sem tilkall eiga til söluverðsins vegna réttinda sinna yfir eigninni. Í áðurnefndri lagagrein er heimilað að víkja frá þessu meðal annars með því að kröfuhafi, sem rétt á til greiðslu af söluverðinu, semji við kaupanda um að taka sem ígildi hennar greiðsluskuldbindingu hans gegn því að tryggingarréttindi kröfuhafans hvíli áfram á hinu selda. Samningur þessa efnis milli kröfuhafa og kaupanda snýr að því einu með hverju hluti þess fyrrnefnda af söluverðinu greiðist til fullnustu á kröfu hans. Getur slíkur samningur því engu breytt um stöðu annarra, sem réttindi eiga yfir eigninni. Verða þeir síðastnefndu því að vera eins settir og ef allir fengju peninga í sinn hlut við úthlutun söluverðs. Sem fyrr segir lýstu varnaraðilarnir Íbúðalánasjóður, Íslandsbanki hf., Lífeyrissjóðurinn Framsýn og Kaupþing Búnaðarbanki hf. allir kröfu um fulla greiðslu veðkrafna sinna við nauðungarsölu helmingshlutans í fasteigninni Roðasölum 20 án tillits til þess að þeir nytu einnig samsvarandi veðréttinda yfir hinum helmingnum í henni. Hefur sóknaraðili ekki borið brigður á að varnaraðilunum hafi verið þetta heimilt og þeir þannig átt rétt á að fá fullnustu af söluverði eignarhlutans á undan sér. Með vísan til þess, sem áður segir, gátu þessir fjórir varnaraðilar ekki breytt réttarstöðu sóknaraðila með ákvörðun um að hafna tilkalli til greiðslu peninga við úthlutun söluverðsins og fá þess í stað fullnustu með ígildi slíkrar greiðslu, sem fólst í skuldbindingum kaupendanna við þá og áframhaldandi veðtryggingu í hinu selda ásamt hinum helmingi eignarinnar. Ákvæði 2. mgr. 12. gr. laga nr. 75/1997, sem tekur til samningsveðhafa eins og þessara fjögurra varnaraðila, breytir því ekki að sóknaraðili á engan rétt til að raska þeirri ákvörðun varnaraðilanna, sem hér um ræðir, þótt ákvæðið kynni að geta snúið að afleiðingum slíkrar ákvörðunar að því er varðar veðréttindi varnaraðilanna yfir þeim eignarhluta í fasteigninni, sem ekki var ráðstafað við nauðungarsöluna. Samkvæmt þessu og með því að ekki verður af öðrum sökum litið svo á að varnaraðilar þessir hafi í verki afsalað sér að hálfu tilkalli til fullnustu af söluverðinu, svo sem sóknaraðili ber fyrir sig, verður að staðfesta niðurstöðu hins kærða úrskurðar um að hafna kröfum hans um breytingar á ákvörðun sýslumannsins í Kópavogi 17. maí 2004. Rétt er að aðilarnir beri hver sinn kostnað af máli þessu í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá héraðsdómi að því er varðar varnaraðilana Hákon Hákonarson, Kristínu Kristjánsdóttur og Guðmund Þórðarson. Að öðru leyti er hinn kærði úrskurður staðfestur um annað en málskostnað. Málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 259/2006
|
Kærumál Málskostnaður
|
Dómkröfur stefnanda voru þær að henni yrði með dómi falin forsjá barnanna A, fæddrar 2003 og B, sem fæddur er 2005, að stefndi greiddi með hvoru barni mánaðarlega tvöfalt meðalmeðlag eins og það ákvarðast af Tryggingastofnun ríkisins hverju sinni, frá 1. júní 2005 til fullnaðs 18 ára aldurs þeirra og að kveðið yrði á um inntak umgengnisréttar þess foreldris sem ekki fer með forsjá barnanna. Að auki krafðist stefnandi málskostnaðar að skaðlausu samkvæmt málskostnaðarreikningi úr hendi stefnda að viðbættum virðisaukaskatti.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Hjördís Hákonardóttir og Ingibjörg Benediktsdóttir. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 5. maí 2006, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 15. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 24. apríl 2006, þar sem kveðið var á um málskostnað í máli varnaraðila á hendur sóknaraðila, sem lokið var að öðru leyti með dómsátt. Kæruheimild er í g. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess aðallega að málskostnaður í héraði verði felldur niður, en til vara að hann verði lækkaður. Í báðum tilvikum krefst sóknaraðili kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, M, greiði varnaraðila, K, 100.000 krónur í kærumálskostnað.
|
Mál nr. 462/2006
|
Skuldamál Lánssamningur
|
J ehf. hafði frá árinu 1996 annast vinnslu á fiskhausum og hryggjum fyrir markað í Nígeríu samkvæmt verksamningi við L hf. í verkstæðishúsi í eigu L hf. í Þorlákshöfn. Að frumkvæði J ehf., og með samþykki L hf., var á árunum 2001 til 2002 ráðist í framkvæmdir við endurbætur á húsinu og tækjabúnaði þar, sem báðir aðilar töldu sig hafa hagsmuni af, og var tekið lán í því skyni frá F hf. Lánið var endurgreitt á árunum 2002 til 2003 með þeim hætti að lánveitandinn hélt eftir andvirði eins afurðagáms á mánuði sem hvor aðili, J ehf. og L hf., átti nánar tilgreinda hlutdeild í. Hvorki var gerður skriflegur samningur um lántökuna né endurgreiðslu lánsins. Í málinu krafðist J ehf. endurgreiðslu úr hendi L hf. á andvirði sinnar hlutdeildar í gámunum og byggði m.a. á því að L hf. yrði sem eigandi hússins og tækjanna að bera kostnað af endurbótum á þeim. Talið var ósannað að J ehf. hefði gert endurgreiðslukröfu á hendur L hf. fyrr en nær tvö ár voru liðin frá því að lánið var að fullu greitt. Í dómi Hæstaréttar kom fram að telja yrði að J ehf. hafi mátt vera ljóst að L hf. leit svo á að í gildi væri samningur um að J ehf. tæki þátt í endurgreiðslu lánsins með þeim hætti sem gert var og að J ehf. sætti sig við að fá ekki greiddan sinn hluta í skilaverði hvers gáms. Benti sá háttur sem J ehf. hafði á bókhaldi sínu til þess að hann hafi haft sama skilning og L hf. um þetta atriði. Þá var ljóst J ehf. var í lófa lagið að gera formlega athugasemdir við L hf. um þennan skilning ef hann taldi hann rangan. Yrði því að leggja sönnunarbyrðina á J ehf. fyrir því að L hf. hefði skuldbundið sig til að greiða J ehf. hlut félagsins í andvirði þessara gáma síðar en sú sönnun hefði ekki tekist. L hf. var því sýknað af kröfum J ehf.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 23. ágúst 2006. Hann krefst sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Málsatvikum er lýst í hinum áfrýjaða dómi. Óumdeilt er að forsvarsmaður stefnda óskaði eftir að ráðist yrði í framkvæmdir við endurbætur á verkstæðishúsi og tækjabúnaði áfrýjanda í Þorlákshöfn, þar sem stefndi annaðist vinnslu á fiskhausum og hryggjum fyrir markað í Nígeríu samkvæmt verksamningi við áfrýjanda. Áfrýjandi var tregur til að leggja fé í þetta og hafði stefndi þá samband við Fiskmiðlun Norðurlands hf., sem sá um útflutning afurðanna, og fékk það fyrirtæki til að lofa lánsfé til framkvæmdanna. Féllst áfrýjandi þá á óskir stefnda um endurbæturnar og þessa lántöku í því skyni að standa straum af kostnaðinum. Samningur málsaðila gerði á þessum tíma ráð fyrir að stefndi fengi greitt fyrir hvern gám sem svaraði 32,5% af skilaverði hans. Báðir aðilar töldu sig hafa hagsmuni af nefndum endurbótum enda leiddu þær til þess að framleiðslan jókst umtalsvert og þar með hagnaður beggja. Varð að samkomulagi að lánið yrði endurgreitt með þeim hætti að lánveitandinn héldi eftir andvirði eins gáms á mánuði, þar til lánið yrði að fullu greitt. Hvorki var gerður skriflegur samningur um lántökuna né endurgreiðslu lánsins. Áfrýjandi heldur því fram að samningur aðila hafi falið það í sér að stefndi tæki þátt í endurgreiðslu lánsins með þeim hætti að gera ekki kröfu til greiðslu fyrir sinn hlut í skilaverði þeirra gáma sem gengu til endurgreiðslunnar. Stefndi telur sig hins vegar ekki hafa gengist undir slíka skuldbindingu og byggir á því að áfrýjandi beri sönnunarbyrði fyrir staðhæfingu sinni um þetta. Fiskmiðlun Norðurlands hf. innti lánsféð af hendi í tveimur samfelldum lotum, fyrst með fjórum greiðslum á tímabilinu 19. október 2001 til 14. janúar 2002, 41.696.000 krónur, og síðan með jafnmörgum greiðslum á tímabilinu 29. október 2002 til 15. janúar 2003, 25.000.000 krónur, þannig að samtals nam lánið 66.696.000 krónum. Gekk andvirði eins gáms á mánuði upp í lánið, vegna fyrri hlutans á tímabilinu 31. janúar 2002 til 24. janúar 2003 og vegna þess síðari á tímabilinu 21. febrúar 2003 til 31. október sama ár. Voru þá báðir lánshlutarnir að fullu greiddir. Á þessu tímabili útbjó áfrýjandi mánaðarlega yfirlit yfir alla gáma sem seldir voru og hlut stefnda í andvirði þeirra, að undanskildum þeim gámi sem gekk til endurgreiðslu á láninu. Gerði stefndi síðan reikninga á hendur áfrýjanda fyrir sínum hlut samkvæmt yfirlitunum. Óumdeilt er að Fiskmiðlun Norðurlands hf. útbjó jafnframt mánaðarlega skjal þar sem fram kom andvirði þess gáms, sem notaður var til endurgreiðslu lánsins, og sendi báðum málsaðilum. Stefndi gerði áfrýjanda aldrei reikninga vegna ætlaðrar hlutdeildar sinnar í andvirði þessara gáma, bókaði engar tekjur vegna þeirra í bókhaldi sínu og færði þá heldur ekki mótfærslu með kröfu á hendur áfrýjanda, en þetta bar honum að gera samkvæmt þeim skilningi á þessum lögskiptum sem hann segist hafa haft og byggir kröfur sínar á. Ósannað er að stefndi hafi gert kröfu á hendur áfrýjanda af því tilefni sem hér um ræðir, fyrr en eftir að honum hafði borist bréf áfrýjanda 3. ágúst 2005, þar sem samningi aðila um starfsemi stefnda í þágu áfrýjanda í verksmiðjunni í Þorlákshöfn var sagt upp. Voru þá liðin nær tvö ár frá því að lán Fiskmiðlunar Norðurlands hf. var að fullu greitt. Fram er komið að fyrirsvarsmenn málsaðila hafi rætt um málið á fundi 14. febrúar 2003 þar sem mismunandi sjónarmið voru uppi um skyldu stefnda til að taka þátt í endurgreiðslu lánsins. Þrátt fyrir það hafðist stefndi þá ekkert frekar að. Samkvæmt framansögðu er ljóst að stefndi samþykkti frá upphafi að andvirði eins gáms í hverjum mánuði yrði notað til að greiða upp lánið og sætti sig við að fá ekki greiddan sinn hluta í skilaverði hans. Jafnframt verður að telja að honum hafi mátt vera ljóst, að áfrýjandi leit svo á að í gildi væri samningur um að stefndi tæki með þessum hætti þátt í endurgreiðslu lánsins. Bendir sá háttur sem stefndi hafði á bókhaldi sínu til þess að hann hafi haft sama skilning og áfrýjandi á því hvernig endurgreiðslum lánsins yrði skipt á milli aðilanna. Þá er ljóst að stefnda var í lófa lagið að gera formlega athugasemdir við áfrýjanda um þennan skilning á efni samnings þeirra um lántökuna og endurgreiðslu lánsins ef hann taldi skilning hans rangan. Við svo búið verður að leggja sönnunarbyrðina á stefnda fyrir því að áfrýjandi hafi skuldbundið sig til að greiða honum hlut hans í andvirði þessara gáma síðar. Sú sönnun hefur ekki tekist. Samkvæmt þessu verður lagt til grundvallar að samningur málsaðila hafi verið þess efnis sem áfrýjandi heldur fram og verður hann því sýknaður af kröfu stefnda. Með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála verður hvor aðili látinn bera sinn kostnað af meðferð málsins í héraði. Stefnda verður gert að greiða áfrýjanda málskostnað í Hæstarétti svo sem greinir í dómsorði. Dómsorð: Áfrýjandi, Lýsi hf., er sýkn af kröfu stefnda, J.H.S. ehf. Málskostnaður í héraði fellur niður. Stefndi greiði áfrýjanda 500.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 24. maí 2006. Mál þetta höfðaði J.H.S. ehf., kt. 630196-2489, Völuteigi 4, Mosfellsbæ, með stefnu birtri 14. desember 2005 á hendur Lýsi hf., kt. 440269-5089, Fiskislóð 5-9, Reykjavík. Málið var dómtekið 11. maí sl. Stefnandi krefst greiðslu á 25.543.528 krónum með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 frá 1. janúar 2004 til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar. Stefndi krefst sýknu og málskostnaðar. Árið 1996 hóf stefnandi að starfa sem verktaki við þurrkun á fiskhausum og hryggjum í verksmiðju Hnotskurnar ehf. í Þorlákshöfn. Hnotskurn ehf. var sameinuð stefnda á árinu 2004. Ekki var gengið frá skriflegum verksamningi, en tvö uppköst að samningi hafa verið lögð fram í dóminum, sem sögð eru stafa frá stefnda. Bæði eru óundirrituð. Hnotskurn ehf., nú stefndi Lýsi hf., var eigandi húsnæðisins í Þorlákshöfn og þeirra tækja og þess búnaðar sem notaður var við vinnsluna. Þá lagði stefndi til hráefni og afurðir voru seldar í hans nafni. Starfsmenn stefnanda önnuðust vinnsluna. Stefnandi fékk í upphafi greitt ákveðið kílóverð, misjafnt eftir tegundum, en síðar var fyrirkomulaginu breytt þannig að hann fékk 32,5% af skilaverði. Á tímabilinu frá 19. október 2001 til 15. janúar 2003 greiddi Fiskmiðlun Norðurlands, nú Salka-fiskmiðlun, samtals 66.696.000 krónur sem lán til stefnda til að fjármagna endurbætur á vinnslustöðinni. Samningur þessi um lánveitingu var munnlegur. Var svo um samið að fiskmiðlunin héldi eftir andvirði eins gáms í hverjum mánuði þar til lánið væri að fullu greitt. Lán þetta var vaxtalaust. Lánið var endurgreitt á tímabilinu frá 31. janúar 2002 til 31. október 2003. Eins og áður segir var það gert þannig að í stað þess að greiða til stefnda, var fjárhæð sem svaraði skilaverði eins gáms færð til greiðslu skuldarinnar í hverjum mánuði. Stefnandi fékk heldur ekki greitt fyrir þessa gáma. Um þetta snýst ágreiningur aðila. Stefnandi telur að hann eigi að fá sinn hlut af þessum gámum eins og öðrum. Stefndi telur að stefnandi hafi átt að taka þátt í að greiða upp lánið. Stefán Jónsson, forsvarsmaður stefnanda, gaf skýrslu fyrir dómi. Hann sagði að samningsuppkast hefði verið unnið af Hnotskurn og lagt fyrir, en einhverra hluta vegna hefði það aldrei verið undirritað. Hann kvaðst þó telja að eftir því hefði verið farið. Varðandi þær endurbætur sem gerðar voru sagði Stefán að verksmiðjan hefði að mörgu leyti verið óhagkvæm. Hann hefði því að eigin frumkvæði haft samband við Fiskmiðlun Norðurlands og spurt hvort þeir gætu komið að því að fjármagna endurbætur. Því hafi verið vel tekið og hann hefði því beint málinu til Katrínar Pétursdóttur hjá stefnda og stefndi og Fiskmiðlunin hefðu síðan samið um þessa lánveitingu. Um þá tilhögun að dregið var frá þeirra hlut við endurgreiðslu lánsins sagði Stefán að þeir hafi ekki ætlast til þess að þeir fengju sinn hlut strax, en hefðu alltaf gert ráð fyrir því að fá það endurgreitt með einhverjum hætti. Þeir hefðu til að mynda verið tilbúnir til að eignast hlut í félaginu til að ljúka skuldinni. Samvinnan við stefnda hafi gengið vel og þeir hafi viljað halda henni áfram. Stefán sagði að 14. febrúar 2003 hefði Katrín Pétursdóttir komið á fund til þeirra og þá hafi henni verið sagt að það þyrfti að ganga frá málinu. Það hafi ekki komið neitt út úr því. Stefán sagði að hann hefði alltaf fengið afrit af reikningum Fiskmiðlunarinnar sem gengu til greiðslu lánsins. Hann kvað það ekki rétt að hann hefði í nokkrum tilvikum beðið um að greiðslu yrði frestað fram yfir mánaðamót. Katrín Pétursdóttur, forstjóri stefnda Lýsis, sagði í skýrslu sinni að Stefán Jónsson hefði óskað eftir því að gerðar yrðu miklar endurbætur á verksmiðjunni. Hann hefði sótt það mjög fast og útvegað lán frá Fiskmiðluninni. Hún kvaðst hafa skilið þetta svo að stefnandi hefði verið reiðubúinn til að taka þátt í kostnaði af endurbótunum með þessum hætti, enda hefði þetta verið mikil hagræðing fyrir stefnanda. Hún kvaðst muna eftir fundi í Þorlákshöfn þar sem stefnandi hefði óskað eftir endurgreiðslu á sínum hlut. Hún hefði þá skýrt þeim frá því hver sinn skilningur væri. Katrín Sigurjónsdóttir, framkvæmdastjóri Sölku-fiskmiðlunar, gaf skýrslu fyrir dómi. Hún staðfesti að Stefán Jónsson hefði nokkrum sinnum óskað eftir því að beðið væri með að skuldfæra í nokkra daga fram yfir mánaðamót. Þau hefðu orðið við því. Pétur Pétursson, sem situr í stjórn stefnda, gaf skýrslu fyrir dómi. Hann sagði að það hefði komið mjög flatt upp á sig þegar stefnandi vildi fá greiddan sinn hlut af gámunum sem fóru upp í lánið. Hilmar Daníelsson, fyrrverandi framkvæmdastjóri Fiskmiðlunar Norðurlands, kvaðst í skýrslu sinni hafa litið á Stefán Jónsson sem framkvæmdastjóra Hnotskurnar, hann hafi séð um reksturinn í Þorlákshöfn. Hann hafi samið um lánveitinguna fyrst við Stefán Jónsson, en síðan hefði Katrín Pétursdóttir staðfest samkomulagið. Málsástæður og lagarök stefnanda. Stefnandi byggir á því að af samningi og viðskiptavenjum milli stefnanda og stefnda, og í ljósi þess að stefndi var eigandi verksmiðjunnar, liggi fyrir að það hafi ekki verið í verkahring stefnanda að leggja fram fé til endurbóta á verksmiðju stefnda. Stefndi hafi verið þinglýstur eigandi verksmiðjunnar og vélanna. Stefnandi segir að hlutur sinn af skilaverðinu, sem notaður hafi verið til endurgreiðslu lánsins, hafi numið 26.818.845 krónum. Í greinargerð er því haldið fram að af þeirri fjárhæð hafi stefndi endurgreitt 1.275.317 krónur. Með þeirri endurgreiðslu hafi stefndi viðurkennt greiðsluskyldu sína. Ítrekað hafi verið leitað eftir greiðslu úr hendi stefnda, m.a. á fundi 14. febrúar 2003. Síðari tillögum stefnanda hafi ekki verið svarað. Stefnandi segir í stefnu að eftirstöðvar nemi stefnufjárhæðinni, en undir rekstri málsins komst hann að því að þær væru í raun nokkru hærri. Ekki náðist samkomulag milli aðila um hækkun stefnukröfu. Stefnandi krefst dráttarvaxta frá 1. janúar 2004. Stefnandi vísar til meginreglna um efndir fjárskuldbindinga og skuldbindingargildi samninga. Málsástæður og lagarök stefnda. Stefndi telur að samningar aðila hafi verið munnlegir. Ekki hafi verið skrifað undir þau samningsdrög sem útbúin höfðu verið. Á sama hátt hafi verið samið um endurbætur verksmiðjunnar munnlega. Samkomulagið hafi verið þríhliða, milli málsaðila og Fiskmiðlunarinnar. Stefndi kveðst ekki hafa haft neinn hug á að endurbæta verksmiðjuna, en hafi fallist á það fyrir þrábeiðni stefnanda. Samið hafi verið um lánið og að aðilar myndu endurgreiða það í ákveðnum hlutföllum. Stefnandi hafi haft verulega hagsmuni af endurbótunum, fyrst og fremst með mikilli hagræðingu. Segir stefndi að samið hafi verið um að stefnandi greiddi 32,5% lánsins, þ.e. að endurgreiðsla yrði í sama hlutfalli og skipting tekna af framleiðslunni. Það hafi loks verið 7. nóvember 2005, eftir að stefndi hafði sagt upp samningi aðila, að stefnandi setti skriflega fram kröfur sínar um greiðslu. Stefndi kveðst hafna þeim málatilbúnaði stefnanda að hann hafi ekki átt að taka þátt í kostnaði við endurbætur verksmiðjunnar. Segir hann fullyrðingar stefnanda bæði rangar og ósannaðar. Beri stefnandi sönnunarbyrði fyrir staðhæfingum sínum um málsatvik. Endurbæturnar hafi verið gerðar að frumkvæði stefnanda og hann hafi haft af þeim verulegan hag. Það hafi stefndi einnig haft og því hafi verið samið um skiptingu kostnaðarins. Stefndi segir að stefnandi hafi aldrei gert neinar athugasemdir er hann fékk símbréf Fiskmiðlunarinnar sem sýndu endurgreiðslu lánsins af skilaverði. Þá hafi stefnandi í einhverjum tilvikum beðið um seinkun á greiðslu. Það samræmist ekki því að hann hafi ekki átt að greiða. Þá hafi hann ekki gert neinar kröfur fyrr en eftir að samningi aðila var sagt upp. Stefndi mótmælir því sérstaklega að hann hafi endurgreitt stefnanda 1.275.317 krónur. Það sé byggt á misskilningi og vísar hann til yfirlits Sölku-fiskmiðlunar um endurgreiðslu lánsins. Þessi greiðsla hafi aldrei verið færð sem greiðsla á láninu heldur gerð upp á venjubundinn hátt. Forsendur og niðurstaða. Ljóst er af gögnum málsins að aldrei var greitt til stefnanda í þeim tilvikum að skilaverð gekk til greiðslu skuldarinnar við Fiskmiðlunina. Hafna verður þeirri málsástæðu stefnanda að stefndi hafi með einni greiðslu viðurkennt greiðsluskyldu sína. Stefnandi tók að sér sem verktaki afmörkuð verkefni í þágu stefnda. Ekki er í raun ágreiningur milli aðila um þessa verkaskiptingu. Aðalatriðið sem hér skiptir máli er að stefndi bar sem eigandi húsnæðisins og alls búnaðar kostnað af viðhaldi og endurbótum. Er mælt fyrir um þá tilhögun í þeim samningsdrögum sem lögð voru fram í málinu og er hún í samræmi við almennar reglur. Af þessari almennu reglu leiðir að stefndi ber sönnunarbyrðina fyrir því að samið hafi verið um að stefnandi greiddi að hluta til kostnað við þær endurbætur sem hér er fjallað um. Ekki var gert samkomulag um breytingar á samningi aðila. Stefnanda var ekki tryggður lengri samningstími, til tryggingar því að hann næði að bæta sér upp framlög til endurbótanna. Þá hefur verið sýnt fram á með skýrslum forsvarsmanna beggja aðila að stefnandi leitaði eftir endurgreiðslu sinna framlaga áður en til þess kom að samningi aðila var sagt upp. Að þessu virtu er ósannað að stefndi hafi í orði eða verki fallist á að bera hluta af kostnaði við endurbætur á verksmiðju stefnda, þó að hann hafi í reynd fallist á að taka þátt í fjármögnun með því að greiðslum til hans seinkaði. Við aðalmeðferð féll stefndi frá varakröfu um lækkun stefnukrafna, en því er ekki lengur haldið fram að stefnukrafan sé of há. Verður stefndi dæmdur til að greiða stefnukröfuna. Dráttarvaxta er krafist frá 1. janúar 2004. Formleg krafa var ekki sett fram af hálfu stefnanda fyrr en með bréfi lögmanns hans 7. nóvember 2005. Verða dráttarvextir dæmdir frá 7. desember 2005, sbr. 3. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001. Í samræmi við niðurstöðu málsins verður stefnda gert að greiða stefnanda 1.100.000 krónur í málskostnað. Jón Finnbjörnsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan. D ó m s o r ð Stefndi, Lýsi hf., greiði stefnanda, J.H.S. ehf., 25.543.528 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 frá 7. desember 2005 til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda 1.100.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 70/2011
|
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 Sératkvæði
|
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi, á grundvelli 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Viðar Már Matthíasson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 1. febrúar 2011 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 1. febrúar 2011, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til þriðjudagsins 15. febrúar 2011, klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði staðfestur. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur, sbr. 3. mgr. 220. gr. laga nr. 88/2008. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Jóns Steinars Gunnlaugssonar
|
Mál nr. 331/2017
|
Kærumál Kæra Frávísun frá Hæstarétti
|
Héraðsdómur vísaði máli ákæruvaldsins á hendur X frá dómi sökum þess að ekki hefðu verið skilyrði fyrir endurupptöku málsins eftir að lögregla hafði áður tilkynnt X um að rannsókn þess hefði verið hætt. Í sama þinghaldi lýsti fulltrúi ákæruvaldsins því yfir að úrskurður héraðsdóms „verði kærður til Hæstaréttar“. Taldi Hæstiréttur að sú yfirlýsing hefði ekki falið í sér kæru heldur aðeins fyrirætlun um hana. Þar sem kæra hafði ekki borist héraðsdómi innan kærufrests var málinu vísað frá Hæstarétti.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson, Benedikt Bogason og Karl Axelsson.Mál þetta barst réttinum 26. maí2017 ásamt gögnum þess. Málið lýtur að úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 24. maí2017 þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá dómi. Umkæruheimild vísar sóknaraðili til t. liðar 1. mgr. 192. gr. laganr. 88/2008 um meðferð sakamála. Sóknaraðilikrefst þess að úrskurðurinn verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm aðtaka málið til efnismeðferðar.Varnaraðili krefst staðfestingar úrskurðarinsog kærumálskostnaðar.Samkvæmt endurriti úr þingbókhéraðsdóms var því lýst yfir af hálfu sóknaraðila í kjölfar uppkvaðningarúrskurðarins að hann „verði“ kærður til Hæstaréttar í því skyni að fáúrskurðinn felldan úr gildi þannig að málið hljóti efnismeðferð.Samkvæmt 2. mgr. 193. gr. laganr. 88/2008 skal maður sem vill kæra úrskurð lýsa því yfir innan þriggjasólahringa frá því hann fékk vitneskju um úrskurðinn. Ef kæru er lýst yfir ádómþingi má kærandi láta við það sitja að bókað verði um hana í þingbók, þar ámeðal í hvaða skyni kært er. Fyrrgreind yfirlýsing sóknaraðila fól ekki í sérkæru heldur aðeins fyrirætlan um hana. Þar sem kæra barst ekki héraðsdómi innankærufrests verður málinu vísað frá Hæstarétti.Kærumálskostnaður verður ekkidæmdur.Dómsorð:Máli þessu er vísað fráHæstarétti.Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 24.maí 2017.Málið er höfðað með ákæru lögreglustjórans áhöfuðborgarsvæðinu, dagsettri 7. mars 2017, á hendur:,,X kt. [...], [...],fyrir líkamsárás,með því að hafa aðfaranótt miðvikudagsins 13. maí 2015, ráðist með ofbeldi á A,þáverandi sambýliskonu sína, á heimili þeirra að [...] á [...], ýtt höfðihennar á hurðarkarm, rifið í hár hennar og dregið hana á hárinu inn áskrifstofu þar sem hann sagði henni að setjast í stól, ýtt stólnum þannig að Aféll á gólfið, hrækt ítrekað í andlit hennar, slegið hana í andlit, tekið umeyru hennar og lamið höfði hennar ítrekað í stólbakið, potað fingrum fast íbringu og háls hennar, allt með þeim afleiðingum að A hlaut eymsli víða íhársverði, eymsli aftan á hálsi beggja vegna, fimm litla marbletti hægra meginofarlega á hálsi og tvo marbletti vinstra megin á hálsi sem voru 1-1,5 cm íþvermál, mar á hægri eyrnasnepli og blæðingu í vinstri hljóðhimnu, grunna rispuá vinstra kinnbeini og mar þar í kring, marbletti á handleggi, eymsli íbrjóstkassa og um bæði herðablöð, mar yfir brún vinstra herðablaðs, rispuaftanvert yfir spjaldbein, rispu og mar hliðlægt á hægri mjöðm og eymsli þarvið.Telst brot þetta varða við 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga nr.19/1940, sbr. 10. gr. laganr. 20/1981.Þess er krafist að ákærði verði dæmdur tilrefsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar.Einkaréttarkrafa:Þá gerir Ingibjörg Ólöf Vilhjálmsdóttir,hdl., fyrir hönd A, [...], kröfu um að ákærði verði dæmdur til að greiðabrotaþola skaða- og miskabætur að fjárhæð krónur 2.500.000,- ásamt vöxtum skv.8. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, frá 13.05.2015 þar tilmánuður er liðinn frá því að ákærða var kynnt bótakrafa þessi, en dráttarvaxtaskv. 1. mgr. 6. gr. vaxtalaga frá þeim degi til greiðsludags, sbr. 9. gr. sömulaga.“Málið var þingfest 23. mars 2017 en viðfyrirtöku 10. f.m. krafðist verjandi ákærða frávísunar málsins og að allursakarkostnaður, þar með talin málsvarnarlaun að mati dómsins, yrðu lögð áríkissjóð. Vísaði verjandinn til þess að ákærði hefði fengið bréf umniðurfellingu málsins, sbr. 4. mgr. 52 gr. sakamálalaga nr. 88/2008, og taldi verjandinnengin ný gögn hafa komið fram í málinu sem heimiluðu endurupptöku þess. Ákæruvaldið andmælti frávísunarkröfunni ogkrefst efnismeðferðar málsins. Taldi ákæruvaldið ný gögn hafa komið fram semheimiluðu að taka málið upp og var í því sambandi vísað til 3. mgr. 57. gr.sakamálalaga. NiðurstaðaÍ bréf lögreglustjórans áhöfuðborgarsvæðinu, dagsettu 30. júní 2015, var ákærða tilkynnt að með vísantil 4. mgr. 52. gr. sakamálalaga væri rannsókn máls þessa hætt. Með bréfi lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinutil ákærða, dagsett 17. september 2015, var honum tilkynnt að lögreglan áhöfuðborgarsvæðinu hefði tekið upp rannsókn málsins „þar sem ný sakargögn hafikomið fram“. Verjandi ákærða óskaði hinn 23. september2015 eftir afriti hinna nýju sakarganga sem vísað er til í ofangreindu bréfilögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu, dagsettu 17. september 2015. Lögreglan á höfuðborgarsvæðinu sendiverjandanum bréf, dagsett 2. október 2015, þar sem fram kemur að hin nýju gögnséu eftirfarandi: „Samantekt úr skýrslu A 22.07.2015.“ Í 3. mgr. 57. gr. sakamála segir að hafirannsókn á hendur sakborningi verið hætt vegna þess að sakargögn hafi ekki þóttnægjanleg til ákæru eigi ekki að taka rannsókn upp á ný gegn honum nema nýsakargögn séu fram komin eða líklegt sé að þau komi fram. Þau sakargögn semlögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu vísaði til í gögnum sem rakin voru aðofan til að styðja upptöku málsins eru frá 22. júlí 2015 og lágu því fyrir ertilkynning barst ákærða um að rannsókn málsins væri hætt. Það hafa því hvorkikomið fram ný gögn sem geta verið grundvöllur endurupptöku málsins né hefurverið sýnt fram á það að sennilegt sé að þau komi fram, sbr. 3. mgr. 57. gr.sakamálalaga. Samkvæmt þessu voru ekki fyrir hendi lagaskilyrði til að takarannsókn málsins upp og ber að vísa málinu frá dómi og dæma ríkissjóð til aðgreiða 501.270 króna málsvarnarlaun Agnars Þórs Guðmundssonarhéraðsdómslögmanns, skipaðs verjanda ákærða. Sonja Berndsen héraðsdómslögmaður var skipuðréttargæslumaður A og skal ríkissjóður greiða 501.270 króna réttargæsluþóknunhennar. Tekið hefur verið tillit til virðisaukaskatts við ákvörðun þóknunarlögmanna. Eftir þessum úrslitum málsins verður ekkidómur lagður á kröfu um útlagðan kostnað A. Guðjón St. Marteinsson héraðsdómari kveðurupp úrskurðinn.Úrskurðarorð:Máli nr. S-162/2017, ákæruvaldið gegn X ervísað frá dómi. Ríkissjóður greiði 501.270 króna málsvarnarlaun Agnars Þórs Guðmundssonar héraðsdómslögmanns og501.270 króna réttargæsluþóknun Sonju Berndsen héraðsdómslögmanns.
|
Mál nr. 456/2005
|
Kærumál Tilhögun gæsluvarðhalds
|
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að skilyrði væru til þess að X sætti í gæsluvarðhaldi takmörkunum samkvæmt e. lið 1. mgr. 108. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 26. október 2005, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum sama dag. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 26. október 2005, þar sem hafnað var kröfu varnaraðila um að fyrirkomulag gæsluvarðhalds yrði ekki með takmörkunum samkvæmt e. lið 1. mgr. 108. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og að fyrrgreindum takmörkunum verði aflétt. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
|
Mál nr. 570/2017
|
Kærumál Kæra Frávísun frá Hæstarétti
|
Kæra L til Hæstaréttar uppfyllti ekki skilyrði 2. mgr. 193. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Var málinu því vísað frá Hæstarétti.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnirHelgi I. Jónsson og Benedikt Bogason og Ingveldur Einarsdóttir setturhæstaréttardómari.Sóknaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 12. september 2017 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnumsama dag. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 11. september 2017 þar sem hafnaðvar kröfu sóknaraðila um heimild til að hlusta á og hljóðrita símtöl úr og í símtækií umráðum varnaraðila með símanúmerið [...] og önnur símanúmer sem hann hefur ínotkun eða umráð yfir frá og með uppkvaðningu úrskurðar til og með 11. október2017. Kæruheimild er í i lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferðsakamála. Sóknaraðili krefst þess að framangreind krafa verði tekin til greina.Af hálfu varnaraðila hefurlögmaður sem skipaður var til að gæta hagsmuna hans ekki látið málið til síntaka fyrir Hæstarétti.Í 2. mgr. 193. gr. laga nr.88/2008 segir að í skriflegri kæru til héraðsdóms skuli greint frá því hvaðaúrskurður sé kærður, kröfu um breytingu á honum og ástæður sem kæran er reistá. Í kæru sóknaraðila er í engu vikið að þeim ástæðum sem kæran er reist á, enekki stoðar að þær komi fram í greinargerð sóknaraðila til Hæstaréttar.Samkvæmt þessu eru slíkir annmarkar á kærunni að vísa verður málinu fráHæstarétti. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá Hæstarétti.Úrskurður HéraðsdómsReykjaness, mánudaginn 11. september 2017Héraðsdómi Reykjaness barst í dag krafalögreglustjórans á Suðurnesjum um að embættinu verði heimilt að hlusta og hljóðritasímtöl úr og í símtæki í umráðum X, kt. [...], með símanúmerið [...] og önnursímanúmer sem X, kt. [...], hefur í notkun eða umráð yfir, frá og meðuppkvaðningu úrskurðar til og með 11. október 2017, en jafnframt sé heimilt aðnema SMS-sendingar, þar með talið SMS-sendingar í lesanlegu formi, sem sendareru eða mótteknar með númerunum á sama tíma og hlusta og hljóðrita samtöl viðtalhólf téðra númera á sama tíma.IÍ greinargerð lögreglustjórans á Suðurnesjumkemur fram að lögreglan hafi undanfarið haft til rannsóknar mál þetta er varðiinnflutning á ætluðum ávana- og fíkniefnum hingað til lands. Hinn 19. ágúst sl.hafi Y, kt. [...], komið með flugi [...] frá Barcelona á Spáni. Hafi hann veriðhandtekinn í kjölfar afskipta tollvarða vegna gruns um að hann hefði fíkniefnií fórum sínum. Í ljós hafi komið að í fölskum botni í ferðatösku sem hann hafðimeðferðis hafi verið 2.022,53 g af kókaíni. Lögregla hafi haft upplýsingar um að kærði, X,og meðkærði, Z væru viðriðnir málið. Við rannsóknaraðgerðir í kjölfarframangreinds hafi lögregla fylgst með ferðum kærða X sem hafi sótt meðkærða Yvið komuna hingað til lands á BSÍ að morgni 20. ágúst. Hafi þeir ekið að [...]í Reykjavík þar sem Y hafi farið inn með töskuna og kærði haldið á brott. Síðarum daginn hafi kærði farið að [...], sótt töskuna og farið í beinu framhaldi að[...], Hafnarfirði, dvalarstað meðkærða. Hafi kærði verið handtekinn þar ásamtmeðkærða í þágu rannsóknar málsins. Hinn 21. ágúst sl. hafi kærða verið gert aðsæta gæsluvarðhaldi vegna aðildar sinnar að málinu, sbr. úrskurð HéraðsdómsReykjaness þess efnis frá 21. ágúst sl. Kærði hafi aftur verið úrskurðaður ígæsluvarðhald vegna málsins en gert sé ráð fyrir að hann losni seinna í dagþann 11. september 2017. Vísað er nánar til meðfylgjandi gagna. Rannsókn málsins snýr að innflutningi ámiklu magni hættulegra ávana- og fíkniefna hingað til lands og beinist aðákvæðum 173. gr. a almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og laga nr. 65/1974.Miklu skipti fyrir áframhaldandi rannsókn málsins að fengin sé heimild tilrannsóknaraðgerðar í samræmi við kröfu svo unnt sé að upplýsa málið og upplýsafrekar hverjir mögulegir samverkamenn kærðu séu. Þá telji lögreglustjóri jafnframtað ríkir almanna- og einkahagsmunir krefjist þess að mál þetta upplýsist. Vísaðer nánar til meðfylgjandi upplýsingaskýrslna.Með vísan til 1.mgr. 103. gr., sbr. 1. mgr. 104. gr. laga nr. 88/2008 er þess krafist að krafaþessi sæti meðferð fyrir dómi án þess að þolandi eða símafyrirtæki þau semkrafan beinist að verði kvödd á dómþing.Vísað er til framangreinds, framlagðra gagnaog 81. og sbr. 83. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008 er þess krafist aðfallist verði á hina umbeðnu kröfu.IIFyrir þingfestingu málsins féllst dómari ákröfu lögreglustjóra þess efnis að krafa hans hlyti meðferð fyrir dómi, án þessað kærði eða síma- og fjarskiptafyrirtæki þau sem krafan beinist að yrðu kvöddá dómþing, sbr. ákvæði 1. mgr. 103. gr. og 1. mgr. 104. gr. laga nr. 88/2008 ummeðferð sakamála.Með þeim skilyrðum sem greind eru í 83. gr.og 1. mgr. 84. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála er heimilt í þágurannsóknar að leggja fyrir fjarskiptafyrirtæki að leyfa að hlustað sé á eðatekin séu upp símtöl eða önnur fjarskipti við tiltekinn síma, tölvu eða annarskonar fjarskiptatæki ellegar við síma, tölvu eða annars konar fjarskiptatæki íeigu eða umráðum tilgreinds manns, sbr. 1. mgr. 81. gr. sömu laga. Skilyrði fyriraðgerðum samkvæmt 81. gr. er að ástæða sé til að ætla að upplýsingar, sem skiptgeta miklu fyrir rannsókn máls, fáist með þeim hætti, sbr. 1. mgr. 83. gr. laganr. 88/2008. Þá eru framangreindum heimildum settar þröngar skorður vegnafriðhelgi einkalífs manna sbr. 71. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, sbr.lög nr. 33/1944.Samkvæmt 2. mgr. 64. gr. laga nr. 88/2008 ummeðferð sakamála er sakborningi óskylt að svara spurningum varðandi refsiverðahegðun sem honum er gefin að sök, sbr. einnig 2. mgr. 113. gr. sömu laga. Þessiréttur sakaðs manns nýtur einnig verndar samkvæmt 1. mgr. 6. gr.mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Með því að heimila umrædda rannsóknaraðgerðyrði lögreglu að mati dómsins gert kleift að hlíða á möguleg samtöl sakborningaí þessu máli sem njóta fyrrgreinds réttar, án þess að þeir hafi vitneskju um aðá þá sé hlýtt. Ljóst er einnig að umbeðin rannsóknaraðgerð er víðtæk og mun aðöllum líkindum snerta fleiri en þann sem krafan beinist nú að.Ekki þykir verða kveðið fastar að orði en aðumbeðin rannsóknaraðgerð muni mögulega skila árangri. Að því gættu þykir ekkiuppfyllt fyrrgreint skilyrði 81. gr. laga nr. 88/2008 um að ástæða verði aðvera til að ætla að upplýsingar, sem skipt geti miklu fyrir rannsókn máls,fáist með hinni umbeðnu rannsóknaraðgerð. Enn fremur þykir hlustun og upptakasamtala sakbornings við fyrrgreindar aðstæður, ef til kæmi, fara gegnáðurlýstum rétti hans samkvæmt lögum nr. 88/2008 og 1. mgr. 6. gr.mannréttindasáttmála Evrópu. Verður kröfu lögreglustjóra því hafnað.Kröfum lögreglustjórans á Suðurnesjum um aðHéraðsdómur Reykjaness heimili lögreglustjóranum á Suðurnesjum að hlusta oghljóðrita símtöl úr og í símanúmerið [...] og önnur símanúmer X hefur í notkuneða umráð yfir á umbeðnu tímabili, er hafnað.Þóknun Dórisar Óskar Guðjónsdóttur hdl., semskipuð var til þess að gæta hagsmuna kærða, sbr. 2. mgr. 84. gr. laga nr.88/2008, þykir hæfilega ákveðin svo sem í úrskurðarorði greinir.Úrskurð þennan kveður upp Bogi Hjálmtýsson,héraðsdómari.ÚRSKURÐARORÐKröfum lögreglustjórans á Suðurnesjum um aðHéraðsdómur Reykjaness heimili lögreglustjóranum á Suðurnesjum að hlusta oghljóðrita símtöl úr og í símtæki í umráðum X, kt. [...], með símanúmerið [...] ogönnur símanúmer sem hann hefur í notkun eða umráð yfir frá og með uppkvaðninguúrskurðar til og með 11. október 2017, er hafnað.Þóknun skipaðs talsmanns varnaraðila erákveðin 73.780 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti.
|
Mál nr. 92/2009
|
Vátrygging Vátryggingarsamningur Gáleysi
|
Í málinu krafðist E viðurkenningar á bótaskyldu V á grundvelli Al-kaskótryggingar vegna tjóns sem E hafði orðið fyrir þegar brotist hafði verið inn í bifreið hennar, henni stolið og hún eyðilögð. Í dómi Hæstaréttar kom fram að leggja bæri til grundvallar frásögn umráðamanns bifreiðarinnar, sonar E, um að hann hefði læst bifreiðinni er hann skildi við hana og að aukalyklar að kveikjulás hennar hefðu verið í hanskahólfinu. Með því að geyma kveikjuláslyklana í hanskahólfi bifreiðarinnar hefðu lyklarnir ekki verið geymdir á öruggum geymslustað, jafnvel þótt bifreiðin hefði verið læst. Hefði umráðamaður bifreiðarinnar því brotið varúðarreglu í vátryggingaskilmálum V þess efnis að „geyma ... lykla á öruggum stað“ og gæti ábyrgð félagsins því fallið niður í heild eða að hluta, sbr. 26. gr. laga um vátryggingasamninga nr. 30/2004. Samkvæmt ákvæðinu væri það þó skilyrði að sök vátryggjanda væri ekki óveruleg og að orsakatengsl væri milli brots og þess að vátryggingaratburður varð. Talið var að með háttseminni hefði umráðamaðurinn sýnt af sér gáleysi, sem telja yrði verulegt, en ekki væri áskilið að stórkostlegt gáleysi þyrfti til. Yrði E að sæta því að réttur hennar til bóta myndi skerðast. Við mat á því hve mikil sú skerðing ætti að vera bæri að líta til þess að þótt gáleysið væri verulegt, átti vátryggingaratburður sér stað nokkrum klukkutímum eftir að bifreiðinni var lagt í bifreiðastæði við heimili umráðamanns hennar og að honum hefði ekki verið unnt að sporna við því að þeir sem tóku bifreiðina, brytu sér leið inn í hana. Var bótaskylda V því viðurkennd á helmingi þess tjóns sem E varð fyrir.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson og Garðar Gíslason og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 27. febrúar 2009. Hann krefst aðallega ómerkingar héraðsdóms og heimvísunar málsins, en til vara sýknu af kröfum stefndu, en að því frágengnu að bótaskylda hans verði aðeins viðurkennd að hluta. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefnda krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Krafa áfrýjanda um ómerkingu hins áfrýjaða dóms og heimvísun málsins er á því reist, að héraðsdómari hafi ekki tekið afstöðu til einnar meginmálsástæðu hans. Áfrýjandi teflir fram þeim málsástæðum að umráðamaður bifreiðarinnar KH 901 hefði brotið tvær varúðarreglur í skilmálum húftryggingar bifreiðarinnar. Annars vegar að bifreiðin skyldi vera læst, þegar enginn væri í henni, og hins vegar að geyma skyldi lykla að henni á öruggum stað, en svo hafi ekki verið þar sem lyklar að kveikjulás hennar hafi verið í hanskahóflinu, sem áfrýjandi telur að ekki geti talist öruggur geymslustaður. Áfrýjandi telur að héraðsdómari hafi ekki tekið afstöðu til síðari málsástæðunnar og það eigi að leiða til ómerkingar héraðsdóms og heimvísunar málsins. Í héraðsdómi er gerð grein fyrir þessari málsástæðu áfrýjanda og umfjöllun úrskurðarnefndar í vátryggingarmálum um hana. Að því búnu segir meðal annars: ,,Í grein 6.3 í vátryggingarskilmálum umræddrar ökutækjatryggingar segir að ökutæki skuli vera læst þegar enginn er í því og að geyma skuli lykla á öruggum stað. Í 7. gr. þeirra segir að skylt sé að fara eftir varúðarreglum í skilmálum þessum. Sé varúðarreglum ekki fylgt geti ábyrgð félagsins fallið niður í heild eða að hluta, sbr. 26. gr. laga um vátryggingarsamninga nr. 30/2004.“ Í framhaldi af þessu er fjallað um 26. gr. laga nr. 30/2004 og heimild samkvæmt því ákvæði til þess að meta rétt hins vátryggða til bóta þótt hann hafi brotið varúðarreglur með hliðsjón af nánar tilgreindum atvikum. Þá segir að hvarf bifreiðarinnar hafi verið tilkynnt strax og umráðamanni hennar hafi orðið það ljóst. Það er niðurstaða héraðsdóms að nægilega sé sýnt fram á það í málinu að bifreiðin hafi verið læst og að brotist hafi verið inn í hana. Þá segir: ,,Er því ekki við umráðamann bifreiðarinnar að sakast, sbr. 26. gr. laga nr. 30/2004, og getur stefndi því ekki borið fyrir sig ákvæði 6.3 í umræddum tryggingarskilmálum.“ Miða verður við, að sú afstaða héraðsdóms að hafna því að bifreiðin hafi verið ólæst og því geti áfrýjandi ekki borið fyrir sig ákvæði 6.3 í vátryggingarskilmálum feli í sér, að því sé hafnað að það teljist brot á varúðarreglu að geyma lykla að kveikjulás bifreiðarinnar í hanskahólfi hennar, þegar bifreiðin sé læst. Verður því að telja að í héraðsdómi sé tekin rökstudd afstaða til síðari málsástæðu áfrýjanda og er ómerkingarkröfu áfrýjanda því hafnað. II Bifreiðin KH 901 var í umráðum Arnar Ingólfssonar, sonar stefndu er atvik málsins áttu sér stað, en stefnda er eigandi bifreiðarinnar. Í gr. 9.1 í skilmálum húftryggingar þeirrar er stefndi hafði tekið hjá áfrýjanda vegna bifreiðarinnar er tekið fram að félaginu sé heimilt að bera fyrir sig háttsemi manns, sem með samþykki vátryggðs er ábyrgur fyrir hinu vátryggða ökutæki. Ákvæði þetta hefur stoð í a. lið 2. mgr. 29. gr. laga nr. 30/2004. Ber stefnda því ábyrgð á háttsemi Arnar Ingólfssonar. Áfrýjanda hefur ekki tekist að hnekkja þeirri frásögn Arnar Ingólfssonar að hann hafi, eftir að hafa sótt bifreiðina á verkstæði, lagt henni um klukkan 23:30 í bifreiðastæði fyrir utan heimili sitt. Verður að leggja til grundvallar frásögn hans um að hann hafi læst bifreiðinni er hann skildi við hana, en aukalyklar að kveikjulás hennar hafi verið í hanskahólfinu. Ástæða þess hafi verið sú, sem Örn Ingólfsson lýsir í skýrslu sinni fyrir héraðsdómi, að starfsmenn á verkstæði þar sem bifreiðin hafði verið til viðgerðar hafi að henni lokinni sett kveikjuláslyklana í hanskahólfið, en hann sótt bifreiðina og notað til þess aðra lykla. Hann hafi svo, er hann kom heim, gleymt að taka lyklana úr hanskahólfinu og því hafi þeir verið þar um nóttina. Verður að miða við að sá eða þeir sem tóku bifreiðina um nóttina hafi brotið sé leið inn í hana. Er upplýst að bifreiðin fannst síðar sama dag mikið skemmd skammt fyrir ofan Hafnarfjörð. Í gr. 6.3 í skilmálum vátryggingarinnar er lögð sú skylda á þann sem fer með umráð bifreiðarinnar að ,,geyma ... lykla á öruggum stað.“ Um er að ræða varúðarreglu sbr. e. lið 1. mgr. 2. gr. laga nr. 30/2004. Því er ekki haldið fram að um þessa varúðarreglu hafi ekki verið árétting í vátryggingarskírteini svo sem boðið er í 2. mgr. 10. gr. laganna. Áfrýjandi heldur því fram að stefnda, sem eins og fyrr greinir er samsömuð umráðamanni bifreiðarinnar, hafi brotið framangreinda varúðarreglu með því að hann skildi kveikjuláslykla bifreiðarinnar eftir í hanskahólfinu um nóttina. Telur áfrýjandi með vísan til 26. gr. laga nr. 30/2004, að þetta brot á varúðarreglunni eigi að leiða til þess að stefnda glati rétti til vátryggingarbóta. Hanskahólf bifreiðar telst ekki öruggur geymslustaður kveikjuláslykla hennar þótt bifreiðin sé læst. Er fallist á með áfrýjanda að varúðarreglan hafi verið brotin. Um réttaráhrif þess segir í 26. gr. laga nr. 30/2004 að félagið skuli laust úr ábyrgð í heild eða að hluta. Áskilið er þó að sök sé ekki óveruleg og að orsakatengsl séu milli brotsins og þess að vátryggingaratburður varð. Við mat á því hvort og þá að hve miklu leyti félagið eigi að losna undan ábyrgð ber að hafa hliðsjón af því hvers konar varúðarregla hefur verið brotin, sakarstigi og hvernig vátryggingaratburð bar að og atvikum að öðru leyti. Með því að gleyma kveikjuláslyklunum í hanskahólfi bifreiðarinnar og láta þá liggja þar um nótt sýndi umráðamaðurinn af sé gáleysi, sem telja verður að sé verulegt, en ekki er áskilið í tilgreindu lagaákvæði að um stórkostlegt gáleysi þurfi að vera að ræða. Verður stefnda þess vegna að sæta því að réttur hennar til vátryggingarbóta skerðist. Við mat á því hve mikil sú skerðing eigi að vera ber að líta til þess að þótt gáleysið megi telja verulegt, átti vátryggingaratburður sér stað nokkrum klukkutímum eftir að bifreiðinni var lagt í bifreiðastæði við heimili umráðamanns hennar og honum var ekki unnt að sporna við því að þeir sem tóku bifreiðina brytu sér leið inn í hana. Með hliðsjón af framangreindu verður viðurkennd bótaskylda áfrýjanda á helmingi þess tjóns, sem stefnda varð fyrir við vátryggingaratburðinn 13. nóvember 2007. Rétt er að hvor aðili beri sinn kostnað af rekstri málsins í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Viðurkennd er bótaskylda áfrýjanda, Vátryggingafélags Íslands hf., á grundvelli Al-kaskótryggingar, á helmingi þess tjóns sem stefnda, Erla Sigurðardóttir, varð fyrir er bifreiðinni KH 901 af gerðinni Suzuki Jimny, var stolið 13. nóvember 2007 og hún skemmd. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 6. febrúar 2009. Mál þetta, sem þingfest var 19. júní 2008, var dómtekið 15. janúar 2009. Stefnandi er Erla Sigurðardóttir, Hringbraut 62, Hafnarfirði. Stefndi er Vátryggingarfélag Íslands, Ármúla 3, Reykjavík. Dómkröfur Dómkröfur stefnanda eru þær að viðurkennt verði að stefndi sé bótaskyldur gagnvart stefnanda, á grundvelli Al-kaskótryggingar, vegna tjóns er stefnandi varð fyrir, er brotist var inn í bifreið hennar KH-901 þann 13. nóvember 2007 og bifreiðinni stolið og hún eyðilögð. Þá krefst stefnandi málskostnaðar samkvæmt mati dómsins og virðisaukaskatts af málflutningsþóknun. Dómkröfur stefnda eru þær að stefndi verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda. Til vara er þess krafist að bótaskylda hins stefnda félags verði einungis viðurkennd að hluta. Í öllum tilvikum er þess krafist að stefnda verði tildæmdur málskostnaður úr hendi stefnanda, að mati dómsins. Málavextir Málsatvik eru þau að hinn 13. nóvember 2007 kl. 08:05 kærði Örn Ingólfsson stuld á bifreiðinni KH-901, Suzuki Jimny til lögreglu. Kærandi sagði bifreiðina hafa verið læsta en að varalyklar að kveikjulás bifreiðarinnar hefðu verið geymdir í hanskahólfi bifreiðarinnar. Bifreið þessi var skráð eign stefnanda, sem er móðir Arnar Ingólfssonar, en Örn hafði umráð bifreiðarinnar. Bifreiðin var tryggð með svokallaðri Al-kaskótryggingu hjá stefnda. Stefnandi var einnig tryggður með svokallaðri F+ fjölskyldutryggingu hjá stefnda. Um hádegi þennan sama dag fannst bifreiðin mannlaus og mikið skemmd við moldartipp í Hamranesi. Kveikjuláslyklar bifreiðarinnar voru í henni. Hljómflutningstæki, bassakeila, magnari og geislaspilari, sem samkvæmt kæruskýrslu Arnar Ingólfssonar voru í bifreiðinni, fundust ekki á staðnum en farsími kæranda fannst hins vegar á jörðinni við bifreiðina. Ekki er upplýst í málinu hverjir námu bifreiðina á brott. Stefnandi taldi að hún fengi tjón sitt bætt úr Al-kaskótryggingu sem hún hafði hjá stefnda og krafði stefnda um bætur úr tryggingunni. Með bréfi stefnda, dags. 4. janúar 2008, var bótaskyldu úr kaskótryggingu bifreiðarinnar endanlega hafnað á þeirri forsendu að ósannað væri að bifreiðin hefði verið læst. Þá var á það bent að það væri skilyrði í skilmálum tryggingarinnar að lyklar bifreiðar væru geymdir á öruggum stað. Taldi stefndi að þetta ákvæði hefði ekki verið uppfyllt. Stefnandi skaut ágreiningi þessum til Úrskurðarnefndar í vátryggingamálum með bréfi dags. 22. janúar 2008. Úrskurðarnefnd í vátryggingamálum skilaði áliti sínu þann 4. mars 2008 og komst að þeirri niðurstöðu að varúðarregla hefði verið brotin og að stefnandi ætti einungis rétt á greiðslu á helmingi tjóns síns úr kaskótryggingu bifreiðarinnar með vísan til 26. gr. laga nr. 30/2004 um vátryggingasamninga. Stefndi tilkynnti með bréfi, dags. 12. mars 2008, til úrskurðarnefndar í vátryggingamálum að hann hygðist ekki una úrskurði nefndarinnar. Afrit bréfsins var sent stefnanda. Málsástæður stefnanda og lagarök Stefnandi byggir kröfur sínar í málinu á því að bifreiðin hafi verið læst þegar henni var stolið. Samkvæmt öllum gögnum málsins hafi bifreiðinni verið læst þegar gengið var frá henni að kvöldi. Rétt sé að ítreka að í lögregluskýrslu komi fram að bifreiðinni hafi verið læst. Lögreglan hafi ekki séð ástæðu til að koma á vettvang og stefndi, Vátryggingafélag Íslands hf., hafi hvorki framkvæmt sína eigin rannsókn, né heldur óskað sérstaklega eftir rannsókn lögreglu. Verði stefndi að bera sönnunarbyrði um það. Í því sambandi megi benda á að í lögregluskýrslu komi fram að bifreiðin hafi verið læst, en að lyklar hafi verið í hanskahólfi. Ef stefndi telji að sonur stefnanda hafi logið að lögreglu, eins og haldið sé fram í bréfum stefnda, þá megi velta fyrir sér hvers vegna hann hafi upplýst að lyklar hafi verið í hanskahólfi. Þá megi benda á að í bifreiðinni hafi verið mjög fullkomin hljómflutningstæki sem stefndi telji um 250.000 króna virði og því hafi bifreiðinni ávallt verið læst. Ekkert í skilmálum trygginga segi að ekki megi geyma lykla í bifreið. Ekki séu fyrirliggjandi skilgreiningar á því hvað telst vera öruggur staður. Almennt verði að líta svo á að heimili og bílar, sem eru læst, teljist vera öruggur staður. Ef litið væri svo á að læstur bíll væri ekki öruggur staður, verði að telja að læst hús væri ekki öruggur staður. Það myndi þá þýða að almenningur gæti ekki geymt aukalykla að bílum sínum heima, þar sem slíkt teldist ekki öruggur staður. Stefnandi mótmæli þessari túlkun stefnda og telur að með því að ganga frá bifreiðinni með því að læsa henni hafi stefnandi gengið nægilega tryggilega frá bifreiðinni. Með því að leggja meiri skyldur á tryggingartaka sé verið að leggja óeðlilega mikið á herðar tryggingartökum. Þá sé í raun ómögulegt að uppfylla skilyrði vátryggingafélaga um geymslu lykla á öruggum stað, enda þurfi að geyma þá væntanlega í læstum hirslum og þá helst í öðrum húsum eða jafnvel bankahólfum. Læst hús og læstur bíll eigi að vera öruggur staður. Stefnandi byggir á því að hann hafi uppfyllt alla skilmála sem settir voru af hálfu stefnda til að trygging sú, sem hann keypti hjá félaginu og borgaði fyrir, skuli teljast í gildi og að stefnda beri að bæta stefnanda tjón það sem hún varð fyrir. Stefnandi bendir á að hún hafi aldrei verið sérstaklega upplýst um að óheimilt væri að geyma lykla í læstri bifreið og reyndar sé bent á að slíkt sé ekki bannað samkvæmt lögum um vátryggingarsamninga. Ef stefndi túlki skilmála sína þannig, beri honum að setja slíkt fram með einföldum og skýrum hætti, sbr. 4. gr. laga um vátryggingarsamninga nr. 30/2004. Samkvæmt 26. gr. sömu laga sé heimilt að fella niður ábyrgð tryggingafélags í heild eða hluta, ef varúðarreglum er ekki fylgt. Stefnandi telur að slíku hafi ekki verið til að dreifa í því tilviki sem hér um ræði, enda lyklar í hanskahólfi læstrar bifreiðar. Verði vátryggingaratburður því ekki rakinn til brota stefnanda. Þá sé í sömu grein gert ráð fyrir að leggja megi ábyrgð á tryggingafélag að hluta með hliðsjón af atvikum að öðru leyti. Stefnandi bendi á að mál þetta hafi fengið umfjöllun hjá Úrskurðarnefnd í vátryggingamálum sem hafi komist að þeirri niðurstöðu að stefnandi skyldi greiða stefnda 50% af tjóni því sem varð. Stefndi hafi kosið að hafna niðurstöðu úrskurðarnefndar og sé stefnanda því nauðugur einn kostur að höfða mál þetta. Sé þess óskað, við ákvörðun málskostnaðar í máli þessu, að tekið verði tillit til þess hvernig stefndi hafi gert stefnanda erfitt fyrir að fá rétt sinn viðurkenndan og þann kostnað sem stefnandi hafi haft af málinu á öllum stigum til að fá rétt sinn viðurkenndan. Stefnandi byggir mál sitt á lögum um vátryggingarsamninga, nr. 30/2004 og almennum reglum samningaréttar. Mál þetta sé rekið á grundvelli laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála í héraði, m.a. d-lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991. Krafa um málskostnað styðst við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, en krafa um virðisaukaskatt af málflutningsþóknun sé reist á lögum nr. 50/1988. Stefnandi sé ekki virðisaukaskattskyldur aðili og beri því nauðsyn til að fá dóm fyrir skatti þessum úr hendi stefnda. Málsástæður stefnda og lagarök Dómkröfur sínar byggir stefndi á því að ósannað sé að tjón það, sem tjónþoli telji sig hafa orðið fyrir, sé af völdum atburðar er falli undir bótasvið kaskótryggingar bifreiðarinnar. Kröfu sína um bætur úr kaskótryggingu bifreiðarinnar KH-901 byggi stefnandi að öllum líkindum á greinum 4.7, 4.11 og 4.12 í vátryggingarskilmálum þeim sem um trygginguna giltu. Í nefndum greinum segi að vátrygging á ökutækinu bæti tjón vegna þjófnaðar og tilraunar til þjófnaðar, skemmdarverka sem unnin séu af ásettu ráði af öðrum en vátryggðum og að vátryggingin bæti einnig þjófnað á hljómflutningstækjum hins vátryggða ökutækis, þó að hámarki þá fjárhæð sem tiltekin sé í vátryggingarskírteini eða endurnýjunarskírteini. Í lögregluskýrslu, dags. 13. nóvember 2007, komi fram að kveikjuláslyklar bifreiðarinnar hafi verið í henni er hún fannst. Enn fremur liggi engin gögn fyrir um ummerki eða annað sem renni stoðum undir þá fullyrðingu stefnanda að brotist hafi verið inn í bifreiðina. Rannsókn lögreglu hafi ekki leitt til þess að meintur tjónvaldur hafi fundist. Þau gögn sem liggi fyrir í málinu dugi því ekki til sönnunar á því að atvik hafi verið með þeim hætti að tjón stefnanda falli undir bótasvið Al-kaskótryggingar bifreiðarinnar KH-901, sbr. 4. kafla vátryggingarskilmála Al- kaskótryggingar. Fjallað sé um heimild vátryggjanda til að setja vissar varúðarreglur, og afleiðingar af brotum vátryggðs á slíkum reglum, í 26. grein laga nr. 30/2004 um vátryggingarsamninga. Stefndi geti samkvæmt þessari grein gert fyrirvara í skilmála sína um að það skuli laust úr ábyrgð í heild eða að hluta ef varúðarreglum sé ekki fylgt. Stefndi hafi gert slíkan fyrirvara með setningu varúðarreglna í 6. kafla vátryggingarskilmála Al- kaskótryggingar. Afleiðingar brota á varúðarreglum þessum séu sérstaklega brýndar fyrir vátryggingartaka í 7. kafla skilmálanna. Stefndi telji að stefnandi hafi brotið gegn þeirri varúðarreglu sem sett er fram í grein 6.3 í vátryggingaskilmálum Al-kaskótryggingar. Í greininni segi: „Ökutæki skal vera læst þegar enginn er í því og geyma skal lykla á öruggum stað.“ Stefndi telji í fyrsta lagi ósannað að bifreiðin hafi verið læst. Þegar lögregla fann bifreið stefnanda hafi kveikjuláslyklar hennar verið í bifreiðinni. Þessi staðreynd bendi eindregið til þess að bifreiðin hafi verið opin og kveikjuláslyklarnir í henni. Varalyklar sem geymdir séu í hanskahólfi bifreiðar þjóni illa tilgangi sínum enda ljóst að ekki væri hægt að nálgast né nýta þá án þess að vera með aðallyklana í hendi eða með því að brjóta sér leið inn í bifreiðina. Engin gögn liggi fyrir sem sýni fram á að ummerki eftir innbrot hafi verið að finna á þeim stað sem stefnandi vilji meina að brotist hafi verið inn í bifreiðina. Þau vitni að brothljóðum eða glerbrotum sem nefnd séu í stefnu séu öll nátengd stefnanda og verði að hafa það í huga við mat á sönnunargildi staðhæfinga þeirra. Í stefnu greini að tveir aðilar nátengdir stefnanda og Erni Ingólfssyni, kæranda málsins til lögreglu, hafi komið að glerbrotum á þeim stað sem bifreiðin átti að hafa staðið. Þessir aðilar eru sagðir vera Örn Ingólfsson eldri og Steinar Páll Ingólfsson. Í lögregluskýrslu frá 23. nóvember 2007 komi hins vegar fram að Ingólfur Örn Arnarson, og Örn Ingólfsson, kærandi málsins til lögreglu, hafi komið að þessum glerbrotum strax um morguninn og hreinsað þau umsvifalaust upp. Þrátt fyrir þetta minnist Örn Ingólfsson, kærandi málsins til lögreglu, ekki einu orði á þessi glerbrot í kæruskýrslu sinni. Þeir sem komið hafi að hinum meintu sönnunargögnum, hverjir sem það í raun voru, hafi engan reka gert að því að tilkynna lögreglu um tilvist þeirra fyrr en tíu dögum eftir atburðinn. Í öllu falli telur stefndi að framangreindar staðreyndir, aðstæður og misvísandi frásagnir af atburðum leiði svo sterkar líkur að því að ökutækið hafi ekki verið læst að það falli á stefnanda að sanna að svo hafi í raun verið. Í öðru lagi telur stefndi ljóst að kveikjuláslyklar bifreiðarinnar hafi ekki verið geymdir á öruggum stað. Í áliti Úrskurðarnefndar í vátryggingamálum segi að miðað við fyrirliggjandi gögn sé ekki unnt að fallast á að það hafi verið fullnægjandi vörslur að geyma kveikjuláslykla bifreiðarinnar í hanskahólfi hennar. Varúðarreglan hafi því verið brotin. Stefndi telur ljóst að hanskahólf bifreiðar geti ekki talist öruggur staður til að geyma kveikjuláslykla bifreiðar. Breyti þar engu hvort bifreiðin sé læst. Hafi verið brotist inn í bifreið stefnanda hefði henni ekki verið ekið í burt nema vegna þess að kveikjuláslyklarnir voru aðgengilegir í bifreiðinni. Stefndi telur þetta brot á varúðarskyldu stefnanda enn alvarlegra í ljósi þess að samkvæmt kæruskýrslu Arnar Ingólfssonar hafi ýmis hljómflutningstæki, alls að verðmæti 250.000 krónur, verið í bifreiðinni, og að öllum líkindum sjáanlegt að utan að um mikil verðmæti væri að ræða. Hafi því, að mati stefnda, verið auknar líkur á innbroti í bifreiðina og sérstaklega gálaust að geyma kveikjuláslykla bifreiðarinnar í henni undir slíkum kringumstæðum. Varakröfu sína, um að bótaskylda verði einungis viðurkennd að hluta, byggir stefndi sömu rökum og reifuð séu varðandi aðalkröfu stefnda um sýknu og varða brot á varúðarskyldu stefnanda. Samkvæmt 26. gr. laga um vátryggingarsamninga nr. 30/2004 sé heimilt, hafi varúðarreglum ekki verið fylgt, að leggja á stefnda ábyrgð að hluta með hliðsjón af því hvers konar varúðarreglu var ekki sinnt, sök vátryggðs, hvernig vátryggingaratburð bar að og atvikum að öðru leyti. Í þessu sambandi sé sú staðreynd sérstaklega ítrekuð að hafi verið brotist inn í bifreið stefnanda hefði henni ekki verið ekið í burt nema vegna þess að kveikjuláslyklarnir voru aðgengilegir í bifreiðinni. Kröfu sína um málskostnað úr hendi stefnanda byggir stefndi á 1.-3. mgr. 131. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Niðurstaða Fyrir liggur að stefnandi var með Al-kaskó ökutækjatryggingu hjá stefnda þegar umræddur atburður átti sér stað. Samkvæmt grein 4.7 í tryggingarskilmálunum bætir vátryggingin tjón á ökutækinu vegna þjófnaðar eða ef tilraun er gerð til þjófnaðar. Að morgni hinn 13. nóvember 2007 lagði Örn Ingólfsson fram kæru hjá lögreglunni á höfuðborgarsvæðinu vegna þjófnaðar á bifreiðinni KH-901. Hafði Örn haft umráð yfir bifreiðinni en hún var í eigu stefnanda. Í lögregluskýrslu sem tekin var af Erni við þetta tækifæri segir að bifreiðin hafi staðið fyrir utan húsið Hringbraut 62 í Hafnarfirði. Hann hafi skilið við bifreiðina um kl. 23.30 kvöldinu áður og hafi hann læst bifreiðinni. Kvað hann lykil að bifreiðinni hafa verið í hanskahólfi hennar. Þá hafi hljómflutningstæki verið í bifreiðinni að verðmæti 250.000 krónur eða þar um bil. Fyrir dómi bar Örn Ingólfsson að kvöldinu áður en bifreiðinni var stolið hafi hann sótt hana á verkstæði þar sem hún var til viðgerðar. Búið hafi verið að loka verkstæðinu þegar hann kom þangað en aðallyklar bifreiðinnar hafi verið settir í hanskahólfið. Hann hafi komið með aukalyklana og ekið bifreiðinni síðan heim til sín. Hann kveðst hafa læst henni, eins og hann sé vanur, en verðmætir hlutir hafi verið í henni. Bar Örn að lyklar bifreiðarinnar væru alltaf geymdir inni í húsinu. Hann hafi hins vegar gleymt lyklunum í hanskahólfinu í umrætt sinn. Morguninn eftir hafi hann uppgötvað að bifreiðin var horfin. Hann hafi hringt til lögreglunnar og tilkynnt þjófnaðinn. Lögreglan hafi ekki talið ástæðu til að koma á staðinn þar sem bifreiðin var horfin og bað hann að koma á lögreglustöðina þar sem hann gaf skýrslu. Bifreiðin fannst um hádegi sama dag og var hún þá nánast ónýt. Bar Örn fyrir dómi að þegar bifreiðin var fundin hefði hann og afi hans og alnafni sópað saman glerbrotum sem voru á þeim stað sem bifreiðin var. Taldi Örn að þjófurinn hefði brotið framrúðuna bílstjóramegin til þess að komast inn í bifreiðina. Afi Arnar og alnafni bar fyrir dómi að þeir hefðu búist við að lögreglan kæmi á vettvang. Þegar það gerðist ekki hafi þeir nafnarnir sópað glerbrotunum saman um hádegisbilið. Vitnið Svavar Friðrik Smárason, vinur Arnar, bar að hann hefði komið í bifreið með Erni um hádegisbil þennan umrædda dag og staðfesti hann að hann hefði séð afann, Örn, vera að sópa glerinu saman og hafi Örn yngri farið og hjálpað honum. Eins og rakið er hér að framan, hélt stefnandi að hún fengi tjón sitt bætt úr Al-kaskó tryggingu þeirri er hún hafði hjá stefnda og krafði stefnda um greiðslu. Með bréfi stefnda, dags. 28. nóvember 2007, var bótaskyldu hafnað á þeim forsendum að ósannað væri að bifreiðin hefði verið læst. Þá teldist það, að geyma lykil í hanskahólfi, ekki öruggur staður, sbr. gr. 6.3.í skilmálum Al-kaskótryggingar. Stefnandi lagði mál sitt fyrir úrskurðarnefnd í vátryggingamálum. Niðurstaða nefndarinnar var sú að stefndi skyldi greiða helming þess tjóns sem varð en skerða beri rétt stefnanda til bóta sem nemi helmingi þess tjóns sem varð vegna þess að varúðarreglu hafi ekki verið fylgt. Í áliti nefndarinnar segir að sú varúðarregla eigi við í þessu máli samkvæmt vátryggingarskilmálum að bifreið skuli vera læst og geyma eigi kveikjuláslykla bifreiðarinnar á öruggum stað. Ekki hafi komið fram nein skýring á því af hverju kveikjuláslyklar bifreiðarinnar voru geymdir í hanskahólfi bifreiðarinnar umrætt sinn. Miðað við fyrirliggjandi gögn sé ekki unnt að fallast á að það hafi verið fullnægjandi vörslur að geyma kveikjuláslykla bifreiðarinnar í hanskahólfi hennar. Umrædd varúðarregla hafi því verið brotin. Á það er bent að engin sýnileg ummerki séu um innbrot í bifreiðina og hvorugur málsaðila fjalli um það atriði í umfjöllun sinni um málið. Í grein 6.3 í vátryggingarskilmálum umræddrar ökutækjatryggingar segir að ökutæki skuli vera læst þegar enginn er í því og að geyma skuli lykla á öruggum stað. Í 7. gr. þeirra segir að skylt sé að fara eftir varúðarreglum í skilmálum þessum. Sé varúðarreglum ekki fylgt geti ábyrgð félagsins fallið niður í heild eða að hluta, sbr. 26. gr. laga um vátryggingasamninga nr. 30/2004 Ber samkvæmt framansögðu að taka til greina kröfur stefnanda í málinu. Eftir þessari niðurstöðu ber stefnda að greiða stefnanda málskostnað sem ákveðst 400.000 krónur. Kristjana Jónsdóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan. Viðurkennd er bótaskylda stefnda, Vátryggingafélags Íslands hf., gagnvart stefnanda, Erlu Sigurðardóttur, á grundvelli Al-kaskótryggingar, vegna tjóns er stefnandi varð fyrir er brotist var inn í bifreið hennar KH-901 þann 13. nóvember 2007 og bifreiðinni stolið og hún eyðilögð. Stefndi greiði stefnanda 400.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 601/2015
|
Endurupptaka Dómur Stjórnsýslunefnd Stjórnarskrá Frávísun frá Hæstarétti
|
Með úrskurði endurupptökunefndar var fallist á beiðni S að hluta um endurupptöku dóms Hæstaréttar í máli nr. 168/2002 þar sem S var sakfelldur fyrir brot gegn 1. mgr. 215. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með því að hafa hrist drenginn X svo harkalega eða með öðrum hætti orðið valdur að nánar tilgreindum áverkum hans með þeim afleiðingum að hann lést tveimur dögum síðar. Var úrskurður nefndarinnar reistur á matsgerð sem S hafði aflað en niðurstaða hennar var sú að ekki lægi fyrir að banamein drengins hefði verið „Shaken Baby Syndrome“. Í dómi Hæstaréttar kom fram að álit allra þeirra sérfræðinga sem matsmaður vísaði til í mati sínu hefðu legið til grundvallar dómi réttarins um sakfellingu S. Fallast yrði á með S að embætti ríkissaksóknara hefði látið lítið til sín taka við meðferð málsins hjá endurupptökunefnd. Þannig hefði það hvorki gætt þess að láta mæta til dómþings við fyrirtöku matsbeiðni þar sem taka skyldi ákvörðun um hvern dómkveðja skyldi sem matsmann né að óska í tíma yfirmats. Niðurstöður yfirmatsmanna, sem lágu fyrir eftir að úrskurður nefndarinnar var kveðinn upp, hefðu verið í andstöðu við undirmatið en í samræmi við læknisfræðilegar niðurstöður sem lagðar voru til grundvallar í dómi réttarins í máli nr. 168/2002. Á hinn bóginn hefði ríkissaksóknari látið endurupptökunefnd í té ábendingar um að matsmaðurinn sætti rannsókn. Þá hefði við munnlegan málflutning verið upplýst af hálfu S að matsmaðurinn hefði á árinu 2016 sætt banni dómstóls í Bretlandi við því að gefa skýrslu fyrir dómi og myndi það gilda út árið 2019. Væri óhjákvæmilegt að líta til þess við ákvörðun um þýðingu matsgerðar hennar til endurupptöku málsins. Kom fram að í úrskurði nefndarinnar væri ekkert fjallað um þau atriði sem matsmaður hefði tilgreint í mati sínu að líta bæri til varðandi ástand drengsins. Með sama hætti væri í engu getið um efnislegar athugasemdir læknis sem lagðar hefðu verið fram um matsgerðina og heldur ekki um krufningarskýrslu og önnur læknisfræðileg gögn sem legið hefðu til grundvallar dómi Hæstaréttar. Hefði nefndin látið nægja að taka upp og vísa í almenna umfjöllun matsmanns um fræðigreinar varðandi „Shaken Baby Syndrome“ að virtum kenningum matsmanns um heilkennið. Jafnframt hefði nefndin ekki litið nægilega til gagna sem fram voru komin er hún tók þá ákvörðun sína að matsgerð þessa eina matsmanns skyldi leiða til þess að uppfyllt teldust skilyrði til endurupptöku málsins. Var því ekki talið að S hefði með fullnægjandi hætti fært fram haldbær ný gögn sem ætla mætti að hefðu verulegu skipt fyrir niðurstöðu málsins ef þau hefði komið fram áður en dómur gekk, sbr. a. liðar 1. mgr. 211. gr. laga nr. 88/2008, sbr. nú a. lið 1. mgr. 228. gr. laganna. Hefði því ekki verið fullnægt skilyrðum fyrir endurupptöku málsins. Þá var talið að með þágildandi 3. mgr. 215. gr., sbr. 1. mgr. 214. gr. laga nr. 88/2008 hefði löggjafinn falið nefnd, sem heyrir undir framkvæmdarvald ríkisins, hlutverk sem gæti náð til þess að fella úr gildi úrlausnir dómstóla. Sú skipan væri andstæð meginreglu 2. gr. stjórnarskrárinnar og væri því lagaákvæðið, sem leiddi til hennar, ekki gild réttarheimild og yrði þess vegna ekki beitt. Gæti úrskurður endurupptökunefndar því ekki orðið til þess að fyrri dómur Hæstaréttar hefði fallið úr gildi. Samkvæmt þessu var málinu málinu vísað frá Hæstarétti og stóð dómur réttarins í máli nr. 168/2002 því í öllum atriðum óhaggaður.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson, GretaBaldursdóttir, Helgi I. Jónsson, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Viðar MárMatthíasson.Með bréfi til endurupptökunefndar 15. ágúst 2013 leitaði dómfelldieftir því að hæstaréttarmálið nr. 168/2002, sem dæmt var 3. apríl 2003, yrðiendurupptekið. Nefndin varð við þeirri beiðni að hluta með úrskurði 25. júní2015. Af því tilefni gaf ríkissaksóknari út fyrirkall 6. júlí 2015 vegnaendurupptöku málsins sem birt var fyrir dómfellda.Af hálfu ákæruvaldsins er þess aðallega krafist að málinuverði vísað frá Hæstarétti, en til vara að dómur Héraðsdóms Reykjaness 1. mars2002 verði staðfestur um sakfellingu dómfellda samkvæmt I. kafla ákæru 25.janúar 2002 fyrir brot gegn 215. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Dómfelldi krefst sýknu af þeirri háttsemi sem honum ergefin að sök samkvæmt framansögðu.Y og Z krefjast þess að dómfellda verði gert að greiðahvoru þeirra 5.000.000 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr.38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 4. maí 2001 til uppsögu dóms í málinu, endráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags.Þá krefst Z þess að dómfellda verði gert að greiða sér 56.500 krónur með sömu dráttarvöxtumfrá 28. desember 2001 til greiðsludags. Loks krefst Y þess að dómfellda verðigert að greiða sér 504.327 krónur með sömu dráttarvöxtum frá 15. desember 2001til greiðsludags. Samkvæmt ákvörðun Hæstaréttar var málið flutt munnlega30. janúar 2019 um formhlið þess.IMál þetta var höfðað með ákæru ríkissaksóknara 25. janúar2002, þar sem dómfellda var í I. kafla hennar gefið að sök að hafa brotið gegn215. gr. almennra hegningarlaga með því „að hafa miðvikudaginn 2. maí 2001, aðheimili sínu ... hrist X, fæddan 23. júlí 2000, svo harkalega eða með öðrumhætti orðið valdur að því að undir heilahimnur drengsins blæddi, skemmdir urðuá taugafrumum í heilastofni og hálshluta mænu, bjúgur myndaðist í heila,sjónhimnublæðingar urðu í báðum augum og mar hlaust vinstra megin á hnakka, meðþeim afleiðingum að drengurinn lést tveimur dögum síðar.“ Þá var honum og Þ íII. kafla ákæru gefið að sök að hafa brotið gegn 187. gr. almennrahegningarlaga við leyfisskyldan rekstur Daggæslu Sigurðar og Þ á nánar tilgreindutímabili með því að hafa tekið mun fleiri börn til gæslu en þeim var heimiltsamkvæmt 12. gr. þágildandi reglugerðar nr. 198/1992 um daggæslu barna íheimahúsum, daggæsluleyfum félagsmálaráðs Kópavogsbæjar og sérstöku leyfifélagsmálayfirvalda í Kópavogi. Í ákæru var jafnframt greint fráeinkaréttarkröfu foreldra brotaþola, sem hvort um sig kröfðust 5.000.000 krónaí miskabætur. IIMeð dómi Héraðsdóms Reykjaness 1. mars 2002 var dómfelldisakfelldur fyrir að hafa „hrist drenginn svo harkalega ... að af hlutust þærafleiðingar, aðrar en mar á hnakka, sem lýst er í ákæruskjali.“ Í forsendumdómsins fyrir þeirri niðurstöðu sagði meðal annars að lögfull sönnun væri „framkomin um að ákærði hafi einn manna haft tækifæri í tíma og rúmi til að hristadrenginn og það svo harkalega að bani hlaust af.“ Var jafnframt vísað til ýmissalæknisfræðilegra gagna fyrir og eftir andlát drengsins og samhljóðavitnisburðar tveggja sérfræðinga í barnalækningum, A og B, og C sérfræðings íréttarmeinafræði, sem annaðist krufningu á líki drengsins, um að hann hafi viðhristing hlotið svo alvarlegan skaða á heila og miðtaugakerfi, að hann hafistrax á eftir verið með öllu ófær um eðlilega tjáningu og hreyfingu miðað viðaldur. Var í dóminum lögð til grundvallar sú niðurstaða sérfræðinganna, aðörfáum sekúndum síðar hafi hann verið kominn með mjög skerta meðvitund og aðöllum líkindum misst hana með öllu. Hafi verið um að ræða heilaskaða vegna heilkennasökum harkalegs hristings eða svokallaðs „Shaken Baby Syndrome“. Háttsemi dómfellda var í héraðsdómi heimfærð undir 1.mgr. 215. gr. almennra hegningarlaga og refsing hans fyrir það brot ákveðinfangelsi í þrjú ár að frádreginni sex daga gæsluvarðhaldsvist sem hann hafðisætt við rannsókn málsins. Þá var dómfellda og meðákærðu hvoru um sig gert aðgreiða 1.000.000 krónur í sekt til ríkissjóðs vegna sakfellingar samkvæmt II.kafla ákærunnar. Loks var dómfelldi dæmdur til að greiða foreldrum brotaþola hvoruum sig 1.500.000 krónur í miskabætur. IIIHéraðsdómi var áfrýjað til Hæstaréttar 2. apríl 2002 ísamræmi við yfirlýsingu dómfellda og Þ um áfrýjun en jafnframt af hálfuákæruvalds sem krafðist staðfestingar á sakfellingu og refsiákvörðun héraðsdómsog að dómfelldi yrði dæmdur til að greiða foreldrum brotaþola skaðabætur einsog í ákæru greindi. Við meðferð málsins fyrir Hæstarétti var samkvæmt ákvörðunréttarins 22. október 2002 aflað fjölmargra og ítarlegra læknisfræðilegra gagnaum dánarorsök brotaþola sem ekki lágu fyrir héraðsdómi, meðal annars frekari gagnafrá læknaráði, eftir erindi ríkissaksóknara og verjanda dómfellda þar um. Með dómi Hæstaréttar 3. apríl 2003 í máli nr. 168/2002var héraðsdómur staðfestur um sakfellingu dómfellda og meðákærðu. Þar voru rakin meginatriði þeirralæknisfræðilegu gagna sem fyrir lágu. Í niðurstöðu dómsins segir síðan: „Ímálinu liggja fyrir ítarleg læknisfræðileg gögn og umsagnir um þá áverka, sem Xhlaut 2. maí 2001 og leiddu til dauða hans tveimur dögum síðar. Íkrufningarskýrslu er sú niðurstaða, sem studd er margs konar rannsóknuminnlendra og erlendra sérfræðinga, að drengurinn hafi misst meðvitund og veriðalls ófær um nokkurs konar viðbrögð frá þeirri stundu, er honum voru veittiráverkarnir. C hefur fært fram viðbótarrök og svarað spurningum, bæði skriflega ogfyrir héraðsdómi, og þannig rennt styrkari stoðum undir fyrri niðurstöðu sína íþessu efni. Þá er fram kominn fyrir dómi afdráttarlaus framburður tveggjaframangreindra sérfræðinga í barnalækningum og ber hann að sama brunni ogniðurstaða réttarmeinafræðingsins um órofa tengsl áverkanna á X og skertrarmeðvitundar hans þegar í stað. Þótt mismunandi langur tími kunni að geta liðiðmilli áverka, er samsvara heilkenninu „Shaken Baby Syndrome“, og fullrarrænuskerðingar af þeirra völdum leikur enginn vafi á því, eins og áverkum X varháttað, að hann hafi verið ófær um eðlilegt hátterni og misst meðvitund um leiðog hann varð fyrir þeim. Þarf þá ekki að huga frekar að því, hvort athugasemdirC í greinargerð til ríkissaksóknara, sem skráðar eru í V. kafla dómsins, svariað fullu þeim orðum D heilaskurðlæknis í þar greindu bréfi, að bólga í heila Xog bláleitt blóð á yfirborði hans gefi til kynna, að ef til vill geti verið umnokkurra daga gamla áverka að ræða. Ákærði Sigurður hefurstaðfastlega borið, að drengurinn hafi verið eðlilegur í háttum fram til þesstíma, er hann fór með hann út í bílskúr og lagði hann í barnavagn nokkru eftirkl. 14 umræddan dag. Hefur ákærða Þ borið á sama veg og er ekkert fram komið ímálinu um, að aðrir en þau tvö hafi getað haft afskipti af drengnum á þessumtíma. Er þá engum öðrum til að dreifa en ákærða Sigurði sjálfum, er hefði getaðveitt X hina banvænu áverka. Samkvæmt ölluframansögðu og annars með skírskotun til forsendna héraðsdóms hefurákæruvaldinu tekist að færa fram um það sönnun, er ekki verði vefengd meðskynsamlegum rökum, að ákærði Sigurður hafi gerst sekur um þá háttsemi, semhonum er gefin að sök í I. kafla ákæru. Meðferð hans á barninu hefur veriðslík, að hann mátti gera sér grein fyrir þeim hættulegu afleiðingum, sem hennigætu verið samfara. Sýndi hann með þessu af sér stórfellt gáleysi. Varðarháttsemi hans við 215. gr. almennra hegningarlaga með áorðnum breytingum.“ Var dómfellda ákveðin refsing vegna beggja brota hans fangelsi í 18mánuði að frádreginni framangreindri gæsluvarðhaldsvist. Skaðabætur til handaforeldrum brotaþola voru ákveðnar 1.200.000 krónur til hvors um sig. Þá varmeðákærðu gert að greiða 300.000 króna sekt í ríkissjóð fyrir brot sitt. Dómfelldimun hafa afplánað refsingu sína. IVMeð beiðni 17. febrúar 2012 óskaði dómfelldi eftir þvívið Héraðsdóm Reykjavíkur með vísan til XIX. kafla laga nr. 88/2008 um meðferðsakamála að dómkvaddur yrði matsmaður til að svara í fyrsta lagi hver værilíklegasta dánarorsök brotaþola og í öðru lagi hvort hægt væri að útiloka, svoyfir allan vafa væri hafið, að aðrar orsakir en byggt væri á íkrufningarskýrslu, sem legið hafi til grundvallar dómi Hæstaréttar, kynnu aðhafa leitt brotaþola til dauða. Beiðnin var tekin fyrir á dómþingi 9. maí 2012.Ekki var sótt þing af hálfu ákæruvalds og var beiðnin tekin til greina meðúrskurði sama dag. Var E, ráðgefandi taugameinafræðingur við Oxford Radcliffesjúkrahúsið í Bretlandi, fengin til matsins. Í upphafi matsgerðar E 25. maí 2013 var vísað til þess aðvið gerð hennar hafi matsmaður „skoðað 39 litaða hluta heilans og bastsinsmerkta 5-85/01.“ Þá kvaðst hún hafa lesið skýrslur F sérfræðings íaugnmeinafræði og G sérfræðings í heila- og taugameinafræði. Hafði sá fyrrnefndirannsakað augu drengsins en hinn síðarnefndi vef frá heilastofni og hálshlutamænu en niðurstöður þeirra höfðu verið nýttar við krufningarskýrslu C. Þákvaðst matsmaður hafa lesið krufningarskýrslu C og svar hennar til læknanna H, I,J og K, séð skýrslu J og tilgátur H, enálits og skýrslna síðastgreindra fjögurra manna hafði verið aflað af dómfelldavið meðferð framangreinds hæstaréttarmáls nr. 168/2002. Hins vegar kvaðstmatsmaður ekki hafa séð „eintök eða þýðingar af upphaflegu sjúkrahússkýrslunumog ekki heilamyndirnar.“ Hún kvaðst þó hafa séð mynd af höfuðummáli. Þá sagði:„Þar sem ég hef tjáð mig um tilteknar skýrslur hef ég sett athugasemdir mínar í[skáletur innan hornklofa.] “ Eftir að matsmaður hafði tiltekið nokkur atriði úrsjúkrasögu drengsins sem og atriði úr skýrslum G og F sagði svo í íslenskriþýðingu um krufningarskýrslu C: „Mar var á hörundi á hnakka. Skurðsvæði varlýst. Mar sást yfir vinstra viðbeini. Ekkert mar sást í hálsvöðvum og rifbeinvoru heil. Við mörg nálarstungusvæði voru marblettir allt að 2x2 cm og hægrafótlegg er lýst sem dökkrauðum og fjólubláum. Ég hef aðeins séð frekar lélegarsvarthvítar myndir af fótlegg barnsins frá krufningunni. Þetta er óvenjulegniðurstaða sem dr. C telur æðaskemmd. Þó lýsir hún ekki innvortis niðurstöðum íhægri nára og hvort æðin var í raun skemmd og aflitun vegna blæðingar eða hvortaflitunin átti upptök í æð. Hún hefur ekki athugað nára vegna merkja umsegamyndun í æð sem einnig kemur fyrir í börnum sem hafa verið í æðaaðgerðum.Afar mikilvægt er að staðfesta hvort þessi mikilvæga niðurstaða er tengd röskuná blóðstorku sem gæti einnig skýrt blæðingar í höfuðkúpu og sjónu. Engin brotvoru á höfuðkúpu. Nýtt ósamhverft blóð innanbasts sást, 10-15 ml hægra megin, 5ml vinstra megin. [Sneiðmyndin sýndieinkum blæðingu hægra megin. Við krufningu var höfuðið opnað vinstra megin(svæðinu var lýst við krufningu) sem gæti hafa valdið eða haft áhrif á blæðinguvinstra megin. Lýst er ferskri blæðingu innanbasts en engin lýsing er ábaststokkum sem er alvarleg yfirsjón í máli sem þessu. Ekki er hægt að útilokasegamyndun í stokk.] Litlar blæðingar sáust innanskúms. Heilinn var bólginnog seglar samþrýstir. Skoðun á vinstra geisla leiddi í ljós að ótilgreindhvarfgjörn breyting átti sér stað 1-2 mánuðum fyrir dauða. Augnmeinafræðilegskoðun sýndi margar blæðingar í sjónu og innanbasts á sjóntaug. Heilavefjasýni voruunnin með BAPP-litun sem voru mér ekki tiltæk. [Ég hef gert frekarilitun á framlögðum hlutum] Í samantektinni (bls. 11 X)er tilgreind litarbreyting á hægra fótlegg, sem síðar, á blaðsíðu 11, er sögðstafa af skemmd á æð. [Þessi forsendahefur ekki verið staðfest með skoðun við krufningu. Þetta er umtalsverðyfirsjón í barni sem sýndi merki um óeðlilega blæðingu á mörgum svæðum(innanbasts, innanskúms og við stungusvæði) sem gefa til kynna óeðlilegablæðingahneigð.] Heilavefjarsýni sýndu bólgu í heila ogvefildisskort/blóðþurrð. BAPP sýndi taugaþráðarbirtingu í heilastofni og mænu„ekki er hægt að staðfesta upptök taugaþráðaáverkans með lituninni“.Samanburðargreiningin inniheldur „Aflfræðilegur áverki vegna hröðunar-hægingar,tilfærsla á heilastrúktúrum eftir haulun og áverki vegnavefildisskorts-blóðþurrðar.“ Niðurstaða: Dr. C ályktar að dauðinn hafi orðiðvegna hristings og höggs og að barnið hafi ekki getað sýnt eðlilegt atferlieftir skaðann. Hún byggir greiningu sína á skaðanum á eftirfarandi niðurstöðum:1) Tveir marblettir (neðarlega aftan á höfuðkúpu og hægra viðbeini). 2)Innanbasts– og innanskúmsblæðing. 3) Bólga í heila og heilastofni ogtaugaþráðaráverkar á mænu. 4) Blæðingar í sjónu. Dr. C fer ítarlega í bakgrunn hristsbarnsheilkenna [ShakenBaby Syndrome] með vísun til dauða X. Það er laukrétt hjá dr. Steffensen aðmeta veittan áverka sem hugsanlega orsök þess að barnið missti rænu og dó. Þóer það alls ekki eina orsökin og samanburðargreining hlýtur að koma tilgreina.“ Eftir stutta lýsingu á heila drengsins sagði síðan ímatsgerðinni að áverkarnir hefðu verið þess eðlis að þeir hefðu komið til„nokkrum stundum fyrir dauða og skemur en 1-2 dögum fyrir dauða en tímasetningmeð meinafræði getur ekki verið nákvæm og taka verður tillit til allra aðstæðnaí málinu.“ Um orsök áverka sagði: „Meinafræðin er í samræmi viðskort á blóði eða súrefni sem gæti stafað af ýmsum aðstæðum svo sem afhjartastoppi eða öndunarstoppi, kæfingu, kyrkingu eða höggi. Ég hef engin merkiséð um beinan höggáverka á heila, mænu eða taugarótum. Þar semtaugameinafræðilegar niðurstöður eru ótilgreindar verður að íhugasamanburðargreiningu vegna rænumissis barnsins og dauða.“ Því næst fór matsmaður yfir hvort högg hefði getað veriðorsök dauða barnsins. Sagði hún drenginn hafa haft mörg einkenni er samsvarihöggáverka og vildi fá frekari upplýsingar um högg sem drengurinn hefði fengiðúr „lágu falli“ úr sitjandi stöðu nokkrum dögum fyrir andlát hans, en hannhefði verið eirðarlaus og lasinn áður en til innlagnar kom. Tveir marblettirhafi verið auðkenndir við krufningu og velti matsmaðurinn því upp hvort þeir hefðuverið auðkenndir við innlögn barnsins. Sagði matsmaðurinn að marblettir væruekki á hennar sérsviði en taldi mikilvægt að staðfesta hvort þeir væru vegnatilrauna til endurlífgunar og þess að barnið hafi verið sett í öndunarvél. Þá sagði að greiningin á „Shaken Baby Syndrome“ virtistvera reist á þrenningu innanbasts, innanskúms og sjónublæðinga og bólgu í heilaog bólgu í taugaþráðum í heilastofni. Við klínískar rannsóknir og krufninguhafi ekki komið fram merki um ofbeldi eða gripför, mar eða rifbeinsbrot sem varað áliti matsmanns viðbúið ef níu mánaða gamalt barn sem vægi 9320 grömm væritekið nógu föstum tökum til að hrista það harkalega. Engin merki hafi verið umhálsáverka sem gera mætti ráð fyrir við alvarlegan hálshnykk. Þá hafi barniðverið eldra og þyngra en flest þau börn sem talið væri að hafi verið hrist. Áleitmatsmaður vafasamt að fullorðinn einstaklingur gæti hrist svona þungt barn nóguharkalega til að valda alvarlegum áverkum innan höfuðkúpu. Kom fram hjá matsmanni að margt gæti orsakaðsjónublæðingu og væri ein helsta orsökin aukinn þrýstingur innan höfuðkúpu. Íþessu barni hafi verið innanbastsblæðing með alvarlegri bólgu við heila semsést hafi eftir skurð. Sjónublæðingin hafi verið auðkennd við heilaskurðinn ogekki væri mögulegt að vita hvort hún hafi orðið við eða eftir heilaskurðinn eðahvort hún var til staðar þegar barnið missti rænu. Sjónublæðingar hafi veriðtaldar merki um ofbeldi á barni en til væru undantekningar. Síðan sagði:„Deilan varðandi hið svonefnda „hrists barns heilkenni“ og vísindalegarathuganir varðandi sjónu- og innanbastsblæðingu í ungbörnum hefur þokast verulegaáfram síðan þetta barn dó 2001 þegar dr. C ritaði skýrslu sína. Ekki er lengurvænleg röksemd að hristingurinn einn geti valdið blæðingum innan höfuðkúpuþegar ekki eru önnur merki um ofbeldi eða skaða á hálsi, sem sáust ekki í þessutilfelli.“ Vísaði matsmaður til þess að heiti heilkennisins hafi verið breyttað tilmælum bandarísku barnalæknasamtakanna og skrifa fræðimanna og tók fram að„margar röksemdir rýra hristing sem orsök innanbasts- og sjónublæðingu.“ Vísaðimatsmaður til þess að talið væri af mörgum að „Shaken Baby Syndrome“ værialfarið byggt á „upplýstum getgátum.“ Þá fór matsmaður yfir hvort segarek í barkaæð og stokk, eðasvonefnt CVST, gæti hafa verið orsök dauða barnsins. Um þetta sagði ímatsgerðinni: „Mörg einkenni í þessu barni gefa til kynna greiningu á CVST.Ósamhverf innanbastsblæðing einkum við gagnaugablað. Grunnlæg blæðing ígagnaugablaði finnst í börnum með flog og öndunarstöðvun og getur verið vegnasegareks í bláæð ... Veikindi á undan með uppköstum, hita og niðurgangi ogmögulegri ofþornun. Sú staðreynd að enginn segi fannst í heilaæðum útilokarekki greininguna. Baststokkar voru ekki skoðaðir við krufningu og segamyndungæti hafa yfirsést, segarek í stokk getur ekki verið útilokað. Storkurannsókninvar ekki tæmandi og ekki hægt að útiloka storkukvilla. Óeðlileg storknun geturtengst blæðingahneigð ef storkuþættir eru tæmdir. Þetta krefst álitsblóðfræðings þar sem mikilvægt er að rannsaka storkutruflanir.“ Þessu fylgdisvo almenn umfjöllun um CVST.Um blóðeitrun sagði: „Barnið hafði oft fengið sýklalyf ogverið lasið í nokkra daga fyrir örmögnunina. Meinvaldandi sýklar hafa fundist íhlutfalli af skyndilegum og óvæntum dauðdaga ungbarna ... og gefur til kynna aðbráð blóðeitrun kunni að vera orsök skyndilegs, óvænts dauða.“ Þá sagði að magnD-vítamíns í barninu hafi ekki verið skráð og á eftir fylgdi í matsgerðinni stuttumfjöllun um að skortur á því efni gæti verið „undirliggjandi orsök margrasýkinga sem þetta barn varð fyrir“, en umfjölluninni lauk með eftirfarandiorðum: „Skortur á D-fjörefni var skoðaður af öðrum sérfræðingum fyrir nokkrumárum, þetta er ekki á mínu sérsviði.“ Einnig var þess getið að móðir barnsinshafi þjáðst af flogaveiki og að drengurinn kunni að hafa erft móttækileikafyrir flogum og fengið hitaflog en barnið hafi verið með hita við innlögn. Þásagði: „Flog geta einnig komið í kjölfar höfuðhöggs, stundum mörgum dögumsíðar. Flogavirkni eykur alla áverka innan höfuðkúpu eða súrefnisþurrð með þvíað auka efnaskiptaálag á heilafrumur sem þegar eru í hættu. Flog auka einnigblóðstreymi og hafa elnandi áhrif á bólgu í heila.“ Loks sagði undir liðnum„Langvinn vökvauppsöfnun innanbasts: Engin lýsing er á gömlu blóði viðhöfuðkúpuskurðinn, við krufninguna eða í vefjasýnum heila. Ófullnægjandi gögneru til að styðja þetta sem áhrifavald á örmögnun barnsins.“ Samantekið varniðurstaða matsgerðarinnar eftirfarandi: 1) Matsmaður kvaðst ekki vita afhverju þetta barn örmagnaðist og dó. 2) Taugameinafræðileg einkenni í þeim hlutumsem matsmaður hefði séð væru ótilgreind og gætu stafað af einhvers konartruflun á blóðstreymi og/eða súrefnisflæði til heilans. 3) Engin ótvíræð gögnværu um högg og engin merki um áverka sem samsvaraði harkalegri hristingu. 4)Skoða bæri margar aðrar samanburðargreiningar. VDómfelldi fór þess á leit við endurupptökunefnd 15. ágúst2013 að málið yrði í heild sinni endurupptekið fyrir Hæstarétti. Var beiðnin reistá framangreindri matsgerð sem væri unnin af fræðimanni hvers sérþekking ogreynsla hefði nýst mjög við meðferð dómsmála vegna óvænts dauða ungbarna. Þvímætti ætla að matsgerðin hefði verulega miklu skipt fyrir niðurstöðu málsins efhún hefði legið fyrir áður en dómur gekk, sbr. a. lið 1. mgr. 211. gr. laga nr.88/2008, sbr. nú a. lið 1. mgr. 228. gr. laganna. Þá væru að sama skapi verulegarlíkur leiddar að því að sönnunargögn sem lögð voru fram í málinu hefðu verið rangtmetin svo að áhrif hefði haft á niðurstöðu þess, sbr. c. lið 1. mgr. 211. gr.sömu laga, sbr. nú c. lið 1. mgr. 228. gr. þeirra.2Í tilefni endurupptökubeiðni dómfellda óskaðiríkissaksóknari eftir umsögn áðurnefndrar C sérfræðings í réttarmeinafræði ummatsgerð E. Skilaði C umsögn sinni til ríkissaksóknara 6. desember 2013. Komfram hjá henni að „Shaken Baby Syndrome“ væri á síðari árum gjarnan kallað „AbusiveHead Trauma“, höfuðáverkar sem veittir eru af öðrum, SBS/AHT. Lýsti hún rannsóknumsem átt hefðu sér stað um málefnið og sagði hún reynslu sína, eftir krufningarí 20 ár, vera þá að marblettir á hnakka sjúklinga orsökuðust ekki af atburðum ísjúkrahúslegunni nema viðkomandi hafi fallið á hnakkann eða fallið úr rúmi og áhnakkann meðan á legunni stóð. Rakti C að nokkru fræðigreinar umsjónhimnublæðingar og vísaði til þess að augu drengsins hefðu verið skoðuð af Fog einnig á sjúkrahúsinu með þeirri niðurstöðu að þau einkenni sem verið hafitil staðar í augum drengsins hafi verið lýst hjá börnum með SBS/AHT. Um hugsanlegar blóðstorkutruflanir vísaði C til gagna ummeðferð drengsins og sagði matsgerðina ekki standast um það atriði. Ekki værirétt að blæðingar þær sem vísað væri til í matsgerðinni væru ótengdarstorkutruflunum sem valdið hafi einkennum drengsins því engir blóðsegar hafifundist í innri líffærum við krufningu eða í heila drengsins og ekki hafi veriðum almennar blæðingar að ræða. Þá fór hún yfir umfjöllun matsmanns ummismunandi magn blæðingar milli heilahimna í krufningu og lýsti því hvers vegnaekki væri óeðlilegt að heldur minna blóð hafi sést við krufninguna þeim meginsem ytri heilahimnan var opnuð.Þá fór C yfir umfjöllun matsmannsins um mismunagreiningunaCVST, sem hún nefndi blóðsegamyndun í yfirborðsbláæðum heila og bláæðarrásum íytri hörðu heilahimnunni. Um þetta sagði meðal annars: „Í umfjöllun um mismunagreiningarvið SBS/AHT hefur í gegnum tíðina verið lögð áhersla á að líta þarf á öll þrjúeinkennin í heild. Í umfjöllun um CVST sem mismunagreiningu þarf að skoðameingerðina í heild sinni, því erfitt er að skoða hluta af djúpubláæðagöngunum, og einnig hefur verið talið að hluti blóðsega í því kerfi getileyst hratt upp aftur ... og því alltaf hægt að halda því fram að CVST hafiekki verið útilokað. Við blóðsegamyndun í bláæðarásunum eða yfirborðsbláæðumverður mikil blóðfylla í bláæðum, sem síðan leiðir til skemmda í heilavefnum(bláæðadreps), ýmist í heilaberkinum, undir heilaberkinum, eða í djúpa gráaefninu í heilanum“. Fór C ítarlega yfir heimildir er matsmaður vísaði til oglét í ljós eftirfarandi niðurstöðu: „Miðað við hefðbundna meingerð sem lýst ervið CVST og ofannefndar rannsóknir samrýmist meingerð X ekki CVST.“ Um bakteríusýkingu í blóði sem matsmaðurinn vísaði til aðgæti verið hugsanleg orsök skyndilegs dauða hjá ungbörnum þá benti C á aðmælingar í líkama drengsins hefðu ekki veitt slíkri tilgátu stuðning, auk þesssem matsmaðurinn hafi ekki fjallað um hvernig það gæti valdið þeirri þrennueinkenna sem hér væri um að ræða. Þá sagði C umfjöllun um D-vítamínskort í matsgerðinnitengjast niðurstöðu krufningar lítt og bætti við: „D-vítamínskortur semmismunagreining er þannig byggður á kenningu Dr. E að súrefnisskortur ánmeðfylgjandi áverka geti valdið þeirri þrennu einkenna sem sjást við SBS/AHT, þ.e.blæðingu milli heilahimna, sjónhimnublæðingum og heilaskemmdum.“ Einnig vísaði Ctil þess að krampar hefðu „ekki verið taldir hefðbundin mismunagreining við þáþrennd einkenna sem sést í SBS/AHT, þ.e. blæðingar milli heilahimna,sjónhimnublæðingar og heilaskemmdir“. Taldi C heldur ekki að fyrir hendi væru hefðbundinvísindaleg rök fyrir þeirri ályktun matsmanns að fall úr sitjandi stellingu áhnakkann hafi getað sett af stað þau einkenni sem fundust í sjúkrahúslegudrengsins eða við krufninguna. Í umsögninni var jafnframt umfjöllun um orsakir þeirraeinkenna sem fundust í drengnum með tilliti til niðurstaðna matsmanns. Laut húnannars vegar að þeirri niðurstöðu að „taugameinafræðileg einkenni“ sem sjá hafimátt hafi verið „ótilgreind“ og getað stafað af „einhvers konar truflun áblóðstreymi og/eða súrefnisflæði til heilans“, en hins vegar að niðurstöðu matsgerðarinnarum að engin ótvíræð gögn hafi verið um högg og engin merki um áverka semsamsvarað hafi harkalegri hristingu. Sagði C að sökum þessarar niðurstöðu værinauðsynlegt að fara yfir þær tilgátur í læknisfræðinni sem beindust aðhugsanlegu sambandi súrefnisskorts við einkenni þau sem fram gætu komið íSBS/AHT, sem einkenndust af blæðingum milli heilahimna, sjónhimnublæðingum ogheilaskemmdum. Rakti hún kenningar hér um, meðal annars tilgátur matsmanns, ogsagði svo: „Mismunagreiningar og niðurstöður Dr. E byggja á öðrum og nýjumtilgátum (en þeim hefðbundnu ... ) sem hún ræðir í greinargerð sinni. Eins ognefnt var að ofan virðast krampar, D-vítamín skortur og blóðsýking (ánútbreiddra storkutruflana) sem mismunagreiningar byggðar ásúrefnisskortstilgátu hennar. Önnur atriði er hún nefnir í almennu umræðunni,s.s. lífaflfræðilegar kenningar, einkennaþrennan og föll úr lítilli hæð o.fl.er allt hluti af því sem deilt er um.“ Loks sagði: „Undirrituð telur því nauðsynlegt að fengiðverði álit annarra fagaðila, s.s. læknaráðs, til að meta hvort vísindaleg gögnhafi birst síðustu árin sem styðji þessa súrefnisskorts-tilgátu Dr. E (sem framkom árið 2009) sem skýringu á einkennaþrennunni, og í tengslum við það hvortþær mismunagreiningar sem hún nefnir í greinargerð sinni komi til greina semorsakavaldur einkennanna.“ 3Við meðferð málsins hjá endurupptökunefnd var því ítrekaðbeint til ríkissaksóknara að afla frekari gagna í tilefni af matsgerðinni ogumfjöllun C þar um, meðal annars með vísan til 3. mgr. 213. gr., sbr. nú 3.mgr. 230. gr., laga nr. 88/2008. Í kjölfar beiðni ríkissaksóknara um gögn ogupplýsingar frá matsmanni gaf sá síðarnefndi skýrslu að ósk dómfellda 9.desember 2014 fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur þar sem hún staðfesti mat sitt oggaf skýringar á efni matsgerðarinnar. Sagði matsmaðurinn rannsóknir sínar semfræðimanns liggja á sviði meinafræði hvað varðar heila barna og fóstra og hefðihún verið matsmaður og álitsgjafi í fjölmörgum dómsmálum en engin dæmi væru þessað dómstólar hefðu ekki tekið mark á rannsóknum sínum. Lýsti hún því meðalannars að á árinu 2001 hefði skoðun hennar breyst á kenningunni um „Shaken BabySyndrome.“ Frá þeim tíma hefði breyting orðið í læknavísindum og ýmsarkenningar hefðu komið fram. Aldrei hafi verið sannað að við hristing barnsskemmdust æðar sem flytji blóð frá heilanum þannig að leiði til „Shaken BabySyndrome“. 4Með bréfi 7. janúar 2015 ítrekaði verjandi dómfelldabeiðni sína um endurupptöku málsins og með bréfi 26. sama mánaðar veittiendurupptökunefnd ríkissaksóknara frest til 9. febrúar 2015 til að láta í téupplýsingar um hvort frekari gagna eða rannsókna væri að vænta. Að fengnumathugasemdum ríkissaksóknara 11. sama mánaðar tók endurupptökunefnd afstöðu tilbeiðni dómfellda með úrskurði 25. júní 2015 í máli nr. 17/2013. Þar var meðalannars vísað til þess að dómfelldi hefði lagt fyrir nefndina framangreindamatsgerð þar sem samantekin niðurstaða væri að ekki væri ljóst af hverjubrotaþoli hafi dáið. Sú niðurstaða matsmanns hafi meðal annars verið reist árannsóknum og fræðikenningum sem settar hafi verið fram eftir að dómur í málinuvar kveðinn upp. Ríkissaksóknari hafi lagt fram umsögn C 6. desember 2013 ummatsgerðina en niðurstaða þeirrar umsagnar hafi verið að nauðsynlegt væri að fáálit annarra fagaðila til að meta hvort vísindaleg gögn styddu niðurstöðu hinsdómkvadda matsmanns. Á hinn bóginn hafi ríkissaksóknari ekki aflað slíks álits,þrátt fyrir að endurupptökunefnd hafi beint því til hans að hlutast til umslíka rannsókn, eftir atvikum með yfirmati. Niðurstaða matsgerðarinnar hafiverið afdráttarlaus um að dánarorsök brotaþola væri ekki að rekja til svonefnds„Shaken Baby Syndrome“ en af hálfu ríkissaksóknara hafi ekki verið lögð framfullnægjandi vísindaleg gögn til að hrekja þá niðurstöðu. Líta yrði til þessmikla vægis sem læknisfræðileg greining á heilkenninu hafi haft í málinu ogályktunar C um niðurstöðu matsins, en skýrslur og framburður C hafi veriðmikilvægur þáttur í mati og niðurstöðu héraðsdóms og Hæstaréttar. Var það niðurstaðaendurupptökunefndar að skilyrðum a. liðar 1. mgr. 211. gr. laga nr. 88/2008,sbr. nú a. lið 1. mgr. 228. gr. laganna, væri fullnægt í málinu og beiðni dómfelldaum endurupptöku málsins, er varðaði sakfellingu fyrir brot gegn 215. gr.almennra hegningarlaga, því samþykkt. Á hinn bóginn féllst nefndin ekki áendurupptöku á þeim þætti málsins er laut að sakfellingu dómfellda eftir 187.gr. sömu laga. VIMeð beiðni 13. október 2015 fór ríkissaksóknari þess áleit við Héraðsdóm Reykjaness að dómkvaddir yrðu tveir yfirmatsmenn í því skyniað leggja mat á hver væri líklegasta dánarorsök brotaþola. Voru Arne Stray-Petersensérfræðingur í réttarmeinafræði og Peter Cummings sérfræðingur ítaugameinafræði dómkvaddir 13. janúar 2016 til að framkvæma matið. Skiluðu þeirhvor í sínu lagi yfirmatsgerð 16. september og 5. október 2016 og var þaðniðurstaða þeirra beggja að líklegasta dánarorsök brotaþola væri heilaáverkivegna höfuðáverka eða hristings. Staðfestu þeir matsgerð sína fyrir HéraðsdómiReykjaness 6. og 13. febrúar 2017. Með beiðni 5. janúar 2017 óskaði dómfelldieftir að dómkvaddir yrðu að nýju yfirmatsmenn til að endurmeta tilgreind atriðisem metin höfðu verið í yfirmatinu. Var fallist á þá kröfu með úrskurðiHéraðsdóms Reykjaness 6. mars 2017 en með dómi Hæstaréttar 21. mars 2017 í málinr. 161/2017 var beiðninni hafnað. 2Hinn 9. maí 2017 lagði ríkissaksóknari fram beiðni tilendurupptökunefndar um að heimiluð yrði endurupptaka málsins hjá nefndinni áþeim grundvelli að fyrri úrskurður nefndarinnar hafi byggst á röngumupplýsingum um málsatvik eða á atvikum sem breyst hafi verulega frá fyrriúrskurði hennar, sbr. 1. og 2. tölulið 1. mgr. 24. gr. stjórnsýslulaga nr.37/1993. Var í því sambandi einkum vísað til áðurnefnds álits yfirmatsmanna enjafnframt til dóms bresks dómstóls frá 3. nóvember 2016 þar sem staðfest hafiverið sú niðurstaða sérfræðinefndar í Bretlandi að áðurnefndur undirmatsmaður hafisem sérfræðivitni í málum farið út fyrir sitt sérfræðisvið, skort hlutlægni ogleitast við að handvelja efni úr þeim rannsóknum sem ekki hafi stutt hennarniðurstöður. Hafi matsmaðurinn verið látinn sæta viðurlögum sem fólu meðalannars í sér svo til algert bann við því að láta af hendi læknisfræðilegarskýrslur í dómsmálum og bera vitni sem sérfræðingur fyrir dómstólum íBretlandi. Ríkissaksóknari taldi að undirmatsmaðurinn hafi í matsgerð sinni 25.maí 2013 og við skýrslugjöf í héraði viðhaft sambærileg vinnubrögð og þau semleiddu til framangreindra viðurlaga. Vísaði ríkissaksóknari í því sambandi tilafdráttarlausra niðurstaðna yfirmatsmanna sem væru í algjörri andstöðu við þaðsem undirmatsmaður setti fram í undirmatsgerð og framburði hennar fyrir dómi.Hafi þær verið settar fram í þeim eina tilgangi að rökstyðja þá trú hennar aðsvokallað „Shaken Baby Syndrome“ væri ekki til en um óáreiðanleika hennar hafiverið fjallað í umsögn C um matsgerðina. Endurupptökunefnd tók afstöðu til beiðni ríkissaksóknara meðúrskurði 13. apríl 2018. Þar sagði að til að unnt væri að leggja mat á hvortskilyrðum 1. töluliðar 24. gr. stjórnsýslulaga væri fullnægt yrði súgrundvallarforsenda að liggja fyrir að brugðist væri við innan þeirra frestasem kæmu fram í 2. mgr. greinarinnar. Óumdeilt væri að meira en þrír mánuðirhafi verið liðnir frá því að ríkissaksóknara var tilkynnt um úrskurðendurupptökunefndar 25. júní 2015 þar til að hann hafi óskað eftir endurupptökuúrskurðarins 9. maí 2017. Fyrir lægi að dómfelldi samþykkti ekki beiðni umendurupptöku og yrði hún ekki tekin til greina með vísan til 1. töluliðar 1.mgr. 24. gr. stjórnsýslulaga. Þá væru engar forsendur til að líta svo á aðúrskurður endurupptökunefndar fæli í sér íþyngjandi ákvörðun um boð eða banngagnvart embættinu í skilningi 2. töluliðar sömu málsgreinar og yrði því ekkifallist á beiðnina á þeim grunni. Var beiðni ríkissaksóknara um endurupptökuúrskurðar endurupptökunefndar 25. júní 2015 samkvæmt þessu hafnað.VIIMeð lögum nr. 15/2013 voru gerðar breytingar á lögum nr.91/1991 um meðferð einkamála, lögum nr. 88/2008 og þágildandi lögum nr. 15/1998um dómstóla. Samkvæmt 2. gr. laga nr. 15/2013 var nýrri grein, sem varð 34.gr., bætt við lög nr. 15/1998 með ákvæðum um endurupptökunefnd. Eftirbreytingu, sem var gerð á þeirri grein með 35. gr. laga nr. 78/2015, var mæltsvo fyrir í 1. mgr. hennar að endurupptökunefnd væri sjálfstæð og óháðstjórnsýslunefnd sem tæki ákvörðun um hvort heimila skyldi endurupptöku málssem dæmt hafi verið í héraði eða fyrir Hæstarétti. Í 6. mgr. greinarinnar varmælt fyrir um að meiri hluti nefndarinnar tæki ákvarðanir hennar, þær skyldurökstuddar og birtar opinberlega eftir að þær hefðu verið kynntar aðilum máls.Þá var í 7. mgr. 34. gr. laga nr. 15/1998 tekið fram að ákvörðun nefndarinnarum að hafna beiðni um endurupptöku væri endanleg og yrði henni ekki skotið tildómstóla. Samkvæmt 2. mgr. 34. gr. skyldi um endurupptöku máls að öðru leytifara eftir lögum um meðferð sakamála og lögum um meðferð einkamála. Sömu ákvæðier nú að finna í 54. gr. laga nr. 50/2016 um dómstóla.Á þeim tíma er úrskurður endurupptökunefndar umendurupptöku málsins gekk voru í XXXII. kafla laga nr. 88/2008 ákvæði umendurupptöku sakamáls sem dæmt hafði verið í héraði án þess að dómi hafi veriðáfrýjað til Hæstaréttar. Þá hafðiXXXIII. kafli laganna að geyma ákvæði um endurupptöku máls sem dæmthafði verið í Hæstarétti. Nú eru ákvæði um endurupptöku sakamáls sem dæmt hefurverið í héraði í XXXIV. kafla laganna en ákvæði um endurupptöku máls sem dæmthefur verið í Landsrétti eða Hæstarétti í XXXV. kafla þeirra. Endurupptökunefnd, sem heyrir undirframkvæmdarvaldið, eru meðal annars með 1. mgr. 232. gr. laga nr. 88/2008, sbr.áður 1. mgr. 215. gr. sömu laga, fengin viðfangsefni sem varða úrlausndómsmála, en dómstólar eiga eftir meginreglu fyrri málsliðar 60. gr.stjórnarskrárinnar úrskurðarvald um ákvarðanir nefndarinnar, sbr. dómaHæstaréttar 25. febrúar 2016 í máli nr. 628/2015 og 27. september 2018 í málinr. 521/2017. Samkvæmt því verður að taka afstöðu til þess hvort lög hafi meðréttu staðið til þeirrar niðurstöðu sem endurupptökunefnd komst að í úrskurðisínum 25. júní 2015 um endurupptöku þessa máls. VIIIMálatilbúnaðurdómfellda hefur ætíð byggst á því að ekki sé unnt að slánokkru föstu um dánarorsök drengsins X, þar sem fullkominn vafi sé um hana oglæknisfræðilega ósannað, að um svonefnt „Shaken Baby Syndrome“ hafi verið aðræða fremur en dánarmein af öðrum toga. Eins og áður greinir var beiðnidómfellda um endurupptöku málsins einvörðungu reist á framangreindri matsgerð E,sem væri svo afdráttarlaus að telja yrði að hún hefði verulega miklu skiptfyrir niðurstöðu málsins ef hún hefði legið fyrir áður en dómur gekk, sbr. a.lið 1. mgr. 211. gr. laga nr. 88/2008, sbr. nú a. lið 1. mgr. 228. gr. laganna.Í rökstuðningi endurupptökunefndar fyrir niðurstöðu sinni var vísað til þess aðmatsgerðin sýndist byggja í verulegum atriðum á læknisfræðilegum kenningum semsettar hafi verið fram á grundvelli rannsókna sem átt hafi sér stað eftiruppsögu dóms Hæstaréttar í máli nr. 168/2002. Læknisfræðirannsóknir þessar hafimatsmaður nýtt sér til að skjóta stoðum undir þá niðurstöðu sína að ekki liggifyrir að „Shaken Baby Syndrome“ hafi verið banamein drengsins. Hafi þannig veriðfullnægt skilyrðum laga til endurupptöku. Var í því tilliti jafnframt vísað tilþess að af hálfu ríkissaksóknara hafi ekki verið lögð fram fullnægjandivísindaleg gögn til að hnekkja matsgerðinni þrátt fyrir áskoranir nefndarinnarþar um, en ekki dygði tilvísun til umsagnar C um matsgerðina. Eins og áður errakið var í forsendum dóms Hæstaréttar í máli nr. 168/2002 farið yfir þauatriði sem færð voru fram við meðferð málsins um mögulegar aðrar ástæður fyrirdauða drengsins og komist að þeirri niðurstöðu að orsök dauða hans hafi veriðaf völdum dómfellda. Í því ljósi verður að meta hversuverulega þýðingu matsgerðin hefði haft fyrir niðurstöðu málsins en niðurstaða hennarhafði ekki að geyma svar við þeirri meginspurningu í matsbeiðni hver værilíklegasta dánarorsök drengsins. Leiðir matsmaður ekki líkur að því heldurlætur nægja að varpa fram ýmsum hugsanlegum möguleikum með mismiklumrökstuðningi en nokkur þessara atriða höfðu þegar hlotið umfjöllun í dómiréttarins. Við meðferð hæstaréttarmáls nr. 168/2002hafði dómfelldi einkum vísað til skrifa nokkurra erlendra sérfræðinga, sem hannhafði aflað. Var þar annars vegar um að ræða álitsgerðir fjögurra sérfræðinga,sem verjandi hans hafði sent gögn um krufningu og heilsufar drengsins, ogviðbótarálit þriggja þeirra að fengnum frekari svörum C við spurningumríkissaksóknara sem lutu að sömu atriðum og fjallaði var um í dómi Hæstaréttar.Þá voru við meðferð málsins lagðar fram af hálfu dómfellda álitsgerðir fjögurrasérfræðinga til viðbótar, sem fengið höfðu sömu gögn til skoðunar og hinirfyrri. Meðal þessara átta sérfræðinga sem um ræðir voru framangreindir H og Jsem rituðu skýrslur um málefnið og I og K er veittu álit. Vísaði matsmaður tilþessara fjögurra sérfræðinga í forsendum matsgerðar sinnar. Jafnframt vísaðimatsmaður til F en C hafði leitað til hans með rannsókn á augum drengsins og Ger fékk til skoðunar heilastofn og hluta af mænu hans. Voru niðurstöðursíðastgreindra tveggja sérfræðinga því meðal þeirra álita sem lágu tilgrundvallar krufningarskýrslu. Þannig lágu álit allra framangreindrasérfræðinga sem matsmaður vísaði til í mati sínu til grundvallar dómiHæstaréttar um sakfellingu dómfellda. Fallist er á með dómfellda að embættiríkissaksóknara hafi lítið látið til sín taka við meðferð málsins hjá endurupptökunefnd.Þannig var þess ekki gætt af þess hálfu að láta mæta til dómþings við fyrirtökumatsbeiðni þar sem taka skyldi ákvörðun um hvern dómkveðja skyldi sem matsmann.Þá er til þess að líta að þrátt fyrir að ríkissaksóknari hafi við meðferðmálsins hjá endurupptökunefnd lagt fram veigamiklar efnislegar athugasemdir Cvið matsgerðina og sjálfur veitt efnisleg andmæli við hana þá var þess ekkigætt í tíma að óska yfirmats. Niðurstöður yfirmatsmanna voru í andstöðu viðundirmatið en í samræmi við læknisfræðilegar niðurstöður sem lagðar voru tilgrundvallar í dómi Hæstaréttar í máli nr. 168/2002. Á hinn bóginn lét ríkissaksóknariendurupptökunefnd í té ábendingar um að rannsókn ætti sér stað um hvort matsmaðurinnhefði gefið vitnisburð umfram það sem hún hefði sérþekkingu til og sem sérfróttvitni í sex dómsmálum á árunum 2007 til 2010 brugðist því hlutverki að veraóhlutdræg. Ekki verður séð að frekar hafi verið kannað um hæfi matsmannsinsáður en endurupptökunefnd komst að niðurstöðu um endurupptöku málsins, að öðruleyti en því að matsmaðurinn lýsti aðspurð fyrir dómi hæfi sínu og þýðingustarfa sinna í málum sem þessum. Þó lét hún hjá líða að geta um þá rannsókn semhún þá sætti. Við munnlegan málflutning hér fyrir dómi var hins vegar upplýstaf hálfu dómfellda að matsmaðurinn mun á árinu 2016 hafa sætt banni dómstóls íBretlandi við því að gefa skýrslu fyrir dómi. Mun það bann gilda út þetta ár.Er óhjákvæmilegt að líta til þessa við ákvörðun um þýðingu matsgerðar hennarfyrir endurupptöku málsins. Í úrskurði endurupptökunefndar er ekkertfjallað um þau atriði sem matsmaður tilgreindi í mati sínu að líta bæri tilvarðandi ástand drengsins, svo sem um orsök áverka sem á honum voru, segarek íbarkaæð og stokk, blóðeitrun, vítamínskort, flog og vökvasöfnun innanbasts. Meðsama hætti er í engu getið um efnislegar athugasemdir C þar um og heldur ekki umkrufningarskýrslu og önnur læknisfræðileg gögn sem lágu til grundvallar dómiHæstaréttar um ástæðu fyrir dauða drengsins. Lætur nefndin nægja að taka upp ogvísa í almenna umfjöllun matsmanns um fræðigreinar varðandi „Shaken BabySyndrome“ að virtum kenningum matsmannsins um heilkennið með tilliti tileiningaþrennunnar; blæðingar innanbasts og innanskúms, bólgu í heila ogheilastofni og taugaþráðaáverka á mænu og sjónublæðingar. Þá er þess að gæta aðendurupptökunefnd leit ekki nægilega til gagna sem fram voru komin er hún tók þáákvörðun sína að matsgerð þessa einamatsmanns skyldi leiða til þess að uppfyllt teldust skilyrði a. liðar 1. mgr. 211.gr. laga nr. 88/2008, sbr. nú a. lið 1. mgr. 228. gr. laganna, til endurupptökumálsins. Að ölluframangreindu virtu færði dómfelldi ekki fram haldbær nýgögn sem ætla má að hefðu verulega miklu skipt fyrir niðurstöðu málsins ef þauhefðu komið fram áður en dómur gekk, sbr. fyrrnefnt ákvæði laga nr. 88/2008.Var því ekki fullnægt lagaskilyrðum fyrir endurupptöku málsins. Í 3. mgr. 215. gr., sbr. 1. mgr. 214. gr., laga nr.88/2008 var á þeim tíma er hér skiptir máli kveðið á um að ákvörðun endurupptökunefndarhefði meðal annars í för með sér að fyrri dómur Hæstaréttar félli úr gildi hefðiendurupptökunefnd ekki mælt fyrir um að hann héldi gildi sínu þar til nýr dómurværi kveðinn upp, en það var ekki gert í þessu máli. Með þessum reglum fóllöggjafinn nefnd, sem heyrir undir framkvæmdarvald ríkisins, hlutverk sem gatnáð til þess að fella úr gildi úrlausnir dómstóla. Sú skipan er andstæðmeginreglu 2. gr. stjórnarskrárinnar og var því lagaákvæðið, sem leiddi tilhennar, ekki gild réttarheimild og verður þess vegna ekki beitt. Samkvæmt þvígat úrskurður endurupptökunefndar 25. júní 2015 ekki orðið til þess að fyrridómur Hæstaréttar hafi fallið úr gildi, sbr. dóm réttarins 25. febrúar 2016 ímáli nr. 628/2015. Var úrskurðurinn því ekki gildur að lögum í því formi semhann var veittur. Samkvæmt framansögðu ber að vísa máli þessu fráHæstarétti og stendur dómur réttarins 3. apríl 2003 í máli nr. 168/2002 því íöllum atriðum óhaggaður. Samkvæmt 6. mgr. 232. gr., sbr. 4. mgr. 231. gr., laganr. 88/2008 ber að fella á ríkissjóð sakarkostnað vegna endurupptöku þessa málsfyrir Hæstarétti. Fer um málsvarnarlaun verjanda dómfellda og málskostnaðeinkaréttarkröfuhafa eftir því sem í dómsorði greinir, en í fjárhæð þeirra erinnifalinn virðisaukaskattur.Dómsorð:Máli þessu er vísað frá Hæstarétti.Allur sakarkostnaður fyrir Hæstarétti greiðist úrríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun verjanda dómfellda, Sveins AndraSveinssonar lögmanns, 3.000.000 krónur.Málskostnaður Y og Z fyrir Hæstarétti, 350.000 krónur tilhvors um sig, greiðist úr ríkissjóði. Fimmtudaginn 3. apríl 2003.Nr. 168/2002.Ákæruvaldið(Bogi Nilsson ríkissaksóknari)gegnSigurði Guðmundssyni og(Sveinn Andri Sveinsson hrl.)Þ(Jóhannes Albert Sævarsson hrl.)Manndrápaf gáleysi. Leyfisskyld starfsemi. Börn. Læknaráð. Skaðabætur. Aðfinnslur.S vargefið að sök að hafa hrist drenginn X svo harkalega eða með öðrum hætti orðiðvaldur að því að það blæddi undir heilahimnur hans, skemmdir urðu á taugafrumumí heilastofni og hálshluta mænu, bjúgur myndaðist í heila, sjónhimnublæðingarurðu í báðum augum og mar hlaust vinstra megin á hnakka með þeim afleiðingum aðdrengurinn lést tveimur dögum síðar. Í málinu lágu meðal annars fyrir tværumsagnir læknaráðs og álitsgerðir erlendra sérfræðinga, sem S hafði aflað, þarsem fram komu ýmiss konar tilgátur, staðhæfingar eða vangaveltur um dánarmeindrengsins. Tekið var fram að S hefði ekki neytt þeirra réttarfarsúrræða, semgert væri ráð fyrir í 63. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, að fádómkvadda kunnáttumenn til að framkvæma matsgerð í því skyni að hnekkja þeimlæknisfræðilegu ályktunum, sem fyrir lágu í málinu. Fallist var á þá niðurstöðuhéraðsdóms, að X hefði hlotið svo alvarlegan áverka á heila af völdumhristings, er samsvara heilkenninu „Shaken Baby Syndrome“, að þeir hefðu dregiðhann til dauða en í málinu lá fyrir það álit læknaráðs að hristingur einn ogsér væri nægilegur til að valda barni banvænum heilaáverkum. Þótt mismunandilangur tími kynni að geta liðið milli áverka, er samsvöruðu þessu heilkenni ogfullrar rænuskerðingar af þeirra völdum, þótti enginn vafi leika á því eins ogáverkum drengsins var háttað, að hann hefði verið ófær um eðlilegt hátterni ogmisst meðvitund um leið og hann varð fyrir þeim. Þá var talið, að engum öðrumgæti hafa verið til að dreifa en S og því sannað, að hann hefði gerst sekur umþá háttsemi, sem honum var gefin að sök. Hefði meðferð hans á barninu veriðslík, að hann hefði mátt gera sér grein fyrir þeim hættulegu afleiðingum, semhenni gætu verið samfara, og því hefði hann sýnt af sér stórfellt gáleysi, sbr.215. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þá voru S og Þ sakfelld fyrir aðhafa við daggæslu barna í heimahúsi í atvinnuskyni á fjögurra mánaða tímabilitekið mun fleiri börn í gæslu en þeim var heimilt samkvæmt 12. gr. reglugerðarnr. 198/1992 um daggæslu barna í heimahúsum, daggæsluleyfum félagsmálaráðs ogsérstöku leyfi félagsmálaráðs í Kópavogi, sbr. 187. gr. laga nr. 19/1940. Var Þgert að greiða 300.000 króna sekt. Við ákvörðun refsingar S var litið til þessað hann hefði tekið að sér umsjá X og brugðist þeim sérstöku trúnaðarskyldum,sem á honum hvíldu. Yrði við það að miða að S hefði ekki haft fulla stjórn ágerðum sínum vegna þess gífurlega álags, sem á honum hvíldi, þar sem 21 barnvar í daggæslu á heimilinu þennan dag og Þ langt gengin með barn. Var S gert aðsæta fangelsi í 18 mánuði. Þá voru foreldrum drengsins dæmdar skaðabætur úrhendi S.Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, GarðarGíslason, Hrafn Bragason, Ingibjörg Benediktsdóttir og Pétur Kr. Hafstein.Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 2. apríl 2002 í samræmi viðyfirlýsingu ákærðu Sigurðar og Þ um áfrýjun en jafnframt af hálfu ákæruvalds,sem krefst staðfestingar á sakfellingu og refsiákvörðun héraðsdóms og að ákærðiSigurður verði dæmdur til að greiða Y og Z skaðabætur með vöxtum og kostnaði,eins og í ákæru greinir.Ákærðu krefjastaðallega sýknu af refsikröfum ákæruvaldsins og ákærði Sigurður sýknu afskaðabótakröfum, en til vara krefjast þau ómerkingar héraðsdóms og heimvísunar.Til þrautavara krefjast ákærðu þess, að refsing verði milduð auk þess semákærði Sigurður krefst þess, að bótakröfu verði vísað frá dómi eða fjárhæðdæmdra bóta lækkuð. I.Í I. kafla ákæru er ákærða Sigurði gefið að sök að hafa miðvikudaginn 2.maí 2001 að heimili sínu hrist X, fæddan 23. júlí 2000, svo harkalega eða meðöðrum hætti orðið valdur að því, að það blæddi undir heilahimnur drengsins,skemmdir urðu á taugafrumum í heilastofni og hálshluta mænu, bjúgur myndaðist íheila, sjónhimnublæðingar urðu í báðum augum og mar hlaust vinstra megin áhnakka með þeim afleiðingum, að drengurinn lést tveimur dögum síðar. Þá erbáðum ákærðu í II. kafla ákærunnar gefið að sök að hafa við daggæslu barna íheimahúsi í atvinnuskyni, sem er leyfisskyldur rekstur, á tímabilinu janúar tilog með apríl 2001 tekið mun fleiri börn í gæslu en þeim var heimilt samkvæmt12. gr. reglugerðar nr. 198/1992 um daggæslu barna í heimahúsum, daggæsluleyfumfélagsmálaráðs og sérstöku leyfi félagsmálayfirvalda í Kópavogi.Með skírskotun til forsendna héraðsdóms er staðfest niðurstaða hans umsakfellingu beggja ákærðu af II. kafla ákæru og varða brot þeirra við 187. gr.almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 96. gr. laga nr. 82/1998. Um refsinguvegna þessa er mælt í VII. kafla dómsins.II.Málavextir varðandi I. kafla ákæru eru raktir í héraðsdómi. Eins og þarkemur fram var X fluttur meðvitundarlaus á bráðamóttöku Landspítalans íFossvogi laust eftir kl. 17 miðvikudaginn 2. maí 2001. Hann hafði verið ídaggæslu á heimili ákærðu frá því um kl. 8.30 um morguninn. Við rannsókn ogaðgerð á höfði drengsins á sjúkrahúsinu kom í ljós, að heili hans var bólginnog blæðingar voru undir ytri og innri heilahimnum. Að aðgerð lokinni var hannfluttur á gjörgæsludeild í öndunarvél. Skoðun augnlæknis um kvöldið leiddi íljós blæðingar í augnbotnum. Um miðnætti voru lífshorfur drengsins taldarslæmar og heiladauði í uppsiglingu. Þar sem einkenni samrýmdust helst að álitisérfræðinga heilkennum af völdum hristings eða „Shaken Baby Syndrome“ varbarnaverndarnefnd og lögreglu gert viðvart. Að morgni föstudagsins 4. maí 2001var X dáinn heiladauða. Töldu læknar, að öndunarvél myndi aðeins framlengjadauðastríð hans og var því tekin sú ákvörðun að stöðva hana kl. 11.15. Tíumínútum síðar eða um 42 klukkustundum frá komu X á Landspítalann var hannúrskurðaður látinn.Hinn 5. maí 2001 fór fram krufning, sem framkvæmd var af C réttarmeinafræðingi.Samkvæmt frumniðurstöðu hennar, sem lá fyrir tveimur dögum síðar, var beindánarorsök X talin vera af völdum heilablæðinga og mikils heilabjúgs. Í kjölfarþessa fóru fram viðamiklar rannsóknir bæði af innlendum og erlendumsérfræðingum, en lokaniðurstaða krufningar lá fyrir 6. september 2001. Íályktun í lok skýrslunnar sagði, að niðurstöður krufningar staðfestu þann grunbarnalækna Landspítalans, að X hafi hlotið áverka, sem að meingerð svari tilþess, sem sjáist við svonefnt „Shaken Baby Syndrome“. Var þetta talið bendaeindregið til þess, að barnið hafi verið hrist til og höfði þess slegið í, envið það hafi það hlotið áverka, sem leitt hafi til dauða eigi síðar en um 48klst. eftir að þeir urðu til. Voru áverkarnir taldir það alvarlegir, að barniðhefði augljóslega ekki verið fært um að sýna eðlilega hegðun eftir að það hlautþá. Tekið var fram, að þeir áverkar, sem lægju til grundvallar þessariniðurstöðu, væru marblettur á hnakka, blæðingar undir ytri og innri heilahimnurbáðum megin í heila og í mænu, útbreiddar marglaga sjónhimnubreytingar í báðumaugum með sjónhimnufellingum, skemmdir á taugafrumum í heilastofni og hálshlutamænu, heilabjúgur og marblettur á hægra viðbeini. Þá var sagt, að ítarlegarrannsóknir útilokuðu aðra þætti, svo sem æðagalla í heila, sýkingar,efnaskiptasjúkdóma og blóðsjúkdóma. Náttúrulegar orsakir (sjúkdómar) eða slysvoru einnig útilokuð sem orsakavaldur eða meðverkandi þáttur í dauðanum. Tekiðvar sérstaklega fram, að uppköst og lausar hægðir, sem X hafði verið meðnokkrum dögum áður en hann var lagður inn á sjúkrahús, gætu ekki á nokkurn hátttengst dauða hans. Að lokum sagði, að þær breytingar, sem sáust í öðru beinivinstra framhandleggs á röntgenmynd og við smásjárskoðun, væru „ekkieinkennandi“ en gætu samrýmst eins til tveggja mánaða gömlu broti. Voru sýking,efnaskiptasjúkdómar í beini eða æxli útilokuð sem hugsanleg orsök. Ítarleggreinargerð og rannsóknarniðurstöður réttarmeinafræðingsins fylgdukrufningarskýrslunni.Fjórum dögum eftir að krufningarskýrslan lá fyrir, eða 10. september2001, voru ákærðu handtekin vegna gruns um vísvitandi líkamsárás samkvæmt 2.mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga, sem hefði leitt X til dauða. Áður ensaksókn var ákveðin í máli þessu leitaði ríkissaksóknari 30. október 2001umsagnar læknaráðs um krufningarskýrslu C og niðurstöður hennar. Svar ráðsinsbarst ríkissaksóknara með bréfi 18. desember 2001, þar sem fram kom, aðlæknaráð hefði afgreitt málið á fundi sínum 14. sama mánaðar, eftir að hafaleitað til A barnalæknis, sérfræðings í heila- og taugasjúkdómum barna. Voruspurningar og svör læknaráðs eftirfarandi: „1. Telur Læknaráð að sjúkdómar, sérstaklega heilahimnubólga,hafi verið nægilega útilokaðir sem orsök blæðinga innan höfuðkúpu og í auga?Já. Ræktanir á mænuvökva þegar X lagðist inn og aftur þegar þrýstingsmælir ogdren voru sett voru neikvæðar fyrir bakteríum. Hvorki ytri lýsing nésmásjárskoðun á heila eða heilahimnum bentu til heilahimnubólgu. Aðrirsjúkdómar sem valda blæðingum í heila og augum voru einnig útilokaðir. Þar meðtalið æðagallar (aneurysm, arterioveonus malformation), blæðingarsjúkdómar(K-vítaminskortur, blóðflöguskortur, von Willebrand's, hemophilia) ogefnaskiptasjúkdómar (glutaric aciduria type-1).2. Telur Læknaráð að aðrar tegundir áverka en hristingur hafiverið nægilega útilokaðir sem orsök? Já. Aðrar tegundir áverka sem valdið geta svipuðumeinkennum eru alvarleg umferðarslys eða meira en 3ja metra fall. Það er enginsaga um slíka áverka og X hafði ekki merki um meiðsl á öðrum líffærakerfum semoft er til staðar í slíkum tilvikum.3. Telur Læknaráð greiningu á „Shaken baby syndrome“nægilega staðfesta af fyrirliggjandi rannsóknarniðurstöðum? Já. Þau atriðisem styðja að hér er um Shaken Baby Syndrome að ræða eru:a) Klínísk einkenni og skoðun (skert meðvitund, krampar, aukinnintracranial þrýstingur).b) Subdural- og subarachnoidal blæðingar.c) Útbreiddar marglaga sjónhimnublæðingar og fellingar í báðum augum.d) Ferskur marblettur á hnakka vinstra megin.e) Merki um axonal skemmdir á taugafrumum í heilastofni og hálshlutamænu.f) Heilabjúgur.Öll þessi atriði benda til þess að X hafi verið hristur harkalega oghöfði hans slegið í hart yfirborð.4. Telur Læknaráð að einkenni barnsins og hugsanlegveikindi á tímabilinu 30. apríl til 2. maí hafi skipt einhverju máli um það semsíðar gerðist? Nei. Uppköst og lausar hægðir þann 29. apríl auk minnkaðrarfæðuinntöku með hugsanlegum hitaslæðingi þann 1. maí bendir til vægsmeltingarfærakvilla. Einkenni við alvarlega heilaáverka eins og sjást viðShaken Baby Syndrome koma strax. Það er ekki um að ræða einkennalaust tímabileftir heilaáverkann. 5. Telur Læknaráð aldursgreiningu áverkanna (annars vegarmarbletts á hnakka og hins vegar innankúpublæðingar) nægilega studdarannsóknarniðurstöðum? Já. Vitnað er í greinargerð C varðandi tímasetninguog fellst læknaráð á hana. Einkum á það við um marblett á hnakka, en varðandiblæðingu undir heilahimnur er ákveðin óvissa sem tengist því að þrýstingurinnan höfuðkúpunnar var óeðlilega mikill og þar með blóðflæði innan heila sem gætihafa hægt á frumuviðbrögðum.6. Hvaða öryggismörk eða tímafrávik telur Læknaráð eiga viðum aldursgreininguna? Læknaráð fellst á greinargerð C varðandi tímasetninguog skilmerki hennar.7. Telur Læknaráð, í ljósi þess að læknir á neyðarbíl oglæknar á bráðamóttöku fundu ekki ytri áverka við skoðun, mögulegt að marblettirá brjósti og hnakka hafi myndast síðar en innankúpublæðingar? Marblettir íhöfuðleðri hjá börnum með Shaken Baby Syndrome sjást oft ekki fyrr en íkrufningu þegar hárið er rakað. Einnig sjást marblettir á brjóstkassa oghandleggjum undan fingrum þeirra sem fremja verknaðinn. Það er ekki hægt aðútiloka að marblettir þeir sem fundust á X (á hnakka og yfir innri enda hægraviðbeins) hafi myndast síðar en innankúpublæðingarnar.8. Telur Læknaráð að umræddir marblettir skipti máli semþættir í greiningu á „Shaken baby syndrome“? Hvað varðar marblettinn áhnakka þá skiptir hann máli í greiningu Shaken Baby Syndrome. Langflest þessarabarna hafa merki um ytri áverka á höfði eins og marbletti í höfuðleðri og/eðahöfuðkúpubrot. Hins vegar er mikilvægi marblettsins yfir innri enda hægraviðbeins í greiningu á Shaken Baby Syndrome óljóst því hann hefði hæglega getaðorðið til eftir að á sjúkrahús kom.9. Telur Læknaráð að fullnægjandi læknisfræðileg niðurstaðahafi fengist úr rannsóknum á framhandleggsbeinum? Já. Rannsókn á beinum erframkvæmd á deild sem nýtur mikils trausts í beinarannsóknum.0. Telur Læknaráð mögulegt að beinbreytingar geti veriðmerki um fyrri meingerð gagnvart barninu? Já. Niðurstöður röntgenrannsóknaog sérfræðinga í beina- og mjúkvefjameinafræði benda til að breytingar ívinstri radíus geti samrýmst nokkurra mánaða gömlu beinbroti. Þær geta því benttil fyrri meingerðar gagnvart barninu.“III.Í hinum áfrýjaða dómi var talið útilokað, að skyndilegur og alvarlegurC-vítamínskortur, þ.e. skyrbjúgur eða „Barlow's disease“, hefði valdið eðagetað verið meðverkandi þáttur í þeim ákverkum, sem voru á X. Var sú niðurstaðaeinkum byggð á vætti C réttarmeinafræðings og ítarlegum rannsóknum í tengslumvið krufningu á X. Hins vegar var talið sannað með hliðsjón af nær samhljóðavitnisburði og ályktunum C og barnalæknanna B og A fyrir dómi, að X hefðihlotið alvarlega áverka á heila af völdum harkalegs hristings á heimilidagforeldranna, sem meðal annars hafi leitt til marglaga og útbreiddrasjónhimnublæðinga í báðum augum með fellingum á sjónhimnum, dreifðra blæðingaundir ytri og innri heilahimnur, blæðinga og skemmda á taugafrumuhölum ímiðtaugakerfi og bjúgmyndunar í heilanum, sem dregið hafi drenginn til dauða.Tekið var fram, að sá vitnisburður réttarmeinafræðingsins hefði vegið þungt, aðum væri að ræða raunverulega togáverka af völdum hristings, þar sem höfuðiðhristist fram og aftur og hálshryggurinn gengi til með þeim afleiðingum, að togkæmi á hálshluta mænunnar og taugafrumuhalar slitnuðu, þegar staðreynt væri, aðfyrir hendi væru skemmdir og rof á taugafrumuhölum í hálshluta mænu, eins ograunin hafi verið í tilviki X. Dómurinn taldi hins vegar ekki nægilega sýntfram á, að höfði drengsins hefði jafnframt verið slegið í eitthvert fastyfirborð. Var talið sannað með hliðsjón af vitnisburði sérfræðinganna þriggjafyrir dómi, að X hefði við hristing hlotið svo alvarlegan skaða á heila ogmiðtaugakerfi, að hann hefði strax á eftir verið með öllu ófær um eðlilegatjáningu og hreyfingar miðað við aldur. Var lögð til grundvallar sú niðurstaðasérfræðinganna, að örfáum sekúndum síðar hefði hann verið kominn með mjögskerta meðvitund og að öllum líkindum misst hana með öllu.Af hálfu ákærða Sigurðar er því haldið fram, að ekki sé unnt að slánokkru föstu um dánarorsök X, þar sem fullkominn vafi sé um hana oglæknisfræðilega algerlega ósannað, að um „Shaken Baby Syndrome“ hafi verið aðræða fremur en dánarmein af öðrum toga. Vísar hann í þessu sambandi einkum tilskrifa nokkurra erlendra sérfræðinga, sem hann hefur aflað og lagt fyrirHæstarétt eftir uppkvaðningu héraðsdóms. Er þar annars vegar um að ræðaálitsgerðir fjögurra sérfræðinga, sem verjandi ákærða sendi gögn um krufninguog heilsufar X, og viðbótarálit þriggja þeirra að fengnum frekari svörum C viðspurningum ríkissaksóknara, sem um er fjallað í V. kafla þessa dóms. Þá erulagðar fram álitsgerðir fjögurra sérfræðinga til viðbótar, sem fengið hafa sömugögn til skoðunar og hinir fyrri.IV.Ríkissaksóknari fór þess á leit við Hæstarétt 7. október 2002, aðrétturinn aflaði umsagnar læknaráðs um það, hvort áðurnefnd skrif fjögurraerlendra sérfræðinga breyttu í einhverju fyrri niðurstöðum ráðsins. Með bréfi10. október 2002 óskaði verjandi ákærða Sigurðar eftir því, að tilteknumspurningum yrði beint til læknaráðs af sama tilefni. Í ljósi þess, að álit ogniðurstöður rannsókna C voru ráðandi þáttur í mati héraðsdóms og hins, aðfyrrnefnd læknisfræðileg skrif hefðu einkum verið lögð fram til að vefengja þærniðurstöður þótti Hæstarétti að fengnu áliti sakflytjenda rétt að beina tíuspurningum til læknaráðs og var það gert 22. október 2002. Læknaráð afgreiddimálið á fundi sínum 15. janúar 2003 með svofelldum hætti:„Spurning 1. Telur læknaráð koma til greina, að bráðurungbarnaskyrbjúgur hafi getað verið til staðar hjá barninu og valdið blæðingumundir heilahimnur og í sjónhimnur þess? Svar: Nei, læknaráð telur ekki koma til greina að bráðurungbarnaskyrbjúgur sé til staðar í þessu máli. Barnið þroskaðist eðlilega, þaðvar í reglulegu eftirliti. Merki skyrbjúgs voru ekki til staðar hjá barninu,svo sem blæðingar í góm, um endaþarm, í húð eða einkenni í beinum. Blæðingar,takmarkaðar við augnbotna, eru ekki sérkennandi fyrir skyrbjúg. Það var heldurekkert sem benti til blæðingartilhneigingar við dvöl þess á sjúkrahúsi og þæraðgerðir sem þar voru gerðar. Ef skyrbjúgur er til staðar þá er um skort áC-vítamíni að ræða sem hefur áhrif á allar frumur og vefi líkamans.Spurning 2. Telur læknaráð koma til greina, að barnið hafiverið með ofnæmisheilabólgu og hún leitt það til dauða? Svar: Nei, læknaráð telur það útilokað vegna þess að ekki er sýnt fram áneinar bólgufrumur í heila og þannig ekki teikn um heilabólgu (encephalitis).Eitilfrumur og átfrumur sjást umhverfis æðar í heilabólgu eftir bólusetningar,og alltaf fáeinar eitilfrumur í heilahimnum (lymphocytiskur meningitis). Íbráðri heilabólgu (acute hemorrhagic leucoencephalitis) sem hefur verið taliðafbrigði af „perivenous encephalitis“ öðru nafni heilabólga, í kjölfar sýkingar(post-infectious encephalitis) eða heilabólgu eftir bólusetningu (post-vaccineencephalitis) sjást auk þess áberandi bráðar bólgufrumur umhverfis æðar ogsvokallaðar hringblæðingar umhverfis litlar bláæðar í heilavefnum að auki viðbólgufrumur í heilahimnur. Ekkert af þessu sást við smásjárskoðun á sneiðum úrheila barnsins.Spurning 3. Telur læknaráð koma til greina, að barnið hafiverið með augnsjúkdóm, sem hafi getað valdið sjónhimnublæðingunum? Svar: Nei. - O, augnlæknir, sá sjúkl. í legunni og leitaði P, formaðurréttarmáladeildar, til hennar og Q, prófessors í augnlækningum, varðandi orsökblæðinga í augum ... Þar kemur greinilega í ljós að þær blæðingar sem sjúkl.hafði samræmast einungis „shaken baby syndrome“. Nýfædd börn geta í 30% tilvikahaft blæðingar í sjónhimnu sem koma við fæðingaráreynsluna en þær hafa alltafhorfið við 3ja vikna aldur. Einnig er hægt að fá blæðingar í sjónhimnur eftirendurlífgun en það á ekki við hér, - ekki var reynt að endurlífga barnið.Spurning 4. Telur læknaráð koma til greina, að þær blæðingar,sem fundust hjá barninu undir heilahimnum og í sjónhimnum, megi rekja tilblæðingasjúkdóms eða krónískrar heilablæðingar, þ.e. endurblæðingar (re-bleed)?Svar: Nei, það kemur ekki til greina að blæðingar, takmarkaðar viðheilahimnu og sjónhimnu, séu vegna blæðingarsjúkdóms, sem hefði átt að verðavart við í þeim aðgerðum sem áður voru gerðar á barninu. Við fæðingu barnsinser ekki getið um blæðingu frá naflastreng né annars staðar. Barnið greinist með„hypospadia“ og fer í aðgerð vegna þess að ytra þvagrásaropið er þröngt. Við þáaðgerð er ekki til staðar nein blæðingartilhneiging. Í ferli barnsins er ekkisaga um blæðingar. Í krufningarskýrslu kemur fram að „storkupróf (PT, APTT, TT)voru nálægt eða innan viðmiðunarmarka og blóðflögur voru ekki minnkaðar“.Þessar niðurstöður benda ekki til blæðingarsjúkdóms. Á sjúkrahúsinu voru settarnálar í æðar um húð og einnig var gerð aðgerð þar sem þrýstinema var komiðfyrir í höfði barnsins. Engar óeðlilegar blæðingar urðu við þessar aðgerðir semútilokar því blæðingarsjúkdóm. Hvað króníska heilablæðingu varðar þá eru ekkiteikn um það við ytri skoðun á heila og ekki heldur við smásjárskoðun. Þanniger ekki til staðar krónísk blæðing.Spurning 5. Telur læknaráð koma til greina, að rekja megidauða barnsins og einkenni til bólusetningar? Svar: Nei, það er mögulegt að fá svokallaðan post vaccinalencephalitis skömmu eftir (innan viku) bólusetningu með DPT (barnaveiki,kikhósti, stífkrampi). Í málsskjölum ... kemur fram að barnið var bólusett gegnDPT þ. 23.10.2000 og þ. 27.12.2000, þ.e. rúmlega fjórum mánuðum fyrir innlögn2. maí 2001. Í heila barnsins voru engin merki um heilabólgu og er sú tilgátaþannig úr sögunni (Sjá svar við spurningu 2).Spurning 6. Telur læknaráð koma til greina, að flogaveikimóður og notkun hennar á lyfinu Tegretol geti skipt máli við mat á dánarorsök? Svar: Nei, Tegretol lyfjaneysla mæðra hefur verið sett í samband viðfósturgalla af svokallaðri „neural tube“ defects sem barnið hafði ekki.Tegretol hefur einnig verið sett í samband við augngalla fósturs (þ.e. augaekki til staðar, microphthalmia og coloboma) sem barnið hafði ekki en viðstærri rannsóknir kemur þetta ekki fram. Barnið var ekki á brjósti þannig að Tegretoler ekki áhrifavaldur. Í matsgerð frá Rannsóknastofu í lyfja- og eiturefnafræðistendur að engin lyf eða eiturefni hafi fundist við rannsókn á sermi teknu úrbarninu. Drengurinn hafði enga sögu um flogaveiki og ekki er ástæða til að geraráð fyrir því enda fylgja flogaveiki ekki heilablæðingar eins og hér sáust.Spurning 7. Telur læknaráð koma til greina, að dánarorsökverði rakin til meltingarfærasýkingar, sem hafi haft í för með sér blóðeitrun(endotoxinemia), sem leitt hafi til bráðs skyrbjúgs og tilgreindrar blæðingar? Svar: Nei. Við rannsóknir á meltingarfærum koma ekki fram neinarvísbendingar sem benda til sýkingar í görnum. Blóðeitrun sem orsakast afsjúkdómum í görnum skilur eftir sig órækar breytingar í slímhúð sem augljósareru við beraugna skoðun. Allar ræktanir reyndust neikvæðar. Ekkert hreiðurfyrir sýkingu er því fyrirliggjandi sem gæti leitt til blóðeitrunar(endotoxemiu). Spurning 8. Telur læknaráð, að gerðar hafi verið allartiltækilegar rannsóknir til að útiloka aðra dánarorsök en fram kemur íkrufningarskýrslu C réttarmeinafræðings? Svar: Já. Læknaráð telur að allar tiltækar rannsóknir hafi verið gerðartil að útiloka aðrar dánarorsakir en þá sem fram kemur í krufningarskýrslu ÞS.Spurning 9. Telur læknaráð, að hristingur einn og sér nægitil þess að valda barni banvænum heilaáverkum eða einnig þurfi til að koma höggá höfuðið? Svar: Já. Læknaráð telur að hristingur einn og sér sé nægilegur til aðvalda barni banvænum heilaáverkum. Spurning 10. Í svari réttarmáladeildar læknaráðs 16. nóvember2001 við 10. spurningu ríkissaksóknara í bréfi hans 30. október sama ár kemurfram, að beinbreytingar í vinstri radíus geti bent til fyrri meingerðargagnvart barninu. Telur læknaráð koma til greina, að þær geti jafnframt gefiðvísbendingar um ungbarnaskyrbjúg? Svar: Nei, það kemur ekki til greina að álíta að beinbreyting í vinstrasveifarbeini (radius) sé af völdum skyrbjúgs. Ef um skyrbjúg væri að ræða erútilokað að hann sæist eingöngu á afmörkuðu svæði í vinstra sveifarbeini ámiðju skafti (sjá svar við spurningu 1). Í skyrbjúg geta sést blæðingar í löngubeinunum sem valda hnútum og getur endað með því að vaxtarsvæði beinanna(epiphysa) gliðna. Vaxtarplata sveifarbeinsins er í fjærenda þess en hér er tilstaðar þykknun á miðju skafti á þessu beini eingöngu og hvergi neinarbeinbreytingar annars staðar.“ V.Í tilefni af fyrrnefndum skrifum fjögurra erlendra sérfræðinga leitaðiríkissaksóknari með bréfi 23. október 2002 til C og óskaði eftir því, að húnlýsti með rökstuddum hætti, hvort framlögð skrif þeirra breyttu í einhverjuályktun hennar í krufningarskýrslunni frá 6. september 2001. Óskaði hann þesssérstaklega, að hún hefði sjö tilteknar spurningar í huga við þessa athugunsína, og voru þær efnislega samhljóða fyrstu sjö spurningum Hæstaréttar tillæknaráðs 22. október 2002.C skilaði ríkissaksóknara greinargerð 11. desember 2002, þar sem húnsvaraði spurningum hans ásamt ítarlegum rökstuðningi og samræmast svör hennarframangreindum svörum læknaráðs. Í lokin tók hún fram að skrif hinna erlendumanna breyttu í engu ályktun hennar í krufningarskýrslunni 6. september 2001.Taldi hún þannig, að X hefði ekki haft einkenni um skyrbjúg, ensjónhimnublæðingar í skyrbjúg hefðu annað útlit en sjónhimnublæðingar í „ShakenBaby Syndrome“. Þá hafi engin merki verið um ofnæmisheilabólgu við vefjaskoðuná heila og mænu. Barnið hafi ekki verið með augnsjúkdóm, sem gæti hafa valdiðsjónhimnublæðingum, en við smásjárskoðun á augum hafi sést ferskar blæðingar ogsjónhimnufellingar en engin merki um undirliggjandi sjúkdóma. X hefði ekki hafteinkenni eða sögu, sem bentu til óeðlilegrar blæðingartilhneigingar auk þesssem smásjárskoðun hefði útilokað, að um eldri blæðingu hefði verið að ræða. Þátaldi C ekki unnt að rekja dauða drengsins og einkenni til afleiðingabólusetningar, en tíminn frá síðustu bólusetningu til dauða hans væri fyrirutan mörk viðurkenndra fylgikvilla bólusetninga og hefðu engin merki um slíkafylgikvilla sést í krufningunni. Þá gerði hún grein fyrir meingerð heilabólgueftir bólusetningar og vísaði til skýrslu L sérfræðings í heila- ogtaugameinafræði. Af henni sæist, að punktablæðingar hefðu hvorki sést ístóraheila, litlaheila, heilastofni né mænu heldur væri lýst heilabjúg ogblæðingum milli heilahimna og milli heila og heilahimna. Við smásjárskoðun hafiengin merki sést um bólgufrumur né blæðingar í kringum æðar og engin merki umafmýlingu eða bólgufrumuíferð í heilahimnum. Þannig hafi engin merki verið umheilabólgu hjá drengnum. Engin saga væri um flogaveiki hjá X og hann hefði ekkiverið á brjósti í að minnsta kosti sex mánuði fyrir andlátið og hugsanlegraáhrifa töku móður á lyfinu Tegretol því löngu hætt að gæta. Að lokum tók Cfram, að við krufningu hafi útlit meltingarvegar ekki bent til sýkingar afvöldum inneiturframleiðandi baktería. Engin merki hafi verið um bakteríur íblóði og hvorki hafi í blóðprufum né við smásjárskoðun á krufningarsýnum komiðfram einkenni um inneituráhrif í líkamanum. Það álit stæði því óbreytt frákrufningarskýrslunni, að meltingarfærakvilli X hefði verið minni háttar og ekkiátt nokkurn þátt í dauða hans. Í bréfi til D heilaskurðlæknis 10. október 2002 óskaði ríkissaksóknariskýringa á því, hvað fælist í þeirri lýsingu B í læknabréfi 13. september 2001á heilaskurðaðgerð, sem D framkvæmdi á X 2. maí 2001, að gamalt blóð hefðikomið í ljós og þá hversu gamalt það gæti hafa verið. Í svari D 11. október tilríkissaksóknara kemur fram, að samkvæmt aðgerðarlýsingu hafi mænustunga leitt íljós blóð í mænuvökvanum og tölvusneiðmynd af höfði hafi einnig sýnt blóð áyfirborði heilans. Aðgerðin hafi verið framkvæmd til að setja inn þrýstingsmæliog reyna um leið að ná út heilavökva. Við aðgerðina hafi fundist bláleitt blóðá yfirborði heilans undir „dura“. Heilinn hafi virst bólginn, en hvergi hafiverið að sjá merki um sýkingu. Vökvi innan úr heilaholi hafi verið undirnokkrum þrýstingi og rauðleitur. Ekkert komi fram í aðgerðarlýsingunni sjálfrium „gamalt“ blóð heldur sé þar aðeins getið um „bláleitt“ blóð. Það sé vissónákvæmni að kalla þetta gamalt blóð. Bendi bólgan í heila X og þetta bláleitablóð, sem var á yfirborði hans, frekar til þess að um „mjög nýlegan áverka hafiverið að ræða, annaðhvort samdægurs eða allavega ekki eldri en nokkurra daga“. Í fyrrnefndri greinargerð C til ríkissaksóknara svarar hún þeirrispurningu neitandi, hvort rekja megi blæðingar undir heilahimnu og í sjónhimnuX til blæðingasjúkdóms, sem ekki hafi verið útilokaður með rannsóknum. Í lokrökstuðnings með þessu svari segir réttarmeinafræðingurinn: „Hvað varðarorðalag læknis um blóð milli heilahimna þegar höfuðaðgerðin var gerð á X, skaltekið fram að nákvæmasta aldursgreining á blæðingu milli heilahimna fæst meðsmásjárskoðun (en ekki með beraugnaskoðun á lit blóðsins í aðgerð eða meðröntgenrannsóknum) og eru til nákvæmar töflur til aldursgreiningar. Smásjárskoðunsú er gerð var á blæðingunni milli heila og heilahimna sýndi ferska blæðingu(eins og fjallað er um í krufningarskýrslu). Við gamla blæðingu sjást alltaðrar smásjárbreytingar en í ferskri blæðingu (þá sést áberandi nýmyndun æða,þykkt lag af nýmynduðum bandvefsfrumum og átfrumur með niðurbrotsefni er litastí járnlitun) en engar slíkar breytingar sáust við smásjárskoðunina hjá X.Smásjárskoðun útilokar því að um eldri blæðingu hafi verið að ræða hjá X.“ VI.Ákærði Sigurður hefur með gagnaöflun sinni leitast við að sýna fram á, aðekki hafi verið neytt allra tiltækra úrræða til að útiloka, að ekki hafi veriðum aðrar dánarorsakir að ræða hjá X en fram kom í krufningarskýrslu C um áverkabarnsins, sem að meingerð hafi svarað til þess, sem nefnt hefur verið „ShakenBaby Syndrome“. Í því skyni hefur verið aflað álitsgerða nokkurra erlendrasérfræðinga, sem sett hafa fram ýmiss konar tilgátur, staðhæfingar eðavangaveltur um dánarmein drengsins. Ákærði hefur hins vegar ekki neytt þeirraréttarfarsúrræða, sem gert er ráð fyrir í 63. gr. laga nr. 19/1991 um meðferðopinberra mála, að fá dómkvadda kunnáttumenn til að framkvæma matsgerð í þvískyni að hnekkja þeim læknisfræðilegu ályktunum, sem fyrir liggja í málinu afhálfu íslenskra lækna og sérfræðinga. Gagnaöflun ákærða leiddi til þess, aðHæstiréttur taldi rétt að leita frekara álits læknaráðs en þegar lá fyrir ímálinu að fyrirlagi ríkissaksóknara, en þann úrkost hafa dómstólar til að fáfram sérfræðilegar umsagnir um læknisfræðileg efni, sbr. 1. mgr. 2. gr. laganr. 14/1942 um læknaráð. Læknaráð hafnaði því með rökstuddri umsögn, aðskýringa á dauða X væri að leita í ungbarnaskyrbjúg eða „Barlow´s disease“,ofnæmisheilabólgu, augnsjúkdómi, blæðingasjúkdómi eða krónískri heilablæðingu,afleiðingum bólusetninga, flogaveiki móður og notkun hennar á lyfinu Tegretoleða meltingarfærasýkingu, sem hefði haft í för með sér blóðeitrun, sem leitthafi til bráðs skyrbjúgs og blæðingar. Jafnframt staðhæfði læknaráð sérstaklegaaðspurt, að allar tiltækar rannsóknir hefðu verið gerðar til að útiloka aðrardánarorsakir en þá, sem fram kom í krufningarskýrslu C. Eins og áður er sagtbeindi ríkissaksóknari efnislega samhljóða spurningum til C vegna skrifa hinnaerlendu sérfræðinga og er fullt samræmi í rökstuðningi hennar og svörumlæknaráðs. Að virtu öllu því, sem að framan er rakið, og með skírskotun tilforsendna héraðsdóms er fallist á þá niðurstöðu hans, að X hafi hlotið svoalvarlega áverka á heila af völdum hristings, er samsvara heilkenninu „ShakenBaby Syndrome“, að þeir hafi dregið hann til dauða, en fyrir liggur í málinuþað álit læknaráðs, að hristingur einn og sér sé nægilegur til að valda barnibanvænum heilaáverkum.Ákærði heldur því fram, að hinir lífshættulegu áverkar á X geti hafakomið til áður en hann kom á heimili þeirra ákærðu til daggæslu. Vísar ákærðiannars vegar til kenninga erlendra fræðimanna og rannsókna, er sýni fram á, aðnokkur tími geti liðið frá áverkum af völdum hristings til meðvitundarleysis,allt frá nokkrum klukkustundum til nokkurra sólarhringa. Hins vegar telur hann,að í niðurstöðu læknaráðs 16. desember 2001 felist, að innankúpuáverkar hafigetað komið til fyrr en marblettur á hnakkanum, sem talinn væri hafa orðið tilinnan við um það bil 48 klst. áður en slökkt var á öndunarvélinni ásjúkrahúsinu, og þar með áður en barnið kom á heimilið um morguninn eða áður enhann lagði það í barnavagn upp úr kl. 14. Af þessu leiði, að algerlega séósannað, að hann hafi valdið áverkunum á X.Í krufningarskýrslu komst C að þeirri niðurstöðu, að áverkarnir hefðuverið svo alvarlegir, að X hefði augljóslega ekki verið fær um að sýna eðlilegahegðun eftir að hann hlaut þá. Þessa niðurstöðu sína staðfesti C fyrirhéraðsdómi og kvað barnið hafa misst meðvitund við það að hljóta áverkana.A barnalæknir, sérfræðingur í heila- og taugasjúkdómum barna, kom fyrirhéraðsdóm til skýrslugjafar, en hann hafði sem fyrr segir verið læknaráði tilráðuneytis við undirbúning svara til ríkissaksóknara í desember 2001. Hann kvaðbarnið strax hafa misst meðvitund við áverkana, en einkennin kæmu um leið eftirsvona alvarlega höfuðáverka. Þetta hafi verið dreifðar blæðingar um eða fyrirutan heilann „og það leynir sér ekki, það kemur strax.“ Í því efni væri um aðræða sekúndur og mínútur frekar en klukkutíma.B barnalæknir, sérfræðingur í barnalækningum og erfðafræði, gaf skýrslufyrir héraðsdómi, en hann annaðist X á Landspítalanum í maí 2001. Hann taldiútilokað, að barn með jafn mikla áverka og hann hefði getað „nærst klukkan níuað morgni, borðað hádegismat klukkan hálftólf tólf, leikið sér á gólfi til tvöhálfþrjú og farið síðan að sofa í vagni.“ Hann kvað ekki unnt að alhæfa um það,hversu langur tími gæti í mesta lagi liðið frá áverkum af völdum hristings þartil einkenni kæmu fram, því að áverkar gætu verið mismunandi. Í þessu tilvikiværi ekki um að ræða áverka, þar sem langur tími gæti liðið til einkenna, ogsagði hann: „Hér er búið að lýsa að það eru rof á taugafrumum í heilastofni.Það má benda á það að það eru þær sömu taugafrumur sem rofna þegar það verða alvarlegirhálsáverkar eða maður er hengdur og þetta er í rauninni á þessum stöðum semstjórnað er öndun og öðru, þessum svæðum í heilanum. Það er alveg útilokað aðsá sem hefur orðið fyrir svona miklum dreifðum áverkum á höfði að hann séeðlilegur einhvern tíma á eftir.“Í málinu liggja fyrir ítarleg læknisfræðileg gögn og umsagnir um þááverka, sem X hlaut 2. maí 2001 og leiddu til dauða hans tveimur dögum síðar. Íkrufningarskýrslu er sú niðurstaða, sem studd er margs konar rannsóknuminnlendra og erlendra sérfræðinga, að drengurinn hafi misst meðvitund og veriðalls ófær um nokkurs konar viðbrögð frá þeirri stundu, er honum voru veittiráverkarnir. C hefur fært fram viðbótarrök og svarað spurningum, bæði skriflegaog fyrir héraðsdómi, og þannig rennt styrkari stoðum undir fyrri niðurstöðusína í þessu efni. Þá er fram kominn fyrir dómi afdráttarlaus framburðurtveggja framangreindra sérfræðinga í barnalækningum og ber hann að sama brunniog niðurstaða réttarmeinafræðingsins um órofa tengsl áverkanna á X og skertrarmeðvitundar hans þegar í stað. Þótt mismunandi langur tími kunni að geta liðiðmilli áverka, er samsvara heilkenninu „Shaken Baby Syndrome“, og fullrarrænuskerðingar af þeirra völdum leikur enginn vafi á því, eins og áverkum X varháttað, að hann hafi verið ófær um eðlilegt hátterni og misst meðvitund um leiðog hann varð fyrir þeim. Þarf þá ekki að huga frekar að því, hvort athugasemdirC í greinargerð til ríkissaksóknara, sem skráðar eru í V. kafla dómsins, svariað fullu þeim orðum D heilaskurðlæknis í þar greindu bréfi, að bólga í heila Xog bláleitt blóð á yfirborði hans gefi til kynna, að ef til vill geti verið umnokkurra daga gamla áverka að ræða. Ákærði Sigurður hefur staðfastlega borið, að drengurinn hafi veriðeðlilegur í háttum fram til þess tíma, er hann fór með hann út í bílskúr oglagði hann í barnavagn nokkru eftir kl. 14 umræddan dag. Hefur ákærða Þ borið ásama veg og er ekkert fram komið í málinu um, að aðrir en þau tvö hafi getaðhaft afskipti af drengnum á þessum tíma. Er þá engum öðrum til að dreifa enákærða Sigurði sjálfum, er hefði getað veitt X hina banvænu áverka. Samkvæmt öllu framansögðu og annars með skírskotun til forsendnahéraðsdóms hefur ákæruvaldinu tekist að færa fram um það sönnun, er ekki verðivefengd með skynsamlegum rökum, að ákærði Sigurður hafi gerst sekur um þáháttsemi, sem honum er gefin að sök í I. kafla ákæru. Meðferð hans á barninuhefur verið slík, að hann mátti gera sér grein fyrir þeim hættuleguafleiðingum, sem henni gætu verið samfara. Sýndi hann með þessu af sérstórfellt gáleysi. Varðar háttsemi hans við 215. gr. almennra hegningarlaga meðáorðnum breytingum. VII.Ákærðu hafa bæði unnið til refsingar samkvæmt 187. gr. almennrahegningarlaga fyrir brot á 12. gr. reglugerðar nr. 198/1992 um daggæslu barna íheimahúsum, daggæsluleyfum útgefnum hvoru þeirra til handa og sérstöku leyfifélagsmálayfirvalda í Kópavogi. Ákærðu tóku miklum mun fleiri börn til gæslu enþeim var heimilt og gerðu sér far um að dylja það bæði fyrir daggæslufulltrúaog foreldrum annarra barna, en þeim stoðar hvorki að bera fyrir sig eiginfjárhag né brýna þörf á dagvistarrými í sveitarfélaginu. Umferðarlagabrotákærða Sigurðar á árinu 1985 skiptir ekki máli við ákvörðun refsingar, enákærða Þ hefur ekki áður gerst sek um refsiverðan verknað. Er refsing hennarhæfilega ákveðin 300.000 króna sekt, er renni í ríkissjóð, en um vararefsingumælir í dómsorði. Refsing ákærða Sigurðar vegna þessa brots verður ákveðinsamhliða refsingu fyrir brot samkvæmt I. kafla ákæru, sbr. 77. gr. almennrahegningarlaga.Við ákvörðun refsingar ákærða Sigurðar fyrir manndráp af gáleysi verðurað líta til þess, að hann hafði tekið að sér umsjá barnsins og brást hann meðframferði sínu þeim sérstöku trúnaðarskyldum, sem á honum hvíldu. Við þaðverður að miða, að ákærði hafi ekki haft fulla stjórn á gerðum sínum vegna þessgífurlega álags, sem á honum hefur hvílt, þar sem 21 barn var í daggæslu áheimilinu þennan dag og ákærða Þ langt gengin með barn. Er hæfilegt, að ákærðisæti fangelsi í 18 mánuði. Til frádráttar refsivistinni kemur gæsluvarðhaldhans frá 12. til 17. september 2001 að báðum dögum meðtöldum.Með skírskotun til forsendna héraðsdóms verður fallist á þá niðurstöðuhans, að foreldrar X eigi rétt á skaðabótum úr hendi ákærða Sigurðar. Meðhliðsjón af dómaframkvæmd þykja miskabætur hæfilega ákveðnar 1.200.000 krónurtil hvors þeirra, en að öðru leyti verður fjárhæð skaðabóta látin standaóröskuð. Vextir verða dæmdir eins og í héraðsdómi með þeim lagfæringum, semleiðir af lögum.Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað verður staðfest. Ákærðu skulu hvort umsig greiða málsvarnarlaun skipaðra verjenda sinna fyrir Hæstarétti, eins ognánar greinir í dómsorði. Annan sakarkostnað greiði ákærði Sigurður.Verjandi ákærða Sigurðar skilaði greinargerð í málinu 25. september 2002,sem var óhæfilega löng, enda voru hliðsjónarrit reifuð þar í löngu máli. Aðlokinni enn frekari gagnaöflun en þá hafði farið fram sendi verjandinnHæstarétti „viðbótargreinargerð“ með sömu annmörkum 11. mars 2001, þótt enginheimild væri til þessa. Er þetta framferði í brýnni andstöðu við fyrirmæliréttarfarslaga um munnlegan málflutning og skýran og gagnorðan málatilbúnað ígreinargerðum.Dómsorð:Ákærði Sigurður Guðmundsson sæti fangelsi í 18 mánuði. Til frádráttarrefsivistinni kemur gæsluvarðhald frá 12. til 17. september 2001 að báðum dögummeðtöldum.Ákærða Þ greiði 300.000 krónur í sekt til ríkissjóðs innan fjögurra viknafrá uppsögu þessa dóms en sæti ella fangelsi í 35 daga.Ákærði Sigurður greiði Y 1.200.000 krónur með vöxtum samkvæmt 7. gr.vaxtalaga nr. 25/1987 frá 4. maí 2001 til 1. júlí sama ár, 8. gr. laga nr.38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til 1. mars 2002 endráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludagsog 475.427 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt sama ákvæði frá 15. desember 2001til greiðsludags.Ákærði Sigurður greiði Z 1.200.000 krónur með vöxtum samkvæmt 7. gr.vaxtalaga nr. 25/1987 frá 4. maí 2001 til 1. júlí sama ár, 8. gr. laga nr.38/2001 frá þeim degi til 1. mars 2002 en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr.sömu laga frá þeim degi til greiðsludags og 3.500 krónur með dráttarvöxtum samkvæmtsama ákvæði frá 28. desember 2001 til greiðsludags.Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað er staðfest.Ákærði Sigurður greiði skipuðum verjanda sínum, Sveini Andra Sveinssynihæstaréttarlögmanni, 1.500.000 krónur í málsvarnarlaun fyrir Hæstarétti.Ákærða Þ greiði skipuðum verjanda sínum, Jóhannesi Albert Sævarssynihæstaréttarlögmanni, 200.000 krónur í málsvarnarlaun fyrir Hæstarétti.Annan áfrýjunarkostnað greiði ákærði Sigurður.DómurHéraðsdóms Reykjaness 1. mars 2002.Málið höfðaði ríkissaksóknari með ákæru útgefinni 25.janúar 2002 á hendur ákærðu, Sigurði Guðmundssyni, [...] og Þ, [...], báðum tilheimilis að [...], til refsingar fyrir manndráp af gáleysi og brot á reglum umatvinnuháttu, svo sem nánar greinir hér að neðan:.„Ákærða Sigurði er gefið að sök að hafa miðvikudaginn2. maí 2001, að heimili sínu að [...], hrist X, fæddan 23. júlí 2000, svoharkalega eða með öðrum hætti orðið valdur að því að undir heilahimnurdrengsins blæddi, skemmdir urðu á taugafrumum í heilastofni og hálshluta mænu,bjúgur myndaðist í heila, sjónhimnublæðingar urðu í báðum augum og mar hlaustvinstra megin á hnakka, með þeim afleiðingum að drengurinn lést tveimur dögumsíðar.Telst háttsemi ákærða varða við 215. gr. almennrahegningarlaga nr. 19, 1940 með áorðnum breytingum.“2.„Báðum ákærðu er gefið að sök að hafa viðleyfisskyldan rekstur Daggæslu Sigurðar og Þ, [...], mánuðina janúar 2001 tilog með apríl 2001, tekið mun fleiri börn til gæslu en þeim var heimilt samkvæmt12. gr. reglugerðar nr. 198/1992 um daggæslu barna í heimahúsum,daggæsluleyfum félagsmálaráðs Kópavogsbæjar dags. 1. maí 2000 og 15. janúar2001 og sérstöku leyfi félagsmálayfirvalda í Kópavogi eða eins og hér ernánar lýst:JanúarFebrúar MarsAprílFjöldi barna í daggæslu:8242426Heimilaður fjöldi barna í daggæslu: 1111Fjöldi barna í daggæslu án leyfis:7335Telst háttsemi ákærðu varða við 187. gr. almennrahegningarlaga.“Lilja Jónasdóttir hæstaréttarlögmaður, skipaður réttargæslumaðurforeldra X, hefur lagt fram í málinu svohljóðandi bótakröfur fyrir höndforeldranna:A. Y krefst þess að ákærði Sigurðurverði dæmdur til að greiða honum krónur 5.000.000 í miskabætur með vöxtumsamkvæmt 7. gr. vaxtalaga nr. 25/1987, sbr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu, frá 4. maí 2001 til dómsuppsögudags en með dráttarvöxtumsamkvæmt 15. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Þá er krafist greiðslu á útlögðum kostnaði aðfjárhæð krónur 504.327 með dráttarvöxtum frá 15. desember 2001 til greiðsludags.B. Z krefst þess að ákærði Sigurður verðidæmdur til að greiða henni krónur 5.000.000 í miskabætur með sömu vöxtum og aðofan greinir. Jafnframt er krafistgreiðslu á útlögðum kostnaði að fjárhæð krónur 56.500 með dráttarvöxtum frá28. desember 2001 til greiðsludags.Þá krefst réttargæslumaðurinn þóknunar vegnaréttargæslustarfa, sem greiðist úr ríkissjóði.Örn Clausen hæstaréttarlögmaður, verjandi ákærðaSigurðar, krefst þess að ákærði verði sýknaður af þeirri háttsemi, sem lýst erí 1. ákærulið. Jafnframt verði hannsýknaður af framlögðum bótakröfum eða þeim vísað frá dómi. Þá er aðallega krafist sýknu af háttsemi samkvæmt2. ákærulið, til vara að þeim ákærulið verði vísað frá dómi, en til þrautavaraað ákærði verði dæmdur til vægustu refsingar, sem lög leyfa. Þá krefst verjandi réttargæsluþóknunar ogmálsvarnarlauna, sem greiðist úr ríkissjóði. Sveinn Andri Sveinsson hæstaréttarlögmaður, verjandiákærðu Þ, krefst þess aðallega að hún verði sýknuð af þeirri háttsemi, sem lýster í 2. ákærulið, til vara að þeim ákærulið verði vísað frá dómi, en tilþrautavara að ákærða verði dæmd til vægustu refsingar, sem lög leyfa. Þá krefst verjandi málsvarnarlauna, semgreiðist úr ríkissjóði. Málsatvikalýsing.Við lýsingu málsatvika hér á eftir verður fjallað umsakarefni í réttri tímaröð atburða, í stað þess að fylgja þeirri röð, sem gerter í ákæru. Til hagræðis verður atvikalýsingunniskipt í tvo kafla, sem hvor dregur heiti af nánara efni sínu, en í lok hvorskafla er að finna röksemdir dómsins um niðurstöðu varðandi viðkomandisakarefni. Áður þykir rétt að gerastuttlega grein fyrir forsögu málsins og upphafi lögreglurannsóknar.Ákærðu, Sigurður Guðmundsson og Þ, fengu snemma árs2000 formlegt leyfi til að reka sameiginlega daggæslu í atvinnuskyni áþáverandi heimili sínu að [...]. Leyfiðvar veitt samkvæmt heimild í 1. gr. reglugerðar nr. 198/1992 um daggæslubarna í heimahúsum og gekk starfsemin undir nafninu „Daggæsla Sigurðar og Þ“. Ákærðu höfðu hvort um sig skriflegt daggæsluleyfifyrir 5 börn, en fyrir liggur að Sigurður hafði að auki munnlegt leyfi fyrir 1barni til viðbótar. Ákærðu halda þvífram að Þ hafi einnig haft slíkt leyfi og að þeim hafi því verið heimilt aðhafa 12 börn í daggæslu á því tímabili, sem ákæra tekur til.Miðvikudaginn 2. maí 2001 hafði 21 barn verið ídaggæslu á heimili ákærðu þegar sá atburður varð laust eftir kl. 17 að níumánaða gamall drengur, X, var fluttur meðvitundarlaus á bráðamóttöku Landspítalansí Fossvogi. Rannsóknir, sem gerðar vorusama dag, leiddu meðal annars í ljós blæðingar undir heilahimnur barnsins meðvaxandi bjúgmyndun í heila og blóðsöfnun í augnbotnum. Að áliti B barnalæknis og D heila- ogtaugaskurðlæknis samrýmdust þessi einkenni helst heilkennum af völdumhristings eða „Shaken Baby Syndrome“.Þótti því rétt að gera barnaverndarnefnd og lögreglu viðvart, en ummiðnætti voru lífshorfur barnsins taldar slæmar og heiladauði í uppsiglingu. Að morgni föstudagsins 4. maí var X dáinn heiladauða,þótt hjarta hans slæi enn. Læknar tölduöndunarvél aðeins myndu framlengja dauðastríð hans og því var tekin ákvörðun umað slökkva á henni kl. 11:15. Tíumínútum síðar var X úrskurðaður látinn.Voru þá liðnar um 42 klukkustundir frá komu hans á Landspítalann. Formleg lögreglurannsókn hófst fimmtudaginn 3.maí. Á fyrstu dögum hennar var rætt viðákærðu, foreldra X og tvær stúlkur, sem höfðu passað drenginn laugardaginn 28.apríl, en samkvæmt frásögn foreldranna höfðu engir aðrir haft barnið í sinniumsjá vikuna fyrir atburðinn. X var krufinn 5. maí og lá frumniðurstaða krufningarfyrir tveimur dögum síðar. Samkvæmthenni var bein dánarorsök X af völdum heilablæðinga og mikilsheilabjúgs. Lokaniðurstaða krufningar láfyrir 6. september. Í ályktun Créttarmeinafræðings, sem annaðist krufninguna, segir meðal annars aðniðurstöður krufningar staðfesti grun barnalækna á Landspítalanum í Fossvogium að X hafi hlotið áverka, sem að meingerð svari til heilkenna af völdumhristings eða „Shaken Baby Syndrome“.Því næst segir orðrétt: „Bendirþetta eindregið til þess að barnið hafi verið hrist til og höfði þess slegiðí, og hlotið við það áverka er leiddu til dauða eigi síðar en um 48 klst eftirað þeir urðu til. Voru áverkarnir þaðalvarlegir að ljóst er að barnið hefur ekki verið fært um að sýna eðlilegahegðun eftir að það hlaut áverkana (skert meðvitundarástand, ófært um að nærasteða sýna eðlilegar hreyfingar).“Ákærðu voru handtekin 10. september vegna gruns umvísvitandi líkamsárás samkvæmt 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga, semleitt hefði X til dauða. Ákærðu Þ varsleppt úr haldi daginn eftir að loknum yfirheyrslum, en ákærði Sigurðurúrskurðaður í gæsluvarðhald frá 12.-17. september. Með bréfi Félagsþjónustu Kópavogs, dagsettu 10.október 2001, var farið fram á opinbera rannsókn á því hvort ákærðu hefðubrotið gegn reglum um leyfisskyldan rekstur daggæslu og ákvæðum almennrahegningarlaga með því að hafa haft fleiri börn í daggæslu en þeim hefði veriðheimilt. Með beiðninni fylgdu skriflegarupplýsingar um ætlaðan fjölda barna í daggæslu hjá ákærðu frá janúar til maí2001. Mun lögregla hafa tekið mið afþví tímabili við rannsókn málsins og er seinni liður í ákæru einskorðaður viðsama tímabil. Verður nú nánar vikið aðþeim þætti málsins.Ætlað brot á reglum um atvinnuháttu.I.Samkvæmt reglugerð nr. 198/1992 um daggæslu barna íheimahúsum, sem sett var með stoð í 34. gr. laga nr. 40/1991 um félagsþjónustusveitarfélaga með áorðnum breytingum, skal félagsmálanefnd eða félagsmálaráðinnan hvers sveitarfélags veita formleg leyfi til daggæslu barna íheimahúsum í atvinnuskyni. Óheimilt erað taka barn í slíka gæslu án þess leyfis.Leyfi skal ávallt veitt einum einstaklingi. Þó er heimilt að veita tveimur einstaklingumleyfi til að reka daggæslu í sama húsnæði, enda fullnægi þeir hvor um sigskilyrðum reglugerðarinnar og hafi aflað samþykkis heilbrigðisnefndar íviðkomandi sveitarfélagi. Heimilt er aðveita bráðabirgðaleyfi til daggæslu þar til væntanlegt dagforeldri hefursótt námskeið á vegum sveitarfélagsins um uppeldi og umönnun barna og hlotiðþar fræðslu um skyldur sínar og réttindi, svo sem nánar er lýst í IV. kaflareglugerðarinnar. Sveitarfélög beraábyrgð á því að höfð sé umsjón og eftirlit með starfsemi dagforeldra. Umsjón skal vera mjög virk fyrsta árið, ensíðan skal dregið úr henni smátt og smátt miðað við aðstæður eftir matiumsjónaraðila. Dagforeldri skal gefaumsjónaraðila jafnóðum upplýsingar um þau börn, sem hefja eða ljúka gæsludvölhjá því. Samkvæmt 12. gr. reglugerðarinnar tekur daggæsluleyfitil umönnunar allt að fjögurra barna samtímis, að meðtöldum þeim sem fyrir eruá heimili og eru yngri en 6 ára. Þóskulu að jafnaði ekki vera fleiri en tvö börn á heimili undir 1 árs aldri. Eftir að minnsta kosti eins árs samfelldanstarfstíma er félagsmálanefnd eða félagsmálaráði heimilt að veita leyfi fyrireinu barni til viðbótar, enda hafi dagforeldri sýnt af sér hæfni til starfsinsog veitt börnum góðan aðbúnað í hvívetna.Samkvæmt orðana hljóðan verða ákvæði 12. gr. ekki skilin öðru vísi ensvo að hámarksfjöldi barna í daggæslu hjá einum einstaklingi séu fimm börnsamtímis.II.Félagsmálaráð Kópavogs samþykkti á fundi 31. ágúst1998 að heimila fjölgun barna hjá dagforeldrum í sínu umdæmi. Segir um þetta í fundargerð félagsmálaráðs,að síðustu tvö ár hafi verið áberandi skortur á dagforeldrum í Kópavogi. Slíkt hafi verið afar bagalegt, enda knýjandiþörf fyrir foreldra að koma börnum sínum í daggæslu. Með hliðsjón af þessu ástandi leggidaggæslufulltrúi (A) til við félagsmálaráð að dagforeldrum verði gert kleift aðtaka til sín eitt barn til viðbótar því, sem nú sé gert ráð fyrir. Félagsmálaráð féllst á þetta og samþykkti aðveita daggæslufulltrúa leyfi til að ákveða, eftir faglegt mat, hverjirnúverandi dagforeldra skyldu fá að bæta við sig einu barni. Samkvæmt þessu var daggæslufulltrúa heimilaðað leyfa dagforeldri að hafa allt að sex börn í gæslu samtímis. III.Ákærða Þ hóf rekstur daggæslu í heimahúsi að [...] áárinu 1998 samkvæmt bráðabirgðaleyfi félagsmálaráðs Kópavogs. Í kjölfarið hóf eiginmaður hennar, ákærðiSigurður, sams konar rekstur og fékk 1. apríl 1999 útgefið daggæsluleyfi tileins árs fyrir 4 börn. Leyfi hans varendurnýjað 15. janúar 2001 til þriggja ára, frá 1. apríl 2000 til 1. apríl2003, með heimild til daggæslu fyrir 5 börn.Ákærða Þ fékk 1. maí 2000 útgefið daggæsluleyfi til eins árs fyrir 5börn. Hún hafði ekki sótt um endurnýjuná leyfinu 2. maí 2001 þegar X var fluttur á sjúkrahús, en frá þeim degi hættuákærðu rekstri Daggæslu Sigurðar og Þ. Daggæslan fór fram að [...], sem er einbýlishús átveimur hæðum með frístandandi bílskúr, samtals tæplega 178 fermetrar aðflatarmáli. Hinn 7. mars 2000 sóttuákærðu um starfsleyfi fyrir rekstur sameiginlegrar daggæslu á heimilinu hjáheilbrigðiseftirliti Hafnarfjarðar- og Kópavogssvæðis í samræmi við fyrirmæli1. gr. reglugerðar nr. 198/1992. Framkemur í umsókninni að reksturinn hafi byrjað í febrúar 1999 og að daggæslan sérekin fyrir 12 börn. Umsóknin var árituð27. mars 2000, með samþykki fyrir starfsleyfi til fjögurra ára. Heilbrigðiseftirlitið gaf síðan út formlegtstarfsleyfi 30. mars 2000. Þar segirmeðal annars að rekstri daggæslunnar skuli hagað í fyllsta samræmi við lög ogreglur um hollustuhætti og mengunarvarnir og að ekki megi gera meiri háttarbreytingar á húsnæðinu án samráðs við heilbrigðiseftirlitið. Er í því sambandi vísað til laga nr. 7/1998um hollustuhætti og mengunarvarnir og 9. gr. heilbrigðisreglugerðar nr. 149/1990með áorðnum breytingum. Í starfsleyfinuer hvorki minnst á fjölda barna, sem heimilt sé að hafa í daggæslu, né heldurvísað til reglugerðar nr. 198/1992.IV.Í málinu er óumdeilt að ákærði Sigurður hafi haftsérstakt leyfi frá félagsmálaráði Kópavogs, eins og því er lýst í II. kaflaað framan. Ákærði hafði þannig skriflegtdaggæsluleyfi fyrir 5 börnum í gæslu samtímis og munnlegt leyfi frá Adaggæslufulltrúa fyrir 1 barni til viðbótar.Fyrir dómi greindi ákærði frá tilurð þessa viðbótarleyfis til sín. Atvik hefðu verið þau að í desember 1999hefði meðákærða Þ farið í sex mánaða barnsburðarleyfi. Vegna aðstæðna hefði A heimilað honum að bætavið 6. barninu og taka að auki við allt að 3 börnum frá meðákærðu á meðan húnværi í barnsburðarleyfi. A bar vitnifyrir dómi. Hún staðfesti framburðákærða að þessu leyti, en tók sérstaklega fram að heimildin til að taka viðbörnum frá meðákærðu hefði verið tímabundin til eins mánaðar eða svo, á meðanforeldrar viðkomandi barna væru að koma þeim fyrir í daggæslu annarsstaðar. A kvað munnlegt leyfi fyrir 6.barninu aldrei hafa verið afturkallað og því hefði ákærði haft heimild fyrir 6börnum í daggæslu samtímis mánuðina janúar til maí 2001. Ákærðu byggja málsvörn sína á því aðdaggæslufulltrúinn hafi einnig heimilað ákærðu Þ að bæta við sig 1 barni tilviðbótar þeim 5, sem hún hafði skriflegt leyfi fyrir. Ákærða greindi frá því fyrir dómi að húnhefði litið svo á að A hefði veitt henni slíkt leyfi munnlega. Ákærða byggði þetta annars vegar á því að ífyrrnefndri umsókn til heilbrigðiseftirlits hefðu ákærðu tilgreint reksturdaggæslu fyrir 12 börn og hefði starfsleyfi verið gefið út miðað við þannfjölda barna. Hins vegar byggði ákærða áþví að hún hefði seinni hluta árs 2000 tilkynnt um 6 börn til félagsmálaráðsá þar til gerðum listum og fengið niðurgreiðslur í samræmi við uppgefinnfjölda barna. Henni hefði því verið réttað líta svo á að daggæslufulltrúinn og félagsmálaráð Kópavogs hefðu þar meðfallist á leyfi til hennar fyrir 6 börnum í daggæslu samtímis. Fyrir dómi bar A gegn þessum skilningi ákærðuog þvertók fyrir að hafa veitt henni munnlegt leyfi fyrir 6. barninu. Niðurgreiðslur til ákærðu vegna 6 barna væruþví aðeins til komnar vegna yfirsjónar hennar sem daggæslufulltrúa.Ákæra í málinu lýtur eingöngu að tímabilinu frá janúartil og með apríl 2001. Á því tímabilifékk ákærða ´Þ aldrei niðurgreiðslur með fleiri en 5 börnum á grundvelli áðurnefndra lista til félagsmálaráðs.Umræddir listar bera heitið „Listi yfir börn hjá dagmæðrum“ og fela ísér staðfestingu á fjölda barna í daggæslu hjá dagforeldri í hverjum mánuði ogdaglegum dvalartíma. Á grundvelliþessara lista niðurgreiðir sveitarfélag dagvistunargjöld barna og leggur inn ábankareikning viðkomandi dagforeldris.Meðal framlagðra gagna eru slíkir listar yfir börn í daggæslu hjá ákærðuÞ mánuðina september til og með desember 2000.Listarnir eru allir staðfestir af A daggæslufulltrúa í Kópavogi. Dómurinn telur þetta veigamikla vísbendinguum að daggæslufulltrúinn og þar með félagsmálaráð Kópavogs hafi samþykkt eðaað minnsta kosti látið átölulaust að ákærða hefði 6 börn í daggæslu samtímissíðustu fjóra mánuði ársins 2000. Eftirað lögreglurannsókn hófst á þessum þætti ákærunnar ritaði daggæslufulltrúinnupplýsingaskýrslu til lögreglunnar í Kópavogi, sem liggur frammi í málinu. Skýrslan er dagsett 24. september 2001. Þar kemur fram að heilbrigðiseftirlit Hafnarfjarðar-og Kópavogssvæðis hafi gefið út starfsleyfi til ákærðu Sigurðar og Þ, með heimildfyrir 12 börn í daggæslu og að A hefði sem daggæslufulltrúi strax gertathugasemdir við þetta. Þessu er mótmæltaf hálfu ákærðu og liggur ekkert fyrir í málinu því til sönnunar aðdaggæslufulltrúinn hafi hreyft mótmælum við því að ákærða Þ hefði 6 börn ídaggæslu samtímis. Þegar þetta er virtog til þess er litið að ákærða tilkynnti um og fékk niðurgreitt með 6 börnumsíðustu fjóra mánuði ársins 2000 telur dómurinn að fallast beri á með ákærðu aðhún hafi mátt ætla að hún hefði einnig leyfi til daggæslu fyrir allt að 6börnum samtímis á árinu 2001, en vafa um þetta atriði ber að túlka henni í hag,sbr. 45. og 46. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála.Samkvæmt framansögðu ber að leggja til grundvallar aðákærðu Sigurður og Þ hafi hvort um sig haft samþykki fyrir 6 börnum í daggæslusamtímis á því tímabili, sem seinni liður ákærunnar tekur til eða „sérstaktleyfi félagsmálayfirvalda í Kópavogi“, svo notað sé sama orðalag og íákæru. Í því felst ekki afstaða dómsins til þess hvortfélagsmálaráði Kópavogs hafi verið heimilt að breyta frá ákvæðum 12. gr.reglugerðar nr. 198/1992, en hvorki er að finna í reglugerðinni né lögum nr.40/1991 um félagsþjónustu sveitarfélaga heimild til gefa dagforeldri leyfifyrir fleiri en 5 börnum samtímis.Svarbréf félagsmálaráðuneytisins 4. janúar 2001 við erindiBarnavistunar, samtaka dagforeldra frá 26. júní 2000 bendir til hins gagnstæða,en með bréfinu hafnaði ráðuneytið beiðni Barnavistunar um breytingu á 12. gr.reglugerðarinnar, sem myndi heimila útgáfu daggæsluleyfa fyrir allt að 6börnum samtímis. Segir um þetta íbréfinu að ráðuneytið teldi það ekki rétt með hliðsjón af hagsmunum og velferðbarna að breyta reglugerðinni, enda væri það talið nægt verkefni fyrir eittdagforeldri að hafa alhliða umsjón með 5 börnum samtímis og verði að telja þaðfulla vinnu.V.Ákærðu er gefið að sök að hafa við leyfisskyldanrekstur Daggæslu Sigurðar og Þ að [...] tekið mun fleiri börn í daggæslu áárinu 2001, en þeim var heimilt, þ.e. 18 í janúar, 24 í febrúar og mars og 26 íapríl. Við mat á því sakarefni ber aðhafa í huga að samkvæmt framansögðu verður að leggja til grundvallar að ákærðuhafi hvort um sig haft leyfi fyrir 6 börn samtímis á heimilinu. Það eitt að fleiri en 12 börn hafi verið ídaggæslu einhvern þessara mánaða leiðir því ekki til sakfellingar, nema sannaðteljist að þau hafi verið fleiri en 12 í gæslu á sama tíma. Telji dómurinn hins vegar sannað að börninhafi verið fleiri en 12 samtímis bera ákærðu sameiginlega ábyrgð á því, endaráku þau daggæsluna sameiginlega í atvinnuskyni, sbr. 1. gr. reglugerðar nr.198/1992. Því stoðar sú vörn ekki, semhaldið er fram af hálfu ákærðu Þ, að vafi um það á hvors vegum börn umfram 12hafi verið, skuli leiða til sýknu í málinu.Ákærðu sögðu fyrir dómi að A daggæslufulltrúi hefðivitað að þau væru með fleiri en 12 börn í daggæslu á ákærutímabilinu. Henni hefði þó ekki verið kunnugt um nákvæmanfjölda barnanna, en ákærði Sigurður sagði að þau hefðu að jafnaði verið 15-16samtímis á heimilinu. Hann sagði þannbarnafjölda meðal annars skýrast af því að sum börn hefðu verið að hætta ogönnur verið í aðlögun á sama tíma, en auk þess hefðu þau hjónin tekið nokkurbörn í tímabundna daggæslu vegna próf anna hjá foreldrum. Ákærða Þ sagði um 16 börn að jafnaði hafaverið samtímis á heimilinu, en stundum hefðu þau verið fleiri á sama tíma vegnaaðlögunar nýrra barna. Hún kvað fjárhagsástæðurþeirra hjóna og mikinn þrýsting frá foreldrum og daggæsluyfirvöldum hafa leittþau út í að taka við fleiri börnum til gæslu en þeim hefði verið heimilt. Ákærða kvaðst hafa gert sér grein fyrir þvíað þau hjónin væru „að gera rangt“ með því að hafa óskráð börn í daggæsluumfram heimild og með því að telja ekki allar tekjur af rekstrinum fram tilskatts. A daggæslufulltrúi neitaði fyrir dómi að hafa vitað aðákærðu væru að staðaldri með fleiri en 11 börn samtímis í daggæslu á greindutímabili. Hún hefði síðast farið íformlegt eftirlit til ákærðu 28. mars 2001 og ekki orðið vör við fleiribörn. Taldi hún útilokað að þau hefðugetað leynt því að 24 börn væru samtímis á heimilinu þann dag, svo sem ákærtværi fyrir í málinu. A benti hins vegará að dagforeldrar væru sjálfstæðir atvinnurekendur og að öll samskipti hennarog félagsmálaráðs við dagforeldra byggðust á gagnkvæmu trausti. Því væri ekki unnt að útiloka brotdagforeldra á reglum um daggæsluleyfi.Það er ekki úrlausnarefni í málinu hvortdaggæslufulltrúinn hafi vitað eða mátt vita að ákærðu væru að brjóta gegnreglum um leyfisskyldan rekstur daggæslu.Brot ákærðu, ef sönnuð teljast, eru refsiverð engu að síður. Í þessu sambandi þykir engu að síður rétt aðbenda á að ákærða Þ sagði við yfirheyrslu hjá lögreglu 8. október 2001, aðviðstöddum verjanda sínum, að daggæslufulltrúinn hefði örugglega aðeins vitaðum lítinn fjölda þeirra barna, sem ákærðu voru með í gæslu og enn fremur aðmjög auðvelt hefði verið „að fela fjölda barna fyrir henni“ þar sem hún hefðialltaf komið á þeim tíma er börnin voru sofandi. Ákærðu hefðu oft geymt barnavagna bak viðbílskúr, inni í skúrnum og úti í garði fyrir framan íbúðarhúsið. „Það sem við gerðum til að dylja fjölda barnavar að setja börnin bak við skúrinn. EfA hefði farið út í garð, hefði hún getað séð fjöldann.“ eins og orðrétt segir ínefndri framburðarskýrslu.Meðal málsskjala eru lögregluskýrslur af foreldrum ogöðrum aðstandendum barna, sem voru í daggæslu hjá ákærðu á árinu 2001. Foreldrar 27 barna báru með skýrum hætti umgæslu barna sinna á því tímabili, sem ákært er fyrir og tilgreindu jafnframt daglegandvalartíma barnanna sömu mánuði. Ágrundvelli þeirra framburðarskýrslna, sem ákærðu hafa ekki mótmælt fyrirdómi, framburðarskýrslna ákærðu sjálfra hjá lögreglu og áður nefndra listayfir börn í daggæslu frá Félagsþjónustunni í Kópavogi var í loklögreglurannsóknar tekið saman yfirlit um fjölda barna á heimili ákærðu, semákæran byggist á. Yfirlitið var boriðundir ákærðu fyrir dómi og staðfestu þau að heildarfjöldi barna í daggæslumánuðina janúar til og með apríl væri rétt tilgreindur í ákæru. Þau bentu hins vegar á að sum börnin hefðuekki verið í heilsdagsvistun. Þá varákærðu sýnd lögregluskýrsla frá 21. september 2001, sem þau höfðu áður staðfestvið yfirheyrslur hjá lögreglu 8. október, að viðstöddum verjendum. Í skýrslunni, sem ber yfirskriftina„Lokaskýrsla“ er að finna nöfn allra barna, sem voru skráð í daggæslu hjáákærðu 2. maí 2001 og upplýsingar um daglegan dvalartíma hvers og eins. Samkvæmt þeirri skýrslu voru 27 börn skráð ídaggæslu 2. maí, þar af 1 barn í aðlögun og 1 barn í hálfu plássi. Að þeim frátöldum voru hin börnin 25 öllskráð í meira en hálfsdagsvistun; minnst 6 klukkustundir á dag (2 börn) ogmest 9 klukkustundir (7 börn). Meðaldvalartími barnanna 2. maí var samkvæmt því rúmlega 8 klukkustundir. Ákærðu hreyfðu ekki mótmælum við lokaskýrslunnifyrir dómi. Aðspurð sagði ákærða Þ ennfremur að sami fjöldi barna hefði verið í gæslu í apríl.Það er álit dómsins samkvæmt framansögðu að við mat áþví hve mörg börn ákærðu höfðu samtímis í daggæslu mánuðina janúar til og meðapríl 2001 megi leggja til grundvallar umrætt yfirlit, lokaskýrsluna og listayfir börn í daggæslu, sem undirritaðir eru af ákærðu. Breytir engu í því sambandi þótt ákærðu hafifyrir dómi borið að þau hefðu að jafnaði haft um 16 börn samtímis í gæslu, endaer sá framburður ekki studdur neinum öðrum gögnum málsins.Samkvæmt daggæslulistunum fékk ákærði Sigurðurniðurgreiðslur með 6 nafngreindum börnum alla fjóra mánuðina. Uppgefinn daglegur dvalartími barnanna var íöllum tilvikum 9 klukkustundir. Á samatímabili fékk ákærða Þ niðurgreiðslur með 5 nafngreindum börnum í janúar tilog með mars og 4 börnum í apríl. Uppgefinndaglegur dvalartími þeirra barna var í öllum tilvikum 9 klukkustundir. Samkvæmt ofangreindum upplýsingum, sem stafabeinlínis frá ákærðu, höfðu þau 11 börn í heilsdagsvistun mánuðina janúar,febrúar og mars og 10 börn í apríl.Þegar þeim börnum sleppir standa eftir skýrslur annarra foreldra, semborið hafa um daggæslu barna sinna hjá ákærðu á sama tímabili. Verður nú gerð grein fyrir hverjum einstökummánuði með tilliti til þess fjölda barna, sem ekki var getið um á daggæslulistunumog ákærðu viðurkenndu fyrir dómi að hefðu verið óskráð. Meðal þeirra var X.Janúar.Foreldrar 7 annarra (óskráðra) barna hafa borið aðbörn þeirra hafi verið í daggæslu í janúar.Meðal dvalartími barnanna á degi hverjum er samkvæmt frásögn foreldrannatæpar 8 klukkustundir, þar af mun aðeins 1 barn hafa verið í 6 ½ klukkustund,en hin börnin í 8 klukkustundir eða meira.Þegar þessar upplýsingar eru bornar saman við haldlögð bókhaldsgögnákærðu, sem sýna meðal annars daglegan dvalartíma sömu barna er í öllumtilvikum nema einu um nánast sama dvalartíma að ræða. Aðeins í einu tilviki var barn sagt ídaggæslu í 8 klukkustundir, en bókhaldsgögnin bera með sér að barnið hafi veriðskráð í 4 klukkustunda gæslu.Febrúar og mars. Foreldrar 12 annarra barna hafa borið að börn þeirrahafi verið í daggæslu í febrúar og mars.Meðal dvalartími barnanna á degi hverjum er samkvæmt frásögn foreldrannatæpar 8 klukkustundir, þar af mun aðeins 1 barn hafa verið í 6 ½ klukkustund,en hin börnin í 7 ½ klukkustund eða meira.Þegar þessar upplýsingar eru bornar saman við haldlögð bókhaldsgögnákærðu, sem sýna meðal annars daglegan dvalartíma sömu barna er í öllumtilvikum nema einu um nánast sama dvalartíma að ræða. Aðeins í einu tilviki var barn sagt í daggæsluí 8 klukkustundir, en bókhaldsgögnin bera með sér að barnið hafi verið skráð í4 klukkustunda gæslu. Eitt barnanna varskráð í „hálft pláss“, þ.e. barnið var í heilsdagsvistun tvo daga í einni vikuog þrjá daga í þeirri næstu. Apríl. Foreldrar 17 annarra barna hafa borið að börn þeirrahafi verið í daggæslu í apríl. Meðaldvalartími barnanna á degi hverjum er samkvæmt frásögn foreldranna tæpar 8klukkustundir, þar af munu aðeins 2 börn hafa verið í 6 klukkustundir, enflest hin börnin í 8 klukkustundir eða meira.Þegar þessar upplýsingar eru bornar saman við haldlögð bókhaldsgögnákærðu, sem sýna meðal annars daglegan dvalartíma sömu barna er í 14 tilvikumum nánast sama dvalartíma að ræða.Aðeins í einu tilviki var barn sagt í daggæslu í 8 klukkustundir, enbókhaldsgögnin bera með sér að barnið hafi verið skráð í 4 klukkustundagæslu. Þá munu 2 barnanna hafa byrjað ígæslu í apríl, án þess að þeirra sé getið í nefndum bókhaldsgögnum. Eitt barnanna var skráð í hálft pláss, líktog í febrúar og mars.Samkvæmt öllu því sem nú hefur verið rakið telurdómurinn fram komna lögfulla sönnun fyrir því að ákærðu hafi verið með munfleiri börn í gæslu samtímis en þeim var heimilt samkvæmt 12. gr. reglugerðarnr. 198/1992, útgefnum daggæsluleyfum hvoru þeirra til handa og sérstökusamþykki félagsmálaráðs Kópavogs, svo sem greinir hér á eftir, en rétt þykir aðláta ákærðu njóta alls vafa varðandi gæslu á 1 barni í febrúar, mars og apríl,sem skráð var í hálft pláss, þrátt fyrir að ljóst megi telja að þegar barniðvar í gæslu hafi daglegur dvalartími þess verið 8 klukkustundir:JanúarFebrúar MarsAprílFjöldi barna í daggæslu:8222226Heimilaður fjöldi barna í daggæslu: 2222Fjöldi barna í daggæslu án leyfis:6004 Háttsemiákærðu samkvæmt framansögðu er í ákæru talin varða við 187. gr. almennrahegningarlaga nr. 19/1940 með áorðnum breytingum. Lagagreinin hljóðar svo:„Hafi maður fengið opinbert leyfi til einhverrareinkastarfsemi eða atvinnurekstrar, sem ekki er heimilt að stunda án slíksleyfis, og hann brýtur síðan gegn skyldum sínum gagnvart hinu opinbera, semslíku leyfi eru samfara, þá skal hann sæta sektum eða fangelsi allt að 6mánuðum, ef ekki er ákveðin sérstök refsing við brotinu í öðrum lögum.“Í athugasemdum er fylgdu frumvarpi til laganna á sínumtíma segir um 187. gr., að ákvæði lagagreinarinnar séu sett til að bæta úr þvíþegar í sérlög um leyfisbundinn atvinnurekstur skortir refsifyrirmæli um brotá skyldum gagnvart ríkisvaldinu. Séuhins vegar í lögum sérákvæði um refsingu fyrir verknaðinn beri að beita þeirrirefsingu.Í lögum nr. 40/1991 um félagsþjónustu sveitarfélaga,sem reglugerð nr. 198/1992 styðst við, eru engin refsifyrirmæli vegna brotadagforeldra á reglum um leyfisskyldan rekstur daggæslu. Sérákvæði um refsingu er heldur ekki að finnaí nefndri reglugerð, en á það verður ekki fallist með verjendum ákærðu aðfyrirmæli 26. og 27. gr. reglugerðarinnar, sem kveða á um möguleg agaviðurlögog leyfissviptingu af hálfu félagsmálanefnda sveitarfélaga, teljist tilrefsinga í skilningi 187. gr. almennra hegningarlaga. Ber samkvæmt því að sakfella ákærðu fyrirbrot á téðri lagagrein, en óumdeilt er og margdæmt að sveitarfélög teljist tilhins opinbera. Ætlað manndráp af gáleysi.I.Miðvikudaginn 2. maí 2001 kl. 16:55 hringdi ákærði, M,í Neyðarlínuna og óskaði eftir sjúkrabifreið að [...] vegna lítils barns, X,sem andaði óeðlilega og ekki væri unnt að vekja. Kl. 17:02 kom neyðarbíll á vettvang með Nsjúkraflutningamann og M lækni í áhöfn.Læknirinn bar fyrir dómi að þegar komið hefði verið inn í húsið hefðikona haldið á X í fanginu. Barnið hefðivirst lífvana; með hendur niður með síðum, fettan úlnlið og höfuð sveigtaftur. Það hefði verið klætt samfelluog einhvers konar bol eða peysu utan yfir, en verið bert fyrir neðanmitti. Læknirinn hefði þrifið barnið afkonunni og lagt það á gólfið til skoðunar.Í ljós hefði komið að barnið var djúpt meðvitundarlaust; opnaði ekkiaugun og svaraði ekki sársaukaáreiti.Hins vegar hefði það af og til fengið einhvers konar krampakippi. Barnið hefði verið drifið á bráðamóttökuLandspítalans í Fossvogi þar sem vakthafandi barnalæknir hefði tekið á mótiþví. N staðfesti fyrir dómi frásögnlæknisins í stórum dráttum. Hann kvaðsthafa tekið eftir rauðum bletti á barninu, milli viðbeins og geirvörtu, líklegahægra megin, sem hefði virst eins og eftir nudd. Þá sagðist hann ráma í að einhver á staðnumhefði sagt að barnið hefði komið inn úr barnavagni um hálfri klukkustund áðuren neyðarbíllinn kom á vettvang.Eins og rakið er í upphafi málsatvikalýsingar leiddilæknisrannsókn sama dag í ljós blæðingar undir heilahimnur X með vaxandi bjúgmynduní heila og blóðsöfnun í augnbotnum.Engir ytri áverkar eða marblettir sáust á líkama drengsins. Að áliti B barnalæknis á Landspítalanum og Créttarmeinafræðings,sem annaðist krufningu á drengnum, samrýmdust þessi einkenni helst heilkennumaf völdum hristings eða „Shaken Baby Syndrome“.Í niðurstöðum krufningarskýrslu lýsir réttarmeinafræðingurinn ætlaðriorsök nefndra einkenna með svohljóðandi orðum: „Bendir þetta eindregið tilþess að barnið hafi verið hrist til og höfði þess slegið í, og hlotið við þaðáverka er leiddu til dauða eigi síðar en um 48 klst eftir að þeir urðutil. Voru áverkarnir það alvarlegir aðljóst er að barnið hefur ekki verið fært um að sýna eðlilega hegðun eftir aðþað hlaut áverkana (skert meðvitundarástand, ófært um að nærast eða sýnaeðlilegar hreyfingar).“ Nánar verðurvikið að niðurstöðum krufningar og vitnisburði sérfræðinganna fyrir dómi íkafla III hér á eftir.II.X var yngsta barn foreldra sinna, fæddur 23. júlí2000, en fyrir áttu þau synina B, fæddan [...] 1995 og C, fæddan [...] 1977,sem var sammæðra. Meðganga og fæðing Xvar eðlileg og liggur ekki annað fyrir en að hann hafi almennt veriðheilsuhraustur og dafnað og þroskast eðlilega með tilliti til aldurs. Samkvæmt sjúkraskrá Heilsugæslunnar í Kópavogihafði hann þrívegis verið meðhöndlaður vegna eyrnabólgu í febrúar og mars 2001,en ekki eru skráðar komur með drenginn á heilsugæslu vegna áverka eðaslysa. Við réttarkrufningu greindustmerki um breytingu í öðru af tveimur beinum vinstri framhandleggs, sem líklegamá rekja til nokkurra mánaða gamals beinbrots, sem gróið hefur með nýmyndunbeins, án skekkju. Ekki er vitað umorsök ætlaðs áverka og verður ekki fjallað frekar um hann.X hafði verið í daggæslu að [...] hjá ákærða Sigurðiog eiginkonu hans Þ frá því í febrúar 2001.Foreldrar hans, Z og Y, voru sátt við dagforeldrana og mun drengurinnhafa verið sérstaklega hændur að ákærða.Að sögn Y hefði drengurinn einatt veifað glaðlega til foreldra sinnaþegar hann hefði verið skilinn eftir í umsjá ákærða. Ákærði og Þ sögðu fyrir dómi að greinilegahefði verið vel hugsað um X og hefðu þau aldrei tekið eftir neinum áverkum áhonum; „ekki einni kúlu“ eins og þau komust að orði.X mun hafa verið óvær aðfaranótt miðvikudagsins 2. maíog töldu foreldrar hans að það væri vegna tanntöku. Móðir hans gaf honum hitalækkandi endaþarmsstílum nóttina og í framhaldi mun drengurinn hafa sofið samfellt frá um kl.04. Samkvæmt vitnisburði Y fyrir dómi ládrengurinn í rúmi við hlið móður sinnar þegar Y fór til vinnu um kl. 08 ummorguninn. Drengurinn hefði þá verið aðvakna og teygja úr sér í rúminu. Y hafðiekki frekari afskipti af drengnum áður en kom til innlagnar áLandspítalann. Z bar fyrir dómi að Xhefði sýnt eðlilega hegðun þegar hann vaknaði að því undanskildu að hann hefðiverið lystarlítill. Hún hefði farið meðhann í daggæslu fyrir kl. 09 og skilað honum í hendur ákærða. X hefði þá verið hress og í góðu skapi ogvinkað þegar hún kvaddi hann. Næst hefðihún séð drenginn um kl. 17 þegar hún hefði ætlað að sækja hann á heimiliákærða. Drengurinn hefði átt erfitt meðandardrátt, verið meðvitundarlítill og fengið krampaköst af og til. Hann hefði verið ber að neðan, en klæddur ísamfellu og svokallaða joggingpeysu að ofan.Aðspurð fyrir dómi kvað Z ekkert hafa komið fyrir X í umsjá hennarþáliðna nótt.Ákærði Sigurður greindi frá því fyrir dómi að hannhefði tekið á móti X að morgni 2. maí.Þann dag hefði 21 barn verið í daggæslu á heimilinu. Móðir X hefði sagt drenginn hafa verið óværanum nóttina og talið það stafa af því að hann væri að taka tennur. Drengurinn hefði verið ánægður við komuna ogsýnt eðlilega hegðun að öðru leyti en því að hann hefði borðað óvenju lítið ímorgunmat og verið óvær þegar hann hefði verið lagður til svefns í barnavagnium kl. 09:30. Drengurinn hefði ekkiviljað sofna og því hefði hann verið tekinn upp úr vagninum. Ákærði kvaðst hafa farið á fund í Perlunni umkl. 09:50 og verið kominn aftur heim um kl. 11:45. Þ hefði þá verið að gefa X og fleiri börnumað borða. Drengurinn hefði veriðlystarlítill sem fyrr. Þ hefði síðanfarið í mæðraskoðun skömmu fyrir kl. 13 og verið komin aftur heim um kl.14. Á meðan hefði ákærði verið einn meðX og hin börnin. X hefði sýnt eðlilegahegðun á þessu tímabili og lengstum setið á gólfi í leikherbergi ásamt eldribörnunum. Um það leyti sem Þ hefði komiðheim hefði drengurinn hins vegar verið orðinn þreyttur og farinn að dotta ágólfinu. Ákærði hefði því farið með hannút í bílskúr, þar sem barnavagninn hefði staðið, sett hann ofan í kerrupoka ogfest á hann beisli og hefði drengurinn sofnað strax. Ákærði kvaðst þó hafa staðið hjá honum í 1-2mínútur, en síðan hefði hann yfirgefið bílskúrinn. Á meðan hefði Þ verið inni í íbúðarhúsinumeð hin börnin. Að sögn ákærða hefðihann heyrt af og til hryglukenndan andardrátt í X; bæði gegnum móttakara(hátalara) inni í íbúðarhúsinu, sem tengdur hefði verið við þar til gerðansendi í bílskúrnum og eins þegar hann hefði í nokkur skipti farið út í skúrinntil að huga að drengnum og öðrum börnum, sem þar hefðu sofið íbarnavögnum. Ákærði kvaðst hafa tengtsnörlið í X við kvefpest. Um kl. 16:30hefði hann farið út í skúrinn til að vekja drenginn. Í fyrstu hefði hann kallað til hans, en síðanhefði hann losað beislið og tekið hann upp úr kerrupokanum. Drengurinn hefði ekki sýnt nein viðbrögð,verið máttlaus, með lokuð augu og ekki hreyft sig. Ákærði hefði því farið með hann inn ííbúðarhúsið og í framhaldi hringt í Neyðarlínuna og óskað eftir sjúkrabifreið. Á meðan hefði móðir X komið til að sækjahann. Ákærði kvað X hafa verið klæddan íjoggingbuxur, samfellu og bol þegar hann hefði sett drenginn íkerrupokann. Ákærði staðhæfði að hannhefði hvorki þá né fyrr um daginn hrist X eða með öðrum hætti gert nokkuð áhlut drengsins, sem gæti hafa valdið honum skaða. Hann bæri því ekki ábyrgð á andlátidrengsins. Aðspurður kvaðst ákærðifullviss um að drengurinn hefði ekki dottið eða orðið fyrir öðrum áföllumumræddan dag, á meðan hann hefði verið í umsjá ákærða. Þá kvað hann nánast útilokað að einhveróviðkomandi hefði getað farið inn í bílskúrinn og skaðað drenginn án þess aðhann eða Þ hefðu orðið þess vör, enda hefði áður nefndur sendir veriðstaðsettur nálægt viðkomandi barnavagni og þau hefðu því mjög líklega heyrt efeinhver óviðkomandi hefði farið inn í skúrinn.Ákærða var fyrir dómi kynnt að hann hefði 10. september2001 skýrt lögreglu frá því að hann minnti að 8-9 börn hefðu verið í gæslu 2.maí. Við yfirheyrslu fyrir dómi 17.september sama ár hefði hann talið börnin hafa verið 15-16 umræddan dag, ensíðar hefði hann kannast við töluna 21.Ákærði kvað ekki hafa verið um misminni að ræða heldur hefði hannvísvitandi sagt ósatt frá raunverulegum fjölda barna í daggæslu umrætt sinn afótta við „skattrannsókn eða eitthvað svoleiðis“. Þ bar vitni fyrir dómi í þessum þætti málsins. Hún kvaðst halda að hún hefði tekið á móti Xvið komu hans í daggæslu að morgni 2. maí.Móðir hans hefði sagt að hann hefði verið slappur um nóttina, en hannhefði verið eðlilegur í alla staði þegar hann hefði komið til þeirrahjóna. Drengurinn hefði verið lystarlausum morguninn og ekki viljað borða morgunmat.Hann hefði því verið settur inn í leikherbergi um stund, en því næsthefði ákærði farið með hann út í vagn til að sofa. Hann hefði ekki viljað sofna og því hefðiákærði komið með hann aftur inn í íbúðarhúsið og sett hann á gólfið íleikherberginu. Á þeirri stundu hefðidrengurinn sýnt eðlilega hegðun og ekki grátið.Ákærði hefði síðan farið á fund og hún hugsað um öll börnin á meðan. X hefði borðað lítið í hádegismat, ólíkt þvísem hann hefði átt vanda til, en að öðru leyti hefði hann hagað sér eðlilega ogfarið að leika sér með hinum börnunum í leikherberginu eftir matinn. Að sögn Þ hefði hún farið í mæðraskoðun laustfyrir kl. 13 og verið komin heim afur um kl. 14. Á meðan hefði ákærði annast börnin einn. Hún kvaðst ekki muna hvort X hefði veriðfarinn út í barnavagn þegar hún kom heim eða hvort ákærði hefði þá farið meðhann út í bílskúr til að sofa. Þ var þvíkynnt að hún hefði sem grunuð á rannsóknarstigi máls í fyrstu sagt drenginnhafa verið sofnaðan þegar hún hefði komið heim, en síðar hefði hún sagst ekkimuna það með vissu. Ítrekað aðspurðfyrir dómi kvaðst hún ekki geta munað á hvorn veg þetta hefði verið Þ kvaðákærða hafa sótt X út í vagn um kl. 16:30.Fyrir þann tíma hefði hún sjálf ekki farið út í bílskúrinn. Ákærði hefði komið með drenginn úr skúrnuminn í leikherbergið, þar sem hún hefði setið á gólfi ásamt fleiri börnum. Ákærði hefði sagt að eitthvað væri skrýtiðmeð drenginn; hann væri svo fast sofandi.Í framhaldi hefði hún tekið við drengnum og fundist svefn hansóeðlilegur, en þar sem hann hefði verið búinn að kúka í bleiuna hefði hún skiptá honum. X hefði ekki vaknað við það og þvíhefði hún fljótlega beðið ákærða að hringja á sjúkrabifreið. Aðspurð sagði Þ að þau hefðu verið með afarnæmt hlustunartæki tengt við bílskúrinn og því myndu þau hafa heyrt stunur eðagrát frá drengnum. Af þeim sökum væriútilokað að einhver óviðkomandi hefði getað ónáðað hann á meðan hann svaf íbílskúrnum. Fram kom hjá Þ að hún hefðiá greindum tíma verið barnshafandi og verið komin 8 ½ mánuð á leið. Af þeim sökum hefði hún sinnt börnunum ídaggæslunni fremur lítið. Hún hefði aðauki verið með væga grindargliðnun, en kvaðst ekki hafa verið þjökuð af henniog hefði til dæmis getað sofið vel um nætur.Ákærði hefði engu að síður séð að mestu leyti um umönnun barnanna, komiðþeim í svefn og tekið þau upp að svefni loknum.Aðspurð þvertók Þ fyrir að eitthvað hefði getað komið fyrir X á meðanhann hefði verið í hennar umsjá og sagði hið sama gilda um ákærða.III.Af hálfu ákæruvalds er því haldið fram að X hafihlotið þá áverka, sem leiddu hann til dauða, á meðan hann var í daggæslu 2. maíog að ákærði hafi verið valdur að áverkunum með því að hrista drenginn svoharkalega að bani hafi hlotist af. Aðmati ákæruvalds verði ekki ályktað á annan veg, annars vegar í ljósi framburðarákærða og eiginkonu hans Þ fyrir dómi og hins vegar í ljósi vitnisburðarbarnalæknanna B og A og vættis C réttarmeinafræðings, en vitnin hafi fyrirdómi útilokað þann mögu-leika að drengurinn hefði getað hlotið áverkana fyrirkl. 09 umræddan dag. Þessu er mótmælt afhálfu ákærða og á því byggt að sakfelling verði ekki reist á hugleiðingumnefndra sérfræðinga um líklegar orsakir áverka X. Málsvörn ákærða er enn fremur á því byggð aðallt eins geti verið að áverkarnir hafi stafað af skyndilegum, alvarlegumc-vítamínskorti, þ.e. skyrbjúg eða „Barlow´s disease“ eins og sá sjúkdómurheiti á ensku. Því til stuðnings lagðiverjandi fram tveggja blaðsíðna grein úr janúarhefti tímaritsins „TownsendLetter for Doctors & Patients“ 2002.Verður nú rakinn vitnisburður nefndra sérfræðinga meðhliðsjón af ofanrituðu. B sérfræðingur í barnalækningum bar fyrir dómi aðeftir nákvæma læknisrannsókn og aðgerð heilaskurðlæknis á X að kvöldi 2. maí2001 hefði hann dregið þá ályktun sama kvöld að einkenni á barninu samrýmdusthelst heilkennum af völdum hristings eða „Shaken Baby Syndrome“ (SBS). B kvaðst ekki muna eftir sambærilegu tilvikií starfi sínu. Hann kvaðst styðja álitsitt við fjögur megin atriði. Í fyrstalagi hefðu verið greinileg áverkamerki á heila.Í öðru lagi hefði engin eðlileg skýring fengist á áverkunum. Í þriðja lagi væru það yfirleitt eða mjögoft einkenni SBS að engin ytri ummerki væru sjáanleg, svo sem áverkar eðamarblettir og í fjórða lagi hefði sérfræðiskoðun á augnbotnum leitt í ljósklárar sjónhimnublæðingar í báðum augum.Hefðu rannsóknir sýnt að áverkar sem þessir í augnbotnum sæjust ekkivið aðra höfuðáverka, nema þeir væru meiri háttar, en á þeim væri þá alltafeinhver skýring, svo sem bílslys eða slæmt höfuðhögg. Engin saga hefði verið um slíkt hjá X. Aðspurður kvaðst B ekki geta fullyrt aðumræddir áverkar væru af völdum SBS, enda væri læknisfræðin ekki 100%vísindi. Hins vegar væru að hans álitiyfir 95-99% líkur á því að áverkana mætti rekja til SBS. Hann kvað ekkert hafa komið fram við rannsókná X, sem benti til blæðingasjúkdóma af völdum c-vítamínskorts eða annars. Gerð hefðu verið sérstök blæðingapróf, semhefðu verið innan eðlilegra marka miðað við ástand drengsins. Magn c-vítamíns hefði hins vegar ekki veriðmælt sérstaklega í blóði hans. B varfyrir dómi kynnt að við krufningu hefði fundist marblettur vinstra megin áhnakka drengsins. Hann kvað slíkt mareinnig vera eitt af einkennum SBS, sem gæti samrýmst því að barn væri hrist áeinhverju undirlagi. Honum var einnigkynnt að X hefði verið óvær aðfaranótt 2. maí og hvorki viljað borða mikið nésofa fyrir hádegi. Í framhaldi sagði Bað reynslan erlendis sýndi að undir slíkum kringumstæðum, þ.e. þegar barn værióvært og grátandi, þá væri af einhverjum ástæðum „stuttur þráður“ í þeim, semværi að annast um barnið, hvort heldur foreldri eða öðrum og þá gætu slíkiratburðir gerst er leiða til SBS. B var ílok skýrslugjafar sýnd verknaðarlýsing í fyrri lið ákærunnar. Hann sagði áverka, sem þar væri lýstsamrýmast einkennum af völdum SBS.Útilokað væri að X hefði getað hlotið slíka áverka fyrir kl. 09 ummorguninn og sýnt eðlilega hegðun í kjölfarið.Hann myndi hvorki hafa getað nærst né leikið sér á eftir, enda um aðræða dreifða áverka á heilavef og taugafrumum í heilastofni með dreifðumblæðingum. Skemmdir á nefndumtaugafrumum samrýmdust því þegar menn hlytu alvarlega hálsáverka eða þegarmenn væru hengdir. Ítrekað aðspurðursagði B í lokin að útilokað væri að drengurinn hefði getað sýnt eðlilega hegðunstrax eftir að hafa hlotið svo mikla áverka.Einhver einkenni kæmu strax fram; oftast yrði viðkomandi um leið afarsyfjaður eða sofnaði samstundis. Að sögnB væri það mjög algeng skýring þeirra, sem grunaðir væru um SBS erlendis, aðsegja eitthvað á þessa leið: „Ég lagðihann bara niður og hann sofnaði strax og svo var ekki hægt að vekja hann“.C réttarmeinafræðingur hjá rannsóknastofu Háskólans ímeinafræði gerði fyrir dómi grein fyrir menntun sinni og starfsreynslu. Fram kom að hún hefði að loknu námi íBandaríkjunum unnið þar í eitt ár á sviði réttarmeinafræði. Í því starfi hefði hún líklega 4-5 sinnumstaðið frammi fyrir einkennum er samrýmdust heilkennum af völdum hristings eða„Shaken Baby Syndrome“ (SBS). C staðfestikrufningarskýrslu og meðfylgjandi greinargerð, sem hún gerði í þágu lögreglurannsóknarmálsins. Hún lýsti enn fremur fyrir dómiinnri og ytri skoðun á líkama X við krufningu 5. maí 2001. Um hefði verið að ræða eðlilega skapaðsveinbarn, 72,5 sentimetrar á hæð, sem vegið hefði 9.320 grömm. Aftan á hnakka vinstra megin hefði greinstferskur, lítill marblettur (0,9 x 0,5 cm.), en í undirliggjandi höfuðleðrihefði blæðingin verið aðeins stærri (1,6 x 1,5 cm.). Þá hefði sést lítill marblettur yfir innanverðumenda hægri viðbeins. Að öðru leytihefði líkami drengsins ekki borið merki um ytri áverka; aðra en þá sem rekjamætti til læknisaðgerða. Engir áverkarhefðu verið í munni og ekki blæðingar í kringum tennur. Við innri skoðun á höfði hefði sést ferskblæðing undir ytri heilahimnu; yfir hægra og vinstra heilahveli og mænu. Sömuleiðis blæðing undir innri heilahimnu;yfir báðum heilahvelum og mænu. Heilinnhefði verið afar bólginn og bjúgkenndur og borið merki um fyrri læknisaðgerðá Landspítalanum. Þá hefðu verið merkium skemmdir á taugafrumum í heilastofni og hálshluta mænu. Marglaga og útbreiddar sjónhimnublæðingarhefðu verið í báðum augum með fellingum á sjónhimnum, auk blæðinga í kringumbáðar sjóntaugar. Gerðar hefðu veriðítarlegar rannsóknir til að útiloka slys eða ýmsa sjúkdóma og önnur undirliggjandimein, sem gætu talist orsakavaldur eða meðverkandi þáttur í dauða barnsins,svo sem æðagallar í heila, sýkingar, efnaskiptasjúkdómar og blóðsjúkdómar. Niðurstaða þeirra rannsókna og krufningar íheild hefði verið sú að X hefði hlotið nefnda áverka í höfði, augum og hálshlutamænu innan 48 klukkustunda frá andláti og að um væri að ræða áverka, sem aðmeingerð svöruðu til SBS.Aðspurð fyrir dómi hvort magn c-vítamíns hefði veriðkannað sérstaklega í blóði X með hliðsjón af mögulegum skyrbjúg („Barlow´sdisease“) sagði C að ekki væri til neitt, sem héti viðmiðunarmörk fyrirc-vítamín í blóði eftir andlát. Hinsvegar hefðu verið gerðar rannsóknir á beinum drengsins, meðal annars með tillititil alvarlegs c-vítamínskorts og hefðu engin merki verið um slíkt. Engar beinbreytingar hefðu verið til staðarásamt meðfylgjandi breytingum á æðum líkamans, sem valdið gætu sjálfkrafablæðingum, eins og einkennandi væri fyrir skyrbjúg. Ef slík einkenni hefðu verið til staðar hefðiþað ekki aðeins valdið sjálfkrafa blæðingum í heilahimnum og í augnbotnum X,heldur einnig marblettum, punktblæðingum í húð, blæðingum í kringum bein, þará meðal tennur, blóðnösum og jafnvel blæðingum í kringum endaþarm. Slíkum einkennum fylgdi einnig mikill sársaukiog vildu börn ógjarnan hreyfa sig þegar svo væri ástatt að þau þjáðust afalvarlegum c-vítamínskorti. C bar aðblæðingar í kringum tennur og blóðnasir væru meðal fyrstu einkennaskyrbjúgs. Hún gat þess einnig aðútilokað væri að c-vítamínskortur gæti valdið togskemmdum á hálshluta mænu ogfellingum á sjónhimnum augna. C kvað SBS fela í sér samstæðu einkenna, sem oftastværu blæðingar undir heilahimnur, sjónhimnublæðingar og blæðingar og skemmdir áákveðnum hluta taugafruma (taugafrumuhölum) í miðtaugakerfinu. Allir þessir þættir hefðu verið til staðarhjá X við krufninguna. Þá hefðu einniggreinst blæðingar í kringum mænu, en slíkt væri enn eitt einkenni SBS, semstundum væri til staðar. Við SBS gætueinnig sést marblettir á höfði, en oft væri það hluti í ferlinu þegar barn værihrist, að höfði þess væri jafnframt slegið í fast yfirborð. Ferskur marblettur, ekki eldri en 48klukkustunda gamall, hefði verið til staðar á hnakka drengsins. Framangreind einkenni bentu því eindregiðtil þess að X hefði verið hristur til og höfði hans slegið í og að við þaðhefði hann hlotið þá áverka, sem leitt hefðu til dauða. Nánar aðspurð sagði C að í þeim tilvikum þegarskemmdir væru staðreyndar á taugafrumuhölum í hálshluta mænu, eins og veriðhefði í tilviki X, þá væru allir sérfræðingar, sem birt hefðu fræðigreinar áþessu sviði, sammála að um raunverulega togáverka sé að ræða, þ.e.a.s.hristing, þar sem höfuð viðkomandi barns hristist fram og aftur oghálshryggurinn gengur til við það, en þá komi tog á hálshluta mænunnar og viðþað slitni þessir taugafrumuhalar. Slíktslit hefði verið til staðar hjá X. Aðspurð um nánari tímasetningu nefndra áverka sagði Cað þegar barn létist af völdum SBS væri um að ræða mjög alvarlegan skaða ámiðtaugakerfinu. Slíkur skaði valdieinkennum samstundis, þ.e. um leið og hann gerist; skertri meðvitund/meðvitundarleysi,óreglu í andardrætti, öndunarhléum og stundum krampa. Barnið verði innan fárra sekúndna með ölluófært um að sitja, borða, leika sér eða hreyfa sig eðlilega á annan hátt og myndibara liggja meðvitundarlaust. Þessiatriði hefðu öll átt við í tilviki X.Því væri útilokað að hann hefði hlotið sína áverka annars staðar en áheimili ákærða.Aðspurð um hversu mikinn kraft þyrfti til að valdaslíkum skaða með hristingi sagði C að nú væri almennt viðurkennt meðalsérfræðinga að í raun viti enginn hve mikill hristingur þurfi að koma til. Nefnt hefði verið að hristingur í minna eneina mínútu gæti valdið þessu og sem lágmark verði höfuðið þá að sveiflast framog aftur nokkrum sinnum. Ekki væri þóunnt að slá neinu föstu um lágmark hristings, sérstaklega í þeim tilvikumþegar saman færu hristingur og höfuðhögg.Í mörgum tilfellum sé þrýstingur undan höndum gerandans á brjóstkassabarnsins svo mikill að rifbein brotni og brot verða á endum löngu útlimabeinannavegna harkalegs hristings. Í tilviki Xhefði hvorugt verið til staðar, en þó hefði sést marblettur yfir hægraviðbeini. Einnig kæmi til greina aðgripið hefði verið í útifatnað eða jafnvel kerrupoka, en þá sé ekki að búastvið miklum ummerkjum á brjóstkassa. Þvímegi segja að þótt kraftur hristingsins hafi verið nógur til að valda dauðadrengsins hafi hann ekki verið nógu mikill til að valda brotum á lönguútlimabeinunum.Eftir að niðurstaða réttarkrufningar lá fyrir leitaðiríkissaksóknari 30. október 2001 eftir umsögn Læknaráðs Íslands umkrufningarskýrsluna og niðurstöður C. Sérstaklega var leitað svara við tíunánar tilgreindum spurningum. RéttarmáladeildLæknaráðs leitaði meðal annars til A sérfræðings í barnalækningum varðandiálit á málinu, en undir sérgrein A eru heila- og taugasjúkdómar barna. Í framhaldi staðfesti Læknaráð niðurstöður ogályktanir réttarmeinafræðingsins, sbr. fundargerð réttarmáladeildar frá 16.nóvember 2001. A bar vitni fyrir dómi. Hann gerði í upphafi grein fyrir menntunsinni og starfsreynslu. Fram kom að Ahefði að loknu sérnámi í Bandaríkjunum unnið í tvö ár á heila- ogtaugasjúkdómadeild sama sjúkrahúss og hann stundaði námið í. Þar hefði hann unnið mikið í tengslum við höfuðáverkabarna, þar á meðal vegna heilkenna af völdum hristings eða „Shaken BabySyndrome“ (SBS). A kvaðst hafa gefiðálit varðandi sex af tíu spurningum, sem beint hefði verið til Læknaráðs. Því gæti hann í fyrsta lagi staðfest, aðnægilega útilokað væri að sjúkdómar hefðu valdið blæðingum inni í höfuðkúpubarnsins og í augum. Í öðru lagi, aðnægilega útilokað væri að aðrar tegundir áverka en hristingur hefði valdiðblæðingunum. Í þriðja lagi, aðfyrirliggjandi rannsóknarniðurstöður staðfesti nægilega greiningu á SBS. A benti hér á að þau einkenni, sem styddugreiningu réttarmeinafræðingsins á SBS væru: a) klínísk einkenni og skoðun(skert meðvitund, krampar og aukinn innankúpuþrýstingur), b) blæðingar undirytri og innri heilahimnum, útbreiddar marglaga sjónhimnublæðingar og fellingarí báðum augum, c) ferskur marblettur á hnakka vinstra megin, d) merki umskemmdir á taugafrumum í heilastofni og hálshluta mænu og e)heilabjúgur. Öll þessi atriði bendi tilþess að barnið X hafi verið hristur harkalega og höfði hans slegið í hart yfirborð. A kvaðst í fjórða lagi geta staðfest, aðeinkenni barnsins (uppköst og lausar hægðir) og hugsanleg veikindi(hitaslæðingur og vægir meltingarfærakvillar) á tímabilinu 30. apríl til 2.maí 2001 hefðu ekki skipt máli um það er síðar gerðist. Einkenni við alvarlega heilaáverka eins ogSBS kæmu strax fram. Ekki væri umeinkennalaust tímabil að ræða í kjölfar slíkra áverka. Viðkomandi barn missi strax meðvitund eðasofnar. Af þeim sökum væri hugsanlegt aðgerandinn átti sig ekki á afleiðingunum fyrr en síðar. Aðspurður um hversu mikinn kraft þurfi til aðskaða barn með hristingi sagði A að sérfræðingar væru nú sammála um að tilþurfi að koma harkalegur hristingur.Ekki væri mögulegt að valda SBS í venjulegum leik, hossi eða slíku. A kvaðst í fimmta lagi geta staðfest, að áðurnefndur marblettur á hnakka barnsins skipti máli varðandi greiningu á SBS, enmjög algengt væri að einhverjir áverkar, svo sem mar, sæjust á höfði barna meðSBS og benti slíkt til þess að auk hristings hefði höfði viðkomandi veriðslegið í hart yfirborð. Í sjötta lagitaldi A að ekki væri unnt að útiloka að marbletturinn og marblettur á brjóstibarnsins hefðu myndast síðar en innankúpublæðingin. IV.Í áðurnefndri greinargerð C, sem fylgdi umræddrikrufningarskýrslu, er að finna ítarlega umfjöllun um tilurð áverka, sem heyraundir læknisfræðilega greiningu á heilkennum af völdum hristings eða „ShakenBaby Syndrome“. Dómurinn telur rétt aðvíkja nokkrum orðum að þessu atriði, en nánari skilningur og útskýringar áorsökum SBS geta haft þýðingu um niðurstöðu varðandi þetta sakarefni.Í greinargerðinni kemur meðal annars fram að í SBSfelist áverkar, sem séu þannig til komnir að gerandinn grípur um barn meðhöndunum, oftast um brjóstkassa þess eða upphandleggi og hristir það til,þannig að höfuð barnsins sveiflast fram og aftur. Auk hristings sé oft einnig um högg að ræða,þar sem höfðinu er slegið í eða barni hent á gólf, rúm eða þess háttar. Af þeim sökum séu högg tekin með, sem hlutiaf þessum heilkennum (syndrome). Við þaðað höfuð barns sveiflast fram og aftur myndast endurtekin hröðun og hæging áhöfðinu. Þessir hröðunar-hægingarkraftar hafa samsvarandi áhrif á heilann og að hreyfa hann til inni í höfðinuog slá honum innan í höfuðkúpu barnsins, en örlítið eftir á í tíma, miðað viðhöfuðið sjálft. Mismunandi hlutar innanheilans hreyfast einnig með mismunandi hraða, sem veldur aflögun á heilanum,sem á móti veldur mismunandi togi á mismunandi hluta heilans. Þegar um högg er einnig að ræða verður ennsneggri hæging en við hristinginn, en áhrifin á heilann verða þau sömu. Í börnum yngri en fjögurra ára er heilinn ennað þroskast og er vatnsmeiri en heili barna yfir tíu ára aldri. Það gerir heilann mjög mjúkan og því útsettarifyrir aflögun en heila í eldri börnum og fullorðnum. Að auki hefur heili í mjög ungum börnum ekkináð fullmyndun á ákveðnu fituefni, sem myndast í miðtaugakerfi. Slíkt gerist ekki fyrr en eftir tveggja áraaldur. Þessi mýkt gerir það að verkum aðheilar ungbarna sýna aflögun og togskemmdir við bæði hristing og högg á meðanheilar eldri barna og fullorðinna sýna fremur heilamar, sem afleiðinguhöggs. Höfuðkúpan í ungabörnum er einnighlutfallslega stór í hlutfalli við aðra líkamshluta og höfuðið hlutfallslegaþungt (10-15% af líkamsþyngd, miðað við 2-3% í fullorðnum). Höfuðkúpubeinin eru afar þunn og tiltölulegasveigjanleg. Höfuðkúpubotninn er ogtillögulega sléttur og grunnur miðað við hjá fullorðnum, sem gerir það aðverkum að heilinn er mun hreyfanlegri innan höfuðkúpunnar í börnum en í fullorðnum. Vöðvar í hálsi barna eru einnig veikbyggðir,sérstaklega í börnum tveggja ára og yngri, og valda lítilli mótstöðu viðsnöggar höfuðhreyfingar á hlutfallslega þungu höfði. Börn á þeim aldri eru því líklegri en eldribörn til að hljóta einkenni SBS. Við það að áður nefndir kraftar verka á heilann gengurhann til innan í höfuðkúpunni og snýst á ási sínum um miðhluta heilans eðaheilastofnsins og aflagast. Þar semmismunandi hlutar heilans hreyfast mismunandi hratt veldur það togi milli heilahluta. Einnig getur orðið tog á efsta hlutahálsmænunnar við heilastofnsmótin. Viðþetta teygist á tengiæðum, sem liggja milli heilayfirborðs og heilahimna, þærrofna og það verður blæðing undir ytri heilahimnuna og einnig undir innriheilahimnuna. Þessi snúningur og aflögunveldur einnig togi á taugafrumuþráðum, sem eru hlutar af taugafrumum, semsitja í heilanum og senda mjög langa þræði niður í gegnum heilastofninn ogniður í mænu. Það tog veldur skemmdum ogrofi á þessum taugafrumuþráðum, sem sést geta víða um heilann. Í kjölfar þessa fylgir síðan heilabjúgur, semer lokastigið í ferlinu og degur viðkomandi barn til dauða.V.Með hliðsjón af vitnisburði B barnalæknis og Créttarmeinafræðings fyrir dómi, sem styðst við niðurstöður rannsókna á X ílifanda lífi og að honum látnum telur dómurinn útilokað að skyndilegur ogalvarlegur c-vítamínskortur, þ.e. skyrbjúgur eða „Barlow´s disease“, hafivaldið eða getað verið meðverkandi þáttur í þeim áverkum, sem lýst er íákæru. Ræður þar einkum vættiréttarmeinafræðingsins og niðurstöður ítarlegra rannsókna, sem gerðar voru áhennar vegum í tengslum við krufningu á X.Þær leiddu meðal annars í ljós skemmdir á taugafrumuhölum í hálshlutamænu og fellingar á sjónhimnum beggja augna drengsins, sem vitnið staðhæfir aðgeti ekki orsakast af c-vítamínskorti.Þá verður að leggja til grundvallar þær niðurstöður rannsókna að enginmerki hafi verið um beinbreytingar og almenna æðabilun, sem valdið hefðusjálfkrafa blæðingum, innvortis og útvortis, um allan líkamann, ef drengurinnhefði þjáðst af alvarlegum c-vítamínskorti fyrir andlát. Loks er ekkert fram komið í málinu, semhnekkir þeirri staðhæfingu vitnisins að meðal fyrstu einkenna skyrbjúgs séublæðingar í kringum tennur og blóðnasir, en hvorugt þessara einkenna var tilstaðar fyrir andlát drengsins.Dómurinn telur á hinn bóginn sannað, með hliðsjón afnær samhljóða vitnisburði og ályktunum B, C og A barnalæknis fyrir dómi, semsamrýmast niðurstöðum rannsókna fyrir og eftir andlát X, að drengurinn hafihlotið alvarlega áverka á heila af völdum harkalegs hristings, sem meðalannars hafi leitt til marglaga og útbreiddra sjónhimnublæðinga í báðum augummeð fellingum á sjónhimnum, dreifðra blæðinga undir ytri og innri heilahimnur,blæðinga og skemmda á taugafrumuhölum í miðtaugakerfi og bjúgmyndunar íheilanum, sem dregið hafi X til dauða.Samrýmast framangreind einkenni eða samstæða einkenna því, sem kallaðhefur verið „Shaken Baby Syndrome“ eða heilkenni af völdum hristings. Vegur hér þungt sá vitnisburður réttarmeinafræðingsins,að þegar staðreynt er að fyrir hendi séu skemmdir og rof á taugafrumuhölum íhálshluta mænu, eins og verið hefði í tilviki X, þá sé um raunverulega togáverkaað ræða af völdum hristings, þar sem höfuðið hristist fram og aftur og hálshryggurinngengur til með þeim afleiðingum að tog kemur á hálshluta mænunnar ogtaugafrumuhalar slitna. Þótt fyrirliggjandi gögn bendi til þess að höfðidrengsins hafi jafnframt eða samhliða hristingi verið slegið í eitthvert fastyfirborð og að það hafi valdið marbletti vinstra megin á hnakka hans, telurdómurinn allt að einu varhugavert að telja slíkt nægilega sannað, enda er ekkiloku skotið fyrir það að sá áverki hafi hlotist síðar, svo sem við flutning ásjúkrahús. Breytir þetta engu um aðraframangreinda áverka og afleiðingar þeirra fyrir X.Með hliðsjón af samhljóða vitnisburði sérfræðingannaþriggja fyrir dómi er enn fremur sannað að X hafi við hristing samkvæmtframansögðu hlotið svo alvarlegan skaða á heila og miðtaugakerfi að hann hafistrax á eftir verið með öllu ófær um eðlilega tjáningu og hreyfingar miðað viðaldur, svo sem að hjala, borða, sitja í stól eða á gólfi og leika sér. Ber vitnunum einnig saman um, og verður þaðþví lagt til grundvallar, að drengurinn hafi strax á eftir hristinginn, þ.e.örfáum sekúndum síðar, verið kominn með mjög skerta meðvitund og að öllumlíkindum hreinlega misst alla meðvitund.Að þessu virtu og með hliðsjón af dómsframburði ákærða og eiginkonuhans, Þ, um eðlilega hegðun X við komu til þeirra í daggæslu að morgni 2. maíog fram eftir degi, er tekið undir þá samhljóða ályktun sérfræðingannaþriggja, að útilokað sé annað en að drengurinn hafi verið harkalega hristur áheimili dagforeldranna og að við þá meðferð hafi hann hlotið þá áverka, semleiddu hann til dauða.Ákærði og Þ hafa greint frá því að umræddan dag hafihvorki gestir né utanaðkomandi börn komið inn á heimili þeirra. Synir hjónanna, annar fæddur í [...] 1996 oghinn í [...] 1997, voru í leikskóla allan daginn. Þá mun 17 ára sonur ákærða, sem einnig bjó áheimilinu, hafa verið í skóla frá því snemma morguns og fram yfir kl. 17. Af 21 barni, sem var í daggæslu þennan dag,var hið elsta tæplega þriggja ára. Þvíer útilokað að X hafi verið hristur af einhverjum leikfélaga sínum. Ákærða og Þ ber saman um að afar ólíklegt séog nánast útilokað að nokkur óviðkomandi hefði getað laumast inn í bílskúr viðhlið íbúðarhússins og valdið X einhverjum skaða á meðan hann hafi sofið þar íbarnavagni, en þau hefðu verið með afar næmt hlustunartæki tengt við bílskúrinnog hefði sendirinn staðið nálægt vagninum.Hafa ber hér í huga að samkvæmt framburði ákærða fyrir dómi festi hann Xofan í barnavagninn með beisli þegar hann setti hann út til að sofa um kl. 14og var drengurinn enn festur með beislinu um kl. 16:30. Telja verður með fullkomnum ólíkindum aðeinhver óboðinn gestur færi inn í skúrinn til að hrista barnið og myndi íframhaldi festa það aftur ofan í vagninn.Að öllum þessum atriðum virtum og með hliðsjón af öðru því, sem aðframan er rakið, telur dómurinn bersýnilegt að annað hvort hjónanna, ákærðieða Þ, hafi verið valdur að dauða drengsins. Erfitt er að tímasetja þann atburð nákvæmlega þegarveist var að X og hann hristur með hinum hörmulegu afleiðingum. Til þess verður að fastsetja þann tímapunktþegar drengurinn sýndi síðast eðlilega hegðun, þ.e. hafði fulla meðvitund ogvar fær um að hjala, borða, sitja í stól eða á gólfi og leika sér. Ákærði og Þ, sem eru ein til frásagnar umþessi þýðingarmiklu atriði, eru sammála um að X hafi sýnt eðlilega hegðun íhádeginu. Hann hefði setið í barnastól íeldhúsi og borðað, þótt ekki færi mikið ofan í hann. Hjónunum ber einnig saman um að Þ hafi fariðí mæðraskoðun á Landspítalanum við Hringbraut í Reykjavík laust fyrir kl. 13 ogliggur ekki annað fyrir en að drengurinn hafi þá verið hress og í góðuskapi. Þau eru einnig sammála um að Þhafi komið aftur heim um kl. 14, en samkvæmt útprentun frá Landssímanum hf. umnotkun GSM síma hjónanna mun Þ hafa hringt í leigubifreið að lokinnimæðraskoðun kl. 13:53. Sú tímasetningsamrýmist upplýsingum frá kvennadeild Landspítalans um að mæðraskoðun hafilokið milli 13:45 og 13:50. Þaðan mun Þhafa farið rakleitt að [...]. Samkvæmtþví er sanngjarnt að ætla að hún hafi verið komin heim laust eftir kl. 14. Að sögn ákærða mun X hafa verið hress á meðanÞ var að heiman og hann lengstum setið á gólfi í leikherbergi ásamt fleiribörnum. Hann hefði þó verið orðinnþreyttur undir það síðasta og verið farinn að dotta á gólfinu. Ákærði staðhæfir að þegar Þ hafi komið heimhefði hann farið með X út í bílskúr, klæddan í joggingbuxur, samfellu og bol,sett hann ofan í kerrupoka í barnavagni og bundið hann fastan með beisli. Drengurinn hefði sofnað strax. Ákærði kvaðst engu að síður hafa staðið hjávagninum í 1-2 mínútur, en því næst hefði hann farið aftur inn ííbúðarhúsið. Eins og áður segir var Þ árannsóknarstigi málsins reikul í framburði sínum um það hvort hún hefði veriðkomin heim eða ekki þegar X hefði farið út í vagn að sofa. Hún gaf skýrslu vitnis um þetta sama atriðifyrir dómi 15. febrúar síðastliðinn og kvaðst þá ekki muna á hvorn veginn þettahefði verið. Í ljósi þessa verður aðleggja til grundvallar þann framburð ákærða að Þ hafi verið nýkomin heimþegar hann fór með drenginn út í bílskúr og að hún hafi ekki haft nein afskiptiaf drengnum áður en ákærði fór með hann út í skúrinn. Fyrir liggur samkvæmt vitnisburði Þ, semsamrýmist framburði ákærða, að hún hafi engin afskipti haft af X fyrr en um kl.rúmlega 16:30 þegar ákærði hefði komið aftur með hann inn úr skúrnum. Að þessu virtu telur dómurinn útilokað að Þhafi gefist færi til að hrista drenginn.Jafnframt er það álit dómsins að lögfull sönnun sé fram komin um aðákærði hafi einn manna haft tækifæri í tíma og rúmi til að hrista drenginn ogþað svo harkalega að bani hlaust af.Af framburði ákærða verður ekki annað ráðið en að Xhafi verið eðlilegur í alla staði, þótt þreyttur væri og vansvefta, þegar ákærðifór með hann út í bílskúrinn. Ekki ernákvæmlega ljóst hve lengi ákærði var inni í skúrnum, en af ofangreindumframburði hans verður að ætla að það hafi verið að minnsta kosti í 2-3mínútur. Þegar litið er til áður nefndsvitnisburðar C réttarmeinafræðings og læknanna B og A, sem báru öll aðdrengurinn hefði hlotið alvarlegan heilaskaða af völdum hristings og verulegaskerta meðvitund eða meðvitundarleysi strax á eftir, þ.e. innan örfárrasekúndna, telur dómurinn engan vafa leika á því, þrátt fyrir staðfasta neitunákærða, að hann hafi hrist drenginn svo harkalega inni í bílskúrnum að afhlutust þær afleiðingar, aðrar en mar á hnakka, sem lýst er í ákæruskjali. Ákærði hefur þannig gerst sekur um þá háttsemi,sem honum er gefin að sök í fyrri lið ákærunnar og þar er talin varða við 215.gr. almennra hegningarlaga nr. 19/140 með áorðnum breytingum. Verður ákærða refsað fyrir hegðun sína ísamræmi við það. Refsingar.Ákærða Þ er með hreint sakavottorð, en á vottorðiákærða Sigurðar er sekt vegna umferðarlagabrots frá 1985. Þau hafa nú bæði unnið til refsingar samkvæmt187. gr. almennra hegningarlaga fyrir brot á 12. gr. reglugerðar nr. 198/1992um daggæslu barna í heimahúsum, daggæsluleyfum útgefnum hvoru þeirra til handaog sérstöku leyfi félagsmálayfirvalda í Kópavogi. Við ákvörðun refsinga ber að líta til þess aðákærðu tóku miklu mun fleiri börn til gæslu en þeim var heimilt og höfðu aðengu framangreind leyfi og reglur.Ákærðu stoðar ekki að bera fyrir sig þrýsting frá foreldrum eða félagsmálayfirvöldumí þessu sambandi, enda fjöldi barna umfram heimild slíkur að fáheyrt hlýtur aðteljast. Á þetta sérstaklega viðvarðandi mánuðina febrúar, mars og apríl 2001, en svo virðist sem ákærðu hafiekki ætlað að draga úr fjölda barna þrátt fyrir að ákærða Þ ætti von á barnifyrri hluta maí. Dómurinn telur þettaframferði ákærðu bera vott um ábyrgðarleysi og sinnuleysi um andlega oglíkamlega velferð þeirra barna, sem þeim var treyst fyrir. Þau skirrðust hvorki við að taka allt of mörgbörn í daggæslu né heldur að blekkja daggæslufulltrúa á vegum hins opinbera ogforeldra barnanna, sem margir hverjir vissu ekki að börn þeirra voruóskráð. Ákærðu eiga sér engar málsbætur. Fram kom við lögregluyfirheyrslur að þauhefðu fengið á bilinu 600-900.000 krónur í tekjur á mánuði fyrir daggæsluna. Mánuðina janúar til og með apríl 2001 tókuþau mánaðargjald fyrir samtals 40 daggæslupláss umfram heimild. Ekki er fjarri lagi að ætla að meðaldagvistunartími hvers barns hafi verið um 7 klukkustundir, en slík gæsla munhafa kostað foreldrana 40.000 krónur.Samkvæmt því höfðu ákærðu samtals 1.600.000 krónur í tekjur af óskráðumbörnum á greindu tímabili, sem ekki voru taldar fram til skatts, ef marka máframburð ákærðu Þ fyrir dómi.Framangreind brot ákærðu eru alvarlegs eðlis. Þau voru framin á löngu tímabili og beravott um einbeittan brotavilja. Þykir þvírefsing þeirra hvors um sig hæfilega ákveðin krónur 1.000.000, sem renni tilríkissjóðs. Greiði ákærðu ekki sektirnarinnan fjögurra vikna frá dómsuppsögu skal koma þeirra í stað fangelsi í 3mánuði.Ákærði Sigurður er einnig sakfelldur fyrir manndráp afgáleysi samkvæmt 215. gr. almennra hegningarlaga með því að hafa hrist X svoharkalega að hann lést af völdum áverka tveimur dögum síðar. X var aðeins rúmlega 9 mánaða gamall. Ekki hefur verið leitt í ljós hver nánariaðdragandi var að því að ákærði veittist að drengnum, þar sem hann varósjálfbjarga og algjörlega upp á ákærða kominn inni í bílskúr á heimilihans. Foreldrar drengsins höfðu faliðákærða umönnun hans og treyst honum fyrir andlegri og líkamlegri velferðbarnsins. Því trausti brást ákærðiumrætt sinn. Ljóst þykir að ákærði hefurverið undir gríðarlegu álagi, hvort sem hann hefur gert sér grein fyrir þvíeður ei, með 21 lítið barn í sinni umsjá og eiginkonu á heimilinu, sem varbarnshafandi og kom því lítið að daglegri umönnun barnanna. Ákærði hefur verið ófáanlegur til að greinafrá því sem raunverulega gerðist inni í bílskúrnum, en dómurinn leggur ekkitrúnað á þann framburð hans að X hafi greint sinn sofnað með eðlilegum hætti íbarnavagninum og ekki getað vaknað aftur rúmlega tveimur klukkustundumsíðar. Ákærði verður að axla ábyrgðgerða sinna. Þykir refsing fyrir brotið hæfilega ákveðin fangelsi í 3 ár. Samkvæmt 76. gr. almennra hegningarlaga skal 6 dagagæsluvarðhaldsvist ákærða frá 12.-17. september 2001 koma til frádráttarrefsingunni. Skaða- og miskabætur.Lilja Jónasdóttir hæstaréttarlögmaður og skipaðurréttargæslumaður foreldra X krefst þess að ákærði Sigurður verði dæmdur til aðgreiða hvoru foreldri um sig 5.000.000 króna í miskabætur með vöxtum samkvæmt7. gr. vaxtalaga nr. 25/1987, sbr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu, frá 4. maí 2001 til dómsuppsögudags, en með dráttarvöxtum samkvæmt15. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Kröfunum til stuðnings er meðal annars vísaðtil 1. og 2. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 með áorðnum breytingum. Þá er fyrir hönd föðurins, Y, krafist greiðslu áútlögðum kostnaði að fjárhæð krónur 504.327 með dráttarvöxtum frá 15. desember2001 til greiðsludags. Fyrir höndmóðurinnar, Z, er krafist greiðslu á útlögðum kostnaði að fjárhæð krónur 56.500með dráttarvöxtum frá 28. desember 2001 til greiðsludags.Verjandi ákærða krefst aðallega sýknu af ofangreindumkröfum, en til vara að þeim verði vísað frá dómi.Ákærði Sigurður hefur verið sakfelldur samkvæmt ákærufyrir brot á 215. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Ber því að dæma um framlagðar bótakröfur ímálinu, sbr. 2. mgr. 172. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Ljóst þykir að foreldrar X hafa orðið fyrirgríðarlegu áfalli við sonarmissinn. Erógerningur að setja sig í spor þeirra, en af framlögðum gögnum og vitnisburði [...]félagsráðgjafa fyrir dómi er ljóst að þau eru vart byrjuð að vinna úr sorginni,sem eftir situr. Fram kom í vætti [...],sem hefur víðtæka reynslu á sviði meðferðar við sorg og sorgarviðbrögðum, aðalmennt tæki það foreldra um 4-7 ár að ná jafnvægi í lífinu að nýju eftirslíkan barnsmissi. Sorgin hverfi aldrei,en fólk læri almennt að lifa með henni. Það er álit dómsins að dæma beri foreldrum X miskabæturá grundvelli 2. mgr. 26. gr. skaðabótalaga.Þær bætur koma aldrei í stað sonarins, enda ekki markmið slíkrabóta. Foreldrarnir hafa hins vegaraugljóslega orðið fyrir miska af völdum ákærða og skal sá miski bættur, svo semfrekast er unnt með fjárgreiðslum. Þykjabætur til hvors foreldris um sig hæfilega ákveðnar 1.500.000 krónur, með vöxtumeins og greinir í dómsorði. Þá ber samkvæmt 12. gr. skaðabótalaga að dæma ákærðatil að greiða Y bætur vegna útfararkostnaðar sonar síns. Af hálfu ákærða hefur þeirri kröfu hvorkiverið mótmælt efnislega né tölulega, en hún er studd reikningum að mestuleyti. Þykir því mega taka kröfunaóbreytta til greina. Því dæmist ákærðitil að greiða Y krónur 475.427, með vöxtum eins og greinir í dómsorði.Ekki liggur nægilega ljóst fyrir hver séu orsakatengslmilli andláts X og krafna foreldra hans um bætur vegna útlagðs kostnaðar ítengslum við sjúkranudd, samtals að fjárhæð krónur 81.600. Ber því að vísa þeim kröfum frá dómi. Ákærði verður hins vegar dæmdur til að greiðaZ 3.500 krónur vegna útlagðs kostnaðar í tengslum við sálfræðiviðtal í kjölfarandláts sonarins. Sakarkostnaður.Samkvæmt greindum málsúrslitum og með vísan til 1.mgr. 165. gr. laga um meðferð opinberra mála, sbr. a-lið 164. gr. sömu laga meðáorðnum breytingum, ber að dæma ákærða Sigurð til að greiða þóknun LiljuJónasdóttur hæstaréttarlögmanns, skipaðs réttargæslumanns foreldra X. Þykir þóknun til lögmannsins hæfilegaákveðin 130.000 krónur. Áður hefurréttargæslumaðurinn fengið greitt úr ríkissjóði krónur 130.725, sem telst tilannars sakarkostnaðar í málinu. Þá greiði ákærði réttargæsluþóknun og málsvarnarlaunskipaðs verjanda síns, Arnar Clausen hæstaréttarlögmanns, sem þykja hæfilegaákveðin 500.000 krónur.Ákærða Þ greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns,Sveins Andra Sveinssonar hæstaréttarlögmanns, sem þykja hæfilega ákveðin250.000 krónur. Áður hefur verjandinn fengið greitt úr ríkissjóði krónur226.590 vegna réttargæsluþóknunar, sem telst til annars sakarkostnaðar ímálinu.Ákærði Sigurður greiði einn áfallinn sakarkostnaðvegna rannsókna tengdu andláti X, krónur 546.891, útlagðan kostnað vegnaþóknunar réttargæslumanns foreldra barnsins, krónur 130.725 og kostnað vegnavottorðs úr sjúkraskrá krónur 8.300.Með líkum hætti dæmist ákærða Þ til að greiða ein útlagðan kostnað aðfjárhæð krónur 226.590 vegna þóknunar til verjanda síns á rannsóknarstigimálsins. Annan sakarkostnað greiðiákærðu óskipt.Sigríður Jósefsdóttir saksóknari flutti málið af hálfuákæruvalds.Jónas Jóhannsson, Finnbogi H. Alexandersson ogGuðmundur L. Jóhannesson héraðsdómararkváðu upp dóminn.DÓMSORÐ:Ákærði Sigurður Guðmundsson sæti fangelsi í 3 ár. Til frádráttar refsingunni komi 6 dagagæsluvarðhaldsvist frá 12.-17. september 2001.Ákærði Sigurður greiði 1.000.000 krónur í sekt tilríkissjóðs innan fjögurra vikna frá dómsuppsögu, en sæti ella fangelsi í 3mánuði.Ákærða Þ greiði 1.000.000 krónur í sekt til ríkissjóðsinnan fjögurra vikna frá dómsuppsögu, en sæti ella fangelsi í 3 mánuði.Ákærði Sigurður greiði Y 1.500.000 krónur, með vöxtumsamkvæmt 7. gr. vaxtalaga nr. 25/1987, sbr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu, frá 4. maí 2001 til dómsuppsögudags, en með dráttarvöxtum samkvæmt15. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags og krónur 475.427, með dráttarvöxtumfrá 15. desember 2001 til greiðsludags.Ákærði Sigurður greiði Z 1.500.000 krónur, með vöxtumsamkvæmt 7. gr. vaxtalaga nr. 25/1987, sbr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu, frá 4. maí 2001 til dómsuppsögudags, en með dráttarvöxtum samkvæmt15. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags og krónur 3.500, með dráttarvöxtumfrá 28. desember 2001 til greiðsludags.Ákærði Sigurður greiði 130.000 króna réttargæsluþóknunLilju Jónasdóttur hæstaréttarlögmanns, skipaðs réttargæslumanns Y og Z. Þá greiði hann 500.000 krónaréttargæsluþóknun og málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Arnar Clausenhæstaréttarlögmanns.Ákærða Þ greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns,Sveins Andra Sveinssonar hæstaréttarlögmanns, 250.000 krónur.Annan sakarkostnað greiði ákærðu óskipt, þó þannig aðákærði Sigurður greiði einn 685.916 krónur, sem til féllu á rannsóknarstigimálsins og ákærða Þ greiði ein krónur 226.590, með sömu röksemdum.
|
Mál nr. 208/2016
|
Fjármálafyrirtæki Skuldabréf Gengistrygging
|
Aðilar deildu um hvort lán sem R tók hjá Í hf. hefði verið lán í erlendum myntum eða í íslenskum krónum með ólögmætri gengistryggingu. Í dómi héraðsdóms var vísað til þess að yfirskrift veðskuldabréfsins hefði borið með sér að um væri að ræða veðskuldabréf í erlendum gjaldmiðlum, lánsfjárhæðin hefði fyrst verið tilgreind í erlendum gjaldmiðlum og síðan jafnvirðis í íslenskum krónum og vextir verið tilgreindir Libor og Euribor. Að þessu virtu var talið að um hefði verið að ræða lán í erlendum gjaldmiðlum. Í Hæstarétti var sú niðurstaða staðfest og tekið fram skuldbindingin hefði því ekki farið í bága við 13. og 14. gr., sbr. 2. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir ViðarMár Matthíasson og Benedikt Bogason og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari.Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 15.mars 2016. Hún krefst þess að viðurkennt verði að skuld samkvæmt veðskuldabréfi14. júlí 2005, hafi eftir greiðslu á gjalddaga þess 7. apríl 2015 staðið í8.909.820 krónum. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingarhéraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.Með skírskotun tilforsendna héraðsdóms verður fallist á það með stefnda að veðskuldabréfið, semmálið tekur til, hafi verið í erlendum gjaldmiðlum og því fór skuldbindinginekki í bága við 13. og 14. gr., sbr. 2. gr., laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu. Af þessu leiðir að stefndi verður sýknaður af kröfu áfrýjanda.Áfrýjanda verður gertað greiða stefnda málskostnað sem ákveðinn verður í einu lagi á báðum dómstigumeins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Héraðsdómur eróraskaður um annað en málskostnað.Áfrýjandi, RósaGunnarsdóttir, greiði stefnda, Íslandsbanka hf., samtals 800.000 krónur ímálskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.DómurHéraðsdóms Reykjavíkur 18. desember 2015. Málþetta, sem dómtekið var hinn 16. nóvember sl., var höfðað fyrir dómþinginu afRósu Gunnarsdóttur, Sundlaugavegi 30, Reykjavík, á hendur Íslandsbanka hf.,Kirkjusandi 2, Reykjavík, með stefnu áritaðri um birtingu 7. maí 2015. Endanlegardómkröfur stefnanda eru þær að viðurkennt verði með dómi, að skuld samkvæmtveðskuldabréfi aðila nr. 519517/18-21, útgefnu hinn 14. júlí 2005, hafi eftirgreiðslu á gjalddaga hinn 7. apríl 2015, staðið í 8.909.820 krónum. Þákrefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda, að skaðlausu aukvirðisaukaskatts á málflutningsþóknun. Endanlegardómkröfur stefnda eru þær, að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda ogstefnandi greiði honum málskostnað, að skaðlausu. Gættvar ákvæða 115. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, áður en dómur varkveðinn upp.II Málavextireru þeir, að hinn 14. júlí 2005 gaf stefnandi út veðskuldabréf tilÍslandsbanka. Fyrirsögnskuldabréfsins er „veðskuldabréf í erlendum gjaldmiðlum“. Lánsfjárhæðin, þ.e. höfuðstólsfjárhæðin erþar fyrst tilgreind í fjórum erlendum gjaldmiðlum, sterlingspundum, svissneskumfrönkum, japönskum jenum og evrum, og fjárhæð hvers þeirra tilgreind og síðanjafnvirði lánsins í íslenskum krónum.Vextir samkvæmt skuldabréfinu eru tilgreindir LIBOR- ogEURIBOR-vextir. Tilgreininglánsfjárhæðarinnar er í samræmi við lánsumsókn stefnanda, undirritaða samadag. Fjármálaeftirlitiðtók ákvörðun 7. október 2008 með stoð í 100. gr. a í lögum nr. 161/2002, umfjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008, um að taka yfir valdhluthafafundar í Glitni banka hf., víkja stjórn félagsins frá og setja yfir þaðskilanefnd. Í framhaldi af þessu varstofnaður Glitnir banki hf., sem nú ber heiti stefnda, og var tilgreindumeignum og skuldum ráðstafað til hans með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 15.október 2008, en ágreiningslaust er að hin umþrætta skuldbinding hafi veriðflutt yfir til stefnda. Skuldabréfinuvar tvívegis skilmálabreytt, fyrst hinn 18. mars 2009 og síðan 16. júní2009. Í skilmálabreytingunum vorueftirstöðvar skuldbindingarinnar eingöngu tilgreindar í erlendum gjaldmiðlum. Eftirsetningu laga nr. 151/2010, um breytingu á lögum nr. 38/2001, um vexti ogverðtryggingu, endurreiknaði stefndi skuldbindingu stefnanda. Það var gert samkvæmt 1. mgr. 18. gr. laganr. 38/2001, eins og henni var breytt með lögum nr. 151/2010, sbr. 1. gr. laganr. 151/2010, en samkvæmt lagagreininni skal peningakrafa bera vexti samkvæmt1. málslið 4. gr. laganna ef samningsákvæði um vexti eða annað endurgjald fyrirlán teljast ógild. Í 3. mgr. 18. gr.segir, að vexti samkvæmt ákvæði 1. mgr. skuli reikna frá og með stofndegipeningakröfu nema samið sé um annað.Samkvæmt 5. mgr. 18. gr. laganna skal, við ákvörðun endurgreiðslu eðaútreikning á stöðu skuldar, upphaflegur höfuðstóll skuldar vaxtareiknaðursamkvæmt ákvæðum 1. mgr. Frá höfuðstólog áföllnum vöxtum skal draga þær fjárhæðir sem inntar hafa verið af hendi framað uppgjörsdegi í vexti, hvers kyns vanskilaálögur og afborganir miðað viðhvern innborgunardag. Þannig útreiknuðfjárhæð myndar eftirstöðvar skuldarinnar og skulu þá upphaflegir eða síðarákvarðaðir endurgreiðsluskilmálar gilda að því er varðar lánstíma, gjalddaga ogaðra tilhögun á greiðslu skuldar, allt að teknu tilliti til þeirra breytingasem leiðir af ákvæðum greinarinnar.Skuld stefnanda samkvæmt umræddu skuldabréfi var að eftirstöðvum aðjafnvirði 21.446.938 króna samkvæmt þeim útreikningi miðað við 29. september2011, og lækkaði að jafnvirði 8.616.682 króna.Í þessum fjárhæðum var í reynd meðtalinn mismunur á annars vegar vöxtumsamkvæmt 4. gr., sbr. 3. gr. laga nr. 38/2001, og erlendum vöxtum frá stofndegikröfunnar til endurútreikningsdags. Stefnandiþekktist endurútreikninginn og skyldu eftirstöðvar þess, miðað við 29.september 2011, vera 21.446.938 krónur eftir endurútreikninginn. Skuldbindingunni var þannig breytt yfir ííslenskar krónur og vextir reiknaðir af hinum nýja höfuðstól í íslenskum krónumfrá þeim degi. Ágreiningslauster að erlendir gjaldmiðlar skiptu ekki um hendur við efndir aðalskyldnaaðila. Stefndi kveður þó aðskuldbindingin hafi líkt og aðrar sams konar skuldbindingar verið meðhöndlaðarsem skuldbindingar í erlendum gjaldmiðlum í bókhaldskerfum bankans. Meðbréfi, dagsettu 30. maí 2013, tilkynnti stefnandi stefnda að ekki kæmi tilfrekari útreiknings lánssamningsins, þar sem Hæstiréttur hefði komist að þeirriniðurstöðu í máli nr. 542/2011, að lánssamningur eins og sá sem stefnandi gerðivið forvera stefnda teldist erlent lán.III Stefnandibyggir kröfur sínar á því að framangreint skuldabréf sé bundið ólögmætrigengistryggingu í skilningi 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001. Samkvæmtdómum Hæstaréttar sé nægilegt að ef efni eða orðalag samnings er óljóst um þaðhvort lán sé erlent eða gengistryggt þurfi að horfa á raunverulega framkvæmdsamningsins. Stefnandi telur að dómurHæstaréttar í máli nr. 567/2014 styðji málatilbúnað hans, en umþrætt skuldabréfsé nákvæmlega eins og það skuldabréf sem þar hafi verið til umfjöllunar. Í dóminum segi m.a.: „... þegar sútextaskýring tekur ekki af skarið um hvers efnis skuldbindingin er að þessuleyti, eins og á við um áðurnefnt skuldabréf, hefur verið litið til atriða semlúta að því hvernig hún hefur verið efnd eða framkvæmd að öðru leyti. ... Einsog mál þetta liggur fyrir verður ekki skorið úr um hvort lánið samkvæmtfyrrgreindu skuldabréfi sé lán í erlendri mynt eða íslenskum krónum bundið meðólögmætum hætti gengi erlendra gjaldmiðla.“ Orðalagþess löggerning sem um sé deilt í málinu sé ekki nægilega skýrt svo að hægt séað komast að niðurstöðu um raunverulegt inntak og eðli veðskuldabréfsins, nemameð því að líta til raunverulegrar framkvæmdar þess. Hvergi í veðskuldabréfinu, lánsumsókn eðaskilmálabreytingum sé talað um að lánið sé erlent lán. Óumdeiltsé að lánsfjárhæðin hafi verið greidd út í íslenskum krónum og ávallt hafiverið greitt af láninu með sama hætti.Einnig sé óumdeilt að þegar skilmálabreytingarnar hafi veriðundirritaðar 18. mars 2009, 8. júní 2009 og 16. júní 2009, hafi engin breytingverið gerð þar á. Blasi því við, að matistefnanda, að ef horft er til framkvæmdar samningsins sé um ólögmættgengistryggt lán að ræða. Hæstirétturhafi í framangreindum dómi í máli nr. 524/2011 komist að þeirri afdráttarlausuniðurstöðu, að skuldabréf sem sé byggt á nákvæmlega sama formi og þaðskuldabréf sem hér sé til úrlausnar, sé ekki nægilega skýrt um það hvort lániðsé erlent eða gengistryggt. Íframangreindu dómsmáli hafi hins vegar ekki verið lögð fram sönnunargögn um þaðhvort lánið hefði verið greitt út og endurgreitt í krónum eða erlendumgjaldmiðlum. Í fyrrgreinduhæstaréttarmáli hafi stefndi byggt á því að lánið hefði verið greitt út ogendurgreitt í erlendum myntum, og þar sem stefnandi hefði sönnunarbyrði um þaðatriði hafi málinu verið vísað frá dómi. Ímáli því sem hér sé til úrlausnar sé í raun enginn munur á málatilbúnaðinum fráþví sem hafi verið í fyrrgreindu dómsmáli nema sá að í þessu máli liggi fyrirað aðilar efndu samningsskyldur sínar með íslenskum krónum. Samkvæmtnýjasta dómi Hæstaréttar liggi því fyrir að efni umþrætts skuldabréfs sé ekkinægilega skýrt um það hvort lánið sé lögmætt erlent lán eða gengistryggt. Þar sem framkvæmd samnings stefnanda þessamáls hafi verið í íslenskum krónum sé þar af leiðandi ljóst að um sé að ræðaólögmætt gengistryggt lán í skilningi 13. og 14. gr. laga um vexti ogverðtryggingu nr. 38/2001. Eftirað stefnandi breytti kröfugerð sinni gerir stefndi ekki lengur athugasemdir umfjárhæð kröfunnar, ef talið verður að lánið hafi verið íslenskt lán bundiðólögmætri gengistryggingu.IV Stefndibyggir sýknukröfu sína á því að hin umdeilda skuldbinding sé um gilt lán íerlendum gjaldmiðlum fram að áðurnefndri myntbreytingu í september 2011. Ífyrsta lagi sé fyrirsögn þess: „Veðskuldabréf í erlendum gjaldmiðlum“. Þá hafi lánsfjárhæðin, þ.e.höfuðstólsfjárhæð, samkvæmt orðalagi skuldabréfsins fyrst verið tilgreind ífjórum erlendum gjaldmiðlum, sterlingspundum, svissneskum frönkum, japönskumjenum og evrum, og síðan jafnvirði lánsins í íslenskum krónum. Þá séu vextir samkvæmt skuldabréfinutilgreindir LIBOR- og EURIBOR-vextir, til samræmis við að um erlent lán sé aðræða. Í skilmálabreytingum, sem stefnandihafi gengist undir, sé eingöngu getið hinna erlendu lánsfjárhæða og rætt um lání erlendum gjaldmiðlum. Af þessu leiði,bæði um einstök atriði og að samanlögðu, að umrædd skuldbinding teljistótvírætt vera í erlendum gjaldmiðlum. Raunarsé það svo, líkt og stefnandi viðurkenni í málatilbúnaði sínum, að HæstirétturÍslands hafi margsinnis slegið því föstu að skuldbinding sem þessi sé íerlendum gjaldmiðlum. sbr. dóm Hæstaréttar frá 7. júní 2012 í máli nr.524/2011, sbr. og dóm réttarins frá 5. desember 2013 í máli nr. 446/2013, enþar, líkt og í fyrirliggjandi máli, hafi verið ráðgert að efndir aðalskyldulántaka færu fram í íslenskum krónum, sbr. 5. gr. hinnar umdeilduskuldbindingar. Einnig vísar stefndi tildóms Hæstaréttar frá 7. maí 2015 í máli nr. 835/2014. Stefnditelur, að engin rök standi til þess að leggja dóm Hæstaréttar í máli nr.573/2014 til grundvallar, eins og stefnandi virðist gera. Í ljósi eldri og yngri dómafordæma réttarinsværi þá sá dómur, túlkaður með þeim hætti sem stefnandi geri, í beinu ósamræmivið fyrri dóma, þ. á m. að form og efni skuldaskjala sem þessara beri þaðótvírætt með sér að vera í erlendum gjaldmiðlum. Skiljaverði kröfu stefnanda, sem sé háð því að lánið teljist hafa verið í íslenskumkrónum í öndverðu, sem svo að fram til 2. júlí 2011 sé stuðst við svokallaða„fullnaðarkvittanaaðferð“, en í því felist væntanlega að afborganir afhöfuðstól skuldarinnar, sem stefnandi hafi innt af hendi, komi að fullu tilfrádráttar höfuðstólnum, sem beri hvorki gengistryggingu né verðbætur af öðrumtoga. Fjárhæð greiddra vaxta hafi þarekki áhrif, enda teljist þeir að fullu greiddir vegna þessa tímabils, en fráendurútreikningsdegi beri skuldbindingin vexti samkvæmt 4. gr., sbr. 3. gr.laga nr. 38/2001, sbr. lög nr. 151/2010.Breytt fjárhæð dómkröfu stefnanda taki mið af þeim útreikningi. Við aðalmeðferð málsins féllst stefndi áfjárhæð dómkröfu stefnanda yrði talið að lánið hefði í öndverðu verið ííslenskum krónum gengistryggt, en þá væri ekki ágreiningur um að skilyrðifullnaðarkvittanareglunnar teldust vera uppfyllt. Umlagarök vísar stefndi til laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, meðsíðari breytingum, sbr. lög nr. 151/2010.Einnig vísar stefndi til almennra reglna fjármunaréttar. Kröfuum málskostnað byggir stefndi á 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferðeinkamála.V Ímáli þessu greinir aðila á um hvort lán, sem stefnandi tók 14. júlí 2005, hjáÍslandsbanka hf., sem stefndi leiðir rétt sinn frá, hafi verið í íslenskumkrónum og bundið við gengi erlendra mynta með þeim hætti að í bága færi við 14.gr., sbr. 13. gr. laga nr. 38/2001, eða hvort um hafi verið að ræða lán íerlendum myntum. Fjöldidóma liggur fyrir þar sem reynt hefur á framangreint álitaefni. Hefur Hæstiréttur í dómum sínum fyrst ogfremst lagt til grundvallar skýringu á texta lánssamningsins þar sem lýst erskuldbindingunni sem lántaki tekst á hendur. Umdeiltlán var veitt með því að stefnandi gaf út skuldabréf, sem bar yfirskriftina:„Veðskuldabréf í erlendum gjaldmiðlum Húsnæðislán“. Þá sagði í skuldabréfinu: „Undirritaðurútgefandi viðurkennir með undirritun sinni á skuldabréf þetta að skuldaÍslandsbanka hf. ... GBP 13.126 ... CHF 29.797 ... JPY 10.357.328 ... EUR76.521 ... Jafnvirði í íslenskum krónum þann 14.7.2005 15.000.000“. Í 5. lið skuldabréfsins sagði svo: „Greiðsluraf láni þessu skal lántaki inna af hendi í íslenskum krónum. Íslandsbanki skal reikna út fjárhæð hverrarafborgunar og/eða vaxta miðað við skráð sölugengi Seðlabanka Íslands á þeimgjaldmiðlum sem lánið samanstefndur af allt að 10 dögum fyrirgjalddagann.“ Vextir af láninu skyldusamkvæmt skuldabréfinu vera LIBOR- og ERUIBOR-vextir. Einsog að framan greinir var um að ræða skuld reista á skuldabréfi, sem samkvæmtyfirskrift þess var í erlendum gjaldmiðlum og þar sem fjárhæð skuldarinnar varskýrlega tilgreind í þremur erlendum myntum, sem sagt var að væru jafnvirðitiltekinnar fjárhæðar í íslenskum krónum.Þá voru vextir samkvæmt skuldabréfinu til samræmis við að um erlent lánværi að ræða. Form og efniskuldaskjalsins bar því ótvírætt með sér að um væri að ræða lán í hinum tilgreinduerlendu myntum. Þá er og til þess aðlíta að við þær tvær skilmálabreytingar skuldabréfsins var skuldbindingintilgreind í erlendum myntum og jafnvirðisfjárhæðar í íslenskum krónum aðeinsgetið í fyrri skilmálabreytingunni. Aðþessu gættu gat hvorki framangreint ákvæði um endurgreiðslu skuldarinnar néútgreiðsla lánsins engu breytt, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 446/2013,varðandi sams konar skuldaskjal. Þegarframangreind atriði eru virt verður lagt til grundvallar að hér hafi veriðtekið gilt lán í hinum tilgreindu myntum. Eftirþessum úrslitum ber að dæma stefnanda til að greiða stefnda málskostnað, semþykir hæfilega ákveðinn 600.000 krónur, og hefur þá verið litið tilvirðisaukaskattsskyldu stefnda. HervörÞorvaldsdóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan.DÓ M S O R Ð : Stefndi,Íslandsbanki hf., er sýkn af kröfum stefnanda, Rósu Gunnarsdóttur. Stefnandigreiði stefnda 600.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 95/2000
|
Kærumál Sakarefni Dómstóll Frávísunarúrskurður staðfestur
|
Talið var að dómkrafa J og F lyti ekki að lögmæti tiltekinnar athafnar eða ákvörðunar stjórnvalds, heldur miðaði hún að því að dómstólar kvæðu á um tiltekin réttindi þeim til handa. Var fallist á með héraðsdómara, að það væri ekki í valdi dómstóla að úthluta J og F þeim réttindum, sem þeir gerðu kröfu um, eða kveða nú á um tilvist þeirra. Var því staðfest sú niðurstaða héraðdómara að vísa málinu sjálfkrafa frá héraðsdómi.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 3. mars 2000, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 10. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 22. febrúar 2000, þar sem máli sóknaraðila gegn varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðilar krefjast þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og málinu vísað heim í hérað til löglegar meðferðar. Þeir krefjast einnig kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Eins og greinir í úrskurði héraðsdómara krefjast sóknaraðilar þess að viðurkennt verði að fiskiskipið Dýri BA 98 eigi rétt á að fá úthlutað án nokkurrar skerðingar reiknuðu þorskaflahámarki byggðu á veiðireynslu skipsins fiskveiðiárin 1995/1996, 1996/1997 og 1997/1998, miðað við tvö bestu ár þess af árunum 1996, 1997 og 1998. Samkvæmt gögnum málsins hafa sóknaraðilar ekki sótt um til stjórnvalda að fá að stunda veiðar með þorskaflahámarki á yfirstandandi fiskveiðiári. Dómkrafa sóknaraðila lýtur þannig ekki að lögmæti tiltekinnar athafnar eða ákvörðunar stjórnvalds, heldur miðar hún að því að dómstólar kveði á um tiltekin réttindi sóknaraðilum til handa á grundvelli 1. mgr. 65. gr. og 1. mgr. 75. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. 3. gr. og 13. gr. stjórnarskipunarlaga nr. 97/1995. Fallist verður á með héraðsdómara að það sé ekki á valdi dómstóla að úthluta sóknaraðilum þeim réttindum, sem þeir gera kröfu um, eða kveða nú á um tilvist þeirra. Verður hinn kærði úrskurður því staðfestur. Eftir þessum úrslitum verða sóknaraðilar dæmdir í sameiningu til að greiða varnaraðila kærumálskostnað, eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðilar, Jóhann Þorsteinsson og Friðþjófur Jóhannsson, greiði í sameiningu varnaraðila, íslenska ríkinu, 100.000 krónur í kærumálskostnað.
|
Mál nr. 402/2006
|
Aðild Lausafjárkaup Skuldabréf
|
H gaf fyrirsvarsmanni bifreiðasölu umboð til að selja bifreið sína. J keypti bifreiðina og til að fjármagna kaupin veitti V honum bílalán. V lagði andvirði lánsins inn á reikning fyrrnefndrar bifreiðasölu en bifreiðasalan kom greiðslunni hins vegar ekki til skila til H. Í kjölfarið krafðist H þess að V og bifreiðasölunni yrði in solidum gert að greiða sér skuld eða skaðabætur sem næmi þeirri fjárhæð sem bílalánið hljóðaði upp á. Krafa H á hendur bifreiðasölunni var tekin til greina. V var hins vegar sýknað af kröfu H í héraði og var sú niðurstaða staðfest í Hæstarétti. Í niðurstöðu Hæstaréttar segir að það sé lántakandi sem eigi aðild að kröfu sem reist sé á því að V hafi greitt lánsfé til rangs aðila. Þá hafi V mátt líta svo á að honum væri rétt að greiða lánsféð til bifreiðasölunnar enda væri ósannað að kaupandinn eða bifreiðasalinn hefðu gefið sérstök fyrirmæli um að ráðstafa skyldi lánsfénu á annan hátt en gert var.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 25. júlí 2006. Hann krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 1.350.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 1. desember 2000 til 1. júlí 2001 og með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Áfrýjandi stefndi Jóhanni Sigurðssyni til réttargæslu í héraði en ekki fyrir Hæstarétt. Eins og fram er komið í málinu tók Jóhann lán hjá stefnda til kaupa á bifreið af áfrýjanda. Var lánið tryggt með veði í bifreiðinni. Stefndi lagði andvirði lánsins inn á bankareikning bílasölu þeirrar sem hafði milligöngu um kaupin. Er það lántakandi sem á aðild að kröfu sem reist er á því að stefndi hafi greitt lánsféð til rangs aðila. Þá mátti stefndi líta svo á að honum væri rétt að greiða lánsféð til þess sem annaðist öflun lánsins fyrir hönd kaupanda og framvísaði skuldabréfinu til stefnda, enda er ósannað að kaupandinn eða bifreiðasalinn hafi gefið stefnda sérstök fyrirmæli um að ráðstafa skyldi lánsfénu á annan hátt en gert var. Verður því hinn áfrýjaði dómur staðfestur. Áfrýjandi skal greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Hilda R. Hansen, greiði stefnda, Vátryggingafélagi Íslands hf., 200.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómkröfur stefnanda eru að stefndu verði dæmdir til að greiða stefnanda skuld eða skaðabætur að fjárhæð 1.350.000 kr. með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 1. desember 2000 til 1. júlí 2001 og með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Þess er krafist að dráttarvextir leggist við höfuðstól á 12 mánaða fresti, í fyrsta sinn 1. desember 2001, en síðan árlega á þeim mánaðardegi. Til vara er krafist vaxta (og vaxtavaxta) af skaðabótakröfum samkvæmt sömu lögum, frá sama tíma. Þá er þess krafist að stefndu verði dæmdir til að greiða stefnanda málskostnað, auk 24,5% virðisaukaskatts af málflutningsþóknun. Dómkröfum stefnanda er aðallega beint gegn stefndu sameiginlega (in solidum) hverjum með öðrum, en til vara á hendur hvorum þeirra um sig. Dómkröfur stefnda, Vátryggingafélags Íslands hf., eru að félagið verið sýknað af öllum kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til þess að greiða stefnda málskostnað samkvæmt mati dómsins auk virðisaukaskatts. Er málið var tekið fyrir á dómþingi 2. nóvember 2004 féll þingsókn niður af hálfu stefnda, Tryggva Rúnars Guðjónssonar, án þess að hann legði fram greinargerð. Engar kröfur eru gerðar á hendur réttargæslustefnda, Jóhanns Sigurðssonar, og hann gerir engar kröfur á hendur öðrum í málinu. Mál þetta er risið út af kaupum og sölu bifreiðar, KP-255, Jeep Wrangler, árgerð 1997, í júlí 2000. Seljandinn bifreiðarinnar var stefnandi þessa máls en kaupandinn réttargæslu-stefndi. Viðskiptin fóru fram fyrir milligöngu Bílasölunnar Skeifunni 5 í Reykjavík, en rekstraraðili bílasölunnar var HTH ehf. og var stefndi, Tryggvi Rúnar Guðjónsson, framkvæmdastjóri félagsins og bílasölunnar. Þann 7. júlí 2000 samþykkti stefndi, Vátryggingafélag Íslands hf., hér eftir nefnt VÍS, að veita réttargæslustefnda, Jóhanni, bílalán að fjárhæð 1.350.000 kr., og sama dag undirritaði Jóhann skuldabréf, þar sem hann skuldbatt sig til að greiða VÍS þessa fjárhæð, setja að veði áðurgreinda bifreið og taka sjálfskuldarábyrgð á skilvísri greiðslu. Þann 10. sama mánaðar var gengið frá kaupum Jóhanns á bifreiðinni á bílasölunni. Undir samninginn ritaði stefndi, Tryggvi Rúnar, í umboði stefnanda. Umboðið er dagsett 10. júlí 2000 og hljóðar svo: Ég, undirrituð, Hilda R. Hansen, kt. 290547-2109, veiti hér með Tryggva Rúnari Guðjónssyni, kt. 080665-2969, fullt og ótakmarkað umboð til að selja bifreiðina KP-255, sem er Jeep Wrangler, árg. 1997 og kaupa bifreiðina IF-867 sem er Vovo 744, árg. 1987 og undirrita öll gögn þar að lútandi. Umsamið kaupverð samkvæmt samningi er 1.550.000 kr. og segir þar, að kaupverðið sé að fullu greitt með láni frá VÍS að upphæð 1.350.000 kr. og með bifreið IF-867 að verðmæti 200.000 kr. Af hálfu stefnda, VÍS, segir, að eftir að félagið hafði samþykkt að veita Jóhanni bílalánið 7. júlí 2000, hafi veðskuldabréfið verið útbúið í beinu framhaldi og sótt sama dag. Fyrirsvarsmaður bílasölunnar hafi síðan komið með veðskuldabréfið til VÍS 12. júlí 2000 undirritað og frágengið til þinglýsingar. Af hálfu VÍS hafi þá verið gengið úr skugga um að bifreiðin væri umskráð yfir á nafn lántakanda og lánsféð hafi síðan verið greitt út til handhafa skuldabréfsins með millifærslu í gegnum bankalínu inn á umbeðinn reikning. Þá hafi bréfið verið sent í þinglýsingu, þar sem það hafi verið innfært 14. júlí 2000 á 1. veðrétt bifreiðarinnar samkvæmt ákvæðum bréfsins. Dómskjal nr. 7 í málinu tjáist vera yfirlýsing frá Tryggva Guðjónssyni. Þar segir frá því að stefnandi hafi gefið Tryggva umboð til að selja bifreiðina KP-255. Bifreiðin hafi verið seld réttargæslustefnda, Jóhanni, 11. júlí fyrir 1.550.000 kr. og hafi bifreiðin IF-867 verið tekin upp í kaupverðið sem 200.000 kr. greiðsla. Hafi hann haft milligöngu um að útvega Jóhanni bílalán hjá VÍS að fjárhæð 1.350.000 kr. Rætt hafi verið um að leggja lánið inn á reikning stefnanda „en vegna starfsvenju hjá VÍS lögðu þeir lánið inn á reikning bílasölunnar, sem ég veitti ekki athygli fyrr en seinna þegar ég hafði misst húsnæði bílasölunnar, og þar með hætti bílasalan öllum rekstri, og ég hefi ekki enn getað greitt Hildu þessa upphæð“. Ekki er deilt um í málinu að stefndi, Tryggvi Rúnar Guðjónsson, hefur ekki staðið stefnanda skil á andvirði umræddrar bifreiðar að fjárhæð 1.350.000 kr. Stefnandi byggir á því að stefnda VÍS hafi greitt lánsfé sitt til kaupa réttargæslustefnda á bifreiðinni KP-255 inn á bankareikning bifreiðasalans HTH ehf. án heimildar og án þess að ganga úr skugga um að bifreiðasalinn hefði heimild til að taka við lánsfé með þessum hætti. Umboð Tryggva Rúnars hafi ekki náð til þess að taka við greiðslu kaupverðs fyrir hönd stefnanda. Þá er byggt á því að veiting bílalána á vegum VÍS sé snar þáttur í atvinnurekstri þess og stunduð í ábataskyni, ásamt því að vera fallin til að styrkja starfsemi þess á sviði vátrygginga. Hafi VÍS þannig stöðu almennrar lánastofnunar í viðskiptalegu tilliti, en stefnandi og kaupandi stöðu neytenda. Dómkröfu á hendur stefnda Tryggva Rúnari byggir stefnandi á því að mistök hans gagnvart stefnanda hafi verið alvarlegs eðlis. Stefndi,VÍS, byggir á því að réttargæslustefndi hafi beint viðskiptum sínum til stefnda til að fá bílalán til kaupa á bifreiðinni K-255. Hafi hann fengið bílasalann, Tryggva Rúnar, til milligöngu um bílaviðskiptin. Bílasalinn hafi sent stefnda fyrirspurn fyrir hönd réttar-gæslustefnda 7. júlí 2000. Þegar nauðsynlegar upplýsingar lágu fyrir hafi lánsbeiðnin hlotið jákvæða afgreiðslu sama dag. Kaupin hafi átt sér stað 10. júlí 2000. Kaup- og sölugögn, þ.m.t. afsalið, hafi Tryggvi Rúnar undirritað f.h. stefnanda. Byggt er á því að Tryggvi Rúnar hafi borið ábyrgð á að tilkynning um eigendaskipti væru send ökutækjaskrá án tafar, samkvæmt 2. mgr. 16. gr. laga nr. 28/1998 um verslunaratvinnu. Bifreiðin hafi verið umskráð 11. júlí 2000 yfir á kaupanda og hafi Tryggvi Rúnar komið til VÍS í beinu framhaldi og afhent veðskuldabréf. VÍS hafi greitt andvirði bréfsins inn á reikning bílasölunnar að beiðni Tryggva Rúnars eftir að gengið hafði verið úr skugga um að búið var að umskrá bifreiðina yfir á nafn réttargæslustefnda, skuldara bréfsins. Byggt er á því að aðkoma VÍS að þessu máli séu viðskipti félagsins og réttargæslustefnda, þ.e. VÍS lánaði réttargæslustefnda 1.350.000 kr. til kaupa á bifreiðinni K-255 og fékk veð í bifreiðinni. Bílasalinn, stefndi Tryggvi Rúnar, tók að sér að flytja fjármuni milli aðila. Til þess hafði hann umboð frá stefnanda, samþykki réttargæslu-stefnda og stöðuumboð sem bílasali. Umsýslan fólst í þeim starfsskyldum sem honum bar að sinna sem bílasali, sbr. 15. gr. laga nr. 28/1998. Þessi umsýsla fól ekki í sér réttarsamband milli VÍS og stefnanda. VÍS gat enga ábyrgð borið á því að bílasalinn stóð ekki skil á fjármunum sem bílasalinn hafði tekið við í umboði stefnanda. Réttargæslustefndi, Jóhann Sigurðsson, gaf skýrslu fyrir rétti. Lagt var fyrir Jóhann dskj. nr. 35, sem er greinargerð hans í málinu. Lögmaður stefnanda las upp lokamálsgrein greinargerðarinnar þar sem stendur: Af hálfu réttargæslustefnda skal tekið fram að eftir afhendingu skuldabréfsins telur hann stefnanda eiga réttindi til skuldabréfsins og andvirði þess. Réttargæslustefndi gerir því engar athugsemdir við að stefnandi kalli eftir bótum frá stefndu vegna þess að hann fékk ekki í hendur söluandvirði skuldabréfsins frá stefnda VÍS. Lögmaður stefnanda spurði Jóhann hvort hann væri nokkuð á móti því að stefnandi kallaði eftir bótum. Kvaðst Jóhann ekkert hafa á móti því að stefnandi kallaði eftir bótum frá VÍS. Jóhannes Þorgeir Arason Fossdal, eiginmaður stefnanda, gaf skýrslu fyrir rétti. Hann sagði m.a. að hann hefði staðið að kaupum bifreiðarinnar KP-255 með eiginkonu sinni. Aðspurður kvaðst hann samþykkur þeirri málavaxtalýsingu sem fram kemur í stefnu málsins. Hann kvað dskj. nr. 36, vera fax frá sér til lögmannsins [Hjartar Torfasonar hrl.]. Jóhannes sagði að bifreiðin KP-255 hefði verið keypt frá Kanada. Kvað hann bifreiðina hafa verið keypta fyrir ágætis vin sinn, Hafstein Hafsteinsson, hrl., en bifreiðin hafi verið með svo leiðinlegum lit að Hafsteinn gat ekki hugsað sér að eiga bílinn og hafi hann beðið hann um að hjálpa sér að selja hann. Hafi hann þá farið með hann á umrædda bílasölu. Hafi þetta allt gengið eðlilega fyrir sig til að byrja með en hann kvaðst ekki skilja þá aðferð, sem þarna var viðhöfð, að tryggingafélagið afhenti bílasalanum peningana, hún hafi verið ástæðulaus og hæfði ekki. Jóhannes sagði að umrædda greiðslu hafi Hafsteinn átt að fá inn á sinn reikning, enda hafi hann verið búinn að greiða fyrir bifreiðina og átt að fá þessa greiðslu til baka. Kvaðst Jóhann því hafa talið sér skylt að greiða Hafsteini þessa fjárhæð til baka vegna tengsla sinna við málið. Jóhannes sagði að það hefði verið á hreinu að Tryggvi, bílasalinn, hafi vitað hvert peningarnir áttu að fara, þ.e. inn á reikning Hafsteins. Jóhannes kvaðst ekki hafa verið á landinu þegar þetta gerðist. Hafi hann því ekki kannað þetta fyrr en mörgum dögum síðar enda ekki komið til hugar að neitt óeðlilegt væri í gangi. Þegar hann hafi komið heim þá hafi verið búið að reka bílasalann út úr húsnæðinu og bílasalan lokuð. Aðspurður sagði Jóhannes að Hafsteinn Hafsteinsson hafi ekki verið skráður fyrir umræddri bifreið. Bifreiðin hafi verið flutt inn á nafni stefnanda, konu sinnar. Hann kvað konu sína ekki stunda bílainnflutning en sjálfur kvaðst hann vera búinn að flytja inn nokkra bíla í gegnum tíðina, einn og einn síðan 1998, sökum þess að vinur hans í Kanada hafi aðstöðu [til að útvega bifeiðar] fyrir vini og kunningja til gamans, án þess að um fasta atvinnustarfsemi hans sé að ræða. Kvaðst Jóhannes oft fara til að heimsækja þetta fólk í Kanada, góða vini sína. Hafsteinn hafi vitað um þetta, en sjálfur kvaðst Jóhannes hafa nýlega verið búinn að fá bíl, þá hafi Hafsteinn beðið hann um þetta [að útvega sér bifreið frá Kanada]. En þegar bifreiðin kom til landsins hafi hún verið svo ömurleg á litinn að Hafsteinn gat ekki hugsað sér að eiga hana. Jóhannes sagði að bílasalinn [Tryggvi] hefði tvisvar eða þrisvar áður selt fyrir sig bíla. Allt hefði gengið með eðlilegum hætti og hefði hann ekki haft undan neinu að kvarta. Lögmaður stefnda vísaði til málsgreinar á dskj. nr. 27, þar sem segir: Í framhaldi af þessu skal bent á að í málinu liggur einnig fyrir að bílasalan aflétti ekki áhvílandi veðskuld á bifreið sem stefnandi sjálf keypti fyrir milligöngu bílasölunnar 14. október 1999, sbr. dskj. nr. 32. Tók bílasalan að sér að aflétta láninu fyrir 1. desember 1999 en stóð ekki við það. Var stefnanda a.m.k. kunnugt frá 8. febrúar 2000, þegar greiðsluáskorun vegna veðskuldarinnar barst, að bílasölunni væri ekki treystandi. Þá vísaði lögmaður stefnda til dóms í sakamáli frá 1. nóvember 2002 gegn Hörpu Halldórsdóttur og stefnda, Tryggva Rúnari Guðjónssyni, þar sem Tryggvi er dæmdur í refsingu fyrir fjársvik, sbr. dskj. nr. 34. Jóhannes kvaðst ekki kannast við að tengsl væru á milli staðhæfinga á dskj. nr. 27, forsenda og niðurstöður dómsins frá 1. nóvember og málsóknar stefnanda í því máli sem hér um ræðir. Aðspurður sagði Jóhannes að yfirlýsingin á dskj. nr. 36 hafi komið í pósti til sín frá Tryggva og hann hafi faxað hana til Hjartar Torfasonar hrl. sama dag. Starfsmaður stefnda, Vátryggingafélags Íslands hf., Helgi Magnús Baldvinsson, gaf skýrslu fyrir rétti. Lagt var fyrir Helga dskj. nr. 4, sem er tölvubréf innan VÍS, dags. 7. júlí 2000, um lánsbeiðni réttargæslustefnda, með áritunum, í ljósriti. Kvaðst Helgi kannast við þetta skjal. Hann sagði m.a. að þetta væri skjal út úr bílalánakerfi VÍS, lánsbeiðni. Sérstakt lánakerfi væri sem héldi utan um lánsfyrirgreiðsluna. Í þessu tilfelli hafi verið um að ræða að starfsmaður VÍS hafi útbúið þessa beiðni. Verkgangurinn á þessu sé að annaðhvort berist beiðnirnar í gegnum lánakerfið sjálft eða gegnum símann frá bílasala, ef hann hefur ekki bílalánakerfið, eins og í þessu tilviki. Starfsmaður VÍS, Ásgrímur Helgi Einarsson, hafi útbúið þetta. Helgi sagði að ferlið hjá bílalánadeild, eftir að svona lánsbeiðni hefur verið samþykkt, væri að fyrirspurn bærist frá bílasala til VÍS eða bílalánadeildar um lán. Þar væri síðan málið afgreitt ef lánið væri samþykkt eins og í þessu tilviki, pappírar undirritaðir á bílasölunni og skilað inn til VÍS. Í framhaldi af því væri handhafa greitt út lánið með millifærslu inn á reikning handhafa. Litið sé svo á að handhafi bréfsins sé umráðamaður yfir því og greitt er inn á þann reikning sem hann óskar eftir og gefur upp. Helgi sagði að áður en skuldabréfið væri greitt út þyrfti að uppfylla ákveðin skilyrði. Skjalið þyrfti að vera fyllt út með réttum hætti, bifreiðin að vera á nafni lántakanda, kaskótryggð og veðbandalaus. Helgi sagði að í 99% tilvika væru það bílasalar eða bílaumboð sem kæmu með bréfin, og greitt væri inn á þeirra reikning. Ef greitt væri inn á aðra reikninga væri það gert að beiðni bílasalans. Bílasalinn sé umboðmaður kaupanda og seljanda og miðli málum þeirra í milli. Hann tæki við greiðslunni og þyrfti oft að skipta henni, greiða bifreiðagjöld af bifreiðinni, halda eftir sölulaunum fyrir sig og greiða síðan seljanda mismuninn. Aðspurður kvað Helgi engum vandkvæðum bundið að greiða til annars en bílasalans ef þess er óskað. Þá sagði hann að síðastliðin ár hafi afsali eða kaupsamningi verið framvísað þegar lánin væru greidd út en á þeim tíma sem hér um ræðir hafi þess ekki verið krafist en í ljósi breytinga á markaði hafi önnur skipan orðið á þessu. Starfsmenn VÍS hafi orðið varir við að ekki stefndi saman í öllum tilvikum söluverði bifreiðarinnar á afsali og því verði sem þeim var gefið upp þegar óskað var eftir láni. VÍS hafi sett ákveðin skilyrði fyrir lánveitingum, þ.e. að lánað væri ákveðið hlutfall af söluverði bifreiðar eftir aldri hennar, en menn hefðu verið að gefa upp hærra söluverð til að fá hærra lán til kaupa á bifreiðum hjá VÍS, eins og reyndar hafi komið á daginn í þessu máli. Í framhaldi af því að upp komst um svona svik hafi skilyrði verið sett um að afhent væri afsöl fyrir bifreiðunum. Stefndi, Tryggvi Rúnar Guðjónsson, gaf skýrslu fyrir rétti símleiðis. Lögmaður stefnanda las upp yfirlýsingu sem fram kemur á dskj. nr. 36 og dagsett er 12. maí 2001 í áheyrn Tryggva. Tryggvi sagði að þetta væri yfirlýsing frá sér. Aðspurður kvað hann Ólaf Axelsson hrl. hafa leitað til sín á sínum tíma til að fá þessa yfirlýsingum frá honum. Tryggvi sagði að hann hefði sérstaklega beðið um að peningarnir frá VÍS yrðu lagðir inn á reikninginn hjá seljanda af því að hann sjálfur hefði verið komin í fjárhagsvanda á þessum tíma. Aðspurður kvaðst Tryggvi líklega hafa selt fyrir stefnanda tvo eða þrjá bíla. Ályktunarorð: Stefnandi seldi 10. júlí 2000 réttargæslustefnda bifreiðina KP-255, Jeep Wrangler, árgerð 1997. Stefndi, Tryggvi Rúnar Guðjónsson, skrifaði undir kaupsamning-inn sem seljandi fyrir hönd stefnanda, og fyrir liggur í málinu skjal, sem dagsett er sama dag og kaupsamningurinn, þar sem stefnandi lýsir því m.a. yfir að hún veiti Tryggva Rúnari Guðjónssyni fullt og ótakmarkað umboð til að selja umrædda bifreið og undirrita öll gögn þar að lútandi. Í kaupsamningi segir m.a. að kaupandi [réttargæslustefndi] hafi staðið seljanda að fullu skil á andvirði ökutækisins og teljist kaupandi hér með löglegur eigandi þess. Með skuldabréfi 7. júlí 2000 veitti stefndi, Vátryggingafélag Íslands hf., réttargæslustefnda bílalán að fjárhæð 1.396.595 kr. til kaupa á framangreindri bifreið stefnanda. Fjárhæðin var færð inn á reikning bílasölunnar sem Tryggvi Rúnar stjórnaði. Með yfirlýsingu, dags. 12. maí 2001, greinir Tryggvi Rúnar m.a. frá því að hann hafi haft milligöngu um að útvega réttargæslustefnda umrætt bílalán hjá Vátryggingafélagi Íslands hf. Talað hafi verið um að leggja lánið inn á reikning seljanda „en vegna stafsvenju hjá VÍS lögðu þeir lánið inná reikning bílasölunnar sem ég veitti ekki athygli fyrr en seinna ... og ég hefi ekki enn getað greitt Hildu [stefnanda] þessa upphæð“. Í greinargerð stefnanda segir að dómkrafa stefnanda á hendur Vátryggingafélagi Íslands hf. sé „skuldakrafa, að því leyti sem hún verður rakin til réttar kaupanda bifreiðarinnar KP-255 og til þess, að við veitingu hins umdeilda bílaláns var félagið í raun háð stefnanda um öflun hins óbeina eignarréttar í bifreiðinni, sem það áskildi sér til tryggingar endurgreiðslu lánsins. En um leið er krafan skaðabótakrafa vegna þess tjóns, sem stefnandi beið við að láta eign sína af hendi án þess að tilskilið endurgjald kæmi fyrir, við aðstæður, sem voru og/eða áttu að vera ljósar fyrir stefnda VÍS, þegar félagið gekk frá sínum þætti í viðskiptunum.“ Við flutning málsins staðhæfði lögmaður stefnanda að í framangreindu umboði bílasalans fælist ekki heimild fyrir hann til að taka við umræddri fjárhæð frá Vátryggingafélagi Íslands hf. og þá andmælti hann því að stefndi, Tryggvi Rúnar, hefði haft til þess stöðuumboð sem bifreiðasali notaðra ökutækja, sbr. IV. kafla laga um verslunaratvinnu nr. 28/1998. Stefnandi valdi bílasölu til að selja bifreið sína og þar með stefnda, Tryggva Rúnar, sem umsýslumann sölunnar. Stefndi, Vátryggingafélag Íslands hf., gat engu ráðið hver kæmi fram í umboði stefnanda í viðskiptum við réttargæslustefnda, Jóhann Sigurðsson, en Jóhann var sá aðili, sem var lántakandi hjá vátryggingafélaginu, og hefur hann ekki haldið fram í þessu máli að vátryggingafélagið hafi hlunnfarið sig í þessum viðskiptum, enda væri það annað mál. Þá verður ekki séð að forsvarsmenn stefnda, Vátryggingafélag Íslands hf., haft sýnt af sér vítavert gáleysi með því að setja umrædda fjárhæð inn á reikning bílasölunnar, sem sannarlega kom bæði fram fyrir hönd stefnanda og réttargæslustefnda. Vátryggingafélagið veitti réttargæslustefnda lánið á grundvelli skilyrða er vörðuðu réttargæslustefnda alveg óháðum stefnanda. Stefnandi átti raunar enga aðild að samningi réttargæslustefnda og vátryggingafélagsins um bílalánið. Féð var lagt inn á reikning bílasölunnar á sama hátt og algengast var og þykir staðhæfing bílasalans um að hann hafi lagt fyrir forsvarsmenn vátryggingafélagsins að leggja féð inn á reikning stefnanda ekki trúverðug. Samkvæmt framangreindu verður Vátryggingafélag Íslands hf. sýknað af kröfum stefnanda. Mál þetta var þingfest 7. september 2004. Á dómþingi 2. nóvember 2004 féll þingsókn niður af hálfu stefnda, Tryggva Rúnars Guðjónssonar. Óumdeilt er að stefndi, Tryggvi Rúnar, skuldar stefnanda hina umstefndu fjárhæð sem lögð var inn á reikning bílasölu, sem Tryggvi Rúnar var í forsvari fyrir, og hann hefði átt að standa stefnanda skil á 12. júlí 2000. Ber þegar af þeirri ástæðu að taka til greina dómkröfur stefnanda á hendur stefnda, Tryggva Rúnari Guðjónssyni. Stefnandi verður dæmdur til að greiða stefnda, Vátryggingafélagi Íslands hf., málskostnað og stefndi, Tryggvi Rúnar Guðjónsson, verður dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað allt eins og í dómsorði greinir. Páll Þorsteinsson héraðsdómari kveður upp dóminn. DÓMSORÐ: Stefndi, Vátryggingafélag Íslands hf., skal vera sýkn af kröfum stefnanda, Hildu R. Hansen. Stefnandi greiði stefnda, Vátryggingafélagi Íslands hf., 200.000 krónur í máls-kostnað. Stefndi, Tryggvi Rúnar Guðjónsson, greiði stefnanda, Hildu R. Hansen, 1.350.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 1. desember 2000 til 1. júlí 2001 og með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Stefndi, Tryggvi Rúnar Guðjónsson, greiði stefnanda 200.000 krónur í máls-kostnað.
|
Mál nr. 211/2007
|
Meiðyrði Ómerking ummæla Skaðabætur
|
Á ársfundi Alþýðusambands Íslands 2005 tók G til máls í umræðum um kjör erlendra manna sem störfuðu hérlendis á vegum starfsmannaleiga. Að sögn G var tilefni umræðu hans upplýsingar frá yfirtrúnaðarmanni stéttarfélaga við Kárahnjúka um nánar tilgreindar ávirðingar í garð stjórnenda félagsins 2b ehf. Í kjölfarið var greint frá atriðum sem tengdust þessari umræðu í aðalfréttatíma Stöðvar 2 og Ríkisútvarpsins sjónvarps í október 2005. Þar lét G meðal annars orð falla sem E og O töldu ærumeiðandi í sinn garð og höfðuðu þau mál þetta til ómerkingar nánar tiltekinna ummæla, svo og til greiðslu skaðabóta og kostnaðar af birtingu dóms í málinu. Ákveðin ummæli sem höfð voru eftir G vörðuðu starfsmannaleigur í fleirtölu og án frekari tilgreiningar. Í niðurstöðu Hæstaréttar sagði að hvergi yrði séð, að ummæli G hefðu að þessu leyti gefið fréttamanni tilefni til að nafngreina 2b ehf. fremur en aðrar starfsmannaleigur eða taka viðtal við E frekar en aðra, en G gat ekki borið ábyrgð á hvernig fréttarmaðurinn kaus að setja ummæli hans í samhengi við önnur atriði. Ummælin beindust ekki að persónu E og O, en að því varð að gæta að félag þeirra 2b ehf. átti ekki hlut að málsókninni. Var því G sýknaður af kröfu E og O um ómerkingu þessara ummæla. Þá var krafist ómerkingar á ummælum G er vísuðu til háttsemi konu af ákveðnu þjóðerni án þess að hún væri nafngreind. Í aðilaskýrslu fyrir héraðsdómi staðfesti G að konan, sem hann vísaði til í tilgreindum ummælum, væri O. Talið var að G hefði með þessum ummælum sínum sakað O um ámælisverða háttsemi, sem sönnur hefðu ekki verið færðar fyrir og var með þeim vegið að æru hennar. Voru þessi ummæli G því ómerkt samkvæmt kröfu O. Að lokum var krafist ómerkingar á ummælum G um uppgjör félagsins 2b ehf. á launagreiðslum til starfsmanna sinna. Ekki var mótmælt af hálfu G að ummælin vörðuðu 2b ehf. en því hins vegar borið við að ummælin hefðu verið réttmæt. Fyrir lágu í málinu tólf óáfrýjaðir héraðsdómar þar sem 2b ehf. var gert að standa skil á nánar tilgreindum fjárhæðum vegna vangreiddra launa. Ekki var fallist á þau rök O og E að þær vanefndir yrðu réttlættar með því að um mistök eða misskilning hafi verið að ræða. Þóttu því ekki næg efni til þess að ómerkja þau ummæli G. Vegna þeirra ummæla sem ómerkt voru var G gert að greiða O miskabætur og fjárhæð til þess að standa straum af kostnaði af opinberri birtingu niðurstöðu dómsins.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 23. apríl 2007. Hann krefst sýknu af kröfum stefndu og málskostnaðar úr hendi þeirra óskipt í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndu krefjast staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Af gögnum málsins verður ráðið að einkahlutafélag með heitinu 2b hafi verið stofnað í ágúst 2004. Samkvæmt vottorði úr hlutafélagaskrá var stefndi Eiður Eiríkur Baldvinsson eini stjórnarmaðurinn í 2b ehf. og gegndi samhliða því starfi framkvæmdastjóra, en varamaður hans í stjórn var stefnda Olena Shchavynska. Félagið fékkst við starfsmannaleigu og fékk í því skyni hingað til lands meðal annars verkamenn frá Póllandi, sem settir voru til starfa hjá Suðurverki ehf. við framkvæmdir á vegum þess félags við gerð Kárahnjúkavirkjunar. Fyrir liggur að miklar umræður urðu á árinu 2005 um stöðu og kjör erlendra manna, sem komu hingað til starfa á vegum starfsmannaleiga. Samkvæmt málatilbúnaði áfrýjanda kom þetta málefni meðal annars til kasta ársfundar Alþýðusambands Íslands 20. október 2005, en hann átti þá sæti í miðstjórn þess ásamt því að vera formaður Rafiðnaðarsambands Íslands. Tilefni þeirrar umfjöllunar rekur áfrýjandi til þess að um þær mundir hafi borist upplýsingar frá yfirtrúnaðarmanni stéttarfélaga við Kárahnjúkavirkjun um nánar tilgreindar ávirðingar í garð stjórnenda 2b ehf., en þá hafi 18 erlendir starfsmenn félagsins verið þar við vinnu. Áfrýjandi kveðst hafa tekið til máls í umræðum um þetta á ársfundinum og er í hinum áfrýjaða dómi tekinn orðrétt upp hluti ræðu hans, þar sem deilt var hart á starfsemi starfsmannaleiga í Vestur-Evrópu, þar á meðal hér á landi, en engra tiltekinna félaga eða manna getið í þeim efnum. Í kjölfarið var greint frá atriðum, sem tengdust þessari umræðu, í aðalfréttatímum Stöðvar 2 og Ríkisútvarpsins sjónvarps 23. október 2005. Þar lét áfrýjandi meðal annars falla orð, sem stefndu töldu ærumeiðandi í sinn garð, og höfðuðu þau mál þetta 10. apríl 2006 til ómerkingar nánar tiltekinna ummæla hans, svo og til greiðslu skaðabóta og kostnaðar af birtingu dóms í málinu auk málskostnaðar. II. Fyrir liggur að Jóhannes Kristján Kristjánsson gerði þá frétt, sem Stöð 2 sendi út áðurgreindan dag. Samkvæmt fyrirliggjandi útskrift af því, sem þar kom fram, var texti fréttarinnar eftirfarandi, en ummæli, sem áfrýjandi lét þar falla og ómerkt voru með hinum áfrýjaða dómi að kröfu stefndu, eru hér með breyttu letri til aðgreiningar: „Verkstjóra yfir pólskum verkamönnum á Kárahnjúkasvæðinu var sagt að berja þá sýndu þeir mótþróa við vinnu. Þetta segir Oddur Friðriksson, trúnaðarmaður starfsmanna á staðnum. Forsvarsmaður starfsmannaleigunnar 2b segir verkalýðshreyfinguna leggja sig í einelti. Guðmundur Gunnarsson, formaður Rafiðnaðarsambandsins líkir þjónustu starfsmannaleigna við dólga sem selji konur og börn til kynlífsþrælkunar. Oddur birti brot úr fundargerðum á heimasíðu Rafiðnaðarsambandsins í dag. Þar segir hann fulltrúa starfsmannaleigunnar 2b, sem flytur inn pólska verkamenn til vinnu við Kárahnjúka og víðar, hafa sagt verkstjóra Suðurverks að berja Pólverjana sýndu þeir mótþróa í vinnu. Fulltrúi starfsmannaleigunnar hótaði Pólverjunum ýmsum refsingum ef þeir stæðu sig ekki í vinnu og einnig að allar skemmdir sem þeir hugsanlega ynnu, líka óviljandi, myndu þeir verða látnir borga. Formaður Rafiðnaðarsambandsins segir verkalýðshreyfinguna bregðast við. Hann líkir starfsemi starfsmannaleiga við kynlífsiðnaðinn. Guðmundur Gunnarsson, formaður Rafiðnaðarsambandsins: Ég hef sagt það og ég segi það mjög hiklaust að svona dólgar sem koma svona fram við fólk að þetta er í sjálfu sér nákvæmlega sama tóbakið og þeir sem eru að flytja konur frá Austurlöndum og börn og selja þau í kynlífsþrælkun. Þarna eru dólgar að flytja inn bláfátækt verkafólk og notfæra sér eymd þess til þess að hagnast á því. Þeir eru að stinga hluta af launum þessa fólks í eigin vasa. Forsvarsmaður starfsmannaleigunnar segir að um samsæri sé að ræða. Eiður Eiríkur Baldvinsson, framkvæmdastjóri 2b ehf.: Mér finnst þetta lýsa þeim og þeirra árásum og þetta svona styður það sem þeir hafa lofað mér. Þeir hafa lofað mér því að eyðileggja mitt fyrirtæki og Oddur, trúnaðarmaður á Kárahnjúkum hefur ekki eingöngu látið þar við sitja. Hann hefur lofað að eyðileggja mitt mannorð líka. Jóhannes Kr. Kristjánsson: Nú kemur það fram að þú hafir hvatt ja menn til þess að lemja Pólverjana til hlýðni. Er það satt? Eiður Eiríkur Baldvinsson: Lýsir það ekki Oddi trúnaðarmanni og hans loforðum um að eyðileggja mitt fyrirtæki best? Ég held það. Guðmundur Gunnarsson hefur aðra sögu að segja. Guðmundur Gunnarsson: Eiginkona þessa manns, sem er samlandi þessara manna, það er að segja pólsk kona, hún er að hóta því að ef þeir séu ekki þægir og góðir þessir menn þá verði þeir fluttir til Reykjavíkur og settir í alls konar skítadjobb og þeir verði látnir borgar 80 þúsund kall kostnað og fyrir 1 dollara á tímann. Og hún gengur á milli verkstjóranna austur á Kárahnjúkasvæði og segir að ef þeir eru ekki þægir og góðir þessir Pólverjar að þá skuli þeir bara ganga í skrokk á þeim. Hvers lags fólk er þetta?“ Þá liggur fyrir að Magnús Hlynur Hreiðarsson gerði fréttina, sem send var út í Ríkisútvarpinu sjónvarpi 23. október 2005. Texti fréttarinnar var eftirfarandi, en á sama hátt og hér að framan eru ummæli, sem áfrýjandi lét þar falla og ómerkt voru með hinum áfrýjaða dómi að kröfu stefndu, með breyttu letri til aðgreiningar: „Guðmundur Gunnarsson, formaður Rafiðnaðarsambandsins segir starfsmannaleiguna 2b stunda skipulagða glæpastarfsemi við Kárahnjúka með pólska verkamenn þar sem verkstjóra var m.a. ráðlagt að berja Pólverjana sýndu þeir honum mótþróa. Eigandi fyrirtækisins vísar þessu á bug og segir að hér sé um nornaveiðar að ræða. Í bréfi Odds Friðrikssonar, aðaltrúnaðarmanns við Kárahnjúka til forystu verkalýðshreyfingarinnar eftir fund á virkjanasvæðinu í gær kemur m.a. fram að Pólverjarnir hafi gefið starfsmannaleigunni leyfi til að stofna bankareikninga hér á landi, en ekki heimild til að fara inn á þá reikninga og taka út fé eins og gert var. Formaður Rafiðnaðarsambandsins segir að þetta sé allt hið furðulegasta mál. Guðmundur Gunnarsson, formaður Rafiðnaðarsambandsins: Síðan eru okkur sýndir einhverjir launaseðlar sem eru svo bara tóm della. Og síðan eru okkur sýndir ráðningarsamningar sem að þeir kannski hafa aldrei séð sjálfir, þannig að þetta er svona bara skipulögð glæpastarfsemi, það er ekki hægt að kalla þetta neitt annað. Magnús Hlynur Hreiðarsson: Erum við að tala jafnvel um barsmíðar? Guðmundur Gunnarsson: Já, konan, pólska konan sem er annar eigandi þessa fyrirtækis, hún fór og sagði við verkstjórann, einn af verkstjórunum þarna upp frá, að ef að þeir væru með eitthvert múður þessir Pólverjar þá ætti bara að lemja þá, þeir væru vanir því úr sínu heimalandi. Magnús: Og hvernig bregst verkalýðshreyfingin við þessu? Guðmundur Gunnarsson: Ja, við ætlum að fletta ofan af þessu fyrirtæki bara alfarið og við erum að vinna í því núna. Eiður Baldvinsson, annar eigandi starfsmannaleigunnar botnar ekkert í því fjaðrafoki sem á sér stað um fyrirtæki hans og segir að hámarkinu hafi verið náð á fundi í gær. Eiður Baldvinsson, annar eigandi starfsmannaleigunnar: Þetta eru miklar árásir á okkar fyrirtæki og í dag breyttist þetta í árásir yfir á mig persónulega. Magnús: Hvað með laun þinna starfsmanna, eruð þið að taka óvenjumikið af þeirra launum? Eiður Baldvinsson: Ég mundi ekki segja það. Þessir menn hafa um það bil 21 þúsund krónur úti í Póllandi. Þeir eru að fá útborgað 180-200 þúsund í vasann hjá okkur. Þetta er svona sjö til áttföld laun. Ég veit ekki hvert ég get farið til að fá svona laun. Eiður segist verða fyrstur manna til að fagna því ef lög verða sett á starfsmannaleigur hér á landi því hann segir þessi mál í miklum ólestri. Eiður Baldvinsson: Ef að tölur verkalýðsfélaganna eru réttar um að það starfi 2 þúsund útlendingar ólöglega hér á Íslandi að þá er Ísland að verða af um það bil 1,5 milljarði á ári í skattatekjur og þetta er náttúrulega ólíðandi. Magnús: Hvað gengur verkalýðshreyfingunni til með því að reyna að knésetja ykkar fyrirtæki? Eiður Baldvinsson: Þetta byrjaði þegar að við kynntum okkar fyrirtæki, áður en við hófum starfsemi þá var okkur hreinlega tilkynnt í upphafi að þeir mundu aldrei líða það að við værum með þetta fyrirtæki gangandi. Og þeir hafa margítrekað hótað okkur síðan að þeir munu knésetja okkur. Og Oddur hefur hótað með því að hann muni knésetja mig líka.“ Fréttamennirnir Jóhannes Kristján Kristjánsson og Magnús Hlynur Hreiðarsson báru meðal annarra vitni fyrir héraðsdómi. Þar voru þeir ekki inntir eftir því hvort framangreint efni í fréttum þeirra, sem ekki var í formi viðtals við aðra, hafi verið borið undir áfrýjanda, en aðspurðir sögðu þeir báðir að þeir minntust þess ekki að hann hefði óskað eftir að koma á framfæri leiðréttingu vegna fréttaflutnings þeirra. III. Í málinu er áfrýjandi ekki sóttur til refsingar fyrir framangreind ummæli sín, heldur krefjast stefndu að þau verði ómerkt með stoð í 1. mgr. 241. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Að því virtu var stefndu ekki þörf að tiltaka í málatilbúnaði sínum hvernig þau teldu þessi ummæli í einstökum atriðum varða af nánar tilgreindum sökum við ákvæði 234., 235., 236. eða 237. gr. almennra hegningarlaga, en skýrlega kom fram í héraðsdómsstefnu að byggt væri á því að hin átöldu ummæli í heild væru ærumeiðandi og óviðurkvæmileg. Eru því ekki efni til að fallast á með áfrýjanda að annmarkar séu á málatilbúnaði stefndu að þessu leyti. Í héraðsdómsstefnu voru ummæli áfrýjanda, sem stefndu leituðu ómerkingar á, tilgreind í átta stafliðum og sneru fimm þeir fyrstu að orðum hans í fréttum Stöðvar 2 23. október 2005, en í fréttum Ríkisútvarpsins sjónvarps sama dag að því er hina þrjá liðina varðar. Í héraðsdómi var hafnað kröfu um ómerkingu ummæla í tveimur stafliðum, annars vegar í lið C og hins vegar í lið H, og una stefndu þeirri niðurstöðu. Tveir fyrstu stafliðirnir, A og B, varða til samans þau orð áfrýjanda „... að svona dólgar sem koma svona fram við fólk að þetta er í sjálfu sér nákvæmlega sama tóbakið og þeir sem eru að flytja konur frá Austurlöndum og börn og selja þau í kynlífsþrælkun. Þarna eru dólgar að flytja inn bláfátækt verkafólk og notfæra sér eymd þess til þess að hagnast á því.“ Fyrir héraðsdómi lýsti áfrýjandi því í aðilaskýrslu að hann hafi hér verið að „tala almennt um ... starfsmannaleigur sem eru að hrifsa til sín gæði frá fólki.“ Í samræmi við þetta er málsvörn hans meðal annars á því reist að þessum ummælum hafi verið beint almennt að starfsmannaleigum, sem brytu rétt á verkafólki, en ekki gæti hann borið ábyrgð á því að stefndu kysu að taka þau til sín. Um þetta er til þess að líta að í áðurgreindum inngangi fréttamanns Stöðvar 2 í aðdraganda að viðtali við áfrýjanda var fyrst haft eftir tilteknum trúnaðarmanni starfsmanna á Kárahnjúkasvæðinu að verkstjóra þar hafi verið sagt að berja pólska verkamenn, sem sýndu mótþróa, í annan stað var hermt að „forsvarsmaður starfsmannaleigunnar 2b“ segði verkalýðshreyfinguna leggja sig í einelti og loks að áfrýjandi líkti þjónustu „starfsmannaleigna“ við dólga, sem seldu konur og börn til kynlífsþrælkunar. Því næst var greint frá efni, sem trúnaðarmaðurinn hafi birt á heimasíðu Rafiðnaðarsambands Íslands með ásökunum á hendur ónafngreindum „fulltrúa“ 2b ehf., en að því búnu hófst viðtalið við áfrýjanda og voru átöldu ummælin sem næst í upphafi þess. Ljóst er af þessu að orð, sem höfð voru eftir áfrýjanda í upphafi fréttarinnar, vörðuðu starfsmannaleigur í fleirtölu og án frekari tilgreiningar. Hvergi verður séð af því, sem fyrir liggur, að ummæli áfrýjanda hafi annars að þessu leyti gefið fréttamanni tilefni til að nafngreina 2b ehf. fremur en aðrar starfsmannaleigur eða taka viðtal við stefnda Eið frekar en aðra, en áfrýjandi getur ekki borið ábyrgð á hvernig fréttamaðurinn kaus að setja ummæli hans í samhengi við önnur atriði. Eins og ummæli þessi hljóðuðu beindust þau ekki að persónu stefndu, en að því verður jafnframt að gæta að félag þeirra, 2b ehf., hefur ekki átt hlut að málsókn þessari. Að öllu þessu virtu verður áfrýjandi sýknaður af kröfum stefndu um ómerkingu ummæla, sem tilgreind eru í liðum A og B. Liðirnir D og E taka til samans til eftirfarandi orða áfrýjanda í viðtalinu, sem birt var 23. október 2005 í fréttatíma Stöðvar 2: „Eiginkona þessa manns, sem er samlandi þessara manna, það er að segja pólsk kona, hún er að hóta því að ef þeir séu ekki þægir og góðir þessir menn þá verði þeir fluttir til Reykjavíkur og settir í alls konar skítadjobb og þeir verði látnir borgar 80 þúsund kall kostnað og fyrir 1 dollara á tímann. Og hún gengur á milli verkstjóranna austur á Kárahnjúkasvæði og segir að ef þeir eru ekki þægir og góðir þessir Pólverjar að þá skuli þeir bara ganga í skrokk á þeim.“ Í lið G er að finna ummæli af sama meiði, sem komu fram sama dag í fréttatíma Ríkisútvarpsins sjónvarps í viðtali við áfrýjanda, en þar lét hann þessi orð falla: „Já, konan, pólska konan sem er annar eigandi þessa fyrirtækis, hún fór og sagði við verkstjórann, einn af verkstjórunum þarna upp frá, að ef að þeir væru með eitthvert múður þessir Pólverjar þá ætti bara að lemja þá, þeir væru vanir því úr sínu heimalandi.“ Stefndu hafa eindregið neitað því að nokkuð sé hæft í þessum orðum áfrýjanda. Í aðilaskýrslu fyrir héraðsdómi staðfesti áfrýjandi að konan, sem hann ræddi hér um, væri stefnda Olena, en hann hafi á þessum tíma ranglega talið hana vera pólska að uppruna. Hann staðfesti jafnframt að hann hefði ekki heyrt stefndu Olenu viðhafa þær hótanir eða gefa þau fyrirmæli, sem hann greindi hér frá, heldur hefði hann frásögn um þetta frá trúnaðarmönnum stéttarfélaga, en í því sambandi gat hann þó aðeins nafns Odds Friðrikssonar. Í vitnaskýrslu Odds fyrir héraðsdómi kom fram að hann hefði ekki hlýtt á slíka orðræðu stefndu, en hefði frásögn um þetta eftir verkstjóra hjá Suðurverki ehf. að nafni Grétar Ólafsson. Samkvæmt greinargerð áfrýjanda fyrir héraðsdómi hugðist hann leiða síðastnefndan mann til vitnisburðar þar, en við aðalmeðferð málsins var fært til bókar að frá því hefði verið horfið, þar sem hann gæti ekki borið um þau atriði, sem höfð hefðu verið eftir honum. Ekki verður fallist á með áfrýjanda að vitnaskýrslur, sem tveir aðrir starfsmenn Suðurverks ehf. gáfu fyrir héraðsdómi, feli í sér viðhlítandi sönnun fyrir því að stefnda Olena hafi haft í hótunum eða gefið fyrirmæli á þann hátt, sem hann lét orð falla um. Með þeim sakaði áfrýjandi hana um ámælisverða háttsemi, sem sönnur hafa ekki verið færðar fyrir, og var með þessu vegið að æru hennar með óviðurkvæmilegum ummælum. Orð áfrýjanda fólu ekki í sér lýsingu á skoðun hans, heldur fullyrðingu um staðreynd, og verða þau á engan hátt réttlætt með því að hann hafi vegna starfa sinna notið rýmra frelsis en aðrir til að tjá sig á þennan hátt. Verða þessi ummæli áfrýjanda því ómerkt samkvæmt kröfu stefndu Olenu, en þau beindust að henni einni og ekki að stefnda Eiði. Loks snýr liður F að eftirfarandi ummælum áfrýjanda í viðtalinu, sem sent var út í Ríkisútvarpinu sjónvarpi 23. október 2005: „Síðan eru okkur sýndir einhverjir launaseðlar sem eru svo bara tóm della. Og síðan eru okkur sýndir ráðningarsamningar sem að þeir kannski hafa aldrei séð sjálfir, þannig að þetta er svona bara skipulögð glæpastarfsemi, það er ekki hægt að kalla þetta neitt annað.“ Í málatilbúnaði áfrýjanda er ekki andmælt að þessi orð hafi varðað starfsemi 2b ehf., en því er á hinn bóginn borið við að ummælin hafi verið réttmæt. Varðandi þetta verður að líta til þess að í gögnum málsins er að finna launaseðil, sem 2b ehf. gerði vegna vinnu nafngreinds erlends starfsmanns á tímabilinu frá 1. til 31. ágúst 2005, en þar voru honum reiknuð laun fyrir 296 klukkustunda vinnu, sem talin var að öllu leyti til dagvinnu, og greiddar 700 krónur fyrir hverja klukkustund. Við þau laun var bætt án frekari skýringa „bónus“, sem svaraði til tæplega 9% þeirra, svo og orlofsfé, en fjárhæð vegna síðastgreinds liðar var síðan dregin frá til innborgunar í banka og jafnframt lífeyrissjóðsiðgjald, félagsgjald til stéttarfélags og staðgreiðsla opinberra gjalda. Fyrir liggur að yfirtrúnaðarmaður stéttarfélaga við Kárahnjúkavirkjun gerði í bréfi til Suðurverks ehf. 18. september 2005 athugasemdir um að hann hefði fengið að sjá hjá stefndu launaseðla allra starfsmanna 2b ehf., sem ynnu hjá fyrrnefnda félaginu, og hefðu laun þeirra allra í ágúst sama ár verið reiknuð eins og um dagvinnu væri að ræða. Með því að stefndu teldu sér heimilt að fara þessa leið var því beint til Suðurverks ehf. að félagið kæmi á ráðningarsambandi milli sín og þessara starfsmanna til að tryggja að þeir nytu launa samkvæmt kjarasamningi, sem tæki til starfa þeirra. Þá ritaði yfirtrúnaðarmaðurinn bréf 18. október 2005 til svonefndrar fastanefndar um virkjunarframkvæmdir, sem eftir gögnum málsins virðist skipuð fulltrúum verkalýðsfélaga og vinnuveitenda, en þar kom fram að 2b ehf. hefði vegna fyrrgreindra athugasemda fallist á að „gera viðeigandi leiðréttingar“. Borist hefðu nýir launaseðlar, þar sem heildarlaun hefðu verið hækkuð, en útborguð laun stæðu eftir sem áður í sömu fjárhæð. Hefði þeim jöfnuði verið náð með því að bæta við „frádráttarliðum sem heita útlagður kostnaður og aðkeypt þjónusta“, sem yfirtrúnaðarmaðurinn taldi heimild bresta til. Í málinu liggur fyrir annar launaseðill handa sama manni og áður var getið fyrir ágúst 2005, sem er í samræmi við þessa lýsingu, en þar var sama vinnustundafjölda og í fyrrnefnda launaseðlinum skipt á dagvinnu, 173,33 klukkustundir á 714,61 krónu fyrir hverja, svokallaða skiptitíma, 13 talsins fyrir sömu fjárhæð, og yfirvinnu, 109,67 klukkustundir á 1.286,33 krónur hverja. Við þetta bættist 30% vaktaálag á dagvinnutíma. Fastanefnd virkjunarsamnings tók þetta erindi yfirtrúnaðarmannsins fyrir á fundi 27. október 2005. Í ítarlegri fundargerð voru meðal annars rakin ákvæði kjarasamnings um frágang launaseðla og heimildir atvinnurekanda til að draga kostnað frá launum starfsmanns og var því beint til 2b ehf. að gera full skil við starfsmenn sína samkvæmt því. Loks er þess að geta að áfrýjandi hefur lagt fyrir Hæstarétt endurrit tólf óáfrýjaðra dóma Héraðsdóms Austurlands, sem kveðnir voru upp 31. október 2006 í málum erlendra starfsmanna á hendur 2b ehf., en þar var félaginu gert að standa skil á nánar tilgreindum fjárhæðum vegna vangreiddra launa. Þegar allt framangreint er virt verður að gæta að því að þótt engin gögn hafi verið lögð fram til stuðnings þeirri staðhæfingu áfrýjanda að fyrir hafi legið ráðningarsamningar við starfsmenn 2b ehf., sem þeir hafi „kannski ... aldrei séð sjálfir“, var fullyrðing hans um þetta berum orðum háð fyrirvara, sem dró mjög úr gildi hennar. Á hinn bóginn verður ekki annað ráðið af áðurnefndum gögnum málsins en að 2b ehf. hafi í upphafi gert upp laun fyrir ágúst 2005 við erlenda starfsmenn sína í þjónustu Suðurverks ehf. eftir aðferðum, sem bersýnilega fengu ekki staðist, og breytt síðan uppgjöri með nýjum launaseðlum, sem brenndir voru sama marki. Áfrýjandi kaus að lýsa áliti sínu á þessum launaseðlum með orðunum „tóm della“, sem að þessu athuguðu verður að játa honum frelsi til. Af þessu dró áfrýjandi loks þá ályktun að þetta framferði væri „skipulögð glæpastarfsemi, það er ekki hægt að kalla þetta neitt annað.“ Um þessi orð er til þess að líta að 2b ehf. vanefndi samkvæmt fyrrnefndum dómum 31. október 2006 skyldur sínar gagnvart þeim starfsmönnum, sem þar áttu í hlut. Að því leyti, sem þessar vanefndir verða raktar til aðferða í uppgjöri við starfsmenn, sem fram komu í áðurgreindum launaseðlum, verður ekki séð hvernig þær yrðu réttlættar með því að um mistök eða misskilning hafi verið að ræða, svo sem stefndu hafa haldið fram. Þótt þessi ummæli áfrýjanda, sem lýstu skoðun hans á starfsháttum stefndu, hafi verið hvöss verður í ljósi allra atvika ekki séð að næg efni séu til að ómerkja þau. Samkvæmt framansögðu verða að kröfu stefndu Olenu ómerkt ummæli áfrýjanda, sem tekin voru upp í liðum D, E og G í héraðsdómsstefnu, en að öðru leyti verður hafnað kröfu hennar um ómerkingu ummæla, svo og kröfu stefnda Eiðs um það efni í heild sinni. Af því leiðir að áfrýjandi er sýkn af öðrum kröfum þessa stefnda. Með ummælunum, sem ómerkt eru, drýgði áfrýjandi ólögmæta meingerð gegn æru stefndu Olenu, sem honum ber að gjalda henni miskabætur fyrir samkvæmt 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 með áorðnum breytingum. Við ákvörðun bótafjárhæðar verður að líta til þess að með forsendum þessa dóms út af fyrir sig hefur hlutur stefndu að nokkru verið réttur, en að teknu tilliti til þess eru miskabætur hæfilega ákveðnar 200.000 krónur. Með vísan til 2. mgr. 241. gr. almennra hegningarlaga verður áfrýjanda jafnframt gert að greiða stefndu Olenu 50.000 krónur til að standa straum af kostnaði af opinberri birtingu niðurstöðu þessa dóms. Af þessum fjárhæðum samanlögðum verða stefndu dæmdir vextir eins og nánar greinir í dómsorði, en hún hefur ekki áfrýjað héraðsdómi fyrir sitt leyti til að fá niðurstöðu hans um þá breytt. Áfrýjanda verður gert að greiða stefndu Olenu hluta málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, sem ákveðinn er í einu lagi eins og í dómsorði segir, en rétt er að málskostnaður milli áfrýjanda og stefnda Eiðs falli niður á báðum dómstigum. Dómsorð: Áfrýjandi, Guðmundur Gunnarsson, er sýkn af kröfum stefnda Eiðs Eiríks Baldvinssonar. Málskostnaður milli þeirra í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Ummæli áfrýjanda í garð stefndu Olenu Shchavynska, sem nánar greinir í forsendum þessa dóms, eru ómerk. Áfrýjandi greiði henni 250.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 11. maí 2006 til greiðsludags, svo og samtals 250.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 16. mars 2007. Mál þetta, sem dómtekið var fimmtudaginn 22. febrúar sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Eiði Eiríki Baldvinssyni, kt. 260665-340, Gauksási 17, Hafnarfirði og Olenu Shchavynska, kt. 160379-3249, Gauksási 17, Hafnarfirði, með stefnu birtri 10. apríl 2006, á hendur Guðmundi Gunnarssyni, kt. 291045-4139, Fannafold 69, Reykjavík. Dómkröfur stefnda eru þær, að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og dæmdur málskostnaður úr hendi hans að mati réttarins, að viðbættum virðisaukaskatti. Málavextir Stefnendur eru forsvarsmenn og eigendur fyrirtækisins 2b ehf., sem er starfsmannaleiga. Meðal viðskiptavina fyrirtækisins er verktakafyrirtækið Suðurverk ehf., sem er eitt fjölmargra verktakafyrirtækja á Kárahnjúkasvæðinu. Stefnendur kveða yfirtrúnaðarmann starfsmanna á Kárahnjúkasvæðinu, Odd Friðriksson, hafa skrifað pistil, sem var birtur á vefsvæði Rafiðnaðarsambands Íslands, þar sem hann segi forsvarsmenn 2b ehf. hafa lagt að verkstjórum Suðurverks að berja starfsmenn 2b ehf., sem fyrirtækið hafði leigt til Suðurverks. Í fréttatíma Stöðvar 2, kl. 1830, 23. október 2005, var fjallað um ofangreindan pistil, og hafði fréttamaðurinn, Jóhannes Kr. Kristjánsson, m.a. viðtal við stefnda, Guðmund Gunnarsson, formann Rafiðnaðarsambands Íslands. Í því viðtali viðhafði stefndi m.a. eftirgreind ummæli. Í fréttatíma Sjónvarpsins kl. 1900, 23. október 2005, var einnig fjallað um pistil Odds Friðrikssonar, og leitaði fréttamaðurinn Magnús Hlynur Hreiðarsson, til stefnda eftir viðbrögðum. Lét stefndi þá meðal annars falla eftirgreind ummæli: Kveða stefnendur málshöfðun þessa nauðsynlega, svo þeir geti hreinsað mannorð sitt og æru. Stefndi máls þessa er formaður Rafiðnaðarsambands Íslands. Hann á einnig sæti í miðstjórn Alþýðusambands Íslands og er einn að forystumönnum íslenzkrar verkalýðshreyfingar. Stefndi kveður málsatvik vera þau, að inn á ársfund ASÍ 20. október 2005 hafi borizt þau tíðindi frá yfirtrúnaðarmanni stéttarfélaganna í Kárahnjúkum, að forsvarsmaður 2b, starfsmannaleigu, sem hafði 18 menn í störfum á Kárahnjúkum, hefði PIN númer erlendra starfsmanna sinna og hefði farið inn á bankareikninga starfsmanna og tekið þaðan út fjármuni, sem hann hafi talið, að pólskir starfsmenn sínir skulduðu sér. Einnig hafi komið fram nokkru áður, að hann hefði, ásamt eiginkonu sinni, sagt við verkstjóra á Kárahnjúkasvæðinu, að ef þeir starfsmenn, sem þeir væru að leigja frá þeim, væru ekki þægir og gengju umyrðalaust til vinnu sinnar, ætti að berja þá. Vegna þessara tíðinda hafi stefndi haldið ræðu á fundinum, þar sem hann hafi m.a. sagt þetta: Um alla Vestur-Evrópu spretta nú upp fyrirtæki þar sem koma fram einstaklingar sem sjá möguleika á því að hagnast á því að nýta sér bága stöðu verkafólks úr Austur-Evrópuríkjum. Þessir dólgar setja upp búllur þar sem þeir bjóða þetta fólk til hvers konar starfa á niðursettu verði. Sumir þessara leigudólga velja sér starfssvið að flytja inn stúlkur og börn sem þeir selja í kynlífsþrældóm, aðrir velja sér það starfssvið að leigja þetta ólánsama fólk í þrældóm í byggingarvinnu. Aðferðir og viðhorf þessara dólga eru nákvæmlega þau sömu og framkoman við þetta fólk er hin sama. Hugsunarháttur þessara manna er nákvæmlega hinn sami, gildir þá einu hvaða svið þeir velja. Fólkinu eru settir afarkostir, ef það fer ekki í einu og öllu eftir því sem leigudólgarnir vilja, þá glatar það tilverurétti og er komið í óviðráðanlegar fjárhagslegar skuldbindingar við dólgana. Þetta er umhverfi sem við brutum af okkur á fyrri hluta síðustu aldar. Manni verður ómótt við það að sjá til þessara dólga og ekki batna ónotin þegar lögmennirnir stíga fram á sjónarsviðið og verja þetta með því að hreyta ónotum í verkalýðshreyfinguna og gera henni upp alls konar skoðanir um kynþáttafordóma og fleira. Það verður að segjast eins og það er, maður skilur ekki afstöðu stjórnvalda að þau skuli draga fæturna í því að setja lög um starfsmannaleigur á sama tíma og íslenzkum fyrirtækjum er lokað vegna þess að þau standa ekki skil á gjöldum til samfélagsins og virðisaukaskatti. Þá vaða þessir dólgar með aðstoð óvandaðra lögmanna uppi og nýta sér neyð bláfátæks fólks og purrkunarlaust draga þeir sér hluta af launum þeirra. Fréttaviðtöl þau, sem stefnendur vísa til, hafi farið fram nokkrum dögum síðar. Þar hafi stefndi svarað spurningum fréttamanna um starfsmannaleigur um að hann hefði stundum tekið til orða, eins og að ofan sé vísað til. Hvergi í þessum viðtölum eða ofangreindri ræðu hafi starfsmannaleigan 2b verið nefnd á nafn. Skömmu síðar hafi lögmaður 2b sagt, að hann hefði, ásamt umbjóðanda sínum, ákveðið að stefna Guðmundi Gunnarssyni fyrir meiðyrði, „enda væri löngu kominn tími til að láta formann Rafiðnaðarsambandsins standa við einhverjar af gífuryrtum yfirlýsingum sínum.“ Í framlögðum gögnum málsins, sem komi frá yfirtrúnaðarmanni verkalýðsfélaganna á Kárahnjúkum, Oddi Friðrikssyni, komi fram lýsing á þeim atburðum, sem stefndi hafi fjallað um í ræðu sinni. Í bréfi Odds, dags. 18.09. 2005, til Dofra Eysteinssonar hjá Suðurverki ehf., þar sem þessi pólsku verkamenn frá 2b störfuðu, er fundið að því, að launaseðlar fyrir ágústmánuð séu ekki í samræmi við þá ráðningarsamninga, sem yfirtrúnaðarmaður fékk í hendur, og þeim tilmælum beint til Suðurverks, að gengið yrði þá þegar frá nýjum ráðningarsamningum við viðkomandi starfsmenn. Í bréfi yfirtrúnaðarmanns til fastanefndar um virkjunarframkvæmdir, dags. 18.10. 2005, fari hann fram á túlkun fastanefndar á launaseðli, sem borizt hafði frá fyrirtækinu 2b ehf. Á launaseðlana hafði verið bætt frádráttarliðum, sem nefndir hafi verið „útlagður kostnaður“ og „aðkeypt þjónusta“. Í tölvupósti lögmanns 2b, dags. 21.10. 2005 sé kvartað yfir því, að yfirtrúnaðarmaður dreifi til fjölmiðla trúnaðargögnum úr bókhaldi 2b ehf., og kveðst stefndi telja, að þar sé væntanlega átt við umrædda launaseðla til starfsmannanna. Í tölvupósti yfirtrúnaðarmanns til starfsmanna nokkurra verkalýðsfélaga, dags. 22.10. 2005, greini hann þeim frá því, að hann hafi komizt að því, að starfsmannaleigan 2b hafi verið að fara inn á bankareikninga tveggja starfsmanna, án heimildar. Þar komi einnig fram, að 2b hefðu bannað Pólverjunum að hafa samband við yfirtrúnaðarmanninn, þeir hefðu verið látnir samþykkja fyrir komuna hingað til lands að borga 500 dollara á mánuði til greiðslu kostnaðar á uppihaldi þeirra hérna og að 2b hefði gefið verkstjóra hjá Suðurverki, Grétari Ólafssyni, fyrirmæli um, hvernig skyldi umgangast Pólverjana. Lena Shchavynska, sem titluð sé forstjóri 2b og eiginkona Eiðs, hafi sagt, að bezt væri að lemja þá, væru þeir með eitthvert múður. Þeir væru vanir því. Að lokum hafi yfirtrúnaðarmaður getið þess í þessum tölvupósti, að Pólverjarnir teldu, að póstur þeirra væri skoðaður, og hafi þeir lagt fram aðvörunarbréf, sem einn þeirra hafði fengið. Í tölvupósti yfirtrúnaðarmanns til lögmanns 2b ehf., dags. 22.10. 2005, svari hann ásökunum lögmannsins og greini frá samskiptum sínum við forsvarsmenn 2b. Í tölvupósti yfirtrúnaðarmanns, dags. 23.10. 2005, til sömu aðila hjá verkalýðsfélögunum og áður, greini hann ítarlega frá öðrum fundi með Pólverjunum, þar sem viðstaddur hafi verið pólskur túlkur. Þar hafi ofangreind atriði verið rædd og staðfest af Pólverjunum. Í tölvubréfi, dags. 23.10. 2005, svari yfirtrúnaðarmaður fyrirspurn varðandi póstsendingu til Pólverjanna. Þann sama dag hafi viðtölin við stefnda verið tekin. Nokkrum dögum síðar, hinn 27. október 2005, hafi verið haldinn fundur í fastanefnd Virkjunarsamningsins, þar sem framkoma stefnenda við Pólverjanna hafi verið rædd. Þar sé gerð athugasemd við, að útlagður kostnaður og þóknun séu dregin frá launum og að engar skýringar fylgi þessum frádrætti. Þar sé enn fremur gerð athugasemd við, að launaseðlar séu ekki í réttu formi, og að atvinnurekanda sé óheimilt að endurkrefja starfsmenn eða láta þá taka þátt í kostnaði, sem virkjunarsamningur geri ráð fyrir, að sé greiddur af atvinnurekanda, s.s. vegna húsnæðis, fæðis, vinnufatnaðar og trygginga. Sama gildi um ferðakostnað starfsmanna innanlands, eins og sá kostnaður sé skilgreindur í Virkjunarsamningi. Málsástæður stefnanda Ómerking ummæla í fréttatímum Stöðvar 2 og Sjónvarpsins Hvað varði ofangreind ummæli stefnda, þá sé það mjög alvarlegur hlutur, að stefndi skuli jafna starfsemi fyrirtækisins og framgöngu forsvarsmanna þess, sem starfi eftir þeim leikreglum, sem íslenzk stjórnvöld hafi sett starfseminni, við dólga, sem flytji konur og börn frá Austurlöndum og selji þau í kynlífsþrælkun, sem sé svívirðilegur glæpur, sem margra ára fangelsi liggi við að íslenzkum lögum. Með því að kalla forsvarsmenn fyrirtækisins dólga, verði að telja líklegt, að ásetningur stefnda hafi verið að skapa þau hughrif hjá áhorfendum fréttatíma Stöðvar 2, að stefnendur væru „melludólgar“, sem sé grafalvarleg aðdróttun að æru stefnenda. Hér haldi stefndi áfram að kalla stefnendur dólga, sem flytji inn bláfátækt verkafólk og notfæri sér eymd þess til þess að hagnast á því. Í þessum ummælum stefnda felist alvarleg aðdróttun að æru stefnenda. Þar að auki sé fullyrðing stefnda klárlega röng, þar sem laun hinna pólsku verkmanna á Íslandi séu margföld laun þeirra í Póllandi. Stefnda finnist ekki nóg að gert, því með ofangreindum ummælum geri hann sér lítið fyrir og þjófkenni stefnendur með því að brigsla þeim um, að þeir stingi hluta af launum hins erlenda verkafólks í eigin vasa. Hér ásaki stefndi stefnendur enn á ný um hegningarlagabrot á opinberum vettvangi, án þess að færa fyrir því nokkur rök, og vegi þannig enn og aftur með alvarlegum hætti að æru stefnenda. Vindhögg stefnda haldi áfram, því með framgreindum ummælum fullyrði stefndi, að stefnandi Olena hafi hótað því, að ef hinir pólsku verkmenn væru ekki þægir og góðir, yrðu þeir fluttir hreppaflutningum til Reykjavíkur, þar sem þeirra byðu alls konar „skítadjobb“ og þeir yrðu látnir borga kostnað upp á 80 þúsund krónur og fengju 1 dollara í laun á tímann. Það gefi augaleið, að slík ummæli séu mjög til þess fallin að skaða stefnendur og ímynd atvinnustarfssemi þeirra. Það auki síðan enn á áhrifamátt ummæla stefnda, að þau séu viðhöfð af manni, sem sé í framvarðarsveit íslenzkrar verkalýðshreyfingar. Það sé síðan í takt við annað hjá stefnda, að hann fullyrði í fréttinni, að stefnda Olena sé frá Póllandi, þegar hið rétta sé, að hún sé frá Úkraínu. Stefndi fullkomni síðan skömm sína með ofangreindum ummælum um stefnanda Olenu og fyrirtækið 2b ehf., en þar fullyrði stefndi, að stefnandi Olena gangi á milli verkstjóra austur á Kárahnjúkum og segi þeim að ganga í skrokk á hinum pólsku verkamönnum, séu þeir ekki þægir og góðir. Hér gerist stefndi enn á ný sekur um grafalvarlegar ærumeiðingar og aðdróttanir í garð stefnenda. Það verði að telja, að ummæli stefnda varði við 234., 235., 236., og 237. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og því beri að ómerkja þau með vísan til 1. mgr. 241. gr. almennra hegningarlaga enda ljóst, að ummæli stefnda séu bæði óviðurkvæmileg, tilhæfulaus og smekklaus og til þess fallin að sverta ímynd stefnenda. Hagsmunir stefnenda af því að fá ummælin dæmd dauð og ómerk séu því miklir. Miskabótakrafa Stefnendur byggi á því, að umrædd ummæli stefnda í stafliðum A til H hafi fengið mjög á stefnendur andlega, enda um ærumeiðandi aðdróttanir að ræða, sem bæði séu rangar og bornar fram, án þess að stefndi hafi nokkuð haft fyrir sér. Einnig sé ljóst, að virðing stefnenda hafi beðið hnekki, sem og æra þeirra og persóna. Þá liggi fyrir, að stefnendur hafi atvinnu sína af rekstri starfsmannaleigu, og ímynd fyrirtækisins hafi beðið mikla hnekki vegna hinna tilhæfulausu aðdróttana stefnda. Fjöldi fólks horfi á fréttir Stöðvar 2 og Sjónvarpsins, sbr. dómskjöl nr. 6 og 7, sem séu í opinni dagskrá, og því hafi útbreiðsla ummæla stefnda verið mikil og náð til fjölda fólks, enda ummælin endurtekin ítrekað. Þá hafi verið vitnað til ummæla stefnda í erlendum fjölmiðlum, meðal annars í pólskum fjölmiðlum. Almenn og sérstök varnaðaráhrif skaðabótareglna standi því til þess, að stefnendum verði dæmdar háar miskabætur. Krafa stefnenda um miskabætur sé byggð á 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Við mat á miskabótum vísi stefnendur einnig til grunnraka að baki 234., 235., 236. og 237. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Um frekari rökstuðning fyrir miskabótakröfu stefnenda sé vísað til röksemda, sem settar séu fram í kaflanum hér að ofan undir yfirskriftinni „Ómerking ummæla í fréttatímum Stöðvar og Sjónvarpsins.“ Birting dómsins Tjáningarfrelsi stefnda Hvað varði tjáningarfrelsi stefnda vísi stefnendur til 2. og 3. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar, en tjáningarfrelsi njóti ekki verndar, þegar brotið sé gegn mannorði annarra manna. Málskostnaðarkrafa Þess sé krafizt, að stefndi greiði stefnendum málskostnað og sé krafan byggð 130. gr. l. nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þess er krafizt, að dæmdur málskostnaður beri virðisaukaskatt. Um lagarök, vísi stefnendur til 234., 235., 236., 237. gr. og 1. og 2. mgr. 241. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sem og grunnraka þeirra, sem búi að baki framangreindum lagagreinum. Þá vísi stefnendur til 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Krafa stefnenda um vexti og dráttarvexti á miskabótakröfu sé byggð á IV. kafla vaxtalaga nr. 38/2001. Þá sé krafa um málskostnað byggð á 130. gr. l. nr. 91/1991. Málsástæður stefnda Stefndi kveðst byggja sýknukröfu sína á tjáningarfrelsi 73. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944, sbr. 11. gr. stjórnskipunarlaga nr. 97/1995, sem tryggi mönnum tjáningarfrelsi. Hann vísi enn fremur til 10. gr. laga nr. 62/1994 um mannréttindasáttmála Evrópu, og telji, að réttur hans til að tjá sig með þeim hætti, sem hann hafi gert, rúmist innan þessara lagareglna, eins og bæði íslenzkir dómstólar og Mannréttindadómstóll Evrópu hafi túlkað tjáningarfrelsið í dómum sínum hin síðari ár. Ummælin telji hann hvorki vera refsiverð né bótaskyld. Stefndi sé formaður í fjölmennum samtökum iðnaðarmanna og einn af forystumönnum í íslenzkri verkalýðshreyfingu. Það sé ekki bara réttur hans, heldur einnig skylda, að benda á og taka fast á öllum þeim atvinnurekendum, sem brjóti á launafólki, í hvaða mynd sem er. Það sé hluti af hans starfi að tryggja, að kjarasamningar séu haldnir og að standa vörð um réttindi verkafólks, og verði hann þess var, að réttur þess sé brotinn, hljóti hann að bregðast hart við. Ummæli stefnda séu viðhöfð í tengslum við tiltekið mál á Kárahnjúkum, sem mjög hafi verið í fréttunum á þessum tíma, en þrátt fyrir að svo sé, nafngreini stefndi aldrei stefnendur máls þessa eða það fyrirtæki, sem þau reki. Því sé mjög langsótt að halda því fram, að ummæli stefnda geti ein verið meiðandi eða særandi fyrir stefnendur. Lögð hafi verið fram skjalleg gögn, sem lýsi málinu ítarlega. Þar komi fram, að tilefni ummælanna hafi verið alvarleg samningsréttarleg brot fyrirtækis stefnenda á erlendum starfsmönnum, sem hér hafi starfað á þeirra vegum. Öll dæmi, sem stefndi tiltók, séu höfð eftir heimildarmönnum fyrir austan. Séu ummælin, sem stefnt sé út af, skoðuð, sjáist, að þau séu að nokkru leyti slitin úr samhengi við þá ræðu, sem hann hafi haldið á ársfundi ASÍ. Það breyti þó ekki því, að ekkert í þessum ummælum sé þess efnis að geti talizt refsivert. Sé farið yfir einstök ummæli, sem krafizt sé, að verði dæmd dauð og ómerk, sé fyrst að nefna eftirfarandi: Ummæli á Stöð tvö A. „...að svona dólgar sem koma svona fram við fólk að þetta er í sjálfu sér nákvæmlega sama tóbakið og þeir sem eru að flytja konur frá Austurlöndum og börn og selja þau í kynlífsþrælkun.“ Þarna vísi stefndi til þess, að innflutningur á verkafólki sé háður stífum reglum. Brot á þeim reglum varði innflytjendur refsingu. Fyrirtæki stefnenda hafi ekki verið að fara eftir reglum á þessum tíma. Hugtakið dólgur þýði í orðabók Menningarsjóðs 1. digur, klunnalegur og illilegur maður; tröll. 2. óvinur. Tilgáta stefnenda um, að með þessu hafi stefndi verið að skapa hughrif og líkja þeim við melludólga, eigi því ekki við rök að styðjast og skýrist kannski af hans eigin ímyndunarafli. B. „Þarna eru dólgar að flytja inn bláfátækt verkafólk og notfæra sér eymd þess til þess að hagnast á því.“ Stefnendur telji, að með þessu orðalagi vegi stefndi að æru þeirra. Áður hafi orðið dólgur verið skýrt út. Stefnendur réttlæti brot sín á pólsku verkafólki með því, að laun hér á landi séu margföld laun verkafólks í Póllandi. Þess vegna sé í lagi að brjóta á þeim rétt hér. C. „Þeir eru að stinga hluta af launum þessa fólks í eigin vasa.“ Stefnendur telji, að með þessu sé stefndi að þjófkenna þá. Hér vísi stefndi til þess, að í málinu liggi fyrir fundargerð fastanefndar Virkjunarsamnings, þegar mál fyrirtækis stefnenda var þar til umfjöllunar. Þar komi fram, að atvinnurekanda sé með öllu óheimilt að krefja starfsmenn sína um greiðslu á ýmsum tilfallandi kostnaði, sem hann stofni til í þágu síns atvinnurekstrar, hvort sem sá kostnaður varði starfsmenn sérstaklega eða aðra þætti atvinnustarfseminnar, nema um sé að ræða endurgreiðslur vegna hlunninda, sem veitt séu umfram ákvæði laga og kjarasamninga, og endurgreiðslan byggi á samningi atvinnurekandans og starfsmanns. D. „Eiginkona þessa manns, sem er samlandi þessara manna, það er að segja pólsk kona, hún er að hóta því að ef þeir séu ekki þægir og góðir þessir menn þá verði þeir fluttir til Reykjavíkur og settir í alls konar skítadjobb og þeir verði látnir borga 80 þúsund kall kostnað og fyrir 1 dollara á tímann.“ Stefndi viðurkenni, að hafa haldið, að stefnandi máls þessa, Olena Shchavynska, væri pólsk, en ekki úkraínsk, en telji, að ekki sé hægt að refsa sér fyrir þau mistök. Að öðru leyti vísi hann til tölvupósts frá aðaltrúnaðarmanni verkalýðsfélaganna í Kárahnjúkum 23. október 2005, þar sem greint sé frá fundi, sem hann hafi átt með Pólverjunum. Þar hafi þeir lýst því, að stefnandi hefði skýrt þeim frá því strax eftir komuna til Keflavíkur, að ef þeir stæðu sig ekki í vinnu, tæki hann þá til Reykjavíkur, þar sem þeir yrðu settir í hvaða vinnu, sem er, fyrir einn USD á tímann, og borguðu honum 80.000 USD, sem væri sá kostnaður, sem hann hefði þurft að bera vegna komu þeirra til landsins. E. „Og hún gengur á milli verkstjóranna austur á Kárahnjúkasvæði og segir að ef þeir eru ekki þægir og góðir þessir Pólverjar að þá skuli þeir bara ganga í skrokk á þeim.“ Stefndi vísi hér aftur til tölvupósts frá yfirtrúnaðarmanni með lýsingum verkstjóranna á svæðinu af samskiptum þeirra við stefnanda, Olenu. Ummæli í fréttatíma Sjónvarpsins F. „Síðan eru okkur sýndir einhverjir launaseðlar sem eru svo bara tóm della. Og síðan eru okkur sýndir ráðningarsamningar sem að þeir kannski hafa aldrei séð sjálfir, þannig að þetta er svona bara skipulögð glæpastarfsemi, það er ekki hægt að kalla þetta neitt annað.“ Hér sé stefndi að vísa til lýsingar af fundi aðaltrúnaðarmanns verkalýðsfélaganna með stefnendum og Pólverjunum, sem fram komi í tölvupósti 23. maí, en þar komi í ljós, að stefnendur hefðu ráðið Pólverjana hingað til starfa á allt öðrum kjörum en hér gildi. Enn fremur liggi fyrir í málinu launaseðlar, sem verið sé að vitna til og brjóti í bága við ákvæði Virkjunarsamnings, svo og ráðningarsamningar Pólverjanna á eyðublaði frá Vinnumálastofnun, séu á íslenzku og ensku, en þeir skilji hvorki íslenzku né ensku. Ummælin séu auk þess slitin hér úr samhengi, því þegar stefndi sé hér að vísa til skipulagðrar glæpastarfsemi, sé hann að vísa til framkomu stefnenda og fyrirtækis þeirra í garð Pólverjanna í heild sinni. G. „Já, konan, pólska konan, sem er annar eigandi þessa fyrirtækis, hún fór og sagði við verkstjórann, einn af verkstjórunum þarna upp frá, að ef að þeir væru með eitthvert múður þessir Pólverjar þá ætti bara að lemja þá, þeir væru vanir því úr sínu heimalandi.“ Enn er stefndi hér að vísa til frásagnar aðaltrúnaðarmanns og þess, sem verkstjóri Suðurverks greindi honum frá. Þetta séu sömu frásagnirnar og getið sé um í e- lið hér að framan. H. „Ja, við ætlum að fletta ofan af þessu fyrirtæki bara alfarið og við erum að vinna í því núna.“ Hér vísi stefndi til þeirrar vinnu, sem sé í gangi hjá aðaltrúnaðarmanni og starfsmönnum verkalýðsfélaganna. Augljóslega hafi verið brotinn réttur á umræddum starfsmönnum á Kárahnjúkum og hafi því verið nauðsynlegt að afla gagna og taka málið upp á réttum stöðum. Það hafi svo verið gert í fastanefnd Virkjunarsamningsins fimmtudaginn 27. október 2005. Ummæli stefnda séu, eins og áður segi, tilkomin vegna frásagnar aðaltrúnaðarmanns á Kárahnjúkum af samskiptum stefnenda við starfsmenn sína. Frásögnin gefi til kynna margvísleg brot á kjarasamningi, og hljóti ummælin því að vera fullkomlega eðlileg undir þeim kringumstæðum. Þau geti ekki talizt brot á 234., 235., 236. eða 237. gr. almennra hegningarlaga, og ekkert í þeim geti talizt óviðurkvæmilegt, tilhæfulaust eða smekklaust eða til þess fallið að sverta ímynd stefnenda. Miskabótakrafa Því sé alfarið hafnað, að stefnendur eigi nokkurn rétt á greiðslu miskabóta með vísan til 26. gr. skaðabótalaga. Ummælin geti hvergi talizt ærumeiðandi þegar af þeirri ástæðu, að stefnendur höfðu með framkomu sinni og brotum á kjarasamningum gefið fullkomið tilefni til þeirra ummæla, sem stefndi viðhafði. Birting dómsins Stefndi mótmæli kröfu um, að honum verði gert að kosta birtingu dóms í málinu. Fari svo, að dómurinn komist að þeirri niðurstöðu, að stefndi hafi gerzt brotlegur við meiðyrðalöggjöf, beri á það að líta, að hann hafi aldrei nafngreint stefnendur sjálfa eða fyrirtæki þeirra. Engin leið sé fyrir almenning að átta sig á því, hvaða fyrirtæki eða einstaklingar eigi hér í hlut. Meira að segja hafi stefndi talið annan stefnenda vera pólskan, en ekki úkraínskan, þannig að enn erfiðara ætti að vera fyrir fólk að tengja fyrirtæki stefnenda við ummæli stefnda. Um kröfu um málskostnað sé vísað til 130. gr. einkamálalaga nr. 91/1991. Um kröfu til virðisaukaskatts sé vísað til l. 50/1988. Forsendur og niðurstaða Fyrir dóminn komu til skýrslugjafar, auk stefnenda og stefnda, Jóhannes Kr. Kristjánsson, Magnús Hlynur Hreiðarsson, Oddur Friðriksson, María Valgeirsson, Birgir Sigurðsson og Pálmi Sigfússon. Það er ágreiningslaust, að stefndi lét þau orð falla, sem greinir í stefnukröfum, í umræddum sjónvarpsviðtölum. Lýtur krafa stefnanda annars vegar að ummælum, sem stefndi viðhafði í viðtali í fréttatíma Stöðvar 2 þann 23. október 2005, klukkan 18:30, og hins vegar í fréttatíma Sjónvarpsins þann 23. október 2005, klukkan 19:00. Verður fyrst fjallað um ummælin, sem viðhöfð voru á stöð 2. Samkvæmt dskj. nr. 4, sem er útprentun af frétt stöðvarinnar, voru ummæli stefnanda samkvæmt stafliðum A, B og C viðhöfð í beinu samhengi í fréttatímanum og ummælin samkvæmt stafliðum D og E nokkru síðar í sama fréttatíma, einnig í beinu samhengi. Stefnandi, Eiður Eiríkur, skýrði svo frá fyrir dómi, að hann kannaðist ekki við að hafa gefið heimild til að leggja hendur á starfsmenn sína eða gefið slíkt í skyn. Þá kvaðst hann ekki kannast við að hafa viðhaft ummæli samkvæmt staflið D, sem eignuð eru meðstefndu, Olenu. Stefnandi, Olena, skýrði svo frá fyrir dómi m.a., að hún kannaðist ekki við að hafa viðhaft þau ummæli, sem henni eru eignuð samkvæmt stafliðum D og E í kröfugerð. Þá kvað hún rangt, að stefnendur hefðu verið að stinga hluta af launum hinna pólsku verkamanna í eigin vasa. Þeim hefðu verið greidd full laun, sem þeim hafi borið, en það hafi verið samið um, að draga frá kostnað vegna sígaretta, símakorta og farmiða fyrir starfsmennina. Hún kvaðst ekki hafa gefið forsvarsmönnum Suðurverks neinar sérstakar leiðbeiningar um framkomu við Pólverjana, maðurinn hennar hefði séð um þann þátt. Hún hefði gefið Pólverjunum þær leiðbeiningar varðandi samskipti við Íslendinga, að þeir ættu bara að aðlagast hópnum og allir ættu að vinna saman. Ekki hafi gilt neinar sérstakar reglum um það, ef Pólverjarnir brytu af sér í starfi eða hlýddu ekki fyrirmælum. Stefndi, Guðmundur, skýrði svo frá fyrir dómi m.a., að ástæða þess, að hann fór í sjónvarpið í umdeild viðtöl, hafi verið fréttir, sem borizt hefðu inn á ársfund Alþýðusambandsins um það, að fyrirtækið 2b hefði farið inn á, eða hefði haft undir höndum pinnúmer bankareikninga starfsmanna sinna og hefði tekið út af þeim reikningum fjármuni án samráðs við reikningseigendur. Hann hafi aldrei nefnt nafnið 2b í fjölmiðlum, hann hafi alltaf talað almennt um starfsmannaleigur og þær leigur, sem valdið hafi vandamálum. Aðspurður kvaðst hann þó hafa verið að vísa til stefnanda, Olenu, þegar hann talaði um „eignkonu þessa manns“ undir stafliðum D og E í kröfugerð. Séu þær fullyrðingar hafðar eftir trúnaðarmönnum og túlki. Aðspurður um hvaða merkingu hann leggi í orðið „dólgur“ kvað hann þetta orð vera almenna málvenju og notað t.d. um fólk, sem hrifsar til sín gæði, sem aðrir eiga, og nefndi sem dæmi orðið „flugdólgur“ sem ætti við þegar einstaklingur hrifsar til sín frið í flugvél frá öðrum farþegum. Fallast má á með stefnda, að stjórnarskráin tryggir mönnum málfrelsi. Hins vegar firrir sá réttur hann ekki ábyrgð á orðum sínum, sbr. 2. mgr. 73. gr. stjskr. Verður nú fjallað um hvert hinna umstefndu ummæla fyrir sig. A. „... að svona dólgar sem koma svona fram við fólk að þetta er í sjálfu sér nákvæmlega sama tóbakið og þeir sem eru að flytja konur frá Austurlöndum og börn og selja þau í kynlífsþrælkun.“ Stefndi vísar til skilnings síns á orðinu dólgur varðandi þennan kröfulið. Hugtakið þýði samkvæmt orðabók Menningarsjóðs „digur, klunnalegur og illilegur maður, tröll, óvinur“. Sé röng sú tilgáta stefnenda, að stefndi hafi verið að líkja þeim við melludólga, og eigi hún ekki við rök að styðjast. Hjá því verður ekki horft, að í ummælum sínum, þar sem stefndi nefnir stefnendur „dólga“ líkir hann framkomu þeirra jafnframt við starfsemi þeirra, sem selja konur og börn í kynlífsþrælkun. Það er ljóst, að slík starfsemi er bæði ólögmæt og refsiverð, og hefur stefndi ekki á nokkurn hátt réttlætt þessa samlíkingu. Verða ummæli þessi því þegar af þeim sökum ómerkt, en af greinargerð stefnda verður ráðið, að ummælum þessum hafi verið beint að stefnendum og fyrirtæki þeirra, auk þess sem það verður ráðið af samhenginu, eins og það birtist í fréttatímanum. B. „Þarna eru dólgar að flytja inn bláfátækt verkafólk og notfæra sér eymd þess til þess að hagnast á því.“ Svo sem áður er getið, birtust þessi orð í beinu framhaldi af ummælum undir staflið A og verður ráðið af greinargerð stefnda, sem og af samhengi við fyrri staflið, að ummælum þessum hafi verið beint að stefnendum og fyrirtæki þeirra. Í málatilbúnaði stefnda hefur ekkert komið fram, sem styður þau ummæli, sem þarna eru viðhöfð, og ber því þegar af þeim sökum að ómerkja þau. C. „Þeir eru að stinga hluta af launum þessa fólks í eigin vasa.“ Fyrir liggur í málinu, að á annar tugur hinna pólsku starfsmanna stefnenda sá sig knúinn til að leita dómstóla í því skyni að fá leiðréttingu launa sinna, þar sem deilt var um heimild stefnenda til að draga ýmsan útlagðan kostnað frá launum þeirra, um réttindi verkamannanna til launa út ráðningartíma samkvæmt ráðningarsamningi og loks um greiðslu flugfarseðils til Póllands. Í dómi Héraðsdóms Austurlands í máli nr. E-293/2005, sem einn hinna pólsku verkamanna höfðaði á hendur fyrirtækinu 2b, var talið sannað að yfirlit yfir útlagðan raunkostnað annars vegar og áætlaðan kostnað hins vegar væru ekki í samræmi við frádreginn útlagðan kostnað á launaseðlum stefnanda málsins. Þá þóttu skýringar fyrirsvarsmanna 2b ekki trúverðugar varðandi frádrátt vegna fyrirframgreiddra launa. Var talið, að fyrirtækinu hefði verið óheimilt að draga liðlega kr. 136.000 af launum stefnanda, auk þess sem aðrar kröfur hans voru teknar til greina. Með vísan til þessa er ekki fallizt á, að framangreind ummæli verði ómerkt. D. „Eiginkona þessa manns, sem er samlandi þessara manna, það er að segja pólsk kona, hún er að hóta því að ef þeir séu ekki þægir og góðir þessir menn þá verði þeir fluttir til Reykjavíkur og settir í alls konar skítadjobb og þeir verði látnir borga 80 þúsund kall kostnað og fyrir 1 dollara á tímann.“ Stefndi kvaðst hafa þessi ummæli eftir trúnaðarmanninum, Oddi Friðrikssyni. Vitnið, Oddur, skýrði svo frá fyrir dómi m.a., að hann hefði þessi ummæli eftir Grétari Ólafssyni, starfsmanni Suðurverks, og öðrum ónafngreindum manni. Hann kvað Grétar hafa heyrt fyrirsvarsmenn 2b viðhafa þessi ummæli. Við aðalmeðferð lýsti lögmaður stefnda því yfir, að Grétar Ólafsson, sem ætlunin hafði verið að leiða fyrir dóminn, hefði skýrt sér frá því, að hann hvorki talaði né skildi ensku, og því gæti hann ekkert borið um deiluefni í máli þessu. Með vísan til framanritaðs eru framangreind ummæli ósönnuð og ber því að ómerkja þau. E. „Og hún gengur á milli verkstjóranna austur á Kárahnjúkasvæði og segir að ef þeir eru ekki þægir og góðir þessir Pólverjar að þá skuli þeir bara ganga í skrokk á þeim.“ Um ummæli samkvæmt þessum lið gildir það sama og segir hér að framan um staflið D, en stefndi hefur ekki getað sannað, að stefnendur hafi viðhaft þau fyrirmæli, sem hann sakar hana um. Verður nú vikið að ummælum, sem viðhöfð voru í fréttatíma sjónvarpsins. Samkvæmt dskj. nr. 5, sem er útprentun úr fréttatíma sjónvarpsins, þegar ummæli samkvæmt stafliðum F, G og H féllu, þykir ekki málum blandið, að átt er við stefnendur og fyrirtæki þeirra, en stefndi hefur viðurkennt, að þar sem hann talar um pólska konu, sé átt við stefnanda, Olenu, enda þótt rangt sé farið með uppruna hennar. Verður þá fjallað um einstaka kröfuliði úr þessum fréttatíma. F. „Síðan eru okkur sýndir einhverjir launaseðlar sem eru svo bara tóm della. Og síðan eru okkur sýndir ráðningarsamningar, sem að þeir kannski hafa aldrei séð sjálfir, þannig að þetta er svona bara skipulögð glæpastarfsemi, það er ekki hægt að kalla þetta neitt annað.“ Eins og rakið er hér að framan, þar sem fjallað var um dómsmál fyrir Héraðsdómi Austurlands vegna launakrafna hinna pólsku verkamanna, má telja upplýst, að útgefnir launaseðlar til verkamannanna voru á þessum tíma ekki í samræmi við þau laun, sem þeim bar með réttu. En vegna samhengisins við síðari hluta ummælanna, þar sem stefndi líkir útgáfu þessara launaseðla, og ráðningarsamningum við skipulagða glæpastarfsemi, án þess að hafa fært að því nokkur rök, þykir rétt að ómerkja ummælin í heild sinni samkvæmt þessum staflið. G. „Já, konan, pólska konan, sem er annar eigandi þessa fyrirtækis, hún fór og sagði við verkstjórann, einn af verkstjórunum þarna upp frá, að ef að þeir væru með eitthvert múður þessir Pólverjar þá ætti bara að lemja þá, þeir væru vanir því úr sínu heimalandi.“ Um staflið G gildir hið sama og rakið er hér að ofan í umfjöllun um staflið E, en ummælin eru efnislega hin sömu. Verða þau því ómerkt. H. „Ja, við ætlum að fletta ofan af þessu fyrirtæki bara alfarið og við erum að vinna í því núna.“ Ekki er fallizt á, að ummæli samkvæmt staflið H séu af þeim toga, að ómerkja beri þau að kröfu stefnenda, enda liggur fyrir, að á þessum tíma var í gangi vinna hjá verkalýðsfélögunum, sem laut að rannsókn á meintum brotum á kjarasamningum hinna pólsku verkamanna, sem m.a. voru staðreynd að hluta með dómum Héraðsdóms Austurlands, svo sem áður er rakið. Verður að skoða ummælin í ljósi þessa. Stefnendur gera hvort um sig kröfu um greiðslu kr. 1.000.000 í miskabætur úr hendi stefnda, en til vara annarrar fjárhæðar að mati dómsins. Fallast má á með stefnendum, að ummæli þau, sem ómerkt verða, séu meiðandi fyrir stefnendur og til þess fallin að skerða æru þeirra og ímynd fyrirtækis þeirra. Enda þótt stefndi hafi ekki nefnt nöfn stefnenda eða nafn fyrirtækis þeirra og farið rangt með þjóðerni stefnanda, Olenu, mátti þeim, sem til þekktu, engu að síður vera ljóst, samhengisins vegna, að ummælin lutu að stefnendum og starfsemi þeirra. Hafa stefnendur þannig orðið að þola ærumeiðandi aðdróttanir, án þess að stefndi hafi sýnt fram á réttmæti þeirra. Verða stefnendum því ákveðnar miskabætur samkvæmt b-lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Með hliðsjón af atvikum og þegar það er virt, að öll þau ummæli, sem verða ómerkt beinast að stefnanda, Olenu, þykja miskabætur henni til handa hæfilega ákveðnar kr. 500.000. Bætur til handa stefnanda, Eiði Eiríki, þykja með hliðsjón af málsatvikum öllum hæfilega ákveðnar kr. 300.000. Vaxtakrafa stefnenda hefur ekki sætt sérstökum andmælum. Ber fjárhæðin dráttarvexti frá 11. maí 2006, en vaxtakrafa er ekki skýr fram að þeim tíma, þar sem ekki kemur fram, hverra vaxta er krafizt. Jafnframt ber að taka til greina kröfu stefnenda um greiðslu kostnaðar við birtingu dóms. Stefnendur hafa ekki lagt fram nein gögn um slíkan kostnað. Verður sú fjárhæð því dæmd að álitum og þykir hæfilega ákveðin í einu lagi til handa báðum stefnendum kr. 200.000. Eftir þessum úrslitum ber að dæma stefnda til að greiða stefnendum málskostnað, sem þykir eftir atvikum hæfilega ákveðinn kr. 500.000. Sigríður Ólafsdóttir héraðsdómari kvað upp dóminn Eftirgreind ummæli, sem viðhöfð voru í fréttatíma á Stöð 2 23. október 2005, klukkan 18:30, eru ómerk: Enn fremur er eftirgreind ummæli, sem viðhöfð voru í fréttatíma Sjónvarpsins 23. október 2005, klukkan 19:00, ómerk: Stefndi, Guðmundur Gunnarsson, greiði stefnanda, Olenu Shchavaynska, kr. 500.000, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt IV. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 frá 11. maí 2006 til greiðsludags, og stefnanda, Eiði Eiríki Baldvinssyni, kr. 300.000, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt IV. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 frá 11. maí 2006 til greiðsludags. Enn fremur greiði stefndi stefnendum in solidum kr. 200.000 til að standa straum af birtingu dómsins í fjölmiðlum. Þá greiði stefndi stefnendum in solidum kr. 500.000 í málskostnað.
|
Mál nr. 379/2010
|
Kærumál Gjaldþrotaskipti Hlutafélag Ábyrgð
|
7. janúar 2005 gaf O hf. út skuldabréf í flokki sem nefndur var OGVODA 05 1 og seld voru á verðbréfamarkaði. Heiti O hf. var síðar breytt í D hf. Stjórn þess félags gerði 12. september 2006 áætlun um skiptingu þess í tvö félög sem annars vegar urðu T hf. og hins vegar félags, sem síðar varð Í hf. Skipting félaganna miðaðist við 1. júlí 2006, en við hana færðist sem svaraði 45% eigin fjár D hf. til T hf. og 55% til hins félagsins. Þann 23. júní 2009 fékk T hf. staðfestan nauðasamning sem fól meðal annars í sér að T hf. gerði upp kröfur lánardrottna vegna skuldabréfanna þannig að þeir fengju greiddar kröfur sínar á hendur félaginu með hlutum í því, sem að nafnverði svöruðu til 20% af kröfu hvers og eins. Þann 2. júlí 2009 var Í hf. tekið til gjaldþrotaskipta og lýsti T hf. kröfum í búið vegna skuldabréfanna. Hélt T hf. því fram að um ábyrgðarskuldbindingu hefði verið að ræða af sinni hálfu þegar T gerði upp kröfur lánardrottna vegna skuldabréfanna og ætti T hf. því endurkröfurétt gagnvart þrotabúi Í hf. Skiptastjóri Í hf. hafnaði kröfu T hf. og krafðist T hf. þess fyrir dómi að krafa félagsins að fjárhæð 572.290.920 krónur eða sem svaraði 20% af heildarfjárhæð skuldabréfanna, yrði viðurkennd við gjaldþrotaskipti Í hf. Í dómi Hæstaréttar kom fram að þótt það leiddi af ákvæðum 3. mgr. 133. gr. laga nr. 2/1995 um hlutafélög að félögin tvö, sem urðu til við skiptingu D hf., hefðu borið óskipta ábyrgð á skuldbindingum þess félags við lánardrottna sína, þá færi eftir samningi um skiptingu félagsins hvort nýju félaganna tveggja bæri endanlega ábyrgð á hverri skuld í uppgjöri milli þeirra innbyrðis. Eins og málið var lagt fyrir yrði ekkert ráðið um það hvort Í hf. hefði fremur en T hf. að endingu verið ætlað að bera skuldir við lánardrottna samkvæmt skuldabréfunum. Hefði T hf. ekki sýnt fram á að félagið ætti framkröfu á hendur þrotabúi Í hf. vegna þeirra 20% af kröfum samkvæmt skuldabréfunum, sem hann hafði nú þegar eða kynni síðar að standa skil á. Var kröfu T hf. því hafnað.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 4. júní 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 15. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 21. maí 2010, þar sem hafnað var að viðurkenna kröfu sóknaraðila að fjárhæð 572.290.920 krónur við gjaldþrotaskipti varnaraðila. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Sóknaraðili krefst þess að framangreind krafa hans verði viðurkennd við gjaldþrotaskiptin og varnaraðila gert að greiða sér kærumálskostnað. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Samkvæmt gögnum málsins gaf Og fjarskipti hf. út skuldabréf 7. janúar 2005 í flokki, sem nefndur var OGVODA 05 1 og seld munu hafa verið á verðbréfamarkaði. Heiti þess félags mun síðan hafa verið breytt í Dagsbrún hf. Stjórn félagsins gerði 12. september 2006 áætlun um skiptingu þess í tvö félög, sem annars vegar yrðu Teymi hf., sóknaraðili þessa máls, og hins vegar félag, sem síðar fékk heitið Íslensk afþreying hf. Þessi skipting félagsins mun hafa gengið eftir og miðast við 1. júlí 2006, en við hana færðist sem svaraði 45% eigin fjár Dagsbrúnar hf. til sóknaraðila og 55% til hins félagsins. Sóknaraðili fékk staðfestan nauðasamning 23. júní 2009, sem fól í sér að lánardrottnar hans fengu greiddar kröfur sínar á hendur honum með hlutum í sóknaraðila, sem að nafnverði svöruðu til 20% af kröfu hvers og eins. Við nauðasamningsumleitanir sóknaraðila mun hafa verið lýst kröfum á grundvelli skuldabréfa í áðurnefndum flokki OGVODA 05 1 að fjárhæð samtals 2.317.778.226 krónur. Sóknaraðili kveðst hafa gert upp kröfur lánardrottna, sem þar komu við sögu, með afhendingu hluta samkvæmt framangreindu, en á hinn bóginn hafi kröfum ekki verið lýst vegna skuldabréfa að fjárhæð samtals 543.676.374 krónur og hafi sóknaraðili aflað sér heimildar til að hækka hlutafé félagsins til að mæta þeim kröfum á síðari stigum ef viðkomandi lánardrottnar gæfu sig fram. Samkvæmt gögnum málsins var bú Íslenskrar afþreyingar hf. tekið til gjaldþrotaskipta 2. júlí 2009. Við gjaldþrotaskiptin lýsti sóknaraðili kröfum, þar á meðal vegna skuldabréfa í fyrrnefndum flokki, jafnt þeim, sem hann hafði þegar gert upp í samræmi við ákvæði nauðasamnings síns, og þeim, sem hann gerði ráð fyrir að verða krafinn um síðar. Skiptastjóri varnaraðili hafnaði þeirri kröfu í skrá, sem hann gerði 25. september 2009 um lýstar kröfur, en með því að ekki tókst að jafna ágreining aðilanna leitaði hann úrlausnar héraðsdóms 2. október 2009 og var mál þetta þingfest af því tilefni 6. nóvember sama ár. Endanleg krafa sóknaraðila fyrir héraðsdómi var sú að við gjaldþrotaskipti varnaraðila yrði viðurkennd krafa hans að fjárhæð 572.290.920 krónur eða sem svaraði 20% af heildarfjárhæð skuldabréfa í flokknum OGVODA 05 1 og er sú krafa hans sem fyrr greinir óbreytt fyrir Hæstarétti. Í hinum kærða úrskurði var réttilega gengið út frá því að þótt það leiði af ákvæðum 3. mgr. 133. gr. laga nr. 2/1995 um hlutafélög að félögin tvö, sem urðu til við skiptingu Dagsbrúnar hf., hafi borið óskipta ábyrgð á skuldbindingum þess félags við lánardrottna sína, þá fari eftir samningi um skiptingu félagsins hvort nýju félaganna tveggja beri endanlega ábyrgð á hverri skuld í uppgjöri milli þeirra innbyrðis. Eins og málið er lagt fyrir verður ekkert ráðið um það hvort Íslenskri afþreyingu hf. hafi fremur en sóknaraðila að endingu verið ætlað að bera skuldir við lánardrottna samkvæmt skuldabréfum í flokknum OGVODA 05 1. Sóknaraðili, sem tók samkvæmt áðursögðu við 45% af eigin fé Dagsbrúnar hf., hefur af þessum sökum ekki sýnt fram á að hann eigi framkröfu á hendur varnaraðila vegna þeirra 20% af kröfum samkvæmt umræddum skuldabréfum, sem hann hefur þegar eða kann síðar að standa skil á. Hinn kærði úrskurður verður því staðfestur. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Teymi hf., greiði varnaraðila, þrotabúi Íslenskrar afþreyingar hf., 250.000 krónur í kærumálskostnað.
|
Mál nr. 250/2007
|
Börn Forsjársvipting Gjafsókn
|
Barnaverndarnefnd R krafðist þess að K og M yrðu svipt forsjá dóttur sinnar sem fædd var 2005. Í málinu var lögð fram sálfræðileg átlitsgerð þar sem fram kom að K og M ættu bæði að baki langa sögu um misnotkun vímuefna og að hvorugt þeirra hefði farið í meðferð vegna vímuefnavanda síns. Hefði K þá meðal annars verið í neyslu á meðgöngutímanum. Þá bentu niðurstöður til þess að eftir að barnið var vistað hjá móðurömmu sinni hefði það sýnt miklar framfarir í þroska og myndað sterk tengsl við móðurömmu sína. Í héraðsdómi, sem var staðfestur með vísan til forsendna hans, sagði að þegar litið væri til gagna málsins væri ótvírætt að daglegri umönnun barnsins hefði verið verulega ábótavant af hálfu K og M þegar það var í þeirra umsjá. Jafnframt væri sýnt fram á að líkamlegri og andlegri heilsu barnsins og þroska væri alvarleg hætta búin ef barnið færi aftur til þeirra vegna augljósrar vanhæfni K og M til að fara með forsjá þess sökum vímuefnaneyslu þeirra og úrræðaleysis við að taka á þeim vanda. Var því talið að skilyrðum fyrir forsjársviptingu samkvæmt barnaverndarlögum nr. 80/2002 væri fullnægt og að önnur vægari úrræði kæmu ekki að haldi.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen, Ingibjörg Benediktsdóttir og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 9. maí 2007. Þau krefjast sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem þeim hefur verið veitt. Dómsorð: Mál þetta, sem dómtekið var 30. mars sl., var höfðað 17. maí 2006 af Reykjavíkurborg vegna Barnaverndarnefndar Reykjavíkur, Ráðhúsi Reykjavíkur, Tjarnargötu 11, Reykjavík, gegn K og M, báðum til heimilis að [...]. Stefnandi krefst þess að stefndu verði samkvæmt a og d liðum 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002 svipt forsjá dóttur sinnar, X, kt. [...], sem nú er í fóstri hjá móðurömmu sinni, A, [...]. Af hálfu stefndu er krafist sýknu af kröfu stefnanda um að þau verði svipt forsjá dóttur sinnar. Einnig er þess krafist að stefnandi verði dæmdur til að greiða stefndu málskostnað að mati réttarins að viðbættum virðisaukaskatti, en stefndu hafi gjafsókn í málinu samkvæmt gjafsóknarleyfi 25. maí 2006. Í greinargerð stefndu, sem lögð var fram 24. maí 2006, var þess krafist að málinu yrði vísað frá dómi en fallið var frá þeirri kröfu í sama þinghaldi. Með bréfi 16. maí 2006 óskaði stefnandi eftir því að mál þetta fengi flýtimeðferð samkvæmt 123. gr. laga nr. 91/1991. Flýtimeðferð var heimiluð 17. maí sama ár og stefna í málinu gefin út sama dag. Málið var þingfest 19. sama mánaðar. Í þinghaldi 24. maí féllst dómari á að aflað yrði matsgerðar um foreldra og barn og var lagt fyrir stefnanda að gera það samkvæmt 2. mgr. 56. gr. barnaverndarlaga. Matsgerðin, þ.e. sálfræðileg álitsgerð, er dagsett 15. desember 2006 og var hún lögð fram í þinghaldi 2. febrúar 2007. Yfirlit um málsatvik og ágreiningsefni Dóttir málsaðila, X, er fædd [...]. Móðir hennar er fædd [...] og var því tæplega 19 ára gömul er stúlkan fæddist en faðirinn 25 ára. Í gögnum málsins kemur fram að stefnda K hafi átt við alvarlegan vímuefnavanda að stríða allt frá 14 ára aldri. Hún var m.a. í þrígang vistuð neyðarvistun vegna fíkniefnaneyslu í ársbyrjun 2001. Í september 2002 úrskurðaði stefnandi að stefnda skyldi vistuð vegna fíkniefnavandamála í tvo mánuði á langtíma meðferðarheimili á vegum Barnaverndarstofu. Með úrskurði dómara í nóvember 2002 var stefnanda heimilað að vista stefndu á viðeigandi heimilum eða stofnunum, allt til 24. september 2003, og var hún í vist á meðferðarheimili á Laugalandi í Eyjafirði í tíu mánuði. Í gögnum málsins kemur fram að starfsmenn heimilisins, sem höfðu áhyggjur af geðheilsu hennar, vildu að gerð yrði úttekt á geðrænu ástandi hennar. Stefnda var lögð inn á Barna- og unglingageðdeild Landspítalans 18. september 2003 vegna vanlíðunar og þunglyndis og var þar til 24. október sama ár. Þrátt fyrir ráðagerðir um að hún færi þá aftur að Laugalandi til áramóta varð ekki úr því en hún var því mótfallin. Í nóvember 2004 tilkynnti lögregla stefnanda að stefnda væri í mikilli neyslu á [...] hjá meðstefnda M sem einnig væri í neyslu og héldi stefndu á einhvern hátt nauðugri hjá sér. Í mars 2005 barst stefnanda tilkynning frá Barnaverndarnefnd Skagafjarðar um að stefnda væri á [...], gengin 6 mánuði á leið, og grunur léki á að hún væri í neyslu. Þá hafði lögreglan á [...] verið kölluð til á hótel á [...] vegna þess að stefndu hefðu stolið öllu úr míníbar á hótelinu. Hinn 20. apríl 2005 tilkynnti Heilsugæslan, miðstöð mæðraverndar, stefnanda að stefnda, sem væri 25 vikur gengin, hefði þrisvar sinnum, eftir að hún var 14-15 vikur gengin, skilað þvagi í lyfjaleit og niðurstöður benzodiazepin og kannabisefna hefðu verið jákvæðar. Í skýrslu lögreglu 10. júní s.á. kemur fram að stefndu voru í hópi manna sem réðust á lögreglubifreið og skemmdu hana. Í það skipti viðurkenndi stefnda K að hafa notað fíkniefni þegar rúmlega mánuður var eftir af meðgöngutíma og síðast sprautað sig með amfetamíni 8. júní. Viku eftir að stefnda K fæddi barn sitt hringdi móðir hennar í bakvakt Barnaverndar og tilkynnti að dóttir sín hefði fyrir stuttu farið með nýfætt barnið af heimilinu en munnlegt samkomulag hefði verið á milli þeirra mæðgna að stefnda dveldi hjá henni næstu mánuði ásamt barninu vegna erfiðleika stefndu. Barnsfaðirinn hefði síðustu daga sífellt verið að koma og ræða við stefndu um það að hún og barnið gætu verið hjá honum að [...]. Faðirinn hefði ekki sýnst vera í neyslu þegar stefnda hefði farið með honum þá um kvöldið. Barnavernd Reykjavíkur gerði 2. ágúst s.á. áætlun um meðferð máls samkvæmt 23. gr. laga nr. 80/2002 og undirritaði stefnda hana. Áætlunina átti að endurmeta 2. nóvember næstan á eftir. Hinn 15. ágúst s.á. var hringt um neyðarlínu í Barnavernd Reykjavíkur og tilkynnt að stefnda væri undir miklum áhrifum í íbúðinni að [...] og að föðuramma barnsins, sem hefði verið ölvuð, hefði farið í næstu blokk með barnið. Starfsmaður Barnaverndar Reykjavíkur fór í íbúðina að [...] og ræddi við bæði stefndu. Þar voru móðir stefnda M ásamt börnum hennar, svo og móðursystir. Starfsmaðurinn taldi ekki forsendur til þess að grípa inn í aðstæður og fór við svo búið. Skömmu eftir miðnætti hringdi stefnda í starfsmann á bakvakt og ræddi hann einnig við stefnda M. Niðurstaðan varð sú að þau kæmu bæði í viðtal hjá Barnavernd Reykjavíkur. Gerð var ný áætlun 26. ágúst s.á. um meðferð máls samkvæmt 23. gr. laga nr. 80/2002 sem stefndu undirrituðu bæði. Áætlunina átti að endurmeta að þremur mánuðum liðnum ef þurfa þætti. Barnið fór hins vegar til móðurömmu sinnar 23. september s.á. vegna óviðunandi aðstæðna hjá stefndu til að hafa barnið en stefndu hafa viðurkennt að þau hafi ekki verið í stakk búin til að sinna barninu sem skyldi. Barnið hefur verið samfellt í umsjá móðurömmu sinnar frá þeim degi í tímabundnu fóstri. Hinn 17. október s.á. óskaði Barnavernd Reykjavíkur eftir því að lögreglan upplýsti um afskipti lögreglunnar af málefnum stefndu K frá 25. júlí. Í svari lögreglu kemur fram að lögreglan hefði haft afskipti af henni þrisvar sinnum, m.a. hefði hún verið handtekin í húsi við Lindargötu fyrir vörslu og meðferð ávana- og fíkniefna. Hinn 18. október s.á. var haldinn fundur í Barnaverndarnefnd Reykjavíkur og var þar til umræðu mál X. Stefndu mættu á fundinn. Bókað er eftir lögmanni stefndu K að hún sé ekki ósátt við það að barnið sé í tímabundnu fóstri í sex mánuði hjá móðurömmu sinni. Einnig er bókað að stefndu vilji nota þessa sex mánuði til að geta bætt sig sem foreldra og til að takast á við foreldrahlutverkið. Barnaverndarnefndin fól síðan starfsmönnum sínum að afla samþykkis móður fyrir því að vista barnið utan heimilis í sex mánuði, sbr. 25. gr. laga nr. 80/2002, og að gera áætlun um meðferð máls samkvæmt 23. gr. sömu laga. Hinn 18. nóvember s.á. komu móðir stefndu K og stjúpfaðir hennar með hana á bráðamóttöku geðdeildar Landspítalans og var hún þar til næsta dags. Í læknabréfi 21. sama mánaðar segir að hún hafi töluverða geðsögu að baki og átt við neysluvanda að stríða. Við komu sé hún sennilegast undir amfetamínáhrifum. Við útskrift var stefndu boðin meðferð en hún vildi ekki þiggja hana. Í byrjun árs 2006 fluttu stefndu á [...] og 16. febrúar það ár gerðu þau samning um sameiginlega forsjá dóttur sinnar. Ráðgjafi Barnaverndar Reykjavíkur gerði tillögu 24. febrúar s.á. um að dóttur stefndu færi í varanlegt fóstur til móðurömmu sinnar. Sömu tillögu gerði ráðgjafinn 14. mars s.á. Barnaverndarnefnd Reykjavíkur úrskurðaði 21. sama mánaðar að barnið skyldi kyrrsett hjá móðurömmu sinni í 2 mánuði frá þeim degi að telja. Krafa stefnanda um forsjársviptingu er byggð á því að ítrekað hafi verið leitast við að aðstoða stefndu við að taka á vandamálum sínum með það að markmiðið að barnið nyti uppeldis þeirra. Önnur og vægari úrræði en forsjársvipting muni ekki skila tilætluðum árangri. Vandi stefndu sé djúpstæður en fíkniefnaneysla þeirra hafi verið hömlulaus sem leitt hafi til þess að vista hafi þurft barnið utan heimilis vegna óviðunandi aðstæðna. Töluverður tími þurfi að líða áður en unnt verði að meta hver árangur verði af því að stefndu neyti ekki lengur fíkniefna. Af hálfu stefndu er vísað til þess að þau hafi tekið sig verulega á og neyti ekki lengur fíkniefna. Engin viðhlítandi gögn hafi verið lögð fram um meint ofbeldi stefnda og ósannað sé að stefndu séu óhæf til að fara með forsjá dóttur sinnar. Forsjársvipting sé alvarlegt inngrip og verði ekki beitt nema ríkar ástæður liggi þar að baki. Ekki hafi verið reynt til þrautar að beita vægari úrræðum en forsjársviptingu. Málsástæður og lagarök stefnanda Af hálfu stefnanda er vísað til þess að barnið hafi lotið forsjár stefndu K frá fæðingu en frá febrúar 2006 hafi bæði stefndu farið með forsjána. Fyrstu tvo mánuðina hafi barnið verið í umsjá stefndu en frá september 2005 hafi það verið í tímabundnu fóstri hjá móðurömmu sinni með samþykki stefndu K. Ástæða fósturvistunar sé vímuefnavandi stefndu og er í því sambandi vísað til úrskurðar Barnaverndarnefndar Reykjavíkur 21. mars 2006 þar sem ákveðið var að barnið skyldi kyrrsett á heimili móðurömmu sinnar samkvæmt a lið 1. mgr. 27. gr. barnaverndarlaga í tvo mánuði frá þeim degi að telja. Afskipti hafi verið af högum telpunnar á grundvelli barnaverndarlaga allt frá því að hún hafi verið í móðurkviði. Móðirin hafi átt við alvarlegan vímuefnavanda að stríða frá 14 ára aldri og verið vistuð ítrekað á vegnum barnaverndarnefndar á meðferðarstofnunum á unglingsaldri og einnig á barna- og unglingageðdeild sökum þess að áhyggjur hafi verið af geðrænum högum hennar. Hún hafi meðal annars verið úrskurðuð af dómstólum til vistunar á meðferðarheimili í allt að eitt ár 22. nóvember 2002. Barnaverndarnefnd hafi borist tilkynning frá lögreglunni rúmum átta mánuðum fyrir fæðingu barnsins vegna áhyggna af hinu ófædda barni. Að mati lögreglunnar hafi stefnda K þá verið í mikilli vímuefnaneyslu ásamt stefnda M. Lögregluna hafi grunað að stefnda K væri hjá stefnda M gegn vilja sínum og hún væri beitt líkamlegu ofbeldi af hans hálfu. Henni hafi verið boðin aðstoð af hálfu barnaverndarnefndar og lögreglu en hún hafi ekki verið reiðubúin að þiggja hana. Tæpum fjórum mánuðum fyrir fæðingu barnsins, 30. mars 2005, hafi tilkynning borist frá barnaverndarnefnd Skagafjarðar um áhyggjur af vímuefnaneyslu stefndu, en stefndu hafi þá dvalið á [...]. Lögreglan hafi haft afskipti af þeim þar sem þau hefðu stolið áfengi af hóteli á staðnum. Starfsmaður Barnaverndarnefndar Reykjavíkur hafi náð símasambandi við stefndu K, en hún hafi sagst vera flutt á [...] og dveldi þar hjá móður stefnda M. Hún hafi sagt starfsmanninum að henni hefði verið nauðgað og hefði hún verið drukkin þegar það gerðist. Um einstakt tilvik hafi verið að ræða en neysla fíkniefna hefði ekki átt sér stað á þessum tíma og hafi hún afþakkað boð um stuðning við að leita sér meðferðar. Hún hafi hins vegar þegið sálfræðiviðtöl og stuðning við kæru á nauðgun. Í tilkynningu frá Miðstöð mæðraverndar 20. apríl 2005 komi fram að stefnda hafði leitað til neyðarmóttöku Fjórðungssjúkrahússins á Akureyri á páskadag, 28. mars 2005, vegna nauðgunar. Í sömu tilkynningu komi fram að þrívegis hefðu fundist fíkniefni við lyfjaleit hjá henni en niðurstöður hafi verið jákvæðar gagnvart kannabisefnum og benzodiazepin. Tilkynning undir nafnleynd hafi borist 27. apríl sama ár vegna áhyggna af barninu, sem stefnda gekk með, sökum vímuefnaneyslu hennar og vannæringar. Í tilkynningunni hafi komið fram að stefnda byggi við mikið harðræði og ofbeldi á heimili sínu og vonast væri til að hægt yrði að koma henni og hinu ófædda barni til bjargar. Stefndu hafi síðan tengst árás á lögreglumenn og eignaspjöll á ómerktri eftirlitsbifreið lögreglu. Í lögregluskýrslu 10. júní 2005 hafi stefnda viðurkennt að hafa notað fíkniefni á þessu tímabili, þ.e. þegar rúmur mánuður hafi verið eftir af meðgöngu barnsins. Hún hafi tilgreint í skýrslunni að hún hefði síðast sprautað sig með amfetamíni 8. júní s.á. Lögreglan í Hafnarfirði hafi tilkynnt um afskipti af stefndu K 13. júní s.á. Þar komi meðal annars fram að við skoðun á handleggjum hennar hafi greinilega mátt sjá nokkur stunguför í báðum olnbogabótum. Stefndu hafi bæði komið í viðtal vegna framangreindra tilkynninga mánuði fyrir fæðingu telpunnar, en þau hafi gert lítið úr vímuefnavanda stefndu K. Þau hafi hins vegar lýst sig reiðubúin til samvinnu við nefndina. Þrátt fyrir það hafi þau ekki komið aftur til viðtals vegna málsins til þess að undirrita áætlun um meðferð máls samkvæmt 23. gr. barnaverndarlaga sem gerð hafi verið í því skyni að styðja fjölskylduna. Stefnda hafi dvalið hjá móður sinni síðustu vikurnar fyrir fæðingu stúlkunnar. Eftir að stúlkan fæddist hafi stefnda ætlað að dvelja áfram hjá móður sinni en viku síðar hafi hún flutt til stefnda M. Þegar starfsmenn barnaverndarnefndar hafi farið degi síðar í vitjun á heimilið hafi þar einnig verið fyrir móðir stefnda M. Gerð hafi verið áætlun um meðferð máls samkvæmt 23. gr. barnaverndarlaga 2. ágúst 2005 sem stefnda K hafi undirritað. Tilkynning hafi borist í gegnum Neyðarlínuna 15. ágúst s.á. um að stefnda K væri undir áhrifum á heimili stefndu og að föðuramma hefði farið með barnið í næsta hús. Starfsmaður barnaverndarnefndar hafi farið á staðinn í fylgd lögreglu og hafi stefndu verið undir áhrifum áfengis en móðursystir stefnda M hafi verið með barnið í næsta húsi. Starfsmaður nefndarinnar hafi metið aðstæður þar viðunandi. Um klukkan eitt hafi verið hringt í starfsmann bakvaktar og tilkynnt að stefndi hefði hringt í vinkonu stefndu K og látið hana hlusta á þegar hann hafi lamið hana en hún hafi hljóðað og kveinkað sér. Vinkona stefndu K hafi hringt í lögregluna í framhaldinu en starfsmanni bakvaktar hafi hins vegar engin tilkynning borist frá lögreglunni vegna þessa. Ný áætlun hafi verið gerð um meðferð máls í samvinnu við stefndu 26. ágúst s.á. Þar hafi verið kveðið á um stuðning við stefndu, meðal annars í formi sálfræðiviðtala, geðlæknisaðstoðar og stuðnings á heimilinu auk óðboðaðs eftirlits. Í framhaldinu hafi stefnda falið móður sinni umsjá telpunnar í nokkra daga, fyrstu vikuna í september. Hún hafi gefið þá skýringu að stefndu ættu í sambúðarörðugleikum og hafi því þurft næði. Nær daglegt samband hafi verið haft við þau, meðal annars í formi aðstoðar við að framfylgja meðferðaráætlun en ekki hafi verið staðið við af þeirra hálfu að mæta í viðtöl eða fara í ávana- og fíkniefnapróf. Stefnda hafi afpantað tíma, sem stúlkan hafi átt í ungbarnaskoðun, en brýnt hafi verið að hún mætti þar sem hún hefði ekki verið vigtuð í tvær vikur. Hún hefði þá þyngst illa og hafi verið ákveðið að komið yrði með hana nokkrum dögum síðar til vigtunar. Síðar í sama mánuði hafi vinkona stefndu K tilkynnt að stefndu hefðu haft í líflátshótunum við hana. Þau hefðu talið að hún hefði tilkynnt að þau hefðu verið í annarlegu ástandi með telpuna. Í september hafi stefnda verið handtekin fyrir vörslu og meðferð ávana- og fíkniefna, en lögreglan hefði verið kölluð að húsi í Lindargötu þar sem stefnda var ásamt þremur öðrum. Fundist hafi á þeim fíkniefni og tæki og tól til neyslu. Barnið hafi verið flutt með sjúkrabifreið á bráðamóttöku 11. september vegna andnauðar. Hún hafi dvalið þar í rúma viku en ekkert hafi komið fram við rannsóknir um ástæður þessa. Þremur dögum eftir útskrift hennar af bráðamóttökunni, 22. september, hafi borist tilkynning um vímuefnaneyslu stefndu. Farið hafi verið á heimilið og þá komið í ljós að telpan væri þá í umsjá móðursystur stefnda í næsta húsi. Móðuramma barnsins hafi tilkynnt 23. september s.á. að það væri komið í hennar umsjá eftir að móðursystir stefnda hefði fengið barnið afhent út um glugga íbúðar stefndu um klukkan fjögur þá um nóttina. Gestkomandi maður hefði afhent henni telpuna og sagt að stefnda K væri ekki heima en stefndi M sofnaður. Stefnda hafi í kjölfarið óskað eftir því að móðir hennar tæki telpuna í sína umsjá tímabundið. Málið hafi fyrst verið lagt fyrir fund barnaverndarnefndar 18. október 2005. Stefndu hefðu þá verið í litlu sem engu sambandi við dóttur sína frá því að stefnda K fól móður sinni umsjá barnsins 23. september. Upplýsingar hafi legið fyrir hjá nefndinni um að stefndu hefðu verið í vímuefnaneyslu á tímabilinu. Stefndu hafi mætt á fund nefndarinnar ásamt lögmanni sínum. Stefnda hafi samþykkt á fundinum að telpan yrði í tímabundnu fóstri hjá móðurömmu sinni í sex mánuði. Stefndu hafi viðurkennt vímuefnaneyslu sína og sagt að þau vildu nota tímann til að bæta sig sem foreldrar og takast á við foreldrahlutverkið. Stefnda K hafi samþykkt að gangast undir forsjárhæfnismat en stefndu hafi ekki viljað hafa samskipti við fósturheimilið, væru þau í neyslu. Stefndu hafi bæði lýst yfir vilja til að fara í vímuefnameðferð. Barnaverndarnefndin hafi falið starfsmönnum að gera áætlun um meðferð máls samkvæmt 23. gr. barnaverndarlaga í samvinnu við stefndu K þar sem meðal annars yrði kveðið á um að hún undirgengist forsjárhæfnismat, leitaði sér vímuefnameðferðar og sækti reglulega viðtöl til starfsmanns nefndarinnar. Hún hafi ekki staðið við þær yfirlýsingar sem hún hafi sett fram á fundi nefndarinnar og ekki undirritað áætlun um meðferð máls. Stefndu hafi ekki leitað sér meðferðar og í engu sinnt umgengni við telpuna. Í nóvember s.á. hafi móðir stefndu óskað eftir aðstoð lögreglu við að ná dóttur sinni út úr íbúðinni er stefndu bjuggu í en grunur hafi leikið á að hún væri í neyslu fíkniefna. Móðir hennar hafi síðan farið með hana á bráðamóttöku geðdeildar Landspítalans. Að mati læknis hafi hún sennilega verið undir áhrifum amfetamíns. Samkvæmt læknabréfi sérfræðings við geðdeildina sé sjúkdómsgreining stefndu geðraskanir vegna ofneyslu á vímuefnum og persónuleikaraskanir. Í lok desember s.á. hafi tveir menn ruðst inn á stefnda M á heimili hans og veitt honum áverka en stefnda K hafi verið vitni að árásinni. Í byrjun janúar 2006 hafi aftur verið reynt að ráðast inn í íbúð hans og hafi útihurðin verið spennt upp með kúbeini. Afskipti hafi verið höfð af báðum stefndu á heimili föðurömmu telpunnar í byrjun janúar 2006 þar sem grunur hafi leikið á að stefndi M hefði beitt stefndu K og eiginmann móður sinnar líkamlegu ofbeldi. Í lögregluskýrslu sé haft eftir móður stefnda M að hann hefði verið í mikilli óreglu og væri hún mjög hrædd við hann enda til alls líklegur. Loks komi þar fram að allir hlutaðeigandi hefðu verið talsvert ölvaðir og/eða undir áhrifum lyfja að mati lögreglu, þar með talin bæði stefndu. Stefndi M hafi verið dæmdur í sjö mánaða fangelsi fyrir brot gegn valdstjórninni með því að hafa bitið lögreglumann sem var við skyldustörf með þeim afleiðingum að hann hlaut fleiður á handarbaki sem blæddi úr. Stefndi var þá smitaður af lifrarbólgu C og hafi látið í veðri vaka að hann væri einnig smitaður af HIV veirunni, en sú hafi ekki verið raunin. Lögreglumaðurinn hafi þurft að bíða í tíu mánuði eftir endanlegum niðurstöðum læknisrannsókna varðandi hugsanlegt smit af veirunni. Í dóminum sé sakarferill stefnda rakinn, en hann hafi meðal annars verið dæmdur fyrir þjófnað, hylmingu, brot gegn áfengislögum, brot gegn lögum um ávana- og fíkniefni, stórfellda líkamsárás, ölvunarakstur og fyrir að aka sviptur ökurétti. Stefndi sitji nú í fangelsi en fái væntanlega reynslulausn í september n.k. Málið hafi verið lagt fyrir barnaverndarnefnd að nýju 7. mars 2006 en því hafi verið frestað að beiðni lögmanns stefndu til 21. sama mánaðar. Á tímabilinu hefðu stefndu gert samning um sameiginlega forsjá og flutt lögheimili sitt á [...]. Á fundinum hefði komið fram að stefndu væru ekki tilbúin til að samþykkja frekara fóstur telpunnar hjá móðurömmu sinni. Hins vegar hafi það verið mat barnaverndarnefndar að það þjónaði hagsmunum telpunnar best að dveljast í varanlegu fóstri hjá henni þar sem vel færi um hana og hún hefði tekið miklum framförum. Stúlkan hefði tengst ömmu sinni en ekki foreldrum sínum vegna langvarandi fjarveru þeirra. Krafa stefnanda um forsjársviptingu byggðist einkum á því að ítrekað hafi verið leitast við að aðstoða stefndu við að taka á vandamálum sínum með það að markmiði að stúlkan nyti uppeldis þeirra. Vandi stefndu sé hins vegar djúpstæður og virtist ávana- og fíkniefnaneysla þeirra vera hömlulaus, sem leitt hafi til þess að telpan hafi þurft að vistast utan heimilis vegna óviðunandi aðstæðna. Undir þeim kringumstæðum njóti hún ekki samskipta við foreldra sína í lengri tíma í senn þar sem stefndu gleymi tilvist hennar í vímuástandi. Einsýnt sé að þau tengslarof geti haft ófyrirséðar afleiðingar fyrir persónuþroska og geðheilsu telpunnar þegar til lengri tíma sé litið. Ávallt hafi verið leitast við að eiga eins góða samvinnu við stefndu um málið og aðstæður hafi leyft. Allt frá fæðingu barnsins hafi stefndu staðið til boða stuðningur barnaverndaryfirvalda með það að leiðarljósi að þau næðu tökum á vímuefnafíkn sinni og gætu annast barnið, en þau hvorki sýnt vilja né getu til þess að taka á sínum málum. Stefndu eigi langa sögu um mikla vímuefnanotkun og vandi þeirra sé djúpstæður. Töluverður tími þurfi að líða frá því að vímuefnanotkun stefndu lauk þar til unnt verði að meta árangur af því. Engin reynsla sé af því að stefndu geti haldið heimili eða að þau séu fær um að skynja þá ábyrgð og bindingu sem fylgi því að ala upp barn. Barnið þekki ekki foreldra sína og hafi ekki tengst þeim. Leitast hafi verið við að beita eins vægum úrræðum gagnvart stefndu og unnt hafi verið hverju sinni, en óhjákvæmilegt hafi reynst að vista telpuna hjá móðurömmu sinni sökum vímuefnaneyslu stefndu. Öll stuðningsúrræðin, sem reynd hafi verið, hafi ekki megnað að skapa telpunni þau uppeldisskilyrði sem hún eigi skýlausan rétt á. Önnur barnaverndarúrræði en forsjársvipting séu því ekki tiltæk nú en brýna nauðsyn beri til að skapa barninu öryggi og umönnun sem það hafi farið á mis við hjá stefndu. Meðalhófsreglunnar hafi verið gætt í hvívetna við meðferð málsins og ekki gripið til viðurhlutameiri úrræða en nauðsyn hafi borið til. Það séu frumréttindi barna að búa við stöðugleika í uppvexti og þroskavænleg skilyrði. Stefndu geti ekki búið barni sínu þau uppeldisskilyrði sem það eigi rétt á. Þótt það séu vissulega mannréttindi foreldra að ala upp börn sín takmarkist forsjárréttur þeirra af þeim mannréttindum barna að njóta forsvaranlegra uppeldisskilyrða. Þegar hagsmunir foreldra og barns vegist á séu hagsmunir barnsins, og hvað því sé fyrir bestu, þyngri á vogarskálunum. Þessi regla sé grundvallarregla í íslenskum barnarétti og komi einnig fram í þeim alþjóðlegu sáttmálum sem Ísland sé aðili að. Hinu opinbera sé skylt að veita börnum vernd svo sem fyrir sé mælt í 3. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar, barnaverndarlögum og samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins. Þá eigi þessi regla sér einnig stoð í 2. mgr. 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 64/1994, og í 24. gr. Alþjóðasamnings um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi. Gögn málsins sýni svo ekki verði um villst að daglegri umönnun, uppeldi og öryggi barnsins verði stefnt í verulega hættu fari foreldrar áfram með forsjá þess. Gögnin sýni einnig að þau séu ekki hæf til að fara með forsjá barnsins vegna vímuefnaneyslu þeirra, andlegra veikinda stefndu K og ofbeldishneigðar stefnda M. Þá sé heilsu og ekki síst þroska barnsins hætta búin fari þau með forsjána eins og málum þeirra sé háttað. Hagsmunir barnsins mæli því eindregið með því að stefndu verði svipt forsjá og að barninu verði komið fyrir í varanlegt fóstur á heimili þar sem vel verði hlúð að því og réttur þess til viðunandi uppeldis og umönnunar tryggður. Ljóst þyki að ekki megi fórna meiri tíma í óvissu en þegar hafi verið gert. Með skírskotun til alls framanritaðs, meginreglna í barnaverndarstarfi, sbr. 4. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002, og gagna málsins, geri stefnandi þá kröfu að stefndu verði svipt forsjá barns þeirra, X, sbr. a og d liðir 1. mgr. 29. gr. sömu laga, enda muni önnur og vægari úrræði ekki skila tilætluðum árangri. Með samkomulagi milli Barnaverndarnefndar Reykjavíkur og Barnaverndarnefndar Skagafjarðar hafi verið ákveðið að barnaverndarnefnd Reykjavíkur héldi áfram vinnslu málsins, sbr. 3. mgr. 15. gr. barnaverndarlaga. Stefnandi vísi til barnaverndarlaga, mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1992, Samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins nr. 18/1992, alþjóðasamnings um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi nr. 10/1979 og laga um meðferð einkamála. Málsástæður og lagarök stefndu Af hálfu stefndu er því alfarið mótmælt að þau verði svipt forsjá dóttur sinnar. Forsjársvipting sé alvarlegt inngrip og verði slík krafa ekki tekin til greina nema ríkar ástæður liggi þar að baki enda sé hverju barni eðlilegt að alast upp hjá eigin foreldrum. Stefndu neiti því ekki að þau hafi átt við vímuefnavanda að stríða, en þau hafi hins vegar tekið sig verulega á í þeim efnum. Þau hafi flutt til [...] og þar hafi þeim verið útveguð íbúð. Þau hafi gengist undir rannsókn vegna lyfjaleitar í þvagi í febrúar og mars 2006 en fram komi í niðurstöðum að ávana- og fíkniefni hafi ekki fundist. Móðir stefnda M búi á [...] en hún sé tilbúin að veita stefndu allan þann stuðning sem henni sé unnt við umönnun og uppeldi dóttur þeirra. Stefndu mótmæli því mati sem fram komi í greinargerð félagsráðgjafa um hæfni þeirra til að fara með forsjá dótturinnar en úrskurður barnaverndarnefndar um að vista barnið utan heimilis sé reistur á greinargerðinni. Þetta mat sé ekki hlutlaust en félagsráðgjafinn hafi haldið áfram með málið eftir að hafa kært stefnda M til lögreglu fyrir hótanir. Meta verði trúverðugleika félagsráðgjafans í ljósi þessa. Kæran hafi verið felld niður en stefndi hafi verið kærður fyrir það sem hann hafi ekki gert. Stefndu geri sér fyllilega grein fyrir því að á tímabili eftir fæðingu dótturinnar hafi þau ekki verið í stakk búin til að sinna henni sem skyldi. Af þeim sökum hafi þau komið henni í fóstur til móðurömmu hennar. Samkvæmt 2. mgr. 29. gr. laga nr. 80/2002 sé gert ráð fyrir því að beita eigi vægari úrræðum en forsjársviptingu en ekki verði séð af sóknargögnum málsins að það hafi verið reynt til þrautar af hálfu stefnanda. Stefndu byggi á því að ósannað sé að þau séu óhæf til að fara með forsjá dóttur sinnar enda hafi ekki verið sýnt fram á það. Engin viðhlítandi gögn hafi verið lögð fram um meint ofbeldi stefnda. Niðurstöður Barnið sem hér um ræðir á rétt á vernd og umönnun eins og önnur börn samkvæmt 1. mgr. 1. gr. barnaverndarlaga. Foreldrum ber samkvæmt 2. mgr. sömu lagagreinar að gegna forsjár- og uppeldisskyldum við börn sín svo sem best hentar hag og þörfum barnanna og þeim ber að búa börnum sínum viðunandi uppeldisaðstæður og gæta velfarnaðar þeirra í hvívetna. Sökum mikillar vímuefnaneyslu sinntu stefndu barninu engan veginn með viðunandi hætti fyrstu vikurnar eftir fæðingu barnsins sem leiddi til þess að barnið fór í fóstur til móðurömmu sinnar 23. september 2005, tveggja mánaða gamalt, eins og þegar hefur komið fram. Á fundi stefndu hjá barnaverndarnefnd 18. október sama ár sögðust stefndu bæði ætla að fara í meðferð vegna vímuefnaneyslu. Á fundinum kom einnig fram að stefnda K var því ekki mótfallin að stúlkan yrði í tímabundnu fóstri í sex mánuði en helst vildi hún að barnið yrði hjá móðurömmu sinni. Með úrskurði barnaverndarnefndar, sem kveðinn var upp 21. mars 2006, var ákveðið að stúlkan skyldi kyrrsett á heimili móðurömmu sinnar samkvæmt a lið 1. mgr. 27. gr. barnaverndarlaga í tvo mánuði frá þeim degi að telja. Í úrskurðinum kemur fram að stefnda hafði ekki staðið við þær yfirlýsingar sem hún hefði gefið á ofangreindum fundi. Hún hafi ekki undirritað áætlun um meðferð máls samkvæmt 23. gr. sömu laga. Stefndu hefðu ekki leitað sér meðferðar og ekki sinnt umgengni við telpuna. Í sálfræðilegri álitsgerð Rúnars Helga Andrasonar, 15. desember 2006, kemur fram að stefndu eigi bæði að baki langa sögu um misnotkun vímuefna og hafi stefnda K meðal annars verið í neyslu á meðgöngutíma. Hvorugt þeirra hafi farið í meðferð vegna vímuefnavanda en þau segist vera hætt að nota vímuefni á eigin forsendum. Þar kemur einnig fram að barnið hafi lítið tengst foreldrum sínum þar sem það hafi lítið verið með þeim. Þess í stað hafi barnið myndað sterk tengsl við ömmu sína sem hafi haft umsjón með því og í raun komið því í móðurstað. Stúlkan hafi verið á eftir í þroska, og þá sérstaklega í hreyfiþroska, en nýlegar niðurstöður bendi til þess að hún sé aldurssvarandi á öllum sviðum þroskans í dag. Hún hafi hlotið mikla umönnun og þjálfun frá sjúkraþjálfa og heima fyrir hjá ömmu sinni. Þrátt fyrir miklar framfarir í þroska bendi barnalæknir á að ástæða sé til að fylgjast náið með framvindu þroskans og sjá til þess að hún hljóti viðeigandi örvun og eftirlit. Í vitnisburði sálfræðingsins fyrir dóminum við aðalmeðferð málsins kom fram að hann teldi að ekki væri nægileg reynsla komin á það hvort erfiðleikar stefndu væru að baki en aðstæður þeirra væru sérstakar í dag, hann í fangelsi og hún barnshafandi. Varðandi vímuefnanotkunina taldi hann þau á byrjunarreit í bataferlinu. Þau gætu náð sér ágætlega á strik síðar en erfitt væri að staðfesta það í dag. Í bréfi barnaverndarnefndar Skagafjarðar 27. mars 2007 kemur fram að stefndu eiga von á barni í júnílok. Þau hafi sótt um félagslegt húsnæði og sóst eftir félagslegri ráðgjöf. Stefndi M hafi farið í afplánun á fimm mánaða fangelsisdómi í fangelsinu á Akureyri 17. janúar 2007. Hann hafi farið reglulega í próf til að sýna fram á að hann sé án fíkniefna og sent afrit af niðurstöðum sem sýni að hann hafi staðið sig hvað þetta varði. Stefnda K sé í reglulegu sambandi við félagsráðgjafa og fari í sálfræðileg viðtöl. Hún fari í lyfjaleit í þvagi vikulega og ekkert komi annað fram en að hún sé án vímuefna. Hún sé húsnæðislaus en búi sem stendur hjá móður meðstefnda. Á því heimili séu ekki kjöraðstæður til stuðnings, enda sé heimilið undir eftirliti barnaverndarnefndar vegna aðstæðna þeirra barna sem þar búi, en foreldrar þeirra eigi bæði við áfengisvanda að stríða. Lítil raunveruleg reynsla sé komin á samvinnu við stefndu og óvissa mikil um framtíðina. Hægt sé að staðfesta að þau séu ekki í neyslu en fjölskyldu- og stuðningsnet sé veikt. Enn þurfi frekari reynslu til að skera úr um það hvort stefndu hafi getu til að skapa sjálfum sér þann stöðugleika sem þurfi til að ná bata. Eins og hér að framan hefur verið rakið eiga stefndu óhrekjanlega sögu um langvarandi neyslu ávana- og fíkniefna. Þau hafa aldrei gengist undir viðeigandi meðferð af þessu tilefni. Þau hafa enga reynslu af foreldrahlutverki eða að búa á eigin heimili eftir að vímuefnaneyslan var að baki og framtíð þeirra er óviss eins og ráðið verður af gögnum málsins. Stefnda K er mjög veik. Í mars 2004 og nóvember 2005, þá 18 og 19 ára, var hún auk vímuefnamisnotkunar greind með einkenni persónuleikaröskunar. Frá 14 ára aldri hefur hún misnotað vímuefni og fram hefur komið að á unglingsárum var hún beitt kynferðislegu ofbeldi af föður sínum. Í ljósi áfallasögu, vímuefnavanda og persónuleikaröskunar stefndu K er augljóst að enn er ekki komin nægjanleg reynsla af því hvernig henni tekst að vinna úr þessum vanda þannig að hún sé fær um að axla foreldraábyrgð. Stefndi M afplánar nú fangelsisdóm og á að baki afbrotasögu. Í matsgerð sálfræðings kemur fram að M sýni tilhneigingu til tortryggni og efasemda gagnvart fólki, en að greind hans, eins og greind K, er innan eðlilegra marka. Hinir sérfróðu meðdómsmenn telja að stefndu skorti innsæi í raunverulegan vanda og að fram hafi komið töluvert skilningsleysi af þeirra hálfu varðandi það hvað felist í því að bera ábyrgð á uppeldi barns. Þegar tekið er mið af aðstæðum stefndu í dag verður að telja áform þeirra um að ala upp tvö ung börn á næstu árum byggð á töluverðu óraunsæi. Í ítarlegum gögnum málsins er hvergi að finna nokkra stoð fyrir því að stefndu geti verið fær um þetta eins og staða þeirra er í dag. Barnið hefur myndað eðlileg tengsl við móðurömmu sína og hefur sýnt framfarir í þroska þann tíma sem það hefur verið hjá henni. Hjá barninu má merkja greinilegar og jákvæðar breytingar frá því það kom til ömmu sinnar. Það hefur sýnt miklar framfarir og náð jafnöldum sínum í þroska en var áður á eftir þeim. Mikilvægt er að mati dómsins að barnið verði áfram aðnjótandi þess stöðugleika og festu sem móðuramma barnsins hefur skapað því frá tveggja mánaða aldri til dagsins í dag þannig að barnið geti haldið áfram að þroskast eðlilega. Líta verður til þess að mikilvægt er að forsjáraðili barnsins verði áfram vakandi yfir þroska þess vegna sögu barnsins um erfiðar aðstæður og þroskaseinkun. Í ljósi þessarar sögu má ætla að barnið sé tilfinningalega viðkvæmara en jafnaldrar þess fyrir breytingum og áföllum. Í gögnum málsins kemur fram að amma barnsins sinnir því vel, það dafnar vel í hennar umsjá og því virðist líða vel hjá henni. Barninu yrði það augljóslega mikið áfall verði það tekið úr þessu jákvæða umhverfi. Einnig yrði það þroska barnsins verulega hættulegt að rjúfa þau grunntengsl sem það hefur myndað við ömmu sína, en engin slík tengsl hafa náð að myndast við stefndu vegna stopulla og óreglulegra tengsla barnsins við þau. Þegar litið er til alls þessa verður að telja að gögn málsins sýni ótvírætt að daglegri umönnun barnsins hefur verið alvarlega ábótavant af hálfu stefndu þegar það var í þeirra umsjá. Gögn málsins sýna jafnframt að líkamlegri og andlegri heilsu barnsins og þroska væri alvarlega hætta búin ef barnið færi aftur til þeirra vegna augljósrar vanhæfni stefndu til að fara með forsjá þess sökum vímuefnaneyslu þeirra og úrræðaleysis þeirra við að taka á þeim vanda. Samkvæmt því er fullnægt skilyrðum a og d liða 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga til að stefndu verði svipt forsjá barnsins eins og krafist er af hálfu stefnanda. Barnaverndarnefnd hefur, eins og þegar hefur verið rakið, reynt að beita öðrum vægari úrræðum til úrbóta en þær hafa ekki skilað viðunandi árangri. Ber með vísan til þessa að taka kröfu stefnanda til greina um að stefndu verði svipt forsjá dóttur sinnar. Ekki er krafist málskostnaðar úr hendi stefndu en gjafsóknarkostnaður þeirra greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns þeirra, Hilmars Ingimundarsonar hrl., sem þykir hæfilega ákveðin 250.000 krónur án virðisaukaskatts. Dóm þennan kváðu upp Sigríður Ingvarsdóttir héraðsdómari og meðdómsmennirnir Oddi Erlingsson og Sæmundur Hafsteinsson sálfræðingar en Sæmundur er einnig félagsmálastjóri í Hafnarfirði. Dómsformaður fékk málið til meðferðar 2. janúar sl. D Ó M S O R Ð: Stefndu, K og M, eru svipt forsjá dóttur sinnar, X. Gjafsóknarkostnaður stefndu greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns þeirra, Hilmars Ingimundarsonar hrl., 250.000 krónur.
|
Mál nr. 417/2010
|
Verksamningur Tómlæti Málshraði Aðfinnslur
|
V ehf. tók að sér með verksamningi að vinna endurbætur á skipinu S, sem ætlað var til ferjusiglinga milli Grímseyjar og lands. Þegar V ehf. gerði tilboð í endurbætur á skipinu fékk félagið Ú ehf. sem undirverktaka í ýmsa verkþætti. Ú ehf. höfðaði mál gegn V ehf. til heimtu ætlaðrar vangoldinna verklauna, samkvæmt lokareikningi, vegna vinnu félagsins í þágu V ehf. við ýmis aukaverk á verktímanum, en vinna V ehf. við endurbætur á S reyndist umfangsmeiri en verksamningur gerði ráð fyrir. Í dómi Hæstaréttar segir meðal annars að upplýst væri að V ehf. hefði óskað eftir að Ú ehf. ynni ýmis verkefni til viðbótar þeirri vinnu sem upphaflega var um samið. V ehf. hefði innt af hendi greiðslur til Ú ehf. á verktímanum, eftir því sem fyrrnefnda félaginu þótti hæfilegt. Með hliðsjón af atvikum máls hefði V ehf. ekki getað dulist að uppgjör hefði átt eftir að fara fram vegna þeirra aukaverka sem Ú ehf. hefði verið falið að vinna. Yrði ekki fallist á að Ú ehf. hefði vegna tómlætis glatað rétti til að leggja fram lokareikning, þótt félagið hefði fyrst gert svo um tveimur mánuðum eftir að V ehf. afhenti skipið. Þá hefði V ehf. ekki tekist sönnun um að grundvöllur kröfu Ú ehf. væri rangur eða ósanngjarn. Var krafa Ú ehf. því tekin til greina.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Viðar Már Matthíasson. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 29. júní 2010. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu gagnáfrýjanda, en til vara lækkunar á henni. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjandi áfrýjaði fyrir sitt leyti 24. ágúst 2010. Hann krefst staðfestingar héraðsdóms um annað en málskostnað. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. I Gagnáfrýjandi höfðaði mál þetta fyrir héraðsdómi til heimtu ætlaðrar skuldar samkvæmt reikningi 17. mars 2008 að fjárhæð 5.203.079 krónur. Þá fjárhæð taldi hann vangoldin verklaun ásamt virðisaukaskatti vegna vinnu starfsmanna sinna í þágu aðaláfrýjanda, en hann hafði tekið að sér með verksamningi að vinna endurbætur á skipinu Sæfara, sem ætlað var til ferjusiglinga milli Grímseyjar og lands. Þegar aðaláfrýjandi gerði tilboð í endurbætur á skipinu, sem mun hafa verið í janúar 2006, leitað hann eftir tilboði gagnáfrýjanda sem undirverktaka síns í ýmsa verkþætti, er hann taldi sig ekki geta unnið sjálfur. Ekki er umdeilt að málsaðilar sömdu munnlega um að gagnáfrýjandi skilaði 63 verkteikningum og skyldi aðaláfrýjandi greiða 30.000 krónur fyrir hverja eða samtals 1.890.000 krónur. Óumdeilt er að þessi munnlegi samningur var reistur á áætlun aðaláfrýjanda um verkið. Ekki er heldur um það deilt að aðaláfrýjandi óskaði eftir því við Örn Marelsson, fyrirsvarsmann gagnáfrýjanda, að hann sinnti ýmsum aukaverkum á verktímanum, sem fólust í teiknivinnu, gerð útboðsgagna vegna einstakra verkþátta, innkaupum á búnaði í skipið, setu á verkfundum, ráðningu manna til að sinna sérhæfðum störfum og samskiptum við ýmsa viðskiptamenn meðal annars seljendur búnaðar og þjónustu. Aðaláfrýjandi samþykkti að greiða gagnáfrýjanda 1.540.000 krónur vegna hönnunar og teikninga á körmum. Aðaláfrýjandi greiddi gagnáfrýjanda vegna vinnu hans 2.800.000 krónur í sex greiðslum frá júní til desember 2006 og 3.050.000 krónur í sjö greiðslum frá mars til desember 2007, eða samtals 5.850.000 krónur. Annar fyrirsvarsmanna aðaláfrýjanda lýsti því í skýrslu fyrir héraðsdómi að hann hafi áætlað að með þessu fengi gagnáfrýjandi að fullu greitt fyrir störf sín við verkið. Gagnáfrýjandi gerði reikning eftir móttöku hverrar greiðslu um sig og sendi aðaláfrýjanda. Á fyrstu átta reikningana var ritað að um væri að ræða teiknivinnu vegna ferju, á einn var ritað ,,Reikningur samkv. tilboði“ en síðustu fjórir sagði vera vegna vinnu við Sæfara. Vinna aðaláfrýjanda við endurbætur á Sæfara reyndist umfangsmeiri en verksamningur gerði ráð fyrir meðal annars vegna þess að ástand skipsins, sem keypt hafði verið notað frá Írlandi, reyndist lakara en talið var og vegna síðar fram kominna óska um aukinn búnað í skipið. Greindi aðaláfrýjanda á við verkkaupa um greiðslur fyrir verkið. Skipið mun hafa verið afhent verkkaupa með samkomulagi í janúar 2008, án þess að endurbótum væri að fullu lokið. Mun ekki enn hafa verið leyst úr ágreiningi um verklaun aðaláfrýjanda fyrir verkið. Gagnáfrýjandi sendi aðaláfrýjanda lokareikning sinn, eins og áður greinir, 17. mars 2008 og er í málinu deilt um skyldu aðaláfrýjanda til greiðslu hans. II Með lokareikningi gagnáfrýjanda fylgdi ,,heildarsamantekt“ hans á unnum tímum Arnar Marelssonar og aðstoðarmanns árin 2006 og 2007 og upplýsingar um tímagjald þeirra, 7.000 krónur vegna vinnu hins fyrrnefnda, en 2.700 krónur vegna vinnu aðstoðarmannsins. Þá fylgdi og listi yfir innborganir. Þegar aðaláfrýjandi féllst ekki á að greiða reikninginn höfðaði gagnáfrýjandi málið í héraði og krafðist greiðslu reikningsfjárhæðarinnar. Í héraðsgreinargerð aðaláfrýjanda reisir hann sýknukröfu sína á þeim málsástæðum að gagnáfrýjandi sé bundinn af tilboði sínu, aðaláfrýjandi hafi þegar ofgreitt gagnáfrýjanda vegna vinnu hans og áskilið sér rétt til að endurheimta það sem ofgreitt væri, aðaláfrýjandi hafi aldrei samþykkt að greiða fyrir nein aukaverk, en þó greitt fyrir vinnu gagnáfrýjanda við áðurnefnda karma, og að krafa gagnáfrýjanda sé allt of seint fram komin og gagnáfrýjandi hafi, hvað sem öðru líði, glatað rétti til að hafa hana uppi vegna tómlætis. III Eins og greinir að framan liggur fyrir að fyrirsvarsmaður aðaláfrýjanda óskaði eftir að gagnáfrýjandi ynni ýmis verkefni til viðbótar þeirri teiknivinnu, sem upphaflega var um samið. Beiðnir um aukaverk voru ekki skriflegar og samskipti í tengslum við þau ekki formleg. Í héraðsgreinargerð aðaláfrýjanda er því ekki sérstaklega mótmælt að gagnáfrýjandi hafi unnið þá tíma, sem hann krefur um greiðslu fyrir. Þá liggur einnig fyrir að á verktímanum greiddi aðaláfrýjandi innborganir á reikning gagnáfrýjanda, sem aðaláfrýjandi sjálfur taldi hæfilegar. Gat honum ekki dulist að uppgjör átti eftir að fara fram vegna aukaverka sem gagnáfrýjanda hafði verið falið að vinna. Verður samkvæmt þessu ekki fallist á að gagnáfrýjandi hafi vegna tómlætis glatað rétti til að leggja fram lokareikning, þótt hann hafi fyrst sent lokareikning um tveimur mánuðum eftir að aðaláfrýjandi afhenti skipið. Aðaláfrýjandi hefur ekki sannað að tímafjöldi sá, sem gagnáfrýjandi krefst greiðslu fyrir í málinu, sé rangur. Þá hefur hann hvorki sannað að samið hafi verið um fjárhæð tímagjalds í upphafi né að það tímagjald, sem gagnáfrýjandi krefur um, sé ósanngjarnt, sbr. til hliðsjónar meginreglu 45. gr. laga nr. 50/2000 um lausafjárkaup. Samkvæmt framansögðu verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur um skyldu aðaláfrýjanda til að greiða gagnáfrýjanda þá fjárhæð sem hann krefst með dráttarvöxtum eins og greinir í dómsorði. Þá verður fallist á kröfu gagnáfrýjanda um málskostnað í héraði og verður aðaláfrýjandi dæmdur til að greiða gagnáfrýjanda málskostnað þar fyrir dómi og fyrir Hæstarétti sem ákveðinn verður í einu lagi eins og í dómsorði greinir. Það athugast að málið var þingfest í héraði 4. júní 2008. Það var síðan tekið fyrir fjórum sinnum þar til aðaláfrýjandi lagði fram héraðsgreinargerð sína 8. október 2008 um fjórum mánuðum eftir þingfestingu. Eftir það var málið tekið fyrir níu sinnum og jafnan frestað, en gagnaöflun var lýst lokið 12. maí 2009. Síðan var málið tekið fyrir fjórum sinnum og í síðustu fyrirtöku þess 15. apríl 2010, ellefu mánuðum eftir að gagnaöflun var lýst lokið, var loks kveðinn upp dómur. Í 1. mgr. 102. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála er ráð fyrir því gert að mál sé jafnan tekið fyrir einu sinni, eftir að stefndi hefur lagt fram greinargerð sína, og það sé gert til þess að leita sátta og gefa aðilum kost á að koma að sýnilegum sönnunargögnum, sem ekki hafi verið tilefni eða tækifæri til að leggja fram áður. Er jafnframt ráðgert að í því þinghaldi sé aðalmeðferð málsins skipulögð. Í 2. mgr. sömu greinar er dómara veitt heimild til þess að verða við ósk aðila um að fresta málinu frekar ef hann telur það vænlegt til að ná sáttum eða nauðsynlegt til að afla gagna, sem ekki hefur áður gefist kostur að afla, en báðum aðilum beri að nýta þann frest jöfnum höndum. Segir að dómari skuli synja um frest að öðrum kosti, þótt aðilar séu sammála um að æskja hans. Samkvæmt þessu hefur héraðsdómari sjálfstæðar skyldur til þess að tryggja að mál sé rekið með hæfilegum hraða og ber að synja um fresti, sem ekki eru rök fyrir samkvæmt framansögðu. Rekstur máls þessa í héraði fór verulega í bága við framangreindar reglur og er það aðfinnsluvert. Dómsorð: Aðaláfrýjandi, Vélsmiðja Orms og Víglundar ehf., greiði gagnáfrýjanda, Útgerðartækni ehf., 5.203.079 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 17. apríl 2008 til greiðsludags. Aðaláfrýjandi greiði gagnáfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, samtals 1.000.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 15. apríl 2010. Mál þetta sem er höfðað með birtingu stefnu 22. maí 2008 var dómtekið að loknum munnlegum málflutningi þann 3. desember sl. en síðan endurupptekið að frumkvæði dómara til þess að taka aðilaskýrslu af Guðmundi Víglundssyni sem hann taldi nauðsynlegt að fá til þess að afla traustari upplýsinga um málsatvik sbr. 104. gr. laga nr. 91/1991. Var málið síðan endurflutt og dómtekið að nýju að nýju þann 1. mars sl. Stefnandi er Útgerðartækni ehf., Fornubúðum 12, Hafnarfirði. Stefndi er Vélsmiðja Orms og Víglundar ehf., Kaplahrauni 14-16, Hafnarfirði. Stefnandi krefst þess að stefndi verði dæmdur til þess að greiða honum skuld að fjárhæð 5.203.079 krónur, ásamt dráttarvöxtum frá 17. apríl 2008 til greiðsludags auk málskostnaðar að mati dómsins. Stefndi, Vélsmiðja Orms og Víglundar ehf. krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda og að honum verði dæmdur málskostnaður úr hendi stefnanda. I. Málavextir: Í janúarmánuði 2006 buðu Ríkiskaup f.h. Vegagerðar ríkisins út viðgerðir og breytingar á nýrri Grímseyjarferju. Stefndi bauð í verkið en áður varð hann, sem eðlilegt er, að leita tilboða í ýmsa verkþætti sem hann gat ekki unnið sjálfur. Meðal þessa var margskonar hönnun og þar sem stefnandi hafði um árabil veitt stefnda slíka þjónustu, leitaði stefndi til hans um tilboð í þennan verkþátt. Tilboð stefnanda var einungis munnlegt en eins og fylgiskjal með dskj. nr. 3 ber með sér hljóðaði það á 1.890.000 krónur auk virðisaukaskatts. Á grundvelli útboðsgagnanna áætlaði stefnandi að um 63 teikningar væri að ræða og áskildi hann sér kr. 30.000,00 fyrir hverja teikningu. Féllst stefndi á þetta tilboð og lagði það til grundvallar tilboðsgerð sinni til Ríkiskaupa. Svo fór að stefndi hreppti verkið og var verksamningur við Vegagerðina undirritaður hinn 6. apríl 2006. Kom ýmislegt upp við framkvæmd verksins og ýmislegt reyndist öðruvísi og ver farið en útboðsgögn höfðu lýst. Stærsta frávikið laut að hlerum eða brúm í skipið sem smíðaðar voru nýjar í Noregi. Þegar þær komu til landsins reyndust engir rammar fylgja þeim. Fór svo að stefndi smíðaði þá en um nokkur mannvirki var að ræða. Stefnandi fór fram á aukagreiðslu vegna vinnu við þessa ramma og þótti stefnda það ekki ósanngjörn krafa. Henni var hins vegar ætíð hafnað af Vegagerðinni, beinlínis með vísan til þess að um smávægilegt verk væri að ræða sem rúmaðist innan útboðsverksins. Þrátt fyrir ítrekaðar tilraunir hefur stefnda ekki tekist að fá neina greiðslu frá Vegagerðinni fyrir þetta verk en engu að síður féllst hann á að greiða og greiddi stefnanda 1.540.000 krónur auk vsk., fyrir þau aukaverk sem hann taldi sig hafa unnið við karmanna. Stefndi greiddi stefnanda einnig tilboðsfjárhæðina að fullu. Í raun greiddi hann stefnanda gott betur en það því á árinu 2006 greiddi hann stefnanda 2.800.000 krónur og á árinu 2007 3.050.000 krónur eða alls 5.850.000 krónur. Hann hefur hins vegar aldrei samþykkt að greiða stefnda fyrir nein aukaverk utan tilboðsins önnur en þau sem lutu að hönnun ramma. Í raun hefur stefndi því ofgreitt stefnanda kr. 1.579.650,00 og áskilur hann sér rétt til að endurheimta þá fjárhæð. Ástæða þess að stefndi ofgreiddi stefnanda var að sögn stefnda sú að hann greiddi alltaf inná verkið, að beiðni stefnanda, en fékk reikninga frá honum eftirá. Þannig safnaðist upp inneign hjá stefnanda og þegar upp var staðið hafði stefndi semsagt greitt of mikið þegar viðskiptunum lauk. Þessi háttur stefnanda að senda reikninga eftir dúk og disk olli stefnda ekki aðeins óþægindum heldur einnig tjóni, því það gerði honum erfitt og í sumum tilfellum ómögulegt að taka mið af þeim kostnaði við reikningsgerð á hendur Vegagerðinni, sbr. karmana sem nefndir voru. Nýrri Grímseyjarferju var skilað til Vegagerðarinnar í byrjun janúar 2008 og í kjölfarið vann stefndi lokauppgjör verksins og gerði reikninga á hendur verkkaupa á grundvelli þess. Reikningur stefnanda barst stefnda hins vegar ekki fyrr en í lok mars enda er hann ritaður hinn 17. mars 2008. Með þessum reikningi krefur hann stefnda um greiðslu fyrir vinnu bæði á árinu 2006 og 2007. Kröfugerð þessa telur stefndi allt of seint fram komin enda löngu búið að gera lokareikning í verkinu. Að auki hafði stefnandi aldrei gert stefnda viðvart um að hann áskildi sér slíkar greiðslur úr hans hendi. Yrði stefnanda játaður réttur til þessara greiðslna hefði hann í raun valdið stefnda tjóni með því að upplýsa hann ekki um kröfuna, svo hann gæti gert ráð fyrir henni í kröfugerð sinni á hendur verkkaupa. Kröfugerð stefnanda er að mati stefnda ekki rökstudd og hefur ekkert verið fært fram því til stuðnings að hann eigi rétt til greiðslna umfram tilboðsfjárhæð sína. Hann sé að sjálfsögðu bundinn af tilboði sínu hvort sem hann hefur vanmetið umfang verksins eða ekki. Hann hafi því fengið verk sitt að fullu greitt og eigi enga kröfu á hendur stefnda. II. Í skýrslu stefnanda fyrir dóminum kom fram að það hafi ekki verið rætt um það milli málsaðila að öll vinna stefnanda væri innifalinn í munnlegu tilboði hans í að sjá um vinnuteikningar fyrir 30.000 krónur á hverja teikningu. Ekki hafi verið samið um neitt tímagjald ef til tímavinnu kæmi og tíma hafi hann skráð jafnóðum á verktímanum. Þegar hann gerði samkomulagið við Guðmund hafi hann ekki séð útboðsgögnin og einungis stuðst við munnlegar upplýsingar Guðmundar. Kvaðst stefnandi hafa komið að öllu í sambandi við endurnýjun umræddrar ferju og að endurnýja hafi þurft nánast allt. Auk þess hafi hann séð um öll innkaup á innréttingum á fjórum hæðum og gleri og staðfest allar teikningar þar sem breytinga var þörf. Hann hafi séð um innkaup á kojum, stólum og borðum sem allt þurfti að passa gagnvart framleiðendum auk þess sem hann sá um samskipti við erlenda aðila sem hafi verið tímafrekt, ráðningu sérfróðra erlendra iðnaðarmanna til uppsetninga og þegar hann hafi skrifað upp á teikningar fyrir framleiðendur hafi hann haldið fundi með fyrirsvarsmönnum stefnda áður en pantað var. Segir stefnandi að hann hafi aldrei fengið athugasemd um seinagang á reikningsgerð en þegar Guðmundur Víglundsson gerði athugasemd vegna tímagjalds teiknara í byrjun desember 2007 eða í ársbyrjum 2008 þá hafi hann lækkað tímagjaldið niður í kostnaðarverð en engar athugasemdir að öðru leyti voru gerðar. Segir stefnandi að stefndu hafi sagt að þeir fengju ekki greiðslur frá vegagerðinni og af þeim sökum hafi reikningum seinkað en hann hafi sent reikning um leið og honum bárust greiðslur. Sagði stefnandi að af hálfu stefnda hafi aldrei verið beðið um yfirlit um sína vinnu. Sagði stefnandi að þeir bræður Eiríkur og Guðmundur hafi beðið hann að vinna þau verk sem krafa hans byggist á. Tók stefnandi sérstaklega fram að hann hafi tekið á sínar herðar tjón stefnda að fjárhæð 427.697 krónur sem varð vegna þess að rangar hurðir höfðu verið pantaðar. III. Eiríkur Ormur Víglundsson kannaðist við það fyrir dóminum að samið hafi verið um 30.000 krónur greiðslu fyrir hverja teikningu og sagði að verkið hefði staðið yfir frá vori 2006 fram til loka ársins 2007 og á þeim tíma hafi verkið bæði breyst og aukist en önnur vinna hafi ekki verið innifalinn í tilboði í teikningarnar. Minnti Eirík að hann hafi séð á minnisblaði Guðmundar bróður síns 4.500 króna tímagjald. Kvað Eiríkur stefnanda hafa unnið eitt og eitt verk sem greiða hafi þurft fyrir. Guðmundur Víglundsson, fyrirsvarsmaður stefnda sagði að Örn hefði aðlagað allar teikningar að skipinu en þeir hafi ekki vitað umfang verksins í byrjun en vitað að Örn tæki að sér viðbótarvinnu fyrir 4.000 krónur á tímann en 1200 tímar umfram áætlun hafi komið sér mjög á óvart en Örn hafi vissulega unnið mikið aukalega eins og til dæmis þá hafi hann mælt alla stálvinnuna auk þess sem hann kannast við þá upptalningu sem fram kom í skýrslu Arnar fyrir dóminum. IV. Af hálfu stefnda hefur því verið haldið fram í greinargerð að stefndi hafi aldrei samþykkt að greiða stefnanda fyrir nein aukaverk utan tilboðsins önnur en þau sem lutu að hönnun ramma og hafi því í raun ofgreitt honum 1.579.650 krónur. Ekki samræmist þessi staðhæfing því sem fram kom í skýrslum fyrirsvarsmanna stefnda fyrir dóminum eins og rakið er í III. kafla. Telur dómari að í raun hafi fyrirsvarsmenn stefndu ekki andmælt því að stefnandi hafi unnið þá viðbótarvinnu sem málið snýst um en hins vegar hafi komið á óvart hversu mikil hún var auk þess sem Guðmundur Víglundsson taldi sig hafa samið um 4.500 króna tímagjald fyrir viðbótarvinnu. Fyrirsvarsmaður stefnanda hefur vísað því á bug að hafa samið um ákveðið tímagjald og segir að með 7.000 tímagjaldi fyrir vinnu hans sé hann að veita stefnda afslátt frá venjulegu tímagjaldi. Þá hefur þeirri staðhæfingu fyrirsvarsmanns stefnanda að hann hafi aðeins unnið þau verk sem fyrirsvarsmenn stefndu fólu honum ekki verið mótmælt. Dómari getur ekki fallist á að stefnandi hafi fyrirgert rétti sínum til greiðslu með því að hafa sýnt af sér tómlæti. Fram hefur komið á málinu að stefndu greiddu honum inn á verkið þegar verkkaupinn Vegagerð ríkisins innti af hendi greiðslur inn á verkið og þá hafi stefnandi gert reikning fyrir samsvarandi innborgun en á þessum innborgunarreikningum kemur ekkert fram um skuldastöðu milli málsaðila. Verður ekki annað ráðið af dómsskýrslum en að fyrirsvarsmenn stefnda hafi ekki leitað upplýsinga um stöðu kröfunnar fyrr en seint og um síðir. Samkvæmt þessu er því slegið föstu að komist hafi á samkomulag milli stefnanda og stefnda um að hann sæi um gerð teikninga fyrir ákveðið óumdeilt gjald og tæki að auki að sér viðbótarvinnu fyrir tímagjald sem deilt er um. Stefndi hefur ekki, gegn mótmælum stefnanda, tekist að sanna að samið hafi verið fyrirfram um ákveðið tímagjald. Þá hefur af hálfu stefnda verið sýnt fram á að hinn umstefndi reikningur sé ósanngjarn eða of hár. Við ákvörðun málskostnaðar hefur dómari í huga að stefnandi hefði átt að vekja athygli stefnda fyrr á þeirri miklu viðbótarvinnu sem hann gerir nú kröfu um að fá greidda, nánar tiltekið vinnulaun vegna Grímseyjarferju 4.179.180 auk vsk. 1.023.899 eða samtals 5.203.079 krónur. Samkvæmt þessu er niðurstaða málsins sú að fallist er á dómkröfur stefnanda. Rétt þykir þó málskostnaður falli niður. Mál þetta dæmir Sveinn Sigurkarlsson héraðsdómari. Dómsuppsaga hefur dregist um nokkra daga vegna páskaleyfis og mikilla anna dómarans. D Ó M S O R Ð: Stefndi, Vélsmiðja Orms og Víglundar ehf., greiði stefnanda, Útgerðartækni ehf., 5.203.079 krónur, ásamt dráttarvöxtum frá 17. apríl 2008 til greiðsludags. Málskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 182/2000
|
Bifreið Umferðarlög Sönnun
|
T var ákærður fyrir umferðarlagabrot með því að hafa ekið bifreið sinni með 124 km hraða miðað við klukkustund á vegarkafla, þar sem leyfður hámarkshraði var 90 km. Ekki var öðru til að dreifa um akstur ákærða en frásögn og skýrslugerð eins lögreglumanns, sem mældi hraða bifreiðar T og stöðvaði akstur hans. T hafði ekki staðfest með undirritun sinni, að honum hefði verið sýnd ratsjáin eftir hraðamælingu og sú tala, sem þar kom fram. Gegn staðfastri neitun T fyrir dómi var ekki talin komin fram sönnun þess að hann hefði brotið gegn 2. mgr. 37. gr., sbr. 100. gr., umferðarlaga nr. 50/1987, og var hann því sýknaður af öllum kröfum ákæruvaldsins.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Haraldur Henrysson, Hjörtur Torfason, Hrafn Bragason og Pétur Kr. Hafstein. Málinu var skotið til Hæstaréttar 18. apríl 2000 að ósk ákærða að fengnu áfrýjunarleyfi og krefst ákæruvaldið staðfestingar héraðsdóms. Ákærði krefst sýknu en hvorki ómerkingar og heimvísunar málsins né frávísunar frá héraðsdómi, eins og fram kom í áfrýjunaryfirlýsingu hans og áfrýjunarstefnu. Eins og rakið er í héraðsdómi stöðvaði lögreglumaður við embætti sýslumannsins á Selfossi akstur ákærða austur Hellisheiði aðfaranótt 19. október 1999. Lögreglumaðurinn var einn á ferð í ákveðnum erindagjörðum og taldi hann sig á leiðinni hafa mælt á ratsjá, að ákærði, sem kom úr gagnstæðri átt, hefði ekið á 128 km hraða miðað við klukkustund. Ágreiningur er um réttmæti þeirrar staðhæfingar, en ákærði hefur neitað því fyrir dómi, að sér hafi verið sýnd tala á ratsjánni, þegar hann var kvaddur inn í lögreglubifreiðina. Við yfirheyrslu hjá lögreglu 18. nóvember 1999 hafði ákærði hins vegar sagt, að hann myndi ekki, hvort lögreglumaðurinn hefði sýnt sér töluna né hvort hann hefði séð hana á ratsjánni. Ekki er þó um það deilt, að lögreglumaðurinn hafi tjáð ákærða, að hann teldi hann hafa ekið á umræddum hraða, en ákærði kvaðst ekki hafa svarað því sérstaklega. Hann hélt því á hinn bóginn fram bæði hjá lögreglu og fyrir dómi, að hann hefði ekið á um 100 km hraða eða tæplega það. Í frumskýrslu lögreglumannsins 19. október segir, að ákærði hafi komið inn í lögreglubifreiðina og séð „töluna læsta á skjá radarsins og kvaðst hann ekki rengja mældan hraða.“ Í dagbókarfærslu um hraðamælingu með ratsjá bókar sami lögreglumaður eigin hendi um tímasetningu hraðamælingar og mældan hraða bifreiðar ákærða auk upplýsinga um bifreiðina og prófun ratsjárinnar fyrir og eftir mælingu. Nokkurrar ónákvæmni gætir í færslu dagbókarinnar og misræmis við frumskýrsluna. Fyrir dómi sagði lögreglumaðurinn, að dagbókin hefði verið í bifreiðinni á þessum tíma, en ekki er ljóst, hvort skráð hefur verið í hana þá eða síðar. Á dagbókarblaðinu er ekki gert ráð fyrir, að skráðar séu upplýsingar um ökumann. Sérstakur dálkur er hins vegar í dagbókinni með yfirskriftinni: „Mæling staðfest aths.“ Þar hefur lögreglumaðurinn skráð í allt rýmið: „Lögr.maður einn. Ökumanni sýnd talan.“ Ekki liggur fyrir, hvort ætlað sé, að ökumenn geti ritað nafn sitt hér eða eftir atvikum athugasemdir, en miðað við uppsetningu dagbókarblaðsins blasir það ekki við. Ákærði hefur ekki áritað þetta blað og skrifar lögreglumaðurinn einn undir. Annarra gagna um hraðamælinguna nýtur ekki við. Við málflutning fyrir Hæstarétti lýsti ríkissaksóknari því, að ákæruvaldið hefði ekki gefið út sérstakar leiðbeiningar til lögreglustjóra landsins um það, hvort eða hvernig reynt skyldi að leita staðfestingar ökumanna á því, að þeim hefði verið sýnd ratsjá eftir hraðamælingu og sú tala, sem þar kæmi fram. Hann sagði hins vegar, að í sumum lögregluumdæmum væri það gert með einhverjum hætti, en ekki eru nánari upplýsingar um þetta í málinu. Samkvæmt framansögðu er ekki öðru til að dreifa um akstur ákærða en frásögn og skýrslugerð eins lögreglumanns. Engin gögn hafa verið færð fram, er stutt geti staðhæfingar hans. Við svo búið og gegn staðfastri neitun ákærða fyrir dómi er ekki komin fram sönnun þess, að honum hafi verið sýnd ratsjáin með þeirri niðurstöðu, sem lögreglumaðurinn skráði. Með hliðsjón af 45. gr. og 46. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála ber því að sýkna ákærða af öllum kröfum ákæruvaldsins. Eftir þessum úrslitum er rétt, að allur kostnaður sakarinnar í héraði og fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða á báðum dómstigum, eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Ákærði, Tómas Jónsson, er sýkn af kröfum ákæruvaldsins. Allur sakarkostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, Péturs Þórs Sigurðssonar hæstaréttarlögmanns, samtals 130.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Suðurlands 25. febrúar 2000. Mál þetta var höfðað með ákæru Sýslumannsins á Selfossi, dagsettri 26. nóvember 1999, á hendur Tómasi Jónssyni, kt. 270670-4239, Lækjartúni, Ölfusi. Hann er talinn hafa gerst sekur um " umferðarlagabrot með því að hafa, laust eftir miðnætti þriðjudaginn 19. október 1999, ekið bifreiðinni OT 949 með 124 km hraða á klukkustund austur Suðurlandsveg á vegarkafla vestast á Hellisheiði í sveitarfélaginu Ölfusi. Leyfður hámarkshraði á vegarkaflanum var 90 km á klukkustund. Hraði bifreiðarinnar OT 949 var mældur með ratsjá lögreglubifreiðarinnar nr. 33-203." Þetta er talið varða við 2. mgr. 37. gr., sbr. 100. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Ákæruvald krefst til refsingar og greiðslu alls sakarkostnaðar. Verjandi ákærða krefst sýknu og málsvarnarlauna. Laust eftir miðnætti aðfaranótt 19. október 1999 var Sveinn Ægir Árnason lögreglumaður einn í lögreglubifreið á leið vestur eftir Hellisheiði. Var hann með kveikt á radar í bílnum, sem hann hafði prófað áður en hann lagði af stað frá Selfossi. Er hann nálgaðist Hveradali kom ákærði á móti honum á bifreið sinni. Samkvæmt skýrslum Sveins Ægis og framburði hans fyrir dómi sýndi radar lögreglubifreiðarinnar að ákærði æki á 128 km hraða. Kveðst hann hafa læst þá tölu inni og sýnt ákærða er hann hafði stöðvað akstur hans og kallað hann yfir í lögreglubifreiðina. Fyrir dómi staðfesti ákærði að hann hefði ekið austur umrætt sinn og verið stöðvaður af lögreglu. Hann kvaðst hafa litið á hraðamælinn skömmu áður en lögreglan stöðvaði hann og þá hafi mælirinn sýnt 95-100 km/klst. Hann kvaðst telja sig hafa haldið þeim hraða. Hann kvað lögreglumanninn hafa sagt sér frá því að hann hefði ekið á 128 km hraða, en taldi að hann hefði ekki sýnt sér töluna á radarnum. Sveinn Ægir Árnason, lögreglumaður, gaf skýrslu fyrir dómi. Hann kvaðst hafa verið meira og minna starfandi sem lögreglumaður frá 1990 og hafa lokið prófi frá Lögregluskólanum 1998. Hann hafi frá 1992 verið mikið við radarmælingar. Hann kvaðst umrætt sinn hafa verið á leið að Litlu-kaffistofunni til að fylgja flutningabíl austur yfir. Hann kvaðst hafa lagt af stað frá Selfossi um 20 mínútur fyrir tólf. Radarinn hafi verið opinn á leiðinni og er ákærði kom inn í geislann hafi hann sýnt 132, hann hafi þá gripið til byssunnar og læst töluna inni. Hann kvaðst síðan hafa stöðvað ákærða skammt frá Hveradalabrekkunni. Radarinn hafi sýnt það mikið yfir hámarkshraða að ekki hafi verið fært að láta ákærða afskiptalausan. Hann kvað það vera öruggt að enginn annar bíll hafi getað truflað mælinguna. Hann kvaðst hafa kynnt ákærða tilefnið og síðan sýnt honum töluna á radarnum. Hann hafi spurt ákærða hvort hann rengdi mælinguna, en hann hafi ekki gert það. Sveinn Ægir kvaðst hafa prófað ratsjána áður en hann lagði af stað frá Selfossi og aftur er hann kom tilbaka. Um bókun í ratsjárdagbók segir hann að hann hafi skrifað tímasetninguna 00:00 ofan í tímasetninguna sem hann hafði fyrst skráð. Þetta hafi hann gert af því að á miðnætti sé skráð á nýtt blað í ratsjárbókinni til að allt sé haft á sama degi. Hann hafi síðan prófað ratsjána aftur er hann kom úr leiðangri sínum síðar um nóttina. Samkvæmt frumskýrslu var ákærða sýndur mældur hraði á radarnum og segir að hann rengi hann ekki. Ákærði neitaði þessu fyrir dómi. Ákærða var sent sektarboð vegna þessa máls með tíðkanlegum hætti, en hann svaraði með bréfi dagsettu 4. nóvember 1999. Þar segir að hann mótmæli hraðamælingunni og dragi mjög í efa áreiðanleika mælingarinnar. Hann telji sig hafa ekið á um 100 km hraða og því hafni hann kærunni og sektarboðinu. Niðurstaða. Verjandi ákærða hefur einkum fært fram tvö atriði til stuðnings kröfu sinni um sýknu ákærða. Annars vegar telur hann að gegn neitun ákærða dugi ekki framburður eins lögreglumanns. Þá telur hann vinnubrögð við skýrslugerð hafa verið vítaverð. Varðandi fyrra atriðið benti hann einkum á dóm Hæstaréttar 1975-952. Þar var maður sýknaður af ákæru fyrir of hraðan akstur með svofelldum orðum héraðsdómara, en dómurinn var staðfestur í Hæstarétti: "Gegn neitun ákærða telst vætti [lögreglumanns] eigi nægileg sönnun þess, að ákærði ". Samkvæmt 46. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála metur dómari gildi þeirra sönnunargagna og framburða vitna og ákærða sem fram koma undir rekstri máls. Er sönnunarmatið frjálst að því leyti að ekki er bundið hvert vægi tiltekin sönnunargögn eða framburðir hafi, t.d. að framburð tveggja lögreglumanna þurfi til að sakfella gegn neitun ákærðs manns. Framangreindur dómur verður ekki talinn fordæmi fyrir því að gegn neitun ákærða dugi ekki framburður eins lögreglumanns. Í hverju tilviki verður að meta sönnunargildi þeirra skýrslna sem teknar eru af ákærða og vitnum og önnur þau sönnunargögn sem hugsanlega hafa verið lögð fram. Í áðurgreindum hæstaréttardómi háttaði svo til að lögreglumaður var einn á ferð og mældi hraða ákærða með því að halda jöfnu bili milli bifreiðanna. Ekki er að sjá að radar hafi verið notaður. Í því máli sem hér er dæmt er á sama hátt frásögn eins lögreglumanns, en af mælingu á hraða sem var gerð með radar. Lögreglumaður þessi hefur lokið prófi frá Lögregluskólanum og kveðst hafa mikla reynslu af notkun radars. Hann kveðst hafa prófað radarinn fyrir og eftir mælingu með þeim aðferðum sem viðurkenndar eru og hann lýsti nákvæmlega fyrir dómi. Ónákvæmni í skráningu prófunartíma í radardagbók skiptir ekki máli. Þegar metinn er skýr framburður lögreglumannsins og neitun ákærða, sem kveðst hafa ekið á 95-100 km hraða skömmu áður og telja að hann hafi ekki aukið hraðann frá því, er komist að þeirri niðurstöðu að nægilega sé sannað að ákærði hafi ekið með 124 km hraða á klukkustund umrætt sinn eins og segir í ákæru. Verður hann sakfelldur, en brot hans er réttilega fært til refsiákvæða. Refsing er ákveðin 12.000 króna sekt, en vararefsing skal vera fangelsi í tvo daga. Sakarkostnað ber ákærða að greiða. Málsvarnarlaun eru ákveðin 55.000 krónur. Jón Finnbjörnsson, héraðsdómari, kveður upp dóm þennan. Ákærði, Tómas Jónsson, greiði 12.000 krónur í sekt til ríkissjóðs innan fjögurra vikna frá birtingu dóms þessa, en sæti ella fangelsi í tvo daga. Ákærði greiði allan sakarkostnað, þar með talin málsvarnarlaun, 55.000 krónur.
|
Mál nr. 78/2007
|
Greiðslumark Fasteign Málsástæða
|
R var eigandi 1/3 hluta jarðarinnar K en sameigendur hans voru áfrýjandinn Þ og E. Þ var handhafi beingreiðslna vegna jarðarinnar en árið 2003 var greiðslumark jarðarinnar selt og ritaði R sem samþykkur eigandi undir tilkynningu um aðilaskipti að greiðslumarkinu. Með vísan til ákvæðis 1. mgr. 38. gr. laga nr. 99/1993 um framleiðslu, verðlagningu og sölu á búvörum er kveður á um að greiðslumark skuli bundið við lögbýli og til fyrri fordæma Hæstaréttar þótti ljóst að R ætti rétt til eins þriðja hluta söluandvirðis greiðslumarksins. Í ljósi þess skýra og óumdeilda réttar varð ekki talið að með því einu að samþykkja framsal greiðslumarksins hefði R afsalað þessum rétti sínum. Sú málsástæða áfrýjenda er höfð var uppi fyrir Hæstarétti, að R hefði glatað rétti sínum til andvirðis greiðslumarksins þar sem R hefði verið sviptur eignarrétti að jörðinni K áður en hann hafði uppi kröfu sína, þótti of seint fram komin og kom því ekki til álita við úrlausn málsins, með vísan til 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Fyrir Hæstarétti hafa áfrýjendur reist kröfu sína á því að þar sem stefndi hafi verið sviptur eignarrétti að Kvíum I með innlausn landbúnaðarráðherra áður en hann hafði uppi kröfu um hlutdeild í andvirði hins selda greiðslumarks jarðarinnar hafi hann glatað þeim rétti er hann ella kynni að hafa haft. Málsástæða þessi er of seint fram komin og kemur því ekki til álita við úrlausn málsins fyrir Hæstarétti með vísan til 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Með þessari athugasemd en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Áfrýjendur verða dæmd til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Áfrýjendur, Þorsteinn G. Eggertsson og Laufey Valsteinsdóttir, greiði óskipt stefnda, Ragnari Ólafssyni, 300.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Vesturlands 10. nóvember 2006. Mál þetta, sem dómtekið var 20. október sl., höfðaði stefnandi, Ragnar Ólafsson, Barmahlíð 6, Reykjavík, hinn 13. janúar 2006, gegn stefndu, Þorsteini G. Eggertssyni og Laufeyju Valsteinsdóttur, Kvíum II, Borgarbyggð. Kröfur stefnanda eru að stefndu verði in solidum dæmd til að greiða honum 524.333 krónur með dráttarvöxtum skv. III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. janúar 2004 til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar. Kröfur stefndu eru að þau verði sýknuð af öllum kröfum stefnanda og stefnandi dæmdur til greiðslu málskostnaðar. I. Ólafur Eggertsson, faðir stefnanda og afi stefnda Þorsteins, andaðist 3. mars 1981 og fékk ekkja hans og móðir stefnanda, Sigríður Jónsdóttir, leyfi til setu í óskiptu búi. Við skipti á búi Ólafs 2. september 1982 varð fullt samkomulag um að Sigríður afhenti sonum sínum og Ólafs heitins, stefnanda Ragnari Ólafssyni, Þorgeiri Ólafssyni og Eggert Ólafssyni, föður stefnda Þorsteins, meðal annars jörðina Kvíar. Handhafi beingreiðslna Kvía, bæði vegna mjólkur- og kindakjötsframleiðslu, var frá upphafi fyrrnefndur Þorgeir Ólafsson. Í desember 1995 og apríl 1996 seldi hann allt greiðslumark jarðarinnar í mjólk. Árið 2000 hætti hann síðan framleiðslu á kindakjöti og var greiðslumark jarðarinnar, 71,5 ærgildi, því ekki nýtt árin 2001 og 2002. Með kaupsamningi 13. júní 2001 seldi Þorgeir Ólafsson eignarhluta sinn í Kvíum til Guðmundar Loga Ólafssonar. Þann eignarhluta seldi Guðmundur Logi til stefndu með kaupsamningi 21. mars 2003. Gaf hann út afsal fyrir eignarhlutanum til handa stefndu 16. maí sama ár. Samkvæmt bréfi Bændasamtaka Íslands 3. febrúar 2005 varð stefndi Þorsteinn handhafi beingreiðslna vegna Kvía með tilkynningu 16. júní 2003, en undir tilkynninguna rituðu þáverandi eigendur jarðarinnar; stefndu, stefnandi og Eggert Ólafsson. Hinn 9. júlí 2003 var greiðslumark Kvía selt og tók sú sala gildi 1. janúar 2004. Vegna sölunnar rituðu Ásbjörn Sigurgeirsson og Kristín Siemsen, sem kaupendur, stefndu, sem seljendur, og stefnandi og Eggert Ólafsson, sem samþykkir eigendur lögbýlis, undir skjal, dagsett áðurgreindan dag, er bar yfirskriftina „Tilkynning um aðilaskipti að greiðslumarki í sauðfé.“ Stefndu fóru þess á leit við landbúnaðarráðuneytið með bréfi 18. júní 2004 að fá að leysa til sín eignarhluta stefnanda í Kvíum á grundvelli 14. gr. þágildandi jarðalaga, nr. 65/1976. Með ákvörðun ráðuneytisins frá 19. nóvember það ár var fallist á þá beiðni. Með bréfi 18. nóvember 2005 krafði stefnandi stefndu um einn þriðja hluta söluandvirðis greiðslumarks Kvía. Hann höfðaði síðan mál á hendur stefndu 13. janúar sl. til heimtu kröfunnar samkvæmt áðursögðu. II. Stefnandi kveðst reisa kröfur sínar á því að skv. 38. og 53. gr. laga nr. 99/1993 sé greiðslumark bundið við lögbýli. Eignarhald greiðslumarks fylgi því eignarhaldi lögbýlis. Með skiptayfirlýsingu 2. september 1982 hafi stefnandi orðið eigandi þriðjungshluta jarðarinnar Kvía. Hann hafi því verið eigandi þriðjungshluta greiðslumarks jarðarinnar þegar stefndu seldu greiðslumark jarðarinnar í sauðfé 9. júlí 2003, en salan hafi tekið gildi 1. janúar 2004, sbr. bréf Bændasamtaka Íslands frá 3. febrúar 2005. Stefnandi vísar til þess að skv. 38. gr. laga nr. 99/1993 skuli á hverju lögbýli aðeins einn framleiðandi vera skráður handhafi réttar til beingreiðslu. Stefndu hafi verið skráð handhafar beingreiðslna samkvæmt tilkynningu frá 16. júní 2003 með samþykki sameigenda að Kvíum. Þau hafi síðan selt greiðslumark jarðarinnar 9. júlí 2003, eins og áður segi, með samþykki sameigenda sinna, stefnanda og Eggerts Ólafssonar. Í samþykki stefnanda hafi hins vegar ekki falist afsal á rétti til eins þriðja hluta söluandvirðis greiðslumarksins, svo sem stefndu haldi fram í málinu. Fallast beri því á kröfu stefnanda um að stefndu greiði honum einn þriðja hluta söluandvirðisins. Dráttarvaxta kveðst stefnandi krefjast frá 1. janúar 2004, en þann dag hafi sala stefndu á greiðslumarki Kvía tekið gildi, sbr. áðurnefnt bréf Bændasamtaka Íslands. Hvað málskostnað varðar tekur stefnandi sérstaklega fram að hann sé ekki virðisaukaskattsskyldur aðili og beri honum því nauðsyn til að fá dóm fyrir skattinum úr hendi gagnaðila sinna. Til stuðnings kröfum sínum vísar stefnandi til fyrrgreindra ákvæða laga nr. 99/1993. Einnig vísar hann til meginreglu samningaréttarins um skuldbindingargildi loforða og skyldu til að efna samninga, en reglur þessar segir stefnandi meðal annars fá stoð í lögum nr. 7/1936, auk almennra reglna kröfuréttarins um efndir samninga. III. Stefnda Laufey reisir sýknukröfu sína í fyrsta lagi á þeirri málsástæðu að hún sé ekki réttur aðili málsins, en aðildarskortur leiði til sýknu, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Stefnda Laufey hafi aldrei verið skráður handhafi þess greiðslumarks sem stefnandi reisi meinta kröfu sína á og verði því ekki krafin um söluverð þess. Stefndu byggja sýknukröfu sína annars á þeirri málsástæðu að stefnandi hafi, með því að gefa samþykki sitt fyrir sölunni án nokkurs fyrirvara eða áskilnaðar um greiðslu úr hendi stefndu, afsalað sér hlutdeild í söluverðinu. Þá hafi stefndu aldrei gefið stefnanda loforð um að greiða honum hluta söluverðsins. Málsaðilum hafi verið þessi skilningur að fullu kunnur enda hafi stefnandi ekki krafið stefndu um greiðslu eftir að salan fór fram. Það hafi ekki verið fyrr en rúmum tveimur árum síðar, eftir að stefndu leystu til sín eignarhluta stefnanda í jörðinni Kvíum í óþökk stefnanda, sem hann fyrst beindi meintri og órökstuddri kröfu sinni að stefndu. Verði það að teljast skjóta stoðum undir það að ekkert samningssamband hafi verið á milli stefnanda og stefndu. Þá reisa stefndu sýknukröfu sína einnig á því að meint krafa stefnanda sé niður fallin vegna tómlætis. Stefnandi hafi enga tilraun gert til að innheimta meinta kröfu sína og með því sýnt af sér algjört tómlæti við innheimtu hennar. Hvað málskostnað varðar taka stefndu sérstaklega fram að þau séu ekki virðisaukaskattsskyldir aðilar og beri þeim því nauðsyn til að fá dóm fyrir skattinum úr hendi gagnaðila. Að lokum segjast stefndu mótmæla dráttarvaxtakröfu stefnanda, þar með talið upphafsdegi dráttarvaxta. Til stuðnings sýknukröfu sinni vísar stefnda Laufey sérstaklega til 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Vísa stefndu annars til meginreglna samninga- og kröfuréttar um skuldbindingargildi loforða og stofnun löggerninga. IV. Í þinghaldi 21. júlí 2006 lýstu málsaðilar því yfir að með þeim væri ekki tölulegur ágreiningur. Ágreiningur þeirra snýr því eingöngu að efnislegu réttmæti stefnukröfunnar. Samkvæmt 1. mgr. 38. gr. laga nr. 99/1993 um framleiðslu, verðlagningu og sölu á búvörum skal greiðslumark bundið við lögbýli. Framsal greiðslumarks lögbýlis er heimilt samkvæmt lögunum, en sé ábúandi annar en eigandi lögbýlis þarf samþykki ábúanda og eiganda fyrir framsali greiðslumarks. Hefur Hæstiréttur Íslands ítrekað slegið því föstu í dómum sínum að greiðslumark sé réttur sem bundinn sé lögbýli, greiðslumarkið hafi ákveðið verðmæti í kaupum og fylgi lögbýli við eigendaskipti, hafi greiðslumarkið ekki áður verið framselt með lögmætum hætti til annars lögbýlis. Svo sem rakið er í kafla I liggur frammi í málinu skjal, dagsett 9. júlí 2003, er ber yfirskriftina: „Tilkynning um aðilaskipti að greiðslumarki í sauðfé.“ Varðar skjal þetta sölu 71,5 ærgilda greiðslumarks Kvía í sauðfé. Undir skjalið rita bæði stefndu sem seljendur. Samkvæmt því verður lagt til grundvallar við úrlausn málsins að stefndu hafi bæði verið seljendur greiðslumarksins og þar af leiðandi móttakendur söluandvirðis þess, enda var stefndu Laufeyju það í lófa lagið að gera leiðréttingar á skjalinu, þegar hún ritaði nafn sitt á það, teldi hún efni skjalsins ekki rétt. Að þessu virtu var stefnanda rétt að höfða mál þetta á hendur báðum stefndu. Fyrir liggur að stefndu öfluðu samþykkis sameigenda sinna, þ.m.t. stefnanda, fyrir framsali greiðslumarks jarðarinnar Kvía, en stefnandi ritaði nafn sitt til samþykkis framsalinu á fyrrnefnt skjal frá 9. júlí 2003 hinn 11. sama mánaðar. Eins og rakið var að framan átti stefnandi rétt til eins þriðja hluta söluandvirðis greiðslumarksins á grundvelli þáverandi eignarréttar síns að Kvíum. Í ljósi þess skýra og óumdeilda réttar verður ekki talið að með því einu að samþykkja framsal greiðslumarksins hafi stefnandi afsalað sér réttinum. Með sömu rökum verður heldur ekki á það fallist með stefndu að stefnandi hafi með því að láta ógert að krefja þau um sinn hluta söluandvirðisins þar til 18. nóvember 2005 glatað tilkalli til þess vegna tómlætis. Samkvæmt öllu framansögðu dæmast stefndu til að greiða stefnanda einn þriðja hluta söluandvirðis umrædds greiðslumarks jarðarinnar Kvía, sem óumdeilt er í málinu að numið hafi 524.333 krónum, með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 18. desember 2005, sbr. 3. mgr. 5. gr. laganna, til greiðsludags. Með vísan til niðurstöðu dómsins hér að framan, sbr. 1. mgr. 130. gr. og 2. mgr. 132. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, dæmast stefndu til að greiða stefnanda óskipt málskostnað er hæfilega telst ákveðinn svo sem í dómsorði greinir. Dóm þennan kveður upp Benedikt Bogason héraðsdómari. D Ó M S O R Ð: Stefndu, Þorsteinn G. Eggertsson og Laufey Valsteinsdóttir, greiði stefnanda, Ragnari Ólafssyni, óskipt 524.333 krónur með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 18. desember 2005 til greiðsludags. Stefndu greiði stefnanda óskipt 250.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 396/2010
|
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
|
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi, á grundvelli 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur en gæsluvarðhaldinu markaður skemmri tími, sbr. 4. mgr. 95. gr. sömu laga.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Jón Steinar Gunnlaugsson og Hjördís Hákonardóttir og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 18. júní 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 21. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 18. júní 2010, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 9. júlí 2010 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðahaldinu verði markaður skemmri tími. Hann krefst einnig kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Varnaraðili var fyrst úrskurðaður í gæsluvarðhald vegna máls þessa á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 frá 11. apríl 2010 til 23. sama mánaðar. Sú niðurstaða var staðfest með dómi Hæstaréttar 16. apríl 2010 í máli nr. 239/2010. Gæsluvarðhaldið var framlengt með vísan til sama lagaákvæðis til 30. apríl 2010 með úrskurði 23. sama mánaðar, sem staðfestur var með dómi Hæstaréttar 27. apríl sama ár í máli nr. 258/2010. Gæsluvarðhaldið var enn framlengt til 21. maí 2010 með vísan til 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 með úrskurði 30. apríl sama ár. Var hann staðfestur var með dómi Hæstaréttar 5. maí 2010 í máli nr. 269/2010. Gæsluvarðhaldið var loks framlengt með vísan til sama lagaákvæðis til 18. júní 2010 með úrskurði 21. maí sama ár og var sú niðurstaða staðfest með dómi Hæstaréttar 26. maí 2010 í máli nr. 321/2010. Sóknaraðili krefst nú framlengingar gæsluvarðhaldsins til 9. júlí 2010. Eins og að framan greinir hefur varnaraðili sætt gæsluvarðhaldi samfellt frá 11. apríl 2010. Hæstiréttur hefur í tveimur síðastgreindum dómum talið að skilyrði séu í máli þessu til að beita gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008. Í 4. mgr. 95. gr. laganna er kveðið á um að ekki sé heimilt að úrskurða sakborning til að sæta gæsluvarðhaldi lengur en tólf vikur nema mál hafi verið höfðað gegn honum eða brýnir rannsóknarhagsmunir krefjist þess. Samkvæmt framansögðu eru skilyrði til þess að fallast á kröfu um áframhaldandi gæsluvarðhald varnaraðila, en þó ekki lengur en til 4. júlí 2010 klukkan 16, en þá eru liðnar tólf vikur frá því að gæsluvarðhaldsvist hans hófst. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur, sbr. 3. mgr. 220. gr. laga nr. 88/2008. Dómsorð: Varnaraðili, X, sæti áfram gæsluvarðhaldi til sunnudagsins 4. júlí 2010 klukkan 16.
|
Mál nr. 484/1999
|
Kærumál Dánarbússkipti Gjöf Ógilding
|
Við opinber skipti á dánarbúi J var gerð krafa um ógildingu á þeirri ráðstöfun hans að gefa R, systur sinni, hlutabréf í Eimskipafélagi Íslands hf. hálfu ári fyrir andlát sitt. Talið var, að andlegt og líkamlegt ástand J ásamt verðmæti hlutabréfanna hefði gefið R brýnt tilefni til varfærni um að staðið yrði þannig að verki að ekki yrði réttmæt ástæða til að efast um það síðar að J hefði verið hæfur til að gera þessa ráðstöfun. Yrði R að bera hallann af að hafa látið það hjá líða. Var því fallist á ógildingarkröfu dánarbúsins
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Arnljótur Björnsson og Gunnlaugur Claessen. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 1. desember 1999, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 15. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 17. nóvember 1999, þar sem varnaraðili var sýknuð af kröfu sóknaraðila um að ógilt yrði gjöf Jóns Gíslasonar til hennar á hlutabréfum í Hf. Eimskipafélagi Íslands að nafnverði 333.007 krónur. Kæruheimild er í 133. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Sóknaraðili krefst þess að fyrrnefnd gjöf verði ógilt. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur og sóknaraðila gert að greiða sér kærumálskostnað. I. Samkvæmt gögnum málsins lést Jón Gíslason, sem var síðast til heimilis að Vesturgötu 17a í Reykjavík, hinn 16. nóvember 1998. Dánarbú hans var tekið til opinberra skipta 18. janúar 1999. Munu erfingjar eftir hann vera eftirlifandi systkin og börn látinna systkina, alls átta að tölu. Meðal þeirra er varnaraðili. Í janúar 1998 mun Jón Gíslason hafa fengið blóðtappa, sem olli heilabilun, og dvalist af þeim sökum til dánardags á Sjúkrahúsi Reykjavíkur að Landakoti. Meðan á dvöl hans þar stóð kveður varnaraðili hann hafa gert svofellda yfirlýsingu, sem lögð hefur verið fram í málinu: „Ég Jón Gíslason nn 50323-4559 gef hér með hlutabréf mín í Eimskipafélagi Íslands systur minni Rósu Gísladóttir nn 130319-2469 heimili Vesturgötu 17a“. Undirritun Jóns á þessu skjali er ekki staðfest af vottum. Yfirlýsingin er ekki dagsett, en varnaraðili segir hana hafa verið gerða um líkt leyti og varnaraðili framvísaði henni á skrifstofu Hf. Eimskipafélags Íslands 25. maí 1998 og fékk skráð á sitt nafn hlutabréf í félaginu, sem tilheyrðu Jóni. Voru þau að nafnverði 333.007 krónur. Fyrrgreind krafa sóknaraðila lýtur að þessari ráðstöfun. II. Í úrskurði héraðsdómara er tekið upp í heild meginmál vottorðs læknis, sem annaðist Jón Gíslason á sjúkrahúsi á tímabilinu frá 24. mars til 8. júlí 1998. Svo sem þar greinir nánar var Jón talinn á þessu tímabili vera með heilabilun, svonefnd æðavitglöp, sem hafi einkum einkennst af skerðingu dómgreindar og sjúkdómsinnsæis. Að auki hafi sjón hans verið þannig skert að hann hafi aðeins haft ratsjón. Á nánar tilteknum dögum hafi meðal annars verið fært í sjúkraskrá að Jón gerði sér ekki grein fyrir tíma, að heilabilun truflaði þannig daglegt líf að hann væri ófær um að sjá um sig sjálfur en tæki þó tilsögn og að hann rápaði um. Læknirinn, sem hér um ræðir, bar meðal annars fyrir héraðsdómi að helsta vandamál Jóns á framangreindu tímabili hafi verið blinda. Hann hafi ekki séð skýrlega beint fram fyrir sig, en skynjað birtu og því getað ratað. Hann hafi hins vegar verið „með á nótunum“. Meðal gagna málsins er yfirlýsing, sem Jón Gíslason undirritaði að viðstöddum tveimur vottum 27. mars 1998, um þann vilja að útför hans yrði bálför. Í skýrslu fyrir héraðsdómi var varnaraðili spurð hvort hún teldi Jóni hafa verið ljóst að hann myndi ekki eiga afturkvæmt af sjúkrahúsi um vorið 1998. Vísaði hún þá til þessarar yfirlýsingar hans og taldi hana sýna að hann hafi órað fyrir því. Hún lýsti því og aðspurð að hún hafi ritað texta fyrrgreindrar yfirlýsingar Jóns um gjöfina til hennar, sem deilt er um í málinu. Vegna sjónskerðingar hafi hann ekki lesið textann sjálfur, heldur hafi hún lesið yfirlýsinguna fyrir hann og hann síðan undirritað hana. Hafi aðrir ekki verið þar viðstaddir. Eins og málið liggur fyrir er varnaraðili ein til frásagnar um að hún hafi lesið yfirlýsinguna, sem hún reisir rétt sinn til umræddra hlutabréfa á, fyrir Jón Gíslason áður en hann ritaði nafn sitt undir yfirlýsinguna. Af því, sem áður greinir úr framburði varnaraðila, er sýnt að henni var ljóst þegar yfirlýsingin var undirrituð að Jón væri ófær um að lesa ritað mál, svo og að varnaraðili hafi mátt gera sér grein fyrir að Jón ætti ekki langt eftir ólifað. Vegna náinna samskipta við Jón gat ekki farið fram hjá varnaraðila að veikindi hans hafi dregið svo úr andlegri getu hans, sem lýst er í málinu með áðurgreindum læknisfræðilegum gögnum. Ráðið verður af fyrirliggjandi gögnum um efnahag Jóns að verðmæti hlutabréfanna, sem ágreiningur er um, hafi verið þó nokkur hluti heildareigna hans. Öll þessi atriði gáfu varnaraðila brýnt tilefni til sérstakrar varfærni um að staðið yrði þannig að verki að ekki yrði réttmæt ástæða að Jóni látnum til efast um að honum hafi verið ljóst efni yfirlýsingarinnar, að hún hafi ótvírætt verið í samræmi við vilja hans og að hann hafi andlega verið fær um að gera þá ráðstöfun, sem í henni fólst. Varnaraðila var í lófa lagið að afla sér þegar í byrjun nauðsynlegra sannana um öll þessi efni. Verður hún að bera hallann af að hafa látið það hjá líða. Að þessu gættu verður að fallast á þá málsástæðu sóknaraðila að ósannað sé að Jóni hafi verið ljóst efni þeirrar yfirlýsingar, sem varnaraðili leiðir rétt sinn yfir hlutabréfunum af. Verður því tekin til greina krafa sóknaraðila um ógildingu gjafarinnar, sem mælt var fyrir um í yfirlýsingunni. Eftir þessum úrslitum málsins verður varnaraðili dæmd til að greiða sóknaraðila málskostnað í héraði og kærumálskostnað, sem er ákveðinn í einu lagi eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Ógilt er gjöf Jóns Gíslasonar til varnaraðila, Rósu Gísladóttur, á hlutabréfum í Hf. Eimskipafélagi Íslands að nafnverði 333.007 krónur. Varnaraðili greiði sóknaraðila, dánarbúi Jóns Gíslasonar, samtals 300.000 krónur í málskostnað í héraði og kærumálskostnað. Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 17. nóvember 1999. Mál þetta, sem tekið var til úrskurðar að loknum munnlegum málflutningi 20. október sl., var þingfest 11. júní sl. Sóknaraðili, dánarbú Jóns Gíslasonar, kt. 050323-4559, krefst þess að rift verði þeim gjafagerningi, er Jón heitinn Gíslason gaf systur sinni, Rósu Gísladóttur, öll hlutabréf sín í Eimskipafélagi Íslands hf. að nafnverði kr. þrjúhunduðþrjátíuog- þrjúþúsundogsjö (333.007). Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar að skaðlausu að viðbættum virðisaukaskatti. Varnaraðili, Rósa Gísladóttir, kt. 130319-2469, krefst þess að verða sýknuð af kröfum sóknaraðila og að með því verði staðfestur eignarréttur hennar að hlutabréfum í Eimskipafélagi Íslands hf., sem hún fékk að gjöf frá bróður sínum, Jóni heitnum Gíslasyni. Þá krefst varnaraðili málskostnaðar, auk virðisaukaskatts, úr hendi sóknaraðila að skaðlausu efttir mati dómsins. Málsatvik eru þau að Jón heitinn Gíslason gaf systur sinni, varnaraðila, hlutabréf sín í Eimskipafélagi Íslands hf. að nafnvirði kr. 333.007 með ódagsettum gjafagerningi. Mun hann hafa verið gerður í maí 1998, ekki síðar en 25. þess mánaðar, og er svohljóðandi: ,,Ég Jón Gíslason nn 50323-4559 Gef hér með hlutabréf mín í Eimskipafélagi Íslands systur minni Rósu Gísladóttur nn 130319-2469 heimili Vesturgötu 17 a Jón A Gíslason.” Óumdeilt er að Rósa, systir Jóns, ritaði gerninginn og Jón undirritaði. Samkvæmt vottorði Björns Einarssonar öldrunarlæknis, sem síðar verður rakið, var Jón sjúklingur hans frá 24. mars til 8. júlí 1998. Jón dvaldi á Sjúkrahúsi Reykjavíkur þegar framangreindur gerningur var ritaður og undirritaður en þar lést Jón 16. nóvember 1998. Dánarbú hans var tekið til opinberra skipta 18. janúar 1999 og skiptastjóri skipaður. Á fyrsta skiptafundi í búinu, 1. febrúar 1999, skýrði lögmaður varnaraðila frá gjafagerningnum, en af hálfu annarra erfingja var gerningurinn þegar vefengdur. Á skiptafundi 30. mars 1999 var þetta mál aftur tekið fyrir og lögð fram gögn um gjafagerninginn og framsal bréfanna frá Jóni til varnaraðila. Reynt var að jafna ágreining um umrædda ráðstöfun, en það tókst ekki og var ágreiningnum vísað til Héraðsdóms Reykjavíkur, sbr. 124. gr. laga nr. 20/1991, með bréfi 8. júní 1999. Af hálfu sóknaraðila er því haldið fram að andlegt hæfi Jóns hafi verið þannig á þeim tíma er hann gaf systur sinni hlutabréfin að hann hafi verið alls ófær um að gera sér grein fyrir gerðum sínum. Því er mótmælt af hálfu varnaraðila. Vottorð Björns Einarssonar öldrunarlæknis, sem fyrr er getið, er dags. 15. mars sl. Það er svohljóðandi: ,,Jón A Gíslason stundaði ég sem sérfræðingur hans frá 24.03.1998 til 08.07.98 en þá fluttist hann af deild L-3 Landakoti á deild K-1 og var sérfræðingur hans Eyjólfur Haraldsson læknir síðari hlutann af legunni en Jón lést 16.11.98. Jón var með æðavitglöp (vascular dementiu) og var með mjög typiskt einkennamynstur fyrir þann sjúkdóm sem einkennist af ekki svo miklu minnisleysi eins og við Alzheimer sjúkdóm en því meiri skertri dómgreind og skertu sjúkdómsinnsæi. Hann var auk þess með sjónskerðingu en hafði ratsjón og stafaði sú sjónskerðing af blóðtappa í aftari hluta heilans á sjónsvæði. Ég hef nú flett í gegnum hans sjúkraskrá og það sem ég get vottað að sé tekið hárrétt upp úr henni er að 26.02.1998 skrái ég hann vera heilabilaðan með dómgreindarskerðingu. Hann kom af Borgarspítalanum SHR og var tekin tölvusneiðmynd 23.03. og var hann þá með áðurnefndan blóðtappa. 24.03.98 er honum lýst sem ekkert áttuðum í tíma, hélt að væri árið 1940. 20.04.98 gerði ég vistunarmat og þá lýsi ég honum sem þó nokkuð heilabiluðum en í þeirri skilgreiningu felst að heilabilun trufli atferli daglegs lífs og viðkomandi sé ófær um að sjá um sig sjálfur en taki tilsögn. 27.04.98 var gert vitrænt próf minal mental state og kláraði hann 19 stig af 29 sem samrýmist verulegri heilabilun. 04.05.98 sæki ég um vistun fyrir hann á Kumbaravogi og þá segi ég hann m.a. rápa. 10.09.98 skrifar Sæmundur Haraldsson deildarlæknir vottorð um að hann sé ófær um að sjá um skattamál sín og fjármál sjálfur vegna heilabilunar. 05.11.98 var tekin ný tölvusneiðmynd vegna nýs heilablóðfalls en sú tölvusneiðmynd var óbreytt frá því um vorið en þann 10.11.98 sást nýr blóðtappi í heila og það heilablóðfall leiddi hann síðan til dauða 16.11.98. Í viðtali við Eyjólf Haraldsson segir hann Jón hafa verið mjög óraunsæjan síðustu vikurnar eftir síðasta heilablóðfallið. Þetta vottast hér með.” Björn Einarsson öldrunarlæknir kom fyrir dóminn og staðfesti vottorð sitt. Hann kvað æðavitglöp aðallega leggjast á persónuleika sjúklingsins. Aðalvandamál Jóns hefði verið blinda sem leiddi af sjúkdóminum. Björn kvað Jón hafa verið með á nótunum þegar hann hafi verið sjúklingur sinn, hann hefði talað um hlutabréfin og vitað hvað hann var að tala um að því er sér hefði fundist. Hann hefði verið með eins og hótanir um að gera þetta og þetta með bréfin og einu sinni talað um þau í reiði. Björn kvaðst ekki hafa sett sig inn í það hvað hann hefði verið að gera með hlutabréfin. Dómgreindarskerðingin hafi aðallega komið fram í því að Jón hafi haft skert sjúkdómsinnsæi, hann hafi viljað útskrifast af sjúkrahúsinu sem þeim læknunum hafi þótt hann alls ekki vera fær um að gera. Það hafi þó endað með því að hann hafi verið útskrifaður til reynslu einhvern tíma þegar hann hafi verið sjúklingur sinn sem ekki hafi gengið. Hæfileiki þeirra sem haldnir séu þessum sjúkdómi til þess að taka afstöðu til manna og málefna skerðist að vissu leyti en það hafi komið fram hjá Jóni að því er varðaði vilja hans til að útskrifast af sjúkrahúsinu. Jón hafi haft ákveðna afstöðu til manna og málefna. Björn sagði að sér hafi fundist Jón vera nokkuð vel með á nótunum þegar hann hafi verið sjúklingur sinn. Björn kvaðst halda, aðspurður af lögmanni sóknaraðila, að Jón hefði getað gert sér grein fyrir því hvort hann væri að skrifa undir ábyrgðaryfirlýsingu á víxli á þessu tímabili. Sér hefði hins vegar fundist Jón ekki vera með á nótunum lengur þegar hann hafi hitt hann um haustið á deild K 1. Þá hefði sér fundist Jón ekki lengur tala vitrænt og skýrt um sín mál. Jón hafi verið í nánu sambandi við Rósu systur sína sem alltaf hefði komið á sjúkrahúsið. Aðra ættingja Jóns hefði hann ekki þekkt. Af hálfu varnaraðila var lögð fram viljayfirlýsing Jóns um bálför undirrituð 27. mars 1998, vottuð af Maríu Tómasdóttur og Jónu Vilborgu Guðmundsdóttur, sem störfuðu sem hjúkrunarfræðingar á þeirri deild Sjúkrahúss Reykjavíkur þar sem Jón dvaldi á þeim tíma. Þær gáfu skýrslu fyrir dóminum og lýstu því að Jón hefði verið með réttu ráði og vitað hvað hann var að biðja um þegar hann undirritaði yfirlýsinguna og beðið þær að votta undirritunina. Jóna Vilborg sagði að sér hefði fundist Jón vera í nokkuð góðu jafnvægi en mjög upptekinn af ástandi sínu. Hann hefði iðulega rætt við sig um framtíð sína og viljað komast heim til sín. Rósa, systir Jóns, hefði heimsótt hann reglulega og þá oft spjallað við þá hjúkrunarfræðingana. Hún hefði haft áhyggjur af framtíð Jóns eins og eðlilegt hefði verið. María sagði að Rósa, systir Jóns, hefði heimsótt hann, einhver vinur hans og eitthvað af yngra fólki. Varnaraðili, Rósa Gísladóttir, kom fyrir dóminn og skýrði frá því að bróðir sinn, Jón, hefði búið með foreldrum sínum fyrir austan þar til móðir þeirra hefði dáið árið 1968. Jón hefði búið áfram fyrir austan eftir það en árið 1972 hefði hann flutt til Reykjavíkur. Þau hefðu verið fimm alsystkinin sem upp komust. Rósa kvaðst hafa skrifað gjafagerninginn sjálf á sjúkrahúsinu, hún hefði lesið hann fyrir Jón. Var á henni að skilja að það hefði verið rétt fyrir 25. maí en þann dag hefði hún farið á skrifstofu Eimskips og þar hefði verið gengið frá yfirfærslu hlutabréfanna á hennar nafn. Það hafi verið rétt áður að Jón hefði farið að minnast á hlutabréfin við sig. Rósa kvaðst ekki muna eftir því að Jón hefði sagt annað um hlutabréfin en hann ætlaði að gefa henni þau og að hún skyldi hafa nafnaskipti á þeim. Á þessum tíma hefði verið hægt að ræða við Jón eins og heilbrigðan mann. Rósa sagði að Jón hefði ekki rætt um það hvers vegna hann vildi gefa henni bréfin en ekki láta þau eftir sig. Hún hélt helst að það hefði verið vegna þess að eftir andlát foreldra þeirra hefði Jón verið hjá sér og sínu fólki bæði fyrir sunnan og austan, þar sem hún ætti jörð, og í húsinu þar hefði hann haft sérstakt herbergi. Þau hefðu verið langmest tengd af systkinunum. Rósa kvað Jón hafa keypt íbúð á Vesturgötu 17 tveimur árum eftir að hún hefði keypt íbúð sína þar og á milli þeirra hefði verið mikill samgangur. Rétt áður en Jón undirritaði gjafagerninginn hefði hann talað um greiðslu á hússjóðsreikningum sem hún hefði komið í kring fyrir hann og hann þakkað henni fyrir. Rósa kvaðst hafa vitað fyrir þennan tíma að Jón ætti hlutabréf í Eimskip en ekki hve mikið af þeim. Rósa sagði að hlutabréfin hefðu verið geymd í bankahólfi Jóns og hefði hún haft lykil að því. Þegar hlutabréfin hefðu verið komin á hennar nafn hefði hún sett þau í bankahólf sitt. Fundur hefði verið haldinn með Jóni um haustið og einhver peningamál hans hefðu komið til tals. Einkum hefði þar verið rætt að Jón vildi komast til Kanaríeyja. Rósa kvaðst hafa verið eini ættingi hans sem verið hefði á fundinum, en kunningi Jóns, Sigþór Pálsson, hefði verið þar. Sæmundur Haraldsson læknir gaf skýrslu fyrir dóminum. Sæmundur var læknir Jóns, ásamt Eyjólfi Haraldssyni lækni, frá 8. júlí 1998 þar til Jón andaðist. Hann kvaðst minnast þess að haldinn hefði verið fundur með Jóni og fjölskyldu hans þar sem rædd hefðu verið peningamál hans sem honum hefðu verið ofarlega í huga. Þetta hefði líklega verið í ágústbyrjun. Jón hefði þá verið nær blindur en virkað nokkuð eðlilegur í viðræðu. Fullljóst hefði verið að hann hefði ekki haft dómgreind til þess að gera ráðstafanir og dómgreindarskerðingin fólgin t.d. í því að hann hefði viljað fara til Kanaríeyja. Jón hefði verið mjög þægilegur í umgengni yfirleitt. Sæmundur kvaðst hafa gefið út vottorð það sem getið er um í vottorði Björns Einarssonar læknis um að Jón væri ófær um að sjá um skatta- og fjármál sín sjálfur vegna heilabilunar. Tilefnið hefði verið það að rétt hefði verið talið að aðrir sæju um hans mál. Erfitt væri að segja hversu lengi það ástand hefði verið. Hann hefði fengið blóðtappa í janúar og ástand Jóns hefði tengst því. Það væri svo um heilabilun að hún væri að þróast í dálítinn tíma og æðavitglöp þróuðust í nokkra mánuði. Rósa, systir hans, hefði heimsótt Jón á sjúkrahúsið, Sigþór vinur hans, og fleiri í fjölskyldunni að því er hann byggist við. Sigurður, frændi hans, hefði heimsótt hann og hefði verið á fundinum út af skattamálunum. Sæmundur sagðist búast við því að kona Sigþórs hefði heimsótt Jón. Tilefni fjölskyldufundarins hefði verið m.a. það að Jóni hefði fundist að fjölskyldan skaffaði sér ekki næga peninga þótt hann ætti nóga peninga í banka. Jóni hefði líka fundist að það að hann hefði afhent systur sinni einhver bréf í Eimskip væri ekki það sem hann vildi gera í raun og veru. Jón hefði tekið út peninga, keypt sælgæti og ekki alltaf munað eftir því að hann hefði gert það. Fundurinn hefði og verið haldinn í þeim tilgangi að reyna að sætta sjónarmið er snertu peningamál Jóns, en honum hefði fundist að systir hans væri að taka peninga frá honum og sitja fast á þeim. Hluti af þessu hefði verið skortur Jóns á sjúkdómsinnsæi og paranoja. Á fundinum hefði verið ákveðið að Jón fengi 20 þúsund á mánuði frá fjöldskyldunni. Jón hefði verið samþykkur því að Rósa systir hans geymdi hlutabréfin fyrir hann. Hafdís Alfreðsdóttir, systurdóttir Jóns, kom fyrir dóminn. Hún sagði Jón hafa oft verið á heimili foreldra sinna uppi á Akranesi á sumrin, langan tíma í einu, og oft hafa komið fyrir jólin með rjúpur. Hann hefði oft komið með gjafir eftir Kanaríeyjaferðir sínar. Þá hefði hann oft farið með foreldrum sínum í ferðalög á sumrin. Jón væri mjög sterkur í æskuminningu sinni. Hafdís sagði móður sína hafa dáið 1995 og hefði hún haldið sambandi við Jón, hringt í hann og heimsótt, bæði á heimili hans og á sjúkrahúsið. Hafdís kvaðst fyrst hafa heyrt af hlutabréfunum í Eimskip með þeim hætti að Jón hefði reynt að segja sér eitthvað um þau, Rósa hefði látið hann skrifa undir eitthvað og væri hann ósáttur við það. Jón hefði talað um það að Þórey, kona vinar síns, væri að reyna að hjálpa sér í þessum málum. Það hefði sýnilega verið mikið hjartans mál hans að fá hlutabréfin til baka. Satt að segja hefði hún talið þetta vera hálfgert rugl á Jóni. Þetta hefði verið um miðjan september. Unnur Björgvinsdóttir, bróðurdóttir Jóns, kom fyrir dóminn. Unnur kvað samband þeirra bræðra hafa verið mjög gott og Jón hefði verið heimagangur á heimilinu meðan bróðir hans hefði verið á lífi, en hann hafi dáið 1984. Þórey Þórarinsdóttir kom fyrir dóminn. Þórey er eiginkona Sigþórs Pálssonar, vinar Jóns. Hún kvaðst ekki vita til þess að Jón hefði nokkuð gert upp á milli ættingja sinna. Þórey taldi að Jón hefði verið mikið veikur þegar hann skrifaði undir gjafagerninginn og hefði síðar vitað að hann hefði ekki átt að gera það og séð eftir því. Þórey kvað mann sinn hafa farið með Jóni í bankahólf hans til þess að ná í hlutabréfin. Þá hefði komið í ljós að Rósa, systir hans, hafði lykil að hólfinu. Hún hefði farið í Eimskipafélagið og komist að raun um að búið var að skipta um nafn á hlutabréfunum. Þegar hún hefði sagt Jóni það hefði hann alveg verið ,,sjokkeraður”. Læknar á Landakoti hefðu sagt að eftir þessar fréttir hefði heilsa Jóns hríðversnað. Jón hefði beðið sig að heimsækja Rósu til þess að fá lykilinn að bankahólfinu, beðið sig að útvega sér lögfræðing og gera eitthvað til þess að fá hlutabréfin til baka. Rósa hefði sagt sér að hún ætlaði ekki að eiga bréfin heldur að geyma þau og hefði hún fært þau í sitt bankahólf. Ragnhildur Árnadóttir kom fyrir dóminn. Hún býr í sama húsi og Jón bjó. Hún kvaðst vera formaður húsfélagsins þar og hafa haft samskipti við Jón af þeim sökum. Samband þeirra Jóns og Rósu hefði verið einstaklega gott. Raghildur er sjúkraliði og kvaðst hafa haft samband við Jón á sjúkrahúsinu sumarið 1998. Þau hefðu rætt fjármál húsfélagsins og Jón hefði alveg áttað sig á þeim. Sóknaraðili byggir kröfur sínar á hendur varnaraðila aðallega á því, að gjafagerningurinn sé ógildur og ekki bindandi fyrir dánarbúið, þar sem andlegt hæfi Jóns Gíslasonar á þeim tíma, sem gjöfin var gefin, hafi verið þannig, að Jón hafi verið heilabilaður með dómgreindarskerðingu og alls ófær um að gera sér grein fyrir gerðum sínum. Þetta styðji læknisvottorð Björns Einarssonar öldrunarlæknis. Þegar borin sé saman undirritun Jóns á viljayfirlýsingu hans um bálför og undirritun hans á gjafagerninginn sé ljóst að ástand Jóns hafi verið mun verra þegar hann undirritaði gjafagerninginn en þegar hann undirritaði viljayfirlýsinguna. Allt bendi til þess að heilsa Jóns hafi verið mjög bágborin þegar undirritunin fór fram. Engir vottar hafi verið að undirritun Jóns á gjafagerninginn og sjón Jóns hafi verið þannig að hann hafi ekki getað lesið hann. Rósa, systir hans, segist hafa lesið gerninginn fyrir Jón en ekkert sé vitað um það hvað hún hafi lesið. Af hálfu sóknaraðila sé því mótmælt að gjafagerningurinn sé gildur. Hér sé annaðhvort um það að ræða, að stefnda hafi notfært sér bágindi eða einfeldni Jóns heitins til þess að afla sér hagsmuna, eins og segi í 31. gr. samningalaga, og með vísan til 33. gr. sömu laga sé gerningur, sem ella mundi talinn gildur, ógildur gagnvart viðtakanda, ef það sé óheiðarlegt vegna atvika, sem fyrir hendi voru, þegar löggerningurinn kom til vitundar hans. Varnaraðila hafi verið fullkunnugt um hvernig komið hafi verið með andlegt hæfi Jóns heitins á þeim tíma sem gjafagerningurinn hafi verið gerður. Samskipti Jóns hafi verið góð við alla ættingja hans og ekkert bendi til þess að hann hafi viljað hygla Rósu systur sinni fremur en að arfur eftir hann rynni til lögerfingja. Vilji Jóns hafi staðið til þess að Rósa geymdi hlutabréfin en ekki annars. Vilji hans hafi því ekki staðið til þess að gefa Rósu hlutabréfin. Þetta hafi komið í ljós áður en Jón hafi látist þar sem byrjað hafi verið á því að hans ósk að fá Rósu systur hans til þess að skila hlutabréfunum. Af hálfu varnaraðila er því haldið fram að milli hennar og Jóns heitins hafi verið mikill systkinakærleikur. Miklu meiri samskipti hafi verið á milli þeirra en milli Jóns og annarra ættingja hans. Varnaraðili eigi jörðina Krossgerði í Berufjarðarhreppi og þar hafi Jón oft búið hjá henni í lengri eða skemmri tíma og haft þar sérstakt herbergi til eigin afnota. Eftir að varnaraðili hafi keypt íbúð sína að Vesturgötu 17 í Reykjavík, hafi orðið úr að Jón hafi keypt árið 1985 íbúð við hlið systur sinnar og búið þar til dauðadags. Eftir að Jón hafi veikst í mars 1998 hafi hann verið langdvölum á Landakoti. Þangað hafi varnaraðili heimsótt hann og stutt í veikindum. Jón hafi ekki viljað að fjarskyldir erfingjar færu að rífast um eftirlátnar eigur sínar að sér látnum heldur viljað ráðstafa þeim sjálfur í lifanda lífi. Fyrsta ráðstöfun Jóns hafi verið að gefa Krabbameinsfélaginu íbúð sína með erfðaskrá. Síðan hafi hann gefið varnaraðila hlutabréf sín í Eimskipafélaginu og þar hafi verið um eindrægan vilja hans að ræða. Hann hafi gert sér fulla grein fyrir því hvað hann væri að gera og þýðingu þess. Á þeim tíma er gjafagerningurinn var gerður hafi heilabilun Jóns einungis lýst sér í sjónskerðingu, en ekkert hafi komið fram um það að Jón hafi samt ekki getað lesið. Þótt hugsast geti að Jón hafi á þessum tíma orðið fyrir einhverri heilasköddun sé útilokað að hún hafi verið komin á það hátt stig að hann hafi ekki fyllilega vitað hvað hann var að gera. Jón hafi um svipað leyti undirritað viljayfirlýsingu um bálför sína og fengið tvo hjúkrunarfræðinga til að votta þá ráðstöfun sína. Sá gjörningur og vottun hjúkrunarfræðinganna hefði varla farið fram ef heilsa hans hefði verið eins og sóknaraðili lýsi henni. Jón hafi gengið eftir því við varnaraðila að hlutabréfin yrðu færð á nafn hennar, sem hann hefði ekki gert hefði hún einungis átt að geyma þau. Það sem komið sé fram um það að Jón hafi viljað að gjafagerningurinn gengi til baka hafi gerst skömmu fyrir andlát Jóns og þá hafi hann verið farinn að heilsu. Það sé rangt sem sóknaraðili haldi fram að varnaraðili hafi notfært sér bágindi eða einfeldni bróður síns til þess að afla sér hagsmuna. Hvorki bágindum né einfeldni hafi verið til að dreifa. Niðurstaða dómsins Eftir því sem fram er komið í þessu máli verður að byggja á því að sá gjafagerningur sem um er deilt hafi verið gerður skömmu fyrir 25. maí 1998. Niðurstaða málsins veltur fyrst og fremst á því hvort heilsufar Jóns heitins Gíslasonar hafi á þeim tíma verið með þeim hætti að gerninginn beri að ógilda, eins og haldið er fram af sóknaraðila, en málsóknina verður að skilja svo að krafa sóknaraðila sé um það að gerningurinn verði ógiltur með dómi, enda þótt í kröfugerð sé talað um riftun hans. Þótt Jón kunni síðar, á einhverju stigi og af einhverjum ástæðum, að hafa viljað afturkalla gerninginn, eins og haldið er fram af sóknaraðila og ákveðnar líkur eru leiddar að, leiðir það ekki eitt sér til þess að ógilda beri hann. Í gjafagerningnum er hvorki um að ræða skilyrði né neins konar ákvæði um efndir og var gerningurinn þannig bindandi samkvæmt efni sínu gagnvart Jóni sem og öðrum aðilum. Í skýrslu Sæmundar Haraldssonar læknis fyrir dóminum kom fram að Jón hafi í janúar 1998 fengið blóðtappa sem leitt hefði til heilabilunar. Sá sjúkdómur dró Jón til dauða 16. nóvember 1998. Í vottorði Björns Einarssonar öldrunarlæknis kemur fram að 26. febrúar 1998 hafi hann skráð Jón vera heilabilaðan með dómgreindarskerðingu. Jón hafi verið með æðavitglöp en þeim sjúkdómi fylgi ekki eins mikið minnistap og Alzheimer sjúkdómi en dómgreind og sjúkdómsinnsæi skerðist hins vegar meira. Tölvusneiðmynd sem tekin var af Jóni 23. mars hafi sýnt blóðtappa og daginn eftir sé honum lýst sem ekkert áttuðum í tíma. Hinn 20. apríl kveðst Björn hafa gert vistunarmat og þá lýst Jóni sem nokkuð heilabiluðum sem þýði að heilabilunin trufli atferli daglegs lífs og að viðkomandi sé ófær um að sjá um sig sjálfur en taki tilsögn. Hinn 27. apríl hafi verið gert vitrænt próf og hafi Jón klárað 19 stig af 29 sem samrýmist verulegri heilabilun. Björn segir síðan áfram í vottorði sínu að hinn 10. september skrifi Sæmundur Haraldsson læknir að Jón sé ófær um að sjá um skatta- og fjármál sín vegna heilabilunar. Eins og fyrr greinir kom fram í vottorði Björns Einarssonar að Jón var sjúklingur hans frá 24. mars til 8. júlí 1998. Björn kom fyrir dóminn og staðfesti vottorð sitt. Hann lýsti því enn fremur að aðalvandamál Jóns hefði verið blinda sem leiddi af sjúkdóminum. Jón hefði hins vegar verið með á nótunum, rætt um hlutabréf sín í Eimskip og vitað hvað hann var að tala um að því er sér hefði fundist. Björn kvaðst ekki hafa sett sig inn í það sem Jón ræddi um hlutabréfin. Dómgreindarskerðing Jóns hefði aðallega komið fram í skertu sjúkdómsinnsæi. Björn taldi að Jón hefði á þessum tíma getað gert sér grein fyrir því til dæmis hvort hann væri að skrifa undir ábyrgðaryfirlýsingu á víxli. Björn sagði að sér hefði fundist að Jón væri ekki með á nótunum þegar hann hafi hitt hann um haustið á deild K 1. Hjúkrunarfræðingarnir Jóna Vilborg Guðmundsdótir og María Tómasdóttir, sem vottuðu undirritun Jóns á viljayfirlýsingu hans um bálför hinn 27. mars, lýstu því báðar að Jón hefði gert sér grein fyrir því hvað hann var að biðja um þegar hann undirritaði yfirlýsinguna. Jóna Vilborg sagði að sér hefði fundist Jón vera í nokkuð góðu jafnvægi en mjög upptekinn af ástandi sínu. Telja verður það almenna reglu að heilsubilun manna, sem hefur í för með sér andlega annmarka á háu stigi, geti leitt til þess að gerningar þeirra, sem gerðir eru undir slíkum kringumstæðum, séu ógildanlegir. Þó verður að telja það skilyrði fyrir ógildingu slíkra gerninga að annmarki sá sem viðkomandi er haldinn hafi haft áhrif á efni gerningsins, þannig að gerningurinn hafi orðið til sökum annmarkans eða beri augljós einkenni hans. Menn eiga rétt á að ráða málum sínum þrátt fyrir bilaða heilsu og því þykir ekki rétt að ógilda ráðstafanir þeirra sem ekki verða taldar óeðlilegar. Að framan hefur verið rakið það helsta sem fram er komið í máli þessu um heilsufar Jóns heitins Gíslasonar á þeim tíma er gjafagerningurinn var gerður og máli þykir skipta. Þegar til þess er litið er ljóst að heilsa Jóns hefur verið biluð á þeim tíma er gjafagerningurinn var gerður og líklegt er að heilsu hans hafi hrakað jafnt og þétt frá því að hann fékk blóðtappa í janúar 1998 þar til hann andaðist í nóvember sama ár. Hins vegar þykir sóknaraðila ekki hafa tekist sönnun þess að heilsubilun hans hafi verið á svo háu stigi, þegar gjafagerningurinn var gerður, að hann hafi ekki getað gert sér nægilega grein fyrir eðli og afleiðingum gerningsins eða heilsubilunin hafi ein og sér leitt til þess að hann gerði gjafagerninginn. Þá þykir sóknaraðili ekki hafa sannað að vilji Jóns hafi staðið til annars en að gefa varnaraðila hlutabréfin þegar gjafagerningurinn var gerður. Samkvæmt því sem fram er komið í málinu virðast þau systkini hafa verið mjög náin. Þótt samskipti Jóns við aðra ættingja sína hafi einnig verið góð er ekki þar með sagt að þessi ráðstöfun hans hafi verið óeðlileg. Verður heldur ekki talið að 31. og 33. grein samningalaga eigi hér við. Til þess ber að líta að Jón ritaði undir gjafagerninginn og hafa ekki verið bornar brigður á það. Byggja verður á því að varnaraðili hafi lesið gerninginn fyrir Jón við undirritun hans en sóknaraðili hefur ekki sýnt fram á annað. Þá þykir ekki skipta máli að gerningurinn var ekki vottaður en um er að ræða einhliða gjafagerning sem ekki er formbundinn að íslenskum rétti. Samkvæmt því sem að framan er rakið ber að sýkna varnaraðila af kröfum sóknaraðila. Sú niðurstaða leiðir sjálfkrafa til þess að sá eignarréttur sem varnaraðili öðlaðist á þeim hlutabréfum sem gjafagerningurinn náði til helst óbreyttur. Rétt þykir að hvor aðili beri sjálfur sinn kostnað af rekstri málsins. Friðgeir Björnsson dómstjóri kvað upp úrskurðinn. Varnaraðili, Rósa Gísladóttir, skal vera sýkn af kröfum sóknaraðila, dánarbús Jóns Gíslasonar. Hvor aðili ber sinn kostnað af rekstri málsins.
|
Mál nr. 789/2017
|
Börn Forsjársvipting Gjafsókn
|
H krafðist þess að A yrði svipt forsjá tveggja sona sinna einkum með vísan til a. og d. liða 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Í málinu lá annars vegar fyrir álitsgerð sálfræðings um forsjárhæfni A sem taldi A ekki hafa nægjanlega eða nauðsynlega hæfni til að fara með forsjá sona sinna og hins vegar matsgerð dómkvadds manns sem taldi A hæfa til að fara með forsjá drengjanna. Héraðsdómur féllst á kröfu H að því er varðaði yngri son A en hafnaði kröfunni að því er laut að forsjá eldri drengsins. Var niðurstaðan einkum reist á álitsgerðinni um forsjárhæfni A og gögnum sem lágu fyrir frá fagaðilum fram til þess tíma er eldri sonur hennar var vistaður í fóstri með samþykki hennar. Taldi héraðsdómur matsgerð hins dómkvadda manns á hinn bóginn haldna slíkum göllum að hún hefði takmarkað vægi við matið. Í niðurstöðu Hæstaréttar var vísað til þess að mat dómkvadds manns sem aflað væri samkvæmt IX. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála hefði ríkt sönnunargildi. Fyrirliggjandi matsgerð væri ítarleg og vel rökstudd og hefði henni ekki verið hnekkt með yfirmatsgerð eða öðrum haldbærum gögnum. Yrði matsgerðin því lögð til grundvallar um forsjárhæfni A. Þá var litið til þess að A hefði aflað sér aukinnar menntunar og væri í föstu starfi sem og gagna um óboðað eftirlit á heimili A er drengirnir komu til hennar í umgengni og þess að eldri drengurinn hefði lýst eindregnum vilja til að búa hjá móður sinni. Var því ekki fallist á með með H að daglegri umönnun, uppeldi eða samskiptum A og sona hennar væri alvarlega ábótavant, eða að líkamlegri og andlegri heilsu þeirra væri hætta búin vegna vanhæfni hennar til að fara með forsjá þeirra. Var A því sýknuð af kröfu H.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnirÞorgeir Örlygsson og Greta Baldursdóttir og Stefán Már Stefánsson prófessor. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 15. desember2017. Hún krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms með þeirri breytingu að húnverði jafnframt sýknuð af kröfu gagnáfrýjanda um að verða svipt forsjá sonarsíns B. Þá krefst hún málskostnaðar fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknarsem henni hefur verið veitt.Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 21.desember 2017. Hann krefst þess að aðaláfrýjandi verið svipt forsjá sona sinna,C fæddum [...] 2004 og B fæddum [...] 2014. Þá krefst hann þess að málskostnaðurverði felldur niður.IEins og rakið er í hinum áfrýjaða dómi leitaðiaðaláfrýjandi eftir aðstoð barnaverndarnefndar Hafnarfjarðar vegna erfiðleikasem vörðuðu eldri son hennar, C. Hinn 5. janúar 2016 undirritaði hún svokallaðaáætlun um meðferð máls samkvæmt 23. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002 og fórdrengurinn í tímabundið fóstur í eitt ár með samþykki aðaláfrýjanda.Á grundvelli áætlunarinnar aflaði barnaverndarnefndHafnarfjarðar sálfræðilegs mats á forsjárhæfni aðaláfrýjanda. Matið vann D,sérfræðingur í klínískri sálfræði, og lá það fyrir í lok maí 2016. Í kjölfarþess tók barnaverndarnefndin þá ákvörðun á fundi sínum 19. júlí 2016 að báðirsynir aðaláfrýjanda yrðu vistaðir utan heimilis til 18 ára aldurs. Þar semmóðir samþykkti ekki að B yrði vistaður utan heimilis kvað nefndin upp úrskurð29. sama mánaðar um að taka hann af heimili móður í tvo mánuði, en fósturvistunC var ekki lokið og því einungis tekin ákvörðun um fósturvistun B. Íframhaldinu var hann vistaður af hálfu barnaverndarnefndar Hafnarfjarðar hjáföður sínum, E. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjaness 20. september 2016 var úrskurðurbarnaverndarnefndar Hafnarfjarðar staðfestur. Eldri drengurinn var síðan afhálfu nefndarinnar vistaður í febrúar 2017 hjá föður sínum, F. Eftir uppkvaðninguhins áfrýjaða dóms fór drengurinn til aðaláfrýjanda þar sem hann býr nú.Ágreiningur aðila lýtur að því hvort fullnægt séskilyrðum 1. og 2. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga til að aðaláfrýjandi verðisvipt forsjá sona sinna. Reisir gagnáfrýjandikröfur sínar einkum á a. og d. liðum 1. mgr. 29. gr. laganna en þarsegir að barnaverndarnefnd sé heimilt að krefjast þess fyrir dómi að foreldrar,annar þeirra eða báðir, skuli sviptir forsjá ef daglegri umönnun, uppeldi eðasamskiptum foreldra og barns er alvarlega ábótavant með hliðsjón af aldri þessog þroska eða að fullvíst sé að líkamlegri eða andlegri heilsu barns eða þroskaþess sé hætta búin sökum þess að foreldrar séu augljóslega vanhæfir til að farameð forsjána, svo sem vegna vímuefnaneyslu, geðrænna truflana, greindarskortseða að breytni foreldra sé líkleg til að valda barni alvarlegum skaða. Þá segirí 2. mgr. ákvæðisins að aðeins skuli gera kröfu um sviptingu forsjár að ekki séunnt að beita öðrum og vægari úrræðum til úrbóta eða slíkar aðgerðir hafi veriðreyndar án viðunandi árangurs.IIEins og að framan er rakið aflaði barnaverndarnefndHafnarfjarðar sálfræðilegs mats D á forsjárhæfni aðaláfrýjanda í tengslum viðmeðferð málsins hjá nefndinni. Er mat hans dagsett 30. maí 2016. Þar kemur framað tengsl aðaláfrýjanda og drengjanna séu verulega skert, sérstaklega tengslhennar við eldri drenginn. Hún hafi lítið innsæi í þarfir þeirra og geti ekkisett sig í spor þeirra út frá þroska þeirra og aldri. Hafi hún og eldri drengurinnákveðin tengsl en þau séu neikvæð og byggist á togstreitu. Var það niðurstaðahans að þroska og velferð beggja sona aðaláfrýjanda væri ógnað með því að alastupp í umsjá hennar. Töluverður stuðningur í lengri tíma hafi verið reyndur ánárangurs. Lítil breyting hafi verið á móður varðandi tengslamyndun, innsæi,skipulag, vanrækslu á almennum aðbúnaði og ástand á heimili. Hún hafi í gegnumtíðina verið hafnandi og neikvæð í garð drengjanna, sérstaklega C. Hefði móðirekki nægjanlega eða nauðsynlega hæfni til að fara með forsjá sona sinna. Mælti Dmeð lengri fósturvistun fyrir C og að hugað yrði að undirbúningi fósturvistunarvarðandi B. Hinn 11. október 2016 var G, sálfræðingur, dómkvöddsem matsmaður í málinu. Matsgerð hennar er dagsett 12. desember 2016 og íniðurstöðum kemur fram að aðaláfrýjandi sé hæf til að fara með forsjá sonasinna og að hún geti boðið þeim upp á fullnægjandi heimilisaðstæður. Hún séeðlilega greind, stríði ekki við geðræn vandkvæði af neinum toga og lifireglusömu lífi. Þá kemur þar fram að aðaláfrýjandi sýni sonum sínum ástríki íorðum og athöfnum og tengist þeim nánum böndum og hún hafi verið meginumönnunaraðili þeirra beggja. Hvað varði eldri drenginn hafi henni veriðumhugað um að hvetja hann til þátttöku í tómstundum og sé ekki annað að sjá enað hún hafi sinnt heilsuvernd sona sinna vel. Þótt gögn málsins gefi til kynnaað fundið hafi verið að líkamlegri umhirðu eldra drengsins telur matsmaður þaðekki vera af þeirri stærðargráðu að hægt sé að tala um líkamlega vanrækslu afhálfu aðaláfrýjanda heldur verði þroskafráviki hans að hluta til kennt um. Hafikomið tímabil þar sem aðaláfrýjandi hafi ekki getað framfylgt forsjárskyldumsínum gagnvart eldri drengnum þar sem hún hafi verið eins og í matsgerðinnisegir „þrotin af kröftum og hafði þá frumkvæði að því að leita að viðeigandiúrræðum fyrir son sinn. Það sem gerði útslagið að mati matsmanns vorusamtvinnaðir þættir. Hegðunarvandi drengsins var gríðarlega mikill á þeim tímaog hvorki foreldrar, skólayfirvöld eða tilsjón á heimili réðu við vanda drengsins.Móðir var tiltölulega nýkomin úr erfiðri sambúð, með ungt barn sem var oftveikt á umræddu tímabili. Móðir bar að mestu ein ábyrgð á báðum drengjunum oglítil stoð virðist hafa verið í feðrum beggja drengjanna.“ Í matsgerðinni kemur fram að tvö viðamikilpersónuleikapróf hafi verið lögð fyrir aðaláfrýjanda og nokkuð gott samræmi veriðí niðurstöðum þeirra. Samkvæmt þeim glími hún ekki við geðræn vandkvæði, hún sétilfinningalega stöðug og takist á við daglegt líf án óþarfa áhyggja. Þá sésjálfsmynd hennar jákvæð og stöðug, hún sé bjartsýn og hafi skýr markmið ogviðhorf. Þessi jákvæðu viðhorf auki þrautseigju hennar og aðlögunarhæfni. Séekkert í þessum prófum sem styðji það sem haldið hafi verið fram í gögnummálsins að aðaláfrýjanda skorti innsæi og sé sjálfhverf. Innsæi sé einn afhornsteinum góðrar forsjárhæfni og álíti matsmaður hana búa yfir nægileguinnsæi til að geta mætt þörfum drengja sinna.Um tengsl aðaláfrýjanda við syni sína segir matsmaðurað athugun og niðurstaða á tengslaprófi hafi leitt í ljós að C sé í öruggum,góðum og kærleiksríkum tengslum við móður sína og komi skýrt fram hjá honum aðþað sé til hennar sem hann sæki öryggi og skjól og hjá henni vilji hann eigaheima. Er það mat matsmanns að tengsl hans við aðaláfrýjanda séu í grunninnnáin og góð en engu að síður hafi komið tímabil í lífi þeirra þar semerfiðleikar hafi haft neikvæð áhrif á tengsl þeirra. Mótþrói, pirringur ogóþolinmæði hafi sett svip sinn á tengsl þeirra um skeið og markaleysi hafifylgt í kjölfarið. Tímabundinn aðskilnaður þeirra virðist hafa haft jákvæð áhrifog rofið neikvætt mynstur sem komið hafi verið í samskipti þeirra, þau hafibæði náð betra jafnvægi og fullvissu um að vilja búa saman. Hvað snertir B hafitengsl hans við aðaláfrýjanda verið metin með athugun á samskiptum þeirra áheimili, með viðtölum við móður og skoðun á fyrirliggjandi gögnum í málinu. Erþað niðurstaða matsmanns að móðir sýni drengnum athygli og ástríki og hannleiti eðlilega til hennar IIIMeð hinum áfrýjaða dómi, sem skipaður var sérfróðummeðdómendum, var aðaláfrýjandi svipt forsjá yngri sonar síns en sýknuð af kröfugagnáfrýjanda um að hún yrði svipt forsjá eldri drengsins. Var niðurstaðadómsins einkum reist á álitsgerð D og gögnum sem lágu fyrir frá ýmsum fagaðilumsem komið höfðu að málefnum aðaláfrýjanda og sona hennar fram að því að eldridrengurinn var vistaður í fóstri með samþykki aðaláfrýjanda í byrjun árs 2016.Var í hinum áfrýjaða dómi talið að slíkir gallar væru á matsgerð hins dómkvaddamanns að hún hefði takmarkað vægi við mat á forsjárhæfni aðaláfrýjanda. Í þvísambandi vísaði dómurinn til þess að í matinu hafi hvorki verið litið tilþeirrar miklu og langvarandi vanrækslu sem átt hefði sér stað við uppeldidrengjanna né þeirrar viðamiklu aðstoðar sem aðaláfrýjandi hafi notið á vegum barnaverndarnefndarHafnarfjarðar án þess að þau úrræði hafi skilað árangri. Eins og að framan er rakið var það mat hins dómkvadda mannsað á tímabili hafi aðaláfrýjandi ekki getað framfylgt forsjárskyldum sínumgagnvart eldri drengnum. Við þær aðstæður hafi hún leitað aðstoðar og hafitímabundinn aðskilnaður þeirra haft jákvæð áhrif og rofið neikvætt mynstur semkomið var í samskipti þeirra. Þau hafi bæði náð betra jafnvægi og fullvissu umað vilja búa saman. Af gögnum málsinsverður ráðið að þær erfiðu aðstæður sem uppi voru á þeim tíma þegaraðaláfrýjandi samþykkti að eldri sonur hennar yrði vistaður utan heimilis séuekki lengur fyrir hendi og býr drengurinn nú hjá henni og engin gögn liggjafyrir um annað en að það gangi vel. Hvað varðar yngri drenginn þá eru hvorki gögní málinu né haldbær rök færð fyrir því í hinum áfrýjaða dómi að aðaláfrýjandihafi vanrækt forsjárskyldur sínar gagnvart honum eða hvaða aðstoðar hún hafinotið við umönnun hans sem ekki hafi skilað árangri. Í hinum áfrýjaða dómi vartalið að niðurstaða dómkvadds manns, um að aðaláfrýjandi væri tilfinningalegastöðug, tækist á við daglegt líf án óþarfa áhyggja, væri jákvæð og bjartsýn, værií hróplegu ósamræmi við önnur gögn málsins þar sem meðal annars lægi fyrir aðaðaláfrýjandi hafi um nokkurt skeið tekið þunglyndislyf. Þótt fyrir liggi aðaðaláfrýjandi taki þunglyndislyf eru í dóminum ekki færð fyrir því viðhlítandirök að víkja beri af þeim eða öðrum sökum til hliðar framangreindri niðurstöðumatsins um aðaláfrýjanda. Héraðsdómur taldi það enn fremur vera galla ámatsgerð hins dómkvadda manns að hún samræmdist ekki öðrum gögnum umpersónulega eiginleika aðaláfrýjanda. Er í þeim efnum meðal annars vísað tilvottorðs geðlæknis um að líðan aðaláfrýjanda væri mun verri ensjálfsmatskvarðar gæfu til kynna og góð útkoma á prófum skýrðist af því aðaðaláfrýjandi hafi takmarkað innsæi í eigin líðan. Sérstök rök voru þó ekkifærð fyrir þeirri niðurstöðu.Við mat á sönnunargildi þeirra gagna sem héraðsdómurlagði til grundvallar niðurstöðu sinni er þess að gæta að mat dómkvadds mannssem aflað er samkvæmt IX. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála hefurríkt sönnunargildi. Fyrirliggjandi matsgerð G er ítarleg og vel rökstudd oghefur henni ekki verið hnekkt með yfirmatsgerð eða öðrum haldbærum gögnum ogverður því lögð grundvallar niðurstöðu málsins um forsjárhæfni aðaláfrýjanda. Þáer til þess að líta að aðaláfrýjandi hefur, frá því að mál þetta var höfðað,aflað sér aukinnar menntunar og er í föstu starfi. Einnig er þess að gæta aðaðilar á vegum barnaverndarnefndar Hafnarfjarðar fóru ítrekað í óboðað eftirlitá heimili aðaláfrýjanda þegar drengirnir komu til hennar í umgengni eftir aðþeir fóru af heimili hennar og bera gögn málsins vegna þess eftirlits með sérað umgengni hafi gengið vel og heimilið verið snyrtilegt. Loks verður ekki framhjá því litið að C, sem var tæpra 14 ára er dómendur í héraði gáfu honum kost áað tjá sig um málið, lýsti eindregnum vilja til að búa hjá móður sinni.Að öllu framanrituðu virtu er ekki fallist á meðgagnáfrýjanda að daglegri umönnun, uppeldi eða samskiptum aðaláfrýjanda og sonahennar sé alvarlega ábótavant, eða líkamlegri og andlegri heilsu þeirra séhætta búin vegna vanhæfni hennar til aðfara með forsjá þeirra. Er því ekki fullnægt skilyrðum a. og d. liða 1. mgr.29. gr. barnaverndarlaga til þess að svipta aðaláfrýjanda forsjá sona sinna. Verðurhún því sýknuð af kröfum gagnáfrýjanda. Af því leiðir að dómkröfur hennar íaðalsök eru teknar til greina.Ákvæði héraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarkostnaðverða staðfest.Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður en umgjafsóknarkostnað aðaláfrýjanda hér fyrir dómi fer samkvæmt því sem í dómsorðigreinir.Dómsorð:Aðaláfrýjandi, A, skal vera sýkn af kröfum gagnáfrýjanda, Hafnarfjarðarkaupstaðar.Ákvæði héraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað aðaláfrýjanda skuluvera óröskuð.Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.Allur gjafsóknarkostnaður aðaláfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úrríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, 1.000.000 krónur.DómurHéraðsdóms Reykjaness 6. desember 2017.Málþetta, sem tekið var til dóms 6. nóvember sl., er höfðað með þingfestingustefnu 27. september 2016.Stefnandier Hafnarfjarðarkaupstaður vegna barnaverndarnefndar, kt. [...], Strandgötu 6,Hafnarfirði.Stefndaer A, kt. [...], [...], [...].Dómkröfurstefnanda eru þær að stefnda verði svipt forsjá sona sinna, þeirra C, kt. [...],og B, kt. [...], sem báðir séu vistaðir utan heimilis á vegum barnaverndarnefndarHafnarfjarðar.Stefndakrefst sýknu af öllum kröfum stefnanda og málskostnaðar úr hendi stefnanda einsog eigi væri um gjafsóknarmál að ræða.IMálið varðar tvo drengi stefndu,þá C, sem er tæplega fjórtán ára, og B, sem er þriggja ára frá því í [...]síðastliðnum. Stefnda deilir forsjá C með föður hans, F, en fer með óskiptaforsjá B.Eldri drengur stefndu hefur umárabil átt við erfiðleika að stríða, en hann hefur glímt við mikla vanlíðan oghegðunarerfiðleika. Þá hefur hann átt erfitt uppdráttar í skóla vegnaathyglisbrests og samskiptavanda og átt erfitt með að fylgja fyrirmælum ogglímt við erfiðleika í námi. Hafa erfiðleikar hans ágerst með aldrinum.H barnageðlæknir tilkynntistefnanda um aðstæður drengsins í nóvember 2014 og í samráði við stefndu varóskað eftir stuðningi stefnanda til að tryggja drengnum öruggt athvarf áheimili stefndu. H hafði áður vísað málefnum drengsins til barna- ogunglingageðdeildar vegna vaxandi hegðunar- og tilfinningavanda hans. Fram komað C færi ekki eftir fyrirmælum heima fyrir og missti þvag og hægðir í buxur.Samkvæmt greiningarmati barna- og unglingageðdeildar, dagsettu [...] 2015, var Cgreindur með [...]röskun, [...]röskun, [...] og [...]röskun og sértækanámserfiðleika. Jafnframt fékk C greininguna „fjandsamlegt viðmót við barniðeða barnið gert að blóraböggli“. Fram kemur í gögnum málsins að drengurinnhefur verið á lyfjunum [...] frá árinu 2011.Frá því að stefnandi fékk málefnistefndu til meðferðar í nóvember 2014 hafa margvísleg úrræði verið reynd tilþess að styðja við stefndu í uppeldishlutverki sínu til að stuðla að því að húnværi betur í stakk búin til að takast á við hegðunarvanda sonar síns. Tværáætlanir um meðferð máls voru gerðar og undirritaðar og giltu fyrir tímabilið23. mars til 26. október 2015. Tilsjón var höfð með heimili stefndu frá því íbyrjun árs 2015, en þar áður þáði hún aðstoð á vegum fjölskylduþjónustuHafnarfjarðar vegna vanda í tengslum við óreglu á heimilishaldi og umhirðubarnanna. Auk tilsjónar sem fólst í aðstoð við heimilishald fékk stefnda aðstoðvið að vekja C á morgnana og við að koma reglu á matar- og svefnvenjur beggjabarnanna.Auk tilsjónar fékk stefnda aðstoðfrá stefnanda vegna samskipta á teymisfundum í skóla og á barna- ogunglingageðdeild. Þá var stefndu útveguð foreldraráðgjöf og sálfræðiþjónusta. Cvar úthlutuð vist í [...], sumardvöl í sveit, fjárstyrk til tómstundaiðkunar ogsálfræðiviðtöl. Stefnda hefur frá því hún varð barnshafandi að yngra syni sínumsótt stuðning til [...]-teymis hjá Landspítala [...]. Þrátt fyrir þau úrræði sem nefndhafa verið fór vandi C vaxandi á tímabilinu. Ítrekaðar tilkynningar báruststefnanda frá lögreglu er vörðuðu átök á milli stefndu og C og handalögmál áheimilinu. Yngri sonur stefndu, B, var viðstaddur í öll skiptin, sem einkenndustaf slagsmálum mæðginanna, háreysti og miklu uppnámi með aðkomu lögreglu ogbarnaverndaryfirvalda.Fram kemur í gögnum málsins aðtilsjónaraðilar höfðu á þessu tímabili áhyggjur af vangetu stefndu til að setjaC mörk varðandi hegðun og við að halda reglu varðandi tölvunotkun, sem ogsvefn- og matarvenjur drengjanna beggja. Að sögn tilsjónaraðila einkenndi mikilóreiða og óregla allt heimilishald, og tilsjón til langs tíma hafði ekkitilætluð áhrif í því efni. Sömuleiðis lýstu tilsjónaraðilar áhyggjum af því aðstefndu skorti innsæi í aðstæður C, hún sæi ekki eigin þátt í deilum þeirraheldur kenndi C alfarið um slæm samskipti þeirra á milli. Stefnda hafi ásakaðdrenginn um að beita sig ofbeldi, en hafi sjálf látið hendur skipta og þannigbeitt C ítrekað harðræði þannig að hann hafi hlotið áverka af.Fram kemur í gögnum málsins að átímabilinu frá nóvember 2014 til janúar 2016 bárust stefnanda níu tilkynningarvegna heimilis stefndu, oftast frá lögreglu eftir að stefnda hafði óskað eftiraðstoð lögreglu eða nágrannar hennar vegna hávaða og átaka á heimilinu. Þábarst ein tilkynning undir nafnleynd og ein frá bakvakt barnaverndarnefndar.Þegar nágranni stefndu kallaðieftir aðstoð lögreglu á heimili stefndu 15. júní 2015 hafði nágranninn heyrtöskur og hávaða frá íbúð stefndu. Þegar lögregla kom á staðinn hafði nágranninntekið C inn til sín og hlúð að honum þar sem drengurinn hafði verið lokaður útií rennandi blautum fötum og berfættur. Hafði komið upp ágreiningur á millistefndu og drengsins þar sem hann vildi ekki hætta í tölvunni og fara í sturtu.Hafði stefnda þá þvingað drenginn í sturtu í fötunum, sem leiddi tilhandalögmála þeirra á milli.Í ágúst 2015 óskaði stefndatvisvar eftir aðstoð lögreglu á heimilið, í annað skiptið vegna þess aðdrengurinn hafði brjálast þegar hún reyndi að ná af honum símanum og í síðaraskiptið vegna þess að hann hlýddi henni ekki. Hafði stefnda verið ósátt við þaðað drengurinn vildi sofa uppi í hjá henni, en ekki í sínu rúmi. Í tilkynningulögreglu sagði að þegar lögregla kom á heimilið hefði drengurinn verið rólegurog kurteis og að svo virtist sem hann þyrfti aðeins á því að halda að talaðværi við hann og að honum væri sýnd hlýja.Tilkynning sem barst undirnafnleynd 2. september 2015 var á þá leið að mikil háreisti, öskur og gráturhefðu heyrst frá íbúð stefndu og að stefnda hefði hent syni sínum út á svalir.Kvaðst tilkynnandi hafa miklar áhyggjur af líðan barnanna og stefndu.Í nóvember 2015 óskaði stefndatvívegis eftir aðstoð lögreglu á heimilið. Í fyrra skiptið hafði stefnda lent íátökum við C vegna tölvunotkunar og kvaðst hafa orðið að leggjast ofan á hann.Var drengurinn með áverka eftir átök við móður sína. Í tilkynningu lögreglu komfram að stefnda hefði sagt fyrir framan drenginn að hann væri með geðhvarfasýkiog að hann væri ofbeldismaður. Hefði lögregla ítrekað þurft að biðja stefndu umað gæta orða sinna. Í síðara skiptið hafði aftur komið til átaka á millistefndu og C vegna tölvunotkunar og hafði drengurinn ráðist á stefndu. Í gögnum málsins kemur fram aðeftir ítrekaðar uppákomur af því tagi sem lýst er hér að framan hafi stefndaekki treyst sér til að hafa C á heimilinu lengur. Á meðferðarfundi í desemberárið 2015 hafi verið ákveðið að drengurinn yrði vistaður á fósturheimili í eittár. Hinn 5. janúar 2016 hafi stefnda undirritað samþykki fyrir vistun drengsinsutan heimilis í 12 mánuði frá þeim degi að telja. Samhliða var gerð áætlun ummeðferð máls hjá barnavernd. Af hálfu stefnanda hafi stefndu verið veitturstuðningur til þess að stunda endurhæfingu hjá [...] og B útveguð vist áleikskóla svo að stefnda gæti sinnt endurhæfingu. Stefndu hafi verið falið aðtaka á móti tilsjón á heimili, sinna fjölskylduviðtölum og að undirgangastsálfræðimat.Í gögnum málsins kemur fram aðmikil breyting varð á líðan C og hegðun eftir að hann fluttist áfósturheimilið. Vandi tengdur óreglu vegna svefns og matar lagaðist til muna ogdrengnum gekk betur að fara eftir fyrirmælum og ná tökum á tölvufíkn sem háðihonum á heimili stefndu. Sömuleiðis reyndist ekki vandkvæðum bundið að fádrenginn til þess að fara í bað eða að fara að sofa á kvöldin og vakna ámorgnana. Lyfjagjöf var endurskoðuð og dregið var verulega úr lyfjanotkun.B, yngri sonur stefndu, byrjaði áleikskóla 18 mánaða gamall. Samkvæmt upplýsingum frá leikskóla hans varaðbúnaði hans ábótavant og vísbendingar komu fram um óreglu á svefn- ogmatartíma. Var B mikið frá vegna veikinda og sömuleiðis kom stefnda í fleiriskipti með barnið veikt á leikskólann. Leikskólakennarar höfðu áhyggjur afmálþroska barnsins og að hann tengdist ekki sem skyldi öðrum börnum. Í samræmi við áætlun um meðferðmáls vann D sálfræðingur sálfræðilegt mat á forsjárhæfni stefndu, sem dagsetter 30. maí 2016. Niðurstaða matsins var afgerandi um að stefnda hefði ekkinægjanlega eða nauðsynlega hæfni til að fara með forsjá barna sinna. Í matinukom fram að stefnda byggi yfir þeim styrkleikum að vilja sækja sér aðstoð íerfiðleikum sínum og væri til samvinnu um að fá áframhaldandi þjónustu ogstuðning vegna þeirra. Helstu veikleikar stefndu sem forsjáraðila felastsamkvæmt matinu í því að hún hafi verulega skert innsæi í þarfir barna sinna ogeigi erfitt með að setja sig í spor þeirra út frá þroska þeirra og aldri.Viðamikill og langvarandi stuðningur hafi engan árangur borið og slæmt ástand áheimili hennar hafi ekki lagast. Í matinu komu fram alvarlegaráhyggjur af B í umsjá stefndu. Þrátt fyrir að röskun á tengslum þeirra á millihafi ekki þótt jafn afgerandi og alvarleg og á milli stefndu og eldridrengsins, væru tengsl stefndu og B neikvæð og líkur væru fyrir því að þauþróuðust með sama hætti og hjá eldri drengnum. Niðurstaða matsins var á þá leiðað þroska og velferð sona stefndu væri ógnað með því að þeir ælust upp í umsjáhennar og mælt var með því að varnaraðili hugaði að undirbúningi fósturvistunarB.Stefnandi tilkynnti stefndu umniðurstöður forsjármatsins og að meðferð máls myndi taka mið af því. Stefndahafi verið ósátt við matsgerðina og gert margvíslegar athugasemdir við vinnsluhennar. Sama dag hafi stefnda haft samband símleiðis við C á fósturheimilinu ogupplýst hann um niðurstöðu matsins. Símtalið hafi haft mikil áhrif á C og mikilafturför hafi orðið á líðan og hegðun hans í kjölfarið. Hafði C áður lýst þvíyfir að honum liði vel í fóstri og að hann vildi vera þar áfram.Fram hefur komið að fósturforeldrarC treystu sér ekki til að framlengja fóstursamninginn, sem rann út í byrjunfebrúar 2017, og frá þeim tíma hefur drengurinn verið vistaður hjá föður sínumá vegum barnaverndarnefndar.Á grundvelli áðurgreindsforsjárhæfnismats D sálfræðings kvað barnaverndarnefnd Hafnarfjarðar upp þannúrskurð 29. júlí 2016 að yngri sonur stefndu, B, skyldi tekinn af heimili móðurog vistaður hjá föður sínum á vegum barnaverndar. Hefur drengurinn dvalið hjáföður sínum frá þeim tíma.Hinn 27. september 2016 höfðaðistefnandi mál þetta á hendur stefndu þar sem þess er krafist að hún verði sviptforsjá sona sinna.Undir rekstri málsins óskaðistefnda eftir dómkvaðningu matsmanns til að meta forsjárhæfni stefndu. Matsgerðhins dómkvadda matsmanns, G sálfræðings, lá fyrir 12. desember 2016. Niðurstaðamatsgerðarinnar var á þann veg að stefnda væri fær um að fara með forsjá sonasinna. Í matsgerðinni taldi hinn dómkvaddi matsmaður að vandamál fjölskyldunnarmætti að mestu leyti rekja til hegðunarvandamála og raskana eldri drengsins ogþess að stefnda hafi verið að þrotum komin vegna þeirra þegar hún leitaði séraðstoðar.Stefnda kveðst hafa tekiðleiðbeiningum frá tilsjónaraðilum, styrkt sig líkamlega og andlega með hjálpsálfræðings og með endurhæfingu hjá [...] ásamt því að styrkja stöðu sína ávinnumarkaði með bættri menntun.Fram kemur í gögnum málsins aðstefnda var í starfsendurhæfingu hjá [...] frá 9. júlí 2015. Þá hefur stefndalagt fram staðfestingu frá [...] í Reykjavík, dagsetta 6. desember 2016, um aðhún hafi lokið námskeiðinu, [...]. Einnig hefur stefnda lagt fram tvöprófskírteini frá sama fyrirtæki, bæði dagsett 3. mars 2017, um að hún hafiannars vegar lokið [...] og hins vegar námi sem [...].Jafnframt hefur stefnda lagt framráðningarsamning, dagsettan 14. júní 2017, þar sem fram kemur að hún hafi ráðiðsig í fullt starf sem [...] hjá fyrirtækinu I ehf. í Reykjavík. Loks hefurstefnda lagt fram yfirlýsingu J, framkvæmdastjóra I ehf., dagsetta 25.september 2017, þar sem staðfest er að stefnda hafi starfað hjá fyrirtækinu frá1. apríl 2017 og að hún hafi unnið við [...]. Tekið er fram að stefnda hafisinnt störfum sínum með miklum ágætum, verið traust og áreiðanleg í öllum sínumverkefnum. Síðustu tvo mánuði hafi hún gegnt starfi [...] fyrirtækisins þar semfyrrverandi starfsmaður hafi farið á eftirlaun. Hún hafi reynst duglegur ogáreiðanlegur starfskraftur, verið reglusöm og mætt vel og þá hafi hún veriðfljót að átta sig á verkefnum og verklagi fyrirtækisins. Stefndakom fyrir dóminn og gaf aðilaskýrslu. Þá komu fyrir dóminn sem vitni G,sálfræðingur og dómkvaddur matsmaður, D sálfræðingur, K sálfræðingur, L,fósturforeldri C, og barnsfeður stefndu, þeir F og E.IIStefnandikveður það vera mat barnaverndarnefndar Hafnarfjarðar að synir stefndu hafi tillangs tíma búið við alvarlega vanrækslu í umsjá sóknaraðila og að líkamlegri ogandlegri heilsu þeirra sé hætta búin við óbreyttar aðstæður. Niðurstaða forsjárhæfnismatsD sálfræðings sé í samræmi við mat nefndarinnar og annarra fagaðila sem tilþekki, þ.e. að stefndu skorti algerlega innsæi í þarfir barnanna og aðpersónulegir eiginleikar hennar séu þess eðlis að þeir komi í veg fyrir að húngeti tekið ábyrgð á velferð þeirra og þroska. Þannig sé það lýsandi dæmi umvanhæfni stefndu í þessu efni að hafa upplýst C um niðurstöðu sálfræðimatsþannig að drengurinn upplifi nú að hann beri ábyrgð á þeirri stöðu sem upp sékomin. Aðmati stefnanda lýsi gögn málsins mikilli vanlíðan og erfiðleikum C á heimilistefndu og endurspegli hegðunarerfiðleikar hans þá vanlíðan, sem megi rekja tilfélagslegs umhverfis, heimilisaðstæðna og samskipta hans við stefndu. Tilstuðnings því nægi að horfa á velgengni hans á fósturheimilinu og í skólanumsem hann hafi sótt þar, en þar beri aðilum saman um að hann hafi náð framförumá öllum sviðum.Stefnanditaki undir niðurstöðu D sálfræðings um að málefni B muni þróast með sama hættiog málefni C hafi gert og því sé mikilvægt að gripið verði í taumana áður enþað gerist með hagsmuni hans í huga. Ástæða sé til þess að hafa áhyggjur afinnsæisleysi stefndu, tengslaröskun og skapsveiflum. Að mati stefnanda sýnigögn málsins að óæskileg samskipti stefndu við syni hennar séu ekki tilhagsbóta fyrir þá og því sé staða þeirra, sérstaklega C, með þeim hætti sem húner í dag. Stefnandikveðst byggja kröfu sína um forsjársviptingu á því að ákvæði a- og d-liðar 1.mgr. 29. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002 séu uppfyllt í máli þessu. Það sé matstefnanda með hliðsjón af gögnum málsins og forsögu, að fullvíst sé aðlíkamlegri og andlegri heilsu drengjanna sé hætta búin fari stefnda með forsjáþeirra. Þátelji stefnandi að gögn málsins sýni, svo ekki verði um villst, að daglegriumönnum, uppeldi og samskiptum stefndu og drengjanna sé alvarlega ábótavant meðhliðsjón af aldri þeirra og þroska. Stefnda sé óhæf til að fara með forsjádrengjanna og veita þeim það öryggi, skjól og umhyggju sem ætlast er til aðforeldri veiti börnum sínum og ætla verði að þeim sé nauðsynlegt til að ná aðþroskast og dafna með eðlilegum hætti. Ítrekað hafi verið reynt að aðstoðastefndu á víðtækan hátt og afskipti stefnanda hafi staðið yfir samfellt í tæptvö ár. Þátelji stefnandi að stuðningsaðgerðir séu fullreyndar í því skyni að bætaforsjárhæfni stefndu og brýna nauðsyn beri til að skapa drengjunum tilframbúðar það öryggi og þá umönnun sem þeir eigi rétt á að búa við lögumsamkvæmt. Geti þau stuðningsúrræði sem stefnandi hefur yfir að ráða ekki megnaðað skapa drengjunum þau uppeldisskilyrði sem þeir eigi skýlausan rétt til hjástefndu. Að mati stefnanda hafi vægustu ráðstöfunum ávallt verið beitt til aðná þeim markmiðum sem að hafi verið stefnt og sé krafa stefnanda sett fram samkvæmtfortakslausu ákvæði 1. mgr. 4. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Meðalhófsregluhafi verið gætt í hvívetna við meðferð málsins og ekki hafi verið gripið tilviðurhlutameiri úrræða en nauðsyn hafi verið á.Þaðséu frumréttindi barna að búa við stöðugleika í uppvexti og þroskavænlegskilyrði. Það sé almenn skylda foreldra, sem lögfest sé í 2. mgr. 1. gr.barnaverndarlaga nr. 80/2002, að sýna börnum virðingu og umhyggju, auk þess semóheimilt sé með öllu að beita börn ofbeldi eða annarri vanvirðandi háttsemi.Forsjárréttur foreldra takmarkist af þeim mannréttindum barna að njótaforsvaranlegra uppeldisskilyrða. Þegar hagsmunir foreldris og barns vegist áséu hagsmunir barnsins, þ.e. hvað því sé fyrir bestu, þyngri á vogarskálunum.Þessi regla sé grundvallarregla í íslenskum barnarétti og komi einnig fram íþeim alþjóðlegu sáttmálum sem Ísland sé aðili að. Hinu opinbera sé og skylt aðveita börnum vernd, svo sem fyrir sé mælt í stjórnarskrá lýðveldisins Íslandsnr. 33/1994, barnaverndarlögum nr. 80/2002 og samningi Sameinuðu þjóðanna umréttindi barnsins, sbr. lög nr. 19/2013. Þá eigi reglan sér einnig stoð í 2.mgr. 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, og íAlþjóðasamningi um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi, sbr. lög nr. 10/1979. Umlagarök að öðru leyti kveðst stefnandi vísa til barnaverndarlaga nr. 80/2002,samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins, sbr. lög nr. 18/1992 og lögum meðferð einkamála nr. 91/1991.IIIStefndakveðst byggja sýknukröfu sína á því að stefnandi hafi ekki sýnt fram á aðskilyrði a- og d-liðar 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002 séuuppfyllt í máli þessu. Þvert á móti sýni niðurstaða matsgerðar hins dómkvaddamatsmanns að stefnda sé hæf til að fara með forsjá sona sinna. Í matsgerðinnikomi fram að stefnda glími ekki við nein geðræn vandamál og að hún sé reglusömog eðlilega greind. Þá komi einnig fram í matsgerðinni að stefnda sýnidrengjunum ástríki í orðum og athöfnum og tengist þeim nánum böndum. Einnigsegir að drengirnir upplifi mikla væntumþykju frá stefndu, hún sé þeim góð,sýni þeim áhuga og skilning og þeir geti alltaf treyst henni. Hinn dómkvaddimatsmaður árétti í mati sínu að innsæi sé einn af hornsteinum góðrarforsjárhæfni og álíti matsmaður stefndu búa yfir nægilegu innsæi til að getamætt þörfum C og B, auk þess sem hún sé aðaltilfinningagjafi þeirra. Þá segiennfremur í matsgerðinni að stefnda glími ekki við geðræn vandkvæði, hún sétilfinningalega stöðug og takist á við daglegt líf án óþarfa áhyggna. Matsmaðurbendi einnig á að stefnda sé jákvæð og bjartsýn, með skýr markmið og viðhorf,en þessir persónueiginleikar auki þrautseigju hennar og aðlögunarhæfni. Aukþess bendi matsmaður á að ekkert í þeim prófum, sem lögð hafi verið fyrirstefndu, bendi til þess að hana skorti innsæi eða að hún sé sjálfhverf.Stefndakveðst því telja ljóst að daglegri umönnun, uppeldi eða samskiptum stefnanda ogsona hennar sé ekki stórlega ábótavant, sbr. áðurgreindan a-lið 29. gr. Þaðanaf síður kveðst stefnda geta fallist á að líkamlegri eða andlegri heilsu sonahennar, sbr. d-lið sömu greinar, sé hætta búin sökum vanhæfni stefndu, enda séstaðfest í matsgerð hins dómkvadda matsmanns að hún sé hæf til að fara meðforsjá sona sinna.Meðvísan til alls framangreinds kveðst stefnda telja að skilyrði a- og d-liðar 1.mgr. 29. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002 séu ekki uppfyllt og því krefjist húnsýknu af kröfum stefnanda.Stefndakveðst einnig byggja sýknukröfu sína á 2. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga nr.80/2002, en þar segi að kröfu um sviptingu forsjár skuli aðeins gera ef aðrarog vægari aðgerðir hafa verið reyndar án viðunandi árangurs. Samkvæmt þessarigrein sé ekki nóg að vægari aðgerðir hafi verið reyndar, heldur sé það gert aðskilyrði að þessar aðgerðir hafi ekki skilað viðunandi árangri. Stefndakveðst hafa nýtt sér margvísleg úrræði sem hafa skilað góðum árangri. Húnkveðst sjálf hafa haft frumkvæði að því að sækja endurhæfingarnámskeið á vegum[...] með góðum árangri, en einn liður í þeirri endurhæfingu sé að stefnda hafibætt við sig menntun og unnið samhliða í starfi tengdu því námi, auk þess semhún hafi fengið sálrænan stuðning og henni hafi verið kennt að setja mörk ogvirða mörk annarra í samskiptum. Kveðst stefnda hafa tekið miklum framförum íkjölfar þessa úrræðis.Stefndakveðst hafa samþykkt að sæta óboðuðu og boðuðu eftirliti á meðan á umgengnihennar við drengina stóð í júlí og ágúst 2016. Umsagnir eftirlitsaðilabarnaverndar, í kjölfar eftirlitsheimsókna þeirra, séu allar á sama veg, þ.e.að undantekningarlaust hafi heimilið verið snyrtilegt og fínt, drengirnir kátirog í jafnvægi og samskipti móður og barna ánægjuleg.Stefndakveðst telja að umsagnir eftirlitsaðila í óboðuðu eftirliti á vegumbarnaverndar sem vísað hafi verið til, sem og umsagnir frá meðferðaraðilum [...]og sálfræðingi, feli í sér staðfestingu á því að aðgerðir og úrræði sem stefndahafi tekið þátt í hafi skilað viðunandi árangri í þeirri viðleitni að bætafjölskylduaðstæður stefndu og sona hennar. Í því sambandi kveðst stefnda bendaá að heimilisaðstæður, eins og þeim sé lýst í því forsjárhæfnimati sem framhafi farið í apríl 2016 og sem stefnandi byggi málatilbúnað sinn á, séu ekki íneinu samræmi við lýsingu á heimilisaðstæðum í skýrslum eftirlitsaðila frábarnavernd við óboðað eftirlit í júlí og ágúst.Samkvæmtþví sem hér hafi verið rakið kveðst stefnda telja ljóst að krafa umforsjársviptingu geti ekki náð fram að ganga þar sem viðunandi árangur hafináðst með þeim úrræðum sem stefnda hafi sjálf haft frumkvæði að að sækja ogsinna, sbr. 2. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002.Verðiekki fallist á þessi sjónarmið kveðst stefnda telja ljóst að stefnandi hafiekki kynnt sér nægjanlega vel hvort og þá hver árangur stefndu af þeim úrræðumsem reynd hafi verið hafi orðið. Stefnda telji því ljóst að málið hafi ekkiverið nægjanlega upplýst af hálfu stefnanda líkt og 1. mgr. 41. gr.barnaverndarlaga nr. 80/2002 og 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 kveði á um.Þar af leiðandi geti forsjársvipting ekki náð fram að ganga.Stefndabendir á að stefnandi byggi kröfu sína um forsjársviptingu á niðurstöðumforsjárhæfnismats sem stefnandi hafi aflað einhliða. Í því mati segi aðlíkamlegri og andlegri heilsu sona stefndu sé hætta búin þar sem stefndu skortialgerlega innsæi í þarfir þeirra og að persónulegir eiginleikar hennar séu þesseðlis að þeir komi í veg fyrir að hún geti tekið ábyrgð á velferð þeirra ogþroska. Þessu kveðst stefnda mótmæla og benda á að þessi niðurstaða sé íalgjöru ósamræmi við niðurstöðu í matsgerð hins dómkvadda matsmanns, þar semfram komi að stefnda sé hæf til að fara með forsjá sona sinna og búi yfirnægjanlegu innsæi til að geta mætt þörfum sona sinna. Stefndakveðst benda á þá þversögn sem felist í niðurstöðu þess mats sem stefnandibyggi mál sitt á, þ.e. að annars vegar skorti stefndu nægjanlegt innsæi íþarfir barna sinna og eigi erfitt með að setja sig í spor þeirra út frá þroskaþeirra og aldri, en hins vegar á sama tíma sé hún þeim styrkleika gædd að viljasækja sér aðstoð vegna fjölskylduerfiðleika sinna og hafi verið til samvinnu umað fá áframhaldandi þjónustu og stuðning vegna þeirra. Kveðst stefnda einnigbenda á að hún hafi haft frumkvæði að því að leita til stefnanda eftir aðstoðvegna þeirra vandamála sem hún og eldri sonur hennar hafi glímt við. Enn fremurkveðst stefnda benda á að hún hafi sýnt gott innsæi og góða eftirfylgni þegarþurft hafi að styðja við þroska yngri drengsins, B, hjá sjúkraþjálfara, en áþetta hafi hinn dómkvaddi matsmaður bent í matsgerð sinni.Ljóstsé að forsjárhæfnismat D, sem stefnandi hafi aflað einhliða, sé í veruleguósamræmi við niðurstöður hins dómkvadda matsmanns. Auk þess sé niðurstaðaforsjárhæfnismatsins ekki í samræmi við eftirlitsskýrslur barnaverndar vegnaóboðaðs eftirlits með heimilisaðstæðum hjá stefndu, skýrslur meðferðaraðila[...] og skýrslu sálfræðings stefndu. Stefnda kveðst telja að við úrlausn þessamáls skuli leggja niðurstöðu hins dómkvadda matsmanns til grundvallar, en ekkiþað mat sem stefnandi hafi aflað einhliða og lagt fram í máli þessu, sbr.meginreglu réttarfars um sönnunargildi matsgerða, enda sé matsgerð hinsdómkvadda matsmanns í betra samræmi við önnur gögn málsins.Stefndakveðst mótmæla forsjárhæfnimati D þar sem það sé haldið slíkum ágöllum að ekkiverði á því byggt, samanber það sem fyrr hafi verið rakið, auk þess sem þesshafi verið aflað einhliða af stefnanda. Ekki hafi verið haft samband við þannsálfræðing sem haft hafi stefndu til meðferðar, K. Þá hafi ekki verið haftsamband við nokkurn frá [...], sem stefnda hafi sótt eða þá nokkurn annan semþekkti stefndu persónulega. Forsjárhæfnimat D hafi að mestu leyti verið unniðúr viðtölum við starfsmenn stefnanda, auk þess sem matsmaður hafi framkvæmteinfalt geðgreiningarviðtal á stefndu. Þó sé alveg ljóst að niðurstaðamatsmanns um vanhæfni stefndu til að fara með forsjá sona sinna byggist ekki áumræddu greiningarviðtali heldur á viðtölum við starfsmenn stefnanda, sem ekkihafi nægjanlega færni eða menntun til þess að taka faglega afstöðu tilsálfræðilegra hugtaka, eins og skorts á innsæi, sjálfhverfu og tengslaleysis. Áhinn bóginn byggist matsgerð hins dómkvadda matsmanns meðal annars á fjórumítarlegum persónuleikaprófum sem lögð hafi verið fyrir stefndu og niðurstaðaþess mats hafi verið ótvíræð, þ.e. að stefnda sé hæf til þess að fara meðforsjá sona sinna.Stefndakveðst telja að stefnanda hafi mátt vera það ljóst þegar matsgerð hinsdómkvadda matsmanns lá fyrir að ekki væri tilefni til þess að haldaforsjársviptingarkröfu stefnanda til streitu fyrir dómi. Stefnda kveðst teljaað stefnandi hafi höfðað mál þetta sýnilega að þarflausu eða án neins tilefnisaf hendi stefndu. Þessi háttsemi stefnanda sé verulega ámælisverð og ekki ísamræmi við meginreglur barnaverndarstarfs, sbr. 4. gr. barnaverndarlaga nr.80/2002 og meðalhófsreglu 12. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 sem og óskráðameginreglu stjórnsýsluréttarins um meðalhóf.Stefndakveðst telja sig hæfa til að fara með forsjá barna sinna og að öll gögn ogupplýsingar sem stefnandi hafi lagt fram til stuðnings kröfum sínum umforsjársviptingu séu úrelt og til þess fallin að varpa rýrð á hæfni hennar ogaðbúnað drengjanna. Það sé óumdeilt í málinu að stefnda sé reglusöm, neyti ekkivímuefna og hafi ekki gerst sek um vanrækslu eða ofbeldi í garð barna sinna. Þákveðst stefnda telja að ekki hafi verið sýnt fram á með hliðsjón af matsgerðhins dómkvadda matsmanns að hún sé vanhæf til að fara með forsjá barnanna.Þvert á móti komi fram í matsgerðinni að stefnda hafi á tímabili ekki getaðframfylgt forsjárskyldum sínum gagnvart eldri drengnum þar sem hún hafi veriðþrotin að kröftum, en hún hafi þá haft frumkvæði að því að leita að viðeigandiúrræðum fyrir son sinn. Það sem gert hafi útslagið hafi verið gríðarlega mikillhegðunarvandi eldri drengsins á þeim tíma, sem hvorki foreldrar, skólayfirvöldné tilsjónaraðilar á heimilinu hafi ráðið við. Stefnda hafi verið nýkomin úrerfiðri sambúð, með ungt barn sem hafi oft verið veikt á umræddu tímabili. Þáhafi stefnda að mestu ein borið ábyrgð á báðum drengjunum með sáralítilliaðstoð frá feðrum þeirra. Í dag sé staðan önnur, en breytt lyfjagjöf eldridrengsins hafi skilað góðum árangri og hann sé nú í betra andlegu jafnvægi. Þámegi ráða af gögnum málsins að starfsendurhæfing stefndu hafi skilað góðumárangri, bæði líkamlega og andlega.Stefndakveðst telja ljóst að í kjölfar ákvörðunar hennar um að leita aðstoðar fyrirsig og drengi sína hafi henni tekist með góðri hjálp að breyta til batnaðarþeim erfiðu aðstæðum sem þau hafi verið komin í. Þessi ákvörðun og sú vinna semstefnda hafi innt af hendi beri vott um ást hennar og umhyggju fyrir hagdrengja sinna og enn fremur vott um nauðsynlegt innsæi í þarfir drengjanna ogaðstæður þeirra.Aðlokum kveðst stefnda taka fram að hún beri hagsmuni drengjanna sinna fyrirbrjósti í hvívetna. Hún sé reglusöm, dugleg og njóti góðs stuðnings fjölskyldusinnar. Aðstæður hennar hafi farið batnandi síðastliðna mánuði og þurfi vartannað en að skoða niðurstöðu hins dómkvadda matsmanns frá desember 2016 til aðsjá breytingu til batnaðar. Þá beri skýrslur eftirlitsaðila barnaverndar ogmeðferðaraðila [...] augljós merki þess að stefnda hafi náð fyrri kröftum eftirerfitt tímabil. Aðila sem sé í framför í foreldrahlutverkinu eigi ekki aðsvipta forsjá barna sinna. Stefndakveður málskostnaðarkröfuna byggjast á 60. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002, enstefndu hafi verið veitt gjafsókn í málinu með bréfi innanríkisráðuneytisins 5.október 2016. Málskostnaðarkrafan sé einnig byggð á a-lið 1. mgr. 131. gr. lagaum meðferð einkamála nr. 91/1991, sem heimili að dæma aðila til að greiðagagnaðila málskostnað óháð úrslitum máls, ef hann hefur höfðað mál að þarflausueða án neins tilefnis af hendi gagnaðila.Aðöðru leyti kveðst stefnda vísa til barnaverndarlaga nr. 80/2002, einkum 4. gr.,2. mgr. 29. gr., 1. mgr. 41. gr. og 60. gr. Þá vísi stefnda til stjórnsýslulaganr. 37/1993, einkum 10. og 12. gr., auk óskráðrar meginreglustjórnsýsluréttarins um meðalhóf. IVÍmáli þessu krefst stefnandi þess að stefnda verði svipt forsjá tveggja barnasinna, þeirra C, sem verður 14 ára í [...] næstkomandi, og B, sem varð þriggjaára í [...] síðastliðnum. Byggir stefnandi kröfu sína á mati D sálfræðings, semfenginn var af hálfu stefnanda til að leggja mat á forsjárhæfni stefndu, oggögnum frá fagaðilum sem komið hafa að málefnum stefndu og barna hennar ígegnum tíðina. Kveður stefnandi þessi gögn vera í samræmi við mat stefnanda umað stefndu skorti innsæi í þarfir barnanna og að persónulegir eiginleikarhennar séu þess eðlis að þeir komi í veg fyrir að hún geti tekið ábyrgð ávelferð þeirra og þroska. Af gögnum málsins sé ljóst að synir stefndu hafi tillangs tíma búið við alvarlega vanrækslu í umsjá stefndu og að líkamlegri ogandlegri heilsu þeirra sé stefnt í hættu fari stefnda áfram með forsjá þeirra.Stefndabyggir sýknukröfu sína á matsgerð G sálfræðings, sem var dómkvödd sem matsmaðurí málinu, en niðurstaða matsgerðarinnar sé sú að stefnda búi yfir nægileguinnsæi til að geta mætt þörfum sona sinna, auk þess sem hún séaðaltilfinningagjafi þeirra. Fram komi í matsgerðinni að stefnda glími ekki viðgeðræn vandkvæði, sé tilfinningalega stöðug og takist á við daglegt líf ánóþarfa áhyggna. Þá bendi matsmaður á að hún sé jákvæð og bjartsýn og með skýrmarkmið og viðhorf. Ekkert í þeim prófum sem lögð hafi verið fyrir stefndubendi til þess að hana skorti innsæi eða að hún sé sjálfhverf. Með hliðsjón afframgreindu hafi stefnandi ekki sýnt fram á að skilyrði a- og d-liðar 1. mgr.29. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002 séu uppfyllt í málinu.Þábyggir stefnda sýknukröfu sína á því að gögn málsins sýni að viðunandi árangurhafi náðst í málefnum hennar og barnanna með öðrum og vægari úrræðum semstefnda hafi sjálf haft frumkvæði að að sækja og sinna, sbr. 2. mgr. 29. gr.laga nr. 80/2002.Stefndaviðurkennir að hún hafi á tímabili ekki getað sinnt forsjárskyldum sínum gagnvarteldri drengnum vegna gríðarlegs hegðunarvanda hans. Um hafi verið að ræðatímabundin vandræði, vítahring sem nú hafi verið höggvið á, og hafi hennitekist með góðri hjálp að breyta til batnaðar þeim erfiðu aðstæðum sem hún ogeldri drengurinn voru komin í.Íniðurstöðukafla matsgerðar hins dómkvadda matsmanns kemur fram í kafla umforsjárhæfni móður að á tímabili hafi stefnda ekki getað framfylgtforsjárskyldum sínum gagnvart eldri drengnum þar sem hún hafi verið þrotin aðkröftum. Í fyrsta lagi hafi það verið vegna gríðarlegs hegðunarvanda drengins,sem hvorki foreldrar, skólayfirvöld né tilsjón á heimili hafi ráðið við. Þáhafi móðir verið nýkomin úr erfiðri sambúð með ungt barn sem oft hafi veriðveikt og þá virtist sem lítil stoð hafi verið í feðrum beggja drengjanna. Íniðurstöðukaflanum segir einnig að stefnda hafi sýnt þrautseigju við umönnuneldri drengsins. Í ljósi þess flókna og og margvíslega vanda sem drengurinnhafi glímt við sé skiljanlegt að þrek móður hafi þorrið og hún gripið til örþrifaráðaeins og fram komi í gögnum málsins. Einnig kemur fram að aðskilnaður móður ogdrengsins virtist hafa haft jákvæði áhrif og rofið neikvætt munstur sem komiðhafi verið á samskipti þeirra. Þau hafi bæði náð betra jafnvægi og fullvissu umað vilja búa saman.Framkemur í gögnum málsins að vandamál tengd vanlíðan og hegðun eldri sonarstefnanda komu fram talsvert áður en afskipti stefnanda af málefnumfjölskyldunnar hófust. Í læknabréfi H geðlæknis til stefnanda 14. nóvember 2014kemur fram að C hafi verið skjólstæðingur hennar lengi. Hann sé með [...] ogalvarlegan hegðunarvanda sem verði síst minni með árunum. Í vottorðinu segir aðeftir því sem drengurinn verði eldri verði hegðunarvandinn alvarlegri og nú sésvo komið að foreldrar séu úrræðalausir varðandi það hvernig þau taki á vandahans.Ígreinargerð M, umsjónarkennara C, dagsettri 27. janúar 2016, kemur fram aðdrengurinn hafi átt erfitt uppdráttar í skólanum frá upphafi skólagöngu og hafiþað ástand farið versnandi. Í greinargerðinni segir að umhirðu heima séábótavant og að drengurinn mæti oft með óboðlegan mat og sé illa hirtur. Hannfari sjaldan í bað og sé því illa lyktandi og í rifnum fötum. Einnig segir aðdrengurinn fái ekki heimanám þar sem því sé ekki sinnt. Hann komi oft seint ískólann og hafi misst talsvert úr skóla vegna veikinda og leyfa. Samskipti viðheimili drengsins séu lítil, en þar sé ekkert gert til að hjálpa honum viðhlutina.Samkvæmtvottorði N, sálfræðings á Heilsugæslunni [...], frá 13. október 2016 var hún meðC í sálfræðiviðtölum á tímabilinu maí 2014 til ágúst 2015, en þangað hafi honumverið vísað af lækni vegna hegðunarvanda hans, þ. á m. vegna vanda sem tengdistþví að drengurinn átti það til að missa hægðir í buxur. Í vottorðinu kemur framað móðir drengsins hafi verið boðuð í viðtöl án drengsins til að vinna meðhagnýta atferlisgreiningu vegna áðurnefnds vandamáls, en til að ná árangri meðslíkri aðferð sé samvinna við foreldra afar mikilvæg. Móðir hafi hins vegarekki fylgt eftir þeirri heimavinnu sem sálfræðingurinn lagði til milli viðtala.Þá kemur fram í vottorðinu að sálfræðingurinn hafi haft áhyggjur afuppeldisaðferðum móður, en í viðtali við drenginn hafi m.a. komið fram að móðirlæsti drenginn inni í herbergi. Einnig hafi komið fram upplýsingar frá drengnumum samtöl hans við móður sem hafi á þeim tíma haft áhrif á líðan hans.Ívottorði O, félagsráðgjafa og verkefnisstjóra PMTO og SMT, frá 31. ágúst 2016segir að stefnda hafi sótt PMTO/PTC-hópmeðferð hjá henni, og sálfræðingunum Pog Q haustið 2014. Alls hafi verið um að ræða 14 skipti, tvær klukkustundir ísenn með heimavinnu og handleiðslu á milli tíma. Stefnda hafi mætt í 10 skiptiaf 14 og tekið þátt í hópnum, en átt erfitt með að yfirfæra þauforeldraverkfæri sem unnið hafi verið með hverju sinni yfir á heimili sitt. Ásama tíma hafi hún fengið úrræðið „fjölskyldustuðninginn heim“ á vegumFjölskylduþjónustunnar. Með þeim hætti hafi verið reynt að auka líkur á því aðárangur næðist og að móðir fengi enn frekari stuðning til að innleiðaPMTO-verkfærin á heimili sínu og mæta þannig þörfum drengsins enn frekar. Þráttfyrir aukastuðning hafi hún ekki virst geta nýtt sér verkfærin sem skyldi. Ílok vottorðsins segir að stundum hafi stefnda átt erfitt með að taka þátt íhópnum þar sem hún hafði ekki náð tökum á verkfærum PMTO heima og því hafi húnekki verið á sama stað í ferlinu og hinir foreldrarnir.Ívottorði R, sérfræðilæknis á göngudeild geðsviðs vegna [...]-teymis, dagsettu8. júní 2016, kemur fram að stefnda og barnsfaðir hennar, E, hafi verið íviðtölum hjá S frá [...] til [...] 2014 á meðgöngu yngri drengs stefndu, eneinnig hafi stefnda verið í lyfjameðferð og eftirliti hjá áðurgreindum lækni. Ívottorðinu kemur fram að stefnda hafi aðeins mætt í þriðjung skipulagðraviðtala og mætt stopult í lyfjaeftirlit. Hún hafi síðan hætt lyfjatöku ánsamráðs við lækninn. Um líðan stefndu segir í vottorðinu að stefnda hafi glímtvið töluverðar sveiflur í líðan og óstöðugt geðslag. Hún hafi takmarkað innsæigagnvart eigin líðan og annarra. Á sjálfsmatskvörðum hafi hún hins vegar mælstmeð góða líðan. Öll þunglyndis-, kvíða- og streitupróf hafi verið innan marka.Það sé hins vegar klínískt mat læknisins að líðan stefndu sé mun verri ensjálfsmatskvarðar gefi til kynna og að góð útkoma á prófum skýrist af því aðstefnda hafi takmarkað innsæi í eigin líðan.Ívottorði S, félagsráðgjafa og fjölskyldumeðferðarfræðings, dagsettu 8. júní2016, segir um áðurgreinda viðtalsmeðferð að stefnda hafi átt mjög erfitt meðað setja sig í spor annarra og haft lítið innsæi í ástand drengsins og hvaðaáhrif hinir miklu árekstrar á heimilinu hefðu á líðan allra. Lýsir S yfiráhyggjum sínum af aðstæðum yngri sonar stefndu, en mikil hætta sé á því aðsagan endurtaki sig hvað hann varði, sérstaklega þegar hann verði meirakrefjandi fyrir móður sína með auknum þroska og aldri. Stefnda sé með takmarkaðinnsæi í þarfir annarra og eigi mjög erfitt með að stjórna skapi sínu, en um séað ræða persónuleikaþætti sem séu ekki heppilegir fyrir lítið barn.Ívottorði T sérfræðilæknis og U, sálfræðings á göngudeild barna- ogunglingadeildar Landspítalans, dagsettu 12. september 2016, segir að móðir hafiverið dugleg að sækja hjálp fyrir C, en hún hafi átt í erfiðleikum með að sjásinn þátt í erfiðleikum drengsins. Móðir upplifi líkamlegan sársauka vegna þesshversu miklar kröfur C geri til hennar. Þá séu vísbendingar um veikleika ítengslamyndun móður og C.Þaðer sammerkt umsögnum framangreindra fagaðila, sem allir hafa komið að málefnumstefndu og barna hennar á liðnum árum, að stefnda hafi takmarkað innsæi í eiginlíðan og annarra, þ. á m. barna sinna. Hún eigi erfitt með að setja sig í sporannarra og stjórna skapi sínu og eigi í erfiðleikum með að sjá sinn þátt íerfiðleikum eldri drengsins. Þá setji hún börnin ekki í forgang og hafi ekkiinnsýn í þarfir þeirra. Einnig kemur skýrlega fram í gögnum málsins að stefndahafi ekki getað tileinkað sér þær aðferðir og þau ráð sem henni hafi veriðveitt við heimilishald og uppeldi barnanna. Hvaðyngri drenginn varðar kemur fram í gögnum málsins að hann varð iðulega vitni aðágreiningi og líkamlegum átökum móður sinnar og bróður á heimilinu, sem lauknokkrum sinnum með afskiptum lögreglu. Þá kemur fram í matsgerð D sálfræðingsfrá 30. maí 2016 að samkvæmt upplýsingum frá leikskóla drengsins, [...], hafihann oft verið rauður á bleyjusvæði og hafi starfsmenn haft grun um að hannværi enn með næturbleyjuna þegar stefnda komi með hann á leikskólann ámorgnana. Þá hafi aðbúnaður drengsins ekki verið nógu góður, en hann hafi veriðí of stórum fötum og skóm, sem hafi hamlað hreyfiþroska hans. Jafnframt hafistefnda sent drenginn veikan í leikskólann í nokkra daga og í kjölfarið hafihann orðið mjög veikur, en þrátt fyrir það hafi stefnda komið með drenginn íleikskólann. Þá hafi starfsmenn leikskólans velt fyrir sér svefnmynstridrengsins, en hann hafi sofið allt upp í þrjár klukkustundir á daginn, en þráttfyrir það hafi móðir tjáð þeim að hann sofnaði aftur þegar hann kæmi heim. Þáhafi hún nefnt að þau færu bæði að sofa um miðnætti.Lokser haft eftir starfsfólki leikskólans að B tengdist ekki öðrum börnum, en hannhéldi sig til hlés og væri einrænn. Sömuleiðis virkaði hann hálf tómur ogdofinn. Málþroski væri slakur miðað við aldur. Þá væru áhyggjur að aukast afdrengnum því að hann næði ekki að fylgja hinum krökkunum. Íljósi framangreindra gagna getur dómurinn ekki tekið undir með hinum dómkvaddamatsmanni að vanræksla stefnanda við uppeldi og umönnun á börnunum hafi veriðtímabundin vegna gríðarlegs álags sem hlotist hafi af hegðunarvanda eldridrengsins og erfiðum sambúðarslitum við barnsföður yngri drengsins, en ráða máaf gögnum málsins að þau hafi átt sér stað í byrjun árs 2015. Þykja gögninþvert á móti benda til þess að úrræðaleysi og vanræksla stefndu við uppeldidrengjanna, að undanskilinni sjúkraþjálfun yngri drengsins, hafi veriðviðvarandi og til langs tíma að því er eldri drenginn varðar.Samkvæmtþví sem fram hefur komið í málinu hefur stefnda réttlætt vanrækslu sína og átökvið eldri drenginn með því að benda á hegðunarvanda hans og erfiðleika honumtengda, en hefur ekki séð sinn þátt í erfiðleikum hans. Hefur stefnda þanniggert barnið ábyrgt fyrir vanlíðan sinni og erfiðleikum fjölskyldunnar. Þessiviðhorf stefndu komu ekki einungis fram þegar eldri drengurinn bjó hjá henni,heldur einnig eftir að hann var kominn í fóstur. Í því sambandi má nefna þaðatvik er stefnda hringdi í drenginn í miklu tilfinningauppnámi á meðan hann varí fósturvistuninni og tjáði honum að barnavernd ætlaði að taka þá bræður afhenni, en símtalið hafði mjög neikvæð áhrif á drenginn og í kjölfarið varðalger viðsnúningur á líðan hans og hegðun á fósturheimilinu, sem og frammistöðuhans í skóla, en áður hafði drengurinn á tiltölulega skömmum tíma sýnt miklarframfarir á öllum sviðum.Samkvæmtframlögðum gögnum snerti vanræksla stefndu alla grunnþætti í umönnun og uppeldibarnanna, þ.e. hvað varðar matar-, svefn- og þrifavenjur, en einnig að því ervarðaði aðstoð við heimanám, að setja eldri drengnum mörk og halda uppi aga.Samkvæmt gögnum málsins hafa einnig komið fram vísbendingar um veikleika ítengslamyndun móður og eldri drengsins og að hann hafi verið tilfinningalegasveltur. Þá kemur fram í matsgerð D að tengsl stefndu og yngri drengsinsvirðist vera neikvæð að mörgu leyti, en hún sýni honum litla umhyggju og hannsé óöruggur og kvíðinn á heimili þegar móðir er ekki nálæg, en þó ekki áleikskólanum. Þá er ljóst af gögnum málsins að stefnda fékk mikla ráðgjöf ogkennslu frá fagaðilum, sem og mikla aðstoð við heimilishald og uppeldi barnannaí langan tíma án þess að hún virðist hafa getað tileinkað sér þær aðferðir ográð sem henni voru gefin.Samkvæmtframangreindu telur dómurinn að í mati hins dómkvadda matsmanns hafi ekki veriðlitið til þeirrar miklu og langvarandi vanrækslu sem átt hafði sér stað viðuppeldi og umönnun barna stefndu og hversu viðamikillar og margvíslegraraðstoðar og kennslu stefnda naut á vegum stefnanda án þess að þau úrræði hafiskilað árangri.Þáþykir umfjöllun hins dómkvadda matsmanns um persónulega eiginleika stefndu ekkisamrýmast öðrum framlögðum gögnum, t.d. áðurgreindu vottorði R geðlæknis þarsem fram kemur að þrátt fyrir að á sjálfsmatskvörðum hafi stefnda mælst meðgóða líðan og öll þunglyndis- kvíða- og streitupróf hafi verið innan marka hafiþað verið klínískt mat læknisins að líðan stefndu væri mun verri ensjálfsmatskvarðar gæfu til kynna. Góð útkoma á prófum skýrðist af því aðstefnda hefði takmarkað innsæi í eigin líðan. Er þetta í samræmi við framburð Dsálfræðings fyrir dóminum, en þar kom fram að mat á persónuleikavanda fólksværi byggt á skoðun og mati á hegðun viðkomandi og því sem fram kæmi íklínískum viðtölum, en ekki væri endilega litið til þess sem fram kæmi ásjálfsmatskvörðum þar sem þeir gætu hæglega gefið villandi svörun.Þátiltekur hinn dómkvaddi matsmaður í matsgerð sinni að stefnda sétilfinningalega stöðug og takist á við daglegt líf án óþarfa áhyggna. Ennfremur að hún sé jákvæð og bjartsýn. Þykir þetta vera í hróplegu ósamræmi viðönnur gögn málsins, sem og framburð stefndu sjálfrar, en í skýrslu hennar fyrirdóminum kom fram að hún er á þunglyndislyfinu fluoxetine. Í gögnum málsinskemur og fram að stefnda hefur um nokkurt skeið tekið þunglyndislyf.Meðhliðsjón af þeim ágöllum sem þykja vera á matsgerð hins dómkvadda matsmanns ograktir hafa verið hér að framan þykir matsgerðin hafa takmarkað vægi við mat áforsjárhæfni stefndu, , sbr. 1. mgr. 44. gr. laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála.Ímálinu hefur verið lagt fram vottorð K sálfræðings, en [...], vísaði stefndutil hennar í sálfræðiviðtöl með beiðni um að unnið yrði með streitueinkenni,eflingu jákvæðrar/félagslegrar virkni og markasetningu. Í vottorðinu segir aðstefnda hafi komið í 10 viðtöl á tímabilinu 10. febrúar til 11. maí 2016 ogaftur 8. júlí til 11. ágúst 2016. Í vottorðinu segir að í viðtölunum hafi ekkiannað komið fram en að stefndu væri umhugað um að leggja sig fram íforeldrahlutverkinu. Hún hafi rætt vanmátt sinn gagnvart tölvufíkn sonar sínsog ýmsum uppsöfnuðum vanda á heimilinu, sem hún hafi tekist á við með aðstoðtilsjónarkonu frá barnavernd eftir að drengurinn var vistaður tímabundið utanheimilis. K kom fyrir dóminn og staðfesti framangreint vottorð sitt. Ljóst erað umsögn K byggist að mestu leyti á viðtölum við stefndu sjálfa og viðhorfumhennar til málsins, en ekki á sjálfstæðri könnun á málsatvikum. Þykir því ekkiunnt að leggja umsögn K til grundvallar við mat á forsjárhæfni stefndu. Einsog fram hefur komið gerði D sálfræðingur sálfræðilegt mat á forsjárhæfnistefndu og við mat sitt leit hann m.a. til umsagna þeirra fagaðila sem komiðhafa að málefnum stefndu í gegnum tíðina, þess mikla stuðnings sem stefndahefur notið í langan tíma og þeirra miklu breytinga sem urðu á líðan og hegðunC eftir að honum var komið í fóstur. Var það niðurstaða hans að vegnainnsæisleysis stefndu í þarfir barnanna og vanda sem sé að rekja tilpersónuleika hennar sé þroska og velferð beggja drengjanna ógnað með því aðþeir alist upp í umsjá hennar. Er þetta mat á persónuleikavanda stefndu ísamræmi við mat áðurgreindra fagaðila sem komið hafa að málefnum stefndu og barnahennar í gegnum tíðina. Fram kom í skýrslu D fyrir dóminum að þegar rætt værium persónuleikavanda væri átt við langvarandi vanda, sem hamlaði fólki ídaglegu lífi, og erfitt væri að hafa áhrif á eða breyta. Einsog áður hefur komið fram treystu fósturforeldrar C sér ekki til að framlengjasamning um vistun hans í byrjun þessa árs vegna þeirra breytinga sem urðu áhegðun og líðan drengsins eftir áðurgreint símtal frá móður hans. Hefurdrengurinn dvalið á heimili föður síns og fjölskyldu hans í [...] frá byrjunfebrúar síðastliðins og gengið í [...]skóla. Ímálinu hefur verið lagt fram svokallað útskriftarbréf barna- ogunglingageðdeildar Landspítalans vegna C, dagsett 28. apríl 2017. Þar segir aðstaða drengsins sé góð með tilliti til andlegrar líðunar og hegðunar. Hann hafiþroskast mikið og sé glaðlyndur, orkumikill drengur. Ekki sé lengur talin þörfá aðkomu deildarinnar og teljist meðferð af hálfu deildarinnar lokið. Þáhefur verið lagt fram vottorð [...]skóla, dagsett 3. nóvember 2017. Þar segirað staða C í námi sé ekki góð. Hann eigi í erfiðleikum með lestur og að þaðhafi áhrif á annað nám. Heimavinnu sé ábótavant og vanti hann gjarnan námsgögn.Hann eigi erfitt með að einbeita sér, tali mikið og trufli gjarnankennslustundir. Mæting í skólann sé góð og almenn umhirða í lagi. Samskipti viðforsjáraðila hafi verið ágæt. Faðir C hafi komið í foreldraviðtal og hafiskólinn átt samskipti bæði við móður og föður varðandi hegðun, námsskipulag,utanumhald um námið og þegar hann komi ekki með bækur í skólann. Þessisamskipti hafi ekki skilað árangri að því leyti að C sé gjarnan bókalaus og ánheimavinnu.Þásegir í vottorðinu að C sé ekki félagslega sterkur. Hann eigi fáa vini, en séþó í einhverjum samskiptum við nokkra stráka í skólanum. Tilfinningalegavirtist honum líða illa. Hann eigi erfitt með að halda utan um það sem hann erað gera og það pirri hann. Það sé stuttur í honum þráðurinn og hann sé viðkvæmurfyrir gagnrýni. Dómararræddu við C mánudaginn 6. nóvember síðastliðinn og gáfu honum kost á að tjá sigum málið, sbr. fyrirmæli í 2. mgr. 55. gr. barnverndarlaga nr. 80/2002. Íviðtalinu lýsti drengurinn einlægum vilja til að búa á heimili móður sinnar í[...] og ganga í [...]skóla, sem hann gekk í áður en hann var vistaður utanheimilis. Þá sagðist hann hafa hug á að taka aftur upp íþróttaiðkun í sínugamla hverfi flytti hann aftur til móður sinnar, en hann kvaðst vera hættur aðmæta á æfingar hjá [...] í [...]. Hann sagðist sakna móður sinnar og vina í [...]og helst vilja að hann og B bróðir hans byggju báðir hjá móður sinni. Hannsagði að það gengi sæmilega á heimili föður og stjúpmóður, en lýsti þóuppákomum varðandi heimanám og ásökunum um að hann stæði sig ekki í skólanum.Einnig greindi hann frá ákveðinni togstreitu á milli föður og stjúpmóður vegnaveru hans á heimilinu. Hann lét nokkuð vel af sér í [...]skóla og kvaðst eigaþar vini.Framhefur komið að á meðan synir stefndu voru vistaðir utan heimilis hefur stefndabyggt sig upp, lokið námi og er komin með fasta vinnu. Þá hefur að mestu tekistað greiða úr óreiðu á heimili hennar.Íljósi þess hversu stálpaður C er orðinn og mótaður tilfinningalega, en hannverður 14 ára í [...], og með hliðsjón af eindregnum vilja hans til að flytjaaftur til móður sinnar og í sitt gamla umhverfi í [...] þykir hagsmunum hans best borgið með því að lúta þeim vilja hans. Er þá sérstaklega horft til þess að sterkarvísbendingar hafi komið fram um að drengnum líði illa tilfinningalega.Meðvísan til framangreindra breytinga á högum stefndu og þess sem að framangreinir um líðan drengsins telur dómurinn rétt að láta á það reyna aðdrengurinn lúti forsjá og umönnun móður sinar. Ljóst er að uppeldi drengsins ermjög krefjandi þar sem hann er illa staddur bæði náms- og félagslega, en einnigtilfinningalega. Telur dómurinn að stefnda kunni með miklum stuðningi, sbr.úrræði í 24. gr. barnaverndarlaga, að geta tekið ábyrgð á uppeldi hans ogumönnun, en sýnt þykir að drengurinn þarfnast mikils aga og utanumhalds, hvortheldur er heima fyrir, í skólanum eða í íþrótta- og tómstundastarfi. Meðhliðsjón af framangreindu verður ekki hjá því komist að sýkna stefndu af þeirrikröfu stefnanda að hún verði svipt forsjá sonar síns C.Hvaðvarðar yngri drenginn, B, benda gögn málsins eindregið til þess að mikil ogjákvæð breyting hafi orðið á líðan hans og þroska eftir að hann var vistaðurhjá föður sínum. Í samantekt V, starfsmanns stefnanda, um fund hennar meðstarfsfólki á leikskóla B og föður hans hinn 8. september 2016 kemur fram aðstarfsfólk leikskólans hafi lýst því að á drengnum hefði orðið jákvæð breytingeftir að hann var vistaður hjá föður, en hann væri ekki eins flaturtilfinningalega og hann var áður.Þákemur fram í vottorði X, tilsjónarkonu á heimili föður B og áður á heimilimóður, dagsettu 9. september 2016, að B virtist rólegri eftir að hann varvistaður hjá föður og virtist una sér betur í leik og við það sem hann hefðifyrir stafni þá stundina. Drengurinn væri alltaf kátur og glaður og sækti mikiðí föður sinn. Faðirinn virtist sinna honum vel og gæfi sér tíma til þess ogsýndi honum þolinmæði. Heimilið væri hreint og snyrtilegt og B væri alltafhreinn og vel til hafður. Samstarf við föður hefði verið til fyrirmyndar oghann hefði þegið aðstoð og leiðsögn. Lokshefur verið lagt fram vottorð frá leikskóla B, [...], dagsett 26. október 2017.Þar segir að B mæti á hverjum degi glaður og ánægður og virtist líða mjög vel.Hann væri að eflast félagslega og tengjast ákveðnum drengjum á deildinni. Bværi orðinn mun opnari í samskiptum en áður, og tæki betur eftir því semgerðist í umhverfinu og tæki einnig þátt í því sem þar ætti sér stað. Þar værium miklar framfarir að ræða. Frábært væri hversu góðar framfarir væru í þroskaB og honum færi óðum fram. Óskað hafi verið eftir aðstoð frá talmeinafræðingi,en drengurinn væri óskýr í tali, en hefði þó tekið hægum framförum. Íleikskólanum væri lögð áhersla á að vinna með málþroska hans, auka orðaforða ogstyrkja félagsþroskann. Hann væri með vinnumöppu, fengi einstaklingsþjálfun ogfaðir vinni verkefni með honum heima. Faðir hans taki virkan þátt, biðji umleiðsögn, ráð og verkefni heim. Einnig hafi komið fram hjá föður að hann lesifyrir drenginn á kvöldin og að þeir syngi mikið saman. Öll samvinna við föðurhafi verið til fyrirmyndar og síðastliðið skólaár hafi hann og starfsmennfundað reglulega saman og verði því haldið áfram. Loks segir í vottorðinu aðallur aðbúnaður hjá drengnum sé í lagi. Hann sé með þann fatnað sem hann þurfiá að halda og sé hreinn til fara. Hann hafi nokkrum sinnum verið lasinn, enhann fái af og til ljótan hósta og noti þá púst. Faðir hans hafi gefið honumgóðan tíma til að jafna sig og sinni heilsufari hans vel.Samkvæmtgögnum málsins sýndi stefnda vanrækslu við umönnun sonar síns B og mætti ekkitilfinningalegum og líkamlegum þörfum hans. Ljóst þykir að drengurinn þarf ámiklum stöðugleika og sértækum úrræðum að halda í framtíðinni. Í ljósi þess ogaf því sem að framan er rakið um persónulegaeiginleika stefndu og í ljósi fyrri reynslu þykir sýnt að hún sé ekki fær um aðsinna krefjandi forsjárskyldum gagnvart yngri syni sínum og bera ábyrgð ávelferð hans og þroska samhliða því að veita eldri drengnum gríðarlegt aðhaldog aðstoð á flestum sviðum.Brýnanauðsyn þykir bera til þess að skapa yngri syni stefndu til frambúðar þaðöryggi og þá umönnun sem hann þarf á að halda og á rétt á lögum samkvæmt, sbr.1. og 2. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Eins og áður greinir er drengurinnnú vistaður hjá föður sínum þar sem honum líður vel og hefur tekið miklumframförum í þroska. Hefur faðir hans lýst því yfir að hann sé reiðubúinn til aðtaka ábyrgð á uppeldi sonar síns. Samkvæmt gögnum málsins hefur hann lagt sigfram við umönnun hans og sinnt drengnum af natni og þolinmæði.Ekki erástæða til að draga í efa að bræðurnir tengjast tilfinningaböndum, en þó verðurað hafa í huga að á þeim er 10 ára aldursmunur og munu þeir því eiga takmarkaðasamleið á næstu árum.Af gögnum málsins er ljóst að önnur og vægari úrræði barnaverndarlagahöfðu verið reynd allt frá því að stefnandi hóf afskipti af málefnum stefndu ogbarna hennar á árinu 2014 án þess að þau hefðu skilað viðunandi árangri á meðanbörnin voru í umsjón stefndu, sbr. 2. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga.Samkvæmt því sem að framan er rakið og með hagsmuni barnsins B aðleiðarljósi verður að fallast á það með stefnanda að uppfyllt séu skilyrði a-og d-liðar 29. gr. barnaverndarlaga til að svipta stefndu forsjá yngridrengsins. Verða dómkröfur stefnanda því teknar til greina að því er hannvarðar.Rétt þykir aðmálskostnaður falli niður.Stefndu varveitt gjafsókn til að taka til varna í málinu með bréfiinnanríkisráðuneytisins, dagsettu 5. október 2016.Allurgjafsóknarkostnaður stefndu greiðist úr ríkissjóði, þ.m.t. þóknun lögmannshennar, Páls Bergþórssonar hdl., sem þykir hæfilega ákveðin 750.000 krónur aðmeðtöldum virðisaukaskatti.RagnheiðurBragadóttir héraðsdómari kveður upp dóminn ásamt meðdómsmönnunum Guðfinnu Eydalsálfræðingi og Helga Viborg sálfræðingi.Við uppkvaðningudómsins var gætt ákvæða 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991.Dómsorð:Stefnda, A, er svipt forsjá sonarsíns B, kt. [...], en sýknuð af kröfum stefnanda, Hafnarfjarðarkaupstaðar, umað hún verði svipt forsjá sonar síns C, kt. [...]. Málskostnaður fellur niður.Allur gjafsóknarkostnaður stefndugreiðist úr ríkissjóði, þ.m.t. þóknun lögmanns hennar, Páls Bergþórssonar hdl.,750.000 krónur.
|
Mál nr. 418/2008
|
Bifreið Líkamstjón Skaðabætur Fyrning Gjafsókn
|
E krafðist skaðabóta úr hendi V hf. vegna líkamstjóns sem hún varð fyrir í umferðarslysi árið 2001. Deildu aðilar um hvort skaðabótakrafan hefði verið fyrnd í skilningi 99. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 þegar málið var höfðað. Tekið var fram að við úrlausn þess hvort krafa E væri fyrnd yrði að líta annars vegar til þess hvenær hún fékk vitneskju um kröfu sína og hins vegar til þess hvenær hún átti þess fyrst kost að leita fullnustu hennar. Talið var að E hefði fyrst þegar hún leitaði til sérfræðings í bæklunarlækningum árið 2004 mátt vera ljóst að hún hafi hlotið varanlegt mein af slysinu og átt þar með kost á að gera nauðsynlegar ráðstafanir til að leita fullnustu kröfu sinnar. Var krafa E því ekki talin hafa verið fallin niður er málið var höfðað árið 2007. Var V hf. dæmt til að greiða E bætur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason og Gunnlaugur Claessen og Benedikt Bogason dómstjóri. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 31. júlí 2008. Hún krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 2.587.529 krónur með 4,5% ársvöxtum af 661.202 krónum frá 29. júní 2001 til 12. september sama ár, en af 2.587.529 krónum frá þeim degi til 17. nóvember 2007 og síðan með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem henni hefur verið veitt á báðum dómstigum. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Áfrýjandi varð fyrir umferðarslysi 29. júní 2001 þegar hún missti stjórn á bifreið sinni á leið austur Sandgerðisveg með þeim afleiðingum að bifreiðin fór yfir á öfugan vegarhelming og þeim megin út af veginum þar sem bifreiðin fór eina veltu. Á vettvangi kvartaði áfrýjandi undan verk í hálsi og baki og sagðist öll vera að stífna upp. Var henni þá ekið af lögreglu til aðhlynningar á Heilbrigðisstofnun Suðurnesja. Samkvæmt vottorði Heilbrigðisstofnunar Suðurnesja 6. september 2001, sem ritað er af Baldvini Kristjánssyni lækni, var áfrýjandi stirð í baki eftir slysið og með mar og eymsli víða um líkamann en engin merki um beinbrot. Einnig er rakið í vottorðinu að áfrýjandi hafi komið í skoðun 3. og 11. júlí 2001 og kvartað undan verkjum í baki og hægri öxl. Fram kemur að áfrýjanda hafi verið ráðlagt í síðari skoðun að hefja létta vinnu og smá auka hreyfingu og vinnu eftir því sem hún treysti sér til. Með beiðni Boga Jónssonar bæklunarlæknis 22. apríl 2004 var þess farið á leit að áfrýjandi fengi sjúkraþjálfun vegna hálstognunar og tognunar í brjóst- og lendarliðum. Kemur fram í beiðninni að áfrýjandi hafi orðið fyrir skaða á hálsi, brjósthrygg og mjóbaki í slysinu 29. júní 2001 og sé aum, bólgin og stirð. Í vottorði, sem Reynir S. Björnsson læknir á Heilsugæslustöð Hlíðasvæðis í Reykjavík ritaði 4. maí 2005, kemur fram að samkvæmt nótum þeirrar stofnunar á tímabilinu 17. desember 2002 til 31. mars 2005 sé ekki getið um að áfrýjandi hafi verið með verk í baki nema á síðari hluta meðgöngu hennar, en áfrýjandi ól barn 16. maí 2003. Hinn 25. mars 2005 lenti áfrýjandi aftur í umferðarslysi, en þá fékk hún hnykk og kvartaði undan verk í baki. Hinn 26. apríl 2007 leituðu málsaðilar og Vátryggingafélag Íslands hf. sameiginlega eftir mati Júlíusar Valssonar læknis og Ingvars Sveinbjörnssonar hæstaréttarlögmanns á tímabundnum og varanlegum afleiðingum slysanna 29. júní 2001 og 25. mars 2005. Þeir skiluðu örorkumati sínu 20. júlí 2007 en niðurstöður þess að því er varðar fyrra slysið og varanlegar afleiðingar hvors slyssins um sig eru orðrétt teknar upp í hinum áfrýjaða dómi. Þar kemur meðal annars fram að matsmenn telja að heilsufar áfrýjanda hafi orðið stöðugt 12. september 2001 og eftir það tímamark verði ekki séð að meðferð hafi skilað einhverjum þeim bata sem skipti máli. II Áfrýjandi reisir kröfu sína á því að bifreiðin sem hún ók hafi verið tryggð lögboðinni slysatryggingu hjá stefnda, sbr. 1. mgr. 92. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Stefndi vefengir ekki bótaábyrgð sína vegna slyssins, en telur að krafan hafi fyrnst áður en málið var höfðað 27. desember 2007. Samkvæmt 99. gr. umferðarlaga fyrnast allar kröfur samkvæmt XIII. kafla laganna á fjórum árum frá lokum þess almanaksárs, sem kröfuhafi fékk vitneskju um kröfu sína og átti þess fyrst kost að leita fullnustu hennar, en þó í síðasta lagi á tíu árum frá tjónsatburði. Áfrýjandi vísar til þess að slysið hafi orðið í gildistíð eldri laga nr. 20/1954 um vátryggingasamninga og því fari um túlkun samningsins eftir reglum þeirra laga. Heldur áfrýjandi því fram að stefnda hafi borið að gera sér viðvart ætlaði hann að bera fyrir sig fjögurra ára fyrningu bótakröfunnar, sbr. 1. mgr. 30. gr. laganna. Á þessa málsástæðu verður ekki fallist, enda gilti umrædd regla ekki um lögbundinn fyrningarfrest heldur þegar vikið var frá honum með samningi vátryggðum í óhag. Samkvæmt framansögðu reynir því á hvort krafa áfrýjanda hafi fallið niður vegna reglu 99. gr. umferðarlaga um fjögurra ára fyrningarfrest. Við úrlausn þess hvenær áfrýjandi fékk vitneskju um kröfu sína annars vegar og hvenær hún átti þess fyrst kost á að leita fullnustu hennar hins vegar verður ekki eingöngu litið til huglægrar afstöðu hennar, en bæði skilyrðin þurfa að vera fyrir hendi til að reglu umferðarlaga um fjögurra ára fyrningartíma verði beitt, sbr. dóm Hæstaréttar 29. janúar 2009 í máli nr. 71/2008. Þetta upphaf fyrningarfrestsins ræðst þó ekki af því hvenær heilsufar tjónþola var orðið stöðugt, enda er það tímamark ákveðið afturvirkt út frá læknisfræðilegu mati á bata hans. Áfrýjandi leitaði ekki mats á því hvenær hefði verið tímabært að láta meta afleiðingar slyssins. Á hinn bóginn liggur fyrir að í kjölfar þess kom áfrýjandi til skoðunar 3. og 11. júlí 2001 á Heilbrigðisstofnun Suðurnesja. Samkvæmt læknisvottorði Baldvins Kristjánssonar 6. september 2001 var áfrýjandi illa haldin af verkjum í baki og hægri öxl við fyrri skoðun en hafði jafnað sig nokkuð þegar hún kom til síðari skoðunar. Þó segir í vottorðinu að hún hafi þá verið með eymsli í hálshrygg. Einnig kemur fram í vottorði Reynis B. Björnssonar læknis á heilsugæslustöð að áfrýjandi hafi verið með verk í baki undir lok meðgöngu á fyrri hluta árs 2003. Þegar áfrýjandi fékk ekki bata af þessum meiðslum leitaði hún til Boga Jónssonar bæklunarlæknis og fór hann þess á leit með beiðni 22. apríl 2004 að áfrýjandi fengi sjúkraþjálfun. Svo sem áður getur kemur fram í þeirri beiðni að áfrýjandi hafi slasast á hálsi, brjósthrygg og mjóbaki í slysinu. Á því tímamarki þegar áfrýjandi leitaði til þessa sérfræðings í bæklunarlækningum mátti henni fyrst verða ljóst að hún hafði hlotið varanleg mein af slysinu og átti hún þar með kost á að gera nauðsynlegar ráðstafanir til að leita fullnustu kröfu sinnar, sbr. dóma Hæstaréttar 12. júní og 23. október 2008 í málum nr. 615/2007 og 661/2007. Samkvæmt þessu var krafa áfrýjanda ekki fallin niður fyrir fyrningu þegar mál þetta var höfðað 27. desember 2007. Bótakrafa áfrýjanda er sundurliðuð í hinum áfrýjaða dómi og er útreikningur hennar ágreiningslaus með aðilum, sem og örorkumat sem hún er reist á. Þá er vaxtakröfu áfrýjanda ekki andmælt. Samkvæmt þessu verður krafan tekin til greina eins og hún er sett fram. Stefndi verður dæmdur til greiðslu málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, sem ákveðst í einu lagi eins og í dómsorði segir. Ákvæði héraðsdóms um gjafsóknarkostnað verður staðfest, en um þann kostnað áfrýjanda hér fyrir dómi fer sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Stefndi, Vörður tryggingar hf., greiði áfrýjanda, Emilíu Rós Hallsteinsdóttur, 2.587.529 krónur með 4,5% ársvöxtum af 661.202 krónum frá 29. júní 2001 til 12. september sama ár, en af 2.587.529 krónum frá þeim degi til 17. nóvember 2007 og síðan með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Stefndi greiði í ríkissjóð málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, samtals 1.200.000 krónur. Ákvæði héraðsdóms um gjafsóknarkostnað skal vera óraskað. Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, 400.000 krónur. Mál þetta, sem dómtekið var 30. apríl 2008, er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Emilíu Rós Hallsteinsdóttur, kt. 210182-3499, Kleppsvegi 76, Reykjavík, gegn Verði tryggingum hf., kt. 441099-3399, Borgartúni 25, Reykjavík, með stefnu sem birt var 27. desember 2007. Dómkröfur stefnanda eru að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 2.587.529 kr. með 4,5% ársvöxtum af 661.202 kr. frá 29. júní 2001 til 12. september 2001, en af allri stefnufjárhæðinni frá þeim degi til 17. nóvember 2007, allt að frádreginni innborgun stefnda á 50.000 kr. hinn 25. september 2007. Krafist er dráttarvaxta skv. 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, af stefnufjárhæðinni frá 17. nóvember 2007 til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar úr hendi stefnda, eins og málið væri eigi gjafsóknarmál, samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi, að teknu tilliti til þess að stefnandi er ekki virðisaukaskattskyldur. Dómkröfur stefnda eru aðallega að stefndi verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og að stefnanda verði gert að greiða stefnda málskostnað að mati dómsins. Til vara er farið fram á að stefnukröfur verði lækkaðar og stefnanda verði gert að bera meginhluta sakar og málskostnaður verði felldur niður. Stefnandi lýsir málsatvikum á þann veg að hún hafi lent í bílveltu hinn 29. júní 2001. Stefndi beri bótaábyrgð á afleiðingum slyssins. Hinn 25. mars 2005 hafi stefnandi lent í öðru slysi sem Vátryggingafélag Íslands hf. bar bótaábyrgð á. Þá segir að aðilar hafi ásamt Vátryggingafélagi Íslands hf. beðið Júlíus Valsson lækni og Ingvar Sveinbjörnsson hæstaréttarlögmann með bréfi, hinn 27. apríl 2007, um að láta í té rökstutt mat á afleiðingum slysanna í samræmi við skaðabótalög nr. 50/1993. Matsgerð þeirra er dags. 20. júlí 2007. Síðan segir: Í matsgerðinni [dskj. 13] voru megin niðurstöður matsmanna þær að heilsufar stefnanda, vegna slyssins hinn 29. júní 2001, hefðu orðið stöðugt hinn 12. september 2001. Tímabundin óvinnufærni vegna slyssins hefði verið 100% frá slysdegi til 11. júlí 2001 og 50% frá þeim degi til 12. september 2001. Þjáningatímabil án rúmlegu var metið frá slysdegi til stöðugleikapunkts. Varanlegur miski stefnanda vegna slyssins var metinn 7 stig og varanleg örorka 7%. Stefndi hefur greitt sex sinnum inn á tjónið án fyrirvara, 19. maí 2005, 17. apríl 2007, 5. júlí 2007 og tvisvar 23. júlí 2007. Síðast greiddi stefndi inn á tjónið hinn 25. september 2007 (dskj. 17). Af hálfu stefnanda var stefnda sent kröfubréf, dags. 17. október 2007 [dskj. 15]. Með tölvupósti, dags. 13. nóvember 2007 [dskj. 16], hafnaði stefndi greiðslu á þeim grundvelli að krafa stefnanda væri fyrnd. Stefnanda er því nauðsynlegt að höfða mál þetta til heimtu bóta vegna afleiðinga slyssins. Stefndi lýsir málavöxtum með vísun til lögregluskýrslu af umferðaróhappi stefnanda 29. júní 2001 þar sem segir frá því að stefnandi hafi misst vald á bifreið sinni [G1166] á leið austur Sandgerðisveg, lent yfir á öfugan vegarhelming og út af veginum þar sem bifreiðin hefði farið eina veltu. Þá segir í lögregluskýrslu Einars Júlíussonar lögreglumanns, sem kom á vettvang, m.a.: Á meðan lögreglumenn töluðu við Emilíu fór hún að kvarta undan verkjum í hálsi og baki og kvaðst vera öll að stífna upp. Lögreglumenn óku henni því að heilbrigðisstofnun Suðurnesja til skoðunar. Vitnið Alda Karlsdóttir kvaðst hafa verið að aka á eftir bifreiðinni G1166 þegar hún (bifreiðin G1166) skyndilega fór út í kant á sínum vegarhelmingi og síðan snögglega yfir á öfugan vegarhelming þar sem hún hafi síðan oltið. Alda sagði einnig að bifreiðin hefði stuttu áður farið út í vegöxlina og síðan aftur inn á veginn. Henni fannst eins og að ökumaður bifreiðarinnar hafi verið að teygja sig eftir einhverju á gólfi farþegamegin þegar ökumaður hafi misst stjórn á bifreiðinni. Í greinargerð stefnda segir um málavexti að ekki liggi ljóst fyrir hver hafi verið orsök þess að stefnandi hafði ekki vald á aksturslagi sínu. Helst verði að ætla að háttsemi ökumanns undir akstri og of mikill hraði hafi valdið slysinu. Vísað er til 1. mgr. 38. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 í því sambandi þar sem segir: Hraðinn má aldrei verða meiri en svo að ökumaður hafi fullt vald á ökutækinu og geti stöðvað það á þeim hluta vegar fram undan, sem hann sér yfir og áður en kemur að hindrun, sem gera má ráð fyrir. Stefnda hafi ekki virt þessa reglu og eigi því sjálf sök á slysinu. Í tölvubréfi frá stefnda, dags. 21. mars 2007, til þáverandi lögmanns stefnanda, segir m.a.: Vísað er til bréfs yðar dags. 16. mars s.l. varandi beiðni um örorkumat fyrir ofangreindan aðila [stefnanda]. Félagið fellst á aðild að matsbeiðni, þó með þeim fyrirvara að það telur að tjónið sé fyrnt. Í umræddri matsgerð segir undir fyrirsögninni: Umferðarslysið þann 29. júní 2001 og varanleg einkenni beggja slysa. Um er að ræða tímabundið atvinnutjón frá 29. júní 2001 til 11. júlí 2001 og frá 50% frá 12. júlí 2001 til 12. september 2001. Í þessum efnum er byggt á læknisvottorðum en tímamark lok óvinnufærnistíma er byggt á mati matsmanna. Tjónþoli telst hafa verið veik í skilningi skaðabótalaga frá 29. júní 2001 til 12. september 2001 en eftir þann tíma var ekki að vænta frekari bata og ástand tjónþola þá orðið stöðugt. Matsmenn fá ekki séð að meðferð eftir þetta tímamark hafi skilað einhverjum þeim bata sem máli skipti. Um er að ræða varanlegan miska af völdum háls- og baktognunar sem þykir hæfilega metin 10 stig í heild og telja matsmenn að 7 stig megi rekja til fyrra slyssins og 3 stig til seinna slyssins. Læknisfræðileg örorka vegna slysanna telst hin sama. Við mat á varanlegri örorku er litið til afleiðinga slysanna og aðstæðna tjónþola. Um er að ræða unga konu með takmarkaða menntun. Þegar hún hefur verið á vinnumarkaði hefur hún unnið algeng störf verkakvenna. Hún er nýkominn úr meðferð og á að baki langa neyslusögu. Mat á starfsgetu til lengri tíma litið er miðað við öll algeng störf verkakvenna. Tekjusaga gefur takmarkaðar vísbendingar. Lágar eða engar tekjur undanfarinna ára er ekki unnt að rekja til slysanna nema að mjög litlu leyti svo sem ráða má af sjúkrasögu. Matsmenn telja líklegt að afleiðingar slyssins hái henni nokkuð í erfiðari störfum en ekki er líklegt að afleiðingar slysanna hafi mikil áhrif í léttari störfum. Með hliðsjón af þessu er varanleg örorka metin 10% og eru 7% vegna fyrra slyssins og 3% vegna seinna slyssins. Við upphaf aðalmeðferðar var, með vísun til 135. gr. laga nr. 91/1991, skriflega krafist að stefndi og/eða lögmaður stefnda yrðu sektaðir vegna eftirfarandi orða í greinargerð: Né heldur með ótilgreindri innágreiðslu, sem lögmaður stefnanda, er ekki var í góðri trú, fékk Harald Gunnarsson, starfsmann stefnda, sem ekkert var kunnugt um málið eða samskipti aðila, til þess að fara út fyrir umboð sitt og innágreiða ótilgreint kr. 50.000. Stefnandi byggir á því að óumdeilt sé að bifreiðin sem stefnandi ók, er hún slasaðist, var tryggð hjá stefnda (eða forvera hans) á slysdegi. Stefndi beri því bótaábyrgð á tjóni hennar. Stefnandi hafnar því að krafa hennar sé fyrnd. Niðurstöður örorkumats hafi ekki legið fyrir fyrr en 20. júlí 2007. Vísað er til ákvæða 99. gr. umferðalaga nr. 50/1987 um fyrningu bótakrafna þar sem segir: Allar bótakröfur samkvæmt þessum kafla, bæði á hendur þeim, sem ábyrgð ber, og vátryggingafélagi, svo og endurkröfur vátrygginga-félags, fyrnast á fjórum árum frá lokum þess almanaksárs, sem kröfuhafi fékk vitneskju um kröfu sína og átti þess fyrst kost að leita fullnustu hennar. Kröfur þessar fyrnast þó í síðasta lagi á tíu árum frá tjónatburði. Byggt er á því að miða eigi upphaf fyrningarfrests við það tímamark sem stefnandi átti möguleika á að leita fullnustu kröfunnar. Stefnandi hafi ekki átt sök á því að niðurstöður örorkumatsins voru ekki ljósar fyrr en árið 2007. Stefnandi hafi lent í öðru umferðarslysi, hinn 25. mars 2005, sem hafi haft svipaðar afleiðingar á heilsufar stefnanda og fyrra slysið. Afleiðingar seinna slyssins hafi gert stefnanda ómögulegt að gangast undir örorkumat fyrr og þar með ómögulegt að leita fullnustu kröfu sinnar þar sem krafan var enn óljós. Fyrst eftir seinna slysið gátu varanlegar afleiðingar fyrra slyssins fyrir stefnanda orðið ljósar og stefnanda þar með fært að krefjast bóta. Þannig hafi fyrningarfrestur ekki byrjað að líða fyrr en í fyrsta lagi þegar heilsufar stefnanda var orðið stöðugt eftir seinna slysið, hinn 26. júní 2005. Í öðru lagi er byggt á því að stefnandi hafi slitið fyrningu með greiðslum inn á kröfu stefnanda. Stefndi hafi greitt inn á kröfu stefnanda sex sinnum frá og með árinu 2005, síðast 25. september 2007, án fyrirvara. Tölulega sundurliðar stefnandi kröfu sína með eftirfarandi hætti: i. Bætur vegna tímabundins atvinnutjóns, skv. 2. gr. skaðabótalaga. Samkvæmt örorkumatinu var tímabundið atvinnutjón stefnanda 100% í 13 daga en 50% í 63 daga. Launatekjur stefnanda voru kr. 650.832,- á árinu 2001 eða kr. 2.252,- á dag miðað við 289 daga sem hún var vinnufær á árinu. Með framlagi í lífeyrissjóð voru tekjur hennar á dag kr. 2.387,-. Vegna þess þáttar er því krafist greiðslu á (2.387,- x 13) + (2.387,-x 63 x 0,5) = kr. 106.222,-. ii. Þjáningabætur, skv. 3. gr. skaðabótalaga. Matsmenn telja að stefnandi hafi verið veik í skilningi 3. gr. skaðabótalaga í 76 daga. Fjárhæðin í 2. gr. skaðabótalaga er uppfærð miðað við lánskjaravísitölu fyrir október 2007 (5463/3282), sbr. 15. gr. laganna. Vegna þessa þáttar er því krafist greiðslu á kr. 1.170,- x 76 = kr. 88.920,-. iii. Varanlegur miski, skv. 4. gr. skaðabótalaga. Matsmenn telja varanlegan miska stefnanda vera 7 stig vegna afleiðinga slyssins. Fjárhæðin í 4. gr. skaðabótalaga er uppfærð miðað við lánskjaravísitölu fyrir október 2007 (5463/3282), sbr. 15. gr. laganna. Krafan er þannig 7% af kr. 6.658.000,- = kr. 466.060,-. iv. Varanleg örorka, skv. 5.- 7. gr. skaðabótalaga. Matsmenn telja varanlega örorku stefnanda vegna afleiðinga slyssins vera 7%. Lánskjaravísitala í september 2001 var 4243 og eru árslaun stefnanda skv. 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaga því kr. 1.551.500,-. Á stöðugleikapunkti var stefnandi 19 ára og 234 daga gömul. Margfeldisstuðull samkvæmt 6. gr. skaðabótalaga er 17,737 (18,031-17,572 = 0,459. 0,459 x 234/365 = 0,294. 18,031 0,294 = 17,737). Krafan vegna þessa þáttar nemur því kr. 1.551.500,- x 7% x 17,737 = kr. 1.926.327,-. Heildarfjárhæðin sundurliðast því þannig: Stefndi byggir á því að ekkert hafi verið því til fyrirstöðu að stefnandi léti meta heilsutjón sitt af völdum umferðaróhappsins 29. júní 2001 fyrir lok ársins 2002. Stefndi hafi fallist á aðild að matsbeiðni stefnanda frá 26. apríl 2007 vegna umferðarslysa stefnanda 29. júní 2001 og 25. mars 2005 með fyrirvara um að bótakrafa stefnanda vegna tjóns sökum slyssins 29. júní 2001 væri fyrnd samkvæmt 99. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Stefndi vísar til þess að matsmenn hafi talið heilsufar stefnanda, vegna slyssins 29. júní 2001, hafa orðið stöðugt 12. september 2001. Byggt er á því að þessi niðurstaða hefði getað legið fyrir á árinu 2002 eða fyrr. Samkvæmt dómvenju beri að miða upphafstíma fyrningar bótarétta stefnanda við lok almanaksárs 2002. Við lok almanaksárs 2006 hafi krafan því verið fyrnd. Þá segir í greinargerð stefnda: Það að stefndi greiddi kostnað, vegna stefnanda, árið 2005 og tók þátt í greiðslu matskostnaðar ofl., á móti Vátryggingafélagi Íslands h/f, á árinu 2007, í því skyni að kanna hvort afleiðingar af völdum slyssins frá 29. júní 2001 hafi verið varanlegar og hvenær tímabært hafi verið að meta þær, með tilliti til þess hvort kröfur væru ekki fyrndar, fólst ekki viðurkenning á bótaskyldu félagsins, enda höfnunar bótakrafna, vegna fyrningar, sérstaklega getið á dskj. nr. 11, 12 og 16. Né heldur með ótilgreindri innágreiðslu, sem lögmaður stefnanda, er ekki var í góðri trú, fékk Harald Gunnarsson, starfsmann stefnda, sem ekkert var kunnugt um málið eða samskipti aðila, til þess að fara út fyrir umboð sitt og innágreiða ótilgreint kr. 50.000.- hinn 25. september 2007, sbr. dskj. nr. 17. Þetta hefur lögmanni stefnanda verið ljóst, og hann viðurkennt, með því að greiðslan er ekki móttekin til lækkunar á bótakröfum stefnanda, frekar en aðrar greiðslur stefnda til stefnanda, á tímabilinu 2005 til 2007, sbr. dómkröfur stefnanda á bls. 1 í stefnu, svo og sundurliðun höfuðstóls heildarfjárhæðar bótakrafna, á bls. 4 í stefnu. Viðar Lúðvíksson hrl. gaf skýrslu fyrir rétti. Hann sagði m.a. að hann hefði verið lögmaður stefnanda í þessi máli og hafi séð um það í byrjun. Sumarið 2006 hafi hann haldið til Bandaríkjanna í framhaldsnám. Hafi þá aðrir lögmenn á skrifstofunni tekið við málum skjólstæðinga hans. Eiríkur Jónsson hdl. hafi tekið við þessu máli og séð um það á meðan hann var erlendis. Hann hafi verið í burtu í ár, eða fram á sumar 2007 og hvorki haft afskipti af þessu máli né öðrum þann tíma. Viðar kvaðst hafa hafið störf aftur seinni hluta júlí 2007 og tekið aftur við fyrri málum sínum og reyndar gott betur, vegna þess að Eiríkur Jónsson var að hætta störfum hjá lögfræðistofunni þetta haust, og hafi hann þá fengið þau mál sem Eiríkur hafði séð um áður. Hann hafi fengið til sín tugi mála sem hann hafi orðið að vinna jafnt og þétt úr. Hann hafi ekki farið að vinna í máli stefnanda og ekki verið farinn að skrifa kröfubréf, sem væntanlega hefði verið næsta skref á þessum tíma, þegar stefnandi, Emilía, hringdi til hans í lok september, eða 25. september 2007, daginn, sem tölvupósturinn var sendur, og tjáði honum að hún væri mjög fjárþurfi og óskaði eftir að fá greiðslu inn á tjónið ef það væri unnt. Viðar kvað þá hafa fyrir reglu á skrifstofunni að bregðast vel við svona óskum. Hafi hann vilja gera það sem hann gæti til að fleyta henni áfram þar til að kröfubréf yrði sent og málið gert upp. Hann hafi náð í málið og séð að þar var örorkumat og næsta skrefið væri að skrifa kröfubréf. Hann hafi sent örstuttan tölvupóst á bæði tryggingafélögin, sem áttu hlut að máli, og pakkað málinu í bili. Það næsta sem gerðist var að hann fékk svar frá tryggingafélögunum um að innáborgun yrði greidd í báðum tilvikum. Hann kvaðst síðan hafa skrifað kröfubréf í málunum til tryggingafélaganna. Viðar sagði að svona lagað væri mjög oft gert, á öllum stigum mála í raun og veru. Þegar fyrir lægi að tjón hefði orðið þá væri oft reynt að liðka til. Fólk sem lenti í slysum væri mjög gjarnan fjárþurfi. Það missti tekjur og reynt væri að fá innágreiðslur, hvort sem það væri ótilgreint inn á tjón eða inn á tiltekna bótaliði. Reynt væri að sjá til þess að fólk þyrfti ekki að líða meira fyrir að hafa lent í slysi en þörf væri á. Með vísun til orða í greinargerðar stefnda var spurt, hvort hann hefði blekkt Harald Gunnarsson, starfsmann stefnda, til að inna af hendi umrædda greiðslu upp í væntanlegar bætur. Um það kvað Viðar ekki hafa verið að ræða. Það hafi ekki verið í myndinni. Það eina, sem hann hafi gert, hafi verið að líta á málið og komast að því að örorkumat lá fyrir og senda tölvupóst, eina eða tvær línur. Það hafi verið allt og sumt. Hann hafi algjörlega verið í góðri trú um hugmyndir tryggingafélagsins um meinta fyrningu á kröfu stefnanda í þessu máli. Hann kvaðst ekki geta annað en mótmælt því, sem komi fram í greinargerð stefnda, að hann hefði blekkt starfsmann stefnda til að inna þessa greiðslu af hendi. Viðar kvaðst hafi átt samskipti við Harald í mörgum málum hjá öllum þeim tryggingafélögum sem Haraldur hefði unnið hjá. Hann væri tjónauppgjörsfulltrúi sem bæði hafi innt af hendi innáborganir og gert upp fjölda mála, sem hann hafi komið að. Það hefði legið beint við að senda Haraldi tölvupóstinn, en tölvupósturinn hefði verið allt sem frá sér hefði komið. Haraldur Ragnar Gunnarsson gaf skýrslu fyrir rétti. Lagt var fyrir hann dskj. nr. 19, sem er tölvupóstur frá Viðari Lúðvíkssyni til hans, dags. 25. september 2007, en þar segir: Meðfylgjandi er matsgerð í máli Emilíu Rósar Hallsteinsdóttur, kt. 210182-3499. Við vinnum að ritun kröfubréfs vegna hennar, en það verður sent félaginu á allra næstu dögum. Emilía hefði hins vegar samband við mig rétt í þessu og kvaðst vera í miklum peningavandræðum. Væri möguleiki að félagið greidd kr. 50.000,- upp í tjón Emilíu? Það mætti gjarnan leggja það beint inn hjá henni, reikn. 142-26-7148. Spurt var hvort hann hafi eitthvað haft með þetta mál að gera. Haraldur Ragnar kvað svo ekki hafa verið. Haraldur kvaðst ekki muna, hvort Viðar hefði hringt til sín, en í það minnsta hafi hann fengið tölvupóst frá honum, þar sem Viðar bað hann um að um að greiða upp í tjónið hjá henni. Kvaðst hann hafa séð í tölvunni hjá tryggingafélaginu að félagið hafði málið og hefði „opnað“ það vegna kostnaðar við matsgerð, eins og algengt sé. Hann hafi gefið sér að beðið væri um einhverja tjónagreiðslu upp í einhvern kostnað, sem Emilía hafi væntanlega orðið fyrir vegna málsins. Ingvar Sveinbjörns hafi sagt honum að þegar menn væru að tala um tjón þá væri það á munum en talað væri um slys á mönnum. Viðar segi í tölvupóstinum að meðfylgjandi sé matsgerð og hann hafi verið að greiða inn á matsgerðina eða einhvern kostnað tengdan henni. Lagt var fyrir Harald Ragnar dskj. nr. 17, sem er tölvupóstur milli Heiðu Óskarsdóttur, lögfræðings á tjónasviði hjá stefnda, og Viðars Lúðvíkssonar hrl. um málið, á tímabilinu 13. nóvember til 29. nóvember 2007. Bent var á þar sem segir [í tölvupósti frá Heiðu til Viðars 29. nóv. 2007, kl. 10:52]: Innágreitt ótilgreint 50.000,00 25.9.2007 TC-7-22656. Haraldur sagði að þegar þeir væru að greiða inn á örorku eða miska eða tímabundið tekjutap þá notuðu þeir kóta. Þetta væri bara kóti sem notaður væri um greiðslu inn á tjón almennt, þess vegna væri notað Innágreitt ótilgreint. Fastir kótar væru í kerfinu. Hann hefði ekki komið að málinu og ekki skoðað greiðslur varðandi það. Hefði hann vitað hvort greitt væri inn á miska eða upp í varanlega örorku eða tímabundið tjón þá hefði hann fært þetta á annan lykil [kóta]. Haraldur Ragnar kvaðst hafa unnið hjá tryggingafélögum frá árinu 1996. Hann hafi á seinni árum fengist við mörg slysamál. Spurt var um verklagið við mat þegar fólk lenti í slysi, sem væri bótaskylt hjá stefnda, en lenti síðan í öðru slysi, einu eða jafnvel fleirum. Og spurt var hvort venjulega væri beðið eftir að fólk væri búið að jafna sig, þ.e. heilsufarið orðið stöðugt eftir seinni slysin áður en metið væri það slys sem stefndi bæri bótaábyrgð á. Haraldur sagði að það færi eftir því hversu langur tími liði þar á milli. Spurt var um þá stöðu þegar tryggingafélagið og tjónþoli væru sammála um að tími væri kominn til að gera tjónið upp eftir slys, en þá lenti tjónþoli í öðru slysi. Hvort tryggingafélagið biði venjulega eftir að viðkomandi jafnaði sig eftir síðara slysið, eða hvort verklagið væri þannig, að félagið krefðist þess að farið væri í dómsmál til viðurkenningar á bótakröfu út af fyrra slysinu. Haraldur Ragnar sagði að ekki hefði reynt mikið á þetta. Það væri sjaldgæft að mati væri ekki lokið á fyrra slysi áður en viðkomandi lenti í öðru slysi. Það hefði þó einhvern tímann gerst áður. Engin regla væri hvernig staðið væri þá að málum. Haraldur Ragnar kvaðst ekki hafa farið út fyrir umboð sitt þegar hann greiddi stefnanda umræddar 50.000 kr. Hann kvað Viðar ekki hafa reynt að blekkja sig. Hann hafi tekið tilmæli Viðars nákvæmlega eins og þau voru orðuð. Hann hafi átt samskipti við Viðar áður og þekkja hann ekki nema af góðu einu. Þess vegna hafi hann orðið við beiðni hans og ekki séð neitt athugavert við það. Reyndar hafi hann ekki áður komið að málinu en séð að Bjarni, sem var lögmaður félagsins á þeim tíma, hafði verið að vinna að málinu. Bjarni hefði opnað málið til þess að samþykkja kostnað við matsgerð. Þegar hann greiddi stefnanda umræddar 50.000 kr. kvaðst Haraldur Ragnar hafa haldið að hann væri að greiða útlagðan kostnað stefnanda. Ályktunarorð: Í 99. gr. umferðalaga nr. 50/1987 segir að allar bótakröfur samkvæmt XIII kafla laganna um fébætur og vátryggingu, bæði á hendur þeim, sem ábyrgð ber, og vátryggingafélagi, svo og endurkröfur vátryggingafélagins, fyrnist á fjórum árum frá lokum þess almanaksárs, sem kröfuhafi fékk vitneskju um kröfu sína og átti þess fyrst kost að leita fullnustu hennar. Kröfur þessar fyrnist þó í síðasta lagi á tíu árum frá tjónsatburði. Þegar lögmaður stefnanda fór þess á leit við stefnda, hinn 16. mars 2007, að félagið tæki, með stefnanda og Vátryggingafélagi Íslands hf., þátt í að fá metið heilsutjón stefnanda sökum umferðarslysa, hinn 29. júní 2001 og hinn 25. mars 2005, þá féllst stefndi á það með þeim fyrirvara að ætlað væri af hálfu stefnda að krafa stefnanda á hendur félaginu væri fyrnd. Eftir slys stefnanda, hinn 29. júní 2001, var heilsufar stefnanda orðið stöðugt, hinn 12. september 2001, samkvæmt umræddri matsgerð og með bréfi, dagsettu 17. október 2007, krafðist stefnandi bóta úr hendi stefnda, þ.e. rúmum sex árum síðar. Stefnandi byggir á því að stefndi hafi slitið fyrningu með greiðslum inn á kröfu stefnanda. Matskostnaður og greiðsla fyrir læknisvottorð, sem stefndi innti af hendi vegna málsins, geta hins vegar ekki talist greiðslur á bótum til stefnanda vegna líkamstjóns og hafa því ekki áhrif á fyrningartíma bótakröfu stefnanda. Þá verður ekki ráðið af framburði Viðars Lúðvíkssonar og Haralds Ragnars Gunnarssonar fyrir réttinum að þeir hafi álitið að 50.000 króna greiðslu stefnda til stefnanda á þeim tíma, eða 25. september 2007, bæri með sér skilyrðislausa viðurkenningu á skyldu stefnda til að bæta líkamstjón stefnanda, m.ö.o. sliti fyrningu. Líta verður einnig á þessa greiðslu sem greiðslu á kostnaði við rekstur málsins, en ekki hluta af bótum. Styðst sú ályktun við stefnukröfur þar sem fjárhæðin kemur ekki til frádráttar. Kemur þá til álita hvenær stefnandi átti þess fyrst kost að leita fullnustu kröfu sinnar um bætur. Eins og áður sagði var heilsufar stefnanda orðið stöðugt 12. september 2001 eftir slysið 29. júní 2001. Þó að stefnanda sé ætlaður nokkur tími til að afla mats um afleiðingar slyssins verður að telja að hún hefði getað lokið þeim undirbúningi kröfugerðar á árinu 2002 og átt þannig kost á að leita fullnustu hennar sama ár, eða löngu áður en hún lenti í öðru umferðarslysi, hinn 25. mars 2005. Verður þannig talið að fyrningartími kröfu hennar hafi byrjað að líða við lok ársins 2002. Samkvæmt þessu var krafan fyrnd, þegar mál þetta var höfðað 27. desember 2007, og verður stefndi því sýknaður af kröfu stefnanda. Af hálfu stefnanda var þess krafist að stefndi og/eða lögmaður stefnda yrðu sektaðir vegna nánar tilgreindra ummæla í greinargerð. Greint er frá ummælum þessum í lýsingu málavaxta hér að framan. Þó að fallast megi á að ummælin séu ekki viðeigandi þykir ekki nægileg ástæða til að beita stefnda og/eða lögmann stefnda sektum samkvæmt 135. gr. laga nr. 91/1991. Eftir atvikum er rétt að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns stefnanda, 808.769 krónur. Páll Þorsteinsson héraðsdómari kveður upp dóminn. DÓMSORÐ: Stefndi, Vörður tryggingar hf., er sýkn af kröfum stefnanda, Emilíu Rósar Hallsteinsdóttur. Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns stefnanda, 808.769 krónur.
|
Mál nr. 339/2001
|
Vinnusamningur Kjarasamningur Opinberir starfsmenn Yfirvinna
|
Framhaldsskólakennarinn H taldi sig hafa orðið fyrir kjaraskerðingu vegna ákvarðana skólastjórnenda um að skerða þann fjölda kennslustunda sem áður höfðu verið í tiltekinni námsgrein. Ekki var á það fallist á að H ætti rétt á þeim greiðslum sem hún krafðist í málinu, hvorki með vísan til þess að rétturinn yrði leiddur af kjarasamningi né að íslenska ríkið (Í) hefði með ólögmætum aðgerðum svipt hann þeim rétti. Var Í því sýknað af kröfum H.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 7. september 2001 að fengnu áfrýjunarleyfi. Hann krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 67.138 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 26. júní 2000 til 1. júlí 2001, en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst þess aðallega að héraðsdómur verði staðfestur og sér dæmdur málskostnaður fyrir Hæstarétti, en til vara að krafa áfrýjanda verði lækkuð og málskostnaður felldur niður. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Rétt er að aðilarnir beri hvor sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 20. apríl 2001. Mál þetta, sem dómtekið var þann 26. mars sl. að loknum munnlegum málflutningi, er höfðað með stefnu birtri 26. júní sl. af Halldóri Gíslasyni, kt. 080143-4279, Holtsgötu 21, Reykjavík, á hendur íslenska ríkinu, kt. 550169-2989, Arnarhvoli, Reykjavík, til heimtu vangreiddra launa að fjárhæð 67.138 krónur, dráttarvaxta og málskostnaðar. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndi verði dæmdur til að greiða honum 67.138 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá birtingardegi stefnu til greiðsludags og málskostnað að skaðlausu að mati dómsins. Krafist er að við ákvörðun málskostnaðar verði tekið tillit til virðisaukaskatts sem stefnanda beri að greiða af lögmannsþóknun. Stefndi krefst aðallega sýknu af öllum kröfum stefnanda og að stefnanda verði gert að greiða stefnda málskostnað að mati dómsins en til vara að kröfur stefnanda verði lækkaðar og að málskostnaður verði í því tilviki látinn falla niður. Yfirlit um málsatvik og ágreiningsefni Stefnandi er fastráðinn kennari við Iðnskólann í Reykjavík og hefur kennt þar frá hausti 1980. Á vorönn 2000 kenndi hann meðal annars verklegt grunnnám rafiðna, áfanga VGR203. Fram hefur komið að áfanginn telst þrjár einingar en kennslustundir voru fjórar á viku þessa önn. Í námskrá handa framhaldsskólum, námsbrautir og áfangalýsingar, sem gefin var út af menntamálaráðuneytinu í júní 1990, segir í reglum um mat á fyrra námi að námsefni framhaldsskólanna sé mælt í einingum. Samsvari hver eining að jafnaði námi sem nemi tveimur kennslustundum á viku í eina önn. Samkvæmt þessu hefðu kennslustundir í VGR203 átt að vera sex á viku en ekki fjórar. Ný námskrá var gefin út á árinu 1999 en þar er ekkert sambærilegt ákvæði. Stefnandi byggir kröfu sína í málinu á því að skerðing um tvær kennslustundir á viku hafi leitt til þess að hann hafi ekki fengið greidd þau laun sem hann hefði fengið ef skerðingin hefði ekki komið til. Stefnandi hefur lagt fram útreikninga Kennarasambands Íslands og Félags framhaldsskólakennara á launum vegna kennslustundanna, sem þannig féllu niður, og er krafa hans í málinu byggð á þeim, en útreikningarnir hafa ekki sætt andmælum af hálfu stefnda. Málsástæður og lagarök stefnanda Kröfur stefnanda eru byggðar á því að hann sé fastráðinn kennari við Iðnskólann í Reykjavík. Hann kenni þar nokkrar kennslugreinar, en mál þetta snúist um eina þeirra, verklegt grunnnám rafiðna, auðkennd VGR203 í kennsluskrá skólans. Samkvæmt 21. gr. laga um framhaldsskóla sé aðalnámskrá, sem menntamálaráðherra setji, meginviðmiðun skólastarfs. Í henni skuli kveðið á um uppbyggingu einstakra námsbrauta, samhengi í námi og meðallengd námstíma á hverri braut. Ákveðinn lágmarksfjöldi kennslustunda sé ákveðinn í námskránni í einstökum námsgreinum. Námskrá handa framhaldsskólum frá 1990 hafi verið í gildi þegar núgildandi kjarasamningur stefnda við stéttarfélag stefnanda frá 1997 tók gildi. Þar segi að námsefni framhaldsskólanna sé mælt í einingum, og að hver eining samsvari að jafnaði námi, sem nemi tveimur kennslustundum á viku í eina önn. Við matið skuli gengið út frá þeirri meginreglu að tímafjöldi í grein á viku og innihald náms ákvarði þann einingafjölda sem nemandi fái metinn. Menntamálaráðherra hafi gefið út nýja námskrá, Aðalnámskrá framhaldsskóla, á árinu 1999. Í henni sé ekki að finna sams konar ákvæði um samsvörun eininga og kennslustunda. Umfjöllun um þetta innan skólanefndar Iðnskólans í Reykjavík hafi leitt til þess að menntamálaráðherra hafi ritað skólameistara skólans bréf 7. júlí 1999. Í bréfinu komi meðal annars fram að í námskrá fyrir framhaldsskóla sé ekki lengur ákvæði áðurgildandi námskrár um samsvörun eininga og kennslustunda, ein eining á móti tveimur kennslustundum að jafnaði. Á hinn bóginn sé túlkun kjarasamninga í höndum fjármálaráðherra og um hana verði ekki hlutast eftir að kjarasamningur hafi verið gerður. Af framangreindu leiði það álit ráðuneytisins að fækkun kennslustunda eftir umfjöllun og samþykki viðkomandi deilda sé heimil, fari hún ekki í bága við grunnforsendur og túlkun réttra aðila á samningum um kaup og kjör kennara. Menntamálaráðuneytið telji mikilvægt að þessum valkosti í skipulagningu skólastarfs verði haldið opnum eins og verið hafi, í sátt aðila og með hagsmuni skóla, nemenda og kennara tryggða. Í námsvísi fyrir Iðnskólann séu upplýsingar um viðkomandi greinar tilgreindar með kerfisbundnum hætti og birtist þær þannig í stundaskrá. Í VGR2034-01 sé 203 númer greinarinnar. Aftasta talan sýni einingafjölda hennar og talan fjórir vísi til kennslustundafjölda á viku en 01 tiltaki hópinn. Stefnandi heldur því fram að hann hafi verið ráðinn til að kenna m.a. þessa námsgrein. Þegar vinnustundatafla hans fyrir vorönn 2000 hafi verið kynnt hafi komið á daginn að stjórnendur skólans hafi ákveðið, án samráðs við hann eða þá deild sem hann starfi við, aðra kennara eða stéttarfélög þeirra, að fækka kennslustundum í kennslugreinum hans án þess þó að hróflað væri við námskröfum eða námsefni sem ætlunin hafi verið að fara yfir í þessum áfanga. Í stað þess að áfanginn yrði kenndur í sex kennslustundir á viku hafi hann aðeins verið kenndur í fjórar. Þrátt fyrir þessa breytingu hafi einingafjölda greinarinnar ekkert verið breytt. Stefnandi hafi orðið fyrir beinni kjaraskerðingu við breytinguna samhliða auknu álagi á hann sem kennara miðað við það sem verið hefði, ef farið hefði verið eftir námsvísi skólans. Við munnlegan málflutning var af hálfu stefnanda bent á að í grein 2.7.1 kjarasamnings fjármálaráðherra annars vegar og Hins íslenska kennarafélags og Kennarasambands Íslands hins vegar frá 7. júní 1997 komi fram að ávallt skuli hafa samráð við kennara um fjölda kennslustunda en af hálfu stefnda er þetta talið of seint fram komið. Kjarasamningurinn frá 7. júní 1997 sé enn í gildi. Á grundvelli hans beri að reikna stefnanda laun fyrir þá vinnu sem hann hafi verið ráðinn til að vinna. Ein af grundvallarforsendum kjarasamningsins sé sú viðmiðun milli einingafjölda og kennslustunda sem gilt hafi samkvæmt þágildandi námskrá fyrir framhaldsskóla. Þeirri forsendu hafi Iðnskólanum í Reykjavík verið óheimilt að hrófla við. Komi þetta ótvírætt fram í bréfi menntamálaráðherra frá 7. júlí 1999 til þáverandi skólameistara skólans. Kennsluskerðingin, sem mál þetta snúist um, hafi verið ákveðin af stjórnendum Iðnskólans en í þessu hafi falist höfnun á vinnuframlagi sem stefnanda hafi verið skylt að láta í té sem kennari við skólann. Hann eigi þess vegna rétt á að fá greitt fyrir þann vinnustundafjölda með sama hætti og verið hefði, ef vinnan hefði verið unnin. Stefnandi hafi þegar við upphaf annarinnar gert fyrirvara um rétt sinn vegna þessa, enda hafi skólinn með þessu brotið rétt gagnvart honum og nemendum skólans. Verði ekki fallist á kröfur stefnanda á þeim grundvelli að skólinn hafi hafnað umsömdu vinnuframlagi hans eru kröfur hans einnig reistar á því að skólinn hafi, í trássi við fyrirmæli menntamálayfirvalda, bakað stefnanda fjárhagstjón með ólögmætri breytingu á kennslufyrirkomulagi sem rýrt hafi atvinnutekjur hans. Umrædd kennsluskerðing hafi verið framkvæmd fyrirvaralaust og án samráðs við þá aðila, sem hafi þurft að fjalla um slíkar breytingar áður en þær kæmu til framkvæmda, svo sem viðkomandi deild skólans, stefnanda sjálfan og undir öllum kringumstæðum stéttarfélag hans. Um bótagrundvöll er vísað til sakarreglunnar og þess að ákvörðun um kennsluskerðinguna hafi verið ólögmæt þar sem hún hafi verið tekin án þess að gætt væri ákvæða IV. kafla stjórnsýslulaga nr. 37/1993, einkum 13. gr. Kennsluskerðingin hafi numið 2 kennslustundum á viku á vorönn 2000. Fyrir þessar kennslustundir hefði stefnandi fengið greitt sem nemi 1,45 klukkustund á yfirvinnukaupi fyrir hverja kennslustund samkvæmt grein 1.5.6.1 í kjarasamningi aðila. Samkvæmt þessu hafi hann átt að fá greitt fyrir þær yfirvinnukaup í 2,90 klukkustundir á viku. Yfirvinnukaupið hafi verið 1.365,35 krónur á klukkustund. Samkvæmt því sé launakrafan 3.960 krónur á viku. Vorönnin sé 15 kennsluvikur og því nemi krafan fyrir önnina 59.363 krónum. Stefnandi krefst jafnframt 13,04% orlofs til viðbótar yfirvinnukaupinu, og nemi sá kröfuliður 7.745 krónum. Dráttarvaxtakröfuna byggir stefnandi á III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987, einkum 10. og 12. gr., og um málskostnað er vísað til 130. gr. laga nr. 91/1991. Málsástæður og lagarök stefnda Af hálfu stefnda er bent á að málsástæður stefnanda komi ekki heim og saman við grundvöll málsins en málsástæður og lagarök væru að ýmsu leyti ósamrýmanlegar kröfum hans. Þetta geti valdið því að málinu beri að vísa frá dómi án kröfu. Í upphafi stefnu komi fram að stefnandi þurfi að höfða mál þetta til heimtu vangreiddra launa, tiltekinnar fjárhæðar, dráttarvaxta og málskostnaðar. Málatilbúnaður sé mjög óljós um það hvort eða hvernig ráðningar- eða kjarasamningur kunni að vera vanefndir af hálfu stefnda. Ráðningarsamningur hafi ekki verið lagður fram og aðeins lítill hluti kjarasamningsins frá 1997. Hvergi sé vísað til efnisákvæða ráðningar- eða kjarasamnings og útskýrt í hverju vanefnd kynni að vera fólgin, en tilvísun til greinar 1.5.6.1 í þessu sambandi geti engan veginn talist fullnægjandi, enda ekki krafist launa fyrir unnar yfirvinnustundir. Stefnandi haldi einnig uppi málsástæðum til stuðnings sömu kröfu til heimtu vangreiddra launa með vísan til almennu skaðabótareglunnar. Engin bótakrafa sé þó gerð í málinu og alls óljóst hvort átt sé við bótarétt innan samninga eða utan. Skaðabótakrafa sé allt annars eðlis en krafa til heimtu launa. Af þessum ástæðum kunni að vera ófært að taka málið til efnismeðferðar. Sýknukrafa stefnda er studd þeim rökum að Iðnskólanum í Reykjavík beri samkvæmt framhaldsskólalögum að halda uppi námi á ólíkum námsbrautum og útskrifa nemendur af þeim. Við skólann sé haldið uppi fjölda námsgreina en oft með fáum nemendum. Stjórnendur skólans hafi takmarkað tímafjölda í einstökum áföngum þegar um fáa nemendur hafi verið að ræða, í hraðferðum og vegna skipulagningar á stundaskrám. Liggi meðal annars til grundvallar þeirri ákvörðun að sinna megi fáum nemendum betur á styttri tíma en mörgum, svo og að nemendur með góðan undirbúning komist af með færri kennslustundir en ella. Enn fremur skipti máli að fjármunir nýttust sem best og að ráðdeildar væri gætt í rekstri skólans. Því er mótmælt sem ósönnuðu að álag á stefnanda hafi orðið meira þegar á allt væri litið, en engar athugasemdir hafi komið fram þess efnis af hálfu stefnanda. Hver og ein kennslustund með færri nemendum hljóti að nýtast betur en þegar fullskipað sé, einkum í verklegu námi. Hafi öllum kennurum, þ.á m. stefnanda, verið kunn sú framkvæmd að fækka tímum í einstökum áföngum eða fella þá niður, en sambærileg umræða hafi átt sér stað fyrir vorönn 1999 og fyrr. Breytingar á kennslustundafjölda í áföngum í framhaldsskólum almennt væru algengar og hafi kennurum, þ.á m. stefnanda, verið kunnugt um það. Slíkar breytingar hafi komið fram áður, þ.e. fyrir skólaveturinn 1999 til 2000. Kennurum skólans hafi verið gerð grein fyrir ákvörðunum um kennslu á haustönn 1999 á kennarafundi 19. ágúst 1999. Stundaskrárgerð væri langt komin og hafi kennurum verið boðið að gera athugasemdir. Farið hafi verið fram á að einstakar deildir fjölluðu um málið og hafi það verið gert, en engar athugasemdir hafi verið gerðar um fjölda kennslustunda í þeim áfanga sem hér um ræði. Stefnandi hafi mætt á kennarafundinn, svo sem honum hafi verið skylt. Hann hafi mátt vita að kennslustundum yrði fækkað og um rökin fyrir því en samsvarandi skerðing hafi einnig verið á vorönn 1998 af sömu ástæðum og á vorönn 2000. Í greinargerð skólameistara skólans komi fram ástæður fyrir fækkun kennslustunda í áfanganum VGR203, sem sérstaklega varði hraðferðir grunndeildar rafiðna, en í námsvísi skólans sé boðið upp á hraðferðir þar. Nemendum með góðan bóklegan undirbúning hafi í um það bil 20 ár verið gefinn kostur á að stytta iðnnám sitt í rafiðnum. Þetta hafi meðal annars verið gert með því að fækka kennslustundum og koma á hraðferð í áfanganum, en í greinargerð skólameistara sé þess getið að árangur þessara hópa hafi verið góður. Aldrei hafi komið fram athugasemdir við þessa tilhögun sem mótuð hafi verið af kennurum skólans, ýmist við kennslustjórn, deildarstjórn eða kennslu við deildina. Þetta eigi sér einnig forsögu eins og kennslu hafi verið hagað 1998 og gögn málsins sýni. Engar athugasemdir hafi komið fram, hvorki frá deild, deildarstjóra, hópi viðkomandi kennara né stefnanda. Engar rökstuddar athugasemdir hafi komið frá stefnanda og því er mótmælt að ekki hafi verið haft við hann samráð. Fækkun kennslustunda við gerð stundatöflu hafi því verið tekin í fullu samráði við kennara, þ.á m. stefnanda, en auglýst hafi verið eftir athugasemdum á kennarafundi. Þótt stefnandi hafi gert fyrirvara um kennslu sína með skriflegri yfirlýsingu 5. janúar 2000 þegar stundaskrá fyrir önnina var afhent og deildarstjóri hafi móttekið, hafi engin rök verið færð fyrir því að stefnandi teldi vandkvæðum bundið að kenna áfangana samkvæmt stundatöflunni. Stefnandi eigi enga lögvarða kröfu til þess að honum yrðu látnar í té umræddar yfirvinnustundir þannig að réttur til frekari yfirvinnugreiðslu stofnaðist. Breytingarnar á kennslustundafjölda hafi verið ræddar í skólaráði í september 1999. Skólaráð fjalli meðal annars um starfsáætlun skólans og framkvæmd hennar, sbr. b lið 2. gr. reglugerðar nr. 140/1997 um skólaráð við framhaldsskóla. Í 9. gr. laga nr. 80/1996 séu ákvæði um almenna kennarafundi, er fjalli m.a. um námsskipan og kennsluhætti. Kennarafundur komi tillögum sínum á framfæri við skólanefnd og skólaráð. Skólanefndin marki síðan áherslur í starfi skólans og geri árlega starfs- og fjárhagsáætlun fyrir skólann, sbr. 7. gr. laganna. Mótmælt er að ekki hafi verið haft samráð við kennara eða viðkomandi deild. Ekki hafi annað komið fram en að deildir einstakra námsgreina hafi samþykkt fjölda kennslustunda, og eftir atvikum fækkun þeirra, og hagað kennslu í einstökum áföngum í samræmi við það. Trúnaðarmaður og áheyrnarfulltrúi kennara hafi komið sjónarmiðum sínum ítarlega á framfæri er mál þessi hafi verið rædd á árinu 1998 og fram á sumar 1999, meðal annars á vettvangi skólanefndar. Engin nauðsyn hafi verið samkvæmt lögum eða kjarasamningi að leita samráðs stéttarfélags við gerð stundatöflu. Í kjarasamningi stefnanda séu engin ákvæði um sérstakt tilkall til lágmarksfjölda yfirvinnustunda. Yfirvinna samkvæmt greinum 2.3 og 1.5 verði ekki greidd nema hún sé innt af hendi vegna fyrirmæla forstöðumanns á grundvelli 17. gr. laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Ákvæði í 2. kafla kjarasamnings um stundafjölda, miðað við starfshlutfall og greiðslur samkvæmt þeim, hafi ekki verið vanefnd. Stefnandi hafi sinnt kennslu umfram kennsluskyldu og fengið greidda yfirvinnu. Engin lögvarin krafa til launa vegna yfirvinnu umfram það hafi stofnast og beri því þegar af þeirri ástæðu að sýkna stefnda. Því er mótmælt að samhengi sé milli einingafjölda og kennslustunda í kjarasamningi sem óheimilt hafi verið að hrófla við. Lýsing í námskrá á námsáfanga, og eftir atvikum áætlaðar kennslustundir í ljósi einingafjölda, geti ekki verið bindandi um vinnuframlag stefnanda, en ekkert slíkt samhengi milli einingafjölda og kennslustunda verði ráðið af kjarasamningnum. Mótmælt er að um sé að ræða grundvallarforsendu kjarasamnings þessa efnis og að brotið hafi verið gegn kjarasamningi á nokkurn hátt eða að einhverjum forsendum kjarasamnings hafi verið raskað. Stefnandi hafi verið ráðinn sem kennari við skólann í fullt starf og fyrir það hafi hann fengið greitt í samræmi við fyrirmæli kjarasamninga, sbr. 1. mgr. 9. gr. og 47. gr. laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Engar skyldur hafi verið vanefndar af hálfu stefnda gagnvart stefnanda, hvorki samkvæmt ráðningarsamningi né gildandi kjarasamningi. Það sé í fullu samræmi við stjórnunarrétt vinnuveitanda, sbr. 15. gr. og 17. gr. laga nr. 70/1996, að mæla nánar fyrir um vinnutíma kennara, þ.á m. um hvenær krafist skuli yfirvinnuframlags, en kröfur stefnanda varði yfirvinnustundir eingöngu. Ákvarðanir stjórnenda skólans um kennslu í einstökum námsgreinum, og þar með á vinnutíma, hafi verið í samræmi við lög og gengju ekki lengra en nauðsynlegt hafi verið. Þær lúti hvorki takmörkunum í kjarasamningi framhaldsskólakennara né væru þær háðar samþykki stefnanda. Slíkt fyrirkomulag væri í ósamræmi við ábyrgð og forræði yfirvalda í skólamálum. Skólinn hafi að lögum rúmar heimildir til að ákveða kennslustundafjölda í einstökum áföngum og stjórn skólans eigi ákvörðunarvald hverju sinni um lágmarkskennslustundafjölda í hverjum áfanga án tillits til þess hvað ráðið verði af einingafjölda í auðkenni greinarinnar í áfangakerfinu. Þetta sé fyllilega í samræmi við bréf menntamálaráðherra frá 7. júlí 1999 og heimildir í námskrá, en fjöldi kennslustunda sé ekki ákveðinn þar fyrir hvern áfanga. Því er mótmælt að ákvarðanir um kennslustundafjölda hafi verið andstæðar efni bréfs menntamálaráðherra eða að í bréfinu felist túlkun á kjarasamningi. Samráði við kennara um framkvæmd kennslunnar hverju sinni sé markaður farvegur í lögum, sbr. 2. mgr. 8. gr. og 9. gr. laga nr. 80/ 1996 um framhaldsskóla. Hvorki geri þau lög né kjarasamningur framhaldsskólakennara ráð fyrir því að framboð kennslu og kennslumagns skuli háð efni kjarasamnings. Í kjarasamningnum séu engin ákvæði um að viðmiðun skuli vera milli eininga og kennslustundafjölda, enda sé starf stefnanda ekki metið til eininga á þann hátt sem vísað hafi verið til í eldri námskrá fyrir framhaldsskóla. Í námskrám og ákvæðum framhaldsskólalaga, sem þær byggi á, sé átt við réttindi nemenda en ekki kennara og sé þar um að ræða reglur um mat á fyrra námi nemenda. Þær viðmiðanir geti hvorki skoðast sem forsendur kjarasamnings né sem lögvarið tilkall kennara til vinnuframlags eða launa. Breytingar á kennslunni hafi verið óverulegar og ekki umfram það sem stefnandi hafi mátt búast við. Þá hafi breytingarnar verið byggðar á málefnalegum sjónarmiðum. Í 2. kafla kjarasamningsins séu ítarleg ákvæði um skiptingu vinnutímans og hvernig ákveða skuli árlegan fjölda kennslustunda. Af honum leiði að fjölgi kennslustundum umfram dagvinnuskyldu aukist yfirvinna að sama skapi. Með sama hætti geti yfirvinna í einhverjum tilvikum minnkað ef kennslustundum er fækkað. Samkvæmt ákvæðum kjarasamnings greiðist yfirvinna eingöngu sé hún unnin en engin vanefnd hafi orðið á slíkum greiðslum. Mótmælt er að stefnandi hafi orðið fyrir kjaraskerðingu en yfirvinna og greiðslur fyrir hana séu mjög breytilegar frá einum tíma til annars. Því er og mótmælt að stefnandi hafi orðið fyrir tjóni. Þessar málsástæður rúmist ekki innan kröfugerðar stefnanda og þann grundvöll sem marki sakarefnið. Fækkun kennslustunda hafi ekki verið reist á saknæmri eða ólögmætri háttsemi, og ekki sé unnt að líta á ákvarðanir stjórnenda Iðnskólans sem höfnun á vinnuframlagi er teljist ólögmæt og bótaskyld. Stefnandi hafi ekki orðið fyrir fjárhagstjóni vegna ólögmætrar háttsemi. Tjóninu er enn fremur mótmælt sem röngu og ósönnuðu enda hafi stefnandi ekki átt lögvarinn rétt til vinnu utan daglegs vinnutíma. Enginn samningur sé um slíkt vinnuframlag og rangt sé að ákvarðanir um kennslufyrirkomulag hafi verið í trássi við fyrirmæli menntamálayfirvalda. Við ákvörðun kennslustunda hafi í einu og öllu verið farið að lögum svo og námskrá og fyrirmælum menntamálaráðherra. Verði ekki á það fallist er því haldið fram að hér sé ekki um að ræða hagsmuni stefnanda, er njóti réttarverndar skaðabótareglna, þar sem hann eigi ekki lögvarða kröfu samkvæmt kjarasamningi til greiðslu fyrir yfirvinnu án vinnuframlags umfram dagvinnuskyldu og þá yfirvinnu sem þegar hafi verið greitt fyrir. Stefnandi hafi því ekki orðið fyrir réttarröskun. Þá hafi stefnandi ekki gert tilraun til að sýna fram á ætlað tjón, t.d. hvort hann hafi haft aðrar og hærri tekjur fyrr, og ef því væri að skipta hvort einhver fylgni sé þar við ákvarðanir kennslustundafjölda. Enn fremur mótmælir stefndi því að ákvarðanir um fækkun kennslustunda hafi verið fyrirvaralausar. Þær hafi verið kynntar kennurum skólans á kennarafundi og þær hafi hlotið umfjöllun þar til bærra aðila, sbr. 2. mgr. 8. gr. og 9. gr. laga nr. 80/1996. Einnig hafi þær verið vel þekktar frá fyrri önnum. Stéttarfélag stefnanda hafi ekki þurft að fjalla um málið áður, enda eigi það sér enga stoð í lögum eða kjarasamningum. Ákvörðun um breytingu á kennslufyrirkomulagi hafi verið byggð á ákvæðum laga um framhaldsskóla og námskrá fyrir framhaldsskóla og varði sem slík ekki réttindi kennara. Af hálfu stefnda er því mótmælt að ákvæði IV. kafla stjórnsýslulaga nr. 37/1993 eigi við í málinu en ekki hafi verið um að ræða ákvarðanir, sem falli undir gildissvið stjórnsýslulaga nr. 37/1993, sbr. 2. mgr. 1. gr. þeirra. Ákvarðanirnar sem um ræði lúti að innra skipulagi skólans eða skipan kennslu í tilteknum námsgreinum og áföngum en slíkar ákvarðanir teljist ekki til stjórnvaldsákvarðana. Þær hafi verið teknar á grundvelli laga um framhaldsskóla og snúist um framkvæmd kennslunnar. Jafnvel þótt litið yrði svo á að ákvörðun um fækkun kennslustunda hafi verið ákvörðun um rétt eða skyldu stefnanda, sem falli undir gildissvið stjórnsýslulaga, hafi henni sem slíkri í engu verið áfátt að formi til eða efni. Fækkun kennslustunda hafi verið til umræðu og til staðar á fyrra kennsluári. Áform um færri kennslustundir hafi verið kynnt á kennarafundi. Stefnanda hafi einnig verið gert ljóst með afhendingu stundatöflu að fækkun yrði. Hvorki hafi því verið um að ræða brot á 13. gr. stjórnsýslulaga né öðrum ákvæðum laganna, verði á annað borð lagt til grundvallar að lögin eigi við hér. Eigi geti þó stofnast krafa til greiðslu launa fyrir yfirvinnu vegna brota á stjórnsýslulögunum og ekki sé fyrir að fara bótarétti á grundvelli þeirra. Upphafstíma dráttarvaxta er mótmælt með vísan til 4. mgr. 9. gr. vaxtalaga nr. 25/1987, en til 15. gr. sömu laga verði sakarefni málsins talið á sviði bótaréttar. Um málskostnað er vísað til XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Niðurstöður Samkvæmt e lið 1. mgr. 80. gr. laga um meðferð einkamála skal greina í stefnu málsástæður, sem stefnandi byggir málsókn sína á, með eins glöggum hætti og unnt er, en óheimilt er samkvæmt 2. mgr. 111. gr. sömu laga að byggja niðurstöðu dómsmáls á málsástæðu sem hefði mátt koma fram en gerði ekki við meðferð málsins. Af þessu leiðir að ljóst verður að vera hverjar málsástæður stefnanda eru. Þegar litið er til málatilbúnaðar stefnanda verður að telja að fram komi með nægilega skýrum hætti hverjar þær málsástæður eru sem kröfur hans í málinu eru byggðar á. Verður ekki annað séð en að sakarefnið hafi verið lagt fyrir dóminn í samræmi við réttarfarsreglur þannig að unnt verði að taka málið til efnismeðferðar og leysa úr því á þeim grundvelli. Eru því ekki skilyrði til að vísa málinu frá dómi án kröfu vegna ófullnægjandi málatilbúnaðar stefnanda að þessu leyti. Stefnandi heldur því fram að hann hafi verið ráðinn til að kenna námsgreinina VGR203 við Iðnskólann í Reykjavík. Fjölda kennslustunda í þeirri grein hafi ekki mátt skerða, en það hafi verið gert þrátt fyrir þá viðmiðun að hver námseining samsvaraði að jafnaði tveimur kennslustundum á viku, sem hafi verið forsenda kjarasamningsins frá 7. júní 1997, og án samráðs við stefnanda, þá deild sem námsgreinin heyri undir og stéttarfélag stefnanda. Í málinu hefur komið fram að áfanginn VGR203 var kenndur sem hraðferð. Það hafi komið til af því að nemendum með góðan undirbúning hafi í um það bil 20 ár verið gefinn kostur á að stytta iðnnám sitt í rafiðnum, meðal annars með því að fækka kennslustundum og koma á hraðferðum. Af hálfu stefnda hefur enn fremur komið fram að árangur þessara hópa hafi verið góður og aldrei hafi komið fram athugasemd við þessa tilhögun. Hún hafi verið mótuð af kennurum skólans, ýmist við kennslustjórn, deildarstjórn eða kennslu við deildina. Stefnandi hefur upplýst að hann hafi fengið að vita um stundafjölda á viku vorönn 2000 þegar hann fékk stundaskrá í hendur í byrjun annarinnar. Hraðferð í þessum áfanga hafi verið kennd á þennan máta í mörg ár. Áfangakerfinu hafi verið komið á árið 1982. Kennarar hafi skipulagt þá breytingu að koma innihaldi bekkjarkerfisins í áfanga og kvaðst stefnandi hafa tekið þátt í því að einhverju leyti, þar á meðal innihaldi áfanga í hraðferð eins og öðrum áföngum. Það sé þó ekki minni vinna að kenna áfangann VGR203 á fjórum kennslustundum en sex á viku. Sigurður Pétur Guðnason deildarstjóri í grunndeild rafiðna skýrði svo frá við aðalmeðferð að áfanginn VGR203 hafi verið kenndur sem hraðferð frá árinu 1979 en í upphafi hafi skólastjórnendur skipulagt hann þannig. Það hafi komið til af því að skólinn hafi tekið inn stúdenta og hafi stúdentspróf verið skilyrði fyrir því að nemendur fengju að fara í hraðferð. Síðar hafi orðið fleiri og fleiri undantekningar á því og nemendur, sem ekki höfðu stúdentspróf, hafi fengið að vera í hraðferðaráföngum. Haustið 1999 hafi kennarar gert fyrirvara um réttmæti þess að skerða kennslustundafjölda og hafi þetta komið til tals innan deildarinnar. Á fundi með kennurum hafi verið rætt að ósanngjarnt væri að þeim væri ætlað að kenna sama námsefni á styttri tíma. Engin formleg niðurstaða hafi orðið af því tilefni og deildin hafi ekki sett fram neinar tillögur um breytingar á þessu fyrirkomulagi. Í fundargerð frá kennarafundi þann 19. ágúst 1999 var gerð fyrirspurn varðandi skertan kennslustundafjölda. Áfangastjóri svaraði henni þannig að sinna mætti fáum nemendum betur á styttri tíma en mörgum og gerði þá tillögu að skertur tímafjöldi yrði ræddur á deildafundum. Í gögnum málsins kemur fram að rætt var um skertan tímafjölda á fundum skólaráðs 6. september 1999 og 22. sama mánaðar en engar ákvarðanir voru þó teknar á þessum fundum eða ályktanir samþykktar í því sambandi. Framhaldsskólakennarar fá greidd föst mánaðarlaun samkvæmt launatöflu eins og fram kemur í kjarasamningnum, sem stefnandi vísar til í rökstuðningi fyrir kröfum sínum í málinu. Yfirvinna er greidd með tímakaupi samkvæmt 1. kafla samningsins. Í 2. kafla er fjallað um vinnutíma kennara og segir þar meðal annars hverjar vinnuskyldur þeirra eru og hvernig kennslustundir eru reiknaðar. Vinnuframlag er samkvæmt grein 2.1.6 miðað við kennslustundir og aðrar tímaviðmiðanir. Af kjarasamningnum verður ekki ráðið að réttur kennara til launagreiðslu sé tengdur námsefni eða námseiningum og stefnandi hefur ekki sýnt fram á að sú viðmiðun sé forsenda samningsins. Nægir í því sambandi ekki að vísa til afstöðu menntamálaráðuneytisins enda verður sá skilningur ekki lagður í bréf þess frá 7. júlí 1999 að slík viðmiðun hafi verið forsenda kjarasamningsins. Í áfanga VGR203 voru færri kennslustundir á viku en í sambærilegu námi sem ekki var skipulagt sem hraðferð. Samkvæmt því sem fram hefur komið var ákvörðun um það tekin af stjórnendum skólans á árinu 1979. Almennur kennarafundur fjallar um stefnumörkun í starfi framhaldsskóla, námsskipan, kennsluhætti og aðra starfsemi og kemur tillögum sínum á framfæri við skólanefnd og skólaráð samkvæmt 1. mgr. 9. gr. laga um framhaldsskóla nr. 79/1996, en hlutverk skólanefndar og skólaráðs er skilgreint í IV. kafla laganna. Eins og hér að framan hefur verið lýst var fjallað um skertan kennslustundafjölda á kennarafundum og á fundum skólanefndar án þess að ákvarðanir væru teknar af því tilefni. Verður með vísan til þessa ekki fallist á að ekki hafi verið haft samráð við stefnanda eða innan skólans um fjölda kennslustunda í þessum áfanga. Sú staðhæfing stefnanda að óheimilt hafi verið að skerða kennslustundir eins og gert var án samráðs við stéttarfélag stefnanda er órökstudd og eru því ekki efni til að fjalla um hana frekar hér. Í máli þessu er deilt um réttmæti krafna stefnanda sem byggðar eru á vinnuréttarsambandi málsaðila. Ekki hefur verið sýnt fram á að ákvarðanir um skipulag námsins, þar með taldar ákvarðanir um fjölda kennslustunda á viku í einstökum námsgreinum, skipti máli í þeim lögskiptum. Teljast þær í því samhengi sem hér um ræðir því ekki stjórnvaldsákvarðanir í skilningi 2. mgr. 1. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Með vísan til þess er því hafnað að um brot á þeim lögum geti verið að ræða. Þá verður að hafna því að ákvarðanir um kennslustundafjölda hafi verið ólögmætar þannig að til bótaskyldu leiði gagnvart stefnanda enda hefur hvorki verið sýnt fram á af hans hálfu að lög eða aðrar reglur hafi verið brotnar í því sambandi né að þessar ákvarðanir hafi verið ólögmætar af öðrum ástæðum. Samkvæmt þessu verður ekki fallist á að stefnandi eigi rétt á þeim greiðslum sem hann krefst í málinu, hvorki með vísan til þess að rétturinn verði leiddur af kjarasamningnum né að stefndi hafi með ólögmætum aðgerðum svipt hann þeim rétti. Ber því að sýkna stefnda af kröfum stefnanda í málinu. Rétt þykir að málskostnaður falli niður. Dóm þennan kvað upp Sigríður Ingvarsdóttir héraðsdómari. D Ó M S O R Ð: Stefndi, íslenska ríkið, er sýknað að kröfum stefnanda, Halldórs Gíslasonar, í máli þessu. Málskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 237/2012
|
Verksamningur Samruni réttar og skyldu Skuldajöfnuður Aðfinnslur
|
D ehf. tók að sér samkvæmt verksamningi að leggja ljósleiðara fyrir M ehf. við V. Við framkvæmd verksins var legu ljósleiðarans breytt frá því sem upphaflega var áætlað og varð við það tjón á streng í eigu G. Í málinu krafðist D ehf. greiðslu úr hendi M ehf. vegna viðgerðar á strengnum. Krafðist M ehf. sýknu og taldi D ehf. bera skaðabótaábyrgð á tjóninu. Í dómi Hæstaréttar kom fram að þegar litið væri til þess hverjar skyldur hvíldu á M ehf. til upplýsingagjafar gagnvart D ehf. samkvæmt verksamningnum og það haft í huga að starfsmaður M ehf. var eftirlitsmaður með verkinu og fylgdist með framgangi þess, þótti M ehf. ekki hafa hnekkt þeirri staðhæfingu D ehf. að ákvörðun um skurðstæði og eftirfarandi breytingu á því hafi alfarið verið á áhættu M ehf. Ábyrgð á tjóni því er varð á streng G yrði því ekki lögð á D ehf. Af þessu leiddi að M ehf. var ekki talinn hafa sýnt fram á að D ehf. væri orðinn skuldari þeirrar kröfu sem félagið öðlaðist á hendur M ehf. vegna viðgerðar á strengnum og að krafa D ehf. væri af þeirri ástæðu fallin niður fyrir samruna réttar og skyldu. Þá hafi M ehf. heldur ekki sýnt fram á að félagið ætti kröfu sem komið gæti til skuldajafnaðar á móti greiðslukröfu D ehf. Staðfesti Hæstiréttur niðurstöðu hins áfrýjaða dóms um greiðsluskyldu M ehf.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Eiríkur Tómasson og Þorgeir Örlygsson. Áfrýjandi skaut málinu upphaflega til Hæstaréttar 8. febrúar 2012. Ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu þess 21. mars 2012 og var því áfrýjað öðru sinni 12. apríl sama ár samkvæmt heimild í 4. mgr. 153. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Áfrýjandi krefst sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Ágreiningur í máli þessu snýst í aðalatriðum um tvennt. Í fyrsta lagi hvort áfrýjandi hafi með verkbeiðni þeirri til stefnda 8. október 2010, sem um getur í hinum áfrýjaða dómi, bakað sér greiðsluskyldu gagnvart stefnda vegna kostnaðar hins síðarnefnda af því að gera við ljósleiðarastreng í eigu Gagnaveitu Reykjavíkur. Í öðru lagi hvort stefndi beri skaðabótaábyrgð á tjóni sem varð á strengnum skömmu eftir að vinna undirverktaka hófst við verk það, er stefndi sem verktaki tók að sér að framkvæma fyrir áfrýjanda sem verkkaupa með samningi 17. september 2010 og fólst í lagningu nýs sæstrengs frá eldri streng sem liggur vestan Elliðaeyjar og í land á Heimaey í Vestmannaeyjum. Málið höfðar stefndi á hendur áfrýjanda til heimtu skuldar samkvæmt reikningi fyrir viðgerðina en áfrýjandi krefst sýknu. Sú krafa er í fyrsta lagi studd þeim rökum að áfrýjandi sé ekki réttur aðili að málinu. Ef stefndi teljist á hinn bóginn eiga kröfu á hendur áfrýjanda vegna viðgerðar á streng Gagnaveitu Reykjavíkur, telur áfrýjandi í öðru lagi að stefndi sé í reynd orðinn skuldari þeirrar sömu kröfu, og þar sem réttur og skylda hafi færst á sömu hendi sé krafa stefnda fallin niður fyrir samruna réttar og skyldu. Í þriðja lagi telur áfrýjandi sig eiga gagnkröfu til skuldajafnaðar á móti kröfu stefnda um greiðslu kostnaðar vegna viðgerðarinnar. Stefndi hafnar því á hinn bóginn að hann beri skaðabótaábyrgð á tjóni því er varð á streng Gagnaveitunnar, en af því leiði að hvorki hafi réttur og skylda færst á sömu hendi né stofnast gagnkrafa sem áfrýjandi geti skuldajafnað á móti greiðslukröfu stefnda. Ekki er annað fram komið en að stefndi hafi borið allan kostnað af framkvæmd viðgerðar á umræddum streng í eigu Gagnaveitu Reykjavíkur. Málsaðilar deila ekki um fjárhæðir. II Í verksamningi aðila 17. september 2010 eru skyldur þeirra nánar afmarkaðar og greindar í einstaka verkþætti og áfanga. Frumskylda stefnda fólst samkvæmt 1. gr. í því að „leggja sæstreng frá eldri sæstreng sem liggur vestan Elliðaeyjar og í land á Heimaey.“ Strenginn skyldi „taka í land á milli nýju vatnslagnarinnar og kletts sem skagar í sjó fram á móti Ystakletti (aðeins vestan við Klettsnef) og ganga á frá sæstreng í brunni sem sýndur er á teikningu Mílu nr. 1A. Vestan Elliðaeyjar velur verktaki tengistað fyrir nýjan sæstreng við eldri streng þar sem eldri strengur er óskemmdur. Verktaki velur einnig lagnaleið fyrir sæstreng í samræmi við það sem hann hefur lagt til meðfram nýju vatnslögninni og fært hefur verið inn á teikningar Mílu.“ Þriðji áfangi verksins fólst í því ganga frá streng í landtöku. Skyldi verktaki grafa „1 m djúpan skurð í landi frá brunni og að fjöru og í gegnum fjöru og niður að sandbotni. Skurðdýpt í fjöru verður meiri en 1 m og ræðst af aðstæðum í fjörukambi og hversu grafan nær langt út. Notuð verður öflug grafa. Skurður næst sandbotni verður þó grunnur þar sem hann verður handgrafinn með járnkalli og handverkfærum.“ Í 6. gr. samningsins kom fram að verktaki skyldi ekki leggja fram tryggingar vegna verksins en hann skyldi hafa gildar ábyrgðartryggingar vegna skemmda sem hann kynni að valda þriðja manni. Þá ábyrgðist verktaki að lagfæra ágalla á verki í samræmi við ÍST30 sem gilti um verksamninginn eftir því sem við ætti. Helsta skylda áfrýjanda samkvæmt verksamningnum fólst í greiðslu verklauna, en að auki skyldi hann samkvæmt 1. gr. leggja til sæstreng á trékefli og annast tengingu á ljósleiðarastrengjum. Þá skyldi stefndi og útvega „staðsetningu á legu ljósleiðara Gagnaveitu Reykjavíkur þar sem verktaki á að grafa fyrir sæstreng í landi.“ Einnig segir að áfrýjandi leggi „verktaka til kort sem sýnir fyrirhugaða legu nýja ljósleiðarans ásamt þeim lögnum sem fyrir eru á svæðinu ásamt ætlaðri legu nýrra rafstrengja og hnitaskrá yfir allar nefndar lagnir í lengd og breidd þar sem síðustu mín er skipt í þúsund parta. Ekki eru til upplýsingar um legu ljósleiðara Gagnaveitu Reykjavíkur frá stórstraumsfjöruborði upp á land í Heimaey. Verkkaupi mun aðstoða verktaka við að finna út hvar ljósleiðarastrengur Gagnaveitunnar liggur um fyrirhugað athafnasvæði á landi.“ Í aðfararorðum verksamningsins kemur fram að áfrýjandi hefði nafngreindan umsjónarmann með verkinu, stjórnandi verktaka væri Kjartan Jakob Hauksson og að starfmaður áfrýjanda væri eftirlitsmaður með verkframkvæmdinni. III Í héraðsdómi kemur fram og er óumdeilt að áfrýjandi lagði ekki fyrir stefnda gögn um legu strengs Gagnaveitu Reykjavíkur í samræmi við ákvæði verksamningsins en ákvað að starfsmaður sinn skyldi sóna út leguna á strengnum og merkja hana inn frá landtaki. Strengurinn var þó ekki sónaður alla leið, heldur einungis svo langt sem hægt var að gera á fjöru. Endanleg staðsetning á landtöku nýja ljósleiðarans var ekki ákveðin fyrr en um það leyti sem framkvæmdin hófst og í kjölfar þess að strengur Gagnaveitunnar var sónaður, en upphafleg tillaga um legu og landtöku nýja ljósleiðarans hafði verið byggð á áætlun frá stefnda. Eins og fram kemur í héraðsdómi fékk stefndi undirverktaka til þess að grafa í svokallaðri Skansfjöru fyrir landtöku ljósleiðarans og hófst sú framkvæmd 7. október 2010. Stuttu eftir að framkvæmdin hófst slitnaði strengur Gagnaveitunnar þótt grafið hafi verið 10 metrum norðan við áætlaða legu hans og varð mönnum þá ljóst að sá strengur tæki krappa beygju til hægri eða austurs strax eftir síðustu hnitamælingu samkvæmt fyrrgreindri sónun. Aðdraganda þess að ákveðið var að grafa fyrir landtöku ljósleiðarans þar sem gert var lýsti Jón Viðar Björnsson, eftirlitsmaður áfrýjanda með framkvæmdinni, svo fyrir dómi, aðspurður um hver hefði tekið ákvörðun um skurðstæðið: „Það var ákveðið ... þarna í fjörunni ... við vorum búnir að leggja til eða sem sagt upprunalega planið var öðruvísi. Ég kom með tillögu þarna að smávægilegum breytingum á því því plani og Kjartan kemur svo með tillögu að enn breyttara plani og það er í raun og veru það sem að við héldum okkur síðan við“. Spurður um hið sama fyrir dómi svaraði Kjartan Jakob Hauksson, eigandi stefnda, því svo til: „Við gerum það í sameiningu Jón Viðar, starfsmaður Mílu eða verkeftirlitsmaður Mílu á staðnum. Við ráðum bara ráðum okkar með það að setja nýjan streng eða nýjan skurð austur af streng Gagnaveitunnar sem var í notkun.“ Aðspurður um hvort endanleg ákvörðun um skurðstæði og lagnaleiðina hafi verið í höndum stefnda sagði Kjartan: „Nei, það er ekki rétt. Ég ... er búinn að leggja alla sæstrengi hér við land síðustu 20 ár og ég hef aldrei tekið upp á mitt einsdæmi hvar ég legg sæstrengi eða hvar ég hef landtöku. Það geri ég aldrei. Það er alltaf verkkaupi. Ef að verkeftirlitsmaðurinn myndi segja mér að leggja hann annars staðar þá myndi ég aldrei ganga á móti því ... Við ræðum saman, Jón Viðar ... og ég, þegar búið er að sóna inn strenginn og meta það hvaða lagnir eru á svæðinu, að þá metum við það að svæðið austur af streng Gagnaveitunnar er eina svæðið sem vissa var fyrir að enginn strengur átti að vera. En í hina áttina var ný vatnsleiðsla þannig að ... það var tekin ákvörðun um að hafa það að austanverðu. En endanleg ákvörðun er ekki mín hvar ég legg lagnir. Það hefur aldrei verið þannig.“ IV Með skírskotun til forsendna hins áfrýjaða dóms er fallist á með stefnda að honum hafi verið rétt að líta svo á að í verkbeiðni áfrýjanda 8. október 2010 hafi jafnframt falist yfirlýsing hins síðarnefnda um greiðslu fyrir verkið. Með beiðninni og eftirfarandi framkvæmd verksins stofnaðist því, stefnda til handa, gild fjárkrafa á hendur áfrýjanda og verður hann því ekki sýknaður af kröfu stefnda vegna aðildarskorts. Í málinu er sem fyrr segir ekki deilt um fjárhæðir. Kemur þá til úrlausnar hvort aðrar þær málsástæður sem varnir áfrýjanda eru reistar á geti leitt til þess að hann verði sýknaður af kröfu stefnda. Sú meginregla gildir um verksamninga að verktaki ber skaðabótaábyrgð á tjóni sem þriðji maður kann að verða fyrir við framkvæmd verks. Frá reglunni eru ákveðnar undantekningar sem leitt geta til ábyrgðar verkkaupa þegar tengsl hans við verkið eru með þeim hætti að eðlilegra er að leggja á hann fremur en verktaka ábyrgð gagnvart þriðja manni. Meginreglunnar sér meðal annars stað í grein 22.6 í ÍST30:2003, Almennum útboðs- og samningsskilmálum um verkframkvæmdir, en þeir skilmálar gilda um verksamning áfrýjanda og stefnda eftir því sem við á, sbr. 7. gr. hans. Í tilvitnaðri grein ÍST30 segir: „Verktaki beri einn skaðabótaábyrgð á tjóni sem þriðji aðili kann að verða fyrir við framkvæmd verksins nema tjónið hafi hlotist af mistökum eða vanrækslu verkkaupa sjálfs eða manna úr starfsliði hans. Ábyrgðin nær einnig til undirverktaka og leigutækja.“ Eins og áður greinir hvíldi sú skylda á áfrýjanda samkvæmt verksamningnum 17. september 2010 að útvega stefnda upplýsingar um staðsetningu á legu strengs Gagnaveitu Reykjavíkur, þar sem stefndi átti að grafa fyrir staðsetningu hins nýja ljósleiðara í landi. Jafnframt skyldi áfrýjandi leggja fyrir stefnda kort sem sýndi fyrirhugaða legu nýja ljósleiðarans ásamt þeim lögnum sem fyrir væru á svæðinu, eins og nánar er rakið hér að framan, og aðstoða verktaka við að finna út hvar strengur Gagnaveitu Reykjavíkur lægi. Af þessu varð ekki af ástæðum sem nánar koma fram í hinum áfrýjaða dómi, en þess í stað var lega strengs Gagnaveitunnar sónuð svo langt sem náði þurrum fótum. Í framhaldinu var skurðstæðinu breytt, gröftur hófst og tjón varð. Þegar litið er til þess hverjar skyldur hvíldu samkvæmt framansögðu á áfrýjanda til að veita stefnda upplýsingar á grundvelli verksamningsins og það haft í huga að starfsmaður áfrýjanda var eftirlitsmaður með verkinu og fylgdist með framgangi þess, þykir áfrýjandi ekki hafa hnekkt þeirri staðhæfingu stefnda, að ákvörðun um skurðstæðið og eftirfarandi breytingu á því hafi verið á áhættu áfrýjanda eins. Ábyrgð á tjóni því er varð á streng Gagnaveitu Reykjavíkur umrætt sinn verður því ekki lögð á stefnda. Af þessu leiðir að áfrýjandi hefur ekki sýnt fram á að stefndi sé orðinn skuldari þeirrar kröfu, sem hann öðlaðist á hendur áfrýjanda vegna viðgerðar á strengnum, og að krafa stefnda sé af þeirri ástæðu fallin niður fyrir samruna réttar og skyldu. Þá hefur áfrýjandi heldur ekki sýnt fram á að hann eigi kröfu sem komið getur til skuldajafnaðar á móti greiðslukröfu stefnda. Samkvæmt framansögðu er staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms. Eftir þeim málsúrslitum ber að dæma áfrýjanda til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og greinir í dómsorði. Í hinum áfrýjaða dómi eru málavextir reifaðir eins og þeir horfa við frá sjónarhóli stefnda eins. Þessi háttur á samningu dóms er í andstöðu við d. lið 1. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, en þar segir að í dómi skuli greina stutt yfirlit um atvik að baki máli og ágreiningsefni í því. Er þetta aðfinnsluvert. Við meðferð málsins í héraði var gætt ákvæðis 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Míla ehf., greiða stefnda, Djúptækni ehf., 800.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 10. nóvember 2011. Mál þetta, sem dómtekið var 28. september sl., er höfðað með stefnu birtri 25. janúar 2011. Stefnandi er Djúptækni ehf., Hólmatúni 55, Álftanesi. Stefndi er Míla ehf., Stórhöfða 22-30, Reykjavík. Stefnandi krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 19.295.625 krónur, með dráttarvöxtum skv. III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðbætur, frá 23. desember 2010 til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar úr hendi stefnda. Stefndi krefst þess aðallega að vera sýknaður af öllum kröfum stefnanda í málinu. Til vara er þess krafist að kröfur stefnanda verði lækkaðar verulega. Stefndi krefst málskostnaðar að skaðlausu samkvæmt mati dómsins. MÁLSATVIK Stefnandi lýsir málsatvikum svo að með verksamningi aðila, dags. 17. september 2010, hafi stefnandi tekið að sér sem verktaki að leggja sæstreng sem liggur vestan Elliðaeyjar og í land á Heimaey. Þegar vinna við verkið hafi hafist hafi verið vitað af ljósleiðarastreng í eigu Gagnaveitu Reykjavíkur á svæðinu án þess þó að nákvæm lega hans lægi fyrir. Í 1. gr. verksamnings aðila hafi sú skylda verið lögð á stefnda að afla gagna um nákvæma staðsetningu strengs Gagnaveitu Reykjavíkur. Stefndi hafi ekki útvegað fullnægjandi gögn um legu strengs Gagnaveitu Reykjavíkur en ákveðið að starfsmaður á vegum stefnda myndi sóna út leguna á strengnum og merkja hana inn frá landtaki. Í tölvupósti, dags. 12. október 2010, komi fram hjá Jóni Viðari Björnssyni, verkefnastjóra stefnda, að stefndi hafi falast eftir upplýsingum frá Gagnaveitunni um legu strengsins en ekki fengið þær upplýsingar og því hafi sú ákvörðun verið tekin að sóna legu strengsins. Í bréfi lögmanns Gagnaveitunnar, dags. 19. nóvember 2010, komi fram að starfsmanni stefnda hafi, með tölvupósti hinn 10. september 2010, verið sendar upplýsingar um staðsetningarhnit strengsins. Stefndi hafi engu að síður tekið þá ákvörðun að sóna strenginn frá landi en þó ekki sónað hann allan, eins og mögulegt hafi verið. Verkefnastjóri stefnda hafi séð um sónunina og verið til ráðgjafar um ákvörðun skurðstæðis og samþykkt skurðleiðina sem yfirmaður á verkstað. Í kjölfar ákvörðunar skurðstæðis hafi stefnandi fengið Vélamiðstöðina til þess að grafa í svokallaðri Skansfjöru fyrir landtöku ljósleiðarastrengsins og hafi hún hafist handa hinn 7. október 2010, en stuttu eftir að vinna hafi hafist við að grafa út í sjó hafi strengur Gagnaveitunnar slitnað þrátt fyrir að grafið hafi verið um 10 metrum norðan við áætlaða legu strengsins samkvæmt fyrrgreindri sónun verkefnastjóra stefnda. Hafi mönnum þá orðið ljóst að strengurinn tæki krappa beygju til hægri eða austurs strax eftir síðustu hnitmælingu. Stefnandi hafi þá strax sent niður fjarstýrðan kafbát til að kanna aðstæður en ljóst hafi verið af þeirri könnun að um talsvert tjón hafi verið að ræða og hafi hann þá um leið sett kafara til vinnu við að ná upp slaka á strengnum. Stefnandi og stefndi hafi í kjölfarið hafið viðræður vegna hugsanlegrar viðgerðar á strengnum og með tölvupósti dags. 8. október 2010 hafi Jón Viðar Björnsson, verkefnastjóri stefnda, beðið stefnanda um að hefja vinnu við viðgerð á strengnum en í póstinum segi orðrétt: ,,Sæll Fyrir hönd Mílu vill ég biðja þig um að hefja vinnu við viðgerð á sliti á sæstreng gagnaveitunnar í Vestmannaeyjahöfn.“ Það hafi legið fyrir á þeim tímapunkti að hagsmunir stefnda af því að gert yrði við strenginn hafi verið umtalsverðir þar sem búið hafi verið að flytja samband stefnda yfir á streng Gagnaveitunnar meðan unnið væri að lagningu strengs fyrir stefnda. Ákveðið hafi verið að ganga hratt til verks og hafi stefndi lagt til verklag við umrædda viðgerð eins og ráða megi af tölvupósti Ólafs Sigurðssonar hjá Gagnaveitunni til Jóns Viðars Björnssonar verkefnastjóra stefnda, dags. 15. október 20100, en í umræddum tölvupósti hafi jafnframt komið fram að Gagnaveitan væri samþykk tillögunni og lýst hafi verið yfir fullu trausti á störfum stefnanda í máli þessu. Viðgerð stefnanda hafi falið í sér að strengurinn hafi verið grafinn upp, síðan dreginn undan vatnslögn sem lögð hefði verið yfir hann á þremur stöðum, tekinn í sundur, hífður um borð í lagnabát þar sem hann hafi verið hringaður niður og síðan endurlagður og endanum, ásamt nauðsynlegum slaka, komið í land nálægt brunni Gagnaveitunnar í Skansfjöru í Vestmannaeyjum. Stefnandi hafi sent stefnda tölvupóst hinn 4. nóvember 2010 og Gagnaveitunni með beiðni um að tekið yrði á þessu máli en engin viðbrögð orðið við þeirri beiðni önnur en þau að stefndi hafi talið réttast að senda kröfuna á tryggingafélag Vélamiðstöðvarinnar. Viðbrögð við þeirri beiðni hafi verið þau að Tryggingamiðstöðin hafi hafnað bótaábyrgð Vélamiðstöðvarinnar. Vinna við lagfæringu ljósleiðarans hafi verið bæði kostnaðarsöm og tímafrek en heildarfjárhæð þeirrar vinnu sem þegar hafi verið unnin við viðgerð á strengnum sé 19.295.625 krónur með virðisauka skv. reikningi dags., 16. nóvember 2010. Lögmaður stefnanda hafi sent stefnda bréf hinn 23. nóvember 2010, en afrit til Gagnaveitunnar, Tryggingamiðstöðvarinnar og Íslenska gámafélagsins. Í tölvupósti með bréfinu komi fram að staða stefnanda sé erfið þar sem hann hafi innt alla vinnuna af hendi með samþykki og að beiðni þeirra sem málið varði án þess þó að hafa fengið greitt fyrir hana. Með bréfi þessu, hafi stefnandi jafnframt farið fram á það við stefnda að hann, sem verkbeiðandi, greiddi stefnanda fyrir þá vinnu sem falist hafi í viðgerð á ljósleiðarastrengnum. Í bréfinu hafi jafnframt verið áskilinn réttur til þess að sækja rétt sinn fyrir dómstólum. Í kjölfar framangreinds bréfs hafi stefnandi óskað eftir afstöðu tryggingafélags síns, TM hf., vegna mögulegrar bótaskyldu stefnanda. Afstaða TM hafi verið send með tölvupósti, dags. 10. desember 2010, þar sem framkemur að það telji að stefnandi beri ekki skaðabótaábyrgð í málinu Stefndi hafi ekki brugðist við umræddu bréfi og kostnaður vegna vinnu við viðgerð ljósleiðarastrengsins hafi ekki enn fengist greiddur og hafi stefnanda því reynst nauðsynlegt að höfða mál þetta á hendur stefnda sem verkbeiðanda. MÁLSÁSTÆÐUR OG LAGARÖK Stefnandi kveður mál þetta höfðað til greiðslu verklauna vegna vinnu við viðgerð á ljósleiðarastreng í Vestmannaeyjum. Krafa stefnanda sé byggð á útgefnum reikningi vegna þeirrar vinnu en Jón Viðar Björnsson, verkefnastjóri hjá stefnda, hafi með tölvupósti dags. 8. október 2010 beðið stefnanda, f.h. stefnda, að gera við umræddan ljósleiðarastreng . Ágreiningur hafi verið í málinu um það hverjum beri að greiða stefnanda fyrir umrædda vinnu. Stefnandi telji sig frá upphafi hafa unnið fyrir stefnda og ekki megi ráða annað af fyrirliggjandi gögnum en að svo hafi verið. Áður en stefnandi hafi hafið vinnuna við viðgerðina hafi hann óskað eftir verkbeiðni frá stefnanda, sem send hafi verið honum í tölvupósti hinn 8. Október, sbr. það sem að framan greinir. Stefnandi grundvalli kröfu sínu á hendur stefnda á því að stefndi hafi með skýrum hætti beðið stefnanda að taka að sér viðgerð á ljósleiðarastreng í Vestmannaeyjum. Stefnandi bendir á að vinna við lagningu ljósleiðarastrengs fyrir stefnda hafi staðið yfir þegar óhappið varð, starfsmaður stefnda hafi sónað legu strengsins frá landi og stefndi beðið með skýrum hætti um að verkið yrði unnið. Stefnandi bendir einnig á að stefndi hafi frá upphafi tekið að sér verkstjórn verksins og verið í sambandi bæði við stefnanda og Gagnaveitu Reykjavíkur varðandi nánari tilhögun verksins, sbr. Tölvupóst, dags. 12. október 2010, þar sem starfsmaður stefnda taki það fram við starfsmann Gagnaveitunnar að stefndi hafi farið fram á það við stefnanda að hann hæfi vinnu við undirbúning að tengingu á strengnum sem slitnaði, til að lágmarka allar tafir sökum veðurs og hafstrauma. Stefndi hafi einnig lagt fram tillögu að verklagi, sbr. Tölvupóst, dags. 15. október 2010, og þá liggi fyrir að Gagnaveitan hafi talið umrædda vinnu í höndum stefnda, sbr. tölvupóst, dags. 25. október 2010. Þessi skilningur Gagnaveitunnar sé staðfestur í bréfi lögmanns hennar, dags. 19. nóvember 2010, þar sem segi að stefndi hafi staðfest að hann myndi hafa forgang um viðgerð á ljósleiðarastrengnum, lagt fram tillögu að verklagi og viðgerðin farið fram á vegum stefnda. Stefnandi bendir jafnframt á að það sé viðurkennd venja í viðskiptum almennt á Íslandi, og í viðskiptum þessara tilteknu aðila, að það sé verkbeiðanda að greiða fyrir þau verk sem hann fari fram á að séu unnin. Ef stefndi hafi ætlað sér að víkja frá þeirri venju hefði hann átt að gera skýrlega grein fyrir því í upphafi. Þar sem stefndi hafi ekki gert slíkan fyrirvara við greiðslu verklauna verði að telja að greiðsluskylda stefnda sé skýr. Það sé svo stefnda, eftir atvikum, að meta það hvort hann eigi hugsanlegar endurkröfur vegna málsins. Í ljósi alls framangreinds telur stefnandi sig eiga rétt á greiðslu verklauna úr hendi stefnda sem verkbeiðanda. Hinn 23. nóvember 2010 hafi lögmaður stefnanda sent kröfubréf og reikning vegna umræddrar viðgerðar, til stefnda, þar sem krafist hafi verið greiðslu og miðist upphaf dráttarvaxta við mánuð frá þeim degi. Vísað sé til meginreglna samningaréttar, skaðabótaréttar og kröfuréttar, einkum meginreglna um efndir fjárskuldbindinga. Kröfu um dráttarvexti styður stefnandi við III. kafla laga um vexti og verðbætur nr. 38 frá 2001. Málskostnaðarkrafa stefnanda byggi á XXI. kafla laga nr. 19/1991, sérstaklega 130. gr. laganna. Um varnarþing vísast til 33. gr. laga um meðferð einkamála nr. 19/1991. Stefndi byggir sýknukröfu sína í fyrsta lagi á því að hann sé ekki réttur aðili að máli þessu, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991, enda hafi ekki stofnast til sjálfstæðs samningssambands milli stefnanda og stefnda um viðgerð á streng Gagnaveitunnar með tölvubréfi starfsmanns stefnda til stefnanda hinn 8. október 2010 þannig að stefndi hafi með því skuldbundið sig í eigin nafni til þess að standa undir útlögðum kostnaði stefnanda við viðgerð á streng þriðja manns. Í fyrsta lagi hafi umrætt tölvubréf eingöngu falið í sér tilmæli til stefnanda um að bæta tjón sem orðið hafi á hagsmunum þriðja manns við framkvæmd verksins, svo sem verktaka hafi borið skylda til samkvæmt 6. gr. verksamningsins, en ekki sérstaka verkbeiðni á ábyrgð stefnda svo sem stefnandi virðist ganga út frá. Þá telji stefndi að stefnanda hafi verið það ljóst frá upphafi að stefndi hygðist ekki standa undir kostnaði við viðgerð á streng Gagnaveitunnar. Megi til að mynda ráða af fyrirliggjandi tölvubréfasamskiptum að stefnandi hafði þegar hafið undirbúning að viðgerð á strengnum áður en umrætt tölvubréf var sent. Auk þess komi fram í tölvubréfi Kjartans J. Haukssonar, starfsmanns stefnanda, hinn 13. október 2010 að hann telji rétt í ljósi alvarleika málsins og beiðninnar að halda viðgerð á streng Gagnaveitunnar áfram þrátt fyrir að óvissa kynni að ríkja um það hverjum beri að greiða fyrir viðgerðina. Tilvitnuð ummæli stefnanda verði, að mati stefnda, ekki skilin öðruvísi en svo að stefnanda hafi verið kunnugt um að stefnda hafi ekki verið ætlað að standa undir kostnaði fyrir viðgerðina, en stefnandi hafi hins vegar, þrátt fyrir þá vitneskju, haldið áfram með viðgerðina. Að því virtu, og í ljósi atvika málsins að öðru leyti, þyki stefnda óhjákvæmilegt að líta svo á að stefnandi hafi unnið viðgerðina alfarið á eigin ábyrgð. Af þessum sökum telji stefndi ekki sýnt fram á að hann sé réttur aðili að greiðslukröfu stefnda og beri því að sýkna stefnda af kröfu stefnanda í málinu þegar á þeim forsendum með vísan til 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Í annan stað, verði ekki fallist á framangreint, lítur stefndi svo á að með tilvísuðu tölvubréfi, hinn 8. október 2010, hafi starfsmenn hans í góðri trú, þar sem þeir hafi talið nauðsynlegt að grípa strax til lágmarksaðgerða til að afstýra frekara tjóni, í reynd tekið að sér, fyrir hönd Gagnaveitunnar að hafa milligöngu við stefnanda um að hefja lagfæringar á strengnum. Að því virtu að greiðslukrafa stefnanda í máli þessu verði rakin til athafna starfsmanna stefnda í þágu beinna hagsmuna Gagnaveitunnar, þyki af hálfu stefnda verða að líta svo á, að virtum almennum reglum um óumbeðinn erindisrekstur, að Gagnaveitan, sem eigandi strengsins og þar með þeirra hagsmuna sem í húfi voru, beri að standa undir kostnaði vegna vinnu stefnanda við lagfæringar á strengnum. Þessu til stuðnings megi einnig benda á að stefndi hafi ekki átt rétt á nokkurri þóknun fyrir erindisreksturinn auk þess sem fyrir liggi að tölvubréfið hafi verið sent stefnanda af hálfu starfsmanna stefnda með vitneskju og í samráði við Ólaf Sigurðsson, starfsmann Gagnaveitunnar, svo sem komi fram í tölvupósti Ingimars Ólafssonar, starfsmanns stefnda, til Ólafs Sigurðssonar hjá Gagnaveitunni hinn 12. október 2010. Í ljósi þessa telji stefndi að stefnandi hafi með réttu átt að beina greiðslukröfu sinni, verði tilvist kröfunnar viðurkennd, vegna viðgerðar á streng Gagnaveitunnar, að eiganda hagsmuna þeirra sem hafi verið að gæta. Beri að sýkna stefnda þegar af þeim ástæðum af kröfum stefnanda með vísan til 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Stefndi mótmælir enn fremur öllum fullyrðingum stefnanda, um tilvist viðurkenndrar venju í viðskiptum almennt á Íslandi og viðskiptum þessara aðila, sem ósönnuðum, svo og því að stefndi hafi tekið að sér verkstjórn við viðgerð strengsins, hann hafi lagt fram tillögu að verklagi við lagfæringu á strengnum og að stefndi hafi tekið að sér að hafa forgöngu um viðgerð á strengnum. Stefndi hafi aldrei lýst því yfir, hvorki gagnvart tjónþola né stefnanda, að hann hygðist bæta Gagnaveitunni það tjón sem félagið kynni að hafa orðið fyrir við vinnu stefnanda við verkframkvæmdina né að stefndi myndi standa undir kostnaði við nauðsynlegar lagfæringar á strengnum vegna tjónsins. Í tölvupósti Ingimars Ólafssonar, starfsmanns stefnda, til Ólafs Sigurðssonar, starfsmanns stefnda, dags. 12. október 2010, hafi stefndi eingöngu staðfest við Gagnaveituna að hinn 8. október hefði félagið farið þess á leit við stefnanda að hann færi „að vinna að því [að] finna streng Gagnaveitu Reykjavíkur sem hafði slitnað á fimmtudagsmorgun þann 7. okt. við landtökustað við Vestmannaeyjar og koma honum í land svo hægt [væri] að tengja hann. Þetta var gert í samráði við Ólaf Sigurðsson hjá Gagnaveitu Reykjavíkur“. Þá hafi sú tillaga að verklagi, sem kynnt hafi verið Gagnaveitunni og stefnandi vísi til, alfarið byggt á tillögu stefnanda um verklag við lagfæringar á strengnum. Að teknu tilliti til þess að stefndi beri ekki bótaábyrgð á umræddu tjóni, sbr. umfjöllun hér síðar, og að virtum atvikum málsins að öðru leyti, hefði að minnsta kosti þurft að liggja fyrir skýr og afdráttarlaus yfirlýsing stefnda þess efnis. Í öðru lagi, verði ekki fallist á framangreindar málsástæður heldur litið svo á að til sjálfstæðs samningssambands hafi stofnast milli stefnanda og stefnda um viðgerð á streng Gagnaveitunnar, byggir stefndi á því að sýkna beri hann á grundvelli þess að krafa stefnanda sé fallin niður fyrir samruna réttar og skyldu. Stefnandi beri í reynd skaðabótaábyrgð á því tjóni sem orðið hafi á streng Gagnaveitunnar hinn 7. október 2010 við lagningu sæstrengs stefnda samkvæmt verksamningi aðila. Stefndi vísar í því sambandi til 6. gr. verksamnings aðila, þar sem komi fram að verktaki skuli hafa gildar ábyrgðartryggingar vegna skemmda sem hann valdi þriðja aðila við framkvæmd verks, svo og ÍST 30, gr. 22.6., þar sem komi fram sú meginregla að verktaki beri einn skaðabótaábyrgð á tjóni sem þriðji aðili kunni að verða fyrir við framkvæmd verksins nema tjónið hafi hlotist af mistökum eða vanrækslu verkkaupa sjálfs eða manna úr starfsliði hans. Ábyrgð verktaka samkvæmt ÍST 30, gr. 22.6. nái einnig til undirverktaka hans. Að mati stefnda séu skilyrði skaðabótaábyrgðar stefnanda fyrir hendi. Óumdeilt sé að tjón hafi orðið á hagsmunum þriðja manns, Gagnaveitunnar, við skurðgröft undirverktaka stefnanda í landgrunni Vestmannaeyja. Þá sé ljóst að tjónið hafi átt sér stað í verkþætti sem stefnandi hafi borið ábyrgð á samkvæmt verksamningnum, en tjónið hafi átt sér stað við skurðgröft samkvæmt lagnaleið sem stefnandi hefði ákvarðað. Að mati stefnda hafi það engin áhrif á ábyrgð stefnanda að þessu leyti að undirverktaki stefnanda hafi framkvæmt sjálfan skurðgröftinn, sbr. ÍST 30, gr. 22.6. að framan. Þá hafi það heldur ekki áhrif á ábyrgð stefnda á framkvæmd verksins að eftirlitsmaður stefnda hafi verið á staðnum og samþykkt breytta lagnaleið stefnanda. Vísar stefndi í því sambandi til ÍST 30, gr. 17.9, en þar segi nánar tiltekið: „[v]erktaki skal í öllu vinna verk sitt á eigin ábyrgð, hvort sem verkkaupi kýs að hafa eftirlit á vinnustað eða ekki. Ef verktaki er í vafa um einstök atriði verksins skal hann leita úrskurðar umsjónarmanns. Samþykki verkkaupa eða umsjónarmanns á staðsetningu, efni, vinnuaðferðum eða vinnu leysir verktaka ekki undan ábyrgð þeirri sem á honum hvílir.“ Stefndi telur jafnframt að beita verði strangari skaðabótaábyrgð en ella við mat á bótaábyrgð stefnanda á tjóninu, enda hafi stefnandi verið fenginn til að taka að sér framkvæmd verksins sem sjálfstæður verktaki og sérfræðingur á því sviði sem framkvæmdin tók til. Í þessu sambandi þyki rétt að taka fram að stefnandi auglýsi sig sem eina fyrirtækið hér á landi sem sérhæfi sig í alhliða þjónustu við lagningu sæstrengja. Stefnandi verði einnig að teljast vel kunnugur staðháttum á framkvæmdasvæðinu enda ljóst að hann hafi staðsett legu allra sæstrengja á svæðinu, að undanskildum sæstreng Gagnaveitunnar, ekki löngu áður en framkvæmdirnar hafi hafist. Þá liggi fyrir að stefnandi hafi lagt sæstreng Gagnaveitunnar upphaflega, svo sem hann hafi sjálfur bent á, auk þess sem stefnandi hafi unnið við lagfæringar á streng Gagnaveitunnar í landgrunni frá þeim tíma, að því er stefndi viti best. Að því virtu verði, að mati stefnda, að ganga út frá því að stefnandi hafi vitað, eða að minnsta kosti mátt vita, hvernig strengur Gagnaveitunnar hafi legið í gegnum athafnasvæðið. Þegar stefnandi hafi ákveðið að rétt væri að breyta legu strengs stefnda miðað við fyrirliggjandi teikningar hafi hann haft undir höndum teikningu Verkís og teikningu frá stefnda, sem sýnt hafi legu strengs Gagnaveitunnar frá stórstraumsfjöruborði og á sjó út. Hún hafi byggst á hnitaskrá sem stefndi hafi fengið afhenta frá Gagnaveitunni hinn 10. september 2010. Stefnandi hafi sjálfur gefið til kynna að fyrirliggjandi gögn sem stefndi hafi afhent honum hafi aðeins innihaldið upplýsingar sem hann hafi þegar haft undir höndum, svo og „sónaða“ og innmælda legu strengsins frá stórstraumsfjöruborði og á land í Heimaey, en ljóst er að tjónið átt sér stað þegar komið var út sjó, þ.e. utan hins „sónaða“ svæðis. Að öllu þessu virtu, og í ljósi sérfræðiþekkingar stefnanda, sbr. að framan, verði að mati stefnda að líta svo á að stefnandi hafi þekkt, eða mátt þekkja, til þrautar þær hættur sem það gat haft í för með sér að breyta legu strengsins með þeim hætti sem gert hafi verið. Þá telur stefndi ekki sýnt fram á að tjónið megi rekja til saknæmrar háttsemi stefnda eða starfsmanna hans, sbr. ÍST 30, gr. 22.6. Stefndi telur það ekki koma að sök þótt stefnandi hafi ekki fengið afhenta sjálfa hnitaskrána sem stefndi hafi fengið frá Gagnaveitunni um legu strengsins frá stórstraumsfjöruborði og út á sjó, sbr. að framan, enda hafi þau gögn ekki veitt betri upplýsingar um raunverulega legu strengsins en þau gögn og upplýsingar sem stefnandi hafi þegar haft undir höndum og hann hafi mátt hafa vitneskju um í ljósi þess að hann hafi lagt streng Gagnaveitunnar upphaflega. Þá líti stefndi svo á að stefnanda hefði borið, sem sérfræðingi við framkvæmd verksins, hefði hann litið svo á að fyrirliggjandi gögn veittu ófullnægjandi upplýsingar um legu strengs Gagnaveitunnar og nægðu ekki til að taka ákvörðun um legu strengsins, að óska eftir frekari gögnum eða afla frekari upplýsinga sjálfur áður en hann hóf framkvæmdir við verkið. Virðist stefnandi þannig ekki hafa sýnt fram á að hann hafi gert allar nauðsynlegar varúðarráðstafanir áður en verkframkvæmdir hófust til þess að komast hjá tjóni, sbr. til hliðsjónar 5. mgr. 71. gr. laga nr. 81/2003 um fjarskipti. Verði stefnandi, sem sérfræðingur á þessu sviði, alfarið að bera hallann af því sjálfur. Af hálfu stefnda þyki því ljóst að stefnandi beri skaðabótaábyrgð á tjóni Gagnaveitunnar, sbr. að framan. Að því virtu að stefnandi hafi í reynd framkvæmt viðgerð á streng Gagnaveitunnar með samþykki tjónþola, verði, að mati stefnda, að líta svo á að kröfuréttarsambandið í máli þessu sé með þeim hætti að stefnandi hafi, með því að leggja út fyrir kostnaði sem tjónvaldi hafi með réttu borið að standa undir, öðlast endurkröfu á hendur þeim sem skaðabótaábyrgð hafi borið á tjóni Gagnaveitunnar. Að því virtu að stefnandi beri jafnframt skaðabótaábyrgð á tjóninu verði að mati stefnda að líta svo á að krafa stefnanda sé í reynd fallin niður fyrir samruna réttar og skyldu. Að mati stefnda beri þegar af þeim ástæðum að sýkna hann af kröfum stefnanda í máli þessu. Af hálfu stefnda er jafnframt byggt á því, verði ekki fallist á framangreindar málsástæður hans, heldur litið svo á að gild greiðslukrafa hafi stofnast á hendur stefnda vegna umrædds tölvubréf hinn 8. október 2010, að höfð sé uppi gagnkrafa til skuldajafnaðar að því marki sem krafa stefnanda verði viðurkennd. Stefndi lítur svo á að með því að hann verði látinn standa undir kostnaði við viðgerð á streng Gagnaveitunnar, hafi hann samhliða öðlast endurgreiðslukröfu á hendur þeim sem skaðabótaábyrgð beri á tjóni Gagnaveitunnar. Að mati stefnda séu skilyrði skaðabótaábyrgðar stefnanda á tjóni Gagnaveitunnar fyrir hendi, sbr. umfjöllun hér að framan. Að því virtu verði að líta svo á að stefndi hafi öðlast endurkröfu á hendur stefnanda samkvæmt þessu. Þá telur stefndi ljóst að öll skilyrði skuldajafnaðar séu fyrir hendi í málinu. Verði ekki fallist á aðalkröfu stefnanda um sýknu krefst stefndi þess til vara að krafa stefnanda verði lækkuð verulega. Stefndi reisir varakröfu sína á sömu málsástæðum og sjónarmiðum og aðalkröfu. Af hálfu stefnda sé fjárhæð greiðslukröfu stefnanda enn fremur mótmælt, en stefndi telur fjárhæð reikninga stefnanda vera langt umfram það sem geti talist eðlilegt og sanngjarnt fyrir þá vinnu og kostnað sem lagt hafi verið út í við viðgerð á streng Gagnaveitunnar. Stefndi byggir á lögum nr. 91/1991 um meðferð einkamála, almennum reglum kröfuréttar og meginreglum skaðabótaréttar. Kröfu sína um málskostnað styður stefndi við XXI. kafla laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. NIÐURSTAÐA Fram kemur í málinu að strengur stefnda, Mílu ehf., var farinn að skemmast á kafla og var stefnandi að leggja nýjan streng fyrir stefnda frá Heimaey að Elliðaey þar sem hann átti að tengjast þeim gamla. Þá liggur strengur frá Gagnaveitu milli lands og Eyja. Þessi strengur slitnaði og varð þá sambandslaust við Eyjar þar sem gagnaflutningar um streng stefnda höfðu verið færðir yfir á streng Gagnaveitunnar. Vitnið Jón Viðar Björnsson sagði í skýrslu sinni fyrir dómi að aðdragandi þess að hann sendi tölvupóst til stefnanda hinn 8. október 2010, þar sem hann bað um það fyrir hönd stefnda að stefndi hæfi viðgerð á sliti á sæstreng Gagnaveitunnar í Vestmannaeyjahöfn, hafi verið sá að forsvarsmaður stefnanda hafi lagt áherslu á að fá einhvers konar beiðni um að hefja þessa vinnu. Vitnið hefði haft samband við Ólaf Sigurðsson hjá Gagnaveitunni en nokkuð ljóst hafi verið að þeir hafi lítinn sem engan áhuga haft á að blanda sér í málið. Það hafi verið efst í huga manna að koma viðgerð á strengnum í gang sem fyrst. Verklag hjá stefnda sé að koma strengjum í samband sem fyrst, undir slíkum kringumstæðum sem þarna ríktu. Vitnið kvað það rétt að forsvarsmaður stefnanda hafi ekki viljað hefja vinnu án þess að fá þessa verkbeiðni. Eins og aðstæður voru í umrætt sinn mátti forsvarsmaður stefnanda ætla að í fyrrnefndum tölvupósti frá verkefnastjóra stefnda fælist beiðni um að hann framkvæmdi umbeðið verk sem skilja verður sem svo að stefndi greiddi jafnframt fyrir verkið. Verður á það fallist með stefnanda að samningur hafi komist á með aðilum máls þessa um að stefnandi tæki að sér umbeðið verk og að stefndi greiddi fyrir það. Stefndi hefur uppi kröfu um sýknu vegna aðildarskorts en með því að það er niðurstaða dómsins að samningur hafi komist á með aðilum er þeirri málsástæðu hans hafnað. Þá verður ekki fallist á að sýkna beri vegna þess að krafa stefnanda sé niður fallin fyrir samruna réttar og skyldu en grundvöllur málssóknar stefnanda er sá að komist hafi á samningssamband með aðilum þess efnis að stefnandi gerði við margnefndan sæstreng. Fallist er á það með stefnanda að gild greiðslukrafa hafi stofnast á hendur stefnda. Þá þykja atvik er strengur Gagnaveitunnar slitnaði ekki liggja það skýrt fyrir hér að afstaða verði tekin til þess hvort einhver, og þá hver, beri skaðabótaábyrgð á því að svo fór. Verður því ekki frekar fjallað um kröfu stefnda um skuldajöfnuð hér. Stefnandi byggir fjárhæð kröfu sinnar á reikningi, dagsettum 16. nóvember 2010, að fjárhæð 15.375.000 krónur, að viðbættum virðisaukaskatti að fjárhæð 3.920.625 krónur, eða samtals 19.295.625 krónur. Ekki hefur verið sýnt fram á að reikningur þessi sé úr hófi hár og verður á honum byggt um fjárhæð kröfu stefnanda. Eftir úrslitum málsins verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda 1.200.000 krónur í málskostnað, þ.m.t. virðisaukaskattur. Allan V. Magnússon héraðsdómari kvað upp dóminn. DÓMSORÐ Stefndi, Míla ehf., greiði stefnanda 19.295.625 krónur með dráttarvöxtum skv. III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðbætur frá 23. desember 2010 til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda 1.200.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 713/2016
|
Kærumál Reynslulausn Skilorðsrof Fullnusta refsingar
|
Fallist var á kröfu lögreglustjóra um að X skyldi gert að afplána eftirstöðvar fangelsisrefsingar.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnirGreta Baldursdóttir og Benedikt Bogason og Ingveldur Einarsdóttir setturhæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 17.október 2016, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður erúrskurður Héraðsdóms Reykjaness 16. október 2016 þar semvarnaraðila var gert að afplána 110 daga eftirstöðvar fangelsisrefsingarsamkvæmt dómi Héraðsdóms Norðurlands eystra 28. mars 2014, sem staðfestur varmeð dómi Hæstaréttar 11. desember sama ár. Kæruheimild er í 2. mgr. 82. gr.laga nr. 15/2016 um fullnustu refsinga. Varnaraðili krefst þess að hinn kærðiúrskurður verði felldur úr gildi.Sóknaraðilikrefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Engubreytir þótt í kröfu sóknaraðila til héraðsdóms hafi verið vísað til 2. mgr.65. gr. eldri laga nr. 49/2005 um fullnustu refsinga, en það ákvæði varsamhljóða 2. mgr. 82. gr. gildandi laga nr. 15/2016 um skilyrði þess að manniverði gert að afplána eftirstöðvar refsingar vegna rofs á skilyrðumreynslulausnar. Er fallist á það með héraðsdómi að þeim skilyrðum sé fullnægtog verður því hinn kærði úrskurður staðfestur.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður erstaðfestur. Úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 16. október2016.Lögreglustjórinná höfuðborgarsvæðinu hefur farið fram á það við dóminn að X, kt. [...],óstaðsettur í hús en dvalarstað að [...], [...], verði gert að afplána 110 dagaeftirstöðvar óafplánaðra fangelsisrefsinga sem kærða var veitt reynslulausn áaf Fangelsismálastofnun Ríkisins þann 14. desember 2015. Ígreinargerð með kröfunni segir að samkvæmt frumskýrslu lögreglu hafi boristtilkynning um innbrot frá [...],[...] í [...], kl. 05:50 nú í morgun. Þegarlögregla var á leiðinni á vettvang hafi fengist þær upplýsingar frá vegfarandaað hann væri með augun á bifreið en hann hefði séð fjóra aðila hlaupa úr apótekinuog aka á brott á bifreiðinni. Lögregla hafi strax hafið leit að ætluðumbrotamönnum en eftir skoðun á upptökum úr öryggismyndavélum apóteksins varstaðfest að um fjóra aðila væri að ræða. Klukkan 06:10 hafi þrír grunaðiraðilar verið handteknir en ásamt kærða hafi þær A og B verið handteknar.Lögreglu sé kunnugt um hver fjórði aðilinn sé og sé hans nú leitað. Viðöryggisleit á kærða við handtöku hafi fundist hnífur á honum sem haldlagður var.Í innbrotinu í [...] hafi lyfjum að áætluðu verðmæti um 350.000 krónum veriðstolið ásamt peningaskúffu en ekki sé vitað á þessari stundu hversu miklirfjármunir hafi verið í peningaskúffunni. Lyfin hafi ekki fundist en vitni berium að hafa séð fjórða aðilann sem undan komst hlaupa burtu með tösku á bakinu. Þá segir að bifreiðin [...] semaðilarnir hafi verið á sé í eigu [...] og hafi verið með spjaldi frá [...].Brotist hafi verið inn kl. 00:30 sl. nótt í fyrirtækið [...] og þaðan stoliðkveikjuláslykli sem notaður hafi verið til að opna framangreinda bifreið oghenni ekið á brott. Teknar hafi verið skýrslur af sakborningum í dag utan einssem lögregla leiti að. Fram kom í skýrslu af B að hún hefði ásamt kærða ogtveimur öðrum brotist inn í [...]. Þá hafi kærði játað sök í skýrslutöku ogkveðst hafa brotist inn í apótekið í félagi við þrjá aðila. Kærði hafi áður komið við sögu lögreglu síðan hannfékk reynslulausn þann 14. desember 2015 og sé hann einnig undir sterkum grunvegna neðangreinds máls hjá lögreglu. Mál nr.313-2016-16891Kærðisé undir sterkum grun um að hafa stolið skráningarmerki af bifreið á [...] ogsett á aðra bifreið sem hann hafi tekið ófrjálsri hendi eftir að hafa brotistinn á [...] á [...], og tekið kveikjuláslyklana. Mun hann síðan hafa ekiðbifreiðinni vestur á Snæfellsnes og m.a. gert tilraun til að stela eldsneyti á [...]til að setja á bifreiðina. Við yfirheyrslur hafi kærði játaði sök. Að mati lögreglustjórans áhöfuðborgarsvæðinu hafir kærði nú rofið gróflega almennt skilyrðireynslulausnar sinnar enda liggi fyrir sterkur grunur um að kærði hafi gerstsekur um brot sem varðað geti allt að 6 ára fangelsi, sbr. 244. gr. almennrahegningarlaga nr. 19/1940. Með vísan til framanritaðs, framlagðra gagna og loksmeð vísan til 2. mgr. 65. gr. laga nr. 49/2005 um fullnustu refsinga, sé þessfarið á leit að krafan verði tekin til greina eins og hún er sett fram. Skipaðurverjandi kærða krefst þess að kröfunni verði hafnað. Í fyrsta lagi vegna þessað brot kærða sé ekki stórfellt, hann sé vímuefnaneytandi og þurfi að komast ímeðferð auk þess sem það muni hafa afgerandi áhrif á möguleika kærða að fásamþykkta samfélagsþjónustu verði kærði síðar ákærður og dæmdur fyrir núverandibrot. Þá krafðist verjandi kærða þess í seinni ræðu sinni að málinu yrði vísaðfrá dómi þar sem ákæruvaldið hafi í kröfugerð sinni vísað til eldri laga umfullnustu refsinga, laga nr. 49/2005 en ekki núgildandi laga nr. 15/2016 semtóku gildi 23. mars 2016. Ímálinu liggur fyrir að þann 14. desember 2015 var kærða veitt reynslulausn á110 daga eftirstöðvum fangelsisrefsinga sem hann hlaut með dómi HéraðsdómsNorðurlands eystri í málinu S253/2013 þann 28. mars 2014 og var tímireynslulausnarinnar ákveðinn í eitt ár.Fyrirdóminn hafa verið lögð fram rannsóknargögn og játning kærða. Eins og liggur fyrir vísarsækjandi til 2. mgr. 65. gr. eldri laga nr. 49/2005 um fullnustu refsinga íkröfugerð sinni. Eru skilyrði 2. mgr. 82. gr. laga sem samþykkt voru 23. marssl. nr. 15/2016 um fullnustu refsinga óbreytt frá eldri lögum. Þrátt fyrir aðsækjandi mál þessa hafi vísað til eldri laga í kröfu sinni fyrir dóminum, komþað ekki niður á vörn kærða og veldur því ekki að máli þessu verði vísað frádómi vegna þess galla. Er þeirri kröfu kærða því hafnað. Þaðer almennt skilyrði reynslulausnar, sbr. 2. mgr. 82. gr. laga nr. 15/2016 umfullnustu refsinga, að aðili gerist ekki sekur um nýtt brot á reynslutíma.Samkvæmt 2. mgr. 82. gr. sömu laga getur dómstóll úrskurðað að kröfu ákærandaað maður sem hlotið hafi reynslulausn skuli afplána eftirstöðvar refsingar efhann á reynslutíma rýfur gróflega almennt skilyrði reynslulausnar, enda liggifyrir sterkur grunur um að hann hafi framið nýtt brot sem varðað geti sex árafangelsi eða að brotið varði við 1. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga.Samkvæmt þeim gögnum sem fyrir liggja í máli þessu er það mat dómsins aðfullnægt sé skilyrðum 2. mgr. 82. gr. laga nr. 15/2016 og að kærði hafi áreynslutíma rofið gróflega almenn skilyrði reynslulausnarinnar og jafnframt ersýnt að fyrir liggur sterkur grunur um að kærði hafi framið brot sem varðaðgeta sex ára fangelsi. Framdi kærða brotið í félagi við fleiri aðila sem eykur ágrófleika brotsins. Verður því fallist á kröfu lögreglustjóra í máli þessu einsog nánar greinir í úrskurðarorði. Samkvæmtnæstsíðasta málslið 2. mgr. 82. gr. laganna frestar kæra til HæstaréttarÍslands ekki framkvæmd úrskurðar.ÁstríðurGrímsdóttir héraðsdómari kvað upp þennan úrskurð.Ú R S K U RÐ A R O R Ð:Kærði,X, skal afplána 110 daga eftirstöðvar fangelsisrefsinga samkvæmt dómiHéraðsdóms Norðurlands Eystra frá 28. mars 2014, sbr. reynslulausn semFangelsismálastofnun ríkisins veitti honum 14. desember 2015.Kæra til Hæstaréttar Íslands frestarekki framkvæmd úrskurðarins.
|
Mál nr. 437/2014
|
Kærumál Málskostnaður
|
Staðfestur varúrskurður héraðsdóms þar sem mál þrotabús á hendur M ehf. var fellt niður og Mehf. gert að greiða þrotabúinu málskostnað tilgreindrar fjárhæðar.
|
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, EiríkurTómasson og Þorgeir Örlygsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 16. júní 2014 sem barstréttinum ásamt kærumálsgögnum 24. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness3. júní 2014 þar sem mál varnaraðila á hendur sóknaraðila var fellt niður ogsóknaraðila gert að greiða varnaraðila 75.300 krónur í málskostnað. Kæruheimilder í 4. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989 um aðför. Sóknaraðili krefst þess að úrskurðurhéraðsdóms um málskostnað varnaraðila til handa verði felldur úr gildi og sérúrskurðaður málskostnaður í héraði úr hendi varnaraðila auk kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst þess aðallega að sóknaraðili greiði sér málskostnað íhéraði að mati Hæstaréttar, til vara staðfestingar hins kærða úrskurðar en aðþví frágengnu að málskostnaður verði felldur niður. Í öllum tilvikum krefsthann kærumálskostnaðar. Varnaraðili hefur ekki kært úrskurð héraðsdóms fyrir sitt leyti og kemuraðalkrafa hans því ekki til álita við úrlausn málsins hér fyrir dómi. Með vísan til síðari málsliðar 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, sbr.2. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989 um aðför, og forsendna hins kærða úrskurðarverður hann staðfestur. Sóknaraðili greiði varnaraðila kærumálskostnað eins og nánar greinir ídómsorði en við ákvörðun hans er tekið tillit til dæmds kærumálskostnaðar ísamkynja málum aðila nr. 435/2014 og 436/2014. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Maron ehf., greiði varnaraðila, þrotabúi Perlufisks ehf.,125.000 krónur í kærumálskostnað.
|
Mál nr. 506/2015
|
Skattur Virðisaukaskattur Málsástæða
|
Með úrskurðum ríkisskattstjóra og yfirskattanefndar var V ehf. endurákvarðaður áður álagður virðisaukaskattur og höfðaði félagið mál þetta meðal annars í því skyni að fá úrskurðina ógilta. Í málinu deildu V ehf. og Í um það hvernig túlka bæri það orðalag 2. málsliðar 1. mgr. 16. gr. laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt að skilyrði innskattsfrádráttar væri að seljandi væri „skráður á virðisaukaskattsskrá“ á því tímamarki þegar viðskipti áttu sér stað. Óumdeilt var í málinu að viðsemjandi V ehf. hefði ekki verið með opið virðisaukaskattsnúmer þegar innsköttun átti sér stað, en deilt var um hvort hann hefði verið skráður á virðisaukaskattsskrá. Fallist var á það með V ehf. að framsetning ákvæðisins væri ekki að öllu leyti eins skýr og æskilegt væri, einkum með hliðsjón af því að lokun virðisaukaskattnúmers og afskráning af virðisaukaskattskrá þyrfti ekki að fara saman í öllum tilvikum. Á hinn bóginn var í dómi Hæstaréttar rakið að lögskýringargögn bæru með sér að tilætlan löggjafans með umræddu ákvæði hafi verið að bregðast við þeim tilvikum þegar skattaðili hefði talið virðisaukaskatt til innskatts án þess að viðsemjandi hans hefði verið með opið virðisaukaskattsnúmer eða jafnvel aldrei skráður á virðisaukaskattsskrá. Þá könnun sem tilvitnuð lagaregla ráðgerði að skattaðili framkvæmdi væri hægt að uppfylla með einfaldri skoðun á upplýsingavef ríkisskattstjóra. Með hliðsjón af þessu hefði fyrirsvarsmönnum V ehf. ekki getað dulist, að undangenginni slíkri könnun, að viðsemjandi þeirra væri ekki með opið virðisaukaskattsnúmer á þeim tíma þegar umrædd viðskipti áttu sér stað. Var hinn áfrýjaði dómur því staðfestur um sýknu Í.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma Karl Axelsson hæstaréttardómari og Hjördís Hákonardóttirog Ingveldur Einarsdóttir settir hæstaréttardómarar. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 4. ágúst2015. Hann krefst þess aðallega að stefnda verði „gert að þola ógildingu“úrskurðar yfirskattanefndar nr. 70/2014 og úrskurðar ríkisskattstjóra frá 16.september 2013, og að stefnda verði gert að greiða sér 2.816.680 krónur meðdráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu af 316.680 krónum frá 1. nóvember 2013 til 16. júní 2014, en af2.816.680 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Til vara krefst hann þess aðálag það sem honum var gert að greiða samkvæmt framangreindum úrskurðum verðifellt niður. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms ogmálskostnaðar fyrir Hæstarétti.ISvo sem nánar er rakið í hinum áfrýjaða dómi keyptiáfrýjandi á árinu 2011 þjónustu af félaginu Gott mál ehf. Það félag gaf útreikninga á hendur áfrýjanda og innheimti virðisaukaskatt af þjónustunni sem áfrýjandinýtti til frádráttar innskatti. Óumdeilt er að Gott mál ehf. var ekki með opiðvirðisaukaskattsnúmer þegar innsköttun átti sér stað. Var áfrýjanda vegna þessendurákvarðaður áður álagður virðisaukaskattur með úrskurði ríkisskattstjóra16. september 2013 og sú niðurstaða staðfest með úrskurði yfirskattanefndar 2.apríl 2014. Dómkröfur áfrýjanda verða skildar svo að hann krefjist þessaðallega að fá framangreinda úrskurði ógilta og jafnframt hefur hann uppi fjárkröfu byggða á því að honum hafiverið heimill umræddur frádráttur innskatts en til vara krefst hann þess að álagá grundvelli 27. gr. laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt verði fellt niður.IIEkki er fallist á það með stefnda að með tilvísunumáfrýjanda til 8. gr. reglugerðar nr. 515/1996 um skráningu virðisaukaskattsskyldraaðila og umfjöllun um meinta afskráningu félagsins Gott mál ehf. afvirðisaukaskattskrá felist ný málsástæða.Er þá til þess að líta að áfrýjandi hefur frá upphafi byggt málatilbúnaðsinn á því að munur sé á skráningu aðila á virðisaukaskattsskrá annars vegar ogþess hvort aðili sé með opið virðisaukaskattsnúmer hins vegar.IIIÍ málinu deila aðilar aðallega um það hvernig túlkaberi orðalag 2. málsliðar 1. mgr. 16. gr. laga nr. 50/1988 en reglan varlögtekin með breytingu á þeim lögum, sbr. 6. gr. laga nr. 163/2010. Reglanhljóðar svo: „Skilyrði innskattsfrádráttar er að seljandi vöru og þjónustu séskráður á virðisaukaskattsskrá á því tímamarki þegar viðskipti eiga sér stað.“Telur áfrýjandi nægilegt að viðkomandi aðili hafi verið skráður ávirðisaukaskattsskrá á því tímamarki þegar viðskipti áttu sér stað til þess aðkaupandi vöru og þjónustu njóti innskattsfrádráttar og í áskilnaði lagareglunnarfelist ekki krafa um að aðilinn hafi á sama tíma verið með opiðvirðisaukaskattsnúmer. Af hálfu stefnda er á hinn bóginn á því byggt að þessiskilyrði fari saman og að ekki sé hægt að líta svo á að aðili með lokaðvirðisaukaskattsnúmer sé skráður á virðisaukaskattsskrá í skilningilagareglunnar.Á það er fallist með áfrýjanda að framsetning 2.málsliðar 1. mgr. 16. gr. laga nr. 50/1988 sé ekki að öllu leyti eins skýr ogæskilegt væri. Er þá til þess að líta að af 5. gr. laga nr. 50/1988 og ákvæðumreglugerðar nr. 515/1996, sbr. einkum 8. gr. hennar, má ráða að lokunvirðisaukaskattsnúmers annars vegar og afskráning af virðisaukaskattsskrá hins vegarþurfi ekki að fara saman í öllum tilvikum svo sem stefndi sýnist byggja á. Á hinn bóginn er það svo að framangreind regla 2.málsliðar 1. mgr. 16. gr. felur það í sér, sbr. jafnframt ummæli í athugasemdummeð frumvarpi sem varð að lögum nr. 163/2010, að skattaðila ber sjálfum aðkanna það við færslu innskatts vegna einstakra viðskiptavina hvort viðsemjandinnhafi verið á virðisaukaskattsskrá þegar viðskiptin áttu sér stað. Með vísan tilforsendna hins áfrýjaða dóms þar að lútandi verður staðfest sú niðurstaða hansað löggjafanum hafi verið heimilt að skipa málum með þeim hætti. Þá beralögskýringargögn það skýrlega með sér að tilætlan löggjafans með umræddrilagabreytingu hafi verið sú að bregðast við þeim tilvikum þegar skattaðilihafði talið virðisaukaskatt til innskatts án þess að viðsemjandi hans hafiverið með opið virðisaukaskattsnúmer eða jafnvel aldrei verið skráður ávirðisaukaskattsskrá. Þá könnun sem tilvitnuð lagaregla ráðgerir að skattaðiliframkvæmi er hægt að uppfylla með einfaldri skoðun á upplýsingavefríkisskattstjóra. Þar koma fram upplýsingar um hvort aðili hafi verið skráður,sbr. 2. mgr. 5. gr. laga nr. 50/1988, útgáfudag virðisaukaskattsnúmers og hvortog þá hvenær því hafi verið lokað. Með hliðsjón af þessu gat fyrirsvarsmönnum áfrýjandaekki dulist, að undangenginni slíkri könnun, að Gott mál ehf. var ekki með opiðvirðisaukaskattsnúmer á þeim tíma þegar umrædd viðskipti áttu sér stað. Ágrundvelli þeirrar staðreyndar mátti ljóst vera að ekki stæðu skilyrði til þessað Gott mál ehf. innheimti virðisaukaskatt af þjónustu sinni, sem áfrýjandigæti fært til frádráttar innskatti eða að minnsta kosti gaf sú staðreynd honumástæðu til þess að kanna málið betur. Að framangreindu gættu verður hinn áfrýjaði dómurstaðfestur með vísan til forsendna um annað en málskostnað, þar með talið umsýknu af varakröfu áfrýjanda um niðurfellingu álags samkvæmt 27. gr. laga nr.50/1988, en skilyrði 6. mgr. 27. gr. til þess að fella slíkt álag niður þykjaekki vera fyrir hendi.Með vísan til 3. mgr. 130.gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála er rétt að aðilar beri hvor sinnkostnað af rekstri málsins á báðum dómsstigum. Dómsorð:Héraðsdómur skal veraóraskaður um annað en málskostnað.Málskostnaður í héraði ogfyrir Hæstarétti fellur niður.DómurHéraðsdóms Reykjavíkur 18. maí 2015. Mál þetta, sem var dómtekið 20.apríl sl., var höfðað 24. september 2014. Stefnandi er Vörðuholt ehf.,Vesturbergi 1 í Reykjavík. Stefndi er íslenska ríkið, Arnarhvoli í Reykjavík. Stefnandikrefst þess að stefnda verði gert að þola ógildingu úrskurðar yfirskattanefndarnr. 70/2014 og ógildingu úrskurðar ríkisskattstjóra, dags. 16. september 2013,og að viðurkennt verði að stefnanda sé heimilt að innskatta reikninga fyrirtímabilin janúar til febrúar 2011 að fjárhæð 886.713 krónur, mars til apríl2011 að fjárhæð 1.357.734 krónur, maí til júní 2011 að fjárhæð 1.046.393krónur, júlí til ágúst 2011 að fjárhæð 1.530.663 krónur, september til október2011 að fjárhæð 1.594.438 krónur og nóvember til desember 2011 að fjárhæð1.970.053 krónur. Stefnandi krefst þess einnig að innborgun, dags. 16. júní2014, að fjárhæð 2.500.000 krónur, verði endurgreidd, auk dráttarvaxta skv. 1.mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 16. júní 2014 tilgreiðsludags. Stefnandi krefst þess jafnframt að skuldajafnanir, dags. 1.nóvember 2013, að fjárhæð 26.936 krónur, 44.914 krónur, 45.188 krónur, 45.328krónur, 45.604 krónur, 45.459 krónur, 45.052 krónur, 44.776 krónur og 359 krónurverði endurgreiddar, auk dráttarvaxta skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá1. nóvember 2013 til greiðsludags. Til vara krefst stefnandi þess að álag, semhonum var gert að greiða með framangreindum úrskurðum yfirskattanefndar ogríkisskattstjóra, verði fellt niður. Þá krefst stefnandi þess að stefndi verðidæmdur til að greiða honum málskostnað. Stefndikrefst sýknu af öllum kröfum stefnanda og málskostnaðar. I Stefnandier einkahlutafélag sem starfrækir og veitir öryggisþjónustu. Á árinu 2011 keyptistefnandi þjónustu af félaginu Gott mál ehf. Félagið gaf út reikninga tilstefnanda vegna þjónustunnar og innheimti virðisaukaskatt af henni. Stefnandinýtti sér þennan virðisaukaskatt til innsköttunar. Meðbréfi, dags. 15. maí 2013, óskaði ríkisskattstjóri eftir rökstuðningi stefnandafyrir forsendum innsköttunar samkvæmt reikningum frá Góðu máli ehf., en framkom að það félag hefði ekki verið með opið virðisaukaskattsnúmer á því tímabilisem reikningarnir hefðu verið gjaldfærðir í rekstri stefnanda. Þá óskaðiríkisskattstjóri eftir því að stefnandi legði fram afrit af reikningunum semnýttir voru til innsköttunar. Í svari stefnanda, dags. 31. maí 2013, gerði hanngrein fyrir grundvelli innsköttunar umræddra reikninga og greiðslum á þeim. Komþar fram að virðisaukaskattsuppgjör hans byggðist á 1. mgr. 15. gr. og 1. mgr.16. gr. laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt. Ríkisskattstjóritilkynnti stefnanda með bréfi, dags. 13. júní 2013, að fyrirhugað væri aðendurákvarða áður álagðan virðisaukaskatt stefnanda fyrir uppgjörstímabilinjanúar til febrúar, mars til apríl, maí til júní, júlí til ágúst, september tiloktóber og nóvember til desember árið 2011. Einnig væri fyrirhugað að bætaálagi á hækkun virðisaukaskatts, sbr. 1. og 2. mgr. 27. gr. laga nr. 50/1988.Fram kom að ákvörðunin byggðist á því að Gott mál ehf. hefði ekki verið meðopið virðisaukaskattsnúmer þegar stefnandi hefði innskattað reikningana. Vísaðvar til 1. mgr. 16. gr. laga nr. 50/1988, sbr. breytingar með lögum nr.163/2010 sem tóku gildi 1. janúar 2011. Þá kom þar fram að á upplýsingavefríkisskattstjóra, rsk.is, væri með einföldum hætti hægt að fá upplýsingar umþað hverjir hefðu virðisaukaskattsnúmer. Stefnanda var veittur 16 daga fresturtil að koma að skriflegum andmælum, athugasemdum og gögnum. Stefnandi andmæltifyrirhugaðri endurákvörðun með bréfi, dags. 5. júlí 2013. Kom þar fram að hannteldi sig hafa farið að lögum og reglum um virðisaukaskatt og hann teldiendurákvörðun ríkisskattstjóra því ranga. Meðbréfi, dags. 16. september 2013, var boðuð endurákvörðun ríkisskattstjórastaðfest með úrskurði. Samkvæmt úrskurðinum hækkaði virðisaukaskattur stefnandaum 886.713 krónur uppgjörstímabilið janúar til febrúar 2011, um 1.357.734krónur uppgjörstímabilið mars til apríl 2011, um 1.046.393 krónuruppgjörstímabilið maí til júní 2011, um 1.530.663 krónur uppgjörstímabilið júlítil ágúst 2011, um 1.594.438 krónur uppgjörstímabilið september til október2011 og um 1.970.053 krónur uppgjörstímabilið nóvember til desember 2011, aðviðbættu álagi samkvæmt 1. og 2. mgr. 27. gr. laga nr. 50/1988. Í úrskurðinumkom fram að ríkisskattstjóri túlki ákvæði 2. málsliðar 1. mgr. 16. gr. laga nr.50/1988 samkvæmt almennri lögskýringu eða samkvæmt orðanna hljóðan og byggiendurákvörðun sína á því að seljanda þjónustunnar, samkvæmt útgefnumreikningum, hefði borið að vera skráður á virðisaukaskattsskrá þegar viðskiptinhafi átt sér stað til þess að unnt hefði verið að telja virðisaukaskattinn áþeim til innskatts. Virðisaukaskattsnúmer seljanda á reikningunum hafi veriðlokað á því tímamarki sem viðskiptin hafi átt sér stað og seljandi þjónustunnarþví ekki skráður á virðisaukaskattsskrá. Reikningarnir hafi því ekki verið ísamræmi við ákvæði 2. málsliðar 1. mgr. 16. gr. laga nr. 50/1988 og því ekkiinnskattshæfir. Stefnandikærði úrskurð ríkisskattstjóra til yfirskattanefndar með kæru, dags. 14.nóvember 2013. Stefnandi krafðist þess að úrskurðurinn yrði felldur úr gildi oginnskattur á framangreindum uppgjörstímabilum hækkaður, vegna bæði form- ogefnisannmarka. Þá krafðist stefnandi þess til vara að álag yrði fellt niður.Yfirskattanefnd hafnaði öllum kröfum stefnanda með úrskurði 2. apríl 2014 ímálinu nr. 70/2014. II Stefnandireisir kröfur sínar á því að ógilda beri úrskurði ríkisskattstjóra ogyfirskattanefndar þar sem niðurstöður þeirra byggi ekki á lögum. Skattlagningverði að byggjast á lögum í þrengri merkingu, þ.e. settum lögum af Alþingi,sbr. 40. og 77. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944. Ákvarðanirum skattskyldu manna verði að hafa skýra lagastoð og megi ekki ganga í berhöggvið lög. Íúrskurði yfirskattanefndar segi að ákvörðun ríkisskattstjóra um að fella niðurfrádrátt virðisaukaskatts vegna keyptrar þjónustu af Góðu máli ehf. byggi á þvíað félagið hafi verið með lokað virðisaukaskattsnúmer á því ári. Síðan segi aðskilja verði forsendur ríkisskattstjóra svo að umræddur aðili hafi verið„felldur af grunnskrá virðisaukaskatts“ og því ekki verið skráður samkvæmtlögum á þeim tíma þegar hann hafi selt kæranda þjónustu samkvæmt fyrirliggjandisölureikningum frá árinu 2011. Ekkert hafi komið fram í málinu sem hnekkiþessari forsendu ríkisskattstjóra. Ákvæði 2. málsliðar 1. mgr. 16. gr. laga nr.50/1988 þyki vera ótvírætt um það að við þessar aðstæður hafi frádráttur tilgreindsvirðisaukaskatts vegna þessa viðskipta ekki verið heimill. Stefnandigeti ekki fallist á þessa niðurstöðu og túlkun á 2. málslið 1. mgr. 16. gr.laga nr. 50/1988. Í ákvæðinu segi orðrétt: „Skilyrði innskattsfrádráttar er aðseljandi vöru og þjónustu sé skráður á virðisaukaskattsskrá á því tímamarkiþegar viðskipti eiga sér stað.“ Félagið Gott mál ehf. hafi fyrst verið skráð ávirðisaukaskattsskrá 3. janúar 1993 og sé enn skráð þar. Félagið hafi því veriðskráð á virðisaukaskattsskrá á því tímamarki þegar viðskiptin hafi átt sér staðá árinu 2011. Stefnanda hafi því verið heimilt að draga tilgreindanvirðisaukaskatt frá í sínum skattskilum. Yfirskattanefnd byggi á því í úrskurðisínum, og taki með því undir sjónarmið í úrskurði ríkisskattstjóra, að efvirðisaukaskattsnúmer sé lokað jafnist það á við að viðkomandi sé ekki skráðurá virðisaukaskattsskrá. Á þessi sjónarmið og túlkun sé ekki hægt að fallast.Grundvallarmunur sé á því annars vegar að vera skráður á virðisaukaskattsskráog hins vegar að vera með opið virðisaukaskattsnúmer. Það geti farið saman aðvera skráður á virðisaukaskattsskrá og vera með opið virðisaukaskattsnúmer, enþurfi það ekki. Allir þeir sem skráðir séu á virðisaukaskattsskrá séu annaðhvort með opið eða lokað virðisaukaskattsnúmer. Það sé því með engu móti hægtað rökstyðja þá niðurstöðu að það sé það sama að vera skráður ávirðisaukaskattsskrá og að vera með opið virðisaukaskattsnúmer og að sá sem ermeð lokað virðisaukaskattsnúmer sé ekki skráður á virðisaukaskattsskrá. Þetta megisjá þegar virðisaukaskattsskrá ríkisskattstjóra sé skoðuð. Í 2. málslið 1. mgr.16. gr. laga nr. 50/1988 segi ekkert um hvort virðisaukaskattsnúmer þurfi aðvera opið eða lokað hjá þeim sem skráður er á virðisaukaskattsskrá. Túlkunríkisskattstjóra og yfirskattanefndar á 2. málslið 1. mgr. 16. gr. laga nr.50/1988 sé því rýmri en orðalag ákvæðisins gefi til kynna. Stefnandi teljiþessa túlkun í andstöðu við 1. málslið 40. gr. stjórnarskrárinnar um að enganskatt megi leggja á, breyta eða taka af nema með lögum og 77. gr. hennar semsegi: „Skattamálum skal skipað með lögum. Ekki má fela stjórnvöldum ákvörðun umhvort leggja skuli á skatt, breyta honum eða afnema hann. Enginn skattur verðurlagður á nema heimild hafi verið fyrir honum í lögum þegar þau atvik urðu semráða skattskyldu.“ Úrskurðir ríkisskattstjóra og yfirskattanefndar séu því ánlagastoðar, enda samræmist túlkun þeirra á 2. málslið 1. mgr. 16. gr. ekkiorðalagi ákvæðisins, athugsemdum við það eða tilgangi þess. Stefnandihafi farið eftir öllum gildandi lögum og reglum um virðisaukaskattskil samkvæmtlögum nr. 50/1988 um virðisaukaskatt, meginreglum laga um virðisaukaskatt,reglugerð nr. 50/1993 um bókhald og tekjuskráningu virðisaukaskattskyldra aðilaog reglugerð nr. 192/1993 um innskatt. Þá hafi hann farið að hefðbundnuverklagi við virðisaukaskattsskil og uppgjör. Honum sé því heimilt að innskattaumrædda reikninga. Í 1. málslið 1. mgr. 16. gr. laga nr. 50/1988 kom frammeginregla um innsköttun á virðisaukaskatti, en þar segi: „Til innskatts áhverju uppgjörstímabili, sbr. 24. gr., skal telja virðisaukaskatt af aðkeyptumrekstrarfjármunum, vörum, vinnu, þjónustu og öðrum aðföngum sem eingöngu varðasölu skattaðila á vörum og skattskyldri þjónustu.“ Stefnandi hafi hagaðinnsköttun í bókhaldi sínu í samræmi við meginregluna, 2. málsliður 1. mgr. 16.gr. laganna sé undantekning frá meginreglunni. Stefnandi hafi uppfyllt skilyrðiákvæðisins í rekstri sínum með því að kanna við móttöku og innsköttun reikningafrá Góðu máli ehf. hvort á reikningunum kæmi fram virðisaukaskattsnúmer, enþeir sem ekki séu skráðir á virðisaukaskattsskrá hafi ekkivirðisaukaskattsnúmer. Stefnandi hafi þannig uppfyllt skyldu sína samkvæmtákvæðinu. Í lögum nr. 50/1988 komi ekki fram hvernig ganga eigi úr skugga umhvort viðkomandi viðskiptavinur sé skráður á virðisaukaskattsskrá. Því sé enginlögbundin aðferð til að uppfylla áskilnað ákvæðisins. Stefnandi hafi verið ígóðri trú um að með því að kanna hvort seljandi þjónustu væri meðvirðisaukaskattsnúmer á reikningum sínum væri hann að uppfylla áskilnað 2.málsliðar 1. mgr. 16. gr. laga nr. 50/1988. Stefnanditelji vissan ómöguleika vera í rökstuðningi í niðurstöðum ríkisskattstjóra ogyfirskattanefndar og það sé ógildingarannmarki á úrskurðunum. Í rökstuðningi ígreinargerð ríkisskattstjóra vegna kæru stefnanda til yfirskattanefndar segim.a. „Rétt er að ítreka að mál kæranda snýr að heimild kæranda tilinnskattsfrádráttar vegna tiltekinna reikninga frá Gott mál ehf. Á vefríkisskattstjóra er unnt að fletta upp hvort tilteknir aðilar séu skráðir ávirðisaukaskattsskrá, þ.e. hvort þeir hafi opið virðisaukaskattsnúmer og eruþví umræddar upplýsingar miðlaðar með opinberum hætti til allra skattaðila. Áskattaðilum, s.s. kæranda hvílir m.a. sú skylda að kanna hvort viðskiptamennþeirra uppfylli þau skilyrði sem sett eru í 2. málslið 1. mgr. 16. gr. laga nr.50/1988 fyrir innskattsfrádrætti.“ Stefnandi telji fullyrðingarríkisskattstjóra ekki vera í samræmi við ákvæði 2. málsliðar 1. mgr. 16. gr.laga nr. 50/1988, athugasemdir við það eða tilgang. Það sé hlutverkskattyfirvalda að halda uppi skatteftirliti en ekki gjaldenda sem stundivirðisaukaskattsskyld viðskipti. Ómögulegt sé fyrir fyrirtækin í landinu aðstunda viðskipti þurfi þau í hvert sinn sem þau kaupi vörur eða þjónustu aðfletta viðkomandi viðsemjanda upp í fyrirtækjaskrá ríkisskattstjóra til aðkanna hvort heimilt sé að innskatta reikninga frá viðkomandi. Slík kvöð værisvo íþyngjandi fyrir gjaldendur að hún væri ómöguleg í framkvæmd. Sú aðferð semríkisskattstjóri vilji beita sé án lagatilvísana eða annarra tilvísana semkunni að hafa lagaígildi. Ekki sé hægt að finna leiðbeiningar fráskattyfirvöldum varðandi þessa ráðstöfun í virðisaukaskattsskyldum viðskiptum áÍslandi. Þannig sé sú aðferð sem ríkisskattstjóri fullyrði að sé rétt ívirðisaukaskattsskyldum viðskiptum á Íslandi útilokuð í framkvæmd og ánlagastoðar, og þar með ólögmæt og ógild. Stefnandibyggi á því að hann hafi þegar greitt þann skatt sem honum sé nú gert að greiðaí ríkissjóð. Krafa stefnda sé því í andstöðu við 65. gr. stjórnarskrárinnar,þar sem honum sé mismunað umfram aðra í sambærilegri stöðu, með því að veragert að greiða sama skattinn tvisvar. Úrskurðir ríkisskattstjóra ogyfirskattanefndar gangi þannig í berhögg við 65. gr. stjórnarskrárinnar semmæli fyrir um að allir skuli vera jafnir fyrir lögum og njóta mannréttinda ántillits til kynferðis, trúarbragða, skoðana, þjóðernisuppruna, kynþáttar,litarháttar, efnahags, ætternis og stöðu að öðru leyti. Stefnandi telji túlkunríkisskattstjóra og yfirskattanefndar á 2. málslið 1. mgr. 16. gr. laga nr.50/1988 ekki standast jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar þar sem honum sémismunað gagnvart öðrum sem séu í sambærilegri stöðu og hann, þ.e. öðrum þeimsem séu í virðisaukaskattsskyldri starfsemi. Í1. málslið 1. mgr. 15. laga nr. 50/1988 komi fram meginregla laga nr. 50/1988varðandi uppgjör á virðisaukaskatti, en þar segi: „Skattskyldir aðilar skv. 3.gr. skulu greiða í ríkissjóð mismun útskatts og innskatts hversuppgjörstímabils, sbr. 24. gr.“ Regla þessi gildi um alla sem séu ívirðisaukaskattsskyldri starfsemi, þar með talið Gott mál ehf., sem hafi boriðað skila í ríkissjóð mismun innskatts og útskatts hvers uppgjörstímabils.Stefnda hafi borið að krefja Gott mál ehf. um þann virðisaukaskatt semstefnandi sé krafinn um greiðslu á samkvæmt úrskurðum ríkisskattstjóra ogyfirskattanefndar. Þessi niðurstaða skattyfirvalda sé í andstöðu viðjafnræðisreglu stjórnarskrárinnar og setji stefnanda í óviðunandi stöðu. Það sémeginregla í skattframkvæmd að ríkinu beri að leiðrétta það þegar gjaldendurofgreiði virðisaukaskatt, en það sé ekki á ábyrgð gjaldendanna sjálfra sín ámilli að leiðrétta slíkar ofgreiðslur. Stefnandibyggi einnig á því að honum sé með ólögmætum hætti gert að greiða skatt íríkissjóð sem öðrum skattgreiðanda hafi borið að greiða. Úrskurðirríkisskattstjóra og yfirskattanefndar séu því í andstöðu við 1. mgr. 72. gr.stjórnarskrárinnar þar sem stefnandi sé skyldaður til að láta af hendi eignsína án lagafyrirmæla. Stefnandi telji túlkun ríkisskattstjóra ogyfirskattanefndar án lagastoðar. Hann sé því sviptur eign sinni án lögmætralagafyrirmæla vegna vanskila annars ótengds skattgreiðanda. Stefnanditelji jafnframt að ríkisskattstjóri og yfirskattanefnd hafi brotiðstjórnsýslulög nr. 37/1993 við meðferð málsins hans, einkum rannsóknarreglu 10.gr., jafnræðisreglu 11. gr., meðalhófsreglu 12. gr. og reglu um efnirökstuðnings í 22. gr. Af þeim sökum beri að ógilda úrskurði þeirra. Stefnanditelji að hægt hefði verið að ná markmiði laganna með vægara úrræði en gert hafiverið. Ríkisskattstjóra hafi borið, á grundvelli eftirlitsskyldu sinnar, aðláta stefnanda vita af því að hann væri í viðskiptum við aðila sem væri meðlokað virðisaukaskattsnúmer. Þá hafi honum borið að krefja Gott mál ehf. umgreiðslu virðisaukaskattsins og reyna þá innheimtu að fullu, áður stefnandiværi krafinn um hann. Með því að fella innskattsheimildina niður og krefjastgreiðslu skattsins sé stefnanda mismunað samanborið við Gott mál ehf. semsannanlega hafi fengið skattinn greiddan. Það hefði staðið ríkisskattstjóra nærað krefja Gott mál ehf. um skattinn í stað stefnanda. Umlagarök vísi stefnandi einkum til laga um virðisaukaskatt nr. 50/1988 ogmeginreglna laganna, reglugerðar nr. 50/1993 um bókhald og tekjuskráninguvirðisaukaskattskyldra aðila, reglugerðar nr. 192/1993 um innskatt og almennsverklags við virðisaukaskattsskil. Stefnandi vísi jafnframt til stjórnsýslulaganr. 37/1993, meginreglna stjórnsýsluréttarins og stjórnarskrár lýðveldisinsÍslands nr. 33/1944. Um varnarþing vísi stefnandi til 3. töluliðar 33. gr. laganr. 91/1991 um meðferð einkamála og um málskostnað til XXI. kafla sömu laga,einkum 129. og 130. gr. III Stefndikrefst sýknu af kröfum stefnanda. Hann bendir jafnframt á að ágalla sé að finnaá stefnu sem hann telji leiða til frávísunar án kröfu. Stefnandi geri meðalannars kröfu um að stefnda verði gert að þola ógildingu úrskurðaríkisskattstjóra og yfirskattanefndar. Hann krefjist jafnframt viðurkenningar áþví að honum sé heimilt að innskatta reikninga árið 2011. Stefndi telji óþarftað gera slíka viðurkenningarkröfu, þegar af þeirri ástæðu að féllist dómur áógildingar- og endurgreiðslukröfu stefnanda fæli sú niðurstaða í sér að stefndaværi skylt að heimila stefnanda þá innsköttun sem um sé deilt í málinu. Stefnditelji jafnframt að dómstóla bresti vald til að leggja dóm á þessaviðurkenningarkröfu stefnanda og beri því að vísa þessum kröfulið frá dómi ánkröfu í samræmi við 1. mgr. 24. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þásé í stefnunni að finna orðréttan skriflegan málflutning stefnanda fyriryfirskattanefnd. Hann hefjist um miðja bls. 2 í stefnu og ljúki efst á bls. 11.Stefnan uppfylli því hvorki skilyrði e-liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991um gagnorða lýsingu málsástæðna og annarra atvika, né meginreglueinkamálaréttarfars um munnlegan málflutning, sbr. 1. mgr. 101. gr. sömu laga. Stefndibyggi sýknukröfu sína á því að úrskurður ríkisskattstjóra í málinu, sem ogúrskurður yfirskattanefndar, hafi í einu og öllu verið að lögum. Engum þeimform- eða efnisannmörkum sé til að dreifa á úrskurðunum er geti að lögum leitttil þess að þeir verði felldir úr gildi í heild sinni eða að hluta. Stefnditaki undir röksemdir yfirskattanefndar og geri þær að sínum. Sjónarmiðstefnanda fái ekki staðist um túlkun á 2. málslið 1. mgr. 16. gr. laga nr.50/1988 um virðisaukaskatt, eins og þeim hafi verið breytt með lögum nr.163/2010. Engarmálsmeðferðarreglur stjórnsýsluréttarins hafi verið brotnar við meðferð málsstefnanda hjá ríkisskattstjóra og yfirskattanefnd. Fjallað sé um málsmeðferðvegna endurákvörðunar virðisaukaskatts í 26. gr. laga nr. 50/1988. Í 1. mgr.ákvæðisins sé mælt fyrir um að ríkisskattstjóri skuli skora á aðila að láta íté skriflegar skýringar og gögn telji hann að virðisaukaskattsskil skattaðilaþarfnist skýringa. Þá segi í 3. mgr. 26. gr. að við ákvörðun eða endurákvörðunvirðisaukaskatts, sbr. 1. og 2. mgr. greinarinnar, skuli ríkisskattstjóritilkynna aðila skriflega um fyrirhugaðar breytingar og af hvaða ástæðum þær séugerðar. Ríkisskattstjóri hafi sent stefnanda fyrirspurnarbréf, vegna frádráttarvirðisaukaskatts á grundvelli sölureikninga frá Góðu máli ehf., fyrst 15. maí2013 og síðan aftur 21. maí 2013. Þeim bréfum hafi umboðsmaður stefnanda svaraðmeð bréfi, dags. 31. maí 2013, og bréfinu hafi fylgt umbeðin gögn. Með bréfi,dags. 13. júní 2013, hafi ríkisskattstjóri boðað endurákvörðun virðisaukaskattsstefnanda árið 2011 og veitt honum 16 daga frest til þess að koma að andmælum.Andmæli stefnanda hafi borist með bréfi, dags. 5. júlí 2013. Tekin hafi veriðafstaða til þeirra í úrskurði ríkisskattstjóra, sem kveðinn hafi verið upp 16.september 2013. Stefnandi hafi komið öllum sjónarmiðum sínum á framfæri áður enríkisskattstjóri hafi úrskurðað um endurálagningu virðisaukaskatts.Andmælaréttar stefnanda hafi verið gætt og atvik málsins upplýst. Mál stefnandahafi verið fullrannsakað áður en úrskurður hafi verið kveðinn upp í málinu. Íúrskurðinum hafi komið ótvírætt fram að ófrávíkjanlegt lagaskilyrði 1. mgr. 16.gr. laga nr. 50/1988 fyrir frádrætti innskatts væri ekki fyrir hendi. Ákvæða10. gr. stjórnsýslulaga hafi verið gætt. Þá séu engir þeir annmarkar árökstuðningi ríkisskattstjóra eða yfirskattanefndar sem brjóti gegn fyrirmælum22. gr. stjórnsýslulaga. Því beri að sýkna stefnda af ógildingarkröfumstefnanda sem byggist á því að ekki hafi verið gætt að formskilyrðumstjórnsýslulaga. Efnislegurágreiningur málsins lúti að túlkun 2. málsliðar 1. mgr. 16. gr. laga nr.50/1988 um virðisaukaskatt. Deilt sé um hvort stefnanda hafi verið heimilt aðfæra virðisaukaskatt að fjárhæð 8.385.994 krónur, vegna keyptrar þjónustu afGóðu máli ehf., sem innskatt við uppgjör virðisaukaskatts árið 2011, enóumdeilt sé að á sölureikningum þess aðila hafi verið skilgreind fjárhæð semsamsvaraði virðisaukaskatti. Virðisaukaskattursé almennur neysluskattur. Hann sé í flokki óbeinna skatta sem þýði aðkaupendur vöru og þjónustu greiði skattinn ekki beint í ríkissjóð, helduróbeint með neyslu sinni. Virðisaukaskattur sé vörsluskattur í þeim skilningi aðseljendum vöru og þjónustu sé skylt að innheimta hann og standa skil á honum íríkissjóð, að frádregnum þeim virðisaukaskatti sem falli til vegna kaupa áaðföngum til sömu starfsemi, sbr. 15. gr. laga nr. 50/1988. Um heimildir til frádráttará virðisaukaskatti í formi innskatts sé einkum fjallað í 15. gr., 16. gr. og 7.mgr. 20. gr. laganna. Innskattsfærslur verði að uppfylla öll skilyrði lagannahvað varði form og efni. Í 3. mgr. 15. gr. sé innskattur skilgreindur sem sávirðisaukaskattur sem falli á kaup skattaðila á skattskyldum vörum og þjónustutil nota í rekstrinum á tímabilinu, sbr. þó 16. gr. Að auki verðiinnskattsfærsla almennt að uppfylla nokkur lagaskilyrði. Heimildin til færsluinnskatts takmarkist við þann virðisaukaskatt sem hafi fallið til vegna kaupa áaðföngum á viðkomandi virðisaukaskattstímabili, sbr. 4. mgr. 15. gr. laganna. Íþví ákvæði sé það skilyrði sett fyrir færslu innskatts að skatturinn komi framá reikningum þeirra sem selt hafi hinum skráða aðila á tímabilinu. Reglan sénánar útfærð í 7. mgr. 20. gr. laganna og í reglugerð nr. 192/1993 um innskatt.Með lögum nr. 163/2010 var bætt við því skilyrði til frádráttar innskatts aðseljandi vöru og þjónustu verði að vera skráður á virðisaukaskattsskrá á þvítímamarki sem viðskiptin eigi sér stað. Ekki sé heimilt að færa virðisaukaskattvegna þeirra aðfanga sem rakin séu í 3. mgr. 15. gr. laganna til innskatts. Þágildi sérreglur varðandi heimildir til færslu innskatts skv.virðisaukaskattslögum á ýmsum afmörkuðum sviðum, en þær eigi ekki við í þessumáli. Samkvæmt 2. málslið 1. mgr. 16.gr. laga nr. 50/1988 sé það skilyrði innskattsfrádráttar að „seljandi vöru ogþjónustu sé skráður á virðisaukaskattsskrá á því tímamarki þegar viðskipti eigasér stað“. Ákvæðið hafi verið lögtekið með 6. gr. laga nr. 163/2010 og hafitekið gildi 1. janúar 2011. Lögin hafi verið birt í A deild stjórnartíðinda 30.desember 2010 og séu bindandi frá gildistökudegi, sbr. 2. mgr. 8. gr. laga nr.15/2005 um Stjórnartíðindi og Lögbirtingablað. Skilyrði 40. og 77. gr.stjórnarskrár um lögbundna skattlagningarheimild séu því tvímælalaust fyrirhendi. Þá hafi að auki verið vakin athygli á lagabreytingunni í orðsendinguríkisskattstjóra nr. 3/2011, sem hafi birst á vef hans. Í lögskýringargögnum með 6. gr.laga nr. 163/2010 komi fram að ákvæðið hafi gagngert verið fest í lög til aðstemma stigu við þeirri aðstöðu að skattaðili geti talið virðisaukaskatt tilinnskatts án þess að viðsemjandi hans sé með opið virðisaukaskattsnúmer, enþrátt fyrir það gefið út reikning með virðisaukaskattsnúmeri og ekki staðiðskil á skattinum í ríkissjóð. Tilgangur lagasetningarinnar hafi verið sá aðhvetja kaupendur vöru og þjónustu til þess að eiga eingöngu viðskipti við þáaðila sem skráðir séu á virðisaukaskattsskrá. Það sé skýrt aflögskýringargögnum að með hugtakinu „virðisaukaskattsskrá“ í 2. málslið 1. mgr.16. gr. laga nr. 50/1988, sé átt við þá skrá um virðisaukaskattsskylda aðila(grunnskrá virðisaukaskatts) sem ríkisskattstjóri haldi samkvæmt 1. og 2. mgr.5. gr. laga nr. 50/1988 á grundvelli tilkynninga frá skráningarskyldum aðilumeða eigin ákvarðana embættisins samkvæmt 4. mgr. 5. gr. laganna. Í dómaframkvæmd hafi löggjafinnverið talinn hafa víðtækt vald til þess að ákveða hvaða atriði skuli ráða skattskyldu.Það vald nái einnig til þess að ákveða hvaða almennu skilyrði þurfi að verafyrir hendi til að mega nýta lagaheimildir til innskattsfrádráttar. Með 6. gr.laga nr. 163/2010 hafi verið bætt við nýju lagaskilyrði í 1. mgr. 16. gr. laganr. 88/2008 sem feli í sér skýra ákvörðun löggjafans um takmörkun á frádrættiinnskatts eftir almennum efnislegum mælikvarða. Lagasetningin brjóti hvorkigegn 65. né 72. gr. stjórnarskrárinnar. Í úrskurði ríkisskattstjóra sévísað til þess að viðsemjandi stefnanda, Gott mál ehf., hafi verið „með lokaðvirðisaukaskattsnúmer“ á árinu 2011 og skilyrði 2. málsliðar 1. mgr. 16. gr.laga nr. 50/1988 því ekki verið uppfyllt fyrir frádrætti virðisaukaskattssamkvæmt sölureikningum þessa aðila. Þá komi fram að ríkisskattstjóri líti svoá að sé aðili „með lokað virðisaukaskattsnúmer“ teljist hann ekki vera skráðurá virðisaukaskattsskrá í skilningi 2. málsliðar 1. mgr. 16. gr. laga nr.50/1988. Yfirskattanefnd hafi komist að sömu niðurstöðu. Í skattframkvæmd hafiorðnotkunin „skráning á virðisaukaskattsskrá“ og „opin virðisaukaskattsnúmer“verið notuð jöfnum höndum um sömu aðstæður aðila í rekstri. Enginn efnislegureða lagalegur munur sé á þessari orðnotkun og sé öndverðri málsástæðu stefnandamótmælt sem rangri og ósannaðri. Í lögskýringargögnum með frumvarpi sem orðiðhafi að lögum nr. 163/2010 um breytingu á lögum nr. 50/1988 um virðisaukaskattgeri löggjafinn ekki neinn greinarmun á orðnotkuninni „skráning ávirðisaukaskattsskrá“ annars vegar og „opin virðisaukaskattsnúmer“ hins vegar. Samkvæmt 1. tölulið 1. mgr. 3.gr. laga nr. 50/1988 hvíli skylda til að innheimta virðisaukaskatt og standaskil á honum í ríkissjóð á þeim sem í atvinnuskyni eða með sjálfstæðristarfsemi sinni selja eða afhenda vörur eða verðmæti ellegar inna af hendiskattskylda vinnu eða þjónustu. Almennt ákvæði um skráningarskylduvirðisaukaskattsskyldra aðila sé í 5. gr. laganna. Samkvæmt 1. mgr. 5. gr.skuli hver sá, sem sé skattskyldur samkvæmt 3. gr., sbr. 4. gr., ótilkvaddur ogeigi síðar en átta dögum áður en starfsemi hefst, tilkynna atvinnurekstur sinneða starfsemi til skráningar hjá ríkisskattstjóra. Tilkynna skuli breytingar,sem verði á starfsemi eftir að skráning hafi farið fram, eigi síðar en áttadögum eftir að breyting hafi átt sér stað. Samkvæmt lokamálsgrein 5. gr. séráðherra heimilt að setja í reglugerð nánari ákvæði um skráningu, þar með taliðum afturvirka skráningu til allt að sex ára. Á þessum grundvelli hafi veriðsett reglugerð nr. 515/1996, um skráningu virðisaukaskattsskyldra aðila, þarsem nánar sé kveðið á um skráningu og skilyrði hennar, sem og ákvæði umafskráningu áður skráðs aðila. Fram komi í 8. gr. að afskráning geti annaðtveggja farið fram á grundvelli tilkynningar frá skráðum aðila eða samkvæmtúrskurði ríkisskattstjóra. Í 2. mgr. 5. gr. laga nr.50/1988 segi að ríkisskattstjóri gefi út staðfestingu til skráningarskyldsaðila um að skráning hafi átt sér stað, sbr. einnig ákvæði sama efnis í 3. mgr.3. gr. reglugerðar nr. 515/1996. Þótt þess sé ekki sérstaklega getið í lögumnr. 50/1988 eða greindri reglugerð felist m.a. í slíkri staðfestingu aðríkisskattstjóri láti nýskráðum aðila í té sérstakt einkvæmt auðkenni (númer)sem hann skuli láta koma fram á sölureikningum sínum, sbr. 1. mgr. 20. gr. laganr. 50/1988 og 4. og 6. gr. reglugerðar nr. 50/1993 um bókhald ogtekjuskráningu virðisaukaskattsskyldra aðila. Samkvæmt tungutaki laga nr.50/1988 sé þetta númer nefnt „skráningarnúmer“, en iðulega sé rætt um það sem„virðisaukaskattsnúmer“, þar á meðal í úrskurði ríkisskattstjóra. Skráning ríkisskattstjóra áskattskyldum aðila í grunnskrá virðisaukaskatts (virðisaukaskattsskrá) ogúthlutun skráningarnúmers (virðisaukaskattsnúmers) sé samofið ferli þar semekki verði skilið á milli. Hið sama gildir við afskráningu aðila, þ.e. þegaráður skráður aðili sé felldur af grunnskrá virðisaukaskatts, sbr. 5. gr. laganr. 50/1988 og ákvæði reglugerðar nr. 515/1996, enda leiði af sjálfu sér aðskráningarnúmer aðila falli úr gildi við afskráningu. Skráningarnúmer verðisamkvæmt þessu ekki fellt úr gildi án þess að aðili sé felldur af skrá eðaskráning aðila vegna tilgreinds rekstrarþáttar felld niður. Ákvörðun ríkisskattstjóra um aðfella niður frádrátt virðisaukaskatts (innskatts) stefnanda vegna keyptrarþjónustu af Góðu máli ehf. á árinu 2011 hafi byggst á því að Gott mál ehf.hefði verið „með lokað virðisaukaskattsnúmer“ á því ári og hefði svo verið fráárinu 1997. Gott mál ehf. hafi verið fellt af grunnskrá virðisaukaskatts, sbr.5. gr. laga nr. 50/1988, og því ekki verið skráð samkvæmt lögunum á þeim tímaþegar félagið hafi selt stefnanda þjónustu samkvæmt sölureikningum árið 2011.Ekkert hafi komið fram í málinu sem hnekki þessari forsendu ríkisskattstjóra.Ákvæði 2. málsliðar 1. mgr. 16. gr. laga nr. 50/1988 kveði ótvírætt á um það aðvið þessar aðstæður hafi frádráttur stefnanda á tilgreindum virðisaukaskattivegna þessara viðskipta ekki verið heimill. Því beri að sýkna stefnda af öllumkröfum stefnanda. Þeirri málsástæðu stefnanda að honum hafi verið gertað greiða skatt sem annar aðili hafi átt að greiða sé mótmælt sem rangri ogórökstuddri. Með úrskurði ríkisskattstjóra, sem staðfestur hafi verið afyfirskattanefnd, hafi verið felldur niður áður fenginn innskattsfrádrátturstefnanda samkvæmt virðisaukaskattsskýrslum vegna viðskipta hans við Gott málehf. á árinu 2011. Stefnandi fái því ekki endurgreiddan sem innskatt þannvirðisaukaskatt sem hann hafi greitt til Góðs máls ehf. Stefnandi hafi hinsvegar ekki greitt virðisaukaskatt tvisvar af sömu viðskiptum. Engin tvísköttunhafi því átt sér stað. Fortakslaus lagaskilyrði innskattsfrádráttar samkvæmt1. mgr. 16. gr. laga nr. 50/1988 af reikningum útgefnum árið 2011 af Góðu máliehf. hafi ekki verið fyrir hendi. Niðurfelling innskattsfrádráttar hjástefnanda leiði beint af lögum. Þeirri málsástæðu stefnanda að meðhófsregla 12.gr. stjórnsýslulaga hafi verið brotin sé mótmælt sem rangri, enda sé einungisum að ræða úrlausn á grundvelli gildandi réttarreglna. Þá sé því mótmælt meðsömu rökum að ákvörðun ríkisskattstjóra og úrlausn yfirskattanefndar í málistefnanda feli í sér brot á jafnræðisreglu 11. gr. stjórnsýslulaga. Því beri aðsýkna stefna af öllum kröfum stefnanda.Engin rök séu færð til stuðnings meintu brot stefnda á meginreglum stjórnsýsluréttarinsað öðru leyti en að framan greini. Þeirri málsástæðu sé því mótmælt bæði semrangri og órökstuddri. Varakrafa stefnanda, um að fellt verði niður álag semhonum hafi verið gert að greiða samkvæmt úrskurðum ríkisskattstjóra ogyfirskattanefndar, sé ekki rökstudd í stefnu og beri því þegar af þeirri ástæðuað sýkna stefnda af þeirri kröfu. Samkvæmt 1. mgr. 27. gr. laga nr. 50/1988skuli aðili, sem ekki greiði virðisaukaskatt á tilskildum tíma, sæta álagi tilviðbótar skatti samkvæmt virðisaukaskattsskýrslu eða til viðbótar þeim skatti semhonum hafi borið að standa skil á, sbr. 19. gr. laganna. Sama gildi efvirðisaukaskattsskýrslu hafi ekki verið skilað eða verið ábótavant ogvirðisaukaskattur því áætlaður eða endurgreiðsla samkvæmt 26. gr. hafi verið ofhá. Lagaskilyrði til beitingar álags samkvæmt 1. mgr. 27. gr. laga nr. 50/1988vegna vangreidds skatts árið 2011 hafi verið fyrir hendi. Vangreiddurvirðisaukaskattur hafi stafað af því að stefnandi hafi offært innskatt ívirðisaukaskattsskilum sínum vegna viðskipta við Gott mál ehf. sem ekki hafiverið skráð á virðisaukaskattsskrá (grunnskrá virðisaukaskatts) á þeim tíma,gegn fortakslausu skilyrði 2. málsliðar 1. mgr. 16. gr. laga nr. 50/1988.Samkvæmt 6. mgr. 27. gr. laganna megi fella niður álag færi aðili fram gildarástæður sér til málsbóta. Stefnandi hafi ekki fært fram neinar slíkar ástæður.Beri því að sýkna stefnda af varakröfu stefnanda. Stefndivísi til þeirra laga er að framan geti varðandi sýknukröfu. Krafa ummálskostnað styðjist við 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. IV Mál þetta er risið vegnaviðskipta stefnanda við félagið Gott mál ehf. á árinu 2011. Stefnandi nýtti sérvirðisaukaskatt af reikningum frá félaginu til innsköttunar í starfsemi sinni.Við úrtakskönnun hjá ríkisskattstjóra kom í ljós að Gott mál ehf. hafði ekkiverið með opið virðisaukaskattsnúmer á þeim þeim tíma sem reikningarnir vorugjaldfærðir í rekstri stefnanda. Með úrskurði ríkisskattstjóra, sem staðfesturvar af yfirskattanefnd, var innskattsfrádráttur stefnanda felldur niður og honum að auki gert að greiða álag, sbr.27. gr. laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt. Stefnandikrefst í málinu ógildingar úrskurða ríkisskattstjóra og yfirskattanefndar ogþess að viðurkennt verði að honum sé heimilt að innskatta reikningana frá Góðumáli ehf. Þá krefst hann endurgreiðslu innborgunar og niðurfellinguskuldajöfnuðar. Til vara krefst hann þess að álag verði fellt niður. Stefnditelur að vísa beri frá dómi kröfu stefnanda um viðurkenningu þess að honum séheimil innsköttun. Að mati dómsins felur ógilding framangreindra úrskurða í sérað innsköttun telst heimil. Þykir þó ekki efni til þess að vísa kröfunni frádómi. Ístefnu er orðrétt tekin upp á u.þ.b. níu blaðsíðum kæra stefnanda tilyfirskattanefndar. Fallist er á með stefnda að þessi háttur sé andstæðuráskilnaði e-liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 991/1991 um meðferð einkamála umskýra og gagnorða lýsingu málsatvika og málsástæðna. Þetta þykir þó ekki valdaþví að erfitt sé fyrir stefnda að átta sig á atvikum málsins eða á hvaðamálsástæðum stefnandi byggi. Er því ekki ástæða til þess að vísa málinu frádómi af þessum sökum. Kröfurstefnanda byggjast á því að úrskurðir skattyfirvalda séu ógildanlegir þar semþeir byggist ekki á lögum, sbr. 40. og 77. gr. stjórnarskrár lýðveldisinsÍslands nr. 33/1944. Ágreiningur málsaðila lýtur að túlkun á 2. málslið 1. mgr.16. gr. laga nr. 50/1988, sem stefnandi telur ekki samrýmast stjórnarskrá. Hanntelur sig hafa uppfyllt framangreint skilyrði og því vera heimilt að innskattaframangreinda reikninga. Með6. gr. laga nr. 163/2010 var nýjum málslið bætt við 1. mgr. 16. gr. laga nr.50/1988 um virðisaukaskatt þar sem greinir: „Skilyrði innskattsfrádráttar er aðseljandi vöru og þjónustu sé skráður á virðisaukaskattsskrá á því tímamarkiþegar viðskipti eiga sér stað.“ Breytingin tók gildi 1. janúar 2011. Íathugasemdum með frumvarpi því er varð að lögunum segir um 6. gr. að upp hafikomið mörg tilvik þar sem skattaðili hafi talið virðisaukaskatt til innskattsán þess að viðsemjandi hans hafi verið með opið virðisaukaskattsnúmer eðajafnvel aldrei verið skráður á virðisaukaskattsskrá, en þrátt fyrir það gefiðút reikning með virðisaukaskatti og ekki staðið skil á honum í ríkissjóð. Þvísé lagt til að heimild til færslu innskattsverði háð því skilyrði að viðsemjandi skattaðilans sé á virðisaukaskattsskráþegar viðskipti eigi sér stað til þess að koma í veg fyrir slík tilfelli. Þákemur fram að hægt sé að fá upplýsingar um hverjir hafi virðisaukaskattsnúmermeð einfaldri uppflettingu á upplýsingavef ríkisskattstjóra. Þar komi framupplýsingar um hvenær viðkomandi virðisaukaskattsnúmer hafi verið opnað og hafiþví verið lokað komi fram upplýsingar um hvenær það hafi verið gert. FélagiðGott mál ehf. var skráð á framangreinda virðisaukaskattsskrá um skattskylda aðila,sem ríkisskattstjóri heldur á grundvelli 1. og 2. mgr. 5. gr. laga nr. 50/1988,þann 3 janúar 1993. Þann 31. desember 1997 var virðisaukaskattsnúmerinu lokað.Stefnandi byggir á því að grundvallarmunur sé á því að vera skráður ávirðisaukaskattsskrá og að vera með opið virðisaukaskattsnúmer. Gott mál ehf.hafi verið á virðisaukaskattsskránni, þótt númerið hafi verið lokað. Þar sem 2.málsliður 1. mgr. 16. gr. laga nr. 50/1988 kveði einungis á um að viðkomandiverði að vera skráður á virðisaukaskattsskrá sé skilyrði laganna uppfyllt. Ljóster af framangreindum athugasemdum með frumvarpi því er varð að lögum nr.163/2010 að það að vera skráður á virðisaukaskattsskrá og að vera með opiðvirðisaukaskattsnúmer er lagt að jöfnu. Þá er alveg skýrt að tilgangurákvæðisins var að koma í veg fyrir innsköttun virðisaukaskatts án þess aðviðsemjandi skattaðila væri með opið virðisaukaskattsnúmer. Virðisaukaskattsskyldir aðilareru skyldugir til að tilkynna, eigi síðar en átta dögum áður en starfsemihefst, um atvinnurekstur sinn eða starfsemi til skráningar hjáríkisskattstjóra, sbr. 1. mgr. 5. gr. laga nr. 50/1988. Jafnframt skal tilkynnabreytingar, sem verða á starfsemi eftir að skráning hafi farið fram, eigi síðaren átta dögum eftir að breyting hefur átt sér stað. Í reglugerð nr. 515/1996 umskráningu virðisaukaskattsskyldra aðila er nánar kveðið á um skráningu ogafskráningu virðisaukaskattsskyldra aðila. Þar greinir í 8 gr. að skattstjóriskuli úrskurða skráningarskyldan aðila af skrá á grundvelli tilkynningar hansum að hann sé hættur skráningarskyldri starfsemi eða uppfylli ekki lengurskilyrði reglugerðarinnar, eða ef skattstjóri telur ekki um skráningarskyldastarfsemi að ræða. Í kjölfar skráningar aðila á virðisaukaskattsskrá gefurríkisskattstjóri út staðfestingu á því að skráningin hafi átt sér stað, sbr. 2.mgr. 5. gr. laga nr. 50/1988. Er þá aðila jafnframt fengiðvirðisaukaskattsnúmer, eða skráningarnúmer, sem honum ber að láta koma fram ásölureikningum sínum, sbr. 1. mgr. 20. gr. laganna. Við afskráningu aðilafellur númerið úr gildi. Er óhjákvæmilegt að líta svo á að með því aðvirðisaukaskattsnúmeri aðila sé lokað sé hann felldur af virðisaukaskattsskrá.Af þeim sökum var skilyrði ákvæðis 2. málsliðar 1. mgr. 16. gr. laga nr.50/1988, um að seljandi vöru og þjónustu sé skráður á virðisaukaskattsskrá áþví tímamarki þegar viðskipti eiga sér stað, ekki uppfyllt. Er þeirrimálsástæðu stefnanda að skattlagningin byggist ekki á lögum því hafnað ogverður ekki talið að brotið hafi verið gegn 40. gr. og 77. gr. stjórnarskrárinnar. Stefnandi hefur vísaðtil þess að það sé verulega íþyngjandi fyrir skattaðila að þurfa að kanna hvortviðskiptamenn þeirra uppfylli skilyrði 2. málsliðar 1.mgr. 16. gr. laga nr. 50/1988 fyrir innskattsfrádrætti. Það sé hlutverkskattyfirvalda að halda uppi skatteftirliti. Samkvæmt framangreindu var það niðurstaða löggjafans að skipa málum meðþeim hætti að skattaðili skuli fylgjast með því hvort reikningarnir uppfyllikröfur laganna til þess að innskatta þá. Var þetta ákveðið m.a. í því ljósi aðeinfalt væri að nálgast upplýsingar um skráningu virðisaukaskattsskyldra aðilaog að það stæði þessum aðila næst að fylgjast með þessu. Verður að telja aðlöggjafinn hafi haft fulla heimild til þess að skipa málum með framangreindumhætti en í dómaframkvæmd hefur löggjafinn verið talinn hafa víðtækt vald tilþess að ákveða hvaða atriði skuli ráða skattskyldu og jafnframt kveða á umundanþágur frá skattskyldu. Stefnandi heldur því fram að honum hafi verið gert aðgreiða skatt sem hann hafi þegar greitt. Með úrskurði ríkisskattstjóra varendurákvarðaður innskattur í virðisaukaskattsskilum stefnanda, þ.e. felld varniður heimild hans til þess að innskatta vegna reikninga frá Góðu máli ehf.Stefnandi greiddi virðisaukaskatt til Góðs máls ehf. sem úrskurðað var að hannfái ekki endurgreiddan. Verður því ekki ekki fallist á það með honum að hannhafi tvígreitt virðisaukaskatt. Stefnandi byggir einnig á því að jafnræðisregla hafiverið brotin þar sem hann hafi verið krafinn um endurgreiðslu, en stefndi hafiekki beint kröfum að Góðu máli ehf. Þá hafi honum með ólögmætum hætti veriðgert að greiða skatt sem öðrum skattgreiðanda hafi borið að greiða og þar meðhafi hann verið skyldaður til að láta eign sína af hendi án lagafyrirmæla.Þegar hefur verið komist að þeirri niðurstöðu að ákvæði 2. málsliðar 1. mgr.16. gr. laga nr. 50/1988 hafi ekki verið fullnægt til þess að stefnandi mættiinnskatta umrædda reikninga frá Góðu máli ehf. Verður framangreindummálsástæðum þegar hafnað af þeim sökum. Stefnandi byggir kröfur sínar jafnframt á því aðstjórnsýslulög hafi verið brotin við meðferð máls hans. Hann telur að hægthefði verið að ná markmiði laganna með vægara úrræði er gert hafi verið. Verðurekki fallist á að um það geti verið að ræða, enda var leyst úr máli hans ágrundvelli settra laga og ekki um matskennda ákvörðun að ræða. Verður af sömusökum ekki fallist á að um brot á jafnræðisreglu geti verið að ræða. Stefnandi hefur jafnframt vísað til rannsóknarregluog 22. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 um efni rökstuðnings. Ekki verður annaðséð en að málsmeðferð skattyfirvalda á máli stefnanda hafi verið að fullu ísamræmi við ákvæði laga. Stefnanda var gefinn kostur á að koma sjónarmiðumsínum á framfæri og leitað var skýringa og gagna frá honum. Stefnandi hefurekki bent á með hvaða hætti skort hafi á rannsóknina. Þá verður ekki séð aðnokkrir annmarkar séu á rökstuðningi úrskurðanna þannig að fari gegn 22. gr.stjórnsýslulaga. Stefnandi hefur jafnframt vísað til meginreglnastjórnsýslulaga en engan rökstuðning er að finna fyrir slíku í stefnu. Verðurþví ekki séð að stjórnsýslureglur hafi verið brotnar við meðferð málsstefnanda. Samkvæmt framangreindu verður stefndi sýknaður aföllum aðalkröfum stefnanda. Stefnandi krefst þess til vara að fellt verði niðurálag sem honum var gert að greiða með úrskurðum ríkisskattstjóra ogyfirskattanefndar, skv. 1. mgr. 27. gr. laga nr. 50/1988. Engan rökstuðning erað finna fyrir þessari dómkröfu í stefnu. Samkvæmt framangreindu ákvæði erheimilt að leggja álag á greiðslu stefnanda, en samkvæmt 5. mgr. 27. gr. máfella álagið niður ef aðili færir gildar ástæður sér til málsbóta. Þar semstefnandi hefur ekki fært neinar ástæður fyrir niðurfellingu álagsins verðurjafnframt að hafna varakröfu stefnanda. Meðhliðsjón af framangreindri niðurstöðu, og með vísan til 1. mgr. 130. gr. laganr. 91/1991, verður stefnandi dæmdur til að greiða stefnda málskostnað semþykir hæfilega ákveðinn 400.000 krónur. BarbaraBjörnsdóttir héraðsdómari kveður upp þennan dóm.D Ó M S O R Ð : Stefndi,íslenska ríkið, er sýkn af kröfum stefnanda, Vörðuholts ehf. Stefnandigreiði stefnda 400.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 683/2015
|
Kærumál Dómkvaðning matsmanns Lagaskil
|
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var beiðni W um dómkvaðningu matsmanns til þess að svara nánar tilgreindum spurningum um efni gjaldþrotalaga New York-ríkis og gjaldþrotaréttar bandarískra alríkislaga. Snerist ágreiningur aðila einkum um það hvernig skýra bæri orðalagið „lög annars ríkis“ í síðari málslið n. liðar 2. mgr. 99. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki. Í úrskurði héraðsdóms, sem staðfestur var með vísan til forsendna hans í Hæstarétti, var vísað til þess að ákvæðið fæli í sér undantekningu frá þeirri meginreglu að við skipti á lánastofnunum bæri að fylgja íslenskum lögum. Þá þyrfti að líta til tilurðar og tilgangs ákvæðisins, en af lögskýringargögnum mætti ráða að umrætt ákvæði hafi verið sett til þess að innleiða 1. mgr. 30. gr. tilskipunar Evrópuþingsins og ráðsins nr. 2001/24/EB „með fullnægjandi hætti“. Dómurinn beitti því þrengjandi lögskýringu við túlkun ákvæðisins þannig að með orðalaginu „lög annars ríkis“ væri átt við lög annarra aðildarríkja að samningnum um Evrópska efnahagssvæðið. Var því talið að matsgerð á grundvelli beiðni W yrði tilgangslaus til sönnunar í skilningi 3. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, og var beiðni hans af þeim sökum hafnað.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, Helgi I. Jónsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 6. október 2015, sem barst réttinum 8. sama mánaðar en kærumálsgögn bárust 19. þess mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 23. september 2015, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um dómkvaðningu matsmanns. Kæruheimild er í c. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að umbeðin dómkvaðning fari fram.Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Þar sem varnaraðili hefur ekki kært úrskurð héraðsdóms af sinni hálfu kemur krafa hans um málskostnað í héraði ekki til umfjöllunar fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Rétt er að hvort aðili beri sinn kostnað af meðferð málsins fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Kærumálskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 83/2008
|
Kynferðisbrot Börn
|
AM var sakfelldur fyrir kynferðisbrot gegn A, nemanda við grunnskólann á X, en AM var kennari hennar. Taldist háttsemi hans varða við 1. mgr. 201. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og breytti engu þótt A hafi verið fús til að hafa við hann kynferðislegt samneyti. Brot AM þóttu alvarleg og refsing hans hæfilega ákveðin fangelsi í 15 mánuði.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Garðar Gíslason og Gunnlaugur Claessen. Ríkissaksóknari skaut málinu Hæstaréttar 8. febrúar 2008. Hann krefst þess að niðurstaða héraðsdóms um sakfellingu ákærða verði staðfest, refsing hans þyngd, honum gert að greiða allan sakarkostnað málsins á báðum dómstigum og að staðfest verði niðurstaða hins áfrýjaða dóms um miskabætur og vexti til handa A. Ákærði krefst sýknu og að allur málskostnaður á báðum dómstigum greiðist úr ríkissjóði. I. Héraðsdómur var birtur ákærða 8. febrúar 2008, og var þá merkt við þar til gerða setningu á birtingarvottorði að hann uni dómi. Sama dag sendi skipaður verjandi hans ríkissaksóknara yfirlýsingu þess efnis að ákærði áfrýjaði dómi héraðsdóms fyrir sitt leyti. Ekki kemur hins vegar fram í áfrýjunarstefnu að áfrýjað sé af hálfu ákærða, heldur einungis ákæruvaldsins. Kröfur ákærða koma því ekki til sérstakrar úrlausnar utan þess sem leiðir af 2. mgr. 159. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. II. Með dómi héraðsdóms var ákærði sakfelldur í öllu verulegu fyrir brot samkvæmt 2., 3. og 4. lið ákæru gegn 1. mgr. 201. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með áorðnum breytingum samkvæmt lögum nr. 40/1992 og 40/2003. Hann var hins vegar sýknaður af sakargiftum samkvæmt 1. lið ákærunnar og unir ákæruvaldið þeirri niðurstöðu. Í héraðsdómi er tekið fram að ákærða, sem var kennari við grunnskóla, hafi verið trúað fyrir A til kennslu og þess uppeldis, sem grunnskólum er falið að lögum. Með framangreindu lagaákvæði sé lögð refsing við því ef maður hefur samræði eða önnur kynferðismök við barn eða ungmenni, sem honum hefur verið trúað fyrir til kennslu. Ákærði hafi unnið sér til refsingar samkvæmt þessu ákvæði og breyti engu þótt stúlkan hafi verið fús til að hafa við hann kynferðislegt samneyti. Málsvörn ákærða fyrir Hæstarétti hefur einkum falist í því að ákvæðið eigi ekki lengur við vegna breyttra þjóðfélagshátta. Þeirri varnarástæðu var einnig borið við fyrir héraðsdómi, þar sem henni var hafnað með ítarlegum rökstuðningi dómsins. Brot ákærða voru framin meðan hann var ennþá kennari stúlkunnar. Að því virtu og að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms verður staðfest niðurstaða hans um sakfellingu ákærða. Brot ákærða eru alvarleg og er refsing hans, fangelsi í 15 mánuði, hæfilega ákveðin í héraðsdómi. Hann á sér engar málsbætur og eru ekki forsendur fyrir því að binda refsinguna skilorði. Ákvæði hins áfrýjaða dóms um skaðabætur verður staðfest, svo og ákvæði hans um sakarkostnað. Fjárhæð þóknunar réttargæslumanns, sem ákveðin var í hinum áfrýjaða dómi verður staðfest, þó þannig að ákærði greiði hana einn. Ákærði verður dæmdur til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Ákærði, Andri Már Jóhannsson, sæti fangelsi í 15 mánuði. Ákvæði héraðsdóms um skaðabætur skal vera óraskað. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað skal vera óraskað að öðru leyti en því að ákærði greiði einn þóknun réttargæslumanns brotaþola, Lilju Jónasdóttur hæstaréttarlögmanns. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, samtals 410.329 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Brynjars Níelssonar hæstaréttarlögmanns, 373.500 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Dómur Héraðsdóms Norðurlands vestra 10. desember 2007. Mál þetta, sem tekið var til dóms 29. október sl., er höfðað af ríkissaksóknara hinn 16. ágúst 2007 á hendur Andra Má Jóhannssyni [...] „fyrir eftirfarandi kynferðisbrot gegn A, fæddri 1990, nemanda við grunnskólann [...] á árunum 2002 til 2006 en ákærði var þá kennari hennar: 1. Með því að hafa, seinni hluta árs 2003 og árið 2004 [...] m.a. á þáverandi heimili ákærða að [...] ítrekað kysst A og þuklað á henni líkamann utanklæða. 2. Með því að hafa, á árinu 2005, á þáverandi heimili ákærða að [...] og í bifreið ákærða, að jafnaði fjórum sinnum í viku ýmist strokið um brjóst hennar utan eða innanklæða, strokið kynfæri hennar utan eða innanklæða, eða sett fingur í leggöng hennar. 3. Með því að hafa, vorið 2006, [...] látið A sjúga á sér getnaðarliminn. 4. Með því að hafa, vorið 2006, þrisvar sinnum haft samræði við A, tvisvar sinnum á þáverandi heimili A [...]og einu sinni á þáverandi heimili ákærða að [...]. Telst háttsemi ákærða samkvæmt 1. tölulið varða við 2. mgr. 201. gr. og 2. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. lög nr. 40/1992 og 40/2003, en samkvæmt 2., 3. og 4. tölulið við 1. mgr. 201. gr. sömu laga. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar. Bótakrafa: Af hálfu A, kennitala [...], er þess krafist að ákærði verði dæmdur til að greiða henni miskabætur að fjárhæð kr. 3.000.000 auk vaxta frá því fyrsta brotlega atvikið átti sér stað seint á árinu 2003 þar til einn mánuður er liðinn frá því að bótakrafa var birt ákærða en dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laganna frá þeim degi til greiðsludags, allt í samræmi við 9. gr. sömu laga.“ Ákærði hóf störf sem kennari við grunnskólann [...] um haustið 2000. Á þeim tíma var hann í sambúð með B og á heimili þeirra var C, dóttir B, fædd 1990. Á þessum tíma var A nemandi við grunnskólann og tókst vinskapur með henni og C, fósturdóttur ákærða. A var tíður gestur á heimili ákærða og mun alloft hafa gist á heimili hans og þá deilt rúmi með C. Auk þess að vera kennari A þjálfaði ákærði hana um tíma í knattspyrnu. Í ágústmánuði 2006 barst lögreglunni á Sauðárkróki tilkynning frá Barnaverndarnefnd Skagafjarðar um meint kynferðisbrot ákærða gagnvart A. Í tilkynningunni er meðal annars rakið að A hafi greint vini sínum, D, frá sambandi hennar og ákærða þannig að hann taldi nauðsynlegt að hún ræddi málið við einhvern fullorðinn sem hún treysti. Úr varð að stúlkan ræddi við E, móður D. Í tilkynningunni kemur fram að A hafi tjáð E að hún hafi átt í kynferðislegu sambandi við ákærða um alllangt skeið, jafnvel frá því að stúlkan var 12 ára gömul. Í framhaldi af þessu hóf lögreglan á Sauðárkróki rannsókn á málinu. Að kröfu hennar var tekin skýrsla fyrir dómi af stúlkunni hinn 31. ágúst 2006. Vitnið A bar að hún hafi verið tæplega 13 ára gömul, þegar ákærði káfaði á henni í fyrsta sinn. Þetta hafi verið í lok árs og hún nýkomin frá útlöndum. Hún hafi staðið við eldhúsvaskinn á heimili ákærða og hann hafi komið að henni og tekið utan um hana og snert á henni mjaðmirnar og rassinn. Vitnið kvaðst ekki muna hvort aðrir heimilismenn voru heima þegar þetta gerðist. Eftir þetta atvik hafi svona káf utan klæða haldið áfram í nokkurn tíma og hafi átt sér stað víða, m.a. í skólanum, en það hafi ekki gerst oft þar, varla oftar en tvisvar. Einnig hafi slíkt átt sér stað þegar þau hittust við fótboltaæfingar. Þá hafi hún kannski verið lengur á æfingu eftir að aðrir voru farnir í bað og þá hafi þau kannski kysst. Aðspurð um frumkvæði í þessum efnum bar hún að þau hafi bæði haft frumkvæðið en hún hafi talið að þau væru að gera eitthvað sem væri rétt. Vitnið kvaðst ekki muna hvenær ákærði káfaði fyrst á henni innan klæða en það hafi verið nokkrum mánuðum eftir fyrsta tilvikið. Vitnið bar að fyrstu mánuðina hafi ákærði ekkert sagt við hana meðan hann káfaði á henni. Henni hafi í fyrstu þótt svolítið skondið og skrítið að ákærði, sem var kennari hennar, hafi verið að líta hana þessum augum og við það hafi hún fengið aukið sjálfstraust sem hafi síðar minnkað þegar hún áttaði sig á því að hún mætti ekki segja frá. Vitnið bar að raunar hafi ákærði aldrei sagt berum orðum að hún mætti ekki segja frá heldur hafi hann talað í kringum það. Vitnið bar að samskipti hennar og ákærða hefðu þróast hratt. Hún hafi verið mikið á heimili ákærða og þá hafi hann að nokkrum tíma liðnum farið að hafa samband við hana símleiðis. Vitnið kvaðst ekki geta gert sér grein fyrir því hvenær ákærði gekk lengra en að káfa á henni utan klæða. Aðspurð um hvenær hann kyssti hana fyrst tungukossi kvaðst hún ekki geta gert sér grein fyrir því þótt hún teldi sig geta tengt það við ákveðið atvik. Hún kvað þá hugsun hafa komið upp í huga sinn að þetta væri eitthvað sem hún vildi ekki en hún hafi aldrei þorað að segja nei. Að sögn vitnisins þróuðust samskipti hennar og ákærða þannig að þau byrjuðu að stunda kynlíf, þó þannig að samfarir áttu sér ekki stað. Hún lýsti því að hún hafi oft átt munnmök við ákærða. Einu skipti lýsir hún þannig að hún hafi gist á heimili ákærða og hann hafi vakið hana um miðja nótt, með því að ýta við henni með kústskafti, og beðið hana um að koma fram. Þegar fram var komið hafi ákærði byrjað að káfa á henni og beðið hana um að hafa munnmök við sig og það hafi hún gert. Þetta atvik hélt hún að hefði átt sér stað í desember 2004. Raunar hafi hún haft við hann munnmök fyrir þennan tíma en hún kvaðst ekki geta tímasett neitt í þessu efni. Aðspurð um það hvenær hún hefði fyrst haft munnmök við ákærða taldi hún það frekar hafa verið á árinu 2005 en 2004. Vitnið lýsti því að hún hefði í tvígang haft samfarir við ákærða. Í fyrsta sinn hafi það verið vorið 2006 en þá hafi hann komið á heimili hennar þegar hún var ein heima. Skömmu eftir þetta atvik hafi þau haft samfarir á þáverandi heimili ákærða á [...]. Vitnið sagði að hlé hafi orðið á sambandi hennar og ákærða í byrjun árs 2006 en þau hafi tekið það upp aftur í einhvern tíma en því hafi síðan endanlega lokið fyrrihluta árs 2006. Vitnið bar að hún hefði sagt stúlku í skólanum frá sambandi hennar og ákærða og taldi hún að sú stúlka hefði rætt það við einn kennaranna. Það hafi hins vegar ekki orðið neitt úr málinu á þeim tíma. Raunar kvaðst hún, eftir að fyrsta atvikið milli hennar og ákærða átti sér stað, hafa skýrt tveimur stúlkum, F og G, frá því. Þær hafi þá allar verið staddar í sjoppunni á [...]. F sé jafnaldra hennar en G ári eldri og þeim hafi öllum þótt þetta pínulítið spennandi en ekki áttað sig á hvað var að gerast. Vitnið greindi frá því að á þeim tíma sem mál þetta tekur til hafi hún haldið dagbók. Hún hafi hins vegar ekki skrifað berum orðum hvað átti sér stað á milli hennar og ákærða en gert merki fyrir sig sjálfa. Hún hafi vitað hvað merkin þýddu en þó þannig að hún gat ekki lesið úr dagbókinni hvort munnmök áttu sér stað ákveðinn dag heldur bara að eitthvað hefði gerst á ákveðnum degi. Vitnið greindi frá því að upp í huga hennar hefðu komið hugleiðingar um sjálfsvíg. Hún hafi oft verið búin að skrifa niður til dæmis bara hvernig hún vildi að allt væri og ætlað að fremja sjálfsmorð og hún hafi reynt það seinnihluta árs 2004 eða í byrjun árs 2005. Aðdragandi þess hafi verið þannig að henni hafi þótt samband hennar og ákærða vera frekar henni að kenna heldur en honum. Hún hafi líka talið að hún væri bara að skemma fyrir ákærða og fjölskyldu hans. Vitnið bar að fyrsta árið hafi hún ákveðið að fara eitthvað eða láta sig hverfa. Hún hafi oft farið út um nótt en alltaf hætt við þegar hún fór að hugsa um fjölskyldu sína. Vitnið kvaðst hafa greint H frænku sinni frá hugleiðingum sínum í þessu sambandi. Hún hafi sagt henni að hún vildi ekki lifa lengur því hún vildi ekki skemma fyrir þessu fólki. Aðspurð um viðhorf sitt til ákærða svaraði vitnið því að einn daginn hafi henni þótt samband þeirra rangt og vitlaust en hinn daginn í lagi og því hafi það verið misjafnt eftir dögum. Stundum hafi hún verið gjörsamlega ónýt og ekki viljað vita af neinu en hún hafi á þessum tíma ekki átt neinn trúnaðarvin til að ræða þetta við nema kannski H frænku sína en hún hafi ekki vitað allt og það hafi verið svolítið erfitt að tala við hana. Á tímabili hafi þetta einfaldlega verið ást þótt hún hafi varla vitað hvað var að gerast, enda hafi hlutirnir gerst hratt á þessum tíma. En nú, þegar hún hafi fengið utanaðkomandi aðstoð, viti hún að þetta hafi ekki verið nein ást. Vitnið sagði að í dag þætti henni þetta „bara ömurlegt í rauninni, ég náttúrulega hata þennan mann og þú veist finnst bara ömurlegt að hafa ekki getað sagt einhverjum og fengið eins og núna eða semsagt fengið annarra manna svona já utanaðkomandi svona hjálp í rauninni,“ eins og vitnið komst að orði. A kom fyrir dóminn við aðalmeðferð málsins. Þar kom fram hjá henni að hún hefði skrifað dagbók á þessum tíma en hún hafi verið þannig skrifuð að aðrir skildu ekki hvað hefði gerst, en það skjal sem fyrir liggur í málinu hafi hún ritað upp úr dagbók sinni. Vitnið kvaðst hafa unnið á Q í mörg sumur. Hún kannaðist við að hafa skrifað bréf sem var rifið. Hún mundi ekki hvað stóð í því eða hvenær það var skrifað en taldi þó árið 2005 líklegast. Henni hafi þótt sem hún hefði gert slæman hlut og viljað biðjast afsökunar á því og varla viljað lifa lengur. Vitnið mundi eftir því að hafa verið ein með ákærða heima hjá sér vorið 2006 og sagði hún að liður þrjú og fjögur í ákæru gæti verið eitt og sama skiptið. Vitnið kvaðst hafa sagt F og G einu sinni að eitthvað hefði gerst milli sín og ákærða. Hún mundi þó ekki hvaða ár þetta var en taldi að það hefði verið skömmu eftir að hún kom frá [...]. Vitnið lýsti þessum fyrsta atburði þannig að hún hafi staðið við vaskinn og ákærði hafi verið að koma af fótboltaæfingu. Hann hafi gripið um rassinn á henni og kysst hana á kinnina. Vitnið upplifði þetta sem kynferðislegt en ekki eitthvað eðlilegt. Vitnið lýsti því einnig að eitt sinn hafi ákærði vakið hana þar sem hún svaf í rúmi með C. Hún kvaðst ekki geta sagt hvaða ár þetta var en hún kvaðst í raun ekki geta tímasett önnur skipti fyrr en vorið 2006 þegar ákærði kom hlaupandi heim til hennar. Ákærði bar fyrir dóminum að hann hefði flutt [...] haustið 2000 og byrjað að kenna þar og þá hafi hann fyrst hitt A. Hann hafi verið umsjónarkennari hennar í tvo vetur meðan hún var í 5. og 6. bekk. Frá árinu 2003 hafi hann einnig þjálfað hana í fótbolta. Á árunum 2005 og 2006 hafi hann kennt A raungreinar en ekki verið umsjónarkennari hennar. Síðla árs 2003 hafi hún og C, stjúpdóttir hans, orðið vinir og þá hafi A byrjað að koma á heimili hans en fram að því hefði hún ekki gert það. Hann kvaðst ótvírætt hafa orðið var við að A sýndi honum áhuga eftir að hún fór að koma á heimili hans og hafi mikið leitað eftir að vera í návist hans. Á árinu 2004 hafi honum þótt sem A væri jafnvel frekar að hitta hann en C. Fyrstu snertingar þeirra á milli hafi verið af hálfu A en hann hafi ekki litið á þær sem kynferðislegar. Í þessu sambandi nefndi ákærði sem dæmi að A hafi nuddað axlir hans, eins og hún hafi raunar gert við fleiri, og þá hafi hún strokist utan í hann og þess háttar. Ákærði neitaði því alfarið að hafa snert rassinn á A eins og hún hefur lýst. Hann kvaðst þó viss um að hafa snert hana, t.d. axlir, og kysst hana á kinn en þessar snertingar hafi ekki verið kynferðislegar. Um páska á árinu 2005 hafi kynferðislegt samband byrjað á milli þeirra en áhugi hans á henni hafi sennilega kviknað áramótin þar á undan. Í fyrsta sinn sem þau áttu í kynferðislegu sambandi hafi hann ekið henni heim til hennar [...]. Hún hafi verið ein heima og þá hafi hann sagt henni að hann væri hrifinn af henni. Hann hafi kysst hana og hún hafi þá tekið utan um hann og kysst á móti. Í framhaldi af þessu hafi hann snert hana innan klæða, brjóst og kynfæri, og þá hafi hann sett fingur í leggöng hennar en hún hafi einnig snert hann. Næsta tilvik eftir þetta hafi sennilega verið nokkrum dögum síðar og svona hafi þetta verið gegnumgangandi þetta ár og í öll þessi skipti hafi A verið þátttakandi í því sem þau gerðu og snert hann á sama hátt og hann snerti hana. Atvik sem þetta hafi oftast átt sér stað í bifreið hans, örfá skipti kossar á heimili hans en aldrei í skóla eða meðan á æfingum stóð. Ákærði bar að eins og háttsemi hans er lýst í ákærulið 2 hafi hún oftar verið þannig að snerting hafi verið utan klæða en innan. Þau hafi hins vegar oft kysst. Ákærði hafnaði alfarið lýsingu A á því að hann hafi vakið hana einhverju sinni með kústi og látið hana hafa munnmök við sig í framhaldinu. Einnig neitaði ákærði alfarið að A hefði haft við hann munnmök fyrir árið 2005. Ákærði greindi frá því að í byrjun árs 2006 hafi hann skilið við konu sína. Eftir að hann var kominn út af heimilinu hafi hann haft meiri tíma fyrir samband sitt við A. Um vorið 2006, í apríl eða maí, hafi þau fyrst haft samræði og það hafi verið á heimili A. Næsta tilvik hafi verið stuttu síðar og þá aftur á heimili A. Þriðja skiptið sem þau höfðu samræði hafi átt sér stað þar sem hann bjó [...] og það hafi gerst nokkru síðar. Eftir það hafi sambandi þeirra lokið en þau hafi þó kysst í tvígang eftir þetta eftir að A hafði sent honum skilaboð um að hitta hana. Ákærði kannast við að A hafi sogið á honum getnaðarliminn í sama skipti og þau höfðu samræði en hann hafnar því að hann hafi látið hana gera það. Ákærði kannaðist ekki við að hafa nokkru sinni þvingað A til að gera nokkuð í kynferðislegu sambandi. Hann hafi aldrei skynjað að hún vildi ekki eiga slík samskipti við hann og hann kvaðst aldrei hafa pressað á hana í þessu sambandi og aldrei gert neitt gegn hennar vilja. Ákærði bar að hann hafi á tímabili vitað að A var ekki tilbúin til að ganga lengra en þau höfðu gert en hún hafi sagt honum það. Hún hafi hins vegar, áður en þau höfðu samræði í fyrsta skipti, sent honum sms þess efnis að hún treysti honum til að stunda kynlíf með sér. Ákærði kvaðst aldrei hafa sagt A að hún mætti ekki segja frá sambandi þeirra. Þvert á móti hafi hann margoft rætt við hana um vorið 2006 að þau færu og segðu foreldrum hennar frá sambandi þeirra og hún hafi tekið vel í það en þegar svo átti til að taka hafi hún ekki viljað það. Ákærði kvaðst mikið hafa rætt við A í síma og sent henni sms og hún honum. Ákærði bar að þau hafi í raun verið par en samband þeirra hafi endað eftir að það komst upp. Í kjölfarið á því hafi það gerst að A hafi allt í einu verið þolandi og hann gerandi. Ákærði kvaðst hafa staðið frammi fyrir mörgum siðferðislegum spurningum á þessum tíma en hann hafi bara verið hrifinn af henni, raunar elskað hana og aldrei hugsað um samband þeirra sem lögbrot af sinni hálfu. Að sögn ákærða var A um tíma með strák en hún hafi samt sem áður líka verið með honum. Þá hafnaði hann því algerlega að hafa boðist til að svindla á prófi fyrir A. Hann kannaðist við að hafa tekið myndir af þeim en það hafi sennilega verið í annað skiptið sem þau höfðu samræði á heimili hennar [...]. Ákærði kvaðst hafa tekið eftir að suma daga leið A ekki vel og hann hafi haft áhyggjur af því og rætt það við hana, enda hafi hann elskað hana. Vitnið C var fósturdóttir ákærða. Hún kvaðst hafa orðið vinkona A haustið 2000 en það ár hafi hún flutt í [...]. A hafi oft komið á heimili hennar. Vitnið kvaðst aldrei hafa tekið eftir neinu óeðlilegu á milli ákærða og A. Vitnið lýsti því að hún hefði fundið bréf, sem búið var að rífa í sundur, á vinnustað sínum sem A skrifaði til ákærða. Í bréfinu hafi komið fram að ákærði væri búinn að segja nei við hana en hún geti ekki komist yfir tilfinningar sínar til hans. Þá hafi hún lýst því að henni þætti vænt um hann og að hún væri hrifin af honum. Í bréfinu hafi komið fram eitthvað í þá átt að hún gæti ekki lifað án hans og það hafi vitnið túlkað á þá lund að hún hygðist fremja sjálfsmorð. Vitnið kvaðst ekki geta sagt til um á hvaða ári hún fann bréf þetta. Vitninu þótti sem A vildi heldur vera á heimili vitnisins en heima hjá sér en þá hafi hún frekar talið að A væri að heimsækja móður vitnisins. Vitnið vissi um tilvik þar sem A var á heimili hennar án þess að vitnið væri þar statt en þá taldi hún að móðir hennar hefði verið heima. Vitnið I, móðir A, bar að A hafi átt mikil samskipti við heimili ákærða. Hún hafi verið vinkona fósturdóttur ákærða og einnig hafi hún verið vinkona eiginkonu hans. Hún hafi verið þarna mikið, nánast allt frá því að ákærði flutti í [...]. A hafi gjarnan farið heim til ákærða eftir skóla en vitnið hafi ekki haft áhyggjur af veru hennar þar. Vitnið bar að hún hefði gjarnan sótt A heim til ákærða, þá hafi hún líka fengið far með öðrum en ákærði hafi einnig ekið henni heim. Vitnið bar að hún hefði orðið vör við miklar breytingar, aðrar en þroskabreytingar, á A á árunum 2002 til 2006. Hún kvaðst hafa tekið eftir því að A hafi átt erfitt með að treysta fólki. Áður hafi hún sungið opinberlega en hætt því. Þá hafi komið fram skapsveiflur sem áður hefðu ekki verið til staðar. Þá hafi hún orðið vör við mikla vanlíðan og vonleysi hjá A sem hafi týnt lífsgleðinni. Vanlíðan hennar hafi bæði verið andleg og líkamleg en engin svör hafi fengist við líkamlegu vanlíðaninni. Vitnið bar að A hafi ekki rætt við sig um sjálfsvígshugleiðingar, en hún hafi skrifað sögu í skólanum sem skólastjórinn hafi haft miklar áhyggjur af. Þessi saga hafi verið rituð á árunum 2002 til 2004. Vitnið kannaðist við að hafa fengið ákærða til að sinna bústörfum veturinn 2005 til 2006 og vorið 2006. Að sögn vitnisins sótti A fótboltaæfingar bæði í [...] og [...] en þegar æfingar voru [...], vikulega, hafi A gjarnan fengið far með ákærða en aðrir hafi farið í rútu. Vitnið bar að á þessum árum hafi A haldið dagbók. Vitnið J, bróðir A, bar fyrir dóminum að A hafi fyrst sagt honum frá þessu máli 14. ágúst á síðasta ári. Líðan hennar hafi þá verið slæm og hún hafi viljað tjá sig um málið við fjölskyldu sína en þá hafi hún ekki verið búin að segja móður sinni frá. A hafi verið mjög niðurdregin. Vitnið sagði að afleiðingar málsins hafi verið mjög miklar fyrir A sem hafi lokast af og átt erfitt með að vera í kringum fólk. Vitnið kvaðst hafa verið í miklum samskiptum við systur sína á árunum 2002 til 2006 og hann hafi tekið eftir miklum breytingum á henni. Breytingarnar hafi lýst sér í óskýranlegum skapsveiflum og þá hafi hún oft verið mjög niðurdregin og með óútskýrða verki. Henni hafi oft liðið illa án þess að nokkur vissi hvers vegna. Hann kvaðst hafa séð breytingar á henni frá því sem var fyrir árið 2002 en hún hafi þá verið opnari og haft gaman af að syngja en nú eigi hún erfitt með að vera fyrir framan fólk. Vitnið kvaðst hafa rætt breytingarnar við foreldra sína og A líka. Þau hafi velt því fyrir sér hvort hún væri að breytast í ungling en þeim hafi þótt breytingarnar meiri en eðlilegt gæti talist. Vitnið kvaðst hafa búið í Reykjavík á þessum árum en komið heim nokkrum sinnum á ári og verið í símasambandi við sitt fólk. Vitnið H er tvímenningur við A og sagði hún að þær frænkur hafi alla tíð verið vinkonur. Vitnið kvaðst ekki muna hvenær A sagði henni frá sambandinu við ákærða. Þó mundi hún eftir því að hafa verið í samkvæmi ásamt ákærða og fleirum í nóvember 2003 en þá hafi hún ekki litið hann þeim augum að hann hafi átt í einhverju sambandi við frænku hennar. Vitnið bar að það fyrsta sem A sagði henni frá var að þau hafi skipst á sms-skilaboðum og eitthvað væri í gangi en ekki útlistað það neitt nánar. Vitnið kvaðst ekki hafa átt von á að eitthvað fleira gerðist milli þeirra. Hvenær þetta var mundi hún ekki. Vitnið bar að A hafi sagt sér frá því að þetta hafi verið eftir að A kom heim frá [...]. Taldi vitnið að A hafi verið í 9. bekk á þessum tíma. Vitnið bar að A hafi lýst því fyrir sér að þau væru mikið skotin hvort í öðru. Af nánara sambandi milli þeirra hafi hún eingöngu lýst því að þau hefðu einu sinni sofið saman en þá hafi vitnið verið að spyrja um ýmislegt í sambandi við það. Að sögn vitnisins átti A í sambandi við stráka á þessum tíma en þau hafi ekki gengið. Nafngreindi vitnið pilt sem A var í sambandi við um vorið 2006. Eftir að því lauk hafi A og ákærði tekið aftur upp samband en vitnið sagði að sér hafi verið kunnugt um að ákærði og A hittust á þessum tíma. Vitnið kvað A hafa sagt sér frá því að þegar hún yrði 18 ára ætluðu þau að flytja saman suður. Vitnið sagði að ákærði hefði, eftir að sambandinu lauk, tjáð sér hvaða hug hann bæri til A en þá hafi hann sagt að hann hefði verið mjög ástfanginn af henni. Þá sagði hún að A hefði alla tíð verið bráðþroska. Vitnið E bar að um haustið 2003 hafi hún komið að rekstri félagsmiðstöðvar á [...] sem opin var einu sinni í viku. Hún hafi frá haustinu 2004 til vors 2006 verið með opinn stelpuhóp á [...] og þangað hafi stelpurnar komið og A þar á meðal. Hún hafi reynt að kanna hjá stelpunum hvort þær hefðu lent í sifjaspelli eða slíku. Hún kvaðst hafa orðið vör við að A, sem henni þótti andlega þroskuð eftir aldri, leið illa og reynt að fara ofan í það en hún hafi verið eins og lokuð bók. A hafi sótt mjög í tímana sem vitnið var með en hún hafi viljað tala um allt annað en að eitthvað væri að hjá sér. Ýmsar getgátur hafi verið uppi bæði í skólanum og víðar en félagsráðgjafi, sem var að störfum á [...] frá haustinu 2003 til vors 2004, hafi tekið eftir því hve gleði A minnkaði þennan vetur. Vitnið bar að getgátur um samband A og ákærða hafi byrjað um veturinn 2003. Að sögn vitnisins var hún einhvern tíma sumarið 2006 að spila víkingaspil ásamt syni sínum og A. Þetta spil megi kalla spáspil en það sé engu að síður hálfgert grín. Vitnið kvaðst hafa sagt eitthvað í þá veru við A að upp hefði komið spil sem segði að hún þyrfti að horfa vel í sína stöðu í dag og það sem hún hefði verið að fást við í fortíðinni en draugur fylgdi henni. Um leið hefði A farið að hágráta og hún hefði á þeirri stundu bara tekið utan um hana. Degi síðar hefði A sagt henni hvað hún hefði gengið í gegnum frá því að hún var í 7. bekk. Hún hafi sagt að þetta hefði byrjað þegar hún kom frá [...] haustið 2003. Hún hafi verið að vaska upp og þá hefði ákærði komið aftan að henni og byrjað að kyssa á henni hálsinn og út um allt. Hún hafi farið hratt yfir sögu en hún hafi lýst því að henni hafi þótt þetta bæði gott og vont. Þá bar vitnið að ákærði hefði ítrekað spurt A hvort hún vissi hversu alvarlegar afleiðingar það hefði ef hún segði frá. Stúlkan hafi hins vegar aldrei sagt að hún hefði verið hrifin af ákærða. Hún hafi aftur á móti lýst því að hún hafi verið andsnúin kynlífi þeirra. Vitnið bar að A hafi vel gert sér grein fyrir því að samband þeirra myndi hafa afleiðingar þegar það kæmist upp. Vitnið taldi að A ætti mjög erfitt í dag. Vitnið D kvaðst hafa hitt A fyrst í apríl 2006 og í framhaldi af því hafi þau orðið mjög góðir vinir. Vitnið bar að hann hafi, í byrjun sumars 2006, ásamt A og móður sinni, verið að spila víkingaspil heima hjá honum. Hún hafi dregið ákveðið spil sem átti að tákna fortíðina og þá hafi hún brostið í grát. Hann hafi seinna spurt hana hvers vegna hún hefði farið að gráta og þá hafi hún sagt að hún hefði lent í einhverju fyrir nokkru síðan. Hann hafi þá spurt hana nánar um það en hún hafi ekki viljað segja honum nafn þess sem átti hlut að máli en beðið hann um að giska og það hafi hann gert. Honum hafi þó ekki tekist að finna út þá hver ætti í hlut. Hann kvaðst ekki hafa viljað vita hvað hefði gerst á milli þeirra en hún hefði sagt frá því hvernig þetta kom til. A hafi greint honum frá einu tilviki þar sem hún var vakin um miðja nótt með kústskafti. Þá hafi hún greint frá einu tilviki þar sem hún var að vaska upp og þá hafi verið komið aftan að henni en hann mundi ekki nægilega vel til að greina frá atvikinu nánar. Vitnið bar að hann og A hafi verið kærustupar í skamman tíma sumarið 2006. Vitnið B var sambýliskona ákærða. Að sögn vitnisins var A mikið á hennar heimili en þangað hafi hún komið sem vinkona dóttur hennar. Vitnið kvaðst hafa hvatt dóttur sína til að vingast við A en hún hafi haft áhyggjur af A. Vitnið taldi að á árinu 2000 hafi dóttir hennar greint frá því að A hafi talað um að ganga í sjóinn og því hafi vitnið talið að eitthvað væri að hjá henni, hvort sem það væri þunglyndi eða eitthvað annað. Vitnið bar að A hafi verið mikið ein heima og því hafi hún komið oft með dóttur vitnisins á heimili hennar. Þar hafi þær lært saman og gert annað það sem vinkonur gera. Vitnið kvaðst hafa lagt sig fram um að kynnast A og þær hafi oft rætt um líðan hennar og fleira því tengt. Þótti vitninu sem A hefði tekið of mikið af verkjalyfjum, hún hafi farið til lækna vegna líkamlegra verkja en þeir hafi ekki fundið neitt að henni og þá hafi A sagt þá fífl og kjána. Vitnið sagði að ef stúlkan lenti í aðstæðum sem henni væru ekki í hag hafi hún einfaldlega orðið veik. Vitnið tók þó fram að A hafi oft átt betri stundir. Að sögn vitnisins átti A á margan hátt mjög bágt. Hún hafi verið mjög dómhörð í garð fólks og það hafi verið eitt af því sem þær ræddu. Þannig hafi A greint frá hlutum sem dóttir vitnisins gerði en með því hafi hún brotið trúnað við vinkonu sína. Að sögn vitnisins er A haldin athyglissýki á háu stigi en hún hafi kallað á athygli frá því að vitnið sá hana fyrst. Vitnið sagði að sig hafi fyrst grunað að eitthvert óeðlilegt samband væri á milli ákærða og A um vorið 2006 en fyrir þann tíma hafi hún ekki tekið eftir neinu óeðlilegu í samskiptum þeirra. Þá hafi hún og ákærði verið skilin en hún hafi séð að hann var ástfanginn. Vitnið kvaðst hafa tekið eftir því, eftir að ákærði flutti af heimili þeirra í febrúar 2006, að A hafi sýnt vitninu hortugheit og þess háttar í kennslustundum. Vitnið kannaðist við að C, dóttir hennar, hefði sagt henni frá bréfi sem A hafði skrifað en þetta bréf hafi hún ekki séð og hún mundi ekki innihald þess þannig að hún gæti rætt það. Þó hafi henni skilist að A væri hrifin af ákærða. Slík hrifning sé þó alls ekki óþekkt hjá nemendum en þá verði bara að taka á því. Vitnið greindi frá því að móðir A hafi í tvígang sagt við sig að stúlkunni liði betur eftir að hún fór að venja komur sínar til vitnisins. Vitnið kvaðst ekki geta svarað því hvort A hafi andlega verið bráðþroska en þó hafi hún verið það að sumu leyti. Vitnið greindi frá því að nafnlaust bréf hefði borist á afdrep kennara sem gekk út á það að hún ætti að líta sér nær þar sem hún væri að ala nöðru sér við brjóst en ætlunin væri að sundra hjónabandi hennar. Vitnið kvaðst hafa sýnt skólastjóra, yfirkennara og trúnaðarmanni bréfið. Í kjölfar þess hafi verið haldinn fundur með einum kennara, sem hún taldi líkur benda til að hefði skrifað bréfið, en sá kennari hafi ekki viðurkennt það. Vitnið kvaðst hafa velt því fyrir sér hvers vegna bréfið hefði verið skrifað en hún sagði að barátta hafi verið milli A og þessa kennara um athygli ákærða sem knattspyrnuþjálfara. Vitnið K kvaðst á stundum hafa verið á heimili ákærða meðan A var þar. Vitnið kvaðst þar ekki hafa tekið eftir neinu óeðlilegu í samskiptum ákærða og A. Henni hafi hins vegar þótt sem ákærði sinnti ekki starfi sínu í skólanum heldur verið mikið með A. Hann hafi t.d. aðstoðað A við tölvuvinnu meðan hann átti að vera að kenna sínum bekk. Að áliti vitnisins voru ákærði og A undir það síðasta einfaldlega par án þess þó að hún hafi séð snertingar milli þeirra og taldi vitnið samband þeirra ekki hafa verið á annan veginn frekar en hinn. Að sögn vitnisins kemur A ákaflega vel fyrir sjónir og er mjög dugleg. Þá kvað vitnið hana vera mjög ákveðna og að hún hefði gjarnan sitt fram og þeim hafi jafnvel lent saman út af því. Hélt vitnið að stúlkan hefði alla tíð fengið sínu framgengt og gert það sem hún vildi. Vitnið lýsti því að einhverju sinni í skólaferðalagi hefði C reiðst út í A vegna þess að hún taldi hana vera að gera það sama við Bjarka, sambýlismann vitnisins, og hún hefði gert við ákærða. Vitnið mundi eftir að hafa séð bréf þar sem B, systir vitnisins, var vöruð við A sem sögð var vera á höttunum eftir ákærða. Vitnið mundi ekki hvenær hún sá bréf þetta. Að sögn vitnisins kom C, fósturdóttir ákærða, einu sinni til hennar og lýsti því að henni þætti ákærði sýna A meiri áhuga en móður sinni. Vitnið lýsti því einnig að ákærði sýndi nemendum sínum meiri hlýju en konu sinni, þannig hafi hann t.d. nuddað axlir og strokið hár stúlkna sem hann kenndi en vitninu þótti það óeðlilegt. Vitnið L var í skóla með A á [...]. Vitnið bar að A hafi hringt til hennar í síðustu viku fyrir aðalmeðferð málsins og sagt henni að greina frá öllu því sem A hefði sagt henni. Þá sagði vitnið að A hefði sagt frá því að hún ætti von á að fá 3.000.000 króna vegna málsins. Vitnið bar að A hefði greint henni frá því nú í haust að hún hefði verið misnotuð. Vitnið kvað A ekki hafa svarað því þegar hún var spurð að því hvort hún hefði einhvern tíma sagt „nei“ og taldi vitnið það benda til þess að það hafi hún ekki gert. Þá kvaðst vitnið hafa spurt A að því hvort hún hefði gert eitthvað til að sýna að hún vildi þetta ekki og hafi hún heldur ekki svarað því. Taldi vitnið þetta vera vegna þess að A vildi ekki ljúga að henni. Vitnið bar að A hefði ekki nákvæmlega lýst því í hverju misnotkunin hefði verði fólgin. Vitnið bar að A hefði talað um það við aðra en hana að hún væri ástfangin af ákærða og þá hafi hún sagt við vitnið að ákærði væri ástfanginn af henni. Vitnið kvað A hafa lýst einu tilviki þar sem A var við vaskinn heima hjá ákærða. Hann hafi þá verið að koma úr sturtu með handklæði um sig miðjan og kysst hana á hálsinn. Á þessum tíma hafi þær verið í 8. bekk. Þessu hafi enginn trúað, enda augljóst að A var mjög ánægð með þetta. Hafi enda legið fyrir að hún hefði verið mjög hrifin af ákærða og nefndi hún dæmi í því sambandi. Vitnið kvaðst hafa spurt A að því hvort skilnaður ákærða og B væri henni að kenna en hún hafi neitað því og sagt að þau væru vinir. Vitnið sagði að A hefði sagt henni að hún ætlaði að hefna sín á ákærða og koma öllu málinu á hann. Vitnið bar að A væri mjög sjálfselsk og gerði allt sem henni hentaði. Vitnið M kvaðst hafa verið í grunnskóla með A. Að sögn vitnisins greindi A henni frá því, í gegnum samskiptaforritið msn, að hún ætti í ástarsambandi við ákærða og að þau væru að kyssast og snertast þegar enginn sæi til. Vitnið bar að hún hefði verið nálægt 10. bekk í grunnskóla þegar þetta var en hún kvaðst ekki hafa séð neitt þessu líkt á milli þeirra. Það gæti verið að þetta hafi verið árið 2004, hún kvaðst á þeim tíma sem þetta gerðist hafa verið í grunnskóla en hún hóf nám í framhaldsskóla 2005. Vitnið sagði að eitt sinn hefði komið fram hjá A að þau hafi fróað hvort öðru. Vitnið F bar að A hafi átt við hana samtal einhverju sinni fyrir nokkrum árum í sjoppunni á [...]. Þá hafi A sagt frá því að hún hefði verið að vaska upp á heimili ákærða er ákærði hefði komið aftan að henni og tekið utan um hana aftan frá en nánar hafi hún ekki lýst því. Vitnið kvaðst ekki hafa trúað A á þessum tíma og geri það ekki enn. Þá sagði vitnið að A hafi átt það til að skrökva og ýkja og þá um hversdagslega hluti sem engu máli skiptu. Vitnið kvaðst hafa verið nemandi ákærða en hún kannaðist ekki við að hann hefði verið að snerta nemendur sína. Að sögn vitnisins voru ákærði og A stundum í borðtennis í skólanum en henni þótt samband þeirra ekki óvenjulegt nema henni hafi þótt augnsamband þeirra á stundum óvenjulegt. Vitnið bar að í skólanum hafi allir verið að velta fyrir sér sambandi þeirra en um það hafi gengið kjaftasaga. Vitnið kvaðst hafa heyrt að upp úr sambandi ákærða og A hafi slitnað vegna þess að A vildi ekki greina foreldrum sínum frá því, en ákærði hafi viljað það. Þá kvaðst vitnið einnig hafa heyrt frá L, vinkonu sinni, að A hefði sagt L að hún ætlaði að láta samband þeirra líta eins illa út fyrir ákærða og hún gæti til að fólkið í bænum liti ekki á hana sem druslu. Vitnið kvaðst hafa haft samband við A síðastliðið ár en A hafi hringt í hana til að spyrjast fyrir um hvað hún segði fólki í bænum. Þá hafi A á spjallrásinni msn sagt við vitnið í síðustu viku að hún vonaði að vitnið lenti í því sama og hún. Vitnið G kvaðst hafa verið með A í skóla og bekk. Vitnið bar að fyrir löngu síðan hafi A sagt sér frá því að henni þætti skrítið að hún gæti haft tilfinningar til manns sem ætti börn og að hann hefði eitthvað verið að snerta hana. A hafi sagt að hún hafi staðið við vaskinn og verið að vaska upp og þá hafi ákærði tekið utan um hana eða eitthvað svoleiðis. Vitnið kvaðst ekki hafa trúað henni á þessum tíma vegna þess að þetta var kennarinn hennar og þá hafi A átt til að ýkja og segja ósatt. Vitnið mundi ekki hvenær þetta var en taldi að það gæti hafa verið þegar hún var 13 ára. Vitnið bar að þetta hafi verið í sjoppunni á [...] og F hafi verið þar viðstödd. Vitnið bar að hún hefði aldrei orðið vör við að eitthvað væri á milli ákærða og A en hún hafi heyrt kjaftasögur. Slíkar sögur hafi hún heyrt í langan tíma, þó þannig að þær hafi dottið niður en komið upp aftur þegar málið kom upp. Vitnið N bar að haustið 2003 hafi hún heyrt frá M að ákærði og A ættu í sambandi en þau hefðu verið að kyssast. Þetta hafi verið eftir að A kom frá [...]. Vitnið kvaðst reglulega hafa heyrt af sambandi ákærða og A og taldi vitnið að A hefði sagt fleiri en einni vinkonu sinni frá þessu. Vitnið kannaðist við að B hefði haustið 2004 sýnt henni bréf, án þess að hún fengi að sjá innihald þess, en þetta bréf hefði hún ekki skrifað þrátt fyrir ásakanir þar um. Vitninu var kunnugt um að bréfið innihélt ásakanir í garð A. Fundur hafi verið haldinn í skólanum vegna bréfs þessa og því haldið fram að hún hefði skrifað þetta bréf. Hún kvaðst á þessum fundi hafa lagt til að vikið yrði frá bréfinu og rannsakað hvort eitthvað væri til í þessum fullyrðingum. Það hafi hins vegar ekki verið gert og þótti vitninu óeðlilegt að málið var ekki kannað. Að sögn vitnisins var greinilegt að A var alveg heltekin af ákærða og það hafi ekki farið framhjá neinum en hún kvaðst þó ekki hafa séð neitt líkamlegt á milli þeirra. Vitnið kvaðst ekki geta séð að þetta hafi verið gagnkvæmt en hún hafi ekki séð ákærða koma fram við A öðruvísi en aðra. Vitnið sagði að margir hefðu fengið sms frá A þess efnis að hún ætlaði að fyrirfara sér og bar vitnið að margir hefðu fengið slík skilaboð frá henni ef eitthvað var ekki í lagi, en við þær aðstæður hefði hún gjarnan notað slíkt. Vitnið kvaðst aldrei hafa orðið vör við að A hefði ætlað sér að láta verða af þessu. Hún kvaðst muna eftir slíkum skilaboðum þegar A var í 6. eða 7. bekk. Vitnið O kvaðst hafa byrjað sem skólastjóri grunnskólans [...] haustið 2005 en áður hefði hann ekki starfað við skólann. Vitnið bar að í kjölfar eineltisfundar, sem haldinn var í mars 2006, hafi hann heyrt af þessu og þá hafi hann kallað ákærða til sín en hann hafi borið af sér allar sakir. Í framhaldi af þessu hafi hann rætt þetta mál við föður A en hann hafi þá ekki vitað neitt um þetta. Þá kvaðst hann hafa fengið vitneskju um að A hafi líka neitað að hafa átt í sambandi við ákærða. Vitnið kannaðist við að K hefði rætt þetta mál við sig í maí 2006. Vitnið taldi að haustið eftir hefði hann rætt þetta við ákærða en hann hafi hvorki játað né neitað. Vitnið Ólöf Ásta Farestveit kvaðst hafa hitt A alls 12 sinnum. Vitnið bar að líðan hennar væri mjög að breytast til batnaðar en í fyrstu hafi henni liðið illa og hún átt erfitt með að tala um málið. Taldi vitnið að A þyrfti áfram meðferð fram eftir vetri. Nú sé stúlkan að verða 17 ára og aukinn þroski muni hjálpa henni að takast á við sín mál. Vitnið bar að stúlkan kviði því að hitta þá sem tengdust ákærða. Þá komi fram líkamlegir verkir sem tengja megi kvíða, eins og verkir í maga og höfði. Vitnið kvaðst í fyrstu hafa rætt sjálfsvígshugsanir við A en þessar hugsanir komi ekki upp hjá henni í dag. Ákæru er skipt upp í fjóra tölusetta liði. Við úrlausn málsins þykir rétt að leysa fyrst úr fyrsta ákæruliðnum, sem tekur til áranna 2003 og 2004, en síðan hinum þremur sameiginlega. Ákærði hefur allt frá upphafi neitað sök varðandi fyrsta lið ákærunnar. Framburður hans fyrir dóminum og hjá lögreglu hefur verið staðfastur. Hjá lögreglu lýsti ákærði daðri, síðar kossum og faðmlögum á árunum 2003 og 2004 en hefur neitað því að kynferðislegt samband hafi verið milli sín og stúlkunnar fyrr en árið 2005. Þá hefur ákærði ekki reynt að fegra sinn hlut varðandi aðra liði ákærunnar. Í raun hefur ekkert komið fram í málinu sem er til þess fallið að draga úr trúverðugleika framburðar ákærða. Ákærði bar fyrir dóminum að hann hefði vissulega snert A á þeim tíma sem fyrsti liður ákærunnar tekur til en það hafi ekki verið gert í kynferðislegum tilgangi. Að framan er gerð grein fyrir framburði vitna fyrir dóminum. Þegar framburður A er skoðaður lýsir hún í raun bara einu tilviki þar sem ákærði setti hönd á mjaðmir hennar eða rass og kyssti hana á kinnina en þetta á að hafa gerst við vask á heimili ákærða í lok árs 2003. Öðrum beinum tilvikum lýsir hún ekki. Þá er gegnumgangandi í framburði hennar að hún á mjög erfitt með að átta sig á því hvenær atvik í þessa veru áttu sér stað. Þetta er ekki endilega til þess fallið að draga úr trúverðugleika framburðar hennar en verður til þess að vafi er um tímasetningar og þann vafa verður að skýra ákærða í hag. Vinkonur A, sem hún sagði frá atvikinu við vaskinn, komu fyrir dóminn og mundu eftir því að hún skýrði þeim frá því og var þeirra lýsing í samræmi við lýsingu A. Þær lögðu hins vegar ekki trúnað á frásögn hennar. Önnur vitni virtust einnig eingöngu hafa heyrt af þessu eina tilfelli. Þegar horft er til þess hvernig A lýsti atvikinu við vaskinn, en hún sagði að ákærði hefði sett hönd á rass eða mjaðmir hennar og kysst hana á kinnina, verður ekki gegn staðfastri neitun ákærða talið að slík háttsemi hafi verið af kynferðislegum toga þótt A hafi upplifað það svo. Fyrir liggur að A hélt dagbók á þessum tíma. Hún hefur borið að hún hafi skráð í dagbókina þegar eitthvað gerðist á milli hennar og ákærða, þó þannig að aðrir en hún gátu ekki skilið það sem þar var ritað um samskipti þeirra. Þessi dagbók, eða dagbækur, voru til þegar rannsókn máls þessa hófst. Eftir þeim var hins vegar ekki kallað en yfirferð yfir þær, þar sem A hefði getað skýrt út það sem þar var ritað, hefði getað varpað ljósi á atvik sem hugsanlega gerðust á þeim árum sem fyrsti liður ákærunnar tekur til. Þegar horft er til þess sem að framan er rakið verður ákærði sýknaður af þeirri háttsemi sem lýst er í fyrsta tölulið ákæru. Varðandi aðra liði ákærunnar liggur fyrir að ákærði hefur skýlaust játað háttsemi þá sem þar greinir. Hann hefur þó gert athugasemdir við þriðja lið ákærunnar en hann kveðst ekki hafa látið A sjúga á sér getnaðarliminn heldur hafi það verið hluti af samræði þeirra og því hluti af fjórða töluliðnum. Ekkert hefur komið fram í málinu sem bendir til þess að þetta hafi verið sérstakt tilvik heldur hafi það verið hluti samræðis sem fram fór á heimili A og hefði því verið eðlilegra að fella það undir fjórða tölulið ákærunnar. Ekkert hefur heldur komið fram sem bendir til þess að þetta tilvik hafi verið gegn vilja A fremur en önnur tilvik sem lýst er í ákæruliðum tvö til fjögur. Þá er að framan rakin lýsing ákærða á atvikum er varða annan lið ákærunnar en hann bar fyrir dóminum að hann hafi oftar snert A utan klæða en innan. Að framkominni skýlausri játningu ákærða, sem er í samræmi við önnur gögn málsins, telst sannað að hann hafi framið háttsemi þá sem lýst er í ákæruliðum tvö til fjögur. Fyrir liggur að A varð 14 ára 7. desember 2004. Á þeim tíma sem annar til fjórði liður ákærunnar tekur til var refsilaust að hafa samræði eða önnur kynferðismök við einstakling sem orðinn var 14 ára en með lögum nr. 61/2007 var þessi aldur hækkaður um eitt ár. Eftir stendur þá hvort háttsemi ákærða var refsiverð vegna þess að hann var kennari A og honum hafi þar með verið trúað fyrir henni til kennslu eins og greinir í 1. mgr. 201. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Ákvæði 1. mgr. 201. gr. almennra hegningarlaga, sem við á í þessu máli, hefur að efni til verið óbreytt frá því að hegningarlög voru sett árið 1869 en hefur sætt endurskoðun nokkrum sinnum, síðast á þessu ári, en alltaf verið látið standa óbreytt. Þegar ákvæðið var sett í upphafi voru aðrar aðstæður í þjóðfélaginu og kennsluhættir allt aðrir en í dag. Í þá daga var algengt að börn væru send til náms og þá dvöldu þau um tíma hjá kennara sínum. Við lestur nefndrar 1. mgr. 201. gr. má gera ráð fyrir að börn og ungmenni sem hún á að vernda búi eða dvelji langdvölum á heimili þess sem brotlegur getur gerst við ákvæði greinarinnar. Í greinargerð með lögum nr. 20/1992, sem breyttu 1. mgr. 201 gr. hegningarlaga, en þá var bætt inn í greinina stjúpbarni og sambúðarbarni, segir m.a. svo: „Áhersla er hér lögð á það að vernda heimilið og fjölskyldulíf fyrir háttsemi sem er til þess fallin að raska fjölskylduböndum og særa trúnað og traust barna á sameiginlegu heimili.“ Þetta orðalag í greinargerðinni verður að skoða í því ljósi, að verið var að skilgreina nánar umfang ákvæðisins, þannig að það tæki tvímælalaust til stjúpbarna og sambúðarbarna, en ekki var verið að fjalla sérstaklega um eða raska gildandi rétti um þá aðstöðu ef manni hafði verið trúað fyrir barni til kennslu eða uppeldis. Til þess verður einnig að líta að það er ekki skilyrði samkvæmt ákvæðinu að brotaþoli og hinn brotlegi dvelji á sama heimili, hvernig sem tengslum þeirra er háttað. Samkvæmt 1. mgr. 1. gr. laga nr. 66/1995, sbr. 1. gr. laga nr. 98/2006, er öllum á aldrinum 6 til 16 ára skylt að sækja grunnskóla, nema sérstök undanþága sé veitt. Samkvæmt 2. gr. sömu laga er það hlutverk grunnskólans, í samvinnu við heimilin, að búa nemendur undir líf og starf í lýðræðisþjóðfélagi sem er í sífelldri þróun. Starfshættir skólans skulu því mótast af umburðarlyndi, kristilegu siðgæði og lýðræðislegu samstarfi. Skólinn skal temja nemendum víðsýni og efla skilning þeirra á kjörum fólks og umhverfi, á íslensku þjóðfélagi, sögu þess og sérkennum og á skyldum einstaklingsins við samfélagið. Af þessu leiðir að foreldrum stúlkunnar var að lögum skylt að trúa grunnskóla, og þar með ákærða sem kennara, fyrir stúlkunni, bæði til kennslu og uppeldis ef litið er til efnis 2. gr. laga nr. 66/1995. Samkvæmt þessu var ákærða sem kennara við grunnskólann trúað fyrir stúlkunni til kennslu og þess uppeldis sem grunnskólum er falið að lögum. Með því að hafa kynferðismök við stúlkuna, eins og nánar er rakið í öðrum til fjórða lið ákæru og talið er sannað eins og greint er hér að framan, braut hann því gegn ákvæði 1. mgr. 201. gr. laga nr. 19/1940 með síðari breytingum sem raktar eru í ákæru, sbr. nú 10. gr. laga nr. 61/2007, sem leggur refsingu við því ef maður hefur samræði eða önnur kynferðismök við barn eða ungmenni sem honum hefur verið trúað fyrir til kennslu eða uppeldis. Varðar þetta fangelsi allt að 12 árum ef barn er yngra en 16 ára. Hefur ákærði unnið sér til refsingar samkvæmt þessu ákvæði og breytir þar engu að fyrir liggur að stúlkan felldi hug til hans og var fús til að hafa við hann kynferðislegt samneyti. Ákærði hefur hreinan sakaferil. Með því að taka upp kynferðislegt samband við nemanda sinn, sem varði í langan tíma, framdi hann alvarlegt trúnaðarbrot, sem þung refsing liggur við að lögum. Með tilliti til þess verður refsing hans ákveðin fangelsi í 15 mánuði. Ákærða verður virt til mikilla málsbóta að gagnkvæmt ástarsamband var á milli hans og stúlkunnar og lýsti hann því að fyrir sitt leyti hefði hann viljað halda því áfram og gera það opinbert. Þykir því eins og hér stendur á mega skilorðsbinda refsinguna að fullu eins og nánar greinir í dómsorði. Í málinu gerir skipaður réttargæslumaður stúlkunnar, Lilja Jónasdóttir hrl., bótakröfu fyrir hennar hönd. Er krafist miskabóta að fjárhæð 3.000.000 króna og 300.000 króna vegna lögmannsþóknunar og virðisaukaskatts á hana, samtals 3.373.500 króna, auk vaxta og dráttarvaxta. Hér að framan er rakinn framburður Ólafar Ástu Farestveit um viðtöl sín við stúlkuna og efni þeirra. Þá liggur frammi í málinu greinargerð Ólafar Ástu um hið sama. Ljóst er að samband stúlkunnar og ákærða hefur haft áhrif á tilfinningalega líðan hennar og valdið henni félagslegum erfiðleikum. Þykir ákærði vera bótaskyldur gagnvart stúlkunni samkvæmt b-lið 26. gr. laga nr. 50/1993, sbr. 13. gr. laga nr. 37/1999. Þykja bætur hæfilega ákveðnar 500.000 krónur. Er fjárhæðin ákveðin án vaxta miðað við það tímamark er bótakrafa var kynnt ákærða, með heimild í 2. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001, en ber dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá 8. júlí 2007 en þann dag var mánuður liðinn frá því að ákærða var kynnt bótakrafan. Ekki verða dæmdar sérstakar bætur vegna lögmannsþóknunar, enda bótakrafa höfð uppi af skipuðum réttargæslumanni brotaþola. Samkvæmt yfirliti rannsóknara er áfallinn sakarkostnaður við rannsókn málsins 165.400 krónur en sá kostnaður er vegna réttargæslumanns. Vegna aðalmeðferðar málsins var kostnaður vegna vitna samtals 179.838 krónur. Málsvarnarlaun Brynjars Níelssonar hæstaréttarlögmanns eru hluti sakarkostnaðar og þykja hæfilega ákveðin 560.250 að meðtöldum virðisaukaskatti. Þóknun Lilju Jónasdóttur hæstaréttarlögmanns, sem var réttargæslumaður brotaþola, þykir hæfilega ákveðin 311.250 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti og telst þóknunin til sakarkostnaðar en áður hefur verið greitt úr ríkissjóði 165.400 krónur. Útlagður kostnaður réttargæslumanns, 45.560 krónur, telst einnig til sakarkostnaðar í málinu. Við ákvörðun málsvarnarlauna og þóknunar réttargæslumanns hefur verið tekið tillit til þess tíma sem fór í ferðalög við aðalmeðferð málsins. Samtals nemur sakarkostnaður því 1.096.898 krónum. Eftir framangreindum málsúrslitum þykir rétt að kostnaður vegna vitnaleiðslu við aðalmeðferð málsins greiðist úr ríkissjóði. Ákærði verður dæmdur til að greiða annan sakarkostnað að tveimur þriðju hlutum en þriðjungur greiðist úr ríkissjóði. Dóm þennan kveða upp Halldór Halldórsson dómstjóri og meðdómendurnir Erlingur Sigtryggsson og Greta Baldursdóttir héraðsdómarar. Hefur dómsuppsaga dregist nokkuð vegna anna dómenda við önnur embættisstörf. Sakflytjendur lýstu því yfir að þeir teldu ekki þörf á endurflutningi vegna tafar sem varð á uppsögu dómsins. DÓMSORÐ Ákærði, Andri Már Jóhannsson, sæti fangelsi í 15 mánuði en fullnustu refsingarinnar er frestað og skal hún niður falla að liðnum tveimur árum frá birtingu dómsins að telja, enda haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Ákærði greiði 611.373 krónur í sakarkostnað, þar með taldir tveir þriðju hlutar málsvarnarlauna Brynjars Níelssonar hæstaréttarlögmanns, sem ákveðast í heild 560.250 krónur, og tveir þriðju hlutar 311.250 króna þóknunar réttargæslumanns, Lilju Jónasdóttur hæstaréttarlögmanns. Að öðru leyti greiðist sakarkostnaður úr ríkissjóði. Ákærði greiði A 500.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 8. júlí 2007 til greiðsludags.
|
Mál nr. 532/2005
|
Fjárdráttur Opinberir starfsmenn Skilorð
|
I var ákærður fyrir fjárdrátt í opinberu starfi með því að hafa sem framkvæmdastjóri Fjórðungssambands Vestfirðinga dregið sér samtals rúmlega 17 milljónir króna af bankareikningi sambandsins. I viðurkenndi fjárdráttarbrot en mótmælti því að hafa verið í opinberu starfi. Fallist var á þá niðurstöðu héraðsdóms að I hefði í fyrrnefndu starfi sínu verið opinber starfsmaður, meðal annars með vísan til 86. gr. sveitarstjórnarlaga. Þótti refsing hans hæfilega ákveðin 12 mánaða fangelsi. Þar af voru níu mánuðir skilorðsbundnir, en I hafði játað brot sitt og bætt það tjón er af hlaust, auk þess sem hann hafði ekki áður gerst sekur um refsiverða háttsemi.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Ríkissaksóknari skaut máli þessu til Hæstaréttar 1. desember 2005. Hann krefst þess að niðurstaða héraðsdóms um sakfellingu ákærða verði staðfest en refsing hans þyngd. Ákærði krefst þess aðallega að refsiákvörðun héraðsdóms verði staðfest, en til vara að refsing verði milduð og hún skilorðsbundin. Með hinum áfrýjaða dómi var ákærði fundinn sekur um brot gegn 1. mgr. 247. gr., sbr. 138. gr., almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með því að hafa sem framkvæmdastjóri Fjórðungssambands Vestfirðinga á tímabilinu frá 8. janúar 2002 til og með 17. september 2003 dregið sér í 135 tilvikum samtals 17.189.294 krónur af bankareikningi Fjórðungssambandsins. Samkvæmt 86. gr. sveitarstjórnarlaga nr. 45/1998 geta sveitarfélög stofnað til staðbundinna landshlutasamtaka sveitarfélaga er vinni að hagsmunamálum íbúa í hverjum landshluta. Fjórðungssamband Vestfirðinga er slík landshlutasamtök. Að þessu gættu verður fallist á það með vísan til forsendna héraðsdóms að ákærði hafi í starfi sínu sem framkvæmdastjóri Fjórðungssambandsins talist opinber starfsmaður í skilningi 138. gr. og 141. gr. a. laga nr. 19/1940, sbr. 6. gr. laga nr. 54/2003. Með vísan til forsendna héraðsdóms og þess að brot ákærða var stórfellt þar sem hann dró sér samtals rúmlega 17 milljónir króna í 135 tilvikum á greindu tímabili þykir refsing hans hæfilega ákveðin fangelsi í 12 mánuði. Ákærði hefur játað brot sitt, hann hefur að fullu bætt það tjón er af hlaust og ekki áður gerst sekur um refsiverða háttsemi. Að þessu virtu verður hluti refsingar hans bundinn skilorði, svo sem nánar greinir í dómsorði. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað verður staðfest. Ákærði verður dæmdur til að greiða allan sakarkostnað málsins fyrir Hæstarétti samkvæmt yfirliti ríkissaksóknara og ákvörðun Hæstaréttar um málsvarnarlaun sem ákveðin verða að meðtöldum virðisaukaskatti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Ákærði, Ingimar Halldórsson, sæti fangelsi í 12 mánuði, en fresta skal fullnustu 9 mánaða af þeirri refsivist og sá hluti hennar falla niður að liðnum tveimur árum frá uppsögu þessa dóms ef ákærði heldur almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr 4. gr. laga nr. 22/1955. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað skal vera óraskað. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, samtals 273.452 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Björns Jóhannessonar héraðsdómslögmanns, 249.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Vestfjarða 13. október 2005. Mál þetta, sem var dómtekið 11. þessa mánaðar, höfðaði ríkissaksóknari 22. júlí sl. gegn Ingimar Halldórssyni, f. 1. apríl 1949, Sunnuholti 4, Ísafirði, „fyrir fjárdrátt í opinberu starfi; með því að hafa sem framkvæmdastjóri Fjórðungssambands Vestfirðinga, Árnagötu 2-4, Ísafirði, á tímabilinu frá 8. janúar 2002 til og með 17. september 2003, dregið sér kr. 17.189.294 af bankareikningi númer 0556-26-10849 í eigu Fjórðungssambandsins, sem hér greinir: a) Ákærði millifærði í 106 skipti samtals kr. 16.020.675 af reikningnum yfir á eigin reikning og reikninga í eigu annarra en Fjórðungssambandsins og nýtti í eigin þágu. b) Ákærði lét í 29 tilvikum greiða vörur og þjónustu til eigin nota með fjármunum af reikningnum, samtals kr. 1.168.619. Telst þetta varða við 1. mgr. 247. gr., sbr. 138. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar.“ Ákærði kannast við að hafa framið fjárdráttarbrot sem honum eru gefin að sök, en mótmælir því að hafa verið í opinberu starfi. Hann krefst þess að sér verði dæmd vægasta refsing sem lög heimila og að hún verði bundin skilorði. Í ákæru er ekki sundurliðað hvenær og hvernig ákærði tók í einstökum tilvikum fé af bankareikningi Fjórðungssambands Vestfirðinga, hvaða fjárhæð hann tók hverju sinni og hvert féð rann í hverju tilviki. Þá er endurgreiðslna ákærða að engu getið í ákæru. Eins og málið liggur fyrir verður þó ekki talið að vörnum ákærða hafi verið áfátt af þessum sökum. Ákærði færði fjárhæðir sem hann tók á greindu tímabili sér til skuldar á viðskiptareikning í bókhaldi Fjórðungssambands Vestfirðinga. Á sama tímabili endurgreiddi hann sambandinu féð að verulegu leyti með mörgum greiðslum, sem hann færði á sama reikning. Samkvæmt framlögðum yfirlitum um færslur á þennan reikning varð skuld ákærða á honum hæst rúmar fimm milljónir króna. Upplýst var af hálfu sækjanda við meðferð málsins að ákærði hafi endurgreitt féð að fullu. Með játningu ákærða og rannsóknargögnum lögreglu er nægilega sannað að hann hafi dregið sér fé eins og honum er gefið að sök í ákæru. Varðar sú háttsemi við 1. mgr. 247. gr. almennra hegningarlaga. Samkvæmt lögum Fjórðungssambands Vestfirðinga, sem voru samþykkt á 41. fjórðungsþingi árið 1996, starfar sambandið á Vestfjörðum frá Brekkuá að vestan til Hrútafjarðarár að austan. Markmið þess eru að vinna að hagsmunum sveitarfélaganna og kjördæmisins alls, efla samvinnu sveitarfélaga, kynningu sveitarstjórnarmanna og vinna að verkefnum sem aðildarsveitarfélög og löggjafinn kunna að fela því, til styrkingar byggðar og mannlífs í kjördæminu, atvinnu-, félags- og menningarlega. Sveitarstjórnir kjósa fulltrúa á fjórðungsþing eftir nánar greindum reglum. Þingið ákveður árstillag sveitarfélaganna til sambandsins, sem þeim ber að greiða á nánar tilteknum gjalddögum. Greiðist kostnaður við stjórn sambandsins, fundarhöld, ferðalög stjórnar og annar sameiginlegur kostnaður úr sameiginlegum sjóði. Samkvæmt ráðningarsamningi ákærða var hann ráðinn framkvæmdastjóri sambandsins frá og með 1. janúar 2001. Skyldi hann starfa með stjórn þess að framgangi mála sem ákveðin væru af stjórn og fjórðungsþingum og til féllu hverju sinni. Þá skyldi hann sjá um rekstur skrifstofu þess, innheimtu gjalda og bókhald. Um laun og önnur kjaraákvæði skyldi fara eftir kjarasamningi Bandalags starfsmanna ríkis og bæja og ríkisins eins og hann væri hverju sinni. Tekið er fram í launa- og kjaraákvæði samningsins að að öðru leyti en að ofan greindi skyldu gilda þau lög og reglur er varði ríkisstarfsmenn eins og þau væru hverju sinni. Í erindisbréfi fyrir framkvæmdastjóra Fjórðungssambands Vestfirðinga sem vísað er til í framangreindum ráðningarsamningi er auk annars tekið fram að framkvæmdastjóri fari með prókúru sambandsins, sjái um bréfaskriftir fyrir það og dagleg fjármál. Þá er tekið fram að hann skuli hafa umsjón með störfum þeirra sem starfi á vegum sambandsins samkvæmt ákvörðun stjórnar og fjórðungsþings, beri ábyrgð á störfum annarra starfsmanna gagnvart stjórn sambandsins og annist launagreiðslur til þeirra. Einnig kemur fram í erindisbréfinu að hann skuli taka þátt í samstarfi framkvæmdastjóra annarra landshlutasamtaka sveitarfélaga, sitja sameiginlega fundi þeirra, taka þátt í undirbúningi mála fyrir fundi þeirra og túlka þar sjónarmið fjórðungssambands Vestfirðinga. Ákærði lét af framangreindu starfi að eigin ósk 2. september 2003. Þremur dögum seinna greiddi hann sambandinu 1.700.000 krónur til að jafna viðskiptareikning sinn, sem endurskoðandi taldi standa í 1.657.872 krónum með fyrirvara um að bókhald ársins 2003 hefði ekki verið fært. Samkvæmt framansögðu var ákærði framkvæmdastjóri landshlutasamtaka sveitarfélaga á Vestfjörðum, sem eru kostuð af opinberu fé, fór með prókúru þeirra, sá um bréfaskriftir þeirra og dagleg fjármál, bar ábyrgð á störfum annarra starfsmanna gagnvart stjórn samtakanna og kom fram út á við fyrir þeirra hönd. Var hann þannig í stöðu til að ráðstafa eða hafa áhrif á ráðstöfun opinberra hagsmuna. Verður ekki litið öðruvísi á en að hann hafi verið opinber starfsmaður í skilningi 138. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 141. gr. a sömu laga, sbr. 6. gr. laga nr. 54/2003. Ber því að beita refsiþyngingarákvæði nefndrar 138. greinar almennra hegningarlaga. Ákærði hefur ekki sætt refsingum. Auk þess sem gera verður honum þyngri refsingu en ella vegna þess að hann framdi brot sitt í opinberu starfi, verður að líta til þess hve hann dró sér mikið fé samtals á því tímabili sem ákæran greinir. Á hinn bóginn verður litið til þess að ákærði gerði enga tilraun til að leyna fjárdrættinum, sem virðist hafa verið auðséður í bókhaldi sambandsins og kom í ljós við endurskoðun reikninga þess. Ákærði hefur játað brot sitt hreinskilnislega og lét af starfi vegna þess. Þá verður litið til þess að ákærði endurgreiddi féð að verulegu leyti á sama tímabili og ákæra greinir og hefur endurgreitt það allt. Refsing hans ákveðst með tilliti til þessa fangelsi í tíu mánuði, sem þykir mega skilorðsbinda að fullu eins og nánar greinir í dómsorði, þegar litið er til sakaferils ákærða og þess að hann hefur endurgreitt féð. Ákærði verður dæmdur til að greiða málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Björns Jóhannessonar hdl., sem ákveðast 160.000 krónur að virðisaukaskatti meðtöldum. Dóm þennan kveður upp Erlingur Sigtryggsson dómstjóri. Dómsorð: Ákærði, Ingimar Halldórsson, sæti fangelsi í tíu mánuði, en fresta skal fullnustu refsingarinnar og hún falla niður að liðnum þremur árum frá uppsögu þessa dóms að telja, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Ákærði greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Björns Jóhannessonar hdl., 160.000 krónur.
|
Mál nr. 37/2022
|
Skuldamál Neytendalán Samningur Skuldabréf Ógilding samnings EES-samningurinn Málsástæða
|
Í málinu var deilt um heimild Í til að krefja Ó og M um þóknun við uppgreiðslu á húsnæðisláni sem þau höfðu tekið í júlí 2008 hjá Í. Ágreiningurinn laut einkum að afleiðingum þess að í skilmálum lánssamnings aðila skorti ákvæði um útreikning þóknunarinnar þrátt fyrir lagaskyldu þar um og hvort Ó og M ættu af þeirri ástæðu rétt á endurgreiðslu hennar. Í dómi Hæstaréttar kom fram að uppgreiðslugjaldinu yrði ekki jafnað til vaxta eða annars lántökukostnaðar sem lánveitanda var skylt að veita neytanda upplýsingar um þegar lán var veitt í skilningi 1. mgr. 14. gr. laga nr. 121/1994. Fengi krafa Ó og M um endurgreiðslu þóknunar vegna uppgreiðslu því ekki stoð í ákvæðinu eða meginreglu þess. Þá kom fram í dóminum að við heildarmat á efni veðbréfsins, stöðu aðila, atvika við samningsgerðina og atvika sem síðar komu til yrði ekki fallist á með Ó og M að það teldist ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju að Í bæri fyrir sig skilmála veðbréfsins um uppgreiðsluþóknun. Því væru ekki efni til að víkja 5. tölulið skilmála veðbréfsins og samkomulagi aðila um greiðslu uppgreiðsluþóknunar til hliðar á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936. Var staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms um sýknu Í af kröfu Ó og M um endurgreiðslu uppgreiðsluþóknunar að öllu leyti eða að hluta og um málskostnað.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Benedikt Bogason, Björg Thorarensen, Ingveldur Einarsdóttir, Karl Axelsson og Sigurður Tómas Magnússon.2. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 16. júní 2022. Þau krefjast þess að stefnda verði gert að greiða þeim 2.744.856 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 4. desember 2019 til greiðsludags. Þá krefjast þau málskostnaðar úr hendi stefnda á öllum dómstigum.3. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.Ágreiningsefni4. Í málinu er deilt um heimild stefnda til að krefja áfrýjendur um þóknun við uppgreiðslu á húsnæðisláni í nóvember 2019 en lánið tóku þau hjá stefnda í júlí 2008. Ágreiningurinn lýtur einkum að afleiðingum þess að í skilmálum lánssamnings aðila skorti ákvæði um útreikning þóknunarinnar þrátt fyrir lagaskyldu þar um og hvort áfrýjendur eigi af þeirri ástæðu rétt á endurgreiðslu hennar.5. Með héraðsdómi 22. september 2021 var stefndi sýknaður af kröfu áfrýjenda og var sú niðurstaða staðfest með hinum áfrýjaða dómi Landsréttar 8. apríl 2022.6. Áfrýjunarleyfi í málinu var veitt 16. júní 2022, með ákvörðun Hæstaréttar nr. 2022-72, á þeim grunni að dómur í því gæti haft fordæmisgildi.Málsatvik7. Áfrýjendur tóku lán hjá stefnda, sem þá hét Íbúðalánasjóður, 1. júlí 2008 með útgáfu ÍLS-veðbréfs að fjárhæð 20.000.000 króna. Í fyrirsögn veðbréfsins kom fram að það væri án heimildar til uppgreiðslu eða aukaafborgana nema gegn sérstakri þóknun. Um var að ræða jafngreiðslulán, verðtryggt samkvæmt vísitölu neysluverðs. Skuldin var tryggð með 1. veðrétti í fasteigninni Norðurbakka 25C í Hafnarfirði og bar fasta 5,05% ársvexti.8. Í 5. tölulið skilmála veðbréfsins kom fram að skuldari afsalaði sér með undirritun sinni heimild til að greiða aukaafborganir af „skuldabréfum sínum“ eða endurgreiða skuldina að fullu fyrir gjalddaga nema gegn sérstakri þóknun. Á hinn bóginn kom hvorki fram í skilmálunum hvernig uppgreiðslugjaldið skyldi reiknað út né hvenær slíkur kostnaður félli á.9. Áfrýjendur greiddu afborganir af láninu án athugasemda frá útgáfu veðbréfsins og allt fram til þess að þau greiddu það upp 5. nóvember 2019. Við uppgreiðsluna krafði stefndi þau um sérstaka þóknun á grundvelli 7. gr. reglugerðar nr. 1016/2005 um gjaldskrá Íbúðalánasjóðs, sbr. 4. mgr. 15. gr. þágildandi reglugerðar nr. 522/2004 um ÍLS-veðbréf og íbúðabréf. Þegar áfrýjendur greiddu upp lánið voru vextir nýrra lána hjá áfrýjanda 4,2% eða 0,85% lægri en vextir af láni þeirra. Samkvæmt því krafði stefndi áfrýjendur um uppgreiðslugjald að fjárhæð 2.744.856 krónur sem nam 10,06% af eftirstöðvum lánsins. Við uppgreiðsluna gerðu áfrýjendur fyrirvara um réttmæti gjaldsins.0. Áfrýjendur höfðuðu mál þetta 21. apríl 2020. Með héraðsdómi 17. desember sama ár var fallist á kröfu þeirra um endurgreiðslu á uppgreiðslugjaldinu. Stefndi fékk leyfi til að áfrýja dóminum beint til Hæstaréttar. Með dómi réttarins 27. maí 2021 í máli nr. 4/2021 var héraðsdómurinn ómerktur vegna ýmissa ágalla og málinu vísað heim í hérað til löglegrar málsmeðferðar og dómsálagningar á ný. Sama dag var í Hæstarétti kveðinn upp dómur í samkynja máli nr. 3/2021 þar sem stefndi var sýknaður af kröfu annars lántakanda um endurgreiðslu uppgreiðslugjalds.Löggjöf1. Við gildistöku laga nr. 137/2019 um Húsnæðis- og mannvirkjastofnun 31. desember 2019 var nafni Íbúðalánasjóðs breytt í ÍL-sjóð, sbr. 4. mgr. 18. gr. laganna. Samhliða átti sér stað breyting á starfssviði sjóðsins.2. Þegar áfrýjendur tóku lánið starfaði Íbúðalánasjóður á grundvelli þágildandi laga um húsnæðismál nr. 44/1998 eins og þeim hafði verið breytt meðal annars með lögum nr. 57/2004, 120/2004 og 137/2005.3. Með lögum nr. 120/2004, sem tóku gildi 2. desember 2004, var 3. mgr. bætt við 23. gr. laga nr. 44/1998. Samkvæmt ákvæðinu var Íbúðalánasjóði heimilt að bjóða lántakendum ÍLS-veðbréfa að afsala sér rétti til þess að greiða upp lán án þóknunar gegn lægri vöxtum. Ef til uppgreiðslu kæmi mætti slík þóknun á hinn bóginn ekki vera hærri fjárhæð en sem næmi kostnaði Íbúðalánasjóðs vegna uppgreiðslu viðkomandi láns.4. Með reglugerð nr. 1017/2005, sem sett var með heimild í 3. mgr. 23. gr. og 29. gr. laga nr. 44/1998 og tók gildi 21. nóvember 2005, var tveimur nýjum málsgreinum bætt við 15. gr. reglugerðar nr. 522/2004 og urðu þær 3. og 4. málsgrein. Samkvæmt 3. mgr. 15. gr. var Íbúðalánasjóði heimilt að bjóða þeim lán með lægra vaxtaálagi sem undirrituðu yfirlýsingu um að þeir afsöluðu sér heimild til að greiða aukaafborganir af skuldabréfum sínum eða endurgreiða skuld að fullu fyrir gjalddaga láns. Væri vaxtaálagið þá lægra sem næmi þeim hluta þess sem ætlað var að mæta vaxtaáhættu sjóðsins. Í 4. mgr. 15. gr. var tekið fram að lántaki sem tekið hefði lán með lægra vaxtaálagi og óskaði eftir því að greiða af því aukaafborganir eða greiða skuldabréfið upp að fullu fyrir lok lánstímans skyldi greiða sérstaka þóknun til Íbúðalánasjóðs samkvæmt gjaldskrá sjóðsins. Þá var einnig bætt við 2. mgr. 3. gr. reglugerðar nr. 522/2004 heimild þess efnis að sjóðurinn gæti að fenginni ákvörðun ráðherra, samkvæmt 3. mgr. 23. gr. laga nr. 44/1998, boðið þeim lántakendum sem undirrituðu yfirlýsingu um að þeir afsöluðu sér heimild til að greiða aukaafborganir af skuldabréfum sínum eða endurgreiða skuldina að fullu fyrir gjalddaga, sbr. 1. mgr. 15. gr. laganna, lægra vaxtaálag sem næmi allt að þeim hluta álagsins sem ætlað var að mæta vaxtaáhættu sjóðsins.5. Samhliða framangreindri reglugerð var sett reglugerð nr. 1016/2005 um gjaldskrá Íbúðalánasjóðs. Í 7. gr. hennar segir að þóknun vegna uppgreiðslu lána og aukaafborgana reiknist af mismun á vaxtastigi láns sem greitt er og markaðsvöxtum sambærilegra nýrra lána hjá Íbúðalánasjóði ef þeir eru lægri, miðað við uppreiknaðar eftirstöðvar lánsins, núvirt frá uppgreiðsludegi til lokagjalddaga eða miðað við innborgaða fjárhæð ef um aukaafborgun væri að ræða.6. Eftir framangreindar breytingar á lögum og reglugerðum um starfsemi Íbúðalánasjóðs bauð sjóðurinn upp á tvenns konar lán. Annars vegar lán sem báru lægri vexti og voru án heimildar til uppgreiðslu nema gegn greiðslu sérstakrar þóknunar til sjóðsins. Hins vegar stóðu til boða lán sem heimilt var að greiða upp án þóknunar en voru með hærri vöxtum. Samkvæmt 3. mgr. 21. gr. þágildandi laga nr. 44/1998 skyldi stjórn Íbúðalánasjóðs ákveða vexti ÍLS-veðbréfa með hliðsjón af fjármögnunarkostnaði í reglulegum útboðum íbúðabréfa og fjármagnskostnaði vegna uppgreiddra lána samkvæmt 23. gr. laganna að viðbættu vaxtaálagi, sbr. 28. gr. þeirra. Í 28. gr. laganna kom jafnframt fram að Íbúðalánasjóði væri heimilt að áskilja sér vaxtaálag til að mæta rekstrarkostnaði, áætluðum útlánatöpum og vaxtaáhættu sjóðsins. Ráðherra skyldi ákveða vaxtaálag að fengnum tillögum stjórnar sjóðsins. Þá skyldu vextir vera óbreytanlegir allan lánstímann, sbr. 4. mgr. 21. gr. laganna.7. Þegar áfrýjendur tóku lánið voru í gildi lög um neytendalán nr. 121/1994. Í 1. mgr. 6. gr. þeirra voru talin upp þau atriði sem lánveitandi skyldi veita neytanda upplýsingar um við gerð lánssamnings en meðal þeirra voru heildarlántökukostnaður í krónum og árleg hlutfallstala kostnaðar, sbr. 4. og 5. tölulið ákvæðisins. Þóknun vegna uppgreiðslu var ekki meðal þessara atriða. Í 7. gr. laganna var fjallað um heildarlántökukostnað sem samkvæmt 1. mgr. fól í sér allan kostnað af láni, þar með talda vexti og önnur gjöld sem neytandi skyldi greiða. Í 2. mgr. greinarinnar voru taldir upp þeir kostnaðarliðir sem taka skyldi tillit til þegar reiknuð væri út árleg hlutfallstala kostnaðar en þóknun vegna uppgreiðslu eða uppgreiðslugjald var ekki meðal þeirra. Í 9. gr. laganna var mælt fyrir um að þegar aðilar semdu um að vextir skyldu að nokkru eða öllu leyti vera breytilegir skyldi greint frá þeim eins og þeir væru á þeim tíma sem upplýsingarnar væru gefnar, tilgreint skyldi með hvaða hætti þeir væru breytilegir og við hvaða aðstæður þeir breyttust. Í 11. gr. laganna sagði að árleg hlutfallstala kostnaðar skyldi reiknuð út á þeim tíma sem lánssamningur væri gerður. Við útreikning hennar skyldi gengið út frá að lánssamningur gilti umsaminn tíma og að lánveitandi og neytandi stæðu við skuldbindingar sínar samkvæmt skilmálum hans. Í 1. mgr. 14. gr. laganna sagði að væru vextir eða annar lántökukostnaður ekki tilgreindur í lánssamningi væri lánveitanda ekki heimilt að krefja neytanda um greiðslu þeirra. Þá sagði í 2. mgr. greinarinnar að lánveitanda væri ekki heimilt að krefjast greiðslu frekari lántökukostnaðar en tilgreindur væri í samningi samkvæmt 4. tölulið 1. mgr. 6. gr. laganna. Þessi ákvæði voru öll í II. kafla laganna sem fjallaði um upplýsingaskyldu lánveitanda.8. Með lögum nr. 63/2008 var ákvæði 16. gr. a um uppgreiðslugjald bætt við lög nr. 121/1994 og tók breytingin gildi 12. júní 2008. Var lagagreinin svohljóðandi:Lánveitanda er óheimilt að krefjast greiðslu uppgreiðslugjalds af láni í íslenskum krónum með breytilegum vöxtum sem greitt er upp fyrir þann tíma sem umsaminn er, ef upphaflegur höfuðstóll lánsins er að jafnvirði 50 millj. kr. eða minna.Lánveitandi getur ekki krafist uppgreiðslugjalds ef ástæða uppgreiðslu er gjaldfelling láns af hans hálfu.Í þeim tilvikum sem heimilt er að semja um uppgreiðslugjald skal kveðið á um slíkt í lánssamningi. Tilgreina skal upplýsingar um hvernig uppgreiðslugjald er reiknað út og hvenær slíkur kostnaður fellur á.Í þeim tilvikum sem heimilt er að semja um uppgreiðslugjald má fjárhæð gjaldsins að hámarki vera það tjón sem lánveitandi verður fyrir vegna uppgreiðslunnar fyrir þann tíma sem umsaminn er. Ef kveðið er á um heimild til endurskoðunar vaxta í lánssamningi með föstum vöxtum skal miða útreikning uppgreiðslugjalds við tímann fram að næsta endurskoðunardegi vaxta. Ráðherra skal setja nánari reglur um útreikning á tjóni vegna uppgreiðslu.9. Lög nr. 33/2013 um neytendalán leystu af hólmi lög nr. 121/1994.NiðurstaðaMálatilbúnaður áfrýjenda í ljósi fyrri dóma Hæstaréttar20. Sem fyrr segir var sama dag og fyrri héraðsdómur í máli þessu var ómerktur í Hæstarétti kveðinn upp dómur í máli nr. 3/2021 þar sem stefndi þessa máls var sýknaður af kröfu annars aðila um endurgreiðslu á uppgreiðslugjaldi vegna ÍLS-veðbréfs.21. Þótt margt sé líkt með sakarefnum beggja málanna eru þau frábrugðin í nokkrum atriðum. ÍLS-veðbréfið sem til umfjöllunar var í máli nr. 3/2021 var gefið út 10. apríl 2008 fyrir lögfestingu 16. gr. a í lögum 121/1994 öndvert við veðbréfið sem til umfjöllunar er í þessu máli sem gefið var út eftir lögfestingu greinarinnar. Í öðru lagi var í 6. tölulið skilmála ÍLS-veðbréfsins sem til umfjöllunar var í máli nr. 3/2021 regla um fjárhæð þóknunar vegna uppgreiðslu þess sem var samhljóða 7. gr. reglugerðar nr. 1016/2005. Sambærilegt ákvæði er ekki að finna í skilmálum ÍLS-veðbréfsins sem til umfjöllunar er í máli þessu. Í þriðja lagi var því hafnað með dómi í máli nr. 3/2021 að 2. gr. reglugerðar nr. 1017/2005, sem breytti 15. gr. reglugerðar nr. 522/2004 og 7. gr. reglugerðar nr. 1016/2005, ættu sér ekki fullnægjandi lagastoð. Í þessu máli er ekki byggt á þeirri málsástæðu. Dómur Hæstaréttar í máli nr. 3/2021 hefur þar af leiðandi aðeins fordæmisgildi um þau atriði sem eru sambærileg hvað varðar lagagrundvöll, samningsskilmála og málatilbúnað aðila.Þýðing fyrirmæla laga nr. 121/1994 fyrir uppgreiðslugjald22. Af hálfu áfrýjenda er á því byggt að skilmálar í ÍLS-veðbréfinu hafi ekki verið í samræmi við áskilnað þágildandi laga um neytendalán nr. 121/1994, eins og Hæstiréttur hafi slegið föstu í dómi í máli nr. 4/2021, og af þeim sökum hafi stefnda verið óheimilt að krefja þau um uppgreiðslugjald, sbr. meginreglu 14. gr. laganna.23. Áfrýjendur telja að á stefnda hafi hvílt skylda til að upplýsa þau áður en lánið var veitt um það á hvern hátt vextir væru breytilegir, við hvaða aðstæður þeir breyttust og hvaða áhrif slíkt gæti haft á heildarlántökukostnað þeirra, þar með talið við uppgreiðslu, sbr. 6., 7. og 9. gr. laga nr. 121/1994. Sérstaklega hafi þetta verið brýnt þar sem uppgreiðsluákvæði hafi verið tiltölulega ný af nálinni þegar áfrýjendur tóku lánið og stefndi nýlega byrjaður að veita lán með slíku ákvæði. Ákvæðið hafi einnig verið óvenjulegt þar sem gjaldið hafi verið útfært á annan hátt en hjá viðskiptabönkunum sem hafi miðað uppgreiðslugjald við fasta vaxtaprósentu.24. Þá byggja áfrýjendur á því að stefnda hafi borið að taka skýrt fram í lánaskilmálum hvernig uppgreiðslugjald yrði reiknað út og við hvaða aðstæður það yrði innheimt, sbr. 16. gr. a laga nr. 121/1994. Stefndi hafi brugðist þessum skyldum og uppgreiðslugjaldsins einungis verið getið með almennum hætti í 5. tölulið skilmála veðbréfsins. Áfrýjendur telja að í þóknun vegna uppgreiðslu hafi í raun falist viðbótarvaxtaálag sem reiknað hafi verið frá uppgreiðsludegi til lokagjalddaga og því hafi í raun verið um lántökukostnað að ræða í skilningi ákvæða II. kafla laganna.25. Fyrir Landsrétti og Hæstarétti hafa áfrýjendur sérstaklega vísað til þess að lánssamningurinn hafi hvorki haft að geyma upplýsingar um heildarlántökukostnað í krónum né í formi árlegrar hlutfallstölu kostnaðar en um það séu gerðar kröfur í 5. og 6. tölulið 1. mgr. 6. gr. laga nr. 121/1994.26. Í dómi Hæstaréttar í máli nr. 4/2021, þar sem fyrri héraðsdómur í máli þessu var ómerktur, var tekið fram að í ÍLS-veðbréfinu hefði ekki verið gætt fyrirmæla 3. mgr. 16. gr. a laga nr. 121/1994. Í dóminum var jafnframt tekið fram að í ákvæðinu hefði ekki verið mælt fyrir um afleiðingar væri þessa ekki gætt. Þá sagði í dóminum að þótt slíkur ágalli á skilmálum kynni að brjóta í bága við tiltekna lagareglu leiddi slíkt ekki þegar af þeirri ástæðu til þess að viðkomandi ráðstöfun væri ógild milli aðila heldur væri slíkt þvert á móti athugunarefni hverju sinni.27. Fyrir liggur að áfrýjendur völdu þann kost að taka lán hjá stefnda með 5,05% föstum ársvöxtum og skuldbundu sig til að greiða sérstaka þóknun tækju þau síðar ákvörðun um að greiða upp lánið fyrir lokagjalddaga. Áfrýjendum stóð til boða að taka lán með 0,5% hærri ársvöxtum og eiga þess þá kost að greiða upp lánið fyrir lokagjalddaga án þess að inna af hendi þóknun vegna uppgreiðslu. Til greiðslu uppgreiðsluþóknunar gat ekki komið nema vegna þess að áfrýjendur völdu þann kost að greiða lánið upp fyrir gjalddaga. Þar sem í 11. gr. laga nr. 121/1994 var skýrt tekið fram að við útreikning á hlutfallstölu kostnaðar skyldi meðal annars gengið út frá því að lánssamningur gilti umsaminn tíma stóðu engin rök til þess að taka tillit til uppgreiðsluþóknunar í þeim útreikningi. Í 1. mgr. 6. gr. laga nr. 121/1994 voru talin upp atriði sem lánveitandi skyldi gefa neytanda upplýsingar um en þar var ekki vikið sérstaklega að þóknun vegna uppgreiðslu. Slík þóknun taldist samkvæmt því ekki til heildarlántökukostnaðar í krónum í skilningi 4. töluliðar málgreinarinnar eins og sá kostnaður verður skýrður með hliðsjón af 7. og 11. gr. laganna. Því verður ekki fallist á með áfrýjendum að stefnda hafi á grundvelli 6., 7. eða 9. gr. laganna verið skylt að upplýsa þau um áhrif uppgreiðsluþóknunar á heildarskuldbindingar þeirra vegna lánsins ef til uppgreiðslu kæmi.28. Fyrir liggur að stefndi hafði veitt lán af því tagi sem áfrýjendur völdu um nokkurra ára skeið og ekki verður fallist á með þeim að lánskjör hafi verið óvenjuleg. Þá verður uppgreiðslugjaldinu ekki jafnað til breytilegra vaxta eða vaxtaafleiðu.29. Með vísan til framangreinds verður uppgreiðslugjaldinu ekki jafnað til vaxta eða annars lántökukostnaðar sem lánveitanda var skylt að veita neytanda upplýsingar um þegar lán var veitt í skilningi 1. mgr. 14. gr. laga nr. 121/1994 og fær krafa áfrýjenda á hendur stefnda um endurgreiðslu þóknunar vegna uppgreiðslu því ekki stoð í ákvæðinu eða meginreglu þess. Þar sem ekki verða heldur dregnar ályktanir af öðrum ákvæðum laganna um hvaða afleiðingar það geti haft ef brotið er gegn fyrirmælum 2. málsliðar 3. mgr. 16. gr. a þeirra fær endurgreiðslukrafan ekki stoð í þeim lögum einum og sér.30. Að fenginni þessari niðurstöðu verður tekin afstaða til þess hvort málsástæða áfrýjenda um að skilmálar veðbréfsins um uppgreiðslugjald séu óskuldbindandi gagnvart þeim eigi stoð í ógildingarreglum laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga eða eftir atvikum lögum nr. 57/2005 um eftirlit með viðskiptaháttum og markaðssetningu.Þýðing ógildingarreglna laga nr. 7/193631. Áfrýjendur byggja á því að lánaskilmálar stefnda hafi verið ósanngjarnir og ekki í samræmi við góða og heilbrigða viðskiptahætti enda geti skilmálar sem ekki uppfylli lögbundin skilyrði um efni, þar með talið mikilvægar upplýsingar fyrir neytendur, ekki talist vera sanngjarnir eða samræmast góðum viðskiptaháttum. Stefndi hafi brugðist lögbundinni skyldu til að veita áfrýjendum nauðsynlegar upplýsingar og ráðgjöf. Þessi skortur á lögbundnum upplýsingum, meðal annars um framkvæmd útreiknings uppgreiðsluþóknunar, hafi gert umfang skuldbindinga áfrýjenda óljóst og leitt til þess að stefndi hafi í raun haft sjálfdæmi um útreikning þóknunarinnar. Stefndi hafi þannig getað skammtað sér óeðlilega hagstæð kjör á kostnað áfrýjenda og látið þau bera ótakmarkaða áhættu af vaxtaþróun á fjármálamarkaði. Þá hafi verulegur aðstöðumunur verið milli aðila og ekki fyrir hendi sanngjarnar forsendur fyrir skuldbindingum áfrýjenda sem hafi átt að standa í áratugi. Áfrýjendur telja jafnframt að viðskiptahættir stefnda hafi verið óréttmætir og villandi samkvæmt 1. mgr. 8. gr. og 2. mgr. 9. gr. laga nr. 57/2005.32. Áfrýjendur telja að hvert og eitt þeirra atriða sem farið hafi úrskeiðis við lánveitingu stefnda, og þau jafnframt metin heildstætt, leiði til þess að uppgreiðsluþóknun samkvæmt samkomulagi aðila hafi verið ósanngjörn og andstætt góðri viðskiptavenju að bera hana fyrir sig. Því beri að víkja samkomulaginu til hliðar á grundvelli 36. gr. og 36. gr. a-c laga nr. 7/1936.33. Svo sem rakið er í dómi Hæstaréttar í máli nr. 3/2021 og hinum áfrýjaða dómi eiga ákvæði 36. gr. a-c laga nr. 7/1936 rætur að rekja til breytinga sem gerðar voru með lögum nr. 14/1995 en þau voru sett til að innleiða hér á landi ákvæði tilskipunar ráðsins 93/13/EBE frá 5. apríl 1993 um óréttmæta skilmála í neytendasamningum. Í 1. mgr. 1. gr. tilskipunarinnar kemur fram að tilgangur hennar sé að samræma lög og stjórnsýslufyrirmæli aðildarríkjanna um ósanngjarna skilmála í samningum milli atvinnurekenda og neytenda. Fram kemur í 1. og 2. mgr. 3. gr. tilskipunarinnar að ákvæðum hennar sé ætlað að taka til skilmála í slíkum samningum sem ekki hafi sérstaklega verið samið um. Slíkir skilmálar teljist ósanngjarnir ef þeir stríða gegn góðum viðskiptaháttum og raska til muna jafnvægi milli samningsskyldna aðilanna, neytanda í óhag. Í 2. mgr. 1. gr. tilskipunarinnar er hins vegar tekið fram að hún taki ekki til samningsskilmála sem endurspegli lög og bindandi stjórnsýslufyrirmæli. Eins og fyrr segir voru framangreind ákvæði laga nr. 7/1936 lögfest í því skyni að innleiða í landsrétt efnisreglur tilskipunarinnar. Þótt ekki hafi verið settur í þau fyrirvari sem svarar til fyrirmæla 2. mgr. 1. gr. tilskipunarinnar leiðir af framangreindu að ákvæðunum verður ekki beitt um samningsskilmála sem eiga sér samsvörun í ófrávíkjanlegri lagareglu, sbr. einnig dóm Hæstaréttar 13. maí 2015 í máli nr. 160/2015.34. Eins og rakið er í hinum áfrýjaða dómi á 5. töluliður skilmála fyrrnefnds veðbréfs, sem mælti fyrir um að áfrýjendur afsöluðu sér heimild til að endurgreiða skuldina að fullu fyrir gjalddaga nema gegn sérstakri þóknun, stoð í fyrirmælum 3. mgr. 23. gr. laga nr. 44/1998 eins og var nánar útfært í áður tilgreindum ákvæðum reglugerða nr. 522/2004 og 1016/2005. Með dómi Hæstaréttar í máli nr. 3/2021 var komist að þeirri niðurstöðu að þessi reglugerðarákvæði ættu sér fullnægjandi lagastoð. Í 7. gr. reglugerðar nr. 1016/2005 var kveðið á um hvernig reikna skyldi þóknun vegna uppgreiðslu. Eins og fyrr greinir var ákvæði reglugerðarinnar ekki tekið upp í skilmála veðbréfsins sem mál þetta lýtur að og engar upplýsingar þar að finna um hvernig reikna skyldi þóknun vegna uppgreiðslu en það var sem fyrr segir í andstöðu við fyrirmæli 2. málsliðar 3. mgr. 16. gr. a laga nr. 121/1994. Til þess er hins vegar að líta að óumdeilt er í málinu að stefndi stóð að útreikningi þóknunarinnar í samræmi við fyrirmæli 7. gr. reglugerðar nr. 1016/2005. Fór því um lögskipti málsaðila hvað uppgreiðslugjaldið varðaði með nákvæmlega sama hætti og ef reglugerðarákvæðið hefði verið tekið upp í skilmála veðbréfsins. Framkvæmd stefnda gagnvart áfrýjendum endurspeglaði þannig gild stjórnvaldsfyrirmæli. Því getur ekki komið til álita að víkja skilmálum veðbréfsins um greiðslu uppgreiðsluþóknunar til hliðar á grundvelli 36. gr. a-c. laga nr. 7/1936.35. Áfrýjendur byggja jafnframt á því að víkja skuli 5. tölulið skilmála veðbréfsins til hliðar á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936. Í 1. mgr. greinarinnar er kveðið á um heimild til að víkja samningi til hliðar í heild eða að hluta eða breyta ef það yrði talið ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera hann fyrir sig. Samkvæmt 2. mgr. 36. gr. skal við mat á því líta til efnis samnings, stöðu samningsaðila, atvika við samningsgerðina og atvika sem síðar komu til. Niðurstaða um hvort samningi verði vikið til hliðar á grundvelli ákvæðisins verður samkvæmt því byggð á heildarmati á þessum atriðum.36. Við slíkt heildarmat er til þess að líta að við undirritun veðbréfsins tóku áfrýjendur með skýrum og ótvíræðum hætti á sig skyldu til að greiða sérstaka þóknun ef til uppgreiðslu lánsins kæmi að þeirra frumkvæði fyrir gjalddaga en nutu á móti 0,5% lægri ársvaxta en þeir sem völdu að halda rétti til uppgreiðslu án þóknunar. Þessi valkvæða samningsskylda kom ekki aðeins fram í 5. tölulið skilmála veðbréfsins heldur var hún einnig áréttuð í fyrirsögn þess með orðunum „Án heimildar til uppgreiðslu eða aukaafborgana nema gegn sérstakri þóknun“.37. Á hinn bóginn var sem fyrr segir sá ágalli á veðbréfinu að þar var ekki að finna upplýsingar um aðferð við útreikning þóknunar vegna uppgreiðslu sem var í andstöðu við fyrirmæli 3. mgr. 16. gr. a laga nr. 121/1994. Við mat á því hvaða afleiðingar þessi ágalli á að hafa við framangreint sanngirnismat skiptir sem fyrr segir máli að aðferð sú sem stefndi beitti við að reikna uppgreiðslugjaldið var í samræmi við ákvæði 7. gr. reglugerðar nr. 1016/2005.38. Þá er til þess að líta að áfrýjendur fóru tvívegis í gegnum rafrænt greiðslumat áður en veðbréfið var undirritað. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms er í ljós leitt að þau áttu þess ítrekað kost í því rafræna ferli að kynna sér hvernig uppgreiðslugjaldið væri reiknað þótt endanleg fjárhæð þess væri háð þróun vaxta á sambærilegum lánum stefnda.39. Sem fyrr segir kom eingöngu til þess að lagt var á uppgreiðslugjald vegna þess að áfrýjendur ákváðu að greiða lánið upp fyrir gjalddaga. Óumdeilt er að sú ákvörðun var til komin vegna lækkandi vaxta á lánum til fasteignakaupa á lánamarkaði sem gerði það að verkum að þrátt fyrir að uppgreiðslugjaldið næmi 10,06% af eftirstöðvum lánsins töldu þau sig hafa hag af endurfjármögnun. Vegna þess munar sem var á vaxtabyrði af því láni sem áfrýjendur tóku og láni með heimild til uppgreiðslu án uppgreiðsluþóknunar mátti þeim vera ljóst að þóknunin gæti orðið veruleg ef vaxtalækkanir gerðu uppgreiðslu fýsilega. Í málinu liggja fyrir útreikningar sem sýna að þegar lánið var greitt upp eftir 11 ár af 40 ára lánstíma var samtala eftirstöðva þess og greiddra afborgana 2.292.790 krónum lægri en ef þau hefðu valið að taka lán án uppgreiðslugjalds. Uppgreiðslugjaldið var þannig aðeins 452.206 krónum hærra en sem nam sparnaði áfrýjenda á fyrstu 11 árum lánstímans af því að velja lán með lægri vöxtum og uppgreiðslugjaldi í stað þess að velja lán með hærri vöxtum án uppgreiðslugjalds.40. Undir rekstri málsins í héraði lögðu áfrýjendur fram skjal þar sem fram komu útreikningar á ætluðum kostnaði stefnda vegna uppgreiðslu láns áfrýjenda. Þar kom fram sú ályktun að þegar tekið væri tillit til þeirra álagsþátta sem féllu brott við uppgreiðslu væri ljóst að stefndi hefði ekki haft kostnað af uppgreiðslu lánsins. Stefndi lagði fram bókun þar sem hann taldi umrædda ályktun fela í sér nýja málsástæðu sem væri of seint fram komin og kæmist ekki að í málinu. Jafnframt voru færð fram töluleg mótmæli við ályktun áfrýjenda. Fyrir Landsrétti var af hálfu áfrýjenda vísað til þessara útreikninga og því haldið fram að fjárhæð uppgreiðslugjaldsins hefði verið umfram raunverulegan kostnað stefnda vegna uppgreiðslunnar og því ekki í samræmi við 3. mgr. 23. gr. laga nr. 44/1998. Landsréttur taldi að málsástæðan væri of seint fram komin og að hún kæmist ekki að í málinu.41. Í 1. málslið 4. mgr. 16. gr. a laga nr. 121/1994 var mælt fyrir um að fjárhæð uppgreiðslugjalds mætti að hámarki vera það tjón sem lánveitandi yrði fyrir vegna uppgreiðslu fyrir þann tíma sem umsaminn væri og var ákvæðið efnislega samhljóða lokamálslið 3. mgr. 23. gr. laga nr. 44/1998. Til framangreindra lagaákvæða var ekki vísað í stefnu til héraðsdóms og heldur ekki til þeirra efnisreglna sem ákvæðin hafa að geyma.42. Með hliðsjón af fyrrgreindum málatilbúnaði áfrýjenda og vörnum stefnda kemur efni framangreindra lagareglna aðeins til skoðunar að því leyti sem á þær reynir við úrlausn um þá málsástæðu áfrýjenda að vegna skorts á skýru samningsákvæði um útreikning uppgreiðsluþóknunar hafi stefndi í raun haft sjálfdæmi um útreikning á þóknuninni og þannig skammtað sér óeðlilega hagstæð kjör á kostnað áfrýjenda. Þeir útreikningar sem áfrýjendur hafa lagt fram um ætlaðan kostnað stefnda af uppgreiðslu lánsins koma jafnframt eingöngu til skoðunar í tengslum við umfjöllun um þessa málsástæðu þeirra.43. Samkvæmt 3. mgr. 21. gr. laga nr. 44/1998, eins og lögin voru þegar áfrýjendur tóku lánið, skyldi stjórn Íbúðalánasjóðs ákveða vexti ÍLS-veðbréfa með hliðsjón af fjármögnunarkostnaði í reglulegum útboðum íbúðabréfa og fjármagnskostnaði vegna uppgreiddra lána samkvæmt 23. gr. laganna að viðbættu vaxtaálagi samkvæmt 28. gr. þeirra. Í síðastnefnda lagaákvæðinu kom fram að Íbúðalánasjóði væri heimilt að áskilja sér vaxtaálag til að mæta rekstrarkostnaði, áætluðum útlánatöpum og vaxtaáhættu sjóðsins. Jafnframt var þar kveðið á um að félagsmálaráðherra ákvæði þetta vaxtaálag að fengnum tillögum stjórnar Íbúðalánasjóðs. Ekkert liggur annað fyrir í málinu en að vextir Íbúðarlánasjóðs hafi verið ákveðnir í samræmi við þessi lagafyrirmæli.44. Við útreikning á uppgreiðsluþóknun samkvæmt 7. gr. reglugerðar nr. 1016/2005 skyldi samkvæmt framansögðu taka mið af mismuninum á vaxtastigi láns sem greitt væri og markaðsvöxtum sambærilegra nýrra lána hjá Íbúðalánasjóði ef þeir væru lægri. Engin rök standa til annars en að þeir útreikningar tækju, bæði um vexti af láni sem greitt var og vexti af nýjum sambærilegum lánum, mið af vöxtum að viðbættu vaxtaálagi, þar með talið vegna rekstraráhættu og útlánaáhættu, samkvæmt 28. gr. laga nr. 44/1998. 45. Í þeirri niðurstöðu Hæstaréttar í máli nr. 3/2021 að umrætt reglugerðarákvæði hefði fullnægjandi lagastoð fólst jafnframt að sú reikningsaðferð sem þar var kveðið á um og óumdeilt er að útreikningar stefnda á uppgreiðslugjaldi áfrýjenda byggðust á hefði staðist kröfur niðurlagsákvæðis 3. mgr. 23. gr. laga nr. 44/1998 og þar með einnig áskilnað 1. málsliðar 4. mgr. 16. gr. a laga nr. 121/1994. Af hálfu stefnda hafa verið færðir fram trúverðugir útreikningar um að uppgreiðslugjaldið hafi ekki bætt nema að hluta rauntjón hans vegna uppgreiðslu og þeim útreikningum hefur ekki verið hnekkt af hálfu áfrýjenda. Með vísan til framangreinds er hafnað þeirri málsástæðu áfrýjenda að stefndi hafi haft sjálfdæmi um útreikning á uppgreiðsluþóknun og með því skammtað sér óeðlilega hagstæð kjör á kostnað þeirra.46. Þegar litið er til framangreindra atriða og heildarmats í hinum áfrýjaða dómi á efni veðbréfsins, stöðu aðila, atvika við samningsgerðina og atvika sem síðar komu til verður ekki fallist á með áfrýjendum að það teljist ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju að stefndi beri fyrir sig skilmála veðbréfsins um uppgreiðsluþóknun. Því eru ekki efni til að víkja 5. tölulið skilmála veðbréfsins og samkomulagi aðila um greiðslu uppgreiðsluþóknunar til hliðar á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936.47. Með vísan til alls framangreinds en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest niðurstaða hans um sýknu stefnda af kröfu áfrýjenda um endurgreiðslu uppgreiðsluþóknunar að öllu leyti eða að hluta og um málskostnað.48. Rétt er að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður.Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. https://landsrettur.is/domar-og-urskurdir/domur-urskurdur/?id=aed30725-5e13-4124-a133-b04984c39266&verdictid=73228649-7696-4889-b6d6-2075191249ad
|
Mál nr. 331/1998
|
Skuldabréf Veðréttur Nauðungarsala Vanreifun Frávísun frá héraðsdómi
|
GB og GK gerðu dómsátt við félagið K um greiðslu á 3.500.000 kr. vegna ógreidds skuldabréfs sem tryggt var með veði í bát. Um leið gekk dómur á hendur eiganda bátsins um staðfestingu veðréttarins. Í september 1993 var gert fjárnám í bátnum að kröfu K fyrir skuld að fjárhæð 5.313.741 kr. er byggð var á þessum heimildum og var báturinn seldur félaginu H við nauðungarsölu í mars 1994 fyrir 500.000 kr. K og GB hlutuðust til um viðgerðir á bátnum og var hann að þeim loknum seldur fyrir 5.500.000 kr. K krafðist fjárnáms hjá GB fyrir eftirstöðvum skuldarinnar og kvað hann skuldina alls vera 6.909.806 kr. Var fjárnáminu frestað til þess að GK og GB gætu aflað úrlausnar dómstóla um hvort krafa K teldist að fullu greidd með stoð í ákvæði 57. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu, en K lýsti því yfir að ekki væru efni til að gera greinarmun á sér og H. Talið var að þar sem ekki lægi fyrir hvert markaðsvirði bátsins hefði verið er hann var seldur við uppboð væri málið vanreifað af hálfu GK og GB. Var málinu því vísað sjálfkrafa frá héraðsdómi.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Arnljótur Björnsson og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 20. ágúst 1998 og krefst sýknu af kröfum gagnáfrýjenda, svo og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjendur áfrýjuðu héraðsdómi 29. september 1998. Þeir krefjast þess að hann verði staðfestur um annað en málskostnað, sem aðaláfrýjanda verði gert að greiða þeim í héraði og fyrir Hæstarétti. I. Gagnáfrýjandinn Guðmundur Karvel Pálsson gaf út skuldabréf 20. desember 1990 til gagnáfrýjandans Guðmundar Benediktssonar. Skuld samkvæmt bréfinu var að fjárhæð 3.500.000 krónur og bundin lánskjaravísitölu. Hún átti að greiðast með þremur jöfnum afborgunum 1. september ár hvert, í fyrsta sinn á árinu 1991, ásamt hæstu vöxtum, sem heimilt væri að taka af hliðstæðum skuldum. Til að tryggja greiðslu skuldarinnar var settur að veði mótorbáturinn Jói á Nesi SH 159 með fyrsta veðrétti. Gagnáfrýjandinn Guðmundur Benediktsson framseldi skuldabréfið og gekkst í sjálfskuldarábyrgð fyrir greiðslu skuldarinnar. Skuldabréfið komst síðar í eigu Hávöxtunarfélagsins hf., sem mun vera rekið í tengslum við aðaláfrýjanda. Það félag varð 3. september 1991 við beiðni gagnáfrýjenda um þá breytingu á skilmálum skuldabréfsins að fyrsti gjalddagi samkvæmt því yrði 1. september 1992. Hinn 31. mars 1992 gaf gagnáfrýjandinn Guðmundur Karvel Pálsson út afsal til Frægs hf. fyrir fyrrnefndum bát, sem þá hét orðið Palli P. ÍS 33. Samkvæmt afsalinu var báturinn seldur fyrir 6.300.000 krónur, sem kaupandinn greiddi meðal annars með því að taka að sér áðurgreinda veðskuld. Aðaláfrýjandi ritaði gagnáfrýjandanum Guðmundi Benediktssyni innheimtubréf 25. febrúar 1993, þar sem fram kom að ekki hafi verið greitt af skuldabréfinu á fyrsta gjalddaga þess, en skorað var á hann að koma skuldinni í skil. Samkvæmt framlögðu minnisblaði héldu gagnáfrýjendur fund með fulltrúa aðaláfrýjanda 16. mars sama árs, þar sem ákveðið var að aðaláfrýjandi myndi höfða mál á hendur gagnáfrýjendum til heimtu skuldar samkvæmt skuldabréfinu og jafnframt gegn eiganda bátsins til staðfestingar á veðrétti í honum. Yrði gerð dómsátt við gagnáfrýjendur, en gengið að veðinu með fjárnámi og nauðungarsölu hið allra fyrsta. Í samræmi við þessar ráðagerðir höfðaði aðaláfrýjandi mál, sem var þingfest í héraðsdómi 6. apríl 1993. Var þá lögð fram dómsátt aðaláfrýjanda við gagnáfrýjendur og málinu þannig lokið hvað þá varðaði. Í sáttinni sagði meðal annars eftirfarandi: „Stefndu Guðmundur Karvel Pálsson og Guðmundur Benediktsson greiði stefnanda, in solidum, kr. 3.500.000,oo með dráttarvöxtum skv. vaxtalögum nr. 25/1987 frá gjalddaga 1.9.´92 til greiðsludags, auk málskostnaðar kr. 253.614,oo. Skuldin greiðist 10. apríl 1993. Greiðslustaður er hjá Helga Sigurðssyni hdl., Kringlunni 5, 103 Reykjavík.“ Málinu var hins vegar haldið til dóms gegn Frægi hf., sem lét ekki sækja þing. Í samræmi við kröfur aðaláfrýjanda gekk dómur á hendur félaginu 4. maí 1993 með svofelldu dómsorði: „Frægur hf. skal þola staðfestingu á veðrétti í skipinu Palli Pé, ÍS-33, skipaskrárnúmer 7277, til tryggingar skuld samkvæmt skuldabréfi nr. 40885, að nafnverði 3.500.000,- auk dráttarvaxta samkvæmt vaxtalögum nr. 25/1987 frá 1.9.1992 til greiðsludags og málskostnaðar að skaðlausu að viðbættum virðisaukaskatti á málflutningsþóknun. Skuldabréfið er útgefið þann 20.12.1990.“ Aðaláfrýjandi fékk gert fjárnám 16. september 1993 hjá Frægi hf. á grundvelli dómsins, sem síðast var getið. Samkvæmt endurriti af gerðinni krafðist aðaláfrýjandi fjárnáms fyrir skuld að fjárhæð 5.313.741 króna. Þar af var höfuðstóll skuldarinnar sagður vera 3.835.535,20 krónur, samningsvextir 598.364,50 krónur og dráttarvextir 598.576,70 krónur, en að öðru leyti var hermt að skuldin ætti rætur að rekja til nánar tiltekinna kostnaðarliða. Fjárnám var gert í fyrrnefndum bát „til tryggingar skuld skv. skbr. dags. 20.12.90 að nafnverði 3.500.000 auk alls kostnaðar skv. dómi Héraðsdóms Reykjaness dags. 04.05.93“, eins og sagði í endurritinu. Í kjölfarið krafðist aðaláfrýjandi nauðungarsölu á bátnum 8. október 1993 til fullnustu á skuld, sem hann kvað vera að fjárhæð 5.621.935 krónur. Samkvæmt sundurliðun í beiðni um nauðungarsölu var fjárhæð höfuðstóls skuldarinnar og samningsvaxta til 1. september 1992 sú sama og greindi í endurriti fjárnámsgerðar, en dráttarvextir voru sagðir nema 862.731 krónu. Af beiðninni verður ekki annað ráðið en að aðaláfrýjandi hafi eingöngu stutt hana við ákvæði fyrrnefnds veðskuldabréfs um heimild til að krefjast nauðungarsölu til fullnustu á skuldinni án undangengins dóms, sáttar eða fjárnáms. Í málinu liggur fyrir að báturinn var seldur við uppboð 14. mars 1994 og varð hæstbjóðandi þar Hávöxtunarfélagið hf., sem bauð 500.000 krónur í hann. Boð félagsins mun hafa verið samþykkt 5. apríl sama árs. Samkvæmt frumvarpi til úthlutunar á söluverðinu frá 14. sama mánaðar gengu 5.000 krónur af því til greiðslu sölulauna í ríkissjóð og 19.251 króna til greiðslu lögveðkröfu vegna skipagjalda, en eftirstöðvarnar, 475.749 krónur, komu í hlut aðaláfrýjanda. Óumdeilt er að báturinn hafi verið í slæmu ástandi við söluna, enda hafi ekki verið hirt um hann í nokkurn tíma, þar sem hann var geymdur við bryggju í Hafnarfirði. Eftir nauðungarsöluna hlutuðust aðaláfrýjandi og gagnáfrýjandinn Guðmundur Benediktsson til um viðgerðir á bátnum, sem sá fyrrnefndi mun hafa greitt 360.000 krónur fyrir, en sá síðarnefndi 315.000 krónur. Að loknum viðgerðum seldi aðaláfrýjandi bátinn 16. mars 1995 fyrir 5.500.000 krónur, sem greiddust að öllu leyti með skuldabréfum. Af hans hálfu hefur komið fram að hann telji þetta svara til staðgreiðslu á 5.225.134 krónum. Aðaláfrýjandi höfðaði mál gegn gagnáfrýjendum með stefnu 21. maí 1996, þar sem hann krafði þá um greiðslu á 1.668.941 krónu, sem hann taldi vanta upp á að krafa samkvæmt skuldabréfinu 20. desember 1990 væri greidd að fullu, en þá væri tekið tillit til þess fjár, sem hann hafi fengið í hendur við sölu á bátnum. Málið mun hafa verið fellt niður með samkomulagi aðilanna. Í kjölfarið krafðist aðaláfrýjandi fjárnáms hjá gagnáfrýjandanum Guðmundi Benediktssyni fyrir skuld samkvæmt dómsátt þeirra frá 6. apríl 1993. Í beiðni um fjárnám kvað aðaláfrýjandi skuldina alls vera 6.909.806 krónur, en þar af væri höfuðstóll skuldarinnar 3.500.000 krónur og dráttarvextir frá 1. september 1992 til dagsetningar beiðninnar, 10. apríl 1997, 3.356.343 krónur. Við þessar fjárhæðir bættist nánar tiltekinn kostnaður, en frá dróst innborgun að fjárhæð 500.000 krónur, sem aðaláfrýjandi kvað vera „uppboðsandvirði bátsins Palla Pé.“ Að ósk gerðarþolans mun aðaláfrýjandi hafa frestað fjárnámi til þess að gagnáfrýjendum gæfist kostur á að afla úrlausnar dómstóla um hvort krafa aðaláfrýjanda teldist að fullu greidd með stoð í ákvæði 57. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu. Gagnáfrýjendur höfðuðu síðan þetta mál í því skyni. II. Við munnlegan flutning málsins fyrir Hæstarétti lýsti aðaláfrýjandi því yfir að hann teldi ekki efni til að gera hér greinarmun á sér og Hávöxtunarfélaginu hf. Væri því hvorki krafist sýknu af kröfum gagnáfrýjenda vegna aðildarskorts né væru gerðar á annan hátt athugasemdir um aðild að málinu. Eins og áður segir gerðu málsaðilar dómsátt 6. apríl 1993, þar sem gagnáfrýjendur hétu að greiða aðaláfrýjanda 3.500.000 krónur með dráttarvöxtum frá 1. september 1992 til greiðsludags og 253.614 krónur í málskostnað. Þessi skuldbinding gagnáfrýjenda fól í sér fulla viðurkenningu þeirra á stefnukröfum í máli aðaláfrýjanda á hendur þeim til heimtu skuldar samkvæmt fyrrnefndu skuldabréfi frá 20. desember 1990. Að loknum þessum þætti málsins gekk áðurnefndur dómur 4. maí 1993, þar sem kröfur aðaláfrýjanda á hendur Frægi hf. voru teknar til greina með því að félaginu var gert að þola viðurkenningu á veðrétti í umræddum bát fyrir skuld samkvæmt skuldabréfinu, að nafnverði 3.500.000 krónur, ásamt dráttarvöxtum frá 1. september 1992 til greiðsludags og málskostnaði að skaðlausu. Dómsáttin og dómurinn, sem hér um ræðir, komu í stað veðskuldabréfsins, bæði að því er varðar greiðslu, sem aðaláfrýjandi gat fram að því krafist í skjóli bréfsins, og hvern hann gat krafið um hana. Eins og aðaláfrýjandi ráðstafaði hagsmunum sínum glataði hann með þessum gerðum rétti jöfnum höndum til að beina kröfu að gagnáfrýjendum um greiðslu á verðbótum af skuldinni, umsömdum vöxtum af henni á tímabilinu fram að fyrsta gjalddaga 1. september 1992 og dráttarvöxtum af þeim liðum og til að krefjast greiðslu þessa alls af andvirði veðsins. Verður því fallist á það með gagnáfrýjendum að við nauðungarsölu bátsins 14. mars 1994 hafi krafa aðaláfrýjanda á hendur þeim og um leið sú krafa, sem hann gat leitað fullnustu á af söluverði bátsins, verið fólgin í höfuðstól skuldar samkvæmt dómsátt þeirra 6. apríl 1993, 3.500.000 krónur, og dráttarvöxtum af þeirri fjárhæð frá 1. september 1992, svo og málskostnaði samkvæmt sáttinni og áföllnum kostnaði af fullnustugerðum ásamt réttmætum vöxtum af þeim liðum. Samkvæmt yfirliti, sem aðaláfrýjandi afhenti við munnlegan flutning málsins fyrir Hæstarétti, nam krafa hans þannig reiknuð á þeim degi 4.845.334 krónum. Gagnáfrýjendur hreyfðu ekki andmælum gegn þeim útreikningi og verður því að leggja hann til grundvallar við úrlausn málsins. Samkvæmt fyrrnefndu frumvarpi til úthlutunar á söluverði bátsins frá 14. apríl 1994 átti aðaláfrýjandi að fá í sinn hlut 475.749 krónur. Ekki liggur annað fyrir en að af þeirri úthlutun hafi orðið. Að fenginni þessari greiðslu stóðu 4.369.585 krónur eftir af kröfu aðaláfrýjanda á hendur gagnáfrýjendum. Er þetta sú fjárhæð, sem gagnáfrýjendur geta krafist að færð verði niður samkvæmt heimild í 57. gr. laga nr. 90/1991 um mismuninn á söluverði bátsins, 500.000 krónum, og markaðsverði hans við samþykki boðs 5. apríl 1994. Um markaðsverð bátsins á þeim tíma, sem að framan greinir, hafa gagnáfrýjendur vísað til söluverðs hans samkvæmt áðurnefndu afsali til Frægs hf. 31. mars 1992, sem var 6.300.000 krónur, og framlagðra gagna um sölu síðla árs 1994 á bátum, sem þeir kveða vera sömu gerðar, fyrir annars vegar 6.000.000 krónur og hins vegar 6.500.000 krónur. Þá vísa gagnáfrýjendur jafnframt til framlagðra vottorða tveggja skipasala, sem báðir komu fyrir héraðsdóm til skýrslugjafar, um markaðsverð báta þeirrar gerðar, sem um ræðir í málinu. Taldi annar þeirra að á árunum 1994 og 1995 hefði verið sett söluverð á slíka báta á bilinu frá 5.800.000 til 6.000.000 krónur, en um 200.000 krónum lægra gegn staðgreiðslu. Væri það verðmat miðað við vel útbúinn bát í góðu ástandi. Hinn skipasalinn kvað báta sömu gerðar hafa selst á árunum frá 1993 til 1996 fyrir 5.500.000 til 6.500.000 krónur, en verðið réðist nánar af búnaði og útliti þeirra. Við staðgreiðslu hefði afsláttur verið 100.000 til 200.000 krónur. Ennfremur vísa gagnáfrýjendur til áðurgreinds verðs, sem aðaláfrýjandi fékk fyrir bátinn við sölu hans 16. mars 1995. Með framangreindu hafa gagnáfrýjendur fært nokkur rök fyrir því að markaðsverð bátsins, sem um ræðir í málinu, geti hafa verið hærra en svo að mismunurinn á því og söluverðinu við nauðungarsölu nægði til lúkningar á eftirstöðvum skuldar þeirra við aðaláfrýjanda. Gegn andmælum aðaláfrýjanda er þó ekki unnt að leggja þetta til grundvallar við úrlausn málsins, enda er ekki staðfest með fyrrnefndum gögnum hvert markaðsverð bátsins hefði verið hinn 5. apríl 1994 miðað við þáverandi ástand hans og þá skilmála, sem giltu við sölu hans samkvæmt 28. gr. laga nr. 90/1991 og auglýsingu nr. 41/1992 um almenna skilmála fyrir uppboðssölu á fasteignum o.fl. Er málið að þessu leyti vanreifað af hendi gagnáfrýjenda. Af þeim sökum verður ekki komist hjá því að vísa málinu sjálfkrafa frá héraðsdómi. Eins og atvikum er háttað í málinu er rétt að aðilarnir beri hver sinn kostnað af því í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá héraðsdómi. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður.
|
Mál nr. 266/2008
|
Vátryggingamiðlun Vátryggingarsamningur Hópvátrygging Sjúkratrygging Iðgjöld
|
Í stundaði rekstur vátryggingamiðlunar, en bú félagsins var tekið til gjaldþrotaskipta 15. nóvember 2002. Í gerði í nóvember 2001 samning við enska vátryggingafélagið I, sem veitti Í heimild til að gera vátryggingarsamninga fyrir hönd I, sem væru skuldbindandi fyrir hann og gefa út tilgreind skjöl um vátrygginguna, meðal annars vátryggingarskírteini. Í samningnum var kveðið á um skyldu Í til að sjá til þess að I yrði ekki skuldbundinn við vátryggingar sem tækju gildi eftir uppsögn samningsins og ef vátrygging framlengdist sjálfkrafa samkvæmt efni skilmála hennar eða vegna ákvæða í lögum væri Í skylt að segja þeim samningum upp sem endurnýjuðust eftir að samningurinn félli úr gildi. Þá bar Í að afla samþykkis I áður en gefin væru út vátryggingarskírteini. Samningurinn skyldi gilda til 31. ágúst 2002 en var síðar framlengdur um einn mánuð. B starfaði á vegum Í við sölu vátrygginga og samþykkti að taka tilboði um svokallaða JLT-sjúkratryggingu á sérstökum starfsmannakjörum. Vátryggingaskírteini fyrir sjúkra- og slysatryggingu var gefið út 7. febrúar 2002. Þar kom fram að vátryggjandi væri L, vátryggingartaki væri Í og B vátryggður. Um var að ræða hópvátryggingu fyrir þá sem störfuðu á vegum Í. Í vátryggingarskírteininu sagði að um vátrygginguna giltu lög um vátryggingarsamninga, samningur milli vátryggingartaka og félagsins, ásamt viðeigandi vátryggingarskilmálum. Lagt var til grundvallar að B hefði ekki verið kunnugt um efni samnings Í og I. Fallist var á það með I að miðað skyldi við vátryggingaskilmála frá 27. nóvember 2001, sem voru í gildi þegar vátryggingarskírteinið var gefið út. Ekki var um það deilt í málinu að hvorki Í sleit hópvátryggingarsamningi þeim, sem B féll undir, eða kom í veg fyrir endurnýjun hans, áður en bú félagsins var tekið til gjaldþrotaskipta, né gerði skiptastjóri þrotabúsins slíkar ráðstafanir. B fékk hjartaáfall 9. febrúar 2003 og gerði síðar kröfu um bætur úr nefndri tryggingu. I hafnaði greiðsluskyldu. Byggði I á því að Í hefði borið að senda allar fyrirspurnir um hópvátryggingar til vátryggjandans til verðákvörðunar. Það hefði ekki verið gert og því hefði vátryggingarsamningur um slíka hópvátryggingu ekki komist á. Þar sem Í hefði ekki haft heimild til útgáfu vátryggingarskírteinis væri það ekki bindandi fyrir I. Þá hefði útgáfa vátryggingarskírteinisins ekki rúmast innan takmarka heimildarumboðs Í og væri þessi ráðstöfun því ekki bindandi fyrir I. Jafnframt hefði B átt að vera ljóst, sem sölumanni vátrygginga, að hann gæti ekki orðið aðili að vátryggingarsamningi við I nema láta í té upplýsingar um heilsufar og tjónasögu. Hefði B verið grandsamur um að I hefði farið út fyrir umboð sitt væri því ekki um gildan samning að ræða. Taldi Hæstiréttur að þar sem B hefði ekki verið kunnugt um efni áðurnefnds samnings I og Í yrði hann ekki látinn bera hallann af því að Í hefði farið út fyrir heimild sína samkvæmt samningnum. I hélt því einnig fram að þótt talið yrði að gildur vátryggingarsamningur milli B og I hefði stofnast væri ljóst að enginn slíkur samningur hefði verið í gildi þegar B veiktist. Vanskil hefðu orðið á greiðslu iðgjaldsins og taldi I að greiðslur inn á reikninginn eftir að vátryggingarsamningurinn hefði fallið úr gildi gætu ekki skapað rétt B til handa. Hæstiréttur taldi sannað að vanhöld hefðu orðið á greiðslu iðgjaldsins af hálfu B. Reglur 13. til 15. gr. laga nr. 20/1954 um vátryggingarsamninga, sem ættu hér við, yrðu ekki skýrðar svo að vátryggingarsamningur félli niður vegna vanskila á iðgjaldi nema félagið hefði sagt vátryggingarsamningnum upp eða krafist greiðslu iðgjaldsins. Ósannað væri að aðild B að samningnum hefði verið sagt upp eða hann krafinn um iðgjald eins og framangreind lagaákvæði áskildu. Þá hafnaði Hæstiréttur því að ákvæði samnings I og Í hefðu ekki heimilað framlengingu vátryggingarsamningsins, enda hefði B ekki verið gerð grein fyrir því að 2. mgr. 12. gr. vátryggingarskilmálanna um sjálfkrafa endurnýjun samningsins gilti ekki. Enn fremur hélt I því fram að ef talið yrði að vátryggingarsamningur hefði stofnast milli I og B hefði hann ástæðu til að ætla að B hefði leynt hann atvikum um heilsufar sitt og því bæri að meta samninginn ógildan. Talið var ósannað að B hefði, er hann samþykkti tilboð um vátrygginguna, verið kunnugt um einkenni sem veittu vísbendingar um að sérstök áhætta væri á því að hann fengi hjartaáfall. Samkvæmt framansögðu taldi Hæstiréttur að hópvátryggingarsamningur sá, sem B féll undir, væri gildur að því er hann varðaði og ætti hann rétt til vátryggingarbóta úr hendi I. Bar I því við að hugsanleg bótaábyrgð hans hefði fallið niður þar sem tjónstilkynning B hefði ekki borist innan 120 daga frá tjónsdegi eins og greindi í 9. gr. vátryggingarskilmálanna. Í málinu lá ekkert fyrir um að hin síðbúna tilkynning B hefði haft áhrif á stöðu I eða möguleika hans til þess að leiða sönnur að atvikum sem máli skiptu um réttarstöðu hans. Var því ekki talið að krafa B um bætur hefði fallið niður vegna tómlætis hans, sbr. 21. gr. laga nr. 20/1954. Var I dæmdur til að greiða B 90% af hármarksbótafjárhæð samkvæmt vátryggingarskírteini.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Hjördís Hákonardóttir og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu upphaflega til Hæstaréttar 6. mars 2008, en ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu þess 23. apríl 2008. Með heimild í 4. mgr. 153. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála áfrýjaði hann héraðsdómi öðru sinni 14. maí 2008. Hann krefst þess aðallega að stefnda verði gert að greiða sér 20.150.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 28. mars 2006 til greiðsludags. Til vara krefst áfrýjandi að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 17.000.000 króna með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 28. mars 2006 til greiðsludags. Í báðum tilvikum krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I ÍSVÁ hf. stundaði rekstur vátryggingamiðlunar, en bú félagsins var tekið til gjaldþrotaskipta 15. nóvember 2002. ÍSVÁ gerði í nóvember 2001 samning við stefnda fyrir milligöngu JLT Risk Solutions Limited en samningur þessi veitti ÍSVÁ heimild til að gera vátryggingarsamninga fyrir hönd stefnda, sem væru skuldbindandi fyrir hann og gefa í því sambandi út tilgreind skjöl um vátrygginguna, meðal annars vátryggingarskírteini. Samningurinn skyldi gilda frá 1. september 2001 til 31. ágúst 2002. Stefndi hafði 1. september 2000 gert samsvarandi samning við aðra íslenska vátryggingamiðlun, sem sameinaðist ÍSVÁ. Óumdeilt er að ÍSVÁ hafði heimild stefnda til þess að taka við iðgjöldum vegna vátrygginga sem veittar voru á grundvelli samningsins. Í samningnum eru ákvæði um skilyrði þess að hann framlengist, um uppsögn hans og fleira. Í 8. gr. samningsins er mælt fyrir um að það sé á ábyrgð ÍSVÁR að sjá til þess að stefndi verði ekki skuldbundinn við vátryggingar sem taki gildi eftir uppsögn samningsins. Jafnframt segir að ef vátrygging framlengist sjálfkrafa samkvæmt efni skilmála hennar eða vegna ákvæða í lögum sé ÍSVÁ þegar skylt að gera viðeigandi ráðstafanir til að segja upp þeim samningum sem endurnýjast eftir að samningurinn fellur úr gildi og afhenda stefnda lista um vátryggða í þeim tilvikum þar sem ekki sé unnt að ,,afturkalla“ ákvæði um slíka framlengingu. Í samningnum eru einnig ákvæði um skyldu ÍSVÁR til að afla samþykkis stefnda áður en gefin séu út vátryggingarskírteini, um skjöl sem gefin verða út og fleira. Í 13. gr. samningsins er mælt fyrir um að gildistími vátrygginga, sem veittar verði á grundvelli hans, skuli ekki vera lengri en tólf mánuðir og að teknu tilliti til viðbótartíma ekki lengri en í fimmtán mánuðir alls. Í samningnum eru einnig ákvæði sem lúta að réttarsambandi ÍSVÁR og stefnda meðal annars um efni skilmála þeirra vátrygginga sem veittar verða á grundvelli samningsins, takmarkanir á vátryggingarvernd, iðgjöld, meðferð þeirra, skrá um veittar vátryggingar samkvæmt samningnum og fleira. Þá eru ákvæði um úrlausn ágreiningsefna milli samningsaðila fyrir gerðardómi, gerðardómsmeðferð, auk þess sem mælt er fyrir um að ensk lög gildi um samninginn og að úr ágreiningi skuli skorið fyrir enskum dómstólum. Í samningnum eru nafngreindir þeir starfsmenn ÍSVÁR, sem heimild höfðu til að taka ákvarðanir um að veita vátryggingar samkvæmt samningnum, gefa út tilgreind skjöl vegna vátrygginga og væru ábyrgir fyrir framkvæmd hans. Meðal þessara starfsmanna var Leó Árnason. Með tilkynningu JLT Risk Solutions Limited var samningurinn síðar framlengdur um einn mánuð til 30. september 2002 meðal annars í því skyni að gefa stefnda kost á að endurskoða tölur og skilmála. Af gögnum málsins verður helst ráðið að áfrýjandi hafi starfað sem verktaki á vegum ÍSVÁR við sölu vátrygginga. Hinn 10. júlí 2001 fékk hann tilboð, sem formaður starfsmannafélags ÍSVÁR sendi honum, um að taka svonefnda JLT-sjúkratryggingu á sérstökum kjörum, sem veitt væru starfsmönnum ÍSVÁR. Ekki er um það deilt að áfrýjandi samþykkti tilboðið. Vátryggingarskírteini fyrir sjúkra- og slysatryggingu var gefið út 7. febrúar 2002 og undirritað af Leó Árnasyni fyrir hönd ÍSVÁR. Þar kemur fram að vátryggjandi sé Lloyd´s í London, vátryggingartaki sé ÍSVÁ hf. og áfrýjandi er tilgreindur sem vátryggður. Aðilar málsins leggja til grundvallar að um hafi verið að ræða hópvátryggingu sem starfsmenn og aðrir sem störfuðu á vegum ÍSVÁR áttu kost á að taka. Ekki liggur ótvírætt fyrir hve margir féllu undir hópvátrygginguna en nafnalisti sem lagður er fram í málinu tilgreinir 55 einstaklinga sem vátryggða. Bótafjárhæð ,,vegna sjúkra/slysa örorku og eða dánarbóta vegna slyss“ eru, í skírteini því sem áfrýjandi fékk, tilgreindar 15.000.000 króna og dagpeningar á viku 70.000 krónur. Biðtími er tilgreindur tvær vikur og bótatími tvö ár. Vátryggingartímabil er tilgreint sem 1. febrúar 2002 til 31. janúar 2003. Þá segir svo í vátryggingarskírteininu: ,,Um vátryggingu þessa gilda lög um vátryggingarsamninga, samningur milli vátryggingartaka og félagsins ásamt viðeigandi vátryggingarskilmálum.“ Óumdeilt er að áfrýjanda var ekki sýndur samningur ÍSVÁR og stefnda og ekki kynnt efni hans. Verður að leggja til grundvallar að um það hafi honum ekki verið kunnugt. Á hinn bóginn deila aðilar um hvaða vátryggingarskilmálar skuli gilda um vátrygginguna, það er til hvaða skilmála sé vísað í vátryggingarskírteini. Áfrýjandi heldur því fram að skilmálar sem dagsettir eru 15. mars 2001 eigi að gilda en stefndi heldur því á hinn bóginn fram til stuðnings varakröfu sinni að skilmálar sem dagsettir eru 27. nóvember 2001 eigi að gilda. Fallist er á að miða skuli við síðarnefndu skilmálana en þeir voru í gildi er vátryggingarskírteinið var gefið út. Breytir það ekki þeirri niðurstöðu þótt vísbendingar séu um að fyrirsvarsmenn ÍSVÁR hafi litið svo á að hóptrygging þessi hafi stofnast fyrir dagsetningu síðarnefndu skilmálanna, enda verður að miða við að gildistími vátryggingarinnar sé sá sem í vátryggingarskírteini greinir. Í skilmálum sjúkra- og slysatryggingar stefnda, sem giltu um hópvátrygginguna, er sjúkleiki skilgreindur sem sjúkdómur sem vátryggður veikist af á vátryggingartímabilinu og veldur tímabundinni fullri örorku innan tólf mánaða frá því að sjúkdómurinn gerði fyrst vart við sig. Tímabundin full örorka er skilgreind sem örorka er veldur því að vátryggður er ófær um að stunda fasta atvinnu. Varanleg full örorka er skilgreind sem örorka sem er þess valdandi að vátryggður er ófær um að stunda fasta atvinnu í allt að 12 mánuði og engar líkur eru á því að þær aðstæður komi nokkurn tíma til með að breytast. Í almennum skilmálum vátryggingarinnar segir meðal annars að bætur, sem greiddar séu vegna tímabundinnar örorku, dragist frá hugsanlegri greiðslu vegna varanlegrar örorku. Í 9. gr. skilmálanna segir að eigi einhver atburður sér stað sem sé líklegur til þess að valda því að bótakrafa verði lögð fram sé það skilyrði bótaskyldu félagsins að hinn vátryggði eða vátryggingartaki sjái til þess að félaginu eða umboðsmanni þess sé tilkynnt skriflega um atburðinn, ásamt lýsingu á honum, eins fljótt og auðið er og eigi síðar en innan 60 daga. Bótaskylda félagsins fellur niður hafi þessi tilkynning eigi borist innan 120 daga frá tjónsdegi. Í 10. gr. er kveðið á um að íslensk lög gildi um vátrygginguna. Í 12. gr. er meðal annars kveðið á um endurnýjun vátryggingarinnar, en um það segir: ,,Vátrygging þessi endurnýjast sjálfkrafa á 12 mánaða fresti nema um annað sé samið. Vátryggingartaki getur skriflega sagt upp þessari vátryggingu við árlega endurnýjun hennar. Skrifleg uppsögn þarf að berast félaginu eða umboðsmanni þess 30 dögum fyrir endurnýjunardag. Félagið getur sagt vátryggingunni upp á endurnýjunardegi með sömu skilmálum. Þá getur félagið sagt vátryggingunni upp við tjónstilkynningu. Skal þá félagið senda skriflega tilkynningu þess efnis ekki síðar en 14 dögum eftir tjónstilkynningardag.“ Ekki er um það deilt í málinu að ÍSVÁ gerði ekki reka að því að slíta hópvátryggingarsamningi þeim, sem áfrýjandi féll undir, eða koma í veg fyrir endurnýjun hans, áður en bú félagsins var tekið til gjaldþrotaskipta. Ekki er því heldur haldið fram af hálfu stefnda að skiptastjóri í þrotabúi félagsins hafi gert slíkar ráðstafanir. Með bréfi lögmanns stefnda 10. september 2003 er áfrýjanda tilkynnt að ÍSVÁ hafi ekki haft heimild til þess eftir 31. ágúst 2002 að gefa út eða endurnýja vátryggingarskírteini fyrir hönd stefnda. Í bréfinu segir jafnframt að til að komast hjá allri óvissu vilji stefndi taka fram að öll vátryggingarskírteini, sem út hafa verið gefin, þeim breytt eða þau framlengd með beinum eða óbeinum hætti af ÍSVÁ eða þrotabúi félagsins eftir 31. ágúst 2002, séu ,,ekki í gildi.“ Eins og í héraðsdómi greinir fékk áfrýjandi hjartaáfall 9. febrúar 2003. Hann gerði kröfu á eyðublaði frá stefnda 21. júlí það ár um greiðslu úr hendi félagsins á grundvelli vátryggingarsamningsins. Áfrýjandi óskaði eftir því að Jónas Hallgrímsson læknir, legði mat á afleiðingar hjartaáfalls þess, er hann hafði orðið fyrir, og miðaði mat sitt við skilmála sjúkra- og slysatryggingar stefnda. Í niðurstöðu örorkumats læknisins 1. febrúar 2006 segir meðal annars: ,,Tímabundna örorku má meta 100% í eitt ár frá hjartaáfallinu til 09.02. 2004 eða þar til 6 mánuðir voru liðnir frá hjartaaðgerðinni til 09.12. 2004, [...]. Varanleg læknisfræðileg örorka er metin 90 stig (90%).“ Áfrýjandi reisir kröfur sínar á niðurstöðum þessa örorkumats. II Stefndi hefur hafnað greiðsluskyldu. Hann byggir á að í fylgiskjali með samningi sínum við ÍSVÁ komi fram að allar fyrirspurnir um hópvátryggingar skuli sendar til vátryggjandans til verðákvörðunar. Hugmyndir sem ÍSVÁ sendi um iðgjöld sjúkra- og slysatryggingar fyrir þá, sem störfuðu á vegum félagsins, hafi ekki verið í samræmi við iðgjöld samkvæmt téðu fylgiskjali og þess vegna ljóst að ekki var unnt að beita samningum um vátryggingar sem komist hefðu á og miðuðu við framangreindar hugmyndir. Þá hafi fjárhæð iðgjaldanna verði háð tjónasögu og að ekki yrði tekin áhætta á sjúkdómum eða ástandi sem þegar væru fyrir hendi. Telur stefndi að ekkert hafi orðið úr því að vátryggingarsamningur um slíka hópvátryggingu kæmist á þar sem hann hafi ekkert frekar heyrt frá ÍSVÁ eða þeim verktökum sem hugðust taka vátrygginguna. Ekki hafi verið nánar afmarkað milli stefnda og ÍSVÁR hvaða skilyrði hinn fyrrnefndi hafi sett um tjónasögu og ÍSVÁ hafi ekki látið honum í té neinar upplýsingar, hvorki um tjónasögu einstakra verktaka eða tjónsögu, sem kynni að hafa verið fyrir hendi samkvæmt eldri tryggingu fyrir verktakana. ÍSVÁ hafi því enga heimild haft til að gefa út vátryggingarskírteini á grundvelli verðhugmynda í tölvupósti, sem félagið hafi fengið frá starfsmanni stefnda, Kevin Boden, er starfað hafi við áhættumat hjá félaginu. Þar sem ÍSVÁ hafi ekki haft heimild til útgáfu vátryggingarskírteinis sé það ekki bindandi fyrir stefnda. Vísar stefndi um þessa afstöðu sína til 1. mgr. 10. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Þá telur stefndi, að ef talið yrði að ÍSVÁ hafi haft umboð til þess að gera hópvátryggingarsamning þann, sem um ræðir, sé ljóst að umboðið hafi verið heimildarumboð í skilningi 18. gr. laga nr. 7/1936. Þeir skilmálar sem ÍSVÁ lét áfrýjanda í té hafi falið í sér ráðstöfun, sem ekki rúmaðist innan takmarka umboðsins. Þetta eigi við um þá ráðstöfun að hafa í skilmálum ákvæði um sjálfkrafa endurnýjun vátryggingarinnar og þá ráðstöfun að geta ekki í vátryggingarskírteini um tjónasögu og að ekki yrði tekin áhætta á sjúkdómum eða ástandi sem þegar væri fyrir hendi. Þar sem útgáfa vátryggingarskírteinisins hafi ekki rúmast innan takmarka umboðsins bindi þessi ráðstöfun ekki stefnda, sbr. 2. mgr. 11. gr. laga nr. 7/1936. Jafnframt telur stefndi að ef litið yrði svo á, að ekki væri um heimildarumboð að ræða, hafi áfrýjanda sem sölumanni vátrygginga, átt að vera ljóst að hann gat ekki orðið aðili að vátryggingarsamningi við stefnda nema láta með einhverjum hætti í té upplýsingar um heilsufar og tjónasögu eða að vátryggingarverndin væri bundin skilyrðum. Hafi áfrýjandi því verið grandsamur um að ÍSVÁ hefði farið út fyrir umboð sitt og væri því ekki um gildan samning að ræða, sbr. 1. mgr. 11. gr. laga nr. 7/1936. Eins og áður greinir gerði stefndi samning við ÍSVÁ sem mælti fyrir um heimild þess félags til að veita tilteknar vátryggingar, sem skuldbindandi væru fyrir stefnda og gefa út nauðsynleg skjöl í því sambandi meðal annars vátryggingarskírteini. Af meginreglum þeim um upplýsingaskyldu vátryggingamiðlara, vátryggingaumboðsmanna og sölumanna vátrygginga, sem þá var að finna í 83. gr., sbr. 2. og 3. mgr. 58. gr. og 59. gr. laga nr. 60/1994 um vátryggingastarfsemi verður að telja að vátryggður hafi átt rétt á því, áður en gengið var frá vátryggingarsamningi, að fá þær upplýsingar sem þörf var á til þess að geta tileinkað sér þau ákvæði skilmálanna, sem skiptu máli um innihald þeirra, um vátryggingarverndina og þau kjör sem í boði voru. Áður er fram komið að áfrýjanda var ekki gerð grein fyrir efni samnings milli ÍSVÁR og stefnda og honum ekki kynntar þær takmarkanir, sem á heimildum ÍSVÁR kynnu að vera til að binda stefnda. Það var á ábyrgð stefnda að þessum upplýsingum væri komið til áfrýjanda og hann verður ekki látinn bera hallann af því, að ÍSVÁ hafi farið út fyrir heimild sína samkvæmt þeim samningi sem félagið hafði við stefnda. Framangreind ákvæði laga nr. 60/1994 voru ófrávíkjanleg og verða reglur II. kafla um umboð í lögum nr. 7/1936 ekki lagðar fyrirvaralaust til grundvallar við úrlausn málsins. Þá er og ljóst að staða ÍSVÁR samkvæmt samningnum við stefnda var ekki að öllu leyti hin sama og staða umboðsmanns samkvæmt reglum II. kafla laga nr. 7/1936, auk þess sem um starfsemi vátryggingamiðlara giltu ófrávíkjanlegar reglur IX. kafla laga nr. 60/1994, sbr. nú lög nr. 32/2005 um miðlun vátrygginga. Stefndi telur einnig að þótt talið yrði að gildur vátryggingarsamningur milli áfrýjanda og stefnda hefði stofnast sé ljóst að enginn vátryggingarsamningur hafi verið í gildi þegar áfrýjandi veiktist 9. febrúar 2003. Ekki sé samið um neinn gjalddaga eða afleiðingar vanskila í vátryggingarsamningi og beri því að beita um þetta ákvæðum laga nr. 20/1954 um vátryggingarsamninga. Samkvæmt 1. mgr. 12. gr. laganna hafi fyrsti gjalddagi iðgjalds samkvæmt hugsanlegum vátryggingarsamningi verið 7. febrúar 2002 og eftir það fyrsta dag hvers mánaðar í fyrsta sinn 1. mars 2002. Er vátryggingarskírteinið var gefið út hafði ÍSVÁ dregið tvær mánaðargreiðslur af áfrýjanda. Þrátt fyrir að líta beri á þessar færslur sem fyrirframgreiðslu iðgjalda myndu þær aðeins duga til að greiða þau iðgjöld sem voru á gjalddaga 7. febrúar og 1. mars 2002. Hinn 1. apríl 2002 hafi svo ótvírætt orðið vanskil á greiðslu iðgjaldsins. Samkvæmt 14. gr. laganna hafi því hugsanlegri ábyrgð félagsins lokið 7. apríl 2002 þegar liðin hafi verið vika frá gjalddaga. Þar sem engin greiðsla hafi verið innt af hendi 1. júlí 2002 hefði hugsanlegur vátryggingarsamningur fallið úr gildi án uppsagnar þann dag samkvæmt 15. gr. laga nr. 20/1954. Stefndi tekur fram í þessu sambandi að samkvæmt yfirliti bankareiknings ÍSVÁR hafi áfrýjandi aðeins innt af hendi þrjár greiðslur inn á þann reikning 5. desember 2002, 5. febrúar 2003 og 5. júlí sama ár. Telur stefndi að greiðslur inn á reikninginn eftir að vátryggingarsamningurinn féll úr gildi geti ekki skapað rétt áfrýjanda til handa. Því síður geti greiðslur til þrotabús ÍSVÁR skapað slíkan rétt. Við gerð hópvátryggingarsamningsins var við það miðað að iðgjald skyldi greitt mánaðarlega og það dregið af greiðslum frá ÍSVÁ til áfrýjanda og annarra sem undir vátrygginguna féllu. Síðar var þess óskað af hálfu ÍSVÁR að áfrýjandi millifærði mánaðarlega af bankareikningi sínum inn á reikning félagsins og gerði áfrýjandi ráðstafanir í því skyni. Sannað er að vanhöld urðu á greiðslu iðgjaldsins af hálfu áfrýjanda. Reglur 13. til 15. gr. laga nr. 20/1954, sem hér eiga við, verða ekki skýrðar svo að vátryggingarsamningur falli niður vegna vanskila á iðgjaldi nema félagið hafi sagt vátryggingarsamningnum upp eða krafist greiðslu iðgjaldsins. Ósannað er að aðild áfrýjanda að hópvátryggingarsamningnum hafi verið sagt upp eða hann krafinn um iðgjald eins og framangreind lagaákvæði áskilja. Í 17. gr. laga nr. 20/1954 var kveðið á um að ekki yrði samið um að greiðslufall á lúkningu iðgjalds hefði í för með sér harðari kosti fyrir vátryggðan en mælt var fyrir um í 13. til 15. gr. laganna. Af þeirri ástæðu verður að víkja til hliðar því ákvæði 1. mgr. 12. gr. vátryggingarskilmálanna að ef iðgjald er ógreitt 90 dögum eftir gjalddaga falli vátryggingarsamningurinn og bótaábyrgð félagsins með öllu niður. Stefndi heldur því einnig fram að ef litið yrði svo á að vátryggingarsamningurinn hefði haldið gildi sínu fram til 31. janúar 2003 sé ljóst að ákvæði samningsins milli stefnda og ÍSVÁR hafi ekki heimilað framlengingu vátryggingarsamningsins. Stefndi hafi ekki á neinn hátt skuldbundið sig til að endurnýja samninginn, þvert á móti hafi í samningnum verið lögð sú skylda á ÍSVÁ að tryggja afturköllun hvers konar endurnýjaðra samninga sem tækju gildi eftir að samningurinn rann út hinn 31. ágúst 2002. Í 2. mgr. 12. gr. vátryggingarskilmála þeirra, sem giltu um vátrygginguna, er eins og að framan greinir ákvæði sem mælir fyrir um að samningurinn endurnýist sjálfkrafa á 12 mánaða fresti nema um annað sé samið. Eins og áður greinir var áfrýjanda ekki kynnt efni samnings stefnda við ÍSVÁ um bann við sjálfkrafa framlengingu og ekki með öðrum hætti gerð grein fyrir því að þetta ákvæði skilmálanna gilti ekki. Verður því hafnað að samningurinn hafi ekki endurnýjast sjálfkrafa er upphaflegum gildistíma hans lauk. Stefndi heldur því einnig fram að ef talið yrði að vátryggingarsamningur hafi stofnast milli áfrýjanda og sín hafi hann ástæðu til að ætla að áfrýjandi hafi leynt atvikum um heilsufar sitt þannig að meta beri samninginn ógildan samkvæmt 4. eða 6. gr. laga nr. 20/1954. Telur stefndi ástæðu til að ætla að áfrýjandi hafi þegar vátryggingarskírteinið var gefið út verið farinn að finna fyrir einkennum hjartasjúkdómsins sem hann veiktist af. Honum, sem starfað hafi við sölu vátrygginga, hafi verið fulljóst að honum bæri að upplýsa félagið um þessi atriði. Ekki var óskað upplýsinga frá áfrýjanda um heilsufarssögu hans áður en vátryggingarskírteinið var gefið út og enginn fyrirvari um að einstakir sjúkdómar, sem hér skipta máli, væru undanskildir. Gögn um heilsufarssögu áfrýjanda bera ekki með sér að honum hafi, er hann samþykkti tilboð um vátrygginguna eða er vátryggingarskírteinið var gefið út, verið kunnugt um einkenni sem veittu vísbendingar um að sérstök áhætta væri á því að hann fengi hjartaáfall. Er ósannað að skilyrðum 4. eða 6. gr., sbr. 7. gr., laga nr. 20/1954 sé fullnægt. Samkvæmt framansögðu var hópvátryggingarsamningur sá, sem áfrýjandi féll undir, gildur að því er hann varðar og á hann rétt til vátryggingarbóta úr hendi stefnda eins og síðar greinir. Stefndi heldur því fram að samkvæmt 9. gr. skilmála vátryggingarinnar sé það skilyrði bótaskyldu samkvæmt vátryggingunni að stefnda eða umboðsmanni hans sé tilkynnt skriflega um vátryggingaratburð eins fljótt og auðið er og eigi síðar en innan 60 daga. Bótaskylda stefnda falli niður hafi tilkynning ekki borist innan 120 daga frá tjónsdegi. Tjónstilkynning áfrýjanda 21. júlí 2003 hafi verið send eftir að liðnir voru 120 dagar frá tjónsatburðinum og hafi þá verið fallin niður hugsanleg bótaábyrgð stefnda. Ekki er um það deilt að tilkynning áfrýjanda var send framangreindan dag. Í 21. gr. laga nr. 20/1954 eru ákvæði um tilvik er vátryggður vanrækir að tilkynna vátryggingaratburð þegar í stað. Ákvæði þessi eru ófrávíkjanleg samkvæmt 4. mgr. greinarinnar. Í 2. mgr. 21. gr. segir að ef vátryggður vanrækir að tilkynna um vátryggingaratburð þegar í stað beri félagið ekki frekari ábyrgð en það hefði borið ef slík tilkynning hefði verið réttilega gefin. Ef líkur eru leiddar af því að félagið hafi vegna þessarar vanrækslu misst af tækifæri til að leiða sönnur að atvikum sem hefðu leitt til að ábyrgð þess hefði fallið niður eða orðið minni en ella skuli úr því skorið með hliðsjón af atvikum máls hvort bætur skuli greiða og ef svo er hve háar. Tilkynning áfrýjanda barst er meira en fimm mánuðir voru liðnir frá því að vátryggingaratburður átti sér stað. Ekkert liggur fyrir um að hin síðbúna tilkynning hafi haft áhrif á stöðu stefnda eða möguleika hans til þess að leiða sönnur að atvikum sem máli skipta um réttarstöðu hans. Verður því ekki talið að krafa áfrýjanda um bætur hafi fallið niður vegna tómlætis hans. III Eins og áður greinir verður lagt til grundvallar að skilmálar sem í gildi voru er vátryggingarskírteinið var gefið út eigi við um vátrygginguna. Í þeim er mælt fyrir um að bætur, sem greiddar séu samkvæmt tímabundinni örorku, skuli dragast frá hugsanlegri greiðslu vegna varanlegrar örorku. Skýra ber ákvæði þetta hér svo, að heildargreiðslur samkvæmt vátryggingunni geti hæstar orðið þær bætur sem greiða ber fyrir varanlega örorku eins og hún er metin samkvæmt skilmálunum. Engar bætur voru greiddar fyrir það sem nefnt er tímabundin örorka í skilmálunum. Áfrýjandi aflaði matsgerðar Jónasar Hallgrímssonar læknis um mat á afleiðingum hjartaáfallsins. Er matið miðað við skilmála sjúkra- og slysatryggingarinnar. Niðurstaða læknisins í rökstuddri matsgerð hans er sú, að ástand áfrýjanda svari til 90 stiga miska, þ.e. að varanleg læknisfræðileg örorka hans sé 90%. Önnur læknisfræðileg gögn í málinu styðja framangreint mat, sem ekki hefur verið hnekkt. Verður það því lagt til grundvallar. Hámarksbótafjárhæð samkvæmt vátryggingarskírteini er tilgreind 15.000.000 krónur. Samkvæmt framansögðu verður stefndi dæmdur til að greiða 90% af þeirri fjárhæð eða 13.500.000 krónur. Stefndi andmælir skyldu sinni til að greiða vexti og vísar um það til 8. gr. vátryggingarskilmálanna þar sem segi að engin fjárhæð, sem komi til greiðslu samkvæmt vátryggingunni, skuli bera vexti. Ekki kemur því til greiðslu almennra vaxta af kröfu áfrýjanda. Áfrýjandi krefst í stefnu í héraði dráttarvaxta samkvæmt lögum nr. 38/2001 frá 28. mars 2006 til greiðsludags. Í stefnu kemur þó einnig fram að dráttarvaxta sé krafist frá þingfestingardegi. Málið var þingfest í héraði 29. júní 2006. Verða dæmdir dráttarvextir frá þeim degi. Stefndi verður dæmdur til að greiða málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Stefndi, Impact Underwriting Limited, greiði áfrýjanda, Birni Ófeigssyni, 13.500.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 29. júní 2006 til greiðsludags. Ákvæði hins áfrýjaða dóms um gjafsóknarkostnað skal vera óraskað. Stefndi greiði málskostnað í héraði 907.307 krónur sem renni í ríkissjóð. Stefndi greiði áfrýjanda 400.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómkröfur stefnanda eru þær aðallega að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 20.150.000 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 28. mars 2006 til greiðsludags. Til vara krefst stefnandi þess að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 16.370.000 krónur, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 28. mars 2006 til greiðsludags. Í báðum tilvikum krefst stefnandi þess að stefndi verði dæmdur til að greiða honum málskostnað að viðbættum virðisaukaskatti eins og mál þetta væri ekki gjafsóknarmál. Stefndi gerir þær dómkröfur að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og að stefnanda verði gert að greiða stefnda málskostnað. Við aðalmeðferð málsins óskaði stefnandi þess að varakrafan yrði leiðrétt þar sem rétt fjárhæð hennar, miðað við forsendur útreiknings kröfunnar, væri 17.000.000 króna í stað 16.370.000 króna. Væri um mistök að ræða og taldi stefnandi að leiðrétting þessi rúmaðist innan aðalkröfunnar. Stefndi mótmælti þessari leiðréttingu á þeim forsendum að hún væri of seint fram komin. Samkvæmt gögnum málsins er Creechurch Underwriting Limited í London einn af þeim aðilum sem hafa leyfi á Lloyd´s vátryggingamarkaðnum í London til að takast á hendur vátryggingaráhættu á markaðnum fyrir tilstilli Syndicate 1607. Á árinu 1999 stofnaði Syndicate 1607 stefnda sem hefur umboð til að skuldbinda Syndicate 1607 við sölu vátrygginga. Fyrir milligöngu miðlarans JLT undirritaði stefndi hinn 8. nóvember 2001 samning við Ísvá ehf. þar sem stefndi veitti Ísvá ehf. umboð til sölu persónutrygginga á Íslandi. Var samningurinn undirritaður af hálfu Ísvár ehf. hinn 15. nóvember 2001. Í skjölum málsins er Ísvá ýmist tilgreint sem hf. (hlutafélag) eða ehf. (einkahlutafélag) og verður hér að neðan vísað til félagsins sem Ísvá án frekari tilgreiningar um félagsform. Syndicate 1607 var ábyrgt fyrir kröfum í vátryggingar sem stofnuðust á grundvelli þessa samnings en hlutverk JLT var meðal annars að taka við iðgjöldum frá Ísvá og greiða þau áfram til stefnda auk þess sem JLT sá um að innheimta kröfur hjá Syndicate 1607. Í 4. gr. samningsins milli stefnda og Ísvár kemur fram að samningurinn gildi frá 1. september 2001 til 31. ágúst 2002. Hinn 22. júlí 2002 var gildistími samningsins framlengdur um mánuð eða til 30. september 2002. Með bréfi 30. ágúst 2002 sagði JLT samningnum upp fyrir hönd stefnda og miðaðist uppsögnin við 30. september 2002. Stefnandi starfaði sem sölumaður vátrygginga hjá Ísvá frá árinu 2000 og fram í ágúst 2002. Má af gögnum ráða að stefnandi hafi starfað sem verktaki en af málatilbúnaði hans má ráða að hann hafi litið svo á að hann væri starfsmaður félagsins. Kveðst hann hafa fengið tilboð hinn 10. júlí 2001 um að kaupa svokallaða JLT-sjúkratryggingu á sérkjörum fyrir starfsmenn Ísvár og hafi hann ákveðið að taka því tilboði. Hafi iðgjöld fyrst verið greidd með því að dregið var frá launum stefnanda sem starfsmanns Ísvár. Í febrúar 2002 hafi greiðslukomulag iðgjaldanna breyst að ósk Ísvár og í kjölfarið hafi stefnandi óskað eftir því við viðskiptabanka sinn að bankinn millifærði mánaðarlega fjárhæð iðgjaldsins á reikninga Ísvár, sbr. bréf stefnanda til bankans dagsett 14. febrúar 2002. Hafi Ísvá síðan átt að skila iðgjaldinu til vátryggjandans. Í málinu liggja frammi tveir afreikningar, eins og þeir eru kallaðir, en þar er stefnandi tilgreindur sem verktaki og Ísvá verkkaupi. Er hér um að ræða yfirlit yfir söluþóknun annars vegar dagsett 31. ágúst 2001 vegna tímabilsins 3. ágúst 2001 til 6. september 2001 og hins vegar dagsett 30. nóvember 2001 vegna tímabilsins 16. nóvember 2001 til 11. desember 2001. Samkvæmt yfirlitum þessum eru dregnar frá greiðslum til stefnanda tryggingar að fjárhæð 2.525 krónur í hvort skipti. Af yfirliti yfir árshreyfingar stefnanda sem viðskiptamanns Ísvár má ráða að þessar greiðslur séu þar tilgreindar, önnur með fyrrgreindri dagsetningu 30. nóvember 2001 en hin hins vegar 17. september 2001. Hinn 7. febrúar 2002 gaf starfsmaður Ísvár út vátryggingarskírteini til stefnanda og er vátryggingartímabilið tilgreint 1. febrúar 2002 til 31. janúar 2003. Telur stefndi að starfsmaður Ísvár hafi gefið vátryggingarskírteinið út í heimildarleysi. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur uppkveðnum 15. nóvember 2002 var bú Ísvár tekið til gjaldþrotaskipta. Lýsti stefndi kröfu í þrotabúið 14. febrúar 2003 og fór fram á að þrotabúið innheimti ekki frekari iðgjöld vegna trygginga er Ísvá hafði undir höndum. Kveður stefndi að skiptastjóri hafi ekki farið eftir þessu heldur látið viðgangast að iðgjöld greiddust inn á bankareikning Ísvár hjá Búnaðarbanka Íslands, allt þar til stefndi krafðist þess að nýju að greiðslu þeirra væri hætt. Hinn 31. ágúst 2003 hafi skiptastjóri gefið Búnaðarbanka Íslands fyrirmæli um lokun reikningsins. Samkvæmt yfirliti frá tölvudeild Búnaðarbanka Íslands voru millifærðar 2.525 krónur af reikningi stefnanda hjá bankanum inn á reikning Ísvár 5. desember 2002, 5. febrúar 2003, 5. mars 2003. 5. apríl 2003, 5. maí 2003, 5. júní 2003 og 5. júlí 2003. Yfirlit yfir reikning Ísvár hjá Búnaðarbanka Íslands sem nær yfir tímabilið 31. desember 2001 til 3. september 2003 virðist ekki vera alls kostar í samræmi við yfirlit tölvudeildarinnar, en þar má greina að stefnandi hefur greitt 2.525 krónur inn á reikning Ísvár, 16. desember 2002, 5. febrúar 2003, 15. júlí 2003 og 6. ágúst 2003. Stefnandi fékk hjartaáfall 9. febrúar 2003 og gerði hinn 21. júlí 2003 kröfu á hendur stefnda um greiðslu bóta á grundvelli sjúkdómatryggingar sem hann taldi sig hafa keypt af stefnda fyrir milligöngu Ísvár. Lögmaður stefnda tilkynnti stefnanda með bréfi 10. september 2003 hann teldi vátryggingarsamning ekki vera fyrir hendi milli aðila og hafnaði greiðslu. Snýst meginágreiningur máls þessa um það hvort stefnandi var með gilda sjúkdómatryggingu hjá stefnda sem veiti honum rétt til greiðslu bóta vegna afleiðinga líkamstjóns sem hann varð fyrir í kjölfar hjartaáfallsins. Hinn 1. nóvember 2005 fékk stefnandi leyfi til gjafsóknar í málinu. Stefnandi fékk Jónas Hallgrímsson lækni til að meta afleiðingar hjartaáfallsins á heilsu hans og liggur niðurstaða hans fyrir í matsgerð frá 1. febrúar 2006. Samkvæmt matsbeiðni var óskað eftir að matið yrði miðað við skilmála um sjúkra- og slysatryggingar Lloyd´s. Segir í niðurstöðu matsins að samkvæmt skilgreiningum sjúkra- og slysatryggingarinnar sé sjúkleiki skilgreindur sem sjúkdómur sem vátryggður veikist af á vátryggingartímabilinu og valdi tímabundinni fullri örorku innan tólf mánaða frá því að sjúkdómurinn gerði fyrst vart við sig. Varanleg örorka væri skilgreind sem örorka sem væri þess valdandi að vátryggður væri ófær um að stunda fasta atvinnu í allt að 12 mánuði og engar líkur væru á að þær aðstæður breyttust. Kemur fram í matinu að ástand stefnanda sé þannig í dag að hann sé algerlega óvinnufær og geti lítið annað en rétt haldið sér gangandi og að sinna þörfum daglegs lífs og hafi verið svo nær frá upphafi. Valdi minnsta áreynsla byrjandi hjartabilunareinkennum. Virðist framtíð stefnanda ekki björt nema að hjartaígræðsla takist vel en óvíst sé hvort að slíkri aðgerð komi eða hvernig hún muni takast. Þótt svo færi sé ólíklegt að stefnandi komist aftur til launaðra starfa. Er það niðurstaða matsmanns að tímabundin örorka hafi verið 100% í eitt ár frá hjartaáfallinu til 9. febrúar 2004 eða þar til 6 mánuðir voru liðnir frá hjartaaðgerðinni til 9. desember 2004 og er varanleg örorka stefnanda metin 90%. Stefnandi byggir kröfur sínar á hendur stefnda á því að hann hafi, þegar hann fékk hjartaáfallið í febrúar 2003, haft gilda sjúkratryggingu hjá stefnda, sem hann hafi keypt í gegnum umboðsaðila stefnda, Ísvá. Hafi hann orðið fyrir tjóni á heilsu sinni sem tryggingin bæti. Mótmælir stefnandi þeirri afstöðu stefnda að kröfur sem rísa á grundvelli vátryggingarsamnings eftir 31. ágúst 2002 séu óskuldbindandi fyrir stefnda. Hafi stefnandi greitt af tryggingunni þegar hann veiktist og hafi honum ekki verið tilkynnt um niðurfellingu tryggingarinnar og því hafi hann haldið áfram að greiða fyrir trygginguna. Hafi hún því haft fullt gildi þegar stefnandi veiktist. Þá bendi stefnandi á að þegar hann hafi sumarið 2002 sótt um dagpeninga úr tryggingunni hafi því verið hafnað þar sem sjúkdómurinn, sem sótt var um dagpeninga fyrir í það sinn, hafi ekki fallið undir trygginguna, en ekki vegna þess að ekki væri gild trygging fyrir hendi. Í 12. gr. vátryggingarskilmálanna segi að vátryggingin taki gildi þegar félagið eða umboðsmaður þess hafi samþykkt vátryggingarbeiðnina. Þar sem engin skrifleg tilkynning hafi borist stefnanda um uppsögn vátryggingarinnar hafi hún haft fullt gildi enda endurnýist hún sjálfkrafa á 12 mánaða fresti nema um annað sé samið. Kveður stefnandi að sú staðreynd að bú Ísvár, sem seldi stefnanda trygginguna, hafi verið tekið til gjaldþrotaskipta hinn 15. nóvember 2002, breyti ekki réttarstöðu stefnanda enda verði kröfum samkvæmt vátryggingarskilmálum beint að stefnda. Samkvæmt framansögðu hafi verið í gildi sjúkra- og slysatrygging hjá stefnda sem tryggi honum bæði dagpeninga og örorkubætur vegna afleiðinga hjartaáfallsins 9. febrúar 2003. Taki krafa stefnanda mið af matsgerð Jónasar Hallgrímssonar dagsettri 1. febrúar 2003. Samkvæmt tryggingarskírteini (tilboði) séu greiddar 15.000.000 króna fyrir 100% örorku vegna sjúkdóms og dagpeningar að fjárhæð 70.000 krónur á viku. Munur á aðal- og varakröfu felist í því að matsmaður komist að þeirri niðurstöðu í matsgerð að tímabundna örorku sé réttast að meta 100% þar til 6 mánuðir séu liðnir frá hjartaaðgerðinni til 9. desember 2004 og taki aðalkrafan mið af þeirri niðurstöðu, en í kröfugerð hafi verið tekið tillit til biðtíma sem séu tvær vikur án bóta eða samtals 95 vikur. Í varakröfu sé miðað við 50 vikur en í matsgerð sé komist að þeirri niðurstöðu að ekki verði miðað við styttri tíma en eitt ár frá hjartaáfallinu við mat á tímabundnu tjóni. Sundurliðist krafa stefnanda þannig: Stefnandi kveðst krefjast dráttarvaxta frá þingfestingardegi og taki varnarþing mið af skilmálum félagsins. Um ábyrgð stefnda vísar stefnandi til laga nr. 20/1954 um vátryggingarsamninga auk almennra reglna íslensks vátryggingaréttar. Um málskostnaðarkröfu vísar stefnandi til laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 einkum 1. mgr. 130. gr. laganna. Stefndi byggir á því að í fylgibréfi með samningi stefnda við Ísvá komi fram að allar fyrirspurnir um hóptryggingar skuli senda til vátryggjandans til verðákvörðunar. Hugmyndir þær sem stefndi hafi sent til Ísvár um iðgjöld fyrir slysa- og sjúkratryggingu fyrir verktaka Ísvár hafi ekki verið í samræmi við iðgjöld samkvæmt fyrrgreindu fylgibréfi og því ekki unnt að beita samningnum um tryggingu er kynni að hafa komist á í framhaldi af tölvupóstinum. Þá hafi fjárhæð iðgjaldanna verið háð skilyrðum um tjónasögu og að ekki yrði tekin áhætta af sjúkdómum eða ástandi sem þegar væri fyrir hendi. Hafi ekkert orðið af því að vátryggingarsamningarnir hafi komist á þar sem stefndi hafi ekki heyrt frekar frá Ísvá eða verktökunum. Ekki hafi verið afmarkað milli stefnda og Ísvár hvaða skilyrði væru sett um tjónasögu og hafi Ísvá ekki látið stefnda í té neinar upplýsingar um tjónasögu einstakra verktaka eða tjónasögu sem kynni að hafa verið fyrir hendi samkvæmt eldri tryggingu fyrir verktakana. Ísvá hafi því ekki haft neina heimild til að gefa út vátryggingarskírteini á grundvelli verðhugmynda Kevin Boden, og því bindi slík útgáfa ekki stefnda. Ef fallist verði á að Ísvá hafi haft umboð til að gera vátryggingarsamninga við starfsmennina sé um að ræða heimildarumboð skv. 18. gr. samningalaga nr. 7/1936. Þeir skilmálar sem Ísvá hafi látið stefnanda í té hafi falið í sér ráðstöfun sem ekki hafi rúmast innan takmarka umboðsins. Þetta eigi við um þá ráðstöfun að koma á samningi um sjálfkrafa endurnýjun tryggingarinnar á 12 mánaða fresti og einnig um þá ráðstöfun að geta í engu í vátryggingarskírteini um skilyrðin um tjónasögu og að ekki yrði tekin áhætta af sjúkdómum eða ástandi sem þegar væri fyrir hendi. Þar sem útgáfa skírteinisins hafi ekki rúmast innan takmarka umboðsins bindi það ekki stefnda. Verði litið svo á að ekki sé um heimildarumboð að ræða hafi stefnanda sem sölumanni trygginga hlotið að vera ljóst að hann gæti ekki orðið aðili að vátryggingarsamningi við stefnda nema láta í té upplýsingar um heilsufar og tjónasögu eða vátryggingarverndin væri að öðrum kosti bundin skilyrðum. Stefnandi hafi því verið grandsamur um að Ísvá hafi farið út fyrir umboð sitt og sé því ekki um gildan samning að ræða. Verði talið að gildur vátryggingarsamningur hafi stofnast milli stefnanda og stefnda sé ljóst að hann hafi ekki verið í gildi milli aðila er stefnandi veiktist hinn 9. febrúar 2003. Ekki sé til að dreifa neinum samningi um gjalddaga eða afleiðingar vanskila og beri því að beita ákvæðum laga nr. 20/1954 um vátryggingarsamninga. Samkvæmt 1. mgr. 12. gr. laganna hefði fyrsti gjalddagi iðgjalds samkvæmt hugsanlegum vátryggingarsamningi verið 7. febrúar 2002. Samkvæmt 2. mgr. 12. gr. laganna hafi gjalddagi hverrar mánaðargreiðslu eftir það verið fyrsti dagur hvers mánaðar. Þegar vátryggingarskírteinið hafi verið gefið út hafi Ísvá dregið tvær mánaðargreiðslur af stefnanda. Dygðu þær aðeins til greiðslu á gjalddögum 7. febrúar og 1. mars 2002. Hinn 1. apríl 2002 hafi orðið vanskil á greiðslu iðgjaldsins. Samkvæmt 14. gr. laganna hafi hugsanlegri ábyrgð félagsins lokið 7. apríl 2002 þar sem vika hafi verið liðin frá gjalddaga. Þar sem engin greiðsla hafi verið innt af hendi 1. júlí 2002 hafi hugsanlegur vátryggingarsamningur þá fallið úr gildi án uppsagnar samkvæmt 15. gr. laganna. Samkvæmt yfirliti Ísvár hjá Búnaðarbanka Íslands hafi stefnandi eingöngu greitt þrjár greiðslur inn á þann reikning. Greiðslur inn á reikninginn eftir að samningurinn féll úr gildi geti ekki skapað stefnanda rétt. Því síður geti greiðslur til þrotabús Ísvár skapað rétt til handa stefnanda. Verði talið að hugsanlegur vátryggingarsamningur hefði haldið gildi sínu fram til 31. janúar 2003 sé ljóst að ákvæði samningsins milli stefnda og Ísvár hafi ekki heimilað framlengingu vátryggingarsamningsins. Stefndi hafi ekki á neinn hátt skuldbundið sig til endurnýjunar hans. Hafi 8. grein samningsins þvert á móti lagt þá sérstöku skyldu á Ísvá að tryggja afturköllun hvers konar endurnýjaðra samninga sem tækju gildi eftir að samningurinn rann út hinn 31. ágúst 2002. Verði talið að stofnast hafi vátryggingarsamningur milli stefnanda og stefnda hafi stefndi ástæðu til að ætla að stefnandi hafi leynt atvikum um heilsufar sitt þannig að meta beri samninginn ógildan samkvæmt 4. eða 6. gr. laga nr. 20/1954. Stefndi hafi ástæðu til að ætla að stefnandi hafi verið farinn að finna fyrir einkennum hjartasjúkdómsins þegar vátryggingarskírteinið var gefið út. Þar sem stefnandi hafi sjálfur starfað við sölu trygginga hafi honum verið fullljóst að upplýsa bæri félagið um þessi atriði. Hafi stefndi óskað eftir læknisfræðilegum gögnum um heilsufar stefnanda en stefnandi hafi afturkallað heimild stefnda til aðgangs að læknisfræðilegum gögnum. Stefndi telji að slík afturköllun sé ekki gild eftir að krafa hafi verið gerð í tryggingar. Ef niðurstaðan verði sú að hinn 9. febrúar 2003 hafi verið í gildi vátryggingarsamningur milli aðila sé ljóst að samkvæmt 1. gr. skilmála er Ísvá hafi afhent tryggingartökum trygginga stefnda skyldu bætur vegna varanlegrar örorku dragast frá bótum vegna tímabundinnar örorku. Skilmálar sem sagðir séu gilda frá 15. mars 2001 séu ekki þeir réttu en í því skjali hafi verið fjarlægð lokamálsgrein 1. gr. um frádrátt bóta vegna tímabundinnar örorku frá bótum vegna varanlegrar örorku. Samkvæmt því eigi stefnandi ekki rétt á bótum fyrir tímabundna örorku samhliða rétti á skaðabótum fyrir varanlega örorku. Þetta hafi stefnanda átt að vera kunnugt sem sölumanni vátrygginga Ísvár. Þá mótmæli stefndi fjárhæð aðalkröfu. Gert sé ráð fyrir tímabundinni örorku í 21 mánuð en sá tími samsvari 90 vikum. Þar sem biðtími sé í mesta lagi tvær vikur beri aðeins að greiða dagpeninga fyrir 88 vikur. Varðandi örorkumat stefnanda telji stefndi að sjúkdómsástand stefnanda hafi ekki verið fyllilega skýrt, en meðferðarlæknir hans hafi upplýst að rannsóknarniðurstöður væru misvísandi. Engin læknisfræðileg gögn um stefnanda liggi fyrir utan eins vottorðs meðferðarlæknis stefnanda. Þá hafi matsmaður ekki lagt sjálfstætt mat á varanlega örorku stefnanda heldur reitt sig á mat meðferðarlæknis stefnda. Þá sé skilyrði bótaskyldu samkvæmt tryggingunni að stefnda eða umboðsmanni hans sé tilkynnt skriflega um vátryggingaratburð eins fljótt og auðið er og eigi síðar en innan 60 daga, sbr. 9. gr. vátryggingarskilmálanna. Bótaskylda stefnda falli niður hafi tilkynning ekki borist innan 120 daga frá tjónsdegi. Tjónstilkynning sé dagsett 21. júlí 2003 en þá hafi verið liðnir meira en 120 dagar frá tjónsatburðinum og bótaábyrgð stefnda þá fallin niður. Verði stefnanda dæmdar skaðabætur úr hendi stefnda sé dráttarvaxtakröfu mótmælt sérstaklega en í 8. gr. vátryggingarskilmálanna sé tiltekið að engin fjárhæð samkvæmt þeim beri vexti. Málskostnaðarkröfu sína byggir stefndi á 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Stefnandi byggir kröfur sínar á hendur stefnda á því að stefnandi hafi samþykkt tilboð sem kom frá Gunnari Jóhannssyni, formanni starfsmannafélags Ísvár í tölvupósti hinn 10. júlí 2001 til stefnanda og annarra starfsmanna Ísvár. Í þeim tölvupósti kemur fram að tryggingaráðgjafar Ísvár njóti sérkjara á persónutryggingum. Hafi þeir fengið sérkjör á sjúkra- og slysatryggingu í gegnum JLT og hljóði tilboðið upp á 15.000.000 króna vegna dánarbóta, slysaörorkubóta og sjúkraörorkubóta. Þá séu dagpeningar 70.000 krónur á viku. Bótatími 2 ár og biðtími 2 vikur. Iðgjaldið var 30.300 krónur á ári eða 2.525 krónur á mánuði. Eru hlutaðeigandi hvattir til að taka tilboðinu og kemur fram í tölvupóstinum að það eina sem gera þurfi sé að svara tölvupóstinum og þá verði iðgjaldið skuldfært í gegnum starfsmannafélag Ísvár, en það sé starfsmannafélagið sem tilboðið hafi fengið. Telur stefnandi að með því að svara framangreindum tölvupósti hafi komist á vátryggingarsamningur við stefnda um slysa- og sjúkrabætur, sem hafi verið í gildi þegar hann veiktist. Framangreint tilboð virðist hafa verið sent í kjölfar svars þáverandi starfsmanns stefnda, Kevin Boden, við tölvupósti Sigurðar Halldórssonar starfsmanns Ísvár þar sem þess var farið á leit að gefnar yrðu upplýsingar um tryggingarskilmála ef um væri að ræða hóptryggingu vátryggingasala hjá Ísvá meðal annars ef bætur samkvæmt sjúkra- og slysatryggingu væru með þeim hætti sem lýst er í fyrrgreindum tölvupósti formanns starfsmannafélags starfsmanna Ísvár til starfsmanna. Í tölvupóstinum segir Kevin Boden meðal annars að skilmálarnir sem verið er að fjalla um í tölvupóstinum séu háðir því að fyrirliggjandi tjónasaga og sjúkdómar falli utan tryggingarinnar. Stefndi kveður að ekkert hafi verið frekar aðhafst hvað þetta snerti og því hafi ekkert orðið úr því að umrædd hóptrygging kæmist á. Ekki verður séð af gögnum málsins að á þessum tímapunkti hafi legið fyrir samningur milli Ísvár og stefnda um umboð til handa Ísvár til sölu persónutrygginga á Íslandi og liggja því ekki frammi haldbær gögn um að á þeim tíma sem stefnandi heldur fram að hann hafi keypt umrædda hóptryggingu, eða í ágúst 2001, hafi Ísvá haft heimild til að skuldbinda stefnda með samningi um sjúkra- og slysabætur. Hins vegar gerðu stefndi og Ísvá með sér samning í nóvember 2001, sem skyldi gilda frá 1. september 2001, og getur því trygging stefnanda ekki tekið til fyrri tíma en eftir það tímamark. Stefndi kveður að allar fyrirspurnir um hóptryggingar skyldu samkvæmt samningi hans og Ísvár sendar til vátryggjandans til verðákvörðunar. Það gerði starfsmaður Ísvár og fékk svar frá starfsmanni stefnda, Kevin Boden, þar sem settar voru fram hugmyndir um iðgjöld. Telur stefndi að þær hugmyndir hafi ekki verið í samræmi við iðgjöld samkvæmt fylgibréfi samningsins milli stefnda og Ísvár og því hafi ekki verið unnt að beita samningnum um tryggingar sem kynnu að hafa komist á í framhaldinu. Þá hafi fjárhæðirnar verið háðar skilyrðum um tjónasögu og fyrri sjúkdóma þess tryggða. Stefndi hefur ekki sýnt fram á það með óyggjandi hætti að framangreindar hugmyndir starfsmanns stefnda, Kevin Boden, hafi farið í bága við fylgiskjal með samningi stefnda og Ísvár. Hvað snertir tjónasögu og fyrri sjúkdóma þess tryggða kom fram hjá Kevin Boden hér fyrir dómi að þegar um sé að ræða hóptryggingar sé erfitt að fá útfyllt eyðublöð fyrir hvern einstakan aðila sem falli undir viðkomandi hóp og gera tillögur um hvern og einn einstakan. Nálgist þeir sem áhættumat framkvæmi þetta því með því að segja að tilboðið gildi ekki um tjón og veikindi sem séu fyrir hendi þegar tilboðið er gert. Þá kom fram hjá honum að við mat á verði tryggingar mæti hann áhættuna í samræmi við það starf sem viðkomandi hefði með höndum. Að því virtu sem nú hefur verið rakið þykir stefndi ekki hafa sýnt fram á það með óyggjandi hætti að Ísvá hafi, með samningi um slíka hóptryggingu sem hér er til umfjöllunar, farið út fyrir umboð sitt og hafi því ekki haft heimild til útgáfu vátryggingarskírteinis. Verður stefndi að bera hallann af þeim sönnunarskorti. Það sem skiptir hins vegar máli hér er hvort slíkur vátryggingarsamningur var í gildi við stefnanda þegar hann veiktist í febrúar 2003. Samkvæmt samningi Ísvár og stefnda og fylgibréfi með honum var Ísvá falið umboð stefnda til sölu persónutrygginga á Íslandi. Gildistími samningsins var til 31. ágúst 2002, en hann var svo framlengdur til 30. september 2002. Var samningi þessum sagt upp af hálfu stefnda miðað við 30. september 2002 og var uppsögnin móttekin af fyrirsvarsmanni Ísvár. Starfsmaður Ísvár gaf út vátryggingarskírteini fyrir sjúkra- og slysatryggingu til handa stefnanda 7. febrúar 2002. Samkvæmt því skírteini var Ísvá vátryggingartaki, stefnandi vátryggður og vátryggjandi Lloyd´s í London. Vátryggingarskírteinið er í samræmi við framangreint tilboð formanns starfsmannafélags starfsmanna Ísvár hvað snertir bótafjárhæð, dagpeninga og iðgjöld. Kemur þar og fram að vátryggingartímabil sé frá 1. febrúar 2002 til 31. janúar 2003. Ekki er öðrum haldbærum gögnum til að dreifa um samning aðila máls þessa og verður við það að miða að samningur þeirra hafi fyrst komist á hinn 1. febrúar 2002. Í skírteini þessu kemur fram að um vátryggingu þessa gildi lög um vátryggingarsamninga, samningur milli vátryggingartaka og félagsins ásamt viðeigandi vátryggingarskilmálum. Er því augljóst að framangreindur samningur Ísvár og stefnda gilti um vátrygginguna, sbr. orðalagið „samningur milli vátryggingartaka og félagsins“. Varðandi tilvísun í vátryggingarskírteininu um að um vátrygginguna gildi viðeigandi vátryggingarskilmálar þá er þess að geta að í málinu liggja frammi tvær gerðir af vátryggingarskilmálum, annars vegar skilmálar sjúkra- og slysatryggingar sem giltu frá 15. mars 2001 og hins vegar skilmálar sjúkra- og slysatryggingar sem giltu frá 27. nóvember 2001. Þessum vátryggingarskilmálum ber ekki saman að öllu leyti. Þykir ljóst að þeir skilmálar sem vísað er til í vátryggingarskírteininu séu þeir sem giltu frá 27. nóvember 2001 enda verður að ætla að þeir hafi leyst hina eldri af hólmi. Stefnandi byggir á því að samkvæmt 12. gr. vátryggingarskilmála fyrir umrædda tryggingu segi að vátryggingin endurnýist sjálfkrafa á 12 mánaða fresti nema um annað sé samið og þar sem stefnanda hafi ekki borist skrifleg uppsögn hafi hún endurnýjast sjálfkrafa eftir 31. janúar 2003 og því verið í fullu gildi þegar hann veiktist. Samkvæmt grein 7.1 í samningi Ísvár og stefnda hafði Ísvá frá og með 1. september 2002, frá 1. október 2002 vegna framlengingarinnar, enga heimild til að endurnýja, afturkalla, framlengja eða breyta skilmálum trygginga sem þá voru í gildi og samkvæmt 8. gr. samningsins bar Ísvá ábyrgð á að tryggja að vátryggjandinn, stefndi, væri ekki aðili að vátryggingarsamningnum sem gerðir væru eftir að samningurinn félli úr gildi. Er því ljóst að stefndi ber ekki ábyrgð á því að Ísvá gætti ekki að þessum skyldum sínum og var umræddur vátryggingarsamningur milli aðila því fallinn niður í síðasta lagi hinn 1. október 2002. Þá er ljóst að eftir að bú Ísvár var tekið til gjaldþrotaskipta 15. nóvember 2002 gat félagið ekki án aðkomu skiptastjóra orðið vátryggingartaki, svo sem félagið var tilgreint í vátryggingarskírteininu. Gögn málsins vegna greiðslna stefnanda á iðgjöldum vegna þeirrar tryggingar sem um er deilt í máli þessu eru takmörkuð og misvísandi. Af þeim gögnum sem þó liggja fyrir verður ráðið að um var að ræða iðgjöld vegna þeirrar tryggingar. Einungis liggja fyrir gögn um greiðslur tveggja iðgjalda á árinu 2001, en það var áður en samningur komst á milli aðila máls þessa. Þá bera gögn málsins ekki með sér að neinar iðgjaldagreiðslur hafi borist frá stefnanda til Ísvár á árinu 2002 fyrr en í desember það ár en samkvæmt fyrrgreindri 12. gr. tryggingarskilmálanna fellur vátryggingarsamningur og bótaábyrgð stefnda niður sé iðgjald ógreitt 90 dögum eftir gjalddaga, sbr. og 15. gr. þágildandi laga um vátryggingarsamninga nr. 20/1954. Ef reiknað er með að fyrstu greiðslurnar sem inntar voru af hendi á árinu 2001 hafi verið nýttar til greiðslu fyrstu iðgjaldanna í febrúar og mars 2003 féll vátryggingarsamningurinn og þar með bótaskylda stefnda niður eigi síðar en í júlí 2002. Breyta greiðslur stefnanda á iðgjöldum í desember 2002 og á tímabilinu febrúar til ágúst 2003, eftir að bú Ísvár hafði verið tekið til gjaldþrotaskipta, engu þar um og leiða þær greiðslur ekki til þess að vátryggingarsamningurinn taki gildi á ný. Að öllu því virtu sem nú hefur verið rakið er ljóst að stefnandi hafði ekki gildan vátryggingarsamning við stefnda þegar hann fékk hjartaáfall í febrúar 2003. Verður því þegar af þeirri ástæðu að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda í máli þessu. Að virtum atvikum málsins þykir þó rétt að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu. Gjafsóknarkostnaður stefnanda að fjárhæð 907.307 krónur greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans sem þykir hæfilega ákveðin 800.000 krónur og hefur þá verið tekið tillit til virðisaukaskatts. Af hálfu stefnanda flutti málið Stefán Geir Þórisson hrl. en af hálfu stefnda flutti málið Erla S. Árnadóttir hrl. Greta Baldursdóttir héraðsdómari kveður upp dóm þennan. Stefndi, Impact Underwriting Limited, er sýknaður af öllum kröfum stefnanda, Björns Ófeigssonar. Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, samtals að fjárhæð 907.307 krónur, greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans að fjárhæð 800.000 krónur, þar með talinn virðisaukaskattur.
|
Mál nr. 779/2014
|
Kærumál Farbann
|
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem X var gert að sæta áfram farbanni á grundvelli b. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, sbr. 1. mgr. 100. gr. sömu laga.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma Benedikt Bogason hæstaréttardómari og Guðrún Erlendsdóttir og Ingveldur Einarsdóttir settir hæstaréttardómarar. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 27. nóvember 2014, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum sama dag. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 27. nóvember 2014 þar sem varnaraðila var gert að sæta farbanni á meðan mál hans er til meðferðar í Héraðsdómi Reykjavíkur, en þó ekki lengur en til 15. janúar 2015 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, til vara að honum verði gert að setja tryggingu, en að því frágengnu að farbanninu verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Samkvæmt 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008, sbr. 1. mgr. 100. gr. sömu laga, verður sakborningi því aðeins gert að sæta farbanni að rökstuddur grunur sé um að hann hafi gerst sekur um háttsemi sem fangelsisrefsing er lögð við. Að virtum gögnum málsins er varnaraðili undir rökstuddum grun um brot gegn 209. gr. og 199. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 en ákæra á hendur honum var gefin út 29. ágúst 2014. Aðalmeðferð málsins hófst 27. nóvember 2014 en var frestað til 12. desember sama ár vegna forfalla vitnis. Brot gegn fyrrgreindum ákvæðum geta varðað fangelsisrefsingu. Þá skiptir ekki máli hvort refsing við ætluðu broti kunni að verða skilorðsbundin, en í 1. mgr. 100. gr. laga nr. 88/2008 er ekki vísað til 3. mgr. 95. gr. þeirra. Er því fullnægt skilyrðum 1. mgr. sömu greinar til að fallast megi á kröfu sóknaraðila. Með þessari athugasemd en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
|
Mál nr. 364/2004
|
Vinnuslys Sjómaður Skaðabætur Líkamstjón Sakarskipting Tímabundin örorka
|
Háseti á fiskiskipi, K, slasaðist þegar bára skall á skipinu með þeim afleiðingum að það lagðist skyndilega á stjórnborða og tveir stórir steinar, sem komið höfðu upp með trolli þess, runnu eða ultu af stað yfir skutrennu og lentu á K og öðrum háseta. Hafði K verið falið að vinna á svæði nálægt grjótinu og undirbúa að koma því útbyrðis. Talið var að bæði K og útgerð skipsins, B hf., bæru sök á slysinu. Hafi verkstjórn við þessar hættulegar aðstæður ekki verið markviss. Þá hafi stýrimaður vegna ástands kallkerfis ekki getað varað hásetana við yfirvofandi hættu á að grjótið færi á hreyfingu. Var því talið að B hf. bæri 2/3 hluta sakar, en K 1/3.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Garðar Gíslason og Gunnlaugur Claessen. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 31. ágúst 2004 og krefst þess aðallega að hann verði sýknaður af kröfu gagnáfrýjanda, en til vara að hún verði lækkuð. Hann krefst og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, en til vara að hann falli niður. Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi 11. október 2004. Hann krefst þess aðallega að aðaláfrýjandi greiði sér 27.510.105 krónur með nánar tilgreindum vöxtum frá 21. nóvember 1999 til greiðsludags en til vara, að héraðsdómur verði staðfestur. Hann krefst og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Vátryggingafélagi Íslands hf. hefur verið stefnt til réttargæslu í gagnsök. Eftir uppsögu héraðsdóms var nafni aðaláfrýjanda breytt úr Útgerðarfélagi Akureyringa hf. í Brim hf. Í málinu er deilt um rétt gagnáfrýjanda til skaðabóta vegna líkamstjóns, sem hann hlaut af slysi 21. nóvember 1999 við vinnu á fiskiskipinu Hólmadrangi ST 70. Héraðsdómur, sem skipaður var sérfróðum meðdómsmönnum, hefur metið aðstæður svo, að lokið hafi verið að hífa trollið þegar bára skall á skipinu með þeim afleiðingum að það lagðist skyndilega á stjórnborða og tveir stórir steinar, sem komið höfðu upp með trollinu, runnu eða ultu af stað yfir skutrennuna og lentu á gagnáfrýjanda og öðrum háseta. Eru ekki efni til að breyta þessari niðurstöðu héraðsdóms og verður hún því lögð til grundvallar. Eins og rakið er í héraðsdómi var 1. stýrimaður einn í brúnni. Hann bar fyrir héraðsdómi að hann hafi leitast við að hafa þannig stjórn á skipinu að það hreyfðist sem allra minnst „þannig að steinninn færi ekki af stað“. Hann kvaðst hafa séð er steinninn hafi kastast úr bakborða yfir á stjórnborða og lent á gagnáfrýjanda. Hann hafi ekki getað kallað í skipverjana eða látið þá vita að steinninn væri kominn af stað, en þeir hafi ekki fylgst með grjótinu þegar þetta gerðist. Þá voru gagnáfrýjandi og hinn hásetinn sem slasaðist að ná í stroffu til að setja á steinana og koma þeim í hafið aftur úr rennunni. Fram er komið að nokkuð hafi verið um að steinar kæmu í trollið. Gagnáfrýjandi hefur borið að hann hafi lent í því áður og honum hafi verið ljóst að þá þyrfti að fara varlega þar sem hætta væri á ferðum þar til grjótinu hefði verið komið útbyrðis. Fallast verður á með aðaláfrýjanda að þegar þetta gerist verði að koma grjótinu fyrir borð sem ekki verði gert á annan hátt, þegar um svo stórt grjót sé að ræða, en að setja menn í að koma á það böndum og hífa útbyrðis. Því fylgi alltaf hætta vegna veltings skips en úr henni megi draga með því að vera ekki í línu við grjótið þvert yfir skip. Verður því ekki felld sök á aðaláfrýjanda á þeim forsendum að hann hafi falið gagnáfrýjanda að vinna á svæði nálægt grjótinu og undirbúa að koma því útbyrðis. Að þessu athuguðu en með vísan til forsendna héraðsdóms að öðru leyti verður fallist á þá niðurstöðu hans að báðir aðilar beri sök á að slys gagnáfrýjanda varð. Þegar litið er til verklags þess sem 1. stýrimaður lýsti, verður að fallast á með gagnáfrýjanda að verkstjórn við þessar hættulegu aðstæður hafi ekki verið markviss. Þegar einnig er til þess litið að vegna ástands kallkerfisins hafi stýrimaðurinn ekki getað varað hásetana við yfirvofandi hættu á að grjótið færi á hreyfingu, verður við sakarskiptingu héraðsdóms unað. Einnig verður með vísan til forsendna héraðsdóms fallist á niðurstöðu hans um fjártjón gagnáfrýjanda að því leyti, sem deilt er um það fyrir Hæstarétti. Verður héraðsdómur því staðfestur. Rétt er að aðaláfrýjandi greiði gagnáfrýjanda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Aðaláfrýjandi, Brim hf., greiði gagnáfrýjanda, Kristjáni Hreinssyni, 300.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Mál þetta var höfðað 8. ágúst 2003 og var dómtekið 12. mars sl. Stefnandi er Kristján Hreinsson, Brekkugötu 25, Akureyri. Stefndu eru Útgerðarfélag Akureyrar hf., Fiskitanga, Akureyri og Vátryggingafélag Íslands hf., Ármúla 3, Reykjavík, til réttargæslu. Dómkröfur Dómkröfur stefnanda eru þær að stefnda, Útgerðarfélag Akureyrar hf., verði dæmt til að greiða honum skaðabætur að fjárhæð 27.510.105 krónur með 4,5 % ársvöxtum samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 af 1.920.740 krónum frá slysdegi 21. nóvember 1999 til 1. janúar 2002 en frá þeim degi af 27.510.105 krónum til 17. nóvember 2002, en með dráttarvöxtum af sömu fjárhæð samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Þess er krafist að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað, eins og mál þetta væri ekki gjafsóknarmál, í samræmi við framlagðan málskostnaðarreikning. Dómkröfur stefnda eru þær aðallega að stefndi verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og honum tildæmdur málskostnaður úr hendi stefnanda að mati dómsins. Til vara gerir stefndi þær dómkröfur að sök verði skipt í málinu, dómkröfur lækkaðar og málskostnaður verði látinn niður falla. Af hálfu réttargæslustefnda, Vátryggingafélags Íslands hf. eru ekki gerðar sjálfstæðar dómkröfur enda engar dómkröfur gerðar á hendur félaginu. Aðild Stefnandi reifar aðild málsins með eftirfarandi hætti. Slys stefnanda varð um borð í togaranum Hólmadrangi ST-70, sem þá var gerður út af hlutafélaginu Hólmadrangi. Hólmadrangur hf. var sameinaður stefnda samkvæmt samrunaáætlun, dags. 8. febrúar 2000, staðfest á hluthafafundi 25. mars 2000. Með samrunanum var Hólmadrangi hf. slitið án skuldaskila og yfirtók stefndi öll réttindi og skyldur félagsins og er því stefnt til varnar í málinu. Vátryggingafélag Íslands hf. var ábyrgðartryggjandi Hólmadrangs hf. á þeim tíma er slysið varð og skipta úrslit málsins því tryggingafélagið máli að lögum. Þess vegna er því stefnt til að gæta réttar síns í málinu þó að engar kröfur séu gerðar á hendur því. Málavextir Þann 21. nóvember 1999 um kl. 830 var stefnandi að störfum sem háseti á dekki um borð í frystitogaranum Hólmadrengi ST-70 þar sem hann var á grálúðuveiðum djúpt út af Látrabjargi. Þegar trollið var tekið inn reyndust í pokanum tvö mjög stór grjót, annað líklega um 200 kg en hitt um 500 kg. Pokinn var losaður á dekkið með fiskilúguna lokaða svo að grjótið færi ekki ofan í fiskmóttöku. Stefnandi og aðrir skipverjar á dekki voru að skilja aflann frá grjótinu framan við fiskilúguna til að koma stórgrýtingu útbyrðis þegar skipið lagðist skyndilega á stjórnborða. Við það valt grjótið og lentu á stefnanda og öðrum skipverja með þeim afleiðingum að stefnandi hlaut opið beinbrot á vinstra fæti, rétt fyrir ofan ökkla, en hinn skipverjinn mikið högg á hægri fót. Þegar var beðið um aðstoð Landhelgisgæslunnar og sendi hún þyrlu til móts við togarann og flutti hún stefnanda á slysa- og bráðamóttöku Sjúkrahúss Reykjavíkur. Þar var gert að brotinu og var stefnandi útskrifaður 2. desember 1999. Eftir það var hann í framhaldsmeðferð hjá bæklunarlæknum á Akureyri og Reykjavík og í langtíma sjúkraþjálfun og eftirliti. Þá var hann í endurhæfingu á Reykjalundi frá 30. maí 2001 til 19. október 2001. Talið var ljóst að stefnandi gæti ekki sinnt sjómannsstarfi í náinni framtíð. Honum var úthlutaður endurhæfingarlífeyrir sem hann naut til 31. desember 2001. Að beiðni stefnanda var Atli Þór Ólason, læknir, fenginn til að meta tímabundnar og varanlegar afleiðingar slyssins. Í matsgert hans, sem dagsett er 11. október 2002, segir um afleiðingar slyssins: 1. Tímabundið atvinnutjón skv. 2. grein: 21.11.1999-31.12.2001. . . 100% 2. Þjáningabætur skv. 3. grein 21.11.1999-31.12.2001 Þar af rúmliggjandi: 21.11.1999-2.12.1999 30.05.2001-19.10.2001 3. Stöðugleikatímapunktur: 31.12.2001. 4. Varanlegur miski skv. 4. grein 20% 5. Varanleg örorka skv. 5. grein 35% Með bréfi, dags. 17. október 2002, krafði stefnandi réttargæslustefnda um skaðabætur vegna slyssins. Með svarbréfi, dags. 5. febrúar 2003, hafnaði félagið bótaábyrgð úr ábyrgðartryggingu Hólmadrangs hf. Telur stefnandi málshöfðun þessa því óumflýjanlega. Málsástæður stefnanda og lagarök Stefnandi byggir á því að slysið sé skaðabótaskylt samkvæmt almennu skaðabótareglunni. Það hafi orðið með þeim hætti að skipið lagðist skyndilega á stjórnborða og við það valt grjót sem var á dekki og lenti á stefnanda og öðrum skipverja. Fram komi í gögnum málsins að veður hafi verið suðvestan 4-5 vindstig og þung undiralda með nokkurri kviku í öldunni. Í lögregluskýrslum segi ýmist að alda hafi komið undir skipið þannig að það hafi lagst á stjórnborða (skýrsla Sigurðar Sigurðssonar) eða að alda hafi skollið á skipinu stjórnborðsmegin að framan og við það komið högg á skipið sem hafi valdið því að grjótið fór af stað (skýrsla stýrimanns Rafns Richardsonar). Stefnandi hafði verið til sjós í 10 ár þegar slysið átti sér stað og hafi því verið þaulvanur. Að hans mati verði sá skyndilegi veltingur sem komið hafi á togarann ekki skýrður með vísan til veðurs. Í 4-5 vindstigum eigi að vera auðvelt að halda 500 tonna togara stöðugum. Telur stefnandi langlíklegast að stefna skipsins hafi breyst og við það hafi það oltið á stjórnborða. Skipstjórnarmenn hafi vitað af stórgrýtinu á dekki togarans og að skipverjar unnu að því að koma því útbyrðis. Því hafi þeim borið að gæta sérstakrar varúðar við stjórn skipsins og vara skipverja við ef stefnu þess væri breytt. Telur stefnandi að verulega hafi skort á aðgætni skipstjórnarmanna og það hafi valdið því hvernig fór. Slysið hafi orðið um kl. 830 árdegis í beinu framhaldi af því að veiðarfæri höfðu verið tekin inn. Af lögregluskýrslum megi ráða að fyrsti stýrimaður hafi verið einn í brúnni, en bátsmaður á dekki. Fyrsti stýrimaður hafi bæði haft með höndum stjórnun skipsins og stjórnun og eftirlit með því að hífa inn veiðarfærin. Hann hafi því þurft allt í senn að huga að stjórnun og stefnu skipsins, hífingu trollsins og í því sambandi fylgjast með spilum og m.a. gefa slaka í forgilsa. Þessi vinnubrögð hafi verið í andstöðu við viðteknar starfsvenjur og reglur, sbr. ákvæði 1.2.9 í reglum nr. 413/1988 um vinnuöryggi á fiskiskipum stærri en 15 m að lengd. Það sé undantekningarlaus regla að tveir menn séu í brú skips þegar veiðarfæri eru dregin inn, annar hafi það verkefni með höndum að stjórna skipinu, hinn að stjórna hífingu á veiðarfærum. Að mati stefnanda hefði mátt afstýra slysinu ef þannig hefði verið á málum haldið. Á skipsstjórnendum hvíli skylda að haga stjórn skipsins á þann veg að skipverjum stafi sem minnst hætta af og gera allar nauðsynlegar ráðstafanir til að tryggja öryggi skipverja. Sú aðferð sem hafi verið viðhöfð umrætt sinn hafi verið til þess fallin að skapa algerlega óþarfa hættu fyrir þá skipverja sem voru að vinna á dekki. Stefnandi telur að tjón sitt megi rekja til óforsvaranlegra aðstæðna um borð í togara stefnda, sem stefndi beri ábyrgð á samkvæmt reglum skaðabótaréttar, auk þess sem vinnubrögðin hafi farið í bága við reglur nr. 413/1988 um vinnuöryggi á fiskiskipum stærri en 15 m að lengd. Með einföldum ráðstöfunum og með því að fylgja reglum hafi mátt koma í veg fyrir slysið. Kröfur stefnanda nemi eftirgreindum fjárhæðum: 1. Tímabundið atvinnutjón árin 2000 og 2001 jan.-des. 2000 3.685.551x 194,1/170,41 4.198.154 kr. jan.-des. 2001 3.685.551x 211,3/170,42 4.570.170 kr. Til frádráttar: Greidd veikindalaun á árinu 2000 - 624.374 kr. Greitt frá Tryggingastofnun ríkisins - 446.482 kr. Annað (framtal 2001) - 192.710 kr. Sjúkradagpeningar - 235.152 kr. 60% af greiðslu frá lífeyrissjóði3 -1.935.590 kr. 5.334.016 kr. 2. Þjáningabætur í 771 dag Rúmliggjandi 154 x 1.740 267.960 kr. Fótaferð 617 x 940 579.980 kr. 3. Varanlegur miski 5.364.000 x 20% 1.072.800 kr. 4. Varanleg örorka 5.344.624x 12,978x 35% 22.099.009 kr. Til frádráttar greitt úr slysatryggingu 5.11.2 002 -1.213.292 kr. Til frádráttar örorkubætur TR 21.1.2003 - 830.368 kr. 20.055.349 kr. 5. Annað fjártjón 200.000 kr. Samtals 27.510.105 kr. Frá slysdegi sé krafist 4,5% vaxta af bótum samkvæmt tl. 2 og 3 (þjáningabætur og miskabætur) en af öðrum bótaliðum sé krafist vaxta frá upphafsdegi metinnar örorku, sbr. 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Dráttarvaxta sé krafist samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 að liðnum mánuði frá því að réttargæslustefnda var sent kröfubréf, sbr. 9. gr. laganna. Þær fjárhæðir sem greini í tl. 2 og 3 hafi verið hækkaðar samkvæmt lánskjaravísitölu frá gildistöku skaðabótalaganna (3282 stig) til október 2002 er kröfubréf var sent (4401 stig), sbr. 15. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Bætur fyrir tímabundið atvinnutjón séu ákvarðaðar út frá atvinnutekjum ársins 1998 og þau hækkuð samkvæmt meðaltali breytinga á launavísitölu. 1996 3.016.373 kr. x 6% = 3.197.355x 224,64/147,85= 4.858.768 kr. 1997 3.203.113 kr.x 6% = 3.395.300x 224,6/155,86= 4.894.636 kr. 1998 3.476.935 kr.x6%= 3.685.551x 224,6/170,47= 4.857.833 kr. Meðalatvinnutekjur til ákvörðunar bóta 4.870.412 kr. Skattframtal stefnanda 1998 vegna tekjuársins 1997 finnist ekki hjá skattayfirvöldum og því séu í staðinn notuð árslaun 1995 við útreikning meðalatvinnutekna. Til stuðnings kröfulið 5 sé bent á að stefnandi hafi haft umtalsverðan kostnað af læknismeðferð og sjúkraþjálfun í kjölfar slyssins. Tjón sem af því hafi hlotist verði að meta að álitum. Varðandi lagatilvísanir þá sé vísað til almennra reglna skaðabótaréttar utan samninga, einkum sakarreglunnar og reglunnar um vinnuveitandaábyrgð. Þá sé vísað til reglna nr. 413/1988 um vinnuöryggi á fiskiskipum stærri en 15 m að lengd og laga nr. 46/1980 um aðbúnað og öryggi á vinnustöðum. Um fjárhæð skaðabóta fari skv. skaðabótalögum nr. 50/1993. Um vexti fari samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga frá slysdegi til 17. nóvember 2002, en frá þeim degi beri krafan dráttarvexti samkvæmt l. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Málskostnaðarkrafan styðjist við 1. mgr. 130. gr. laga 91/1991 um meðferð einkamála. Um varnarþing vísist til 3. mgr. 42. gr. laga nr. 91/1991. Málsástæður stefnda og lagarök Aðalkrafa stefnda um sýknu af öllum kröfum stefnanda er á því byggð að stefndi og starfsmenn hans hafi ekki að neinu leyti sýnt af sér saknæma og ólögmæta háttsemi í tengslum við slys stefnanda, sem að öllu leyti megi rekja til gáleysis hans sjálfs svo og óhappatilviljunar. Íslenskur skaðabótaréttur byggi á sakarreglunni, þ.e. aðili verði ekki látinn bera skaðabótaábyrgð á tjóni annars nema tjónið verði rakið til sakar hans. Sönnunarbyrðin fyrir því að stefndi sé skaðabótaskyldur að íslenskum lögum hvíli á stefnanda og sé því hafnað sem ósönnuðu að rekja megi slysið til saknæmrar og ólögmætrar háttsemi stefnda eða starfsmanna hans. Stefnandi telji í fyrsta lagi að aðgæsluleysi skipstjórnarmanna hafi valdið því hvernig fór. Óhjákvæmilega komi það fyrir að grjót og annað komi upp með trolli þegar það sé dregið upp við veiðar. Að þessu sinni hafi var unnið að því að koma grjótinu útbyrðis þegar slysið varð, en sú vinna hafi hafist um leið og búið hafi verið að losa trollið. Sjómenn viti til þess að grjót geti komið upp með trollum og verði við þessar aðstæður að hafa sérstaka aðgát með því t.d. að fylgjast vel með steinunum og að forðast að vera í línu þvert yfir skip þar sem lausir hlutir séu. Ekki verði séð að um aðgæsluleysi skipstjórnarmanna sé að ræða. Stefnandi haldi því enn fremur fram að aðgæsluleysi skipstjórnarmanna sé í því fólgið að hafa ekki varað skipverja við þegar stefnu skipsins hafi verið breytt. Sé því alfarið mótmælt sem ósönnuðu að skipstjórnarmenn hafi breytt stefnu skipsins er slysið varð, enda sé þessi fullyrðing stefnanda engum gögnum studd. Þvert á móti sé ljóst af gögnum málsins að skipið hafi oltið yfir á stjórnborða vegna öldu sem hafi skollið á það en ekki vegna þess að skipstjórnarmenn hafi breytt stefnu þess. Þó vindur hafi ekki verið nema 4 - 5 stig, hafi verið þung undiralda, eins og komi fram í skýrslu Rafns Richardssonar stýrimanns, hjá lögreglu. Ósannað sé að skipstjórnarmenn hafi breytt um stefnu skipsins. Samkvæmt þessu sé því hafnað að um aðgæsluleysi skipstjórnarmanna hafi verið að ræða. Því sé í öðru lagihafnað að vinnubrögð skipstjórnarmanna hafi verið í andstöðu við viðteknar starfsvenjur og reglur. Stefnandi haldi því fram í stefnu að afstýra hefði mátt slysinu ef tveir menn hefðu verið á brúnni. Eins og komi fram í stefnu geri reglur 431/1988 ráð fyrir því að tveir menn séu í brú skips þegar veiðarfæri eru dregin inn og annar stjórni þilfarsvindu. Af gögnum málsins megi ráða að verið var að vinna að því að koma grjótinu útbyrðis þegar slysið varð og því ekki verið að hífa þegar slysið hafi átt sér stað. Samkvæmt þessu sé ekki um að ræða orsakasamband á milli þess að einn skipstjórnarmaður var í brúnni og slyssins. Í þriðja lagi sé því hafnað að slysið sé að rekja til óforsvaranlegra aðstæðna um borð í skipinu. Stefnandi hafi ekki sýnt fram á slíkt og verði það að teljast ósannað. Eins og áður segi sé það óhjákvæmilegt að grjót komi stundum upp með trollum en þegar það gerist sé að sjálfsögðu reynt að koma þeim útbyrðis eins fljótt og hægt sé. Þegar slysið varð var verið að vinna í því að koma grjótinu útbyrðis og sé því ekki hægt að leggja skaðabótaábyrgð á stefnda vegna óforsvaranlegra aðstæðna um borð. Í fjórða lagi megi benda á ályktun Rannsóknarnefndar sjóslysa nr. 019/00 þar sem umrætt slys hafi verið rannsakað af hennar hálfu. Segi þar orðrétt í nefndaráliti: "Vill nefndin sérstaklega benda á að skipverjar eiga að forðast að vera í línu þvert yfir skip (hreyfiferli lausra hluta við hliðarveltu skips) þar sem lausir hlutir eru, líkt og virðist hafa gerst í þessu tilviki." Ekkert í áliti nefndarinnar bendi til þess að skipstjórnarmenn hafi viðhaft saknæma og ólögmæta háttsemi sem eigi að leiða til skaðabótaábyrgðar stefnda. Samkvæmt núgildandi lögum um rannsókn sjóslysa nr. 68/2000 beri nefndinni að gera grein fyrir orsök eða sennilegri orsök slyss, auk þess að hún skuli gera tillögur um varúðarráðstafanir sem gera megi til að afstýra frekari slysum af sama eða líkum toga, sbr. 24. gr. laganna. Megi ætla að svipuð regla hafi gilt þegar slysið varð, sbr. 230. gr. siglingalaga nr. 34/1985, en engar tillögur hafi verið gerðar af hálfu nefndarinnar. Stefnandi hafi verið 27 ára þegar slysið varð en hafði þá verið til sjós í 10 ár og þaulvanur eins og fram komi í stefnu. Reyndur skipverji eins og stefnandi hefði átt að vita af þeirri hættu sem skapast geti þegar stórgrýti komi upp með trolli og viðhafa sérstaka varúð í kjölfarið. Verði því að telja að stefnandi hafi geta komið í veg fyrir slysið með því að hafa betri gætur á grjótinu. Málskostnaðarkrafa stefnda í aðalkröfu byggi á 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Verði ekki fallist á sýknukröfu stefnda er varakrafan reist á því að slysið verði að stærstum hluta rakið til eigin sakar stefnanda og óhappatilviljunar með vísan til þeirra röksemda sem reifaðar séu í aðalkröfunni og verði stefnandi að bera tjón sitt í hlutfalli við það. Stefnandi byggi bótakröfu sína á örorkumati Atla Þ. Ólasonar læknis frá 11. október 2002. Slys stefnanda hafi orðið 21. nóvember 1999 og gildi því skaðabótalög nr. 50/1993, sbr. lög nr. 37/1999, um ákvörðun skaðabóta. Rétt sé að fara í einstaka kröfuliði stefnanda. Stefnandi geri kröfu um tímabundið tekjutjón að fjárhæð 5.715.590 krónur. Í örorkumati komi fram að óvinnufærni stefnanda hafi verið 100% frá slysdegi, 21. nóvember 1999 til 31. desember 2001, eða í rúmlega tvö ár. Um tímabundið tekjutjón fari eftir 2. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, sbr. lög nr. 37/ 1999. Samkvæmt 2. mgr. 2. gr. skuli draga frá skaðabótum laun í veikinda- eða slysaforföllum, 60% af greiðslu frá lífeyrissjóði, greiðslur frá sjúkrasjóði, dagpeninga og aðrar bætur frá opinberum tryggingum fyrir tímabundið atvinnutjón og vátryggingabætur þegar greiðsla vátryggingafélags sé raunveruleg skaðabót, svo og sambærilegar greiðslur sem tjónþoli fái vegna þess að hann sé ekki fullvinnufær. Meginreglan sé sú að stefnandi verði að sanna raunverulegt fjártjón sitt. Ekki hafi þótt nægilegt að leiða líkur að fjártjóni enda sé hægt með réttum gögnum að sanna raunverulegt fjártjón. Engin haldbær gögn liggi til grundvallar þessari kröfu stefnanda. Sú aðferð stefnanda að byggja á tekjum hans fyrir árið 1998, þ.e. 3.685.551 krónu, við útreikning á raunverulegu tímabundnu tekjutjóni eigi sér hvergi lagastoð og sé alls ekki til þess fallin að reikna út það tekjutjón sem hann hafi raunverulega orðið fyrir. Samkvæmt örorkumati hafi stefnandi verið í áfengismeðferð frá janúar til mars 1999 og hafi síðan verið á göngudeild fyrri hluta sumars 1999. Hafi hann farið tvo til þrjá túra um sumarið og hafi svo hafið fulla vinnu hjá Hólmadrangi hf. í október 1999. Tekjur stefnanda árið 1999 hafi samtals verið að fjárhæð 1.083.524 krónur, þar af 255.006 krónur í atvinnuleysisbætur. Ágreiningur sé því um það af hvaða launum stefnandi hafi misst og telji stefndi að stefnanda hafi ekki tekist að sanna að miða eigi við launaár 1998. Nærtækara sé að miða við þau mánaðarlaun sem stefnandi hafi haft þegar hann lenti í slysinu. Samkvæmt upplýsingum í skattframtölum stefnanda hafi hann verið með eftirfarandi tekjur á árunum 2000 og 2001 sem draga beri frá hvernig sem launagrundvöllur sé fenginn: 1. Hólmadrangur hf.: 624.374 kr. 2. Tryggingastofnun ríkisins: 446.482 kr. 3. Lífeyrissjóður sjómanna: 3.225.984 kr. a. 60% af því: 1.935.590 kr. 4. Sjúkradagpeningar: 235.152 kr. 5. Annað: 192.710 kr. Samtals: 3.434.308 kr. Stefnandi geri enn fremur kröfu um þjáningarbætur að fjárhæð 1.072.800. krónur. Samkvæmt 3. málslið 1. mgr. 3. gr. skaðabótalaga sé heimilt að víkja frá fjárhæðum þeim sem greini í 1. málslið ákvæðisins ef þjáningarbætur nemi meiru en 274.000 krónum. Um óvenju langt þjáningartímabil hafi verið að ræða og því sé heimilt að lækka bæturnar að álitum. Stefnandi geri kröfu um bætur fyrir varanlegan miska að fjárhæð 1.072.800 krónur. Ekki séu gerðar athugasemdir varðandi þann útreikning af hálfu stefnda. Stefnandi geri kröfu um bætur fyrir varanlega örorku að fjárhæð 22.233.225 krónur. Stefndi mótmæli þessari kröfu sem of hárri og þá sérstaklega þeim árslaunum sem stefnandi miði við í stefnu. Samkvæmt 1. mgr. 7. gr. skaðabótalaga skulu árslaun til ákvörðunar örorkubóta samkvæmt 6. gr. laganna teljast vera meðalatvinnutekjur tjónþola að meðtöldu framlagi vinnuveitanda til lífeyrissjóðs þrjú síðustu almanaksárin fyrir þann dag er tjón varð. Samkvæmt fullyrðingu stefnanda finnist ekki skattframtal hans fyrir tekjuárið 1997 hjá skattyfirvöldum og taki hann því árið 1995 með í reikninginn. Fyrir dómi gáfu skýrslu stefnandi málsins, Kristján Hreinsson, Rafn Richardsson stýrimaður, Númi Jóhannsson, fv. skipstjóri, Kristinn Sigurðsson sjómaður, Sigurður Sigurðsson, fv. háseti. Samkvæmt því sem fram kom við yfirheyrslur var aðdragandi slyssins með þeim hætti að stefnandi var, ásamt fleirum, að vinna á þilfari frystitogarans Hómadrangs ST-70, en skipið var á grálúðuveiðum. Búið var að hífa trollið inn og losa pokann. Í pokanum reyndust vera tvö stór grjót. Skipverjar voru búnir að hreinsa aflann frá grjótinu framan við fisklúgu. Voru þeir búnir að koma aflanum ofan í fiskmóttöku um lúgu og voru að búa sig undir að koma stroffu á grjótið til að koma því útbyrðis þegar skipið lagðist skyndilega á stjórnborða og grjótið rann til og lenti á stefnanda og Sigurði Sigurðssyni sem voru stjórnborðsmegin í rennunni. Þegar þetta gerðist var Rafn Richardsson, 1. stýrimaður, einn í brúnni þar sem hífingu á trollinu var lokið og netamaður, sem hafði annast hífinguna, var farinn niður á þilfar. Rafn bar fyrir dómi að þegar þetta gerðist hafi vindur verið hægur en það hafi verið undiralda. Hafi skipið farið mjög hægt og þeir bara verið á dóli. Hann hafi reynt að hafa stjórn á skipinu þannig að það hreyfðist sem allra minnst. Þá hafi komið bára með stefnu um það bil 45° á undirölduna sem hafi skollið á skipinu. Þetta hafi orðið til þess að grjótið fór af stað. Fram hefur komið að í skipinu var kallkerfi sem var illa nothæft þar sem mjög illa heyrðist í því. Skipsstjórnandi í brú, Rafn Richardsson, sá að hverju stefndi þegar skipið tók dýfu og grjótið á þilfari fór af stað til stjórnborða, en gat ekki gert hásetum, sem voru að störfum á þilfari, viðvart. Bar hann að stefnandi hefði á þessu augnabliki ekki veitt grjótinu neina athygli. Fyrir liggur að skipsstjórnandi í brú og verkstjóri á þilfari, sem var Kristinn Sigurðsson, bátsmaður, létu það átölulaust að hásetar væru við vinnu í rennu við að koma fiski frá lausu grjóti sem stóð framan við fisklúgu. Telja verður að þeim hafi mátt vera ljós sú hætta sem stafað getur af lausum hlutum um borð í skipi sem er á hreyfingu, en eins og bent er á í áliti sjóslysanefndar eiga skipverjar að forðast að vera í línu þvert yfir skip þar sem lausir hlutir eru. Þegar virt er það sem fram hefur komið í málinu er það álit dómsins að slysið megi að hluta rekja til aðgæsluleysis skipstjórnanda og verkstjóra á þilfari með því að fela stefnanda að vinna á svæði þar sem hann var hættu af grjótinu sem ekki hafði verið skorðað með neinum hætti og til ófullnægjandi búnaðar að því er varðar kallkerfi eða aðvörunarkerfi skipsins sem var nánast ónothæft og í engu samræmi við ákvæði 1.9. í reglum um vinnuöryggi á fiskiskipum. Hins vegar verður ekki litið fram hjá því að stefnandi, sem var reyndur sjómaður er slysið varð, sýndi ekki næga varkárni þegar hann sneri baki í grjótið og gætti ekki að því, vitandi um þá hættu sem af því gæti stafað. Þegar framanritað er virt er það niðurstaða dómsins að rétt sé að fella 2/3 hluta bótaábyrgðar vegna slyssins á stefnda í málinu en að stefnandi beri 1/3 hluta tjónsins sjálfur. Kröfu sína um bætur sundurliðar stefnandi í tímabundið atvinnutjón, þjáningabætur, varanlegan miska, varanlega örorku og annað tjón. Í örorkumati Atla Þórs Ólasonar kemur fram að stefnandi hefur frá árinu 1993 starfað sem háseti hjá Samskipum. Hann hafi, að eigin ósk, hætt störfum í desember 1998 þar sem hann hafi viljað fara í áfengismeðferð. Hann hafi verið í áfengismeðferð frá janúar til mars 1999 en hafi síðan verið á göngudeild á Akureyri fyrri hluta sumars 1999. Í júlí 1999 hafi hann farið í tvo til þrjá túra á vegum Útgerðarfélags Akureyringa. Frá því í október 1999 hafi hann síðan starfað hjá Hólmadrangi hf. þar til hann varð fyrir slysinu 21. nóvember 1999. Hann dvaldi á Sjúkrahúsi Reykjavíkur frá 21. nóvember 1999 til 2. desember 1999 og á Reykjalundi frá 30. maí 2001 til 19. október 2001 til endurhæfingar. Naut stefnandi endurhæfingarlífeyris til 31. desember 2001 er endurhæfingu lauk. Miðar matsmaður stöðugleikapunkt við þá dagsetningu enda hafi stefnandi verið í stöðugri meðferð þann tíma. Tímabundið atvinnutjón stefnanda er metið 100% frá 21. nóvember 1999 til 31. desember 2001. Krafa stefnanda vegna tímabundins atvinnutjóns nemur 5.334.016 krónum. Er krafa stefnanda um bætur samkvæmt þessum lið reiknuð út frá atvinnutekjum stefnanda árið 1998 og þau hækkuð samkvæmt meðaltali breytinga á launavísitölu. Þá notar stefnandi árslaun 1995 við útreikning meðalatvinnutekna, þar sem skattframtal tekjuársins 1997 hafi ekki fundist. Stefndi hefur mótmælt þessari kröfu stefnanda og telur að þessi aðferð, að byggja á tekjum ársins 1998 við útreikning á raunverulegu, tímabundnu atvinnutjóni, eigi sér hvergi lagastoð og sé ekki til þess fallin að reikna út raunverulegt tekjutjón. Telur stefndi nærtækara að miða við þau mánaðarlaun er stefnandi hafði þegar hann lenti í slysinu. Samkvæmt skattframtali árið 2000 námu tekjur stefnanda fyrir árið 1999 807.036 krónum. Vegna starfa hjá Útgerðarfélagi Akureyringa hf. 392.202 krónum og vegna starfa hjá Hómadrangi hf. 414.934 krónum. Ekki er nánar upplýst um mánaðarlaun stefnanda þessa tvo mánuði sem hann starfaði hjá Hólmadrangi fyrir slysið, en hvorki ráðningarsamningur né launaseðlar hans hafa verið lagðir fram í málinu. Gegn andmælum stefnda þykir stefnandi ekki hafa sýnt fram á að raunverulegt tekjutap hans hafi verið samkvæmt þeim útreikningi sem hann byggir á. Er fallist á að enginn lagagrundvöllur sé fyrir hendi að reikna raunverulegt tekjutap stefnanda með þeim hætti sem gert er af hálfu stefnanda. Telja verður að raunverulegt tekjutap hans verði að miðast við þær tekjur sem hann hafði þegar hann varð fyrir slysinu eða myndi hafa haft ef hann hefði ekki orðið fyrir slysinu. Samkvæmt skattframtali stefnanda árið 2000 námu tekjur hans hjá Hólmadrangi hf. á árinu 1999 414.834 krónum. Þar sem hann hafði unnið tæpa tvo mánuði þar er slysið varð, og ekkert annað er upplýst í málinu varðandi launakjör hans hjá stefnda, má reikna með, samkvæmt því, að mánaðartekjur hans hafi numið um það bil 207.467 krónum hvorn mánuð. Bætur fyrir atvinnutjón ber, samkvæmt 1. mgr. 2. gr. laga nr. 50/1993, að ákveða fyrir tímann frá því að tjón varð þangað til tjónþoli getur hafið vinnu að nýju eða þar til heilsufar hans er orðið stöðugt. Þar sem ekki er við annað að styðjast en skattframtal stefnanda, sbr. það sem áður er rakið, ber að ákvarða tímabundið atvinnutjón stefnanda samkvæmt því tímabilið 21. nóvember 1999 til 31. desember 2001. Teljast bætur til stefnanda vegna tímabundins atvinnutjóns því réttilega metnar 5.186.675 krónur að frádregnum 3.434.308 krónum sem aðilar eru sammála um að draga beri frá, sbr. 2. mgr. 2. gr. laga nr. 50/1993, eða 1.752.367 krónur. Stefnandi krefst þjáningabóta fyrir 771 dag, rúmliggjandi í 154 daga en með fótaferð í 617 daga, samtals 847.940 króna. Er kröfugerð hans í samræmi við framlagt örorkumat. Fallast má á með stefnda að um langt þjáningatímabil sé að ræða en samkvæmt örorkumatinu telst stefnandi hafa verið rúmliggjandi á meðan hann lá á Sjúkrahúsi Reykjavíkur eftir slysið, þ.e. frá 21. nóvember 1999 til 2. desember 1999 og svo aftur er hann var til endurhæfingar á Reykjalundi frá 30. maí 2001 til 19. október 2001. Ljóst er því að á því tímabili sem var á milli eða í tæpt hálft ár var stefnandi ekki talinn rúmliggjandi. Krafa um þjáningabætur fyrir umrætt þjáningatímabil nemur 847.940 krónum. Samkvæmt örorkumati var stefnandi í stöðugri meðferð þann tíma. Ekki þykir sýnt fram á af hálfu stefnda að þessar bætur séu óeðlilegar í tilviki stefnanda eða að efni séu til að víkja frá nefndri fjárhæð, sbr. 3. gr. laga nr. 50/1993 i.f. Af hálfu stefnda er ekki mótmælt kröfu stefnanda vegna varanlegs miska 1.072.800 krónum. Stefnandi krefst bóta fyrir varanlega örorku að fjárhæð 20.055.349 krónur. Við aðalmeðferð lagði hann fram nýja kröfugerð þar sem hann breytti kröfum sínum í samræmi við þær athugasemdir sem komu fram í greinargerð stefnda. Ekki verður annað séð en endanleg krafa stefnanda vegna varanlegrar orku sé gerð í samræmi við ákvæði skaðabótalaga. Krafa um bætur vegna annars fjártjóns er órökstudd og ber að hafna henni. Með hliðsjón af því að rétt þykir að stefnandi beri 1/3 hluta tjóns síns sjálfur, sbr. það sem áður er rakið, ber stefnda að greiða stefnanda skaðabætur að fjárhæð 15.818.970 krónur vegna þess slyss sem hann varð fyrir 21. nóvember 1999 um borð í Hólmadrangi ST-70. Krafa um vexti er tekin til greina eins og hún er fram sett. Samkvæmt þessari niðurstöðu ber stefnda að greiða stefnanda málskostnað að fjárhæð 1.200.000 króna, sem greiðist í ríkissjóð. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, þ.e. þóknun lögmanns hans, Helga Birgissonar hrl. 1.200.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði. Við ákvörðun málflutningsþóknunar er ekki tekið tillit til virðisaukaskatts. Dóminn kvað upp Kristjana Jónsdóttir héraðsdómari ásamt meðdómendunum Ásgeiri Guðnasyni vélfræðingi og Pálma Hlöðverssyni stýrimanni. Stefndi, Útgerðarfélag Akureyrar hf., greiði stefnanda, Kristjáni Hreinssyni, 15.818.970 krónur með 4,5 % ársvöxtum samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 af 1.920.740 krónum frá 21. nóvember 1999 til 1. janúar 2002 en frá þeim degi af 15.818.970 krónum til 17. nóvember 2002, en með dráttarvöxtum af sömu fjárhæð samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags og 1.200.000 krónur í málskostnað, sem greiðist í ríkissjóð. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, þ.e. þóknun lögmanns hans, Helga Birgissonar hrl., 1.200.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
|
Mál nr. 33/2007
|
Kærumál Gæsluvarðhald. C. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
|
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli c. liðar 1. mgr. 103. gr. og 106. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur en gæsluvarðhaldinu markaður skemmri tími.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 12. janúar 2007, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 15. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 12. janúar 2007, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi á meðan mál hans væri til meðferðar fyrir Hæstarétti, en þó ekki lengur en til miðvikudagsins 2. maí 2007 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá héraðsdómi. Til vara krefst hann þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til þrautavara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Kröfuna um að málinu verði vísað frá héraðsdómi reisir varnaraðili á því að honum hafi ekki verið sleppt úr haldi strax eftir að Hæstiréttur kvað upp dóm sinn 12. janúar 2007 í máli nr. 29/2007, þar sem kröfu Lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu um framlengingu á gæsluvarðhaldi varnaraðila var vísað frá héraðsdómi. Þess í stað hafi varnaraðili verið handtekinn og færður fyrir héraðsdóm vegna þeirrar kröfu sem fjallað er um í hinum kærða úrskurði. Svo sem þar greinir hafði við fyrirtöku málsins í héraði verið bætt úr þeim annmarka, sem réði niðurstöðu Hæstaréttar í máli nr. 29/2007. Í framangreindum málatilbúnaði varnaraðila kemur ekki fram, hvers vegna hann telji að greind atvik eigi að valda frávísun málsins frá héraðsdómi. Verður ekki fallist á að þau geti leitt til þeirrar niðurstöðu. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur um að varnaraðili skuli sæta gæsluvarðhaldi. Verður því markaður sá tími sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Varnaraðili, X, sæti gæsluvarðhaldi á meðan mál hans er til meðferðar fyrir Hæstarétti, þó ekki lengur en til mánudagsins 2. apríl 2007 kl. 16. Ríkissaksóknari krefst þess að X, [kt.], sæti gæsluvarðhaldi á meðan mál hans er til meðferðar fyrir æðra dómi, þó eigi lengur en til miðvikudagsins 2. maí 2007, kl. 16.00. Með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur, uppkveðnum 13. desember sl., var dómfelldi dæmdur í 5 ára fangelsi fyrir nytjastuldi, skjalafals, þjófnaði, fjársvik, fíkniefnalagabrot og umferðarlagabrot. Dómfelldi sætti gæsluvarðhaldi frá 15. september sl. til uppkvaðningar dómsins á grundvelli c-liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19, 1991, en frá þeim tíma til þessa dags á sama grundvelli og með vísan til 1. mgr. 106. gr. sömu laga. Dómfelldi hefur óskað áfrýjunar á dóminum og var áfrýjunarstefna gefin út 9. þ.m. og birt fyrir dómfellda næsta dag. Að kröfu lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu 10. þ.m. var dómfellda með úrskurði dómsins gert að sæta áframhaldandi gæsluvarðhaldi á meðan málið væri til meðferðar fyrir Hæstarétti Íslands. Dómfelldi kærði úrskurðinn til Hæstaréttar Íslands og með dómi réttarins í dag var gæsluvarðhaldskröfunni vísað frá héraðsdómi þar sem lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu væri ekki bær um að krefjast gæsluvarðhalds yfir varnaraðila þar sem forræði málsins væri hjá ríkissaksóknara. Með erindi ríkissaksóknara til lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu í dag var hinum síðarnefnda falið að gera kröfu um að kærði sæti gæsluvarðhaldi á meðan málið er til meðferðar fyrir æðra dómi, sbr. 1. mgr. 29. gr. laga nr. 19/1991. Fram kemur í gæsluvarðhaldkröfunni að eftir uppkvaðningu áðurnefnds hæstaréttardóms hafi dómfelldi verið handtekinn af lögreglu í fangelsinu á Litla-Hrauni. Hafi honum því aldrei verið sleppt úr haldi og hann færður beint fyrir dóm að nýju. Dómfelldi er síbrotamaður og á að baki langan sakarferil, allt aftur til ársins 1982, og hefur margsinnis afplánað refsidóma. Dómfelldi hefur ítrekað rofið skilyrði reynslulausnar með brotum sínum sem varð m.a. tilefni úrskurðar um síbrotagæslu yfir honum 15. september sl. Verður því að telja að yfirgnæfandi líkur séu á því að dómfelldi muni halda brotastarfsemi áfram verði hann látinn laus úr gæsluvarðhaldi áður en máli hans verður lokið fyrir æðra dómi. Dómfelldi hefur verið í gæsluvarðhaldi allt frá 15. september sl. Eftir að fyrrgreindur frávísunardómur Hæstaréttar Íslands lá fyrir voru strax gerðar ráðstafanir af hálfu ákæruvalds til að uppfyllt væru þau formskilyrði sem um er getið í dóminum. Var dómfellda því aldrei sleppt úr gæsluvarðhaldi eftir að hann var settur í það og krafa gerð á formlega réttan hátt um áframhaldandi gæsluvarðhald í beinu framhaldi af umræddum hæstaréttardómi. Samkvæmt framansögðu og með vísan til c-liðar 1. mgr. 103. gr. og 106. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra ber að taka kröfu um áframhaldandi gæsluvarðhald til greina eins og hún er fram sett og nánar greinir í úrskurðarorði. Helgi I. Jónsson dómstjóri kvað upp úrskurðinn. Úrskurðarorð: Dómfelldi, X, sæti gæsluvarðhaldi á meðan mál hans er til meðferðar fyrir Hæstarétti Íslands, en þó eigi lengur en til miðvikudagsins 2. maí 2007, kl. 16.00.
|
Mál nr. 346/2012
|
Húsaleigusamningur Aðild Fyrning Gjaldþrotaskipti
|
Málsaðilar deildu um uppgjör húsaleigusamninga, en með þeim hafði H ehf. leigt út tvo eignarhluta í atvinnuhúsnæði og var annar þeirra skriflegur en hinn munnlegur. Að virtum gögnum málsins var talið sannað að S hafi tekið þessa eignarhluta á leigu. Þá var S talinn hafa viðurkennt skyldu sína til að greiða húsaleigu fyrir tímabil eftir að leigutímanum átti að ljúka samkvæmt hinum skriflega leigusamningi og að sýnt væri að hann hefði ekki getað hafa rýmt húsnæðið á því tímamarki sem hann hélt fram í málinu. Þá var S ekki talinn hafa fært sönnur á að hann hefði rýmt húsnæðið fyrir þann tíma sem H ehf. hélt fram og var krafa félagsins því tekin til greina að fullu. Við úrlausn málsins var ekki litið til fyrirmæla í lögum nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., þrátt fyrir að bú S hefði verið tekið til gjaldþrotaskipta áður en leigutími samkvæmt samningunum var úti, enda hafði H ehf. ekki neytt úrræða laganna gagnvart þrotabúinu heldur haldið samningunum upp á S á eigin áhættu, sem félagið síðan og gerði með málshöfðun þessari eftir að skiptum á þrotabúinu var lokið með því að lýstar kröfur höfðu verið afturkallaðar.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Gunnlaugur Claessen og Ingibjörg Benediktsdóttir. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 21. maí 2012. Hann krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 2.105.052 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af nánar tilgreindum fjárhæðum frá 3. október 2007 til 3. ágúst 2008 og af fyrrgreindri fjárhæð frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Samkvæmt gögnum málsins gerðu aðilarnir samning 1. mars 2006, þar sem stefndi tók á leigu af áfrýjanda sérgreindan hluta af iðnaðarhúsnæði að Eyrartröð 3 í Hafnarfirði, sem var sagður vera 78,3 m2 að stærð og merktur nr. 01-0113. Leigumálinn var tímabundinn frá áðurnefndum degi og átti að ljúka án uppsagnar 28. febrúar 2008. Mánaðarleg húsaleiga skyldi vera 78.000 krónur og greiðast fyrirfram 3. dag hvers mánaðar, en taka breytingum eftir „vísitölu byggingarverðs eins og hún er hverju sinni.“ Að öðru leyti var meðal annars tekið fram að stefnda væri óheimilt að framleigja húsnæðið nema með skriflegu samþykki áfrýjanda, en slík ráðstöfun myndi þó í engu breyta „gildandi réttarsambandi skv. leigusamningi þessum ... á milli aðila.“ Áfrýjandi heldur því fram að stefndi hafi eftir þetta jafnframt tekið á leigu næsta eignarhluta í húsinu að Eyrartröð 3, sem merktur hafi verið nr. 01-0112, og hafi húsaleiga átt að vera sú sama fyrir hann og áður greinir, en skriflegur samningur hafi ekki verið gerður um þetta. Þessu andmælir stefndi. Af framlögðu yfirliti um húsaleigu fyrir húsnæðið, sem óumdeilt er að stafi frá stefnda, verður ekki annað séð en að greidd hafi verið leiga vegna beggja eignarhlutanna frá og með maí 2006. Fyrir liggur að bú stefnda var tekið til gjaldþrotaskipta 5. mars 2007. Í málinu hefur ekki komið fram að vanskil hafi þá verið á leigu af húsnæðinu að Eyrartröð 3 og lýsti hvorki áfrýjandi kröfu vegna hennar við skiptin né leitaði hann afstöðu þrotabúsins til leigusamnings aðilanna. Samkvæmt gögnum, sem áfrýjandi hefur lagt fyrir Hæstarétt, skýrði stefndi heldur ekki skiptastjóra í þrotabúinu frá leigumálanum. Áfrýjandi fékk áfram greidda leigu af húsnæðinu, síðast 28. desember 2007 í einu lagi vegna júní, júlí, ágúst og september á því ári. Sú greiðsla nam alls 674.021 krónu og barst hún áfrýjanda frá félagi með heitinu STG Trading ehf. Samkvæmt samningi aðilanna 1. mars 2006 átti leigutíma sem áður segir að ljúka án uppsagnar 28. febrúar 2008. Í málatilbúnaði stefnda er því haldið fram að ósannað sé að húsnæðið hafi ekki verið rýmt í lok umsamins leigutíma, en ekki er þar vefengt að leiga hafi ekki verið greidd fyrir síðustu fimm mánuði hans. Áfrýjandi heldur því á hinn bóginn fram að stefndi hafi ekki látið af afnotum húsnæðisins fyrr en í ágúst 2008 og þá án tilkynningar til sín, en húsaleiga sé þannig ógreidd fyrir ellefu mánuði vegna beggja áðurnefndra eignarhluta að Eyrartröð 3. Nemi hún þeirri fjárhæð, sem áfrýjandi krefst dóms fyrir í málinu, að meðtalinni hækkun vegna breytinga á vísitölu byggingarkostnaðar. Áfrýjandi höfðaði mál 11. september 2008 á hendur STG Trading ehf. til heimtu ógreiddrar húsaleigu fyrir eignarhlutana nr. 01-0112 og 01-0113 að Eyrartröð 3, en til fyrirsvars fyrir það félag var Guðni Steinar Snæbjörnsson, sem mun vera sonur stefnda. Í því máli hélt áfrýjandi fram að félagið hafi á miðju ári 2007 óskað eftir að fá að taka við leigusamningi af stefnda, sem áfrýjandi hafi samþykkt, og hafi félagið síðan staðið skil á húsaleigu fyrir fjóra mánuði á tímabilinu frá júní til september á því ári. Byggði áfrýjandi á því að leigusamningur hafi þannig komist á milli sín og félagsins. Af hálfu STG Trading ehf. var á hinn bóginn staðhæft að engin slík aðilaskipti hafi orðið að leigumála við áfrýjanda þótt félagið hafi samkvæmt samkomulagi við stefnda lagt út fyrir húsaleigu fyrir hann. Stefndi hafi því eftir sem áður verið leigutaki. Stefndi staðfesti þetta ítrekað í skýrslu, sem hann gaf fyrir dómi við aðalmeðferð þess máls, en hann kvað STG Trading ehf. hafa samkvæmt samkomulagi greitt leigu fyrir sig á tímabili. Hann sagðist hafa stofnað félagið í júní 2006 og unnið fyrir það, en hann ætti ekki hlut í því. Hann kvaðst jafnframt hafa tekið á leigu eignarhluta nr. 01-0112, en fyrir hann hafi aðeins átt að greiða hálfa þá fjárhæð, sem greidd var í leigu fyrir eignarhluta nr. 01-0113, þar sem sá fyrrnefndi hafi verið ófullgerður. Dómur var kveðinn upp í málinu 28. nóvember 2008 og var STGTrading ehf. vegna aðildarskorts sýknað af kröfu áfrýjanda, sem einnig var gert að greiða félaginu málskostnað. Dóminum var ekki áfrýjað. Skiptum á þrotabúi stefnda var lokið 3. janúar 2011 með því að allar lýstar kröfur, sem alls námu 56.974.183 krónum samkvæmt kröfuskrá skiptastjóra 4. júní 2007, höfðu verið afturkallaðar, sbr. 2. mgr. 154. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Í framhaldi af því höfðaði áfrýjandi mál þetta á hendur stefnda 9. mars 2011. Í skýrslu, sem stefndi gaf við aðalmeðferð þess, greindi hann meðal annars frá því að húsnæðið að Eyrartröð 3 hafi verið tekið á leigu fyrir starfsemi félags, sem þá hafi ekki enn verið stofnað en varð síðar STG Trading ehf. Hafi ætlunin verið sú að þetta félag, sem stefndi starfaði hjá og var í forsvari fyrir ásamt öðrum, tæki við leigumálanum af stefnda og hafi það strax tekið að sér greiðslu á leigu eftir að það var stofnað, en það hafi verið sameiginlegur skilningur hans og fyrirsvarsmanns áfrýjanda að þessi aðilaskipti yrðu að samningnum, þótt ekki hafi verið gengið frá því skriflega. Þegar starfsemi félagsins hafi aukist hafi komið upp áhugi á að stækka við húsnæðið og hafi orðið úr að félagið, en ekki stefndi, tæki næsta eignarhlutann, sem þá hafi verið ófullgerður, á leigu hjá áfrýjanda. II Í fyrrnefndum dómi 28. nóvember 2008 í málinu, sem áfrýjandi höfðaði á hendur STG Trading ehf. til heimtu húsaleigu fyrir báða áðurgreinda eignarhluta í Eyrartröð 3, var félagið sýknað á grundvelli aðildarskorts, þar sem litið var svo á að leigusamningarnir um þetta húsnæði hafi verið milli áfrýjanda og stefnda, en ekki þess fyrrnefnda og félagsins. Sem fyrr segir bar stefndi í vitnaskýrslu í því máli ítrekað að leigusamningar hafi verið gerðir við sig um báða eignarhlutana og félagið aldrei tekið þá yfir. Í þessu ljósi er sá málatilbúnaður fjarstæða, sem stefndi hefur nú uppi um að þessu hafi verið farið á þann gagnstæða veg, sem áfrýjandi hélt fram í fyrra málinu. Getur því ekki með nokkru móti komið til greina að sýkna stefnda nú af kröfu áfrýjanda vegna aðildarskorts, hvorki í heild né að því er varðar kröfu um húsaleigu fyrir eignarhluta nr. 01-0112. Þegar aðilarnir gerðu húsaleigusamningana, sem málið varðar, hafði stefndi forræði á fé sínu. Eftir að bú hans var tekið til gjaldþrotaskipta 5. mars 2007 átti áfrýjandi þess kost samkvæmt 2. mgr. 91. gr. laga nr. 21/1991 að krefja skiptastjóra svara um hvort þrotabúið hygðist nýta sér rétt samkvæmt 1. mgr. sömu lagagreinar til að taka við réttindum stefnda og skyldum samkvæmt húsaleigusamningunum, svo og að rifta þeim þegar í stað ef því hefði verið hafnað. Áfrýjanda var á hinn bóginn óskylt að fara þá leið og mátti af þeim sökum, úr því að um var að ræða gjaldþrotaskipti á búi einstaklings og þrotabúið neytti ekki réttar samkvæmt 1. mgr. 91. gr. laga nr. 21/1991 að eigin frumkvæði, allt eins kjósa að fara þá leið að halda samningunum upp á stefnda varðandi efndir þeirra í framtíðinni og taka þar með áhættu af því hvort hann hefði burði til að standa við greiðslu húsaleigu samkvæmt þeim af sjálfsaflafé, sem hann réði yfir án tillits til gjaldþrotaskiptanna, sbr. 1. tölulið 1. mgr. 73. gr. sömu laga. Með því að áfrýjandi valdi þennan síðarnefnda kost í skiptum sínum við stefnda höfðu ákvæði laga nr. 21/1991 engin áhrif á réttarsamband þeirra að því er varðaði tímabilið eftir að bú stefnda var tekið til gjaldþrotaskipta, en í málinu leitar áfrýjandi ekki dóms um kröfu á hendur stefnda vegna húsaleigu fyrir tímann áður en bú hans var tekið til gjaldþrotaskipta, sem beina hefði orðið að þrotabúinu samkvæmt 2. mgr. 72. gr. sömu laga. Krafa áfrýjanda um húsaleigu var samkvæmt áðursögðu í vanskilum frá og með október 2007 og fyrnist hún sjálfstætt vegna hvers mánaðar á leigutímanum, en fyrningartími var fjögur ár samkvæmt 2. tölulið 3. gr. laga nr. 14/1905 um fyrning skulda og annarra kröfuréttinda, sem giltu til 1. janúar 2008, og 3. gr. laga nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda, sem gilt hafa frá þeim tíma. Krafa áfrýjanda var því að engu leyti fyrnd þegar hann höfðaði mál þetta 9. mars 2011 og sleit með því fyrningu samkvæmt 1. mgr. 11. gr. laga nr. 14/1905 og 1. mgr. 15. gr. laga nr. 150/2007. Í málinu liggur fyrir ódagsett yfirlit um greiðslu og vanskil á húsaleigu fyrir húsnæðið að Eyrartröð 3, sem óumdeilt er að stafi frá stefnda og áður var getið, en það var upphaflega lagt fram í málinu, sem áfrýjandi höfðaði á hendur STG Trading ehf. Af þeim hluta yfirlitsins, sem varðar tímabilið frá apríl 2006 til september 2007 sem húsaleiga var greidd fyrir, verður ráðið að mánaðarlega hafi verið staðið skil á leigu fyrir báða eignarhlutana nr. 01-0112 og 01-0113, 78.000 krónur vegna hvors þeirra, svo og að bætt hafi verið við þá fjárhæð hækkun vegna vísitölu. Þá er þar að finna samantekt á ógreiddri leigu vegna tímabilsins frá október 2007 til maí 2008 og er þar á sama hátt og áður greinir gert ráð fyrir greiðslum vegna beggja eignarhluta að viðbættri vísitöluhækkun. Í yfirlit þessu, sem stefndi kvaðst í skýrslu fyrir dómi í máli áfrýjanda gegn STG Trading ehf. hafa gert sem „sáttatillögu“, er að finna endurútreikning á leigu vegna alls áðurnefnds tímabils á þeirri forsendu að helmingsafsláttur yrði veittur vegna eignarhlutans nr. 01-0112 sökum þess að „húsnæðið er enn óklárað, án vatns og salernis.“ Yfirlitið ber með sér svo að ekki verði um villst að full leiga hafi verið greidd fyrir báða eignarhlutana í sautján mánuði, svo og að það orðalag í samningnum 1. mars 2006 að fjárhæð leigunnar tæki breytingum eftir „vísitölu byggingarverðs“ hafi engum vafa valdið í viðskiptum aðilanna. Þá er og ljóst af yfirlitinu að stefndi hefur viðurkennt skyldu sína til að greiða húsaleigu fyrir tímabil eftir að leigutímanum átti að ljúka eftir hljóðan samningsins án uppsagnar 28. febrúar 2008. Með því að sýnt er af þessu að stefndi geti ekki hafa rýmt húsnæðið á þessu tímamarki, svo sem hann hefur haldið fram í málinu, verður að fella á hann sönnunarbyrði fyrir því að hann hafi þó gert það fyrr en í ágúst 2008, sem áfrýjandi hefur haldið fram í málatilbúnaði sínum. Þá sönnunarbyrði hefur stefndi ekki axlað. Að þessu öllu virtu eru ekki efni til annars en að taka að fullu til greina kröfu áfrýjanda ásamt dráttarvöxtum, sem nánar greinir í dómsorði. Stefnda verður gert að greiða áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem ákveðinn er í einu lagi svo sem í dómsorði segir. Dómsorð: Stefndi, Snæbjörn Tryggvi Guðnason, greiði áfrýjanda, Heiðarverki ehf., 2.105.052 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 180.741 krónu frá 3. október 2007 til 3. nóvember sama ár, af 361.482 krónum frá þeim degi til 3. desember sama ár, af 542.710 krónum frá þeim degi til 3. janúar 2008, af 724.028 krónum frá þeim degi til 3. febrúar sama ár, af 906.832 krónum frá þeim degi til 3. mars sama ár, af 1.092.030 krónum frá þeim degi til 3. apríl sama ár, af 1.285.284 krónum frá þeim degi til 3. maí sama ár, af 1.484.954 krónum frá þeim degi til 3. júní sama ár, af 1.688.557 krónum frá þeim degi til 3. júlí sama ár, af 1.893.687 krónum frá þeim degi til 3. ágúst sama ár, en af 2.105.052 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Stefndi greiði áfrýjanda samtals 1.000.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 22. febrúar 2012. Mál þetta, sem dómtekið var 5. janúar sl., er höfðað 9. mars 2011 af Heiðarverki ehf., kt. 691294-5609, Austurstræti 10a, Reykjavík, á hendur Snæbirni Tryggva Guðnasyni, kt. [...], Laufengi 160 Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eru þær, að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 2.105.052 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 6. gr., sbr. 5. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, af 180.741 krónu frá 3. október 2007 til 3. nóvember 2007, af 361.482 krónum frá þeim tíma til 3. desember 2007, af 542.710 krónum frá þeim tíma til 3. janúar 2008, af 724.028 krónum frá þeim tíma til 3. febrúar 2008, af 906.832 krónum þeim tíma til 3. mars 2008, af 1.092.030 krónum frá þeim tíma til 3. apríl 2008, af 1.285.284 krónum frá þeim tíma til 3. maí 2008, af 1.484.954 krónum frá þeim tíma til 3. júní 2008, af 1.688.557 krónum frá þeim tíma til 3. júlí 2008, af 1.893.687 krónum frá þeim tíma til 3. ágúst 2008, og af 2.105.052 krónum frá þeim tíma til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaður. Af hálfu stefnda krafist sýknu, en til vara að stefnukröfur verði lækkaðar verulega. Þá er krafist málskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefnanda. I Málatilbúnaður stefnanda byggir á því, að hinn 28. nóvember 2008 hafi verið kveðinn upp dómur í Héraðsdómi Reykjavíkur í máli Heiðarverks ehf. gegn STG Trading ehf. nr. E-7547/2008. Með dóminum hafi stefnda í málinu verið sýknað af kröfum stefnanda. Af gögnum málsins megi lesa, að stefndi í máli þessu hafi á þeim tíma verið persónulega í gjaldþrotameðferð síðan 5. mars 2007. Skiptameðferð þrotabúsins hafi hins vegar lokið 3. janúar 2011 samkvæmt 154. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. með því að allar lýstar kröfur voru afturkallaðar og var auglýsing þess efnis birt í Lögbirtingablaði 7. janúar 2011. Samkvæmt framburði stefnda í vitnaskýrslu og dómsendurriti úr nefndu dómsmáli, hafi það verið staðfest fyrir dómi, að stefndi hefði einn tekið húsnæði að Eyrartröð 3, Hafnarfirði, á leigu. Með það í huga telji stefnandi rétt að snúa sér beint að stefnda með kröfu sína, þar sem ljóst sé, að hann hafi fengið afhent bú sitt til baka með öllum þeim réttindum og skyldum, sem því fylgi. Þessu til viðbótar veiti nefndur dómur og vitnaskýrsla stefnda í því máli ótvíræða staðfestingu á greiðsluskyldu stefnda og aðild að máli þessu. Samkvæmt leigusamningi 1. mars 2006 hafi stefndi samið persónulega við stefnanda málsins um leigu á húsnæði í eigu stefnanda, sem hafi í upphafi verið bil nr. 01-0113 í Eyrartröð 3, Hafnarfirði. Um iðnaðarhúsnæði hafi verið að ræða, sem stúkað hafði verið niður í 16 bil, sem öll voru jafnstór. Hvert um sig hafi verið sjálfstæð eining, með handlaug, salerni og kaffiaðstöðu, og hafi öll aðstaða verið eins og best verði á kosið fyrir lítið eða meðalstórt iðnfyrirtæki Hvert bil sé með stórri hurð, eins og sjá megi af ljósmyndum. Samkvæmt leigusamningnum hafi verið samið til ákveðins tíma og um leigugjald að fjárhæð 78.000 krónur í grunnleigu fyrir hvert bil í húsinu. Hið leigða hafi í upphafi verið bil nr. 01-113 í húsinu. Fyrir héraðsdómi hafi stefndi viðurkennt, að hann hefði einnig tekið á leigu annan fasteignahluta í Eyrartröð 3, Hafnarfirði, sem hafi verið bil nr. 01-112. Það liggi fyrir í málinu, að stefndi haf bætt bili nr. 2 (01-0112) við á miðju ári 2007, eða í júní, og hafi eftir það verið með tvö bil á leigu. Stefnandi hafi samþykkt þessa ráðstöfun og hafi leigumálinn verið framlengdur með þeim hætti, að bæði bilin hafi verið leigð stefnda. Leigugreiðslur hafi verið inntar af hendi af öðrum aðila, eins og fram komi í niðurstöðu héraðsdóms í máli nr. E-7547/2008 og gögnum málsins, með það fyrir augum að uppfylla leigusamning og skyldu stefnda sem leigjanda til að standa í skilum með leigugreiðslur fyrir bæði bilin. Um þetta segir í dóminum, að stefndi í máli þessu og STG Trading ehf. hafi gert með sér samkomulag um þessar greiðslur. Viðurkennt sé samkvæmt framburði stefnda fyrir dómi og samkvæmt dómsendurriti úr máli nr. E-7547/2008, að stefndi hafi greitt leigu fyrir tvo eignarhluta í fjóra mánuði 28. desember 2007. Hafi leigan verið vísitölutryggð með byggingarvísitölu, eins og hún væri hverju sinni, og hafi átt að greiða samkvæmt henni, eins og fram komi á umræddum hreyfingum, sem hafi verið eftirfarandi: 1. Hinn 28. desember 2007 hafi stefndi greitt 167.562 krónur í leigu fyrir júní 2007 vegna tveggja bila (0112 og 0113). 2. Hinn 28. desember 2007 hafi stefndi greitt 167.562 krónur í leigu fyrir júní 2007 vegna tveggja bila (0112 og 0113). 3. Hinn 28. desember 2007 hafi stefndi greitt 167.562 krónur í leigu fyrir júní 2007 vegna tveggja bila (0112 og 0113). Með vísan til niðurstöðu dóms í ofangreindu máli, framburði stefnda fyrir dómi samkvæmt endurriti úr þingbók Héraðsdóms Reykjavíkur í málinu, leigusamningsins og með hliðsjón af greindum greiðslum, verði að telja, að bindandi leigusamningur hafi verið í gildi milli aðila um bæði bilin og að svo hafi verið fram til þess, að stefndi hafi horfið úr húsnæðinu í ágúst 2008. Stefndi hafi í raun aldrei sagt upp leigumálanum og ekki gert stefnanda viðvart með nokkrum hætti, er hann hafi yfirgefið húsnæðið í ágúst 2008. Stefndi hafi m.ö.o. haft afnot húsnæðisins út ágústmánuð 2008 eða þar til stefnandi hafi komist að því fyrir tilviljun, að stefndi væri fluttur. Af þessum sökum sé gerð krafa um greiðslu leigu fyrir bæði iðnaðarbilin frá október 2007 til og með ágústmánaðar 2008. Stefnandi vísar einnig til 59. gr. húsaleigulaga nr. 36/1994, sem kveði m.a. á um, að haldi leigjandi áfram að hagnýta hið leigða að leigutíma loknum, framlengist leigusamningur ótómabundið. Þá vísar stefnandi einnig til 13. kafla laganna um skil á leiguhúsnæði og óskertrar bótaábyrgðar stefnda á rýrnun, spjöllum og afnotamissi stefnanda af húsnæði eftir ágúst 2008. Stefnandi byggir jafnframt kröfu sína á ákvæði í leigusamningi, er kveði á um, að leiga skuli bundin byggingarvísitölu, eins og hún sé skráð hverju sinni. Hafi grunnvísitala leigusamningsins (miðað við byggingarvísitölu) átt að vera eins og hún hafi verið við upphaf leigutímabilsins í mars 2006, en þá hafi hún verið 325,3. Sundurliðun leigunnar vegna bila 01-0112 og 01-0113 í Eyrartröð 3, Hafnarfirði, sé eftirfarandi: Mánuður Höfuðst. Hækk. vísit. Hst.+ vísit. Gjalddagi Eindagi okt. 2007 156.000 325,3376,9= 15,86% 180.741 03.10.2007 03.11.2007 nóv. 2007 156.000 376,9-376,7= 0% 180.741 03.11.2007 03.12.2007 des. 2007 156.000 376,7-377,7=0,27% 181.228 03.12.2007 03.01.2008 jan. 2008 156.000 377,7-377,9=0,05% 181.318 03.01.2008 03.02.2008 feb. 2008 156.000 377,9-381=0,82% 182.804 03.02.2008 03.03.2008 mars 2008 156.000 381-386= 1,31% 185.198 03.03.2008 03.04.2008 apríl 2008 156.000 386-403,1 = 4,35% 193.254 03.04.2008 03.05.2008 maí 2008 156.000 403,1-416,5= 3,32% 199.670 03.05.2008 03.06.2008 júní 2008 156.000 416,5-424,7= 1,97% 203.603 03.06.2008 03.07.2008 júlí 2008 156.000 424,7- 427,9 = 0,75% 205.130 03.07.2008 03.08.2008 ágúst 2008 156.000 427,9- 440,9 = 3.04% 211.365 03.08.2008 03.09.2008 ----------- ----------- Samtals kr. 1.716.000 Samtals kr. 2.105.052 Stefnandi kveður stefnda ekki hafa fengist til að greiða leigu fyrir umrædda eignarhluta þrátt fyrir mörg símtöl, munnlegar aðvaranir og heimsóknir stefnanda á Reykjavíkurveg 60, Hafnarfirði, á vormánuðum 2008. Stefndi hafi vanefnt leigusamning samkvæmt efni sínu um vanefndir og teljist þær verulegar. Stefndi hafi yfirgefið húsnæðið, bæði bilin, án þess á láta vita af sér og aldrei tilkynnti stefnanda með formlegum hætti uppsögn á samningi, en stefndi hafi haldið áfram veru sinni í húsnæðinu löngu eftir lok hans 28. feb. 2008. Stefnandi kveðst ekki hafa komist að því fyrr en í ágúst 2008, að stefndi hefði yfirgefið húsnæði, en þá hafi það ekki borið þess merki, að það hefði verið yfirgefið, þar sem ýmiss konar munir og dót hafi ennþá verið í húsnæðinu, sem tilheyrt hafi stefnda, auk þess sem stefndi hafi áfram haft lykla að húsnæði. Stefndi hafi ekki greitt nokkra leigu þrátt fyrir að hafa viðurkennt fyrir dómi að vera með bæði bilin á leigu persónulega og hafa skuldað umræddar fjárhæðir, og þrátt fyrir að vera kominn með forræði bús síns aftur frá 3. janúar 2011. Sé stefnanda því nauðsyn að fá dóm fyrir kröfu sinni á hendur stefnda. Stefnandi byggir kröfu sína á húsaleigulögum nr. 36/1994, lögum nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu og meginreglum samninga- og kröfuréttarins um að fjárskuldbindingar og samninga skuli efna. Þá byggir stefnandi á 129. gr. og 130. gr. laga nr. 91/1991 um málskostnað. Þá liggi fyrir dómur Héraðsdóms Reykjavíkur í máli nr. E-7547/2008, er kveði á um aðild og greiðsluskyldu stefnda í máli þessu. II Stefndi kveðst hafa verið leigutaki að atvinnuhúsnæði, iðnaðarhúsnæði, í húsinu nr. 3 við Eyrartröð í Hafnarfirði, merkt 01-0113, fastanúmer 226-93452, samkvæmt leigusamningi. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur, uppkveðnum 5. mars 2007, hafi bú stefnda verið tekið til gjaldþrotaskipta. Allar kröfur á hendur þrotamanni falli sjálfkrafa í gjalddaga við uppkvaðningu gjaldþrotaúrskurðar, sbr. 99. gr. laga 21/1991, þ.m.t. kröfur, sem byggðar séu á samningum við þrotamann. Stefnandi hafi ekki lýst kröfu í bú stefnda. Stefnandi hafi ekki gætt þess að gefa þrotabúinu eða skiptastjóra þess kost á að taka afstöðu til þess, hvort búið mundi nýta heimild sína til að taka við réttindum þrotamanns eftir leigusamningi aðila samkvæmt 1. mgr. 91. gr., sbr. 97. gr. laga 21/1991. Frá uppkvaðningu gjaldþrotaúrskurðarins 5. mars 2007, þegar krafan samkvæmt leigusamningnum hafi gjaldfallið samkvæmt 99. gr. gjaldþrotaskiptalaganna, og fram til þess, að stefna í máli þessu var útgefin 8. mars 2011, hafi verið liðin liðlega fjögur ár og teljist krafan því fyrnd að lögum, sbr. 2. tl. 3. gr. þágildandi fyrningarlaga nr. 14/1905. Þar fyrir utan teljist krafan fallin niður á grundvelli laga 21/1991, þar sem stefnandi hafi ekki gengið eftir því við þrotabúið, að það tæki við réttindum þrotamanns eftir úrskurðardag. Forsenda þess, að þrotabúið nýti sér heimildina samkvæmt 1. mgr. 91. gr. gagnvart viðsemjanda, sem ekki lýsir kröfu sinni í búið, sé, að viðsemjandinn krefjist þess, að þrotabúið taki afstöðu til þess hvort það muni nýta heimildina samkvæmt 1. mgr., sbr. 2. mgr. 91. gr. laga 21/1991. Gerist það ekki, falli réttindi og skyldur niður við gjaldþrotið. Vera kunni, að stefnandi hefði þá getað eignast kröfu í þrotabúið vegna brottfalls leigusamningsins, en henni hafi hins vegar ekki verið lýst í búið. ATH Í þessu sambandi skrifin í bókunum!!! Stefnanda hefði borið að krefjast afstöðu skiptastjóra til leigusamningsins um atvinnuhúsnæðið að Eyrartröð 3. Ástæður þess, að það hafi ekki verið gert séu líklegast þær, að stefnandi hafi haldið því fram, að viðsemjandi samkvæmt leigusamningi væri annar en stefndi í þessu máli, sbr. rekstur dómsmáls E-7547/2008 á hendur STGTrading ehf. Þá beri gögn það ekki með sér, að greiðslur hafi borist frá stefnda persónulega eftir úrskurðardag um gjaldþrot hans, enda hafði hann ekki haft forræði bús síns og búið ekki yfirtekið leigusamninginn. Stefnanda hafi átt eða mátt vera kunnugt um gjaldþrot viðsemjanda síns, stefnda í þessu máli, og hafi því kosið að beina kröfum sínum að STG Trading ehf. í stað þess að snúa sér til skiptastjóra þrotabús stefnda. Stefnandi eigi því enga kröfu nú á hendur stefnda. Stefnda virðist sem í huga stefnanda hafi nýr leigutaki tekið á leigu húsnæðið að Eyrartröð 3, 01-0113, eftir gjaldþrot stefnda, en það geti ekki verið á ábyrgð stefnda og sé honum með öllu persónulega óviðkomandi. Að þessu virtu, beri að sýkna stefnda í málinu. Hvað varakröfu stefnda varðar, þá er því mótmælt, að stefnandi eigi kröfur á hendur stefnda um annað en vangreidda húsaleigu frá október 2007 til febrúar 2008 eða í fimm mánuði. Um það vísar stefndi til leigusamningsins sjálfs milli aðila. Í 3. gr. hans segi, að leigusamningnum ljúki án sérstakrar uppsagnar 28. febrúar 2008, en í stefnu sé krafist leigu til ágúst 2008. Stefnandi eigi því í mesta lagi kröfu um vangreidda húsaleigu í fimm mánuði. Fullyrðingum um, að stefndi hafi verið lengur í húsnæðinu eða haft afnot af því lengur en til 28. febrúar 2008, er mótmælt. Ekkert sanni slíkt, allra síst ljósmyndir, sem séu einhliða teknar af stefnanda, og er því mótmælt, að þær tengi stefnda við afnot húsnæðisins eftir 28. febrúar 2008 eða að þær hafi yfirleitt verið teknar í hinu ætlaða leigða húsnæði. Leigusamningurinn sé um bil merkt 01-0113, fastanúmer 226-93452, í húsi nr. 3 við Eyrartröð í Hafnarfirði. Í stefnu sé krafið um greiðslu leiguskuldar vegna þess, auk annars bils, 01-0112, án þess, að séð verði af gögnum, um hvaða rými sé verið að ræða. Því sé mótmælt, að stefndi hafi tekið á leigu annað og meira pláss hjá stefnanda en bil, merkt 01-0113 samkvæmt leigusamningi. Þetta hafi ítrekað komið fram hjá stefnda, m.a. í skýrslutöku fyrir dómi í máli nr. E-7457/2008. Þar komi margoft fram, að leigusamningur hafi ekki verið gerður milli aðila um bil 01-0112, þar sem það bili hafi ekki verið í leiguhæfu ástandi og því ekki uppfyllt kröfur vegna atvinnustarfsemi stefnda. Stefndi hafi lýst munnlega yfir áhuga á því að leigja bilið, en af því hafi ekki orðið. Enginn skriflegur leigusamningur liggi fyrir, sem þó sé skylt að gera, sbr. 1. mgr. 4. gr. laga nr. 36/1994, sem einnig gildi um atvinnuhúsnæði, sbr. 2. mgr. 1. gr. sömu laga. Þannig ætti höfuðstóll ætlaðrar leiguskuldar stefnda að vera, í mesta lagi, fimm mánuðir (október 2007 til febrúar 2008) * 78.000 eða 390.000 krónur, auk verðbóta, miðað við vísitölu byggingarverðs eins og hún sé hverju sinni, sbr. 4. gr. leigusamningsins. Stefndi dregur í efa, að til sé vísitala byggingarverðs, en byggingarvísitala sé hins vegar skráð eða vísitala byggingarkostnaðar. Slíkt verði að vera nákvæmlega tilgreint og beri því að horfa fram hjá vísitölu. Stefnandi verði að bera hallann gagnvart stefnda af ónákvæmni, sem gæti í leigumála að þessu og öðru leyti. Stefndi styður kröfur sínar við almennar meginreglur kröfuréttar, húsaleigulög nr. 36/1994 og lög nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Kröfu sína um málskostnað styður stefndi við 1. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. III Í máli þessu lýtur ágreiningur aðila fyrst og fremst að því, hvort stefndi beri skuldbindingar gagnvart stefnanda samkvæmt leigusamningi milli þeirra um atvinnuhúsnæði í húsi nr. 3 við Eyrartröð í Hafnarfirði frá 1. mars 2006, og þá hver áhrif gjaldþrotaúrskurður, sem kveðinn var upp í Héraðsdómi Reykjaness 5. mars 2007, þar sem bú stefnda var tekið til skipta, hefur í því tilliti. Verður því fyrst að leysa úr því áður en litið verður til annarra atriða í málinu. Stefndi gaf aðilaskýrslu fyrir dóminum, þar sem hann vísaði til þess, að félagið STG Trading ehf. hefði tekið yfir leigugreiðslur samkvæmt samningi sínum við stefnanda málsins þegar við stofnun þess félags, en engum gögnum er til að dreifa um það í málinu, hvenær það félag var stofnað. Mátti skilja það af framburði stefnda, að skuldbindingar samkvæmt leigusamningnum hefðu alfarið hvílt á félaginu, STG Trading ehf., sem hann hefði aðeins verið starfsmaður hjá, en ekki stefnda sjálfum. Þykir þetta stangast á við málatilbúnað stefnda, eins og hann er fram settur í greinargerð og framburð stefnda sjálfs í dómsmáli nr. E-7547/2008, sem rekið var fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur, en endurrit úr þingbók, sem hefur að geyma framburð stefnda, er meðal gagna málsins. Leigusamningurinn sjálfur ber með sér að vera gerður milli aðila þessa máls og er þar engan fyrirvara að finna um það, að hann sé gerður í nafni óstofnaðs einkahlutafélags. Þá verður ekki litið fram hjá því, að stefnandi máls þessa höfðaði mál á hendur STG Trading ehf. fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur til greiðslu á vangoldinni leigu samkvæmt þeim sama leigusamningi og ræðir í þessu máli, en með fyrrgreindum dómi Héraðsdóms Reykjavíkur í málinu, nr. E-7547/2008 frá 28. nóvember 2008, var félagið sýknað á grundvelli aðildarskorts, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Af endurriti úr þingbók í því máli verður ráðið, að stefndi máls þessa lýsti því yfir fyrir dómi þá, að hann hefði sjálfur tekið umrætt atvinnuhúsnæði á leigu í eigin nafni og kannaðist hann þá ekki við, að leigusamningurinn hefði verið gerður í nafni óstofnaðs einkahlutafélags. Í forsendum dómsins er lagt til grundvallar að stefndi í máli þessu hafi í raun og veru verið leigutaki að leiguhúsnæðinu, enda þótt fyrir lægi, að félagið STG Trading ehf. hefði greitt leigu af húsnæðinu. Breyttu þær greiðslur og samkomulag milli stefnda í máli þessu og STG Trading ehf. um slíkt ekki aðildinni að leigusamningnum. Með vísan til þessa hefur því verið slegið föstu, að stefndi í máli þessu er réttur aðili að leigusamningnum, sem um ræðir, og er kröfum stefnanda því réttilega beint að honum. Var því kominn á bindandi leigusamningur milli aðila með þeim samningi, sem undirritaður var fyrir hönd stefnanda og stefnda 1. mars 2006 um atvinnuhúsnæði að Eyrartröð 3 í Hafnarfirði. Af hálfu stefnda er því haldið fram, að sýkna beri hann þar sem kröfur stefnanda hafi verið fyrndar, þegar mál þetta var höfðað 8. mars 2011, en þá hafi verið liðin fjögur ár frá því, að bú stefnda hafi verið tekið til gjaldþrotaskipta. Reisir stefndi sýknukröfu sína um fyrningu krafnanna á því, að allar kröfur á hendur þrotamanni falli í gjalddaga við uppkvaðningu úrskurðar um að bú hans sé tekið til gjaldþrotaskipta og á ákvæðum 2. tl. 3. gr. laga nr. 14/1905 um fyrning skulda og annarra kröfuréttinda, sem í gildi voru, þegar bú stefnanda var tekið til gjaldþrotaskipta, en þar segir, að kröfur um gjaldkræfa húsaleigu fyrnist á fjórum árum. Bú stefnda var tekið til gjaldþrotaskipta með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 5. mars 2007 og var upplýst fyrir dómi, að innköllun vart birt í Lögbirtingablaði 27. mars sama ár. Við uppkvaðningu úrskurðar um að bú sé tekið til gjaldþrotaskipta, tekur þrotabú skuldara við öllum fjárhagslegum réttindum, sem hann átti eða naut við uppkvaðningu úrskurðarins, nema annað leiði af réttarreglum, eðli réttindanna eða löggerningi, sem ekki verður hnekkt vegna gjaldþrotaskiptanna, sbr. 1. ml. 1. mgr. 72. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Þá tekur þrotabúið við öllum fjárhagslegum skyldum, sem hvíldu á þrotamanni við uppkvaðningu úrskurðarins, nema réttarreglur eða löggerningur kveði á um annað eða það leiði af eðli skyldnanna, og nýtur þrotabúið hæfis til að eiga og öðlast réttindi og helst hæfi þess til að bera og baka sér skyldur, þangað til skiptum lýkur endanlega eftir fyrirmælum laganna, sbr. 2. og 3. mgr. 72. gr. laganna. Samkvæmt 1. mgr. 99. gr. laganna falla allar kröfur á hendur þrotabúi sjálfkrafa í gjalddaga við uppkvaðningu úrskurðar héraðsdómara um, að búið sé tekið til gjaldþrotaskipta án tillits til þess, sem áður kann að hafa verið um samið eða ákveðið með öðrum hætti. Í málinu liggur fyrir, að leiga var greidd fyrir afnot af atvinnuhúsnæðinu út septembermánuð 2007, en 28. desember 2007 greiddi félagið STG Trading ehf. leigugreiðslur fyrir júní, júlí, ágúst og september 2007. Í dómkröfum er enda aðeins krafist greiðslu fyrir vangoldna leigu frá og með októbermánuði 2007. Líta verður til þess, að leigusamningur milla aðila var í gildi, þegar bú stefnda var tekið til gjaldþrotaskipta og var því um að ræða viðvarandi og varanlegt réttarsamband þeirra á milli með gagnkvæmum samningi. Samkvæmt 1. mgr. 91. gr. laga nr. 21/1991 er þrotabúi heimilt að taka við réttindum og skyldum þrotamanns eftir gagnkvæmum samningi og getur viðsemjandi þrotamanns krafist þess, að þrotabú hans taki afstöðu til þess innan hæfilegs frests, hvort það muni nota þessa heimild sína samkvæmt 2. mgr. sömu greinar. Mæli samningur fyrir um greiðslur, nýtur krafa viðsemjandans til greiðslna, sem til falla eftir að úrskurður gekk um að búið væri til skipta, rétthæðar samkvæmt 3. tl. 110. gr. laganna við gjaldþrotaskiptin, sbr. 3. mgr. 91. gr. laganna. Í 96. gr. laganna segir svo, að þrotabúið geti sagt upp samningi um leigu eða annað varanlegt réttarsamband með venjulegum hætti eða sanngjörnum fresti, þótt lengri uppsagnarfrestur sé ákveðinn í samningnum eða hann sé óuppsegjanlegur, nema samningnum hafi verið þinglýst eða hann skráður opinberlega með hliðstæðum hætti. Enda þótt almennt sé litið svo á, þegar um varanlegan leigusamning er að ræða, að þeim kröfum verði aðeins lýst í bú þrotamanns, sem þegar eru fallnar í gjalddaga fyrir uppkvaðningu úrskurðar um, að bú þrotamanns sé tekið til gjaldþrotaskipta, þá kunna að vera uppi þær aðstæður, sem heimila kröfuhafa að gera kröfu á hendur þrotabúi til greiðslu fyrir það tímabil, sem samningurinn hljóðar upp á, allt þar til búið hefur sagt slíkum samningi upp samkvæmt 96. gr. laga nr. 21/1991. Gildir þá sú regla, að þrotabú verður að taka afstöðu til þess samkvæmt 91. gr. laganna, hvort það hyggist taka við réttindum og skyldum þrotamanns samkvæmt samningnum. Í 97. gr. laganna er að finna sérstakt ákvæði, sem við á, þegar þrotamaður hefur haft fasteign á leigu til atvinnurekstrar síns og þrotabúið getur ekki, þegar úrskurður hefur verið kveðinn upp um, að búið sé tekið til gjaldþrotaskipta, tekið afstöðu til þess, hvort það nýtir sér heimild sína samkvæmt 91. gr. laganna, en þá öðlast viðsemjandinn rétt til leigugreiðslna frá því úrskurðurinn var kveðinn upp og til þess tíma, að þrotabúið gefur yfirlýsingu um afstöðu sína. Fer þá um rétthæð kröfu viðsemjandans til leigugreiðslna eftir ákvæðum 3. tl. 110. gr. laganna við gjaldþrotaskiptin. Hvort heldur lagt verður til grundvallar, að stefndi hafi haft atvinnuhúsnæðið að Eyrartröð 3 í Hafnarfirði á leigu vegna atvinnurekstrar síns eða ekki, þar sem hann kveðst aðeins hafa verið starfsmaður félagsins, þá gildir almennt sú regla, að til þess að þrotabúið geti tekið afstöðu til þess, hvort það hyggist taka við réttindum og skyldum samkvæmt leigusamningnum, þá verður það að vera upplýst um, að slíkur samningur sé í gildi og þarf að beina slíkri fyrirspurn til þrotabúsins sérstaklega. Sé þrotabúinu kunnugt um samninginn, en heldur áfram afnotum af hinu leigða húsnæði, kann það hins vegar að benda til þess, að þrotabúið hafi þar með tekið afstöðu til þess í verki að ganga inn í samninginn, sem fyrir hendi er. Hafi þrotabú stefnda þannig borið ábyrgð á áframhaldandi leigugreiðslum eftir uppkvaðningu úrskurðar um, að bú stefnda hafi verið tekið til gjaldþrotaskipta, þá tók stefndi við ábyrgð á þeim, þegar hann tók aftur við umráðum bús síns 3. janúar 2011. Það er því viðsemjandanum ekki nauðsynlegt í öllum tilvikum að beina fyrirspurn sinni til þrotabúsins sérstaklega, þótt almennt verði talið, að það standi honum nær að kanna, hvort þrotabúið ætli sér að ganga inn í samning þrotamanns, en þrotabúsins að segja samningnum upp að fyrra bragði. Geri hann það hins vegar ekki, á hann á hættu að tapa þeim hluta kröfu sinnar, sem gjaldfellur eftir að búið er tekið til skipta. Það er sammerkt með nefndum ákvæðum, að krafa á hendur þrotamanni þarf að vera gerð í þrotabú hans, svo hún komi til álita við gjaldþrotaskiptin, en svo var ekki gert í þessu máli. Í máli þessu liggur fyrir, að stefndi tilkynnti skiptastjóra þrotabús síns ekki sérstaklega um tilvist samningsins, samkvæmt framburði stefnda fyrir dómi, en samkvæmt 1. mgr. 81. gr. laga nr. 21/1991 hvílir sú skylda á þrotamanni að verða við kvaðningu skiptastjóra um að mæta á hans fund og veita honum upplýsingar og láta honum í té gögn, sem hann krefst vegna gjaldþrotaskiptanna. Í málinu hefur ekki verið upplýst, hvort upplýsinga um leigusamninga, sem stefndi átti aðild að, hafi verið krafist af hálfu skiptastjóra þrotabús stefnda eða ekki. Verður því ekki annað lagt til grundvallar en að búinu hafi ekki verið kunnugt um tilvist leigusamningsins. Af hálfu stefnanda er því haldið fram, að í ljósi þess, að greiðslur bárust stefndanda, þrátt fyrir uppkvaðningu úrskurðar um, að bú stefnda væri tekið til gjaldþrotaskipta, verði að telja, að leigusamningur aðila hafi enn verið í gildi. Þá hafi stefndi viðurkennt fyrir dómi, að hafa verið sjálfur aðili að leigusamningnum og haft umrætt atvinnuhúsnæði á leigu. Þar með hafi hann tekið á sig ábyrgð á samningnum. Þar sem samningnum hafi aldrei verið sagt upp, þá beri stefnandi ábyrgð á leigugreiðslum til stefnanda vegna afnota af húsnæðinu. Þegar skiptum á búi stefnda hafi lokið 3. janúar 2011 með því, að allar lýstar kröfur í þrotabú stefnda hafi verið afturkallaðar, hafi stefndi aftur fengið umráð bús síns og beri því ábyrgð á leigugreiðslunum til stefnda. Við það, að stefndi hafi fengið umráð bús síns aftur í sínar hendur, megi líta svo á, að búið hafi ekki verið tekið til skipta og kröfur hafi því raknað við á ný. Því hafi stefnandi þá strax hafist handa við málshöfðun á hendur stefnda. Þá er jafnframt byggt á því, að stefnandi hafi tekið ábyrgð á kröfunni og viðurkennt hana, annars vegar með því að inna af hendi greiðslur fyrir leiguna eftir uppkvaðningu úrskurðar um gjaldþrotaskiptin, og hins vegar með viðurkenningu hans fyrir dómi í máli Héraðsdóms Reykjavíkur nr. E-7547/2008. Verður hér að líta til þess, að yfirlýsingar stefnanda fyrir dómi í máli Héraðsdóms Reykjavíkur nr. E-7547/2008 voru gefnar meðan bú hans var undir gjaldþrotaskiptum. Hafði hann því ekki forræði á búi sínu og gat því ekki skuldbundið sig með yfirlýsingum sínum, nema með samþykki skiptastjóra. Þrátt fyrir, að stefnandi geti talist hafa verið í góðri trú um að samningurinn væri enn í gildi, þegar hann tók við leigugreiðslum frá STGTrading ehf., þá mátti honum vera kunnugt um, að bú stefnda hefði verið tekið til gjaldþrotaskipta 5. mars 2007. Þannig bar honum að beina þeirri fyrirspurn til skiptastjóra þrotabús stefnda, hvort þrotabúið hygðist beita heimild 91. gr. laga nr. 21/1991 og ganga inn í samning aðila málsins. Það gerði stefnandi ekki og hóf málsókn á hendur STGTrading ehf. í septembermánuði 2008 vegna vangoldinna leigugreiðslna. Var stefnandi því í villu um það, hver væri raunverulegur leigutaki samkvæmt leigusamningnum. Þar sem stefnandi beindi ekki þeirri fyrirspurn að þrotabúinu, hvort það tæki við réttindum og skyldum stefnda samkvæmt umræddum leigusamningi, og þar sem ekki er hægt að líta svo á, að þrotabúið hafi gengið inn í leigusamninginn í verki eftir úrskurð um, að bú stefnda væri tekið til gjaldþrotaskipta, þar sem því var ókunnugt um samninginn, þá telst krafa stefnanda á hendur stefnda niður fallin við gjaldþrotaskiptin. Verður því ekki hjá því komist að sýkna stefnda af kröfum stefnanda í máli þessu. Eftir atvikum þykir rétt með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, að málskostnaður milli aðila falli niður. Af hálfu stefnanda flutti málið Magnús Björn Brynjólfsson, hrl., en af hálfu stefnda flutti málið Jóhannes Alberg Sævarsson, hrl. Við uppkvaðningu dómsins var gætt ákvæða 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Dóm þennan kveður upp Hrannar Már S. Hafberg, settur héraðsdómari. D Ó M S o r ð : Stefndi, Snæbjörn Tryggvi Guðnason, er sýkn af kröfum stefnanda, Heiðarverki ehf., í máli þessu. Málskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 164/1999
|
Kærumál Fjárnám Virðisaukaskattur
|
B krafðist þess, að felld yrði úr gildi fjárnámsgerð sem fram hafði farið fyrir kröfu T samkvæmt endurákvörðun skattstjóra á virðisaukaskatti. Fólst í þeirri endurákvörðun að innskattur B vegna kaupa og rekstrar á tiltekinni bifreið lækkaði auk þess sem B var látin sæta álagi á virðisaukaskatt. Þar sem sannað þótti að bifreið B hefði m.a. verið notuð til einkanota, var talið að bifreiðin hefði ekki fullnægt skilyrðum reglugerða, sem settar höfðu verið með nægilegri stoð í 3. mgr. 16. gr. laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt, til þess að telja hefði mátt til innskatts af henni. Þótti skattstjóra hafa verið rétt að hækka virðisaukaskatt B af þessum sökum og einnig að láta hana sæta álagi á skattinn. Þá var ekki talið að slíkir annmarkar væru á þeirri gagnaöflun, sem bjó að baki ákvörðun skattstjóra eða málsmeðferð hans að ógildingu hennar varðaði. Var staðfestur úrskurður héraðsdóms þar sem kröfum B var hafnað.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Arnljótur Björnsson og Gunnlaugur Claessen. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 9. apríl 1999, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 20. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 31. mars 1999, þar sem staðfest var fjárnám, sem sýslumaðurinn í Reykjavík gerði hjá sóknaraðila 23. júlí 1997 fyrir kröfu varnaraðila að fjárhæð 1.234.431 króna. Kæruheimild er í 3. mgr. 95. gr. laga nr. 90/1989 um aðför, sbr. 102. gr. laga nr. 92/1991. Sóknaraðili krefst þess aðallega að fjárnámið verði fellt úr gildi, en til vara að gerðin verði látin ná til lægri fjárhæðar og leggi þá aðilarnir fyrir skattyfirvöld að ákveða gjöld hennar á ný. Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Eins og nánar greinir í hinum kærða úrskurði var fjárnám fyrir kröfu varnaraðila gert á grundvelli álagningar skattstjórans í Reykjavík, sem var látin standa óröskuð með úrskurði þess sama 22. janúar 1997 og úrskurði yfirskattanefndar 13. mars 1998. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður fallist á með héraðsdómara að skattstjóra hafi verið rétt að leggja á sóknaraðila hækkun virðisaukaskatts á þeim grunni að ekki ætti að taka tillit til innskatts hennar vegna kaupa og notkunar á bifreiðinni LV 265. Hvorki voru slíkir annmarkar á gagnaöflun, sem bjó að baki ákvörðun skattstjóra, né málsmeðferð hans að ógildingu hennar geti varðað. Samkvæmt þessu verður hinn kærði úrskurður staðfestur og sóknaraðili dæmd til að greiða varnaraðila kærumálskostnað, eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Bára Þórarinsdóttir, greiði varnaraðila, tollstjóranum í Reykjavík, 100.000 krónur í kærumálskostnað.
|
Mál nr. 405/2003
|
Dómsuppkvaðning Ómerking Heimvísun
|
Héraðsdómur var ómerktur og málinu vísað heim í hérað til munnlegs málflutnings og dómsuppsögu að nýju, þar sem ekki hafði verið fylgt fyrirmælum síðari málsliðar 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 15. október 2003. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu stefndu, en til vara að hún verði lækkuð. Í báðum tilvikum er krafist málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefnda krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Mál þetta var flutt og dómtekið í héraði 22. maí 2003 en dómur kveðinn upp 16. júlí sama árs. Því leið lengri tími en fjórar vikur frá því að málið var dómtekið þar til dómur var kveðinn upp. Samkvæmt síðari málslið 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála bar vegna þessa dráttar að flytja málið á ný, nema dómari og aðilar teldu það óþarft. Með símbréfi 14. júlí 2003 til lögmanna aðila boðaði héraðsdómari til dómsuppsögu 16. sama mánaðar. Við þá fyrirtöku var í þingbók getið þeirrar afstöðu lögmanns stefndu að ekki væri þörf á að flytja málið á ný. Hins vegar var þá ekki sótt þing af hálfu áfrýjanda og verður ekki séð að fram hafi komið yfirlýsing hans um afstöðu til endurflutnings málsins. Vegna þessa verður sjálfkrafa að ómerkja hinn áfrýjaða dóm og vísa málinu heim í hérað til munnlegs málflutnings og dómsuppsögu að nýju. Rétt er, að hvor aðila beri sinn kostnað af þessum þætti málsins fyrir Hæstarétti. D ó m s o r ð: Héraðsdómur er ómerktur og málinu vísað heim í hérað til munnlegs flutnings og uppsögu dóms að nýju. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.
|
Mál nr. 142/2010
|
Verksamningur Skaðabætur
|
G gerði samning við A um tiltekið verk í júlí til október 2007. A átti í fjárhagsörðugleikum og nokkrum dögum síðar gerði A samning við D sem fól það meðal annars í sér að D skyldi sjá um fjármálastjórn A næstu fjóra mánuði. Starfi fjármálastjóra lauk 31. október 2007, og í kjölfar þess reis ágreiningur milli G og A um greiðslu fjögurra reikninga. Höfðaði G mál gegn A sem síðar var úrskurðað gjaldþrota, en enn síðar mál þetta gegn D. Í máli þessu byggði G á því að forsenda fyrir því að félagið hafi tekið að sér verk í þágu A hafi verið sú að fjármálastjórn félagsins yrði í höndum annars en A og að D hafi valdið honum tjóni með því að fjármálastjórinn hafi ekki séð til þess að reikningar G yrðu greiddir. Í dómi Hæstaréttar kemur fram að þeir reikningar sem G krafðist greiðslu á hafi ekki verið komnir í gjalddaga er fjármálastjórinn lauk verkinu fyrir A 31. október 2007 og þegar af þeirri ástæðu hafi honum verið óskylt að greiða þá. Hvað varðaði ágreining aðila um tilgreindan reikning, sem stjórn A taldi ósannaðan, bæri að líta til þess að stjórnin hafi farið með vald til að stjórna félaginu, sbr. 1. mgr. 44. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög. Fjármálastjórinn hafi því ekki haft sjálfstæða heimild til að fara gegn ákvörðun stjórnenda félagsins um þetta. Samkvæmt framansögðu hefði G ekki sýnt fram á sök af hálfu D, sem leitt hafi til þess að G hafi orðið af réttmætum greiðslum úr hendi A. Þegar af þeirri ástæðu var talið að G gæti ekki byggt á þeirri málsástæðu sem reist væri á sérfræðiábyrgð D og ströngu sakarmati á starfsemi endurskoðenda, hvort heldur væri á grundvelli þágildandi laga nr. 18/1997 um endurskoðendur eða óskráðum reglum skaðabótaréttar um sérfræðiábyrgð. Samkvæmt þessu var D sýknað af kröfum G í málinu.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 9. mars 2010. Hann krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér aðallega 34.461.896 krónur, en til vara 4.108.550 krónur, með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 26. desember 2007 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Áfrýjandi hefur stefnt Vátryggingafélagi Íslands hf. til réttargæslu fyrir Hæstarétti. I Áfrýjandi gerði samning við Arnarfell ehf. 1. júlí 2007, sem fólst í því að eigandi áfrýjanda, Gísli Rúnar Rafnsson, skyldi vera staðarstjóri við framkvæmdir Arnarfells ehf. við svonefnda Hraunaveitu Kárahnjúkavirkjunar „á tímabilinu júlí til október 2007“, en Arnarfell ehf. hafði á árunum 2004 til 2006 gert fjóra verksamninga við Landvirkjun, sem voru liður í virkjunarframkvæmdum þess síðastnefnda. Í samningi áfrýjanda við Arnarfell ehf. var endurgjald tilgreint í nokkrum liðum, en hinir helstu voru annars vegar mánaðarleg greiðsla fyrir staðarstjórn, 3.300.000 krónur auk virðisaukaskatts, og hins vegar svonefndar frammistöðutengdar greiðslur, sem skyldu reiknast sem tiltekið hlutfall af öllum greiðslum fyrir aukaverk, viðbætur og niðurfellingu afslátta sem Landsvirkjun myndi samþykkja á tímabilinu frá 5. júlí til 1. nóvember 2007. Um frammistöðutengdu greiðslurnar sagði jafnframt að þær skyldu inntar af hendi „innan 30 daga frá því niðurstaða liggur fyrir skv. reikningi GRR.“ Reikningar áfrýjanda á hendur Arnarfelli ehf. fyrir mánaðarlegu endurgjaldi vegna júlí, ágúst og september 2007 voru greiddir, en ágreiningur reis vegna þriggja reikninga hans fyrir frammistöðu í starfi. Hinn fyrsti þeirra var dagsettur 12. október 2007 og tók til tímabilsins júlí til september sama ár, en þar var tekið fram að hann væri „til gr. 15. okt.“ Annar reikningur var dagsettur 2. nóvember 2007 og fól meðal annars í sér hækkun á greiðslu samkvæmt fyrsta reikningnum, en sá þriðji var dagsettur 5. sama mánaðar og var vegna októbermánaðar. Þá gerði áfrýjandi reikning, sem dagsettur var 1. nóvember 2007, fyrir mánaðarlegu endurgjaldi vegna staðarstjórnar í október 2007. Ágreiningur reis ekki um réttmæti þessa reiknings, en Arnarfell ehf. greiddi hann þó ekki. Í málinu krefst áfrýjandi greiðslu fjárhæðar, sem nemur aðallega samtölu þessara fjögurra reikninga, en til vara eingöngu fjárhæðar þess síðastnefnda. Þegar áfrýjandi gerði áðurnefndan samning við Arnarfell ehf. átti það félag í fjárhagsörðugleikum og voru verk þess fyrir Landsvirkjun á eftir áætlun. Þann 5. júlí 2007 gerðu Arnarfell ehf. og Landsvirkjun ásamt tveimur fjármálafyrirtækjum, sem veittu lán til framkvæmdanna, samning í tíu liðum, sem miðaði að því að tryggja áframhald verka Arnarfells ehf. og „systurfélags þess, Norðurverks“ svo að þau stöðvuðust ekki vegna fjárhagsörðugleika félaganna og verklok gætu orðið á tilsettum tíma. Í þriðja lið þess samnings var meðal annars kveðið á um að nýr fjármálastjóri skyldi ráðinn til verktakanna fyrir milligöngu stefnda og ætti hann einn að hafa prókúruumboð fyrir félögin. Þá þegar lá fyrir samningur þessa efnis frá 1. júlí 2007 þar sem stefndi var tilgreindur sem verksali og Arnarfell ehf. verkkaupi. Samkvæmt verklýsingu í samningnum skyldi stefndi sjá um fjármálastjórn Arnarfells ehf. og Norðurverks ehf. næstu fjóra mánuði með því að starfsmaður hans yrði tilnefndur sem fjármálastjóri félaganna. Hann skyldi einn vera prókúruhafi fyrir þau og allar fjárhagslegar skuldbindingar félaganna umfram 1.000.000 krónur háðar samþykki hans. Tekið var fram að efni samningsins væri trúnaðarmál, en með bréfi stefnda 24. september 2007, sem meðal annars var sent áfrýjanda, var kynnt starfssvið fjármálastjórans samkvæmt áðurnefndum samningi og greint frá gildistíma hans. Af hálfu stefnda var Dagur Eiríksson tilnefndur sem fjármálastjóri verktakanna, en síðasti starfsdagur hans var 31. október 2007 og tilkynnti hann samdægurs um afsal prókúruumboðs síns. Í héraðsdómi greinir nánar frá atvikum þegar áfrýjandi reyndi að fá reikninga sína greidda hjá Arnarfelli ehf. og samskiptum hans við fjármálastjórann af því tilefni. Áfrýjandi höfðaði mál á hendur Arnarfelli ehf. með stefnu 17. desember 2007 til greiðslu sömu fjárhæðar og aðalkrafa hans í máli þessu tekur til og var stefnda þar stefnt til réttargæslu. Stefna í því máli var árituð um aðfararhæfi 26. febrúar 2008. Bú Arnarfells ehf. var tekið til gjaldþrotaskipta 3. mars sama ár og hefur krafa áfrýjanda á grundvelli stefnunnar verið viðurkennd þar sem almenn krafa. Í máli þessu reisir áfrýjandi kröfu sína gegn stefnda einkum á því að forsenda fyrir því að hann tók að sér verk í þágu Arnarfells ehf. hafi verið sú að fjármálastjórn félagsins yrði í höndum annars en þess sjálfs, en fyrrnefndir samningar frá 1. og 5. júlí 2007 hafi tryggt honum það. Stefndi hafi valdið honum tjóni með því að sjá ekki til þess að reikningar hans yrðu greiddir og verði að bera ábyrgð á því. Til stuðnings sýknukröfu ber stefndi meðal annars fyrir sig að reikningarnir hafi ekki verið komnir í gjalddaga þegar verki fjármálastjórans lauk 31. október 2007. II Í héraðsdómi greinir frá því að reikningur áfrýjanda fyrir staðarstjórn í október 2007 hafi verið gefinn út 1. nóvember sama ár og með gjalddaga 5. þess mánaðar. Í skýrslu Dags Eiríkssonar fyrir dómi kom á hinn bóginn fram að hann hafi fengið reikninginn sendan frá áfrýjanda 28. október 2007. Á reikninginn var engu að síður ritaður útgáfudagur og gjalddagi eins og greinir í héraðsdómi. Sem fyrr segir lauk verki stefnda í þágu Arnarfells ehf. 31. október 2007. Enginn fjögurra reikninga áfrýjanda var þá kominn í gjalddaga og var fjármálastjóranum þegar af þeirri ástæðu óskylt að greiða þá. Að því er varðar sérstaklega reikning, sem dagsettur var 12. október 2007 en „til gr. 15. okt.“, er til þess að líta að áfrýjanda var óheimilt að breyta umsömdum gjalddaga reikninga fyrir frammistöðutengdar greiðslur, sem getið var um að framan hvernig var ákveðinn. Gjalddagi, sem um var samið, gat með engu móti talist vera kominn áður en fjármálastjórinn lauk starfi sínu. Í héraðsdómi greinir frá því að kröfur áfrýjanda fyrir árangur í starfi mættu andstöðu stjórnar Arnarfells ehf., sem taldi í senn að réttur hans til þessara greiðslna væri ósannaður og að félagið ætti gagnkröfur á hendur honum vegna tjóns, sem gerðir staðarstjórans hafi valdið því. Í héraðsdómi kemur einnig fram að vegna þessarar afstöðu stjórnarinnar hafi fjármálastjóri ekki viljað skipta sér frekar af þessum kröfum áfrýjanda. Um þetta er þess að gæta að stjórn Arnarfells ehf. fór með vald til að stjórna félaginu, sbr. 1. mgr. 44. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög. Fjármálastjórinn hafði ekki sjálfstæða heimild til að fara gegn ákvörðun stjórnenda félagsins um þetta og breyttu áðurnefndir samningar, sem gerðir voru í byrjun júlí 2007, eða prókúruumboð hans engu þar um. Áfrýjandi hefur samkvæmt framansögðu ekki sýnt fram á sök af hálfu fjármálastjórans, sem leitt hafi til þess að áfrýjandi hafi orðið af réttmætum greiðslum úr hendi Arnarfells ehf. Þegar af þeirri ástæðu getur ekki komið til álita málsástæða áfrýjanda, sem reist er á sérfræðiábyrgð stefnda og ströngu sakarmati á starfsemi endurskoðenda, hvort heldur er á grundvelli þágildandi laga nr. 18/1997 um endurskoðendur eða óskráðum reglum skaðabótaréttar um sérfræðiábyrgð. Samkvæmt þessu verður niðurstaða héraðsdóms staðfest. Áfrýjandi verður dæmdur til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti, sem verður ákveðinn eins og í dómsorði segir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, GRRráðgjöf ehf., greiði stefnda, Deloitte hf., 500.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 25. janúar 2010. Mál þetta, sem dómtekið var 14. janúar 2010, var höfðað 19. janúar 2009. Stefnandi er GRR- ráðgjöf ehf., Daggarvöllum 4A, Hafnarfirði. Stefndi er Deloitte hf., Smáratorgi; Kópavogi. Réttargæslustefndi er Vátryggingafélag Íslands hf. Í málinu gerir stefnandi eftirfarandi kröfur: Aðallega að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda skaðabætur að fjárhæð 34.461.896 krónur, en til vara að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda skaðabætur að fjárhæð 4.108.550 krónur. Þess er krafist að tildæmd fjárhæð beri dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðbætur frá 26. desember 2007 til greiðsludags. Stefnandi krefst málskostnaðar úr hendi stefnda. Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda og að honum verði tildæmdur málskostnaður úr hans hendi að mati réttarins. Af hálfu réttargæslustefnda eru engar kröfur gerðar í málinu. I. Í málavaxtalýsingu stefnda segir m. a. að málavaxtalýsing stefnanda beri þess merki að hún sé að mestu tekin úr stefnu hans gegn Arnarfelli ehf., en það félag sé nú gjaldþrota og sé ekki stefnt í máli þessu. Fyrir hönd stefnda sé því mótmælt að þessi málavaxtalýsing verði lögð óbreytt til grundvallar í máli þessu þar sem ógerlegt sé fyrir stefnda að staðreyna margt af því sem þar komi fram vegna þeirrar takmörkuðu aðkomu sem hann hafi að málinu. Stefndi vilji sérstaklega mótmæla eftirfarandi atriðum sem fram koma í stefnunni. Því sé mótmælt að það hafi verið eitthvert lykilatriði í samkomulagi hagsmunaaðila við framkvæmdirnar að fela stefnda fjármálastjórn eins og segi í stefnu bls. 3 fyrir miðju. Þá vilji stefndi benda á að hæpið sé af stefnanda að halda því fram að upplýsingar um starfssvið fjármálastjóra sem fram komu 24. og 27. september hafi getað verið forsendur fyrir samningum hans um staðarstjórn sem gerðir voru miklu fyrr á árinu eða 1. júlí, en þetta sé gefið í skyn í stefnu. Samkomulag hagsmunaaðila sé dagsett 5. júlí en samningur stefnanda um staðarstjórn 1. júlí eins og að framan sé lýst. Stefnandi vitni mikið í greiðsluáætlun 2007/2008, sem gerð var fyrir Arnarfell 5. júlí 2007 eða á sama tíma og framangreint samkomulag hagsmunaaðila, og gefi í skyn að hún hafi verið forsenda fyrir ráðningu hans sem staðarstjóra sem gert var við hann 1. júlí. Stefndi fái ekki séð hvernig það geti gengið upp. Enginn tilvísun sé í þessa áætlun í gögnum þeim sem stefnandi hefur lagt fram til upplýsingar um ráðningarsamning sinn sem staðarstjóri. Þá sé því haldið fram af forsvarsmönnum Arnarfells að staðarstjórn stefnanda hafi verið verulega ábótavant af hálfu hans og valdið félaginu tjóni, sbr. minnispunktar stjórnar Arnarfells vegna staðarstjórnar stefnanda til lögmanns Arnarfells, dags. 17. september 2007 og minnisblað eigenda Arnarfells til lögmanns félagsins, dags. 29. september 2007, sbr. einnig bréf fjármálastjóra til stjórnar Arnarfells, dags. 19. október 2007. Þá telji stefndi lýsingar stefnanda á frammistöðu sinni við staðarstjórn og trúnaðarbresti við forráðamenn Arnarfells ekki styðja kröfur hans. Þá haldi stefnandi því fram að Dagur Eiríksson hafi engar athugasemdir gert við reikninga stefnanda og að hann hafi enn verið starfandi sem fjármálastjóri 5. nóvember. Stefndi mótmæli hvort tveggja sem röngu. Dagur hafi tekið það mjög skýrt fram í samtali við Gísla Rúnar, starfsmann stefnanda, að greiðsla reikninga sem gjaldféllu eftir 31. október 2007 yrði í höndum eigenda Arnarfells og að vegna ágreinings milli stefnanda og stjórnar Arnarfells um frammistöðugreiðslu myndi það vera ámælisvert af honum að samþykkja reikning fyrir aukagreiðslu. Hafi Dagur vísað honum til stjórnar og lögmanns Arnarfells til samþykktar eða synjunar. Stjórn Arnarfells hafi synjað honum um þessar aukagreiðslur með bréfi dags. 17. október 2007. Stefnandi virðist aðallega byggja kröfur sínar um aukagreiðslur á því að peningar hafi verið til hjá Arnarfelli og aðrir verktakar hafi fengið sínar kröfur greiddar. Stefndi bendi á að málið snýst ekki um það hvort félagið hafi átt peninga heldur hvort stefnda hafi verið heimilt að greiða stefnanda, en samkvæmt því sem stjórn Arnarfells hélt fram hafi stefnandi ekki átt rétt á þessum greiðslum og hafi starfsmanni stefnda því ekki verið heimilt að samþykkja þær til greiðslu. Þau málsatvik sem að áliti stefnda skipta máli séu eftirfarandi: Í byrjun júlí 2007 hafi Fjármálaráðgjöf Deloitte (Deloitte FAS) verið ráðin til þess að aðstoða við fjármálastjórn Arnarfells ehf. og Norðurverks ehf. til loka október 2007. Aðstoð þessi hafi farið fram með þeim hætti að einn starfsmaður deildarinnar, Dagur Eiríksson, var gerður að fjármálastjóra Arnarfells frá 9. júlí 2007 og hafi hann í því sambandi verið gerður að eina prókúruhafa félagsins og sérstaklega tiltekið að allar fjárhagslegar skuldbindingar félagsins umfram 1 milljón króna væru háðar samþykki hans. Sem fjármálastjóri hafi Dagur haft fullt bakland í yfirmanni Fjármálaráðgjafar Deloitte. Fjármálaráðgjöf Deloitte hafi á árinu 2007 færst yfir í sérstakt félag, Deloitte FAS ehf., sem stofnað var í júní 2007. Samkvæmt bréfi framkvæmdastjóra síðast nefnds félags, dags. 31. október 2007 og meðundirrituðu af Degi Eiríkssyni, hafi Arnarfelli ehf. og Norðurverki ehf. verið tilkynnt lok verksamnings félagsins við félögin tvö og enn fremur að Dagur Eiríksson myndi láta af störfum sem fjármálastjóri félaganna frá og með sama degi, þ.e. 31. október 2007. Sama dag hafi Dagur Eiríksson tilkynnt til fyrirtækjaskrá RSK að hann gerði það kunnugt að hann hefði ekki lengur með höndum prókúrumboð fyrir félögin Arnarfell ehf. og Norðurverk ehf. og er það bréf stimplað móttekið hjá RSK 1. nóvember 2007. Frá 1. nóvember 2007 hafi Sigurbergur Konráðsson farið með prókúru fyrir Arnarfell ehf., sbr. tilkynningu til RSK. Fram komi í stefnu að stefnandi muni hafa verið ráðinn sem byggingarstjóri og síðan staðarstjóri við Hraunaveituverkefni Arnarfells ehf. við Kárahnjúka. Samkvæmt samkomulagi milli stefnanda og Arnarfells ehf., dags. 1. júli 2007, átti stefnandi, auk fastrar mánaðarlegrar þóknunar kr. 3.300.000 auk virðisaukaskatts fyrir hvern mánuð samkvæmt reikningum útgefnum af GRR- ráðgjöf, m.a. að njóta frammistöðutengdrar greiðslu fyrir aukaverk sem samþykkt væru af verkkaupa eftir 5. júlí en fyrir 1. nóvember 2007 eins og nánar er rakið í samkomulagi stefnanda og Arnarfells. Reikna hafi átt út heildargreiðslu eftir nánari ákvæðum samkomulagins við starfslok Gísla, eiganda stefnanda, og draga þar frá 175 milljónir króna, en af því sem eftir stæði skyldi greiða til stefnanda 5% innan 60 daga frá því að niðurstaða lægi fyrir skv. reikningi stefnanda. Enginn ágreiningur virðist hafa verið milli stefnanda og Arnarfells um greiðslur reikninga fyrr en í október og hafi reikningar vegna júlí, ágúst og september verið greiddir eins og lýst sé í stefnu. Fyrrihluta október 2007 hafi stefnandi farið fram á það að Dagur, fjármálastjóri Arnarfells, geri upp meintar greiðslur til hans vegna aukaverka og sent fjármálastjóranum einhver gögn þar að lútandi sem hann útbjó sjálfur. Þá hafi stefnandi útbúið eftirtalda reikninga á Arnarfell á tímabilinu 12. október til 5. nóvember 2007: Verklagið við greiðslu reikninga hjá Arnarfelli hafi verið þannig að gjaldkeri félagsins, Margrét Konráðsdóttir, annaðist greiðslu allra reikninga. Á því tímabili sem Dagur starfaði sem fjármálastjóri félagsins hafi þurft samþykki hans til greiðslu allra reikninga og gjaldkeri ekki mátt greiða neinn reikning nema samþykki Dags lægi fyrir. Fjármálastjórinn hafi greint stjórn Arnarfells frá kröfum stefnanda og hafi stjórn félagsins sent honum bréf, dags. 17. október 2007 um vanefndir hans á samningi um staðarstjórn við Hraunaveitu. Þar komi m.a. fram að samkvæmt samningnum sé tilskilið að stefnandi ásamt lögmanni félagsins og formanni stjórnar þess skuli standa að samningum um aukaverk við Landsvirkjun. Þá færir stjórnin nánari rök fyrir því að stefnanda beri ekki að fá neinar aukagreiðslur. Í þessu bréfi stjórnar Arnarfells til stefnanda sé kröfugerð hans um aukagreiðslur sem hann beindi til fjármálastjóra félagsins hafnað. Síðar, eða 27. nóvember 2007, reki lögmaður Arnarfells það í bréfi til stefnanda, að félagið hafi haft verulegt tjón af stefnanda vegna starfa hans fyrir félagið og áskildi lögmaðurinn félaginu rétt til að hafa uppi bótakröfur af þessu tilefni. Fjármálastjórinn hafi tjáð stefnanda að hann gæti ekki samþykkt árangursgreiðslurnar og vísað í því sambandi til afstöðu stjórnar félagsins. Stefnandi hafi látið af störfum sem staðarstjóri í lok október eins og greinir í stefnu. Því sé mótmælt sem segi í stefnu að Dagur Eiríksson hafi enn verið við störf sem fjármálastjóri Arnarfells 5. nóvember 2007, en hann hafi lokið störfum 31. október eins og áður sé lýst. Skýringin á tölvupósti Dags á þessum tíma sé að stefndi hafði á hendi önnur verkefni fyrir Arnarfell alls ótengd fjármálastjórn enda hafi hann ekkert haft með stjórnun fjármála að gera hjá Arnarfelli eftir 31. október 2008. Við aðalmeðferð málsins gaf fyrirsvarsmaður stefnanda, Gísli Rúnar Rafnsson aðilaskýrslu. Skýrslur vitna gáfu Dagur Pálmar Eiríksson Mörk, hagfræðingur, Einar Erlingsson, byggingaverkfræðingur, Sigurbergur Konráðsson, fyrrverandi framkvæmdastjóri Arnarfells ehf., Jóhann Gunnar Bergþórsson byggingarverkfræðingur og Ágúst Heimir Ólafsson endurskoðandi. II. Stefndi haldi því aðallega fram varðandi kröfur samkvæmt reikningum nr. 31. til 35. að þeim sé beint til rangs aðila þar eð starfsmaður hans hafi verið hættur störfum þegar þeir voru gefnir út. Varðandi reikning nr. 30, og að sínu leyti reikninga nr. 34 og 35 til vara, haldi stefndi því fram að stjórn Arnarfells hafi hafnað kröfum samkvæmt þessum reikningum og honum því verið óheimilt að samþykkja þá til greiðslu, auk þess sem kröfur stefnanda hafi verið ótímabærar og ógjaldfallnar á þeim tíma sem starfsmaður stefnda starfaði hjá Arnarfelli. Með vísan til framangreinds krefst stefndi sýknu af öllum kröfum stefnanda. Komist dómurinn mót sannfæringu stefnda að þeirri niðurstöðu að ekki sé unnt að sýkna stefnda af kröfum stefnanda á framangreindum grundvelli viji stefndi koma eftirfarandi að. Stefndi hafi tekið að sér fjármálastjórn hjá Arnarfelli ehf. samkvæmt sérstökum verksamningi um þjónustu og komið í því verki fram sem verktaki en félagið verið í hlutverki verkkaupa. Skilmálar verkefnisins gagnvart verkkaupa hafi verið á þann veg að verkið hafi eingöngu verið unnið fyrir verkkaupa og beri stefndi því ekki ábyrgð á tjóni eða kostnaði sem kunni að stafa af ákvörðunum sem þriðji aðili kunni að hafa tekið á grundvelli þess. Þriðji aðili, þ.e. í þessu tilfelli stefnandi, geti ekki byggt rétt sinn á samningi milli stefnda og Arnarfells eða gögnum sem stefndi kunni að hafa unnið fyrir Arnarfell, t.d. greiðsluáætlunum sem stefnandi vísar til. Stefndi geti því ekki borið ábyrgð á meintu tjóni stefnanda. Stefndi geti heldur ekki borið ábyrgð á yfirsjónum stefnanda eða starfsmanns hans, sbr. athugasemdir stjórnar Arnarfells og lögmanns stjórnar Arnarfells. Stefnandi haldi því fram að stefndi beri skaðabótaábyrgð á háttsemi sinni sem verktaki um fjármálastjórn Arnarfells, viðsemjanda stefnanda, samkvæmt „lögfestum og ólögfestum reglum íslensks réttar um sérfræðiábyrgð“, eins og það er orðað í stefnunni. Vísi stefnandi til þess að stefndi sé endurskoðunarskrifstofa skv. lögum um endurskoðendur þar sem sakarmat um störf endurskoðenda sé strangt. Á þeim tíma sem stefndi vann fyrir Arnarfell hafi verið í gildi lög nr. 18/1997 um endurskoðendur og vísi stefnandi sérstaklega til 7. gr. þeirra laga. Samkvæmt 1. mgr. 7. greinar er gerður greinarmunur á störfum endurskoðenda sem felast í endurskoðun reikningsskila og annarra fjárhagsupplýsinga annars vegar og ráðgjöf og þjónustu innan nærliggjandi sviða hins vegar. Mikill munur sé á ábyrgð endurskoðanda eftir því undir hvorn flokkinn störf hans falla í einstökum tilfellum. Hið stranga sakarmat um störf endurskoðenda sem sérfræðinga nái eingöngu til starfa í fyrri flokknum, þ.e. endurskoðunarstarfa í þrengri merkingu, og í þeim tilfellum eingöngu komi til álita að þriðji aðili geti byggt rétt sinn á þeim yfirlýsingum sem endurskoðandinn undirritar. Stefndi haldi því fram að þetta stranga sakarmat eigi ekki við um þau störf sem hann vann eða á hans vegum voru unnin fyrir Arnarfell ehf. á tímabilinu 1. júlí til 31. október 2007. Stefndi haldi því fram að hann og starfsmaður hans hafi í einu og öllu farið að lögum í störfum sínum fyrir Arnarfell ehf. og ekki á nokkurn hátt í athöfnum sínum eða athafnaleysi brotið á stefnda eða valdið honum með beinum eða óbeinum hætti nokkru tjóni. Þá verði ekki séð að nokkurt samband sé milli athafna eða athafnaleysis stefnda og því tjóni sem stefnandi tjáist hafa orðið fyrir. Þá sé fjárhæð aðaltjónkröfu stefnanda mótmælt sem órökstuddri og því enn fremur mótmælt að tjón þetta liggi sannanlega fyrir með áritun dómara á stefnu. Sú áritun geti á engan hátt talist bindandi fyrir stefnanda sem aðeins var stefnt sem réttargæsluaðila í því máli. Þá sé því mótmælt að forsenda stefnanda fyrir ráðningu hans sem staðarstjóra hafi verið að stefndi hafði tekið að sér fjármálastjórnunarverkefni fyrir Arnarfell. Þessi staðhæfing styðjist engan vegin við gögn málsins. Þá hafi stefnanda verið ljóst vegna starfa sinna fyrir Arnarfell að greiðsluáætlanir Arnarfells voru í stöðugri endurskoðun eftir því sem á verkið leið og að verkið, m.a. fyrir hans tilstilli, varð miklu kostnaðarsamara en áætlað hafði verið upphaflega. Þá mótmæli stefndi því að verktökum hafi verið mismunað varðandi greiðslur. Þá telji stefndi það óviðkomandi stefnanda hvort peningar voru til fyrir greiðslu reikninga hans í þeim tilfellum sem kröfum hans hafði verið hafnað af stjórn Arnarfells, eins og tilfellið var með kröfur um aukagreiðslur sem fjallað hefur verið um hér að framan. Varðandi varakröfuna minnist stefndi þess ekki að hafa hafnað kröfu um greiðslu fyrir staðarstjórn í október 2007, en bendi ítrekað á að sá reikningur hafi ekki getað komið til greiðslu í fjármálastjórnartíð hans vegna þess að stefnandi gaf hann ekki út fyrr en 1. nóvember 2007, eða eftir að störfum hans fyrir Arnarfell lauk. Þá sé kröfu stefnanda um dráttavexti mótmælt og því hafnað að reikna beri hana frá þeim degi er stefnandi tilgreinir í stefnu. Stefndi krefjist sýknu af bæði aðalkröfu og varakröfu stefnanda. Stefndi krefjist málskostnaðar og vilji í því sambandi benda á að hann telji málshöfðun stefnanda tilefnislausa og að stefnandi hafi uppi staðhæfingar sem honum sé ljóst að eru rangar og haldlausar, sbr. 1. mgr. 131. gr. eml. Af því tilefni áskilji stefndi sér kröfu um álag á málskostnað. Krafa stefnda styðst við ákvæði 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991, reglur samninga- og kröfuréttar, l. nr. 18/1997 um endurskoðendur og almennar reglur skaðabótaréttar. Krafa um málskostnað styðst við ákvæði XXI: kafla laga nr. 91/1991. IV. Ágreiningur aðila er einkum þessi: Stefnandi, sem starfaði sem staðarstjóri Arnarfells ehf. við framkvæmdasvæði Hraunaveitu Kárahnjúkavirkjunnar frá 1. júlí til 1. nóvember 2007, heldur því fram að stefndi beri sem endurskoðandi og sérfræðingur skaðabótaábyrgð vegna starfa sinna að fjármálastjórn fyrir Arnarfell ehf. frá 1. júlí til 31. október 2007. Telur stefnandi einkum að það hafi verið forsendan fyrir því að hann tók að sér staðarstjórn að stefndi tæki að sér fjármálastjórn og telur að stefndi hafi mismunað sér í greiðslum miðað við aðra verktaka og ekki fylgt greiðsluáætlunum sem hann telur að hafi verið forsenda ráðningar hans. Hafi stefnandi því orðið fyrir skaðabótaskyldu tjóni af völdum stefnda. Stefndi heldur því á hinn bóginn fram að kröfum stefnanda sé ekki beint að réttum aðila og beri því að sýkna hann þegar af þeim ástæðum. Stefndi heldur því enn fremur fram að engin mismunun hafi átt sér stað gagnvart stefnanda og sé ástæða þess að stefnandi fékk ekki greiddar sínar kröfur að þeim hafi verið hafnað af stjórn Arnarfells, þær hafi ekki verið gjaldfallnar og eða reikningar vegna þeirra ekki legið fyrir fyrr en eftir að stefndi lét af fjármálstjórn fyrir Arnarfell. Þá hafnar stefndi því að skaðabótaábyrgð hans verði metin út frá reglum um sérfræðiábyrgð endurskoðenda enda hafi verksamningur hans verið þjónustusamningur við Arnarfell ehf. og geti stefnandi ekki byggt rétt á honum sem þriðji aðili. Við úrlausn máls þessa verður að miða við að fjármálastjórn stefnda fyrir Arnarfell ehf. lauk þann 31. október 2007. Eftir þann dag starfaði fjármálastjóri á vegum stefnda, Dagur Eiríksson, eigi lengur fyrir Arnarfell hf. sem fjármálastjóri og var prókúruumboð hans jafnframt fallið niður. Eftir 31. október hafði hann því hvorki heimild til að samþykkja reikninga frá stefnanda né að mæla fyrir um greiðslu slíkra reikninga. Af hálfu stefnanda er byggt á því sem meginmálsástæðu að það hafi verið forsenda hans fyrir því að taka að sér staðarstjórn til viðbótar starfi byggingarstjóra að stefndi hafi tekið að sér fjármálastjórnina. Gegn mótmælum stefnda og í ljósi þess að málsástæða þessi á sér ekki stuðning í gögnum málsins þykir ekki unnt að byggja niðurstöðu málsins á henni. Reikningur stefnanda vegna staðarstjórnar fyrir októbermánuð 2007, að fjárhæð 3.300.000 krónur auk virðisaukaskatts, hefur ekki sætt ágreiningi, en hann var ekki gefinn út fyrr en 1. nóvember 2007 og var með gjalddaga 5. nóvember 2007. Fjármálastjórn stefnda var þá lokið og hafði fráfarandi fjármálastjóri hvorki heimild til að samþykkja reikninginn né afhenda gjaldkera Arnarfells ehf. reikninginn til greiðslu. Reikningur stefnanda vegna árangursgreiðslu fyrir október 2007, að fjárhæð 2.116.213 krónur auk virðisaukaskatts, var gefinn út 5. nóvember 2007 og tekið fram að gjalddagi væri 5. nóvember 2007 en eindagi 10 dögum síðar eða 15. nóvember 2007. Fjármálastjórn stefnda var þá lokið og hafði fráfarandi fjármálastjóri hvorki heimild til að samþykkja reikninginn né afhenda gjaldkera Arnarfells ehf. reikninginn til greiðslu. Reikningur stefnanda vegna árangurstengdra greiðslna fyrir tímabilið júlí til október 2007, að fjárhæð 15.957.493 krónur auk virðisaukaskatts, var gefinn út 12. október 2007 og tekið fram að gjalddagi væri 15. október 2007. Fram kemur í gögnum málsins að ágreiningur var milli stjórnar Arnarfells ehf. og stefnanda um þennan reikning stefnanda og var fjármálastjóra tilkynnt um þann ágreining. Þennan reikning byggir stefnandi á samkomulagi sínu við Arnarfell ehf. um aukagreiðslur. Af hálfu stefnda er á því byggt að fjármálastjórinn hafi hlotið að leita til stjórnar Arnarfells ehf. og lögmanns félagsins, sem komið hafði að samkomulaginu, þegar stefnandi kom fram með kröfur ym tugmilljónir byggðar á samkomulaginu. Samkvæmt gögnum hafnaði stjórn Arnarfells ehf. kröfum stefnanda um aukagreiðslur með bréfi dagsettu 17. október 2007 auk þess sem lögmaður Arnarfells ehf. gerði fyrirvara um gagnkröfur vegna skaðabótakröfu áhendur stefnanda. Við þessar aðstæður neitaði fjármálastjórinn Dagur að samþykkja aukakröfur samkvæmt þessum reikningi til greiðslu. Með hliðsjón af stöðu málsins ber að fallast á þau sjónarmið stefnda að með því að samþykkja reikninginn til greiðslu í andstöðu við vilja stjórnar félagsins kynni fjármálastjórinn að hafa farið út fyrir umboð sitt og með því bakað sér og stefnda skaðabótaskyldu gagnvart félaginu og öðrum kröfuhöfum félagsins. Þá ber einnig til þess að líta varðandi þennan kröfulið að samkvæmt samkomulagi stefnanda og Arnarfells skyldi heildarfjárhæð til grundvallar hugsanlegum aukagreiðslum reiknuð við starfslok stefnanda sem voru 1. nóvember 2007 og gjalddagi vera 30 dögum síðar. Samkvæmt framansögðu verður kröfu vegna fyrrnefndu reikninganna tveggja, sem gefnir voru út í nóvember 2007 ekki beint til stefnda þar sem starfsmaður stefnda hjá Arnarfelli hf., fjármálastjórinn Dagur Eiríksson, hafði þá látið af störfum. Þá verður kröfu vegna síðst nefnds reikningsins ekki beint gegn stefnda þar sem stjórn Arnarfells hf. hafði hafnað þeim reikningi og stefnda hefði því verið óheimilt að samþykkja þann reikning til greiðslu auk þess sem krafan var ógjaldfallin á þeim tíma sem starfsmaður stefnda starfaði hjá Arnarfelli ehf. Af hálfu stefnanda er einnig byggt á því að gera beri ríkar kröfur til stefnda um aðgæsluskyldu í fjármálastjórninni, enda hafi fjármálastjórn verið tekin úr höndum forráðamanna Arnarfells ehf. og falin stefnda sem óháðum sérfræðiaðila er búi yfir þekkingu á fjármálastjórn, endurskoðun og lögfræðilegum þáttum. Hafi stefnda því borið rík skylda til þess að fylgja greiðsluáætlunum eftir gagnvart verktökum og gæta þess sérstaklega að mismuna þeim ekki við greiðslur. Í þessu sambandi ber til þess að líta að stefndi tók að sér fjármálastjórn hjá Arnarfelli ehf. sem verktaki samkvæmt sérstökum þjónustusamningi við Arnarfell ehf. sem verkkaupa. Hið umsamda verk var því unnið fyrir verkkaupann Arnarfell ehf. Er fallist á þau sjónarmið stefnda að stefnandi geti ekki sem þriðji maður byggt rétt sinn á samningi milli stefnda og Arnarfells ehf. eða á gögnum sem stefndi vann fyrir Arnarfell ehf., t.d. greiðsluáætlunum. Þá er ekki fallist á þær málsástæður stefnanda að stefndi hafi bakað sér skaðabótaábyrgð á grundvelli sérfræðiábyrgðar og strangs sakarmats um störf endurskoðanda. Ber í þessu sambandi að líta til þess að störf stefnda fyrir Arnarfell ehf. fólust ekki í endurskoðun reikningsskila og öðrum fjárhagsupplýsingum, heldur í ráðgjöf og þjónustu samkvæmt verktakasamningi. Á því hið stranga sakarmat samkvæmt lögum nr. 18/1997 um endurskoðendur, er voru í gildi er störf stefnda voru innt af hendi, ekki við um störf hans. Verða kröfur stefnanda því ekki heldur teknar til greina af þessum ástæðum. Þá hefur stefnandi ekki sýnt fram á að stefndi hafi mismunað kröfuhöfum og með því bakað sér skaðabótaskyldu. Samkvæmt því sem hér að framan er rakið er ekki fallist á að stefndi hafi með ólögmætum hætti komið í veg fyrir að stefnandi fengi greiðslur fyrir verk sem hann vann fyrir Arnarfell ehf. samkvæmt samningi á tímabilinu frá júlí til október 2007 og þar með bakað sér skaðabótaskyldu eins og haldið er fram af hálfu stefnanda. Ber því að sýkna stefnda af kröfum stefnanda. Eftir úrslitum málsins ber að dæma stefnanda til að greiða stefnda málskostnað og þykir hann hæfilega ákveðinn 300.000 krónur Finnbogi H. Alexandersson héraðsdómari kveður dóminn upp. Dómsorð: Stefndi, Deloitte hf., er sýkn af kröfum stefnanda, GRR- ráðgjafar ehf., í máli þessu. Stefnandi greiði stefnda 300.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 306/2003
|
Þjófnaður Reynslulausn
|
F var ákærður fyrir brot gegn 244. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með því að hafa tvívegis brotist inn í sömu verslun. Að gögnum málsins virtum var staðfest niðurstaða héraðsdóms um sakfellingu F. Með brotum sínum rauf F skilorð reynslulausnar og var honum því gerð refsing í einu lagi, sbr. 1. mgr. 42. gr. laga nr. 19/1940. Jafnframt var við ákvörðun refsingar litið til 77. gr. og 2. mgr. 70. gr. sömu laga. Samkvæmt þessu og að virtu ákvæði 3. mgr. 159. gr. laga nr. 19/1991 var staðfest niðurstaða héraðsdóms um 14 mánaða fangelsisvist F.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 24. júlí 2003 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun, en jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst staðfestingar á niðurstöðu héraðsdóms um sakfellingu ákærða og að refsing verði þyngd. Ákærði krefst aðallega sýknu, en til vara að hann hljóti vægustu refsingu, sem lög leyfa. Ákærða er gefið að sök að hafa í félagi við aðra menn tvívegis brotist inn í verslunina Tölvuvirkni í Kópavogi og stolið þaðan margs konar tölvuvörum, svo sem nánar greinir í ákæru. Fyrra innbrotið, sem um ræðir, var framið aðfaranótt 17. desember 2002, en hið síðara næstu nótt á eftir. Grunur féll strax á ákærða og við skýrslutöku hjá lögreglu 22. sama mánaðar gat hann enga grein gert fyrir því hvar hann var staddur á þeim tíma, sem innbrotin voru framin. Þá er fram komið að um tveimur tímum áður en fyrra innbrotið var framið stöðvuðu lögreglumenn ákærða á Breiðholtsbraut í Reykjavík þar sem hann ók bifreiðinni, sem talið er að sjáist á myndbandsupptöku úr öryggismyndavél í Tölvuvirkni, og tekin var rétt áður en brotist var inn í verslunina aðfaranótt 18. desember 2002. Er bókun úr dagbók lögreglu um atvikið á Breiðholtsbraut meðal gagna málsins og gaf einn lögreglumannanna, sem höfðu þá afskipti af ákærða, skýrslu fyrir dómi. Kom fram að lögreglumennirnir þekktu ákærða, sem heimilaði þeim leit í bílnum og á honum sjálfum. Ber lýsingu lögreglumannsins á klæðnaði ákærða saman við klæðnað þess manns, sem sést á áðurnefndri myndbandsupptöku og er talinn vera ákærði. Við skýrslugjöf fyrir dómi kannaðist ákærði hins vegar ekkert við að atvikið á Breiðholtsbraut hafi átt sér stað. Neitun hans um það er haldlaus. Að virtu því, sem að framan er rakið, og að öðru leyti með vísun til forsendna héraðsdóms verður niðurstaða hans um sakfellingu ákærða staðfest. Sakaferill ákærða er rakinn í héraðsdómi. Svo sem þar greinir rauf hann með brotum sínum skilorð reynslulausnar og ber að ákveða refsingu ákærða í einu lagi fyrir brot hans nú og með hliðsjón af hinni óafplánuðu refsingu. Verður refsingin jafnframt ákveðin með hliðsjón af 77. gr. og 2. mgr. 70. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Samkvæmt þessu og að virtu ákvæði 3. mgr. 159. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, sbr. 19. gr. laga nr. 37/1994, verður niðurstaða héraðsdóms um refsingu ákærða staðfest. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað verður staðfest. Ákærði skal greiða allan áfrýjunarkostnað málsins eins og nánar segir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Ákærði, Finnbogi Örn Halldórsson, greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Páls Arnórs Pálssonar hæstaréttarlögmanns, 125.000 krónur. Mál þetta er höfðað með ákæru útgefinni 14. febrúar s.l. gegn Finnboga Erni Halldórssyni, kt. 210480-2939, Torfufelli 50, Reykjavík fyrir eftirtalin brot gegn almennum hegningarlögum I. "Fyrir þjófnað með því að hafa aðfaranótt þriðjudagsins 17. desember 2002, í félagi við annann óþekktan aðila, brotist inn í verslunina Tölvuvirkni, Hlíðasmára 13, Kópavogi, og stolið þaðan eftirfarandi tölvuvörum: hátalara af gerðinni SoundWorks Digital, hátalara af gerðinni Inspire 2400, 21 stk. örgjörva af ýmsum gerðum, tölvuminni af gerðinni SDRAM 256 MB, tölvuminni af gerðinni DDR 512 MB, Windows stýrikerfi, tveimur skjákortum af gerðinni Sparkle GeForce4, hörðum diski af gerðinni Western Digital, tveimur móðurborðum af gerðinni Shuttle, prentara af gerðinni HP Deskjet 5550, prentara af gerðinni HP Deskjet 3820, geisladrifi af gerðinni Combo-Samsung, tveimur skjákortum af gerðinni ATI Radeon, og viftu fyrir örgjörva, samtals að veðmæti kr. 285.445,- Telst þetta varða við 244. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940. Í málinu gerir B [ . . . ], þá kröfu f.h. Tölvuvirkni ehf., [ . . . ], að ákærði verði dæmdur til að greiða Tölvuvirkni ehf. bætur að fjárhæð kr. 285.445,- auk vaxta samkvæmt 8. gr. laga nr. 38, 2001, frá tjónsdegi 17. desember 2002, en síðan dráttarvaxta samkvæmt 9. gr. sbr. 1. mgr. 6. gr. sömu laga til greiðsludags. II. Fyrir þjófnað með því að hafa aðfaranótt miðvikudagsins 18. desember 2002, í félagi við tvo óþekkta aðila, brotist inn í verslunina Tölvuvirkni, Hlíðasmára 13, Kópavogi, og stolið þaðan eftirfarandi tölvuvörum: örgjörva af gerðinni CPU AMD, hátalara af gerðinni Speakers Inspire, tölvuminni af gerðinni DDR 256 MB, mús af gerðinni Logitech Wheel Optic Bulk, lyklaborð af gerðinni MITS Millennium Icelandic, 17” tölvuskjá af gerðinni Samtron, skjákorti af gerðinni Sparkle Geforce4, hörðum diski af gerðinni Western Digital, tveimur móðurborðum af gerðinni Shuttle, tveimur myndlesurum af gerðinni HP ScanJet, skjákorti af gerðinni ATI Radeon, netbúnaði af gerðinni Wireless Access Point Router, netbúnaði af gerðinni Wireless Access Point, netbúnaði af gerðinni Wireless USB Ethernet, geisladrifi, og móðurborði af gerðinni Shuttle, samtals að veðmæti kr. 256.991,- Telst þetta varða við 244. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940." Í málinu gerir B, þá kröfu f.h. Tölvuvirkni ehf., [ . . . ], að ákærði verði dæmdur til að greiða Tölvuvirkni ehf. bætur að fjárhæð kr. 256.991,- auk vaxta samkvæmt 8. gr. laga nr. 38, 2001, frá tjónsdegi 18. desember 2002, en síðan dráttarvaxta samkvæmt 9. gr. sbr. 1. mgr. 6. gr. sömu laga til greiðsludags. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar" Af hálfu ákærða er haldið uppi vörnum í málinu og er aðallega krafist sýknu af kröfum ákæruvaldsins, en til vara er þess krafist að ákærða verði einungis gerð vægasta refsing sem lög leyfa og að hún verði skilorðsbundin. Þá er krafist hæfilegra málsvarnarlauna til skipaðs verjanda hans hrl. Hilmars Ingimundarsonar. I. Málavextir. 1. Aðfaranótt þriðjudagsins 17. september 2002 barst lögreglunni í Kópavogi tilkynning um að verið væri að brjótast inn í verslunina Tölvuvirkni að Hlíðarsmára 13, Kópavogi. Lögreglumenn fóru strax á staðinn og kom í ljós að búið var að brjóta rúðuna í hurðinni í anddyri verslunarinnar, en verslunin var mannlaus. Á borði sem stendur fremst í versluninni var geymdur ýmiskonar tölvubúnaður, réðu lögreglumennirnir af því hve margar snúrur voru ótengdar að þarna hafi verið tekinn tölvubúnaður og var haft samband við Inga Hrafn starfsmann verslunarinnar, sem kom á staðinn og staðfesti að þarna hefði verið tekinn tölvubúnaður og sérstaklega taldi hann sig vissan um, að þarna hefði verið tekin tölva af gerðinni Shuttle X og væri verðmæti hennar um 100.000 krónur. Ekki liggur fyrir lýsing eiganda verslunarinnar á því hvað hafi átt að vera á borðinu og hvað hafi horfið úr versluninni, en í bótakröfu sem dagsett er 20. desember 2002 er talinn upp ýmis tölvubúnaður, sem saknað var, alls 18 munir að verðmæti 285.445 krónur. Ekkert á vettvangi gaf til kynna hver hefði verið að verki, en líklegt var talið að verknaðurinn hefði verið tekinn upp á myndband í öryggismyndavél verslunarinnar. Lögreglan gerði ráðstafanir til þess, að gert yrði við hurðina, sem rúðan var brotin í. Við rannsókn málsins voru fengnir hjá eiganda verslunarinnar geiskadiskar úr öryggismyndavél verslunarinnar með myndskeiðum frá þeim tíma er innbrotið var framið, sem lögreglumennirnir hafa skoðað ítarlega til að reyna að átta sig á hverjir gætu þar hafa verið að verki sbr. kafla II hér á eftir. 2. Aðfaranótt miðvikudagsins 18. desember 2002 kl. 04:53 barst lögreglunni í Kópavogi tilkynning um að öryggiskerfi verslunarinnar Tölvuvirkis að Hlíðasmára 13, Kópavogi, hefði farið í gang og fóru fjórir lögreglumenn á vettvang. Þarna höfðu aðaldyr verslunarinnar verið opnaðar með því að spenna upp hurðina. Enginn reyndist vera í versluninni, en í afgreiðslurými hennar lágu vörupakkningar á gólfinu og rótað hafði verið í hillum. Í afgreiðslurýminu voru ýmsar snúrur og tölvutenglar, en engar tölvur tengdar þeim. Þótti ljóst að þarna hefði tölvur og tölvubúnaðar verið tekinn og var haft samband við Björgvin Þór Hólm, eiganda verslunarinnar sem taldi að tekin hefðu verið skjákort, 1 drif, 3 móðurborð, 2 skannar, sem hann tilgreindi nánar tegundarheiti og númer á, en auk þess saknaði hann Shuttle XPCKS 41C tölvu með hörðum diski, stýrikerfi, D.V.D. og skrifara sem hann taldi að verðmæti um 100.000 krónur og allt sem tekið var taldi hann að verðmæti 229.838 krónur. Lítil tölvuupptökuvél hafði verið í gangi í versluninni og voru upptökurnar skoðaðar þarna á staðnum og samkvæmt henni virðist blárri þriggja dyra bifreið hafa verið ekið að versluninni og stuttu síðar höfðu þrír menn komið að aðaldyrunum, einn þeirra spennti upp hurðina með einhverju verkfæri og þeir fara allir inn í verslunina. Eftir það má sjá, að þeir taka ýmsar vörur út úr versluninni. Einn maðurinn var hvítur á hörund með rauða húfu, klæddur í bláa jogging peysu með hvítum röndum, ljósum gallabuxum og hvítum strigaskóm. Hann virtist vera 20-25 ára gamall. Annar maðurinn var svartur á hörund og klæddur í ljósbrúnar buxur. Hann var klæddur í svarta hettupeysu og var með hettuna á höfðinu og virtist á sama aldri Þriðji maðurinn var hvítur á hörund, klæddur í svarta hettupeysu og í dökkum buxum. Hann var einnig með hettuna á höfðinu og virtist á sama aldri og hinir. Ekki er fram komið að þarna hafi farið fram frekari rannsókn svo sem fingrafararannsókn. II. Við rannsókn málsins hefur aðallega verið stuðst við framangreindar upptökur úr tölvuupptökuvél verslunarinnar til að reyna að upplýsa málið. Á fyrri upptökunni sáust við skoðun lögreglu á myndskeiðinu er fyrra innbrotið átti sér stað, tveir ungir menn að fara inn í verslunina með því að brjóta rúðu í aðaldyrum hennar og er annar blökkumaður en hinn hvítur maður og þegar síðari upptakan vegna innbrotsins aðfaranótt 18. desember 2002 er skoðuð, virðast þessir sömu menn vera þar að verki, en í því tilviki er blökkumaðurinn í dökkum víðum buxum. Myndir þessar voru sendar í tölvupósti til lögreglumanna og komu ábendingar um að blökkumaðurinn væri M, en hvíti maðurinn sem var í báðum umbrotunum væri ákærður í máli þessu, en ekki voru vísbendingar um hver væri þriðji maðurinn í síðara innbrotinu. Við nánari skoðun á bifreiðinni, sem ekið er fram hjá glugga verslunarinnar við síðari innbrotið sést á upptökunum að hún er blágræn að lit og vinstra framljós hennar er daufara en það hægra. Margeir Sveinsson, rannsóknarlögreglumaður í Hafnarfirði, sem hafði séð myndir af innbrotinu úr upptökuvél verslunarinnar sem honum höfðu verið sendar í rafpósti og taldi sig þekkja einn mannanna, sem fram komu á myndunum sem ákærða í máli þessu. Þar sem honum þótti myndirnar óskýrar, fór hann til lögreglunnar í Kópavogi og fékk spiluð af geiskadisknum, sem var í upptökuvél verslunarinnar, þau myndskeið er vörðuðu innbrotin og eftir að hafa skoðað þessi myndskeið var hann sannfærður um að þarna hafi ákærður verið á ferð, en hann hafði áður séð ákærða þann 22. desember 2002. Margeir taldi líklegt að blökkumaðurinn á myndunum væri M, en fjórum til fimm dögum fyrir tímabilið taldi hann sig hafa séð M á bifreiðinni [ . . . ] á ferðinni í Hafnarfirði og var vinstra framljós bifreiðarinnar mjög dauft, eins á bifreiðinni sem sést á síðari upptökunni aka fram hjá glugga verslunarinnar rétt fyrir innbrotið. Við eftirgrennslan kom í ljós að bifreiðin [ . . . ], hafði aðfaranótt þriðjudagsins 17. desember 2002 kl. 02:29, verið stöðvuð í akstri af lögreglunni í Reykjavík á Breiðholtsbraut við Suðurfell og var ökumaðurinn ákærður í málinu. Hann var klæddur í gallabuxur, svarta joggingpeysu með hettu og grænan hermannajakka, en hann var samkvæmt lýsingu Guðrúnar Árnadóttur, lögreglumanns, sem hafði afskipti af honum í greint sinn, ljóshærður með stutt hár. Hann heimilaði leit í bifreiðinni og á sjálfum sér, en reyndist ekki vera með neitt ólöglegt. Bigteiðin [ . . . ] er af gerðinni [ . . . ] árgerð 1993 og er blágræn að lit og við síðari athugun lögreglunnar á bifreiðinni kom í ljós, að hún hafði orðið fyrir tjóni að framan og gler á vinstra framljósi var brotið, en þrátt fyrir það logaði dauft ljós á því, en hægra framljósið var í lagi. Í framhaldi af þessu voru teknar skýrslur af M, ákærða og vini hans X, sem taldir voru geta verið viðriðnir málið. Við þessar yfirheyrslur, kom í ljós að M og unnusta hans K voru eigendur að bifreiðinni [ . . . ] og kannaðist M við að hafa lánað ákærða bifreiðina nóttina 17. desember s.l. og hafi henni verið skilað morguninn eftir í bryggjuhverfinu þar sem þau gistu, þar eð bifreiðin hafi þá verið þar fyrir utan með lyklunum í. Ákærður sagðist hafa verið á leið með bifreiðina að dvalarstað M, er hann var stöðvaður af lögreglubifreið aðfaranótt 17. desember s.l. Ekkert kom fram um það hjá M hvort ákærður hafi og verið á bifreiðinni 18. desember s.l. M neitaði að hafa átt þátt í framangreindum innbrotum í verslun Tölvuvirknis og kvaðst á þargreindum tímum hafa verið sofandi í húsnæði sem hann vildi ekki tilgreina, ásamt unnustu sinni. Honum var sýnd upptakan af innbrotinu úr öryggismyndavél verslunarinnar, en kannaðist ekki við sig né aðra á myndbandinu. Unnusta M hefur og borið að þau hafi verið sofandi á ótilgreindum gististað umræddar nætur. X sem er bróðir K kvaðst hafa verið sofandi í greint skipti heima hjá sér og þar hafi K og verið er því er hann best minnti. Ákærður hefur hjá lögreglu og hér fyrir dómi neitað sök um það að hann hafi tekið þátt í framangreindum innbrotum. Honum voru sýndar myndir úr upptökuvél verslunarinnar um þau myndskeið, er innbrotin stóðu yfir og kannaðist ekki við sig né þekkti aðra sem komu þar fram. Hann gat ekki á neinn ákveðinn hátt gert grein fyrir ferðum sínum á þeim tímum sem innbrotin voru framin, né gat hann tilgreint ákveðna staði, sem hann hélt þá til á. Af tæknideild lögreglunnar í Reykjavík var farið yfir geisladiskinn með hreyfimyndum úr eftirlitskerfi verslunar Tölvuvirknis ehf. um innbrot í fyrirtækið 17. og 18. desember 2002, en hreyfimyndirnar voru í svokölluðu AVI formi, sem er sérstakur staðall fyrir hreyfimyndir á tölvutæku formi. Tæknideild vann með þessar myndir á forritinu "Video Investigator”, sem sérstaklega er ætlað til vinnslu á hreyfimyndum, til að gera þær skýrari og ná í kyrrmyndir. Var hluti hreyfimyndanna sem sýna innbrotin stækkuð og gerð skýrari. Þá var reynt að skýra andlit þess, sem talinn er vera ákærði í málinu og voru notuð úrræði til að skýra og útbúa kyrrmyndir, sem sýna hlutaðeigandi staddan inni í versluninni. Myndir þessar eru settar á ljósmyndapappír og hafa verið lagðar fram í málinu ásamt geisladiskum með stækkuðu hreyfimyndunum. Einnig voru teknar ljósmyndir af ákærða sem sýna hann frá ýmsum sjónar- og áfallshornum og voru þær lagðar fram í málinu. Ekki var tæknibúnaður til að fella þessar ljósmyndir að myndunum úr upptökuvél Tölvuvirknis í tölvuversluninni og athuga hvort þær féllu alveg saman um munstur andlits og líkamsgerð, enda munu myndirnar úr upptökuvélinn ekki hafa verið nægilega skýrar til þess, en við upptökuna þurfa að vera sérstakar aðstæður og búnaður til þess að unnt sé að ná þannig myndum. III. Í málinu hafa borið vitni, Páll Sigurðsson, Haraldur Haraldsson og Þórir Steingrímsson rannsóknarlögreglumenn í Kópavogi, Margeir Sveinsson rannsóknarlögreglumaður í Hafnarfirði og B eigandi verslunarinnar Tölvuvirkni ehf. Vitnin Páll Sigurðsson, Haraldur Haraldsson, Þórir Steingrímsson og Margeir Sveinsson rannsóknarlögreglumenn, endurþekktu allir ákærða á þeim myndskeiðum á myndbandi úr upptökuvél verslunarinnar, þar sem innbrotin sjást og kvaðst vitnið Margeir þó þekkja hann betur á fyrra myndskeiðinu, þar sem hann væri með gleraugu. Vitnin Margeir og Þórir höfðu haft afskipti af ákærða nokkru áður. Vitnið Margeir kvað útlit ákærða og langt andlit hafa verið það sem var sérstakt við hann, en vitnið Þórir kvað nef og kinnbein vera einkenni á ákærða sem væru sérstök til samanburðar. Vitnin Páll og Haraldur höfðu verið með ákærða í skýrslutökum vegna þess máls og voru viss um er þau skoðuðu myndbandið eftir skýrslutökurnar, að ákærður væri hvíti maðurinn, sem sjáist á báðum myndskeiðunum. Vitnin Páll og Haraldur höfðu og skoðað bifreiðina [ . . . ] og töldu að það vera sömu bifreiðina og sjáist við afspilun geisladiskins á myndbandinu aka að versluninni rétt fyrir síðara innbrotið. Vitnið B eigandi verslunarinnar Tölvuvirkni, kvaðst hafa margskoðað myndbandið úr upptökuvél hennar um innbrotin og þekkti ákærða ekki, sem einn þeirra manna sem þar sjást fara inn í verslunina og um hana. IV. Niðurstöður. Í máli þessu verður fyrst og fremst að byggja á því, sem greint verður á upptökunum úr öryggismyndavél verslunarinnar, en ekki er til að dreifa að greinst hafi fingraför á vettvangi né verða skráningarmerki blágrænu bifreiðarinnar greind á upptökunum. Eftir að hafa skoðað upptökurnar á geisladisknum úr öryggismyndavélinni, og hinar unnu myndir frá tæknideild lögreglunnar í Reykjavík og borið þær saman við ákærða og ljósmyndirnar af honum, sem teknar voru af Tæknideildinni út frá mörgum sjónarhornum, er það mat réttarins að ákærða svipi mjög sterklega til þess hvíta manns, sem sést á báðum myndskeiðunum um innbrotin. Þá kemur hér og til að rannsóknarlögreglumennirnir Páll Sigurðsson og Haraldur Haraldsson, skoðuðu bifreiðina XP-313 og telja víst, að þetta sé sama bifreiðin og var ekið að versluninni Tölvuvirkni rétt fyrir síðara innbrotið, en ákærður var stöðvaður í akstri hennar sömu nótt og fyrra inbrotið var framið og svarar lýsing lögreglumannsins, sem þá hafði afskipti af ákærða, á útlit og klæðaburði ákærða, til þess, sem fram kemur á upptökunum og tengir ákærða frekara þessum brotum. Þá hafa fjórir rannsóknarlögreglumenn sem áður hafa haft afskipti af ákærða, borið að þeir endurþekki ákærða við að grandskoða myndbandsupptökurnar og hinar unnu myndir. Framburð rannsóknarlögreglumannanna verður að meta í ljósi þess að þeir eru reyndir lögreglumenn með margra ára þjálfun sem lögreglumenn að baki. Í starfi sínu verða þeir að sýna árverkni og það reynir iðulega á það að þeir beri kennsl á fólk og t.d. endurþekki þá, sem þeir hafa áður haft afskipti af og hafa því öðlast vissan næmleika í þessum efnum. Þegar þetta er allt virt saman þykir vera komin lögfull sönnun um að ákærður hafi ásamt öðrum staðið að þeim innbrotum sem hann er sakaður um í ákæru. Samkvæmt sakavottorði ákærða, hefur hann frá árinu 1998 hlotið fimm dóma, þar sem honum hefur verið ákveðin refsing fyrir brot á almennum hegningarlögum, umferðarlögum og brot á lögum nr. 65/1974, alls 15 mánaða fangelsi og 45.000 króna sekt. Þá hlaut hann á árinu 1997 tvær skilorðsbundnar ákærufrestanir fyrir hegningarlagabrot. 29. apríl 2002 hlaut ákærður reynslulausn í 2 ár á eftirstöðvum fangelsisrefsingar, 225 dögum að tölu. Ákærður hefur með framangreindum brotum rofið skilorð reynslulausnarinnar og með vísan í 1. mgr. 42. gr. sbr. 60. gr. almennra hegningarlaga, sbr. lög nr. 22/1955, 82/1998 og 42/1985, ber að ákveða ákærða refsingu í einu lagi fyrir framangreind brot með hliðsjón af hinni óafplánuðu refsingu. Refsing ákærða þykir því nú með hliðsjón af 77. og 78. gr. almennra hegningarlaga hæfilega ákveðin fangelsi í 14 mánuði. og þykja nú ekki skilyrði til að skilorðsbinda þá refsingu. Ákærður hefur mótmælt bótakröfunum í málinu, en þær eru ekki studdar neinum gögnum og er fallist á að þeim verði vísað frá dómi vegna vanreifunar. Dæma ber ákærða til greiðslu alls sakarkostnaðar, þar með talin málsvarnarlaun til skipaðs verjanda hrl. Hilmars Ingimundarsonar, sem ákveðast 114.000 krónur. Dráttur á dómsuppsögu er vegna veikindaforfalla og anna dómara. Af hálfu ákæruvaldsins flutti málið Sigríður Elsa Kjartansdóttir, fulltrúi sýslumannsins í Kópavogi. Guðmundur L. Jóhannesson héraðsdómari kvað upp dóminn. DÓMSORÐ Ákærður, Finnbogi Örn Halldórsson, sæti fangelsi í 14 mánuði. Bótakröfum Tölvuvirknis ehf. að fjárhæð 285.225 krónur og 256.991 krónu er vísað frá dómi. Ákærður greiði allan kostnað sakarinnar, þar með talin 114.000 krónur í málsvarnarlaun til skipaðs verjanda hrl. Hilmars Ingimundarsonar.
|
Mál nr. 628/2016
|
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
|
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Greta Baldursdóttir og Helgi I. Jónsson og Ingveldur Einarsdóttirsettur hæstaréttardómari.Varnaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 9. september 2016, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnumsama dag. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 9. september 2016, þar semvarnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 7.október 2016klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 ummeðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallegaað hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldinuverði markaður skemmri tími. Þá krefst hann þess að allur kostnaður vegna þessaþáttar málsins verði felldur á ríkissjóð, þar með talin málsvarnarlaun verjandasíns. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðarverður hann staðfestur.Kærumálskostnaður dæmist ekki, sbr. 3. mgr. 220.gr. laga nr. 88/2008.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður erstaðfestur.Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 9.september 2016.Lögreglustjórinná höfuðborgarsvæðinu hefur krafist þess að Héraðsdómur Reykjavíkur úrskurði að X,kt. [...], verði gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 7. október2016 kl. 16. Ígreinargerð sækjanda kemur fram að um klukkan 21 að kvöldi föstudagsins 5.ágúst sl. hafi lögreglan verið kölluð að Leifasjoppu við Iðufell í Reykjavíkþar sem tilkynnt hafi verið um tvo aðila sem hefðu skotið úr haglabyssu á [...] bifreið. Vitni hafi borið um að þau hafi séð átök millikarlmanna og heyrt tvo skothvelli. Lögreglan hafi rættvið ökumann og farþega rauðu [...] bifreiðarinnar, þau Aog B. Sögðu þau að umrætt sinn hafi þau komið að Leifasjoppu en þar hafi mennverið í átökum sem B hafi blandast í. Bhafi síðan ætlað að koma sér undan og þágengið í átt að bifreiðinni þegar A hafi orðið þess vör að annar kærðu hafihaldið á haglabyssu sem hann hafi beint að B. Hafi maðurinn í framhaldi skotiðúr byssunni en ekki hæft B. Þau hafi síðan ekið bakvið Leifasjoppu þar semkærðu og fleiri hafi komið. Hafi annar kærðu þá tekið upp byssu og beint henniað bílnum og skotið einu skoti í framhurðina, hægra megin, þar sem A sat, envið það hafi bílrúðan brotnað og A fengið glerbrotin yfir sig. Sagðist hún hafaséð þann sem skaut miða á bílinn áður en hann skaut. Hafi A og B lýst því aðhafa í framhaldi ekið heim til sín. Samkvæmt A og B hafi það ekki verið samimaður sem hafi skotið á eftir B í fyrra skiptið og sá sem hafi skotið í hurðinaá bílum. Fyrst hafi maður sem hafi verið þrekinn, sköllóttur og hávaxinn skotiðen síðar hinn sem hafi verið meðalmaður á hæð, með dökkt hár og stuttklipptur. Meðalrannsóknargagna sé upptaka úr eftirlitsmyndavél úr andyri fjölbýlishúsins við [...] í Reykjavík. Þar megi sjá kærðu ásamt C handleika afsagaða haglabyssufyrir árásina. Einnig megi sjá C með kylfu sem lögregla hafi haldlagt við handtökuá kærðu. Lögreglan hafi yfirheyrt C sem kannist við sjálfan sig og kærðu áupptökunni. Sagði C að kærðu hefðu umrætt sinn komið heim til hans og hafi Yverið með afsagaða haglabyssu meðferðis. Hafi þeir fengið hjá honum tösku tilað geyma byssuna í en sjálfur hafi hann haft hafnaboltakylfu meðferðis. Íframhaldi hafi þeir farið að Leifasjoppu þar sem hann lýsir að kærði X hafifyrst skotið í átt að [...] bifreiðinni en síðaraftan við sjoppuna hafi kærði Y skotið á bifreiðina. Fjöldivitna hafi lýst því að hafa orðið vitni að því þegar kærðu skutu úr byssunni ogsamræmist lýsing vitnanna útliti og klæðarburði kærðu sem sjá megi á upptökumúr eftirlitsmyndavélum úr Leifasjoppu þar sem kærðu sjáist koma inn í fyrir skotárásina. Þáhafi vitni sem búi í húsnæði við Leifasjoppu lýst því að hafa eftirskothvellina séð karlmann sem samsvarar lýsingu kærða Y, með íþróttatöskumeðferðis, hlaupa inn í húsnæðið við [...]þarsem móðir kærðu býr. Lögregla hafi síðar fengið tilkynningu frá öðrum aðila umað svört íþróttataska með byssu í hefði fundist í rennu fyrir rusl í blokkinnivið [...]. Sjá hafi mátt blóðkám á byssunni. KærðiY hafi verið handtekinn aðfaranótt 6. ágúst sl. fyrir utan Hraunbæ í Reykjavíkásamt öðrum aðila. Kærði hafi játað í skýrslutöku þann 6. ágúst að hafa verið ávettvangi og skotið einu skoti úr byssunni en kvaðst hafa gert það eftir aðhafa tekið vopnið af öðrum aðila sem hann og meðkæði hafi verið í átökum við. Ískýrslutöku þann 11. ágúst sl. sagði Y aftur á móti að hann og X hafi farið að Leifasjoppu til aðhitta þar fyrir menn sem höfðu fyrr um kvöldið haft í hótunum við þá. Þeir hafiverið vopnaðir kylfum og kærði hafi komið haglabyssu fyrir skammt frá sem hannhafi notað. Til átaka hafi komið og sagði Y að X hafi skotið einu skoti upp íloftið en hann sjálfur hafi síðar skotið einu skoti og hafi högl úr því farið írauðu [...] bifreiðina. Kannaðist Y við að hafa eftir árásina komið byssunnifyrir í ruslageymslu á heimili móður hans. Y hafi aftur verið yfirheyrður þann6. september sl. og undir hann borin ný gögn en hann hafði litlu við fyrriframburð sinn að bæta.KærðiX hafi verið handtekinn þann 8. ágúst sl. Í skýrslutöku hjá lögreglu sama dagsagði hann að Y hefði skotið einu skoti úr byssunni eftir að hann hafðiafvopnað mann sem þeir hafi verið í átökum við. Hafi sá aðili áður verið búinnað skjóta úr byssunni. X neiti hinsvegar fyrir að hafa sjálfur skotið úrbyssunni. X hafi haldið sig við sama framburð þegar hann hafi verið yfirheyrður11. ágúst sl. X hafi aftur verið yfirheyrður þann 6. september sl. og undirhann borin ný gögn en hann hafði litlu við fyrri framburð að bæta.X hafi upphaflega verið úrskurðaður í gæsluvarðhald á grundvellirannsóknarhagsmuna með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur nr. 247/2016 semstaðfestur hafi verið með dómi Hæstaréttar nr. 567/2016. Þann 12. ágúst sl.hafi kærði verið úrskurðaður í gæsluvarðhald á grundvelli almannahagsmuna meðúrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur nr. 251/2016 sem staðfestur hafi verið með dómiHæstaréttar nr. 583/2016. Rannsókn málsins sé komin langt á vegen beðið sé matsgerðar sérfræðings áhættueiginleikum skotvopnsins sem notað hafi verið við árásina. Af gögnum málsins megi ráða að tilátaka hafi komið milli kærðu og hóps fólks. Fram komi hjá báðum kærðu að aðilarhafi talað sig saman um að hittast við Leifasjoppu. Þá hafi komið fram hjákærða Y að kærðu hefðu sammælst um að fara þangað vopnaðir. Meðal gagna málsinssé upptaka þar sem sjá hafi mátt kærðu ásamt félaga þeirra C fara af heimili Cvopnaðir afsagaðri haglabyssu og með kylfu skömmu áður en tilkynnt sé umskotárásina. Kærðu og C lýsa að til átaka hafi komið milli kærðu og áðurnefndraaðila fyrir utan Leifasjoppu og C og Y lýsa að í framhaldi hafi báðir kærðuskotið af byssunni sem samræmist framburðum brotaþola málsins. Þá hafi umræddbyssa fundist í ruslageymslu á heimili móður kærðu og kannist Y við að hafakomið henni fyrir þar. Það sé mat lögreglu að með háttsemisinni hafi kærðu í sameiningu stofnað lífi og heilsu fjölda fólks í augljósahættu umrætt sinn. Bæði þeirra sem þeir hafi átt í útistöðu við og annara enfjöldi fólks hafi verið á ferli m.a. börn og ungmenni og þá hafi verið skotiðaf byssunni í miðri íbúðabyggð. Þá hafi kærðu notað vopn til verksins sem búiðhafi verið að eiga við með þeim hætti að eiginleikar vopnsins hafi veriðhættulegri en ella. Hafi kærðu mátt vera ljós sú augljósa hætta sem gæti skapastaf háttsemi þeirra. Kærðu liggja samkvæmt framansögðuundir sterkum grun um brot gegn 211.gr., sbr. 20. gr., og eða 2. mgr. 218.gr. og 4. mgr. 220. gr almennrahegningarlaga nr. 19/1940 sem getur varðað allt að 16 ára fangelsi. Af öllu framangreindu séljóst að kærðu séu hættulegir umhverfi sínu og sé það mat lögreglu aðgæsluvarðhald sé nauðsynlegt með tilliti til almannahagsmuna. Myndi þaðjafnframt særa réttarvitund almennings yrðu kærðu látnir lausir. Um heimild tilgæsluvarðhalds sé vísað til 2. mgr. 95. gr. laga um meðferð sakamála nr.88/2008. Fyrir liggur samkvæmt greinargerðlögreglu og rannsóknargagna málsins að hleypt var af skotum úr haglabyssu viðsvokallaða Leifasjoppu við Iðufell í Reykjavík að kvöldi föstudagsins 5. ágústsl., þar sem fjöldi fólks var saman komið. Gögn málsins benda til þess að kærðihafi skotið öðru þessara skota. Kærðihefur setið í gæsluvarðhaldi vegna þessa frá 5. ágúst sl., og frá 12. ágúst sl.á grundvelli almannahagsmuna, sbr. 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008, samkvæmtúrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur, sem staðfestur var með dómi Hæstaréttar ímálinu nr. 583/2016, þar sem talið var að gögn málsins bendi til þess að hannhafi skotið öðru þessara skota og nægilega sé fram komið að hann sé undirsterkum grun um að hafa framið afbrot sem að lögum getur varðað 10 ára fangelsiog að brotið sé þess eðlis að gæsluvarðhald sé nauðsynlegt með tilliti tilalmannahagsmuna. Ekkert er fram komið í málinu sem breytir því mati. Aðframangreindu virtu er krafan tekin til greina eins og hún er fram sett ognánar greinir í úrskurðarorði, en ekki þykir ástæða til að marka varðhaldinuskemmri tíma.Hervör Þorvaldsdóttir héraðsdómari kveður uppúrskurð þennan.Ú R S K U R Ð A R O R ÐKærði,X, kt. [...], skal áfram sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 7. október2016 kl. 16.00.
|
Mál nr. 214/2017
|
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
|
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem X var gert að sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir BenediktBogason og Karl Axelsson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari.Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 1.apríl 2017, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 3. sama mánaðar. Kærður erúrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 1. apríl 2017, þar sem varnaraðila var gertað sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 28. apríl 2017 klukkan 16. Kæruheimilder í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verðifelldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar.Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðarverður hann staðfestur.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Úrskurður HéraðsdómsReykjavíkur 1. apríl 2017.Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hefurkrafist þess að Héraðsdómur Reykjavíkur úrskurði að X, kt. [...], verði gert aðsæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 28. apríl 2017, kl. 16.00. Af hálfu kærða hefur kröfu lögreglustjóransverið mótmælt og þess krafist að henni verði hafnað en til vara aðgæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími. Í greinargerð aðstoðarsaksóknara kemur framað lögreglan á höfuðborgarsvæðinu hafi ígær 31. mars kl. 17.05 fengiðtilkynningu um að aðili hefði verið rændur á við Skautahöllina í Laugardal viðMúlaveg í Reykjavík. Þegar lögreglan hafi komið á vettvang hafi þeir hitt fyrirárásarþola inn í Skautahöllinni.Samkvæmt upplýsingum lögreglu hafði kærði neytt árásarþola með hníf/stunguvopni til að millifæra af reikningisínum í gegnum síma yfir á reikningkærða. Samkvæmt lýsingu brotaþola hafðihonum verið ógnað með hníf/stunguvopn og verið borið að hálsi brotaþola og hannverið krafinn um fjármuni. Kvaðst brotaþoli hafa í fyrstuhafa neitað því að aflæsa símanum og fara í heimabankann, en þá hafi kærði tekið upp hnífinn/stunguvopniðog stungið brotaþola í handarbak vinstri handar. Kvað brotaþoli kærða einnighaft uppi hótanir um að stinga og skera brotaþola, jafnframt hótað að nauðgahonum ef hann segði frá atvikinuBrotaþoli kveðst hafa orðið af 1.050.000,- kr í tveimur færslum, annarsvegar 1.000.000.- kr. og 50.000.- kr. Hafi kærði þá beitt hníf/stunguvopni aðhálsi árásarþola. Þá hafði kærði einnig ræntsvörtum bakpoka með fartölvu og sem og síma brotaþola. Brotaþoli hafigetað gefið lýsingu á kærða og hafi m.a.getað lýst tattúi á annarri hendinni. Aðili sem hafi verið við vinnu áÞróttarsvæðinu í Laugardalnum kvaðst hafa séð aðila vera að reyna að brjótast inn í bifreiðinasína fyrr um daginn. Kvaðst vitnið hafa náð að stöðva kærða. Hafi kærði þáfarið í burtu en hótað að stinga vitnið. Kærði hafi svo ekið í burtu ábifreiðinni [...]. Vitnið hafi getað lýst aðila en sú lýsing hafi getað átt viðlýsingu brotaþola í ránsmálinu. Samkvæmt upplýsingum lögreglu hafi vitnið taliðað kærði hefði verið með sólgleraugu og hafi talið hann sig geta þekkt kærða ámyndum. Lögregla hafi fljótlega komist að kennitölueiganda reikningsins sem millifært hafi verið á sem og reikningsnúmer, en umhafi verið að ræða reikningsnúmer skráð á kærða.Kærðihafi verið handtekinn, í gærkvöldi um klukkan22.30 í Kópavogi á bifreiðinni[...], en við leit í bifreiðinni og kærða hafi fundist sími brotaþola, bakpokiog fartölva. Einnig hafi fundist sólglerauga á kærða, sem hafi geta átt viðlýsingu brotaþola. Kærði neiti að tjá sig og gefi ekki skýringar á ferðum sínum eða þeim munum semhafi fundist í fórum hans, sem og greiðslunni, sem hafi borist inn á reikningkærða. Rannsókn málsins sé vel á veg komin, en kærði liggi undir sterkum grun umað hafa rænt aðila með grófum hætti og látið millifæra á reikning sinn kr.1.050.000,- og rænt, síma bakpoka ogfartölvu. Brot það sem kærði sé sterklega grunaður um sé sérstaklega alvarlegt og sétalið geta varðað við 252. gr. almennra hegningarlaga nr. 19,1940, en slíktbrot geti varðað fangelsi allt að 16 árum ef sök sannast. Það sé mat lögregluað nauðsyn sé til að kærði sæti gæsluvarðhaldi á grundvelli almannahagsmuna þarsem hann sé undir sterkum grun um að hafa með ofbeldi rænt aðila og stungið íhöndina með hníf/stunguvopni. Einnig sé það mat lögreglu að óeðlilegt sé aðkærði gangi laus þar sem hann hafi framið gróft ránsbrot og að réttarvitund almennings krefjist þess aðsakborningur sæti gæsluvarðhaldi allt til að ákæra verði gefin út og dómurfellur vegna eðli brotsins. Samkvæmt upplýsingum lögreglu hafi kærðihlotið 9 mánaða fangelsisdóm fyrir rán í maí 2014 , sbr. [...] og síðast 2mánaða fangelsisdóm í maí 2016 fyrir vörslur fíkniefna og umferðarlagabrot,sbr. [...]. Fjögur önnur mál bíði afgreiðslu hjá lögreglu, mál númer [...],rannsókn á líkamsárás frá 26. mars sl., [...], umferðarlagabrot frá 22. mars sl., ekið sviptur ökurétti, mál[...], 18. mars tilraun til fjársvika íElko Skeifunnni og svo eldra mállögreglunnar á Vesturlandi í Borgarnesi frá 12. júlí 2016, [...] þar sem kærðiásamt fleiri aðilum er kærður fyrir rán, eftir atvikum fjárkúgun,frelsissviptingu og hótanir, en það málverður sent héraðssaksóknara fljótlega. Að mati ákæruvaldsins sé því uppfyllt skilyrðiákvæðis 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88, 2008, þar sem um sterkan grun sé að ræða. Einnig sé það matákæruvaldsins að almannahagsmunir krefjist þess að maður undir sterkum grun umað hafa gerst sekur um jafn alvarlegt ránsbrot og, sem varðar allt að 16 árafangelsi, sæti gæsluvarðhaldi allt þar til máli hans er lokið hjálögreglu, ákæruvaldi og fyrir dómi.Niðurstaða: Ljóst eraf framlögðum gögnum að kærði er undir sterkum grun um að hafa gerst sekur umbrot gegn 233. og 252. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Brot gegn 233.gr. varða sektum eða fangelsi allt að 2 árum en brot gegn 252. gr. varðafangelsi allt að 10 árum en allt að 16 árum hafi mjög mikil hætta verið samfararáninu. Í greinargerð lögreglustjóra sem fær stoð í gögnum málsins er því lýstað kærði hafi otað hnífi að brotaþola og stungið hann í handarbakið. Þá liggurfyrir að kærði hefur hlotið dóm fyrir rán í maí 2014.Þegar litið er til framangreinds verður að fallast á meðlögreglustjóranum að ætlað brot kærða sé gróft og að nauðsynlegt sé, meðtilliti til almannahagsmuna, að tryggja að kærði gangi ekki laus á meðan málhans er til meðferðar. Að mati dómsins eru uppfyllt öll skilyrði 2. mgr. 95.gr. laga nr. 88/2008 til þess að gera kærða að sæta gæsluvarðhaldi á grundvelliþess ákvæðis. Þá þykja ekki efni til að marka gæsluvarðhaldinu skemmri tíma enkrafist er. Að öllu framangreinduvirtu verður krafa lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu tekin til greina einsog hún er fram sett nánar greinir í úrskurðarorði.Arnfríður Einarsdóttir héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan.Ú R S K U R Ð A R O R ÐKærði, X,kt. [...], skal sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 28. apríl 2017, kl.16.00.
|
Mál nr. 280/2002
|
Akstur sviptur ökurétti Vanaafbrotamaður Reynslulausn
|
H var ákærður fyrir umferðarlagabrot með því að hafa ekið bifreið sviptur ökurétti. Játaði hann brot sitt. H hafði margoft áður verið sakfelldur fyrir sams konar brot og ákæra í málinu tók til, auk annarra brota á umferðarlögum og þótti verða að líta til þessa sakaferils H við ákvörðun refsingar. Með broti sínu rauf H skilyrði reynslulausnar sem honum hafði verið veitt á samtals 200 daga eftirstöðvum fangelsisrefsingar sem honum hafði verið gert að sæta með dómum Hæstaréttar 24. febrúar 2000 og Héraðsdóms Reykjaness 7. apríl sama árs. Var refsing H fyrir brot hans er ákæran í máli þessu laut að og óafplánuð refsing samkvæmt fyrrnefndum dómum ákveðin í einu lagi í héraðsdómi. Samkvæmt þessu og að öðru leyti með vísun til forsendna héraðsdóms var niðurstaða hans um 12 mánaða fangelsisrefsingu H staðfest.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 4. júní 2002 í samræmi við yfirlýsingu ákærða og jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst nú staðfestingar héraðsdóms. Ákærði krefst þess að refsing hans verði milduð. Ákærða er gefið að sök að hafa ekið bifreið sviptur ökurétti 18. júlí 2001 og játaði hann brot sitt fyrir dómi. Hefur hann margoft áður verið sakfelldur fyrir sams konar brot og ákæra í málinu tekur til, auk annarra brota á umferðarlögum, eins og nánar er rakið í héraðsdómi. Við ákvörðun refsingar verður að líta til þessa sakaferils ákærða, sbr. 6. tölulið 1. mgr. 70. gr. og 72. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Með broti sínu rauf ákærði skilyrði reynslulausnar, sem honum var veitt 23. maí 2001 á samtals 200 daga eftirstöðvum fangelsisrefsingar, sem honum var gert að sæta með dómum Hæstaréttar 24. febrúar 2000 og Héraðsdóms Reykjaness 7. apríl sama árs. Var refsing ákærða fyrir brot hans nú og óafplánuð refsing samkvæmt fyrrnefndum dómum ákveðin í einu lagi í héraðsdómi, sbr. 42. gr. og 60. gr. almennra hegningarlaga með áorðnum breytingum. Samkvæmt þessu og að öðru leyti með vísun til forsendna héraðsdóms verður hann staðfestur. Ákærði verður dæmdur til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Ákærði, Hjörtur Þórarinn Sigurðsson, greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Kristjáns Stefánssonar hæstaréttarlögmanns, 60.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 24. apríl 2002. Málið er höfðað með ákæruskjali dagsettu 27. ágúst 2001 á hendur: Hirti Þórarni Sigurðssyni, kt. 090665-4999, Engihjalla 17, Kópavogi, ,,fyrir umferðarlagabrot með því að hafa ekið bifreiðinni VF-682, miðvikudaginn 18. júlí 2001, sviptur ökurétti um Njálsgötu í Reykjavík. Þetta telst varða við 1. mgr. 48. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr., umferðarlaga nr. 50/1987, sbr. 3. gr. laga nr. 57/1997. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar.” Í þinghaldi 8. apríl sl. játaði ákærði brot sitt skýlaust. Sannað er með skýlausri játningu ákærða, sem studd er öðrum gögnum málsins, að hann hafi gerst sekur um þá háttsemi sem ákært er út af og er brot hans rétt fært til refsiákvæða í ákæru. Afbrotaferil ákærða er langur. Hann hefur frá árinu 1983 hlotið 24 refsidóma fyrir umferðarlagabrot, nytjastuld, brot gegn valdstjórninni, þjófnað, líkamsárás, fíkniefnabrot, fjársvik og tékkalagabrot. Hann hefur 19 sinnum sætt refsingu fyrir ölvun við akstur og þá jafnan án réttinda, síðast með dómi Héraðsdóms Reykjaness 7. apríl 2000, fangelsi í 10 mánuði auk sviptingar ökuréttar ævilangt. Ákærða var veitt reynslulausn 23. maí 2001 á eftirstöðvum 200 daga refsingar. Ákærði hefur með broti sínu nú rofið skilyrði reynslulausnarinnar og ber að tiltaka ákærða refsingu í einu lagi sbr. 77. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þykir refsing hans hæfilega ákveðin fangelsi í 12 mánuði. Dæma ber ákærða til að greiða allan sakarkostnað, þar með talda þóknun skipaðs verjanda, Kristjáns Stefánssonar, sem þykir hæfilega ákveðin 35.000 krónur. Af hálfu ákæruvaldsins var málið flutt af Sturlu Þórðarsyni yfirlögfræðingi. Valtýr Sigurðsson héraðsdómari kvað upp dóminn. DÓMSORÐ: Ákærði, Hjörtur Þórarinn Sigurðsson, sæti fangelsi í 12 mánuði. Ákærði greiði allan sakarkostnað, þar með talda þóknun skipaðs verjanda síns, Kristjáns Stefánssonar hæstaréttarlögmanns, 35.000 krónur.
|
Mál nr. 249/2015
|
Kynferðisbrot Skaðabætur
|
H var sakfelldur fyrir kynferðisbrot samkvæmt 199. og 209. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með því að hafa farið óboðinn inn í svefnherbergi þar sem A lá í rúmi sínu, lagst upp í rúm til hennar nakinn og strokið handleggi hennar, bak, brjóst, læri og rass utan- og innanklæða og snert getnaðarlim sinn á meðan. Var refsing H ákveðin fangelsi í níu mánuði en fullnustu sex mánaða hennar var frestað skilorðsbundið í þrjú ár. Þá var honum gert að greiða A 600.000 krónur í miskabætur.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, EiríkurTómasson, Greta Baldursdóttir, Helgi I. Jónsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson.Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 26. mars 2015 í samræmi viðyfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Af hálfu ákæruvaldsins er þess krafist að refsingákærða verði þyngd. Ákærði krefst þess aðallega að hann verði sýknaður, en til vara aðrefsing verði milduð. Þá krefst hann þess aðallega að einkaréttarkröfu verðivísað frá héraðsdómi, en til vara að fjárhæð hennar, ásamt þóknunréttargæslumanns í héraði, verði lækkuð. Brotaþoli, A, krefst staðfestingar héraðsdóms um einkaréttarkröfu sína. Í hinum áfrýjaða dómi var frásögn brotaþola af málsatvikum metin einkartrúverðug og jafnframt vísað til framburðar vitna og annarra gagna sem styddu aðhún hafi orðið fyrir slæmri lífsreynslu að morgni 21. ágúst 2013 að [...], [...].Einnig var þar tilgreint að skýringar og skynjun ákærða á aðstæðum umrætt sinnfengju á engan hátt staðist og var framburður hans um það atriði metinn með miklumóraunveruleikablæ. Til viðbótar þessu staðfesti ákærði framburð brotaþola um aðhún hafi orðið ofsahrædd, en taldi það mega rekja til misskilnings hennar eðaímyndunar. Loks var frásögn ákærða varðandi tímasetningar ekki í innbyrðissamræmi. Að þessu virtu og öðru því sem rakið er í hinum áfrýjaða dómi verðaekki vefengdar forsendur héraðsdóms fyrir mati á trúverðugleika framburðar þarfyrir dómi, sbr. 3. mgr. 208. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, um aðákærði hafi brotið gegn brotaþola umrætt sinn.Við úrlausn máls þessa verður þó ekki framhjá því litið að brotaþoli ogákærði eru ein til frásagnar um það í hverju brot ákærða gegn henni var nákvæmlegafólgið. Hefur hann staðfastlega neitað sök. Að virtum ákvæðum 108. gr. og 1.mgr. 109. gr. laga nr. 88/2008 verður ekki fullyrt að atvik hafi verið með þeimhætti að fella beri háttsemi ákærða undir 1. mgr. 194. gr. almennrahegningarlaga nr. 19/1940. Verður því fallist á varakröfu ákæruvaldsins umsakfellingu eftir ákvæðum 199. gr. og 209. gr. laganna. Brot ákærða vorualvarleg og er refsing hans samkvæmt því ákveðin fangelsi í 9 mánuði, en rétt erað binda hana skilorði að hluta eins og í dómsorði greinir. Brot þau sem ákærði er sakfelldur fyrir eru til þess fallin að valdabrotaþola miska. Á hinn bóginn skortir mjög á gögn til stuðnings bótakröfu hennar.Samkvæmt þessu verða miskabætur ákveðnar 600.000 krónur með vöxtum eins ogdæmdir voru í héraði.Ákærði verður dæmdur til að greiða sakarkostnað í héraði, eins og ídómsorði greinir, en fyrir Hæstarétt hafa verið lögð fram frekari gögn um þannkostnað. Verður þó ekki fallist á að ákærði greiði 46.048 krónur vegna ferðarvitnis á þingstað 23. október 2014, þar sem þinghald féll niður. Fellur sá kostnaðurá ríkissjóð.Með vísan til 1. mgr. 220. gr. laga nr. 88/2008 verður sakarkostnaðurfyrir Hæstarétti felldur á ríkissjóð, þar með talin málsvarnarlaun skipaðsverjanda ákærða og þóknun skipaðs réttargæslumanns brotaþola, sem ákveðin verðaað meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð:Ákærði, Harutyun Mackoushian, sæti fangelsi í 9 mánuði, en fresta skalfullnustu 6 mánaða refsingarinnar og sá hluti hennar falla niður að liðnumþremur árum frá uppkvaðningu dómsins haldi ákærði almennt skilorð 57. gr.almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Ákærði greiði A 600.000 krónur með vöxtum eins og dæmdir voru í héraði. Ákærði greiði sakarkostnað í héraði, samtals 1.288.160 krónur, þar meðtalin málsvarnarlaun verjanda síns eins og þau voru þar ákveðin og þóknunréttargæslumanns brotaþola, 620.000 krónur. Ferðakostnaður vitnis, 46.048krónur, greiðist úr ríkissjóði. Allur áfrýjunarkostnaður málsins greiðist úr ríkissjóði, þar með talinmálsvarnarlaun verjanda ákærða, Jóhannesar Ásgeirssonar hæstaréttarlögmanns, 744.000krónur, og þóknun réttargæslumanns brotaþola, Björgvins Jónssonarhæstaréttarlögmanns, 186.000 krónur. DómurHéraðsdóms Reykjavíkur 6. mars 2015.Mál þetta, sem dómtekið var 19.febrúar sl., er höfðað af ríkissaksóknara með ákæru dagsettri 30. maí sl. gegnHarutyun Mackoushian, kennitala [...], [...], [...], aðallega fyrir nauðgun entil vara fyrir kynferðislega áreitni og brot gegn blygðunarsemi, með því aðhafa að morgni miðvikudagsins 21. ágúst 2013, með ólögmætri nauðung haft önnurkynferðismök en samræði við A, en ákærði fór í heimildarleysi inn ísvefnherbergi íbúðar [...] að [...], [...], þar sem A lá í rúmi sínu aðeinsklædd hlýrabol og nærbuxum, og lagðist upp í rúm til hennar nakinn og straukhandleggi hennar, bak, brjóst, læri og rass utan- og innan klæða og snertieinnig getnaðarlim sinn. Er A snéri sér undan ákærða og lagðist á magannlagðist ákærði nakinn ofan á hana og hélt henni niðri, og viðhafðisamræðishreyfingar þannig að stinnur getnaðarlimur ákærða straukst við rass A.Er þetta aðallega talið varða við1. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, en til vara við 199. gr.og 209. gr. sömu laga.Er þess krafist að ákærði verðidæmdur til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar.Af hálfu A, fæddri [...], [...]ríkisborgara, er þess krafist að ákærði verði dæmdur til að greiða hennimiskabætur að fjárhæð 1.200.000 krónur, auk vaxta skv. 8. gr. laga nr. 38/2001um vexti og verðtryggingu, frá 21. ágúst 2013 en síðan dráttarvaxta skv. 9. gr.vaxtalaga, sbr. 1. mgr. 6. gr. sömu laga að liðnum mánuði frá birtingukröfunnar til greiðsludags. Einnig er þess krafist að ákærða verði gert aðgreiða málskostnað að mati dómsins. Ákærði neitarsök. Af hálfu verjanda er krafist sýknu, að skaðabótakröfu verði vísað frá dómiog að sakarkostnaður, þ.m.t. málsvarnarlaun, verði greiddur úr ríkissjóði. Mánudaginn26. ágúst 2013, kl. 9.14, mætti A, brotaþoli í mái þessu, á lögreglustöð oglagði fram kæru á hendur ákærða fyrir kynferðisbrot. Við það tækifæri var tekinskýrsla af brotaþola og greindi hún þá frá atvikum málsins. Í skýrslu brotaþolakom meðal annars fram að brotaþoli hefði leigt herbergi að [...] í [...]. Aðmorgni miðvikudagsins 21. ágúst 2013 hafi ákærði komið óboðinn inn í herbergiðtil brotaþola. Hafi ákærði lagst nakinn upp í rúm brotaþola og strokið brotþolaum handlegg, bak, brjóst, læri og rass. Þá hafi ákærði snert getnaðarlim sinn.Er brotaþoli hafi lagst á magann hafi ákærði lagst nakinn ofan á brotaþola ogviðhaft samræðishreyfingar. Hafi stinnur limur ákærða strokist við rassbrotaþola. Brotaþola hafi tekist að koma ákærða út úr herberginu. Í framhaldihafi brotaþoli sent vinum sínum skilaboð á fésbókarsíðu sinni þar sem hún hafilýst því sem fyrir hana hafi komið. Eftir það hafi hún yfirgefið íbúðina oghaldið á kaffihús í nágrenninu. Þaðan hafi hún farið heim til vina sem boðiðhafi brotaþola að koma heim til sín. Skýrsla var aftur tekin af brotaþola 16.apríl 2014 og þá í gegnum síma þar sem brotaþoli var þá stödd í [...]. Við þaðtækifæri kom meðal annars fram í framburði brotaþola að ákærði hafi strokiðbrotaþola um líkamann bæði innan og utan klæða. Heimilaði brotaþoli lögreglu aðfara inn á fésbókarsíðu sína. Á meðal rannsóknargagna málsinser afrit af samskiptum af fésbókarsíðu brotaþola frá 21. ágúst 2013. Samkvæmtþví hefur brotaþoli sent B skilaboð að morgni dags, 21. ágúst 2013, kl. 06.36og aftur kl. 06.54. Þar segir m.a. að maður sem búi á sama stað og brotaþolihafi hegðað sér einkennilega. Hann hafi komið inn í herbergi til brotaþola umhálfri klukkustund áður og farið nakinn upp í rúm til hennar um leið og hannhafi sagt að hann gæti ekki stillt sig. Hann hafi ekki viljað fara þrátt fyrirítrekaðar beiðnir hennar þar um. Hann hafi lagst ofan á hana og sagt henni óhugnanlegarsögur jafnframt því sem hann hafi snert hana. Hann hafi að lokum farið og húnlæst herberginu. Hún hafi ekki vitað hvað hún ætti að gera. Írannsóknargögnunum kemur og fram að brotaþoli sendi sambærileg skilaboð kl.07.19, til annarra vina sinna, þar sem hún falast eftir hjálp. Í boðunumgreinir hún frá því að hún sé hrædd og hafi læst að sér í húsinu og í boðum kl.08.26 kemur fram að hún hafi yfirgefið húsið. Biður hún um hjálp og biðureinhvern um að hýsa sig. Kl. 09.20 svarar C brotaþola og býður henni að komatil sín og B að [...] í [...]. Þá er á meðal rannsóknargagnamálsins afrit úr dagbók brotaþola. Þar hefur hún skráð niður að ákærði hafikomið inn í herbergi hennar kl. 06.00 eða 6.20. Ákærði hafi einungis verið meðhandklæði um sig. Hann hafi tekið það af sér og farið upp í rúm til hennar ogsagt að hann gæti ekki hamið sig allt síðan hann hafi séð brotaþola á nærbuxum.Hann hafi strokið brotaþola um líkamann og núið líkama sínum við líkama hennar.Þá hafi hann snert lim sinn. Hann hafi farið ofan á brotaþola sem hafi snúiðsér undan um leið og hún hafi ítrekað sagt honum að fara. Hún hafi reynt aðvera ákveðin, þó svo hún hafi ekki viljað reita hann til reiði. Henni hafi lokstekist að koma ákærða út úr herberginu og hafi hún læst hurð herbergisins aðþví búnu. Á meðal rannsóknargagna málsinser afrit af tölvubréfi sem brotaþoli sendi leigusala að húsnæðinu að [...],þann 21. ágúst 2013, kl. 13.46. Í tölvupóstinum greinir brotaþoli frá því aðhún sé flutt úr húsnæðinu. Hún segir frá því að snemma þennan morgun hafiumboðsmaður leigusala komið nakinn inn í herbergi brotaþola og farið upp í rúmtil hennar. Hann hafi snert hana og reynt að fá hana til að hafa við sig kynmökog ekki látið af háttseminni þrátt fyrir að brotaþoli hafi sagt honum að faraút úr herberginu. Hann hafi lagst ofan á brotaþola, sem hafi ekki getað hreyftsig. Henni hafi loks tekist að fá hann til að yfirgefa herbergið og hafi hún þálæst því. Hún hafi síðan flúið úr húsinu og fengið vini til að aðstoða sig viðað nálgast hlutina sína í íbúðinni. Hafi hún verið mjög hrædd og sé það enn. Séþað vilji brotaþola að D þekki atvik og sé upplýst um að brotaþoli muni gefalögreglu skýrslu um málið. Á meðal rannsóknargagna málsins eru ljósmyndirtæknideildar lögreglu er tekið hefur myndir úr íbúðinni að [...], þann 2.september 2013. Ákærðiog brotaþoli gáfu skýrslu fyrir dóminum. Þá komu fyrir dóminn þeireinstaklingar er brotaþoli hafði samband við sama dag og atvik urðu, en um erað ræða C og E. Þá komu fyrir dóminn leigusalarnir, D og F, og G fráStígamótum. Símaskýrslu gáfu B, vinkona brotaþola, og fyrrum sambýlismaðurbrotaþola, H. Verður hér á eftir gerð grein fyrir framburðum ákærða og vitna aðþví marki er máli skiptir fyrir niðurstöðu málsins. Ákærðihefur lýst atvikum þannig að hann hafi leigt íbúð að [...] í [...] og stundum,,passað“ íbúðina fyrir eigendurna. Hann hafi dvalið í íbúðinni frá því íjanúar 2013 til september sama ár. Í ágúst 2013 hafi ákærði fengið símtal fráleigusala sínum sem beðið hafi hann um að aðstoða stúlku við að komast inn íhúsnæðið, en stúlkan hefði leigt þar herbergi. Í samræmi við þetta samtal hafiákærði hleypt stúlkunni inn í húsið og sýnt henni herbergi sem hún hafi átt aðvera í og annað er máli hafi skipt. Er þau hafi hist hafi stúlkan veriðmeð,,flirting“ bros og spurt hvort þau væru ein. Hafi ákærða fundist sembrotaþoli væri að daðra við sig. Brotaþoli hafi síðar farið í sturtu í íbúðinniog skilið bleika rakvél eftir á baðinu. Ákærða hafi fundist brotaþoli vera aðsenda sér einhver skilaboð með því og að einhver kynferðisleg ,,meining“ lægiað baki því hjá brotaþola. Hann hafi farið út um hádegið þennan sama dag ogkomið aftur til baka um miðnættið. Hann hafi farið inn í herbergi sitt. Stuttusíðar hafi hann heyrt einhvern opna og loka hurð, eins og viðkomandi væri aðvekja athygli á sér. Hann hafi litið fram og séð brotaþola fyrir framanherbergi sitt. Hún hafi sagt eitthvað eins og ,,ert þetta þú?“, líkt og til aðvekja athygli á sér. Hafi brotaþoli verið klædd bol og nærbuxum einum fata. Næsta morgun hafi ákærði farið útog komið til baka um miðnættið. Brotaþoli hafi þá verið í stofunni að vinna ítölvu. Hún hafi þá verið klædd í sama bolinn og nærbuxurnar. Hún hafi verið aðdrekka bjór úr bjórdós sem hún hafi tekið frá ákærða úr ísskáp íbúðarinnar. Húnhafi sagt að hún hafi fengið sér bjór frá ákærða og ákærði sagt að það væri ílagi og sagt að hann ætti líka vín ef hún vildi. Brotaþoli hafi tekið upp tölvusína og sagt að þau skyldu fara saman inn í herbergi til hennar og hlusta átónlist. Þau hafi setið saman á rúmi hennar og drukkið. Ákærði hafi í framhaldisnert hár hennar ,,vinalega“. Brotaþoli hafi þá orðið rauð í framan og sagtákærða að fara. Hann hafi orðið við því og yfirgefið herbergið strax. Hafiákærða grunað að brotaþoli hafi orðið hrædd. Hann hafi farið að sofa eftirþetta. Brotaþoli hafi farið út úr húsinu um kl. 2 þessa nótt og ákærði ekki séðhana eftir það. Brotaþoli hafi því einungis dvalið tvær nætur í íbúðinni. Ákærði kveður sögu brotaþola verahreina ímyndun. Brotaþoli hafi verið að senda honum skilaboð með sínu daðrandibrosi, með rakvélinni á baðinu og með því að vera fáklædd frammi. Eins hafi húnvakið sérstaka athygli á sér með því að opna og loka hurð að herbergi sínu. Erákærði gaf skýrslu hjá lögreglu bar hann að hann hafi ekki fengið brotaþola tilað gera eitt né neitt. Hann hafi ekki sagt neitt rangt við brotaþola eða neittklámfengið. Hafi brotaþoli verið að nýta sér ákærða og verið að athuga valdsitt yfir honum. Hafi hann gert þau mistök að fylgja henni í þeim leik en húnhafi verið að stríða honum. Brotaþolihefur lýst atvikum þannig að hún hafi komið til landsins í ágúst 2013. Hafi húnkomið hingað til lands til að stunda rannsóknir. Hún hafi leigt herbergi að[...] í [...]. Þangað hafi hún komið 19. ágúst 2013. Leigusalinn hafi verið íútlöndum en brotaþola verið tjáð að ráðsmaður myndi hleypa henni inn í íbúðina.Er hún hafi komið á [...] hafi hún hitt ákærða. Hafi hann hleypt henni inn ogafhent henni lykla. Þau hafi rætt saman í 5 til 10 mínútur. Að því loknu hafiákærði farið. Brotaþoli hafi á þeim tíma ekki verið búin að átta sig á því aðákærði byggi í raun í sömu íbúð og hún. Hún hafi því í fyrstu haldið að húnværi ein í íbúðinni þetta kvöld. Hún hafi farið í bað og síðan heyrt eitthvaðumstang í íbúðinni. Hafi hún aðgætt hvað það væri og séð ákærða í íbúðinni. Húnhafi beðið ákærða afsökunar á því að hún væri léttklædd og farið inn í herbergitil sín. Ákærði hafi sagt að þetta væri í lagi hans vegna. Síðar sama dag hafiákærði sett miða á hurð brotaþola með orðunum að fegurðin væri ófreskja. Hafibrotaþola fundist það óþægilegt. Að morgni 21. ágúst, á bilinu kl.6.00 til 6.30, hafi brotaþoli vaknað upp við það að ákærði var kominn inn íherbergi til hennar. Hann hafi verið nakinn en með handklæði um sig miðjan.Hann hafi tekið af sér handklæðið og farið upp í rúm til hennar. Hún hafi spurthann hvað hann væri að gera og beðið hann um að fara. Hún hafi áttað sig ástöðu sinni og ekki viljað reita ákærða til reiði. Hann hafi sagt að hann gætiekki haldið aftur af sér og nuddað líkama sínum upp við líkama hennar og snerthana. Hann hafi strokið henni um handlegg, bak, brjóst, læri og rass. Hafisnertingin verið bæði innan og utan klæða. Þá hafi hann snert getnaðarlim sinn.Brotaþoli hafi haldið áfram að segja ákærða að hann ætti að fara. Hún hafi snúiðsér undan ákærða og lagst á magann. Hann hafi þá lagst ofan á hana og haldiðhenni þannig niðri með þunga sínum. Hafi ákærði viðhaft samræðishreyfingar ofaná brotaþola og stinnur limur hans strokist við rass hennar. Brotaþoli hafi áttað sig á því aðenginn væri í íbúðinni og hún því ein með ákærða. Allt hafi því snúist um aðreita ákærða ekki til reiði. Hann hafi farið að tala um kærustu sem hann hafiátt, og hafi hún verið vændiskona í fíkniefnaneyslu. Að endingu hafi brotaþolatekist að ýta ákærða ofan af sér og standa upp. Ákærði hafi staðið á fætur,beðist afsökunar og yfirgefið herbergið, en hann hafi komið strax aftur. Þannighafi þetta gengið fyrir sig í nokkur skipti en að lokum hafi ákærði ekki komiðtil baka og brotaþola þá tekist að læsa herberginu. Brotaþola hafi liðið mjögilla, verið hrædd og reynt að hringja í vinkonu sína B en verið inneignarlaus.Hún hafi því sent henni skilaboð á fésbókina, og nokkrum öðrum einstaklingum aðauki. Hún hafi einnig sent kærasta sínum í [...], H, skilaboð um hvaðhafi komið fyrir. H hafi hringt til baka og hafi þau rætt saman í stutta stund.Brotaþoli hafi látið sem hún væri að tala við einhvern annan og á almennumnótum ef vera kynni að ákærði væri að hlusta. H hafi sagt henni að hún skyldisnúa sér beint til lögreglunnar. Hafi hún ekki viljað gera það strax þar semhún þekkti ekkert til aðstæðna hér á landi eða hvernig lögreglan myndi bregðastvið. Hún hafi óttast að ákærði gæti hagrætt sögunni strax í upphafi þannig aðhonum yrði trúað en ekki henni. Hún hafi dvalið í íbúðinni umstund og beðið þess að heyra frá vinum sínum á Íslandi. Þetta hafi verið árlamorguns og enginn vaknaður. Eftir nokkra stund hafi hún tekið peningana sína,vegabréf sitt og hleðslutæki sem vopn ef ákærði myndi reyna að stöðva hana.Hafi hún hlaupið frá húsinu til að komast á almannafæri. Því næst hafi húnhaldið á nærliggjandi kaffihús. Þar hafi hún beðið þess að einhver vina hennarhringdi. Eftir um klukkustundu hafi B hringt. B hafi búið að [...] ásamt C.Hafi B boðið brotaþola að koma til þeirra. Hún hafi greint B og C frá því semgerst hafi. Að því loknu hafi hún spurt hvort hún mætti fara í sturtu, en hennihafi fundist hún finna lykt af ákærða á sér. Eftir sturtuna hafi hún sofnað ogþegar hún vaknaði hafi C sagt að þær skyldu fara til lögreglu og kæraverknaðinn og hafi þær pantað tíma hjá lögreglunni. Síðar þennan sama dag hafibrotaþoli nálgast hluti sína í íbúðinni að [...]. Hún hafi ekki viljað fara einog fengið C og E, er brotaþoli hafi þekkt, til að koma með sér. Þau hafi fariðá [...] og náð þar í hluti hennar. Þau hafi ekki orðið vör við ákærða ííbúðinni. Eftir atburðinn hafi brotaþoli fengið að dvelja að [...] í nokkradaga. Þennan sama dag hafi brotþolisett sig í samband við leigusalann D og sagt henni hvað hafi komið fyrir. Eftirað hafa sent D skilaboð hafi D hringt og brotaþoli sagt henni alla söguna.Brotaþoli kvaðst hafa óttast um líf sitt á [...]. Viðbrögð hennar hafi miðað aðþví að reita ákærða ekki til reiði. Hún hafi verið búin að starfa í áfallamiðstöðfyrir þolendur kynferðisofbeldis og því haft þekkingu á því hvernig rétt væriað bregðast við í aðstæðum sem þessum. Hræðslan sem hún upplifði þessa nótthafi haft mikil áhrif á hana. Í kjölfarið hafi hún meðal annars fundið fyrirþreytu, ekki lengur þorað að vera ein og fyrst á eftir hafi hún ekki getaðstundað kynlíf með kærasta sínum. Hún hafi sótt viðtöl hjá Stígamótum og leitaðtil sálfræðings er hún hafi farið til [...]. Hkvaðst hafa verið kærasti brotaþola árin 2009 til 2014. Brotaþoli hafi sent Htölvupóst að morgni 21. ágúst 2013 þar sem hún hafi tjáð honum hvað ákærði hafigert við hana. Hafi H í framhaldi hringt í brotaþola. Hún hafi greinilega veriðmjög hrædd og þóst vera að tala við annan en H ef vera kynni að ákærði væri aðhlusta á hana. H hafi verið búinn að ákveða að koma til Íslands nokkrum dögumsíðar. Hann hafi hins vegar flýtt för sinni vegna málsins. Brotaþoli hafi tjáðhonum að hún hafi talið sig í lífshættu umrætt sinn. Hafi mál þetta haft áhrifá samband þeirra og þau ekki stundað kynlíf í tvo til þrjá næstu mánuði vegnaþeirra áhrifa er málið hafi haft á brotaþola. Ckvaðst hafa kynnst brotaþola í gegnum vinkonu sína B. C staðfesti að brotaþolihafi sent henni skilaboð í gegnum fésbókina, að morgni 21. ágúst 2013, þar semhún hafi tjáð henni hvað hafi komið fyrir hana í íbúðinni. C hafi séð þessiskilaboð um einum og hálfum tíma eftir að þau hafi verið send. Hafi C sentbrotaþola skilaboð um að hún gæti komið til hennar á [...]. Brotaþoli hafi sagtC og B hvað hafi komið fyrir um morguninn. Hún hafi þó ekki greint frá atvikumí smáatriðum. Brotaþoli hafi verið í ,,sjokki“ er hún hafi komið á [...] ogliðið mjög illa. Á [...] hafi brotaþoli dvalið í nokkra daga. Hún hafi viljaðnálgast dót sitt á [...]. C hafi ákveðið að fá E í lið með þeim og hann fariðmeð brotaþola á staðinn. Bkvaðst hafa kynnst brotaþola á Íslandi og þær verið kunningjar. Að morgni 21.ágúst 2013 hafi C sagt B að skoða fésbókarsíðu sína þar sem brotaþoli væri aðbiðja um aðstoð. B hafi hringt í brotaþola og boðið henni að koma til sín oghafi hún síðan, ásamt E, aðstoðað brotaþola við að nálgast muni sína í íbúðinniað [...]. Brotaþoli hafi óttast mjög að hitta ákærða í íbúðinni. Hún hafifengið lánaða peysu á [...], þar sem henni hafi fundist lykt af ákærða í fötumsínum. Á [...] hafi brotaþoli greinilega verið í uppnámi, líkt og hún hefðiorðið fyrir áfalli. Hafi hún átt erfitt með að ræða hlutina og verið þögul. Ekvað brotaþola hafa komið til landsins vegna rannsókna á sviði [...]. Hluti afrannsóknarvinnu brotaþola hafi verið að taka viðtal við E. Að morgni 21. ágúst2013 hafi E séð skilaboð frá brotaþola á fésbókarsíðu sinni. Nokkuð hafi veriðum liðið frá því að skilaboðin voru send er hann sá þau og hún hafi verið kominheim til C. E hafi aðstoðað hana og B að nálgast eigur hennar á [...]. Hannhafi ekki þekkt hana að ráði á þessum tíma. Honum hafi þó fundist hún vera íuppnámi þennan dag. Dog F staðfestu að hafa leigt brotaþola íbúð að [...]. D kvaðst hafa fengið bréffrá brotaþola þar sem hún hafi greint frá atvikum að morgni 21. ágúst 2013.Hafi D hringt í brotaþola í kjölfarið og rætt hlutina. Hafi brotaþoli verið ígeðshræringu vegna málsins. F kvaðst hafa hringt í ákærða í kjölfar þessa. Hafiákærði sagt að hann og brotaþoli hafi verið að skemmta sér saman og það endaðupp í rúmi. Ákærði hafi sagt að ekkert hafi gerst sem væri ástæða til að kæra. Niðurstaða: Ákærðaer gefið að sök kynferðisbrot, með því að hafa að morgni 21. ágúst 2013, meðólögmætri nauðung, haft í frammi önnur kynferðismök en samræði við brotaþola.Er ákærða gefið að sök að hafa snert brotaþola víðsvegar um líkamann innan ogutan klæða, snert getnaðarlim sinn og hafa lagst nakinn ofan á brotaþola, semlá á maganum, og viðhaft samræðishreyfingar þannig að stinnur getnaðarlimurákærða straukst við rass brotaþola. Ákærði neitar sök. Kveðst hann hafa fariðinn í herbergi til brotaþola, eftir að hún bauð honum inn, og setið, ásamthenni, á rúmi hennar. Hafi ákærði snert hár hennar vinalega. Brotaþola hafimislíkað þetta og sagt ákærða að yfirgefa herbergið. Ákærði hafi gert það. Frásögnbrotaþola hér fyrir dómi, sem og við skýrslugjöf hjá lögreglu, hefur verið áeinn og sama veg. Hefur brotþoli verið einkar trúverðug í frásögn sinni afatvikum. Framburður þeirra vitna er gáfu skýrslu fyrir dóminum gefur ótvírætttil kynna að brotaþoli hafi orðið fyrir slæmri lífsreynslu að morgni 21. ágúst2013 að [...]. Færslur á fésbók brotaþola frá þessum morgni, auk skilaboða semhún sendi leigusala sínum, leiða hið sama í ljós. Ákærði hefur haldið því fram aðbrotaþoli hafi, fyrir þennan atburð, verið að stríða ákærða og athuga hvaðavald hún hefði yfir honum. Hafi hún verið að senda ákærða kynferðisleg skilaboðá ýmsan hátt, með því meðal annars að koma rakvél fyrir á baðinu með tilteknumhætti og vera fáklædd í íbúðinni þannig að ákærði sæi til. Hún hafi vakiðathygli ákærða á sér með því að opna og loka hurð margsinnis. Bros hennar hafiverið daðrandi og hún sent ákærða skilaboð með því. Framburður ákærða um þessiatriði er að mati dómsins haldinn miklum óraunveruleikablæ og fær skynjun hansá aðstæðum á engan hátt staðist. Með hliðsjón af því hvernigákærði hefur skynjað umhverfi sitt og samskipti við brotaþola er ekki unnt aðleggja framburð hans um þau atriði til grundvallar niðurstöðu. Verður að byggjaá framburði brotaþola sem, eins og áður var getið, er metinn trúverðugur ogekkert fram komið sem veikir hann. Samkvæmt því er sannað að ákærði hafióboðinn lagst nakinn upp í rúm til brotaþola, strokið brotaþola, bæði innan ogutan klæða um handleggi, bak, brjóst, læri og rass og hafa lagst ofan ábrotaþola, sem legið hafi á maganum, og viðhaft samræðishreyfingar þannig aðstinnur getnaðarlimur ákærða hafi strokist við rass brotaþola. Þá verður einnigtalið sannað að ákærði hafi snert getnaðarlim sinn í herberginu í viðurvistbrotaþola. Sú háttsemi ákærða, að liggja ofan á brotaþola og halda henni þannigniðri og viðhafa samræðishreyfingar þannig að stinnur getnaðarlimur straukstvið rass brotaþola, var til þess fallin að veita ákærða kynferðislegafullnægingu. Slík háttsemi er nauðgun, sem felld verður undir 1. mgr. 194. gr.laga nr. 19/1940. Að þessu gættu verður ákærði sakfelldur samkvæmt ákæru og erháttsemi hans rétt heimfærð til refsiákærða í ákæru. Ákærðier fæddur í [...]. Hann hefur ekki áður sætt refsingu, svo kunnugt sé. Ákærðihefur í máli þessu verið sakfelldur fyrir nauðgun gagnvart brotaþola. Á hannsér engar málsbætur. Er refsing hans ákveðin fangelsi í 2 ár. Ekki eru efni tilað skilorðsbinda refsinguna að neinu leyti. Afhálfu brotaþola hefur verið krafist miskabóta að fjárhæð 1.200.000 krónur,ásamt vöxtum og málskostnaði. Ákærði hefur verið sakfelldur fyrir kynferðisbrotgagnvart brotaþola. Ákærði hefur með ólögmætri háttsemi sinni valdið brotaþolamiskatjóni. Með hliðsjón af atvikum máls, vætti brotaþola og vottorðs ráðgjafahjá Stígamótum eru miskabætur hæfilega ákveðnar 1.000.000 króna. Um vexti fersem í dómsorði greinir. Um greiðslu sakarkostnaðar,málsvarnarlauna og þóknunar réttargæslumanns fer sem í dómsorði greinir. Viðákvörðun málsvarnarlauna og þóknunar réttargæslumanns hefur verið tekið tillittil greiðslu virðisaukaskatts. Símon Sigvaldason, Guðjón St.Marteinsson og Hólmfríður Grímsdóttir héraðsdómarar kveða upp dóminn. Dó m s o r ð : Ákærði,Harutyun Mackoushian, sæti fangelsi í 2 ár. Ákærðigreiði A 1.000.000 króna í miskabætur, ásamt vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr.38/2001 um vexti og verðtryggingu, frá 21. ágúst 2013 til 28. september 2013,en með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. sömu laga, frá þeim degi tilgreiðsludags. Ákærðigreiði 1.273.520 krónur í sakarkostnað, þar með talin málsvarnarlaun skipaðsverjanda síns, Brynjólfs Eyvindssonar héraðsdómslögmanns, 409.200 krónur ogþóknun réttargæslumanns brotaþola, Jóhönnu Sigurjónsdóttur héraðsdómslögmanns,828.320 krónur.
|
Mál nr. 67/2004
|
Gæsluvarðhald Handtaka Fyrning Gjafsókn
|
H, sem hafði verið handtekinn og sætt gæsluvarðhaldi í tengslum við rannsókn lögreglu á mannsláti, krafðist miskabóta þar sem hann taldi aðgerðirnar hafa verið ólögmætar. H hafði ekki höfðað málið fyrr en liðinn var sex mánaða fyrningarfrestur samkvæmt 181. gr. laga nr. 19/1991. Var Í því sýknað af kröfu H.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Áfrýjandi skaut máli þessu til Hæstaréttar 10. febrúar 2004. Hann krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 2.000.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 16. nóvember 2002 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem honum hefur verið veitt á báðum dómstigum. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Lögreglan í Kópavogi var kvödd að húsi við [...] aðfaranótt 10. mars 2002 eftir að tilkynning hafði borist um að maður lægi meðvitundarlaus á gólfi íbúðar sinnar þar. Þegar lögreglan kom á staðinn reyndist maðurinn vera látinn. Áfrýjandi var þá staddur í íbúðinni ásamt nafngreindri konu og bentu ummerki á vettvangi til þess að rannsóknar væri þörf. Var áfrýjandi handtekinn þá um nóttina, en sleppt eftir skýrslutöku síðdegis næsta dag. Hann var handtekinn á nýjan leik 12. mars 2002 eftir að skýrsla Rannsóknastofu Háskólans í meinafræðum um dánarorsök mannsins lá fyrir, en samkvæmt henni lést hann „af völdum sljós áverka á kvið.“ Hafði áverkinn valdið rifu á lifur og blæddi honum út innvortis. Var áfrýjandi úrskurðaður í gæsluvarðhald til 19. mars 2002 og gæsluvarðhaldið síðan framlengt til 10. apríl sama árs. Áfrýjandi var látinn laus 11. sama mánaðar eftir að héraðsdómari hafði hafnað kröfu um að gæsluvarðhald yrði enn framlengt. Málavextir eru nánar raktir í hinum áfrýjaða dómi. Í málinu krefur áfrýjandi stefnda um bætur vegna handtöku, gæsluvarðhalds, frelsissviptingar eftir að gæsluvarðhaldstími var runninn út og halds á munum, en allar þessar aðgerðir telur hann hafa verið ólögmætar. Reisir hann kröfuna á ákvæðum XXI. kafla laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála og vísar einkum til 175. gr. og 176. gr. laganna. Málsástæður aðilanna eru nánar raktar í héraðsdómi. II. Stefndi ber fyrir sig að krafa áfrýjanda sé fyrnd. Vísar hann til 181. gr. laga nr. 19/1991, en samkvæmt þeirri grein fyrnist bótakrafa samkvæmt XXI. kafla laganna á sex mánuðum frá vitneskju aðila um niðurfellingu rannsóknar. Ríkissaksóknari hafi ritað áfrýjanda bréf 16. október 2002 vegna atviksins í [...], sem áður var nefnt, en afrit þess hafi verið sent skipuðum verjanda áfrýjanda í gæsluvarðhaldsmálinu, sem einnig sé lögmaður hans í þessu máli. Þar hafi ríkissaksóknari tilkynnt að þar sem það, sem fram hefði komið í málinu væri eigi talið nægilegt eða líklegt til sakfellis, væru ekki efni til frekari aðgerða í því og málið því fellt niður með vísan til 112. gr. laga nr. 19/1991. Áfrýjandi hafi hins vegar ekki höfðað mál þetta fyrr en 22. apríl 2003 og þá hafi verið liðinn sex mánaða fresturinn, sem mælt sé fyrir um í lagagreininni. Bótaréttur, sem áfrýjandi telji vera fyrir hendi, sé því hvað sem öðru líði, fallinn niður fyrir fyrningu. Áfrýjandi mótmælir því að hafa fengið umrætt bréf. Lögmaður hans viðurkennir að hafa fengið afrit þess, en þó ekki fyrr en síðar en dagsetning bréfsins segir til um. Engin nákvæm tímasetning er þó nefnd, en við munnlegan flutning málsins fyrir Hæstarétti taldi lögmaðurinn það hafa gerst „undir áramót“ þegar hann hafi farið að grennslast fyrir um málið hjá ríkissaksóknara. Hafi fyrningarfrestur því ekki verið liðinn þegar málið var höfðað. Að auki hafi ríkissaksóknari orðið að beina tilkynningunni að áfrýjanda sjálfum, sem ekki hafi verið gert, og nægi ekki að tilkynna lögmanni hans um niðurfellingu málsins. Sé þá til þess að líta að skipun verjanda áfrýjanda vegna gæsluvarðhalds hafi fallið niður þegar áfrýjandi var látinn laus úr gæslu 11. apríl 2002. III. Meðal málsgagna er bréf ríkissaksóknara 17. september 2003 til lögmanns áfrýjanda. Segir þar að samkvæmt beiðni lögmannsins skuli staðfest að áðurnefnt bréf 16. október 2002 muni ekki hafa verið póstlagt, en ástæða þess hafi verið sú að ekki var vitað um heimilisfang áfrýjanda. Í þjóðskrá sé hann skráður óstaðsettur í hús í Reykjavík og hafi sú skipan staðið allt frá 1999. Síðan segir: „Eins og meðfylgjandi afrit bréfsins ber með sér var yður sent afrit þess.“ Í stefnu til héraðsdóms var enginn fyrirvari gerður um það að afrit bréfsins hafi ekki borist lögmanninum á þeim tíma, sem dagsetning þess bendir til. Þvert á móti segir að „stefnandi fékk bréf ríkissaksóknara, dags. 16. október 2002 um að frekari rannsókn málsins væri felld niður“. Sambærilega setningu er að finna í kröfubréfi lögmannsins fyrir hönd áfrýjanda 4. mars 2003. Samkvæmt kröfugerð í stefnu til héraðsdóms var þess krafist að stefnufjárhæðin bæri dráttarvexti frá 16. nóvember 2002 þegar mánuður var liðinn frá dagsetningu áðurnefnds bréf ríkissaksóknara. Verður að ætla að það sé gert á grundvelli 9. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Samkvæmt þessu hefur áfrýjandi lagt grundvöll málsins með þeim hætti að réttur hans til dráttarvaxta skuli miðaður við dagsetningu bréfs ríkissaksóknara 16. október 2002. Engu að síður telur hann að um annað, þ.e. fyrningu kröfunnar, skuli miða við aðra og einhverja síðari dagsetningu, sem fær illa samrýmst því hvenær hann telur kröfuna hafa orðið til. Svo sem áður er fram komið var lögmaður áfrýjanda skipaður verjandi hans vegna gæsluvarðhalds í mars 2002. Því máli lauk ekki fyrr en með tilkynningu ríkissaksóknara 16. október sama árs. Áfrýjandi var boðaður til skýrslutöku hjá lögreglu 26. september 2002. Í upphafi skýrslunnar segir meðal annars: „Sömuleiðis er honum kynntur réttur hans til að hafa verjanda sinn viðstaddan og er verjandi hans, Kristján Stefánsson, viðstaddur yfirheyrsluna, og hafa þeir ræðst við einslega fyrir yfirheyrsluna.“ Eins og málið liggur fyrir verður að leggja til grundvallar að umboð skipaðs verjanda, hafi haldist þar til tilkynnt var 16. október 2002 að ákæruvaldið myndi falla frá saksókn, sbr. einnig til hliðsjónar VI. kafla laga nr. 19/1991. Að virtu öllu því, sem að framan er rakið, verður fallist á með stefnda að ganga verði út frá því að afrit tilkynningar ríkissaksóknara 16. október 2002 hafi þá borist lögmanni áfrýjanda og að upphaf fyrningarfrests samkvæmt 181. gr. laga nr. 19/1991 skuli miðast við það. Krafa áfrýjanda var því fyrnd þegar málið var höfðað. Verður sýknukrafa stefnda samkvæmt því tekin til greina. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarlaun verða staðfest. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrir Hæstarétti verður ákveðinn eins og nánar segir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Gjafsóknarkostnaður áfrýjanda, Hjartar Þórarins Sigurðssonar, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans, 250.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 9. desember 2003. I Mál þetta var höfðað 22. apríl 2003 og dómtekið 13. nóvember 2003. Var málið endurupptekið í dag til framlagningar gjafsóknarleyfis og dómtekið að nýju sama dag. Stefnandi er Hjörtur Þórarinn Sigurðsson, [kt.], en stefndi er íslenska ríkið og er fjármálaráðherra stefnt fyrir hönd þess. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda miskabætur að fjárhæð 2.000.000 króna með dráttarvöxtum samkvæmt 6. gr. sbr. 12. gr. laga nr. 38/2001 frá 16. nóvember 2002 til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar eins og málið væri ekki gjafsóknarmál. Stefndi krefst þess aðallega að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til að greiða honum málskostnað. Til vara krefst stefndi þess að dómkröfur verði lækkaðar verulega og í því tilviki verði málskostnaður felldur niður. II Málavextir eru þeir að kl. 00.05 aðfararnótt sunnudagsins 10. mars 2002 var lögreglunni í Kópavogi tilkynnt að maður lægi meðvitundarlaus á gólfi íbúðar sinnar að [ ], Kópavogi. Þegar lögreglan kom á staðinn var maðurinn, sem reyndist vera A, látinn. Í íbúðinni umrætt sinn var stefnandi staddur ásamt B. Lögreglan taldi ljóst af ummerkjum á vettvangi að frekari rannsóknar væri þörf og boðaði rannsóknardeild lögreglunnar á staðinn. Stefnandi var handtekinn kl. 00.50 í þágu rannsóknar á andláti A og kl. 01.15 var áðurnefnd B handtekin í þágu rannsóknar málsins. Í kjölfar handtökunnar var stefnandi færður á Landspítalann í Fossvogi þar sem tekið var af honum blóð- og þvagsýni vegna rannsóknar málsins og að því loknu var hann vistaður í fangageymslu. Upp úr hádegi sunnudagsins 10. mars 2002 var stefnandi yfirheyrður og var honum sleppt að yfirheyrslum loknum. Stefnandi var síðan handtekinn á ný þann 12. mars 2002 og daginn eftir var hann úrskurður í gæsluvarðhald til 19. mars 2002. Gæsluvarðhaldið var svo framlengt til 10. apríl 2002 en þann 11. apríl 2002 var hann látinn laus eftir að Héraðsdómur Reykjaness hafði hafnað kröfu um framlengingu gæsluvarðhalds yfir stefnanda. Með bréfi 16. október 2002 var lögmanni stefnanda tilkynnt að málið yrði fellt niður með vísan til 112. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála þar sem það sem fram væri komið í málinu væri eigi talið nægilegt eða líklegt til sakfellis. Ekki reyndist unnt að senda bréfið til stefnanda þar sem ekki var vitað um heimilisfang hans en hann var samkvæmt þjóðskrá óstaðsettur í hús og hafði verið svo allt frá 12. maí 1999. Með bréfi 25. febrúar 2003 var lögreglan í Kópavogi krafin um afhendingu persónulegra muna stefnanda sem haldlagðir höfðu verið í þágu rannsóknar málsins og með bréfi 11. júní 2003 var því hafnað að svo stöddu þar sem erfingjar A hefðu óskað eftir frekari rannsókn málsins. Með bréfi 4. mars 2003 til dómsmálaráðherra setti lögmaður stefnanda fram miskabótakröfu stefnanda með vísan til XXI. kafla laga nr. 19/1991. Ráðuneytið sendi ríkislögmanni erindið 7. mars 2003 en ríkislögmaður hafði ekki tekið afstöðu til kröfunnar þegar mál þetta var höfðað. Með bréfi ríkissaksóknara 17. september 2003 var lögmanni stefnanda tilkynnt um ástæður þess að stefnanda var ekki sjálfum sent bréf um niðurfellingu lögreglumálsins auk þess sem fram kemur í bréfinu að kröfum erfingja A um endurupptöku rannsóknar málsins hafi verið hafnað 4. júlí 2003. Lögmaður stefnanda óskaði eftir leyfi dómsmálaráðuneytis til gjafsóknar í málinu 6. nóvember 2003 og var stefnanda veitt leyfi til gjafsóknar með bréfi dóms- og kirkjumálaráðherra 2. desember 2003. Stefnandi krefst bóta þar sem hann hafi að ósekju sætt gæsluvarðhaldi og vegna annarra aðgerða sem hann hafi sætt af hálfu stjórnvalda í þágu rannsóknar málsins. Stefndi hafnar bótaskyldu þar sem lögmæt skilyrði hafi verið til handtöku stefnanda og gæsluvarðhaldsvistunar auk þess sem krafa stefnanda sé fyrnd. III Stefnandi kveður að gæsluvarðhaldsvist hans vegna rannsóknar umrædds lögreglumáls hafi verið honum mjög þungbær. Hann hafi verið borinn sökum um það alvarlega brot að hafa orðið manni að bana með líkamsárás. Endurteknir úrskurðir um gæsluvarðhald hafi orðið geðheilsu hans mjög erfiðir og hafi fangaverðir jafnvel óttast að stefnandi myndi skaða sig og hafi hann um tíma verið undir samfelldu eftirliti þeirra með eftirlitsvélum. Telur stefnandi að eftir að hann hafi verið laus úr gæsluvarðhaldi virðist sem rannsókn málsins hafi fjarað út, utan þess að tekin hafi verið skýrsla af stefnanda 26. september 2002. Stefnandi kveðst hafa neitað sök staðfastlega. Meðkærða, B, hafi verið á vettvangi allan tímann og aldrei borið stefnanda sökum. Hafi stefnandi því ranglega verið sagður undir rökstuddum grun um stórfellda líkamsárás. Þá hafi rannsókn málsins verið óskilvirk og sá tími sem stefnandi hafi verið í gæsluvarðhaldi úr hófi langur og engin rannsóknarþörf hafi verið á því að halda honum í gæsluvarðhaldi allan þann tíma sem raun beri vitni, meðan beðið hafi verið eftir rannsókn á haldlögðum gögnum og sýnatökum. Enn síður hafi verið þörf á að hafa hann í einangrun. Sýnist stefnanda að gæsluvarðhaldi hafi frekar verið beitt til þess að knýja fram játningu en að svara rannsóknarhagsmunum samkvæmt 103. gr. laga nr. 19/1991. Hið langa gæsluvarðhald og hinar alvarlegu sakargiftir hafi valdið stefnanda miklum félagslegum og andlegum erfiðleikum og hafi honum gengið illa að takast á við fylgjur þess. Stefnandi hafi síðan fengið bréf ríkissaksóknara, dagsett 16. október 2002, um að frekari rannsókn málsins væri felld niður. Skaðabótakrafa stefnanda sé vegna ólögmætrar handtöku, frelsisskerðingar og halds á munum, gæsluvarðhalds að ósekju í 30 daga og frelsisskerðingar án formlegrar heimildar í 18 klukkustundir. Stefnandi kveðst reisa kröfur sínar á meginreglum XXI. kafla laga nr. 19/1991, sbr. 175. og 176. gr. laganna. Samkvæmt 178. gr. laga nr. 19/1991 eigi stefnandi lögboðinn rétt til gjafsóknar. Þá kveðst stefnandi jafnframt byggja kröfur um málskostnað á ákvæðum XXI. kafla laga nr. 91/1991. IV Stefndi byggir sýknukröfu sína í fyrsta lagi á því að krafa stefnanda sé fyrnd, sbr. 181. gr. laga um meðferð opinberra mála. Samkvæmt ákvæðinu fyrnist krafan á sex mánuðum frá því að málið var fellt niður eða frá 16. október 2002. Mál þetta hafi ekki verið höfðað fyrr en með áritun um viðtöku stefnu þann 22. apríl 2003, sbr. 93. gr. laga nr. 91/1993, en málshöfðun rjúfi fyrningu. Útgáfa réttarstefnu rjúfi ekki fyrningu. Verði ekki fallist á að krafan sé fyrnd, þá sé því haldið fram að lögmæt skilyrði hafi verið fyrir handtöku stefnanda og vísist í því sambandi til 97. gr. laga nr. 19/1991. Aðstæður á vettvangi hafi verið þannig að grunur hafi vaknað um að andlát A hefði ekki borið að með eðlilegum hætti. Hinn látni hafi legið á gólfinu í svefnherbergi íbúðarinnar. Á gólfinu hafi verið bleyta, föt hins látna hafi verið blaut sem og hár hans og hafi í hári hans verið greiða. Einnig hafi sæng og koddi hins látna verið blaut. Þá hafi hinn látni verið með skrámur í andliti en ekkert blóð eins og ætla hefði mátt miðað við skrámurnar. Stefnandi hafi verið á staðnum og verið ölvaður þannig að ekki hafi verið hægt að yfirheyra hann. Því hafi hann verið færður í fangageymslur og verið látinn sofa úr sér þar og hann yfirheyrður daginn eftir. Honum hafi svo verið sleppt eftir það. Daginn eftir umræddan atburð, þann 11. mars 2002, hafi verið haft samband við stefnanda í farsíma og hann ekki viljað gefa upp hvar hann dveldist. Hann hafi heldur ekki mætt hjá lögreglu þrátt fyrir loforð þar um. Hann hafi síðan verið handtekinn þegar hann fannst, þann 12. mars 2002, og farið hafi verið fram á gæsluvarðhald yfir honum. Telur stefndi að fyrir hendi hafi verið rökstuddur grunur um það að stefnandi hafi framið afbrot sem sætt gæti ákæru og hafi skilyrði handtöku verið uppfyllt. Þá hafi verið fyrir hendi lögmæt skilyrði gæsluvarðhalds yfir stefnanda enda hafi dómari fallist á það í gæsluvarðhaldsúrskurði 13. mars 2002. Sá úrskurður hafi ekki verið kærður til Hæstaréttar af hálfu stefnanda. Í rökstuðningi héraðsdómara fyrir gæsluvarðhaldi stefnanda kveður stefndi að fram komi að réttarmeinafræðingur hafi krufið hinn látna að morgni 11. mars 2002 og hafi niðurstaða hans verið sú að A hefði látist af völdum sljós áverka á kvið. Komi fram í bréfi réttarmeinafræðings til lögreglu um niðurstöðu krufningarinnar að áverkinn hafi valdið rifu á lifur sem blætt hafi frá og hafi A blætt út innvortis. Einnig hafi áverkinn valdið mari í rót mjógirnishengisins og í kringum brisið. Ekki sé unnt að segja til um hvað hafi valdið áverkanum en ljóst sé að hann hafi ekki valdið dauða samstundis. Þeir áverkar sem sést hafi á höfði hafi verið minni háttar. Þá komi fram að réttarefnafræðilegum mælingum sé ólokið en ljóst sé að niðurstöður þeirra rannsókna muni ekki breyta neinu um dánarorsökina. Stefndi kveður að réttarmeinafræðingurinn hafi talið að A hefði látist milli kl. 20.00 og 23.00 að kvöldi laugardagsins 9. mars 2002. Á þeim tíma hafi stefnandi ásamt B verið á heimili hins látna. Þau hafi enga viðhlítandi skýringu getað gefið á því hvers vegna þau hafi ekki hringt á lögreglu fyrr en um einni klukkustund eftir þann tíma sem A hafi í síðasta lagi látist. Þá hafi verið ljóst að þegar A, stefnandi og B hafi komið á heimili A umrætt kvöld hafi hann ekki verið með áverka. Megi ráða það af framburði vitna og myndbandi sem tekið hafi verið upp í bílageymslu í [ ] um kl. 19.30 þegar þau komu á staðinn í leigubíl. Þá hafi krufning leitt í ljós röð marbletta á kviði, handlegg og á bringu hins látna. Virðist sem hinn látni hafi fengið marbletti á kvið þegar hann fékk högg það sem olli áverkanum í kviðarholi hans. Marblettirnir hafi bent til þess að ólíklegt væri að A hefði sjálfur fallið á hlut og þannig hlotið áverkann. Þá hafi lögreglan fundið blóð í svefnherberginu sem reynt hefði verið að þrífa upp og einnig hafi fundist blóð í baðherbergi. Í framburði stefnanda frá 10. mars 2002 komi fram að þau hefðu þrjú setið við drykkju að kvöldi 9. mars 2002. Síðan hafi A annaðhvort orðið slappur eða dauðadrukkinn og þá hafi stefnandi ásamt B stutt hann inn í herbergi og lagt hann á rúmið. Stefnandi hafi svo haldið áfram drykkju ásamt B en síðan hafi hann sofnað. B hafi svo vakið hann og sagt honum að A væri dáinn og hún hefði hringt á lögreglu. Hafi stefnandi þá kíkt inn í herbergið og séð að A væri dáinn en hann hafi ekki tekið eftir áverkum á honum. Þá sé einnig haft eftir stefnanda að engin átök hafi verið í íbúðinni, allt hafi þar farið fram í friði og spekt. Í skýrslu sem tekin hafi verið af stefnanda 12. mars 2002 segi hann hins vegar að hann hafi heyrt B og A jagast um peninga. Ljóst sé því að ósamræmi hafi verið í framburði stefnanda. Þá hafi umrædd B borið að hún hefði heyrt A detta og í framhaldi af því séð hann liggjandi á gólfi svefnherbergisins. Í úrskurði Héraðsdóms Reykjaness 13. mars 2002 komist dómurinn að þeirri niðurstöðu að sterkur grunur sé kominn fram um að stefnandi hafi framið afbrot sem varðað gæti við 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, en brot á því ákvæði geti varðað allt að 16 ára fangelsi. Því hafi verið fallist á að gæsluvarðhald yfir stefnanda væri nauðsynlegt svo að tryggja mætti að hann torveldaði ekki rannsókn málsins og hafi hann verið látinn sæta gæsluvarðhaldi, á grundvelli a-liðar 103. gr. laga nr. 19/1991, til 19. mars 2002. Héraðsdómari hafi svo fallist á að framlengja gæsluvarðhald stefnanda til 10. apríl 2002 og hafi rökin fyrir framlengingunni verið þau að um rökstuddan grun væri að ræða fyrir því, að stefnandi hafi framið alvarlegt brot sem varðað gæti allt að 16 ára fangelsi, samkvæmt. 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga. Rannsóknin væri á frumstigi og ef stefnandi yrði látinn laus gæti hann torveldað rannsókn málsins með því að hafa áhrif á vitni eða samseka og spillt sakargögnum og hafi verið vísað til a-liðar l. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Stefnandi hafi síðan verið látinn laus þann 11. apríl 2002. Áverkar hafi verið á hinum látna og hafi engum öðrum verið til að dreifa sem valdið höfðu getað hinum látna umrædda áverka nema stefnandi og B og engir húsmunir sem hinn látni hefði getað dottið á og valdið þessum áverkum. Þá hafði verið reynt að þrífa blóð í svefnherberginu. Í framburði vitna hafi komið fram að hávaði hafi verið í íbúðinni og eitt vitni hafi borið að hafa heyrt högg og dynki. Framburður stefnanda hafi verið ótrúverðugur og megi ætla af gögnum málsins að hann hafi vitað meira hvað gerðist í íbúðinni en hann hafi upplýst hjá lögreglu. Stefnanda hafi ekki verið haldið lengur í gæsluvarðhaldi en nauðsyn hafi borið til. Hafi verið þörf á að yfirheyra hann og vitni frekar og fá niðurstöður úr þeim rannsóknum sem gerðar höfðu verið. Telur stefndi að ekki séu í málinu uppfyllt skilyrði XXI. kafla laga nr. 19/1991 til greiðslu bóta og því beri að sýkna stefndu af öllum kröfum stefnanda. Krafa um bætur vegna frelsisskerðingar í 18 klukkustundir eigi ekki við rök að styðjast og sé í því sambandi vísað til 1. mgr. 105. gr. laga um meðferð opinberra mála. Varðandi kröfu um bætur vegna haldlagningar á munum, þá sé vanreifað hvaða muni sé um að ræða og verði stefnandi að tilgreina þá nákvæmlega svo að unnt sé að taka afstöðu til þessarar málsástæðu. Varakröfu sína um lækkun byggir stefndi á því að kröfur stefnanda séu ekki í neinu samræmi við dómvenju. Þá sé upphafstíma dráttarvaxtakröfu mómælt og vísað til 9. gr. laga nr. 38/2001 í því sambandi. Um málskostnað vísar stefndi til 130. gr. laga um meðferð einkamála. V Samkvæmt 175. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála má dæma bætur, ef rannsókn hefur verið hætt eða ákæra ekki gefin út vegna þess að sú háttsemi, sem sakborningur var borinn, hafi talist ósaknæm eða sönnun hafi ekki fengist um hana eða sakborningur verið dæmdur sýkn með óáfrýjuðum eða óáfrýjanlegum dómi af sömu ástæðu. Þó má fella niður bætur eða lækka þær, ef sakborningur hefur valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum, sem hann reisir kröfu sína á. Samkvæmt 176. gr. laganna má dæma bætur vegna handtöku, leitar á manni eða í húsi, halds á munum, rannsókn á heilsu manns, gæsluvarðhalds og annarra aðgerða, sem hefur frelsisskerðingu í för með sér, aðra en fangelsi, ef lögmæt skilyrði hefur brostið til slíkra aðgerða eða ef ekki hefur verið, eins og á stóð, nægilegt tilefni til slíkra aðgerða eða þær verið framkvæmdar á óþarflega hættulegan, særandi eða móðgandi hátt enda sé jafnframt uppfyllt skilyrði 175. gr. Stefnandi byggir á því að hann eigi rétt á bótum vegna ólögmætrar handtöku, frelsisskerðingar og halds á munum, gæsluvarðhalds að ósekju í 30 daga og frelsisskerðingar án formlegrar heimildar í 18 klukkustundir. Af málatilbúnaði stefnanda verður ráðið að hin meinta ólögmæta handtaka hafi verið sú sem fór fram þann 12. mars 2002. Samkvæmt 1. mgr. 97. gr. laga nr. 19/1991 er lögreglu rétt að handtaka mann ef rökstuddur grunur er á að hann hafi framið brot sem sætt getur ákæru, enda sé handtakan nauðsynleg til að koma í veg fyrir áframhaldandi brot, tryggja návist hans og öryggi eða koma í veg fyrir að hann spilli sönnunargögnum. Þegar stefnandi var handtekinn þann 12. mars 2002 lá fyrir niðurstaða rannsóknar um að leifar af blóði hafi fundist í íbúðinni og að reynt hafi verið að þvo það með vatni. Einnig var fyrirliggjandi skýrsla réttarmeinafræðings dagsett 11. mars 2002 þar sem niðurstaðan er sú að A hafi látist af völdum sljós áverka á kvið. Áverkinn hafi valdið rifu á lifur sem blætt hafi frá og hafi A blætt út innvortis. Þá kemur fram að áverkinn hafi einnig valdið mari í rót mjógirnishengisins og í kringum brisið. Ekki sé unnt að segja til um hvað hafi valdið áverkanum en ljóst sé að hann hafi ekki valdið dauða samstundis. Þá hafi sjáanlegir áverkar á höfði verið minniháttar. Þá kemur fram að réttarefnafræðilegum mælingum sé ólokið en ljóst að niðurstöður þeirra rannsókna muni ekki breyta neinu um dánarorsökina. Samkvæmt gögnum málsins liggur fyrir að stefnandi kom ásamt A og B á heimili þess fyrrnefnda um sjöleytið laugardagskvöldið 9. mars 2002. Kemur fram í frumskýrslu lögreglu að stefnanda hafi fundist A veiklulegur og hafi hann farið inn í svefnherbergi. Stuttu síðar hafi hann heyrt kokhljóð og síðan hljóð eins og A dytti í gólfið. Aðspurður hafi stefnandi verið undir áhrifum áfengis en hefði ekki drukkið mikið, ekki hafi hann vitað hvaða dagur væri né tími dags því hann hefði sofnað í sófa í stofunni og vaknað þegar lögreglumenn hafi komið inn í íbúðina. Stefnandi bar í skýrslu hjá lögreglu þann 10. mars 2002 að þau hefðu öll þrjú verið drukkin og hann sjálfur hefði sofnað ölvunarsvefni. Hann bar einnig að enginn hávaði hefði verið í íbúðinni. Við yfirheyrslu þann 12. mars 2002 hjá lögreglu bar hann að hinn látni og B hefðu eitthvað verið að jagast um peninga en engin átök hefðu átt sér stað. Samkvæmt gögnum málsins voru aðstæður á vettvangi þannig að allt benti til þess að andlát A hafi ekki borið að með eðlilegum hætti. Hinn látni lá á gólfinu í svefnherbergi og á gólfinu var bleyta og föt hans voru blaut. Þá var hinn látni með skrámur í andliti. Stefnandi og B voru á vettvangi þegar A lést og höfðu dvalið þar hjá honum frá því um kl. 19.00. Þegar litið er til þessa og þess að bráðabirgðaniðurstaða krufningar sýndi fram á að dánarmein hins látna yrði rakið til áverka á kvið auk þess sem rannsókn á vettvangi sýndi að blóð hefði verið þrifið upp í svefnherberginu þar sem hinn látni lá, verður að telja að stefnandi hafi verið undir rökstuddum grun um að hafa átt þátt í refsiverðum verknaði og bar því nauðsyn til að handtaka hann til þess að koma í veg fyrir að sakargögnum væri spillt. Voru því uppfyllt skilyrði 1. mgr. 97. gr. laga nr. 19/1991 til að handtaka stefnanda greint sinn. Með sömu rökum voru uppfyllt lagaskilyrði til að kveða á um gæsluvarðhald yfir stefnanda þann 13. mars 2002 sbr. a-liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 og var dómsúrlausn í þá átt því reist á lögmætum grunni og í samræmi við ákvæði laga um meðferð opinberra mála. Þá þykir sá tími sem gæsluvarðhaldinu var markaður síst of langur með hliðsjón af þeim rannsóknarhagsmunum sem í húfi voru. Enda þótt lagaskilyrði hafi verið til að úrskurða stefnanda í gæsluvarðhald þann 13. mars 2002 vegna rannsóknarnauðsynja verður að telja aðfinnsluverða þá fullyrðingu, sem fram kemur í kröfugerð sýslumannsins í Kópavogi 13. mars 2002 um gæsluvarðhald yfir stefnanda og síðan var ítrekuð í kröfu um framlengingu á gæsluvarðhaldi þann 19. mars 2002, um að allt bendi til þess að stefnandi hafi einn eða ásamt B lent í rifrildi við A, líklega út af peningum sem A hefði sagt þeim að hann ætti. Þetta hafi svo endað með átökum. Þá hafi A hlotið áverka á lifur þegar hann annaðhvort var kýldur í maga, sparkað hafi verið í hann eða hann laminn í maga með hlut sem ekki hafi verið með hart yfirborð. Í þeim átökum hafi hann einnig fengið skurð á vinstri augabrún framan við gagnauga. Þessar ályktanir lögreglu um háttsemi stefnanda sýnast að miklu leyti byggðar á getgátum sem ekki voru studdar haldbærum gögnum. Sýslumaðurinn í Kópavogi óskaði síðan eftir að gæsluvarðhald yrði framlengt yfir stefnanda allt til 18. apríl 2002 og féllst dómari á þá kröfu en þó eigi lengur en til 10.apríl 2002. Krafan var enn studd við ákvæði 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 og rökstudd með því að rannsókn málsins væri mjög viðamikil og á frumstigi og muni á næstu dögum beinast að tæknirannsókn á vettvangi, blóðsýni úr fatnaði send erlendis til DNA-greiningar til athugunar úr hverjum það sé, beðið sé eftir endanlegri niðurstöðu úr krufningu og réttarefnafræðilegum rannsóknum auk þess sem frekari skýrslutökur séu fyrirhugaðar af stefnanda og fleiri vitnum án þess að tiltekið væri sérstaklega hver þau væru. Flest framangreind atriði eru þess eðlis að útilokað var fyrir stefnanda að torvelda frekari rannsókn fengi hann frelsi sitt að nýju. Þannig verður ekki af gögnum ráðið annað en að tæknirannsókn á vettvangi hefði þegar farið fram og því vandséð hvernig stefnandi gæti torveldað frekari rannsókn þar. Þá verður heldur ekki séð hvernig stefnandi gat torveldað rannsókn á blóðsýnum sem senda átti erlendis til DNA-greiningar eða hvernig frelsi hans kæmi í veg fyrir að endanleg niðurstaða úr krufningu og réttarefnafræðilegum rannsóknum skilaði sér. Þá verður heldur ekki séð að gæsluvarðhald hafi verið nauðsynlegt vegna fyrirhugaðrar skýrslutöku af stefnanda og fleirum, en á þessum tíma hafði stefnandi ítrekað verið yfirheyrður um málsatvik og bar þeim B nokkuð saman um þau. Bæði neituðu þau því að til átaka hafi komið við hinn látna. Verður ekki annað séð en að lögreglu hefði átt að gefast nægur tími til að yfirheyra nauðsynleg vitni á þeim tíma sem stefnandi sat í einangrun í gæsluvarðhaldi án þess að stefnandi hefði getað haft áhrif á þann þátt rannsóknarinnar. Þá verður af gögnum málsins ráðið að rannsókn málsins hafi verið vel á veg komin þann 19. mars 2002 og vart á frumstigi eins og fullyrt var. Þegar allt framangreint er virt þykir ekki eins og á stóð hafa verið nægilegt tilefni til að kveða á um áframhaldandi gæsluvarðhald yfir stefnanda þann 19. mars 2002 og sat stefnandi því lengur í gæsluvarðhaldi en rannsóknarnauðsynjar gáfu tilefni til eða í 23 daga. Stefnandi hefur ennfremur haldið því fram að hann hafi verið sviptur frelsi án formlegrar heimildar á tímabilinu frá kl. 16.00 þann 10. apríl 2002 er gæsluvarðhald hans rann út og fram til kl. 10.00 þann 11. apríl 2002. Samkvæmt 105. gr. laga nr. 19/1991 skal dómari að jafnaði leggja úrskurð á kröfu um gæsluvarðhald í því þinghaldi þar sem krafa er sett fram um gæsluvarðhal en honum er þó heimilt að fresta uppkvaðningu úrskurðar í allt að sólarhring frá þeim tíma sem sakborningur kemur fyrir dóm. Stefnandi kom fyrir dómara þegar krafist var framlengingar gæsluvarðhalds þann 10. apríl 2002 kl. 15.00. Dómari tók sér lögmætan frest til að kveða upp úrskurð og gerði það í þinghaldi daginn eftir kl. 10.00 árdegis. Verður því ekki séð að stefnandi hafi í umrætt sinn verið sviptur frelsi á ólögmætan hátt. Krafa stefnanda um bætur vegna halds á munum er ekki studd neinum haldbærum gögnum og því vanreifuð og því ekki unnt að taka afstöðu til hennar. Að því virtu sem nú hefur verið rakið þykir fullnægt skilyrðum b-liðar 176. gr. og 175. gr. laga nr. 19/1991 með áorðnum breytingum til að dæma stefnanda bætur fyrir miska vegna gæsluvarðhalds sem hann sætti frá 19. mars 2001 til 11. apríl 2002. Stefndi byggir á því að ef bótaskylda teljist vera fyrir hendi sé sú krafa fyrnd samkvæmt 181. gr. laganna, en þar segir að bótakrafa fyrnist á sex mánuðum frá vitneskju aðila um ákvörðun um niðurfall rannsóknar eða ákæru eða uppkvaðningu dóms, eða frá því að hann var látinn laus úr fangelsi. Í málinu liggur fyrir og er óumdeilt að lögmaður stefnanda fékk bréf ríkissaksóknara dagsett 16. október 2002 þar sem tilkynnt var um niðurfellingu máls varðandi ætlaða líkamsárás stefnanda á A, þar sem það sem fram væri komið í málinu væri eigi talið nægilegt eða líklegt til sakfellis og því eigi efni til frekari aðgerða í því. Var málið því fellt niður á grundvelli 112. gr. laga nr. 19/1991. Við munnlegan málflutning hélt lögmaður stefnanda því fram að ekki hefði verið nóg að senda umrædda tilkynningu til lögmanns stefnanda heldur hefði þurft að senda stefnanda hana sjálfum. Af hálfu stefnda var þessari málsástæðu mótmælt sem of seint fram kominni. Samkvæmt l. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála verður stefnandi að setja fram málsástæður sínar og frásögn af öðrum atvikum að baki máli í stefnu. Eftir þetta getur stefnandi að meginreglu ekki komið að nýjum málsástæðum eða mótmælum nema tilefni gefist fyrst til þeirra á síðari stigum máls sbr. 5. mgr. 101. gr. laganna. Í stefnu kemur fram að stefnandi hafi fengið umrætt bréf ríkissaksóknara dagsett 16. október 2002 og byggir dráttarvaxtakrafa stefnanda á þeirri dagsetningu þar sem hann krefst dráttarvaxta frá 16. nóvember 2002, eða mánuði eftir að ríkissaksóknari tilkynnti um niðurfellingu málsins. Þá kemur einnig fram í bréfi lögmanns stefnanda til dómsmálaráðherra 4. mars 2003, þar sem skaðabótakrafa stefnanda er sett fram, að með bréfi ríkissaksóknara 16. október 2002 hafi stefnanda verið tilkynnt að rannsókn málsins væri felld niður. Fyrrgreind málsástæða stefnanda um að honum hafi ekki verið tilkynnt um niðurfellingu málsins stangast því algerlega á við framangreindar fullyrðingar í stefnu og kröfubréfi og engar skýringar hafa komið fram á þessum breyttu málsástæðum hans. Er málsástæða þessi því of seint fram komin og gegn andmælum stefnda verður ekki á henni byggt í málinu. Að því virtu sem að framan er rakið verður við það miðað að tilkynning um niðurfellingu málsins hafi borist stefnanda 16. október 2002, en stefnandi hefur ekki í málatilbúnaði sínum fyrr en eins og áður greinir við munnlegan málflutning, haldið öðru fram. Eins og greint hefur verið fyrnist slík bótakrafa sem hér er höfð uppi á sex mánuðum frá vitneskju aðila um ákvörðun um niðurfellingu rannsóknar. Mál þetta var höfðað með áritun stefnda um viðtöku stefnu þann 22. apríl 2003 og þá þegar var liðinn sá sex mánaða frestur sem stefnandi hafði til að gera bótakröfu samkvæmt 181. gr. laga nr. 19/1991, en málssókn telst byrjuð áður en fyrningarfrestur er liðinn, ef stefna er birt innan nefnds tíma sbr. 11. gr. laga nr. 14/1905. Bótakrafa stefnanda er því fyrnd og verður stefnandi því þegar af þeirri ástæðu sýknaður af öllum kröfum stefnanda. Eru því ekki efni til að fjalla um fjárhæð miskabóta. Eftir atvikum þykir rétt að fella niður málskostnað. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, sem er málflutningsþóknun lögmanns hans, Kristjáns Stefánssonar hrl., sem þykir hæfilega ákvörðuð 560.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði. Af hálfu stefnanda flutti málið Kristján Stefánsson hrl. en af hálfu stefnda flutti málið Sigrún Guðmundsdóttir hrl. Greta Baldursdóttir héraðsdómari kveður upp dóminn. D Ó M S O R Ð Stefndi íslenska ríkið skal vera sýkn af kröfum stefnanda, Hjartar Þórarins Sigurðssonar. Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, sem er málflutningsþóknun lögmanns hans, Kristjáns Stefánssonar hrl., sem þykir hæfilega ákvörðuð 560.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
|
Mál nr. 339/2011
|
Kærumál Gæsluvarðhald. C. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
|
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi gert að sæta gæsluvarðhaldi, á grundvelli c. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Páll Hreinsson og Viðar Már Matthíasson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 28. maí 2011, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 30. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 25. maí 2011, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 22. júní 2011 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
|
Mál nr. 539/2007
|
Kynferðisbrot Börn Upptaka Réttindasvipting Miskabætur
|
R var ákærður fyrir brot gegn 3. og 4. mgr. 202. gr. og 209. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með nánar tilgreindri háttsemi gegn fjórum stúlkum og fyrir vörslur á barnaklámi. Var R sakfelldur fyrir verulegan hluta þeirrar háttsemi sem honum var gefin að sök en sýknaður af vörslum á barnaklámi. Við ákvörðun refsingar R var litið til þess að hann nýtti sér yfirburði aldurs og reynslu gagnvart fjórum ungum stúlkum sem hann vissi að stóðu höllum fæti. Voru brot hans ítrekuð og alvarleg og brotavilji hans einbeittur. Þá var litið til þess að ákærði var starfandi lögmaður á þeim tíma sem brotin voru framin og voru því einkar ljósir þeir mikilsverðu hagsmunir er brot hans beindust að. Þótti refsing R hæfilega ákveðin fangelsi í þrjú ár. Þá þótti R með háttsemi sinni hafa bakað sér skyldu til greiðslu miskabóta til stúlknanna sem þóttu hæfilega ákveðnar á bilinu 300.000 til 1.000.000 krónur. R var jafnframt sviptur réttindum til að vera héraðsdómslögmaður.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen, Ingibjörg Benediktsdóttir og Markús Sigurbjörnsson. Ríkissaksóknari skaut máli þessu til Hæstaréttar 1. október 2007 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun, en jafnframt af hálfu ákæruvaldsins, sem krefst þess að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur um sakfellingu ákærða, sviptingu réttinda hans til að vera héraðsdómslögmaður og upptöku. Þá er krafist þyngingar refsingar og þess að ákærði verði dæmdur til að greiða A 2.000.000 krónur, B 1.500.000 krónur, C 800.000 krónur og D 500.000 krónur, í öllum tilvikum auk nánar tilgreindra vaxta og dráttarvaxta. Ákærði krefst aðallega sýknu af kröfu um refsingu og upptöku en til vara að refsing verði lækkuð. Þá krefst hann þess aðallega að kröfu um sviptingu atvinnuréttinda verði vísað frá dómi en til vara að hann verði sýknaður af þeirri kröfu. Hann krefst þess einnig að bótakröfum A, B, C og D verði vísað frá dómi, til vara að hann verði sýknaður af kröfum þeirra en að því frágengnu að þær verði lækkaðar. Þá er þess einnig krafist aðallega „að dómur þessi ásamt héraðsdómi verði ekki birtur á Internetinu en til vara að allar persónuupplýsingar verði afmáðar, jafnt í Hæstaréttar- sem og í héraðsdómi, þ.m.t. nöfn, gælunöfn, fyrirtækjaheiti, heimilisföng, bílnúmer, símanúmer og annað sem tengir ákærða og fjölskyldu hans við málið.“ Síðasti þáttur kröfugerðar ákærða varðandi birtingu dómsúrlausna lýtur ekki að niðurstöðu um efni máls, sem birtast skal í dómsorði. Þessi krafa er því ekki tæk til meðferðar fyrir dómi og mun ekki sæta frekari umfjöllun. I. Í 1. lið ákæru er ákærða gefið að sök að hafa í tvö skipti í júlímánuði 2005 tælt stúlkuna A, sem þá var 14 ára, með þeim hætti sem þar er nánar lýst til að hafa við sig kynferðismök. Áður en grunur beindist að ákærða var tekin skýrsla af stúlkunni fyrir dómi 2. september 2005 á grundvelli a. liðar 1. mgr. 74. gr. a. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Fór skýrslutakan fram í Barnahúsi undir stjórn dómara sem kvaddi nafngreindan starfsmann Barnahúss sér til aðstoðar við skýrslutökuna, sbr. 7. mgr. 59. gr. laganna. Skipaði dómarinn hinum óþekkta ætlaða sakborningi verjanda, sem var viðstaddur skýrslutökuna. Verjandi ákærða hefur fyrir Hæstarétti gert athugasemdir við þessa framkvæmd. Af myndbandsupptöku og endurriti af skýrslu stúlkunnar verður ekki annað ráðið en skýrslutakan hafi verið með eðlilegum hætti. Verður ekki talið að það horfi til réttarspjalla þótt stúlkan hafi farið í viðtalsmeðferð hjá öðrum sérfróðum starfsmanni Barnahúss, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 196/2002, sem birtur er á bls. 3009 í dómasafni 2002. Full ástæða var til þess í þágu rannsóknar málsins að taka skýrslu af stúlkunni án tafar. Ákærði átti þess kost að beina kröfu til héraðsdóms um að stúlkan yrði leidd til vitnis á ný ef hann taldi þess þörf, sbr. 2. mgr. 48. gr. laga nr. 19/1991. Það gerði hann ekki og braut málsmeðferðin því ekki að þessu leyti gegn rétti hans til réttlátrar málsmeðferðar samkvæmt d. lið 3. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Í héraðsdómi gætir ónákvæmni í umfjöllun um rannsókn varðandi fastanúmer farsíma sem fundust í vörslum ákærða. Þá er framburður stúlkunnar fyrir dómi um það hversu mikið ákærði hafi greitt henni fyrir kynferðismökin í fyrra skiptið ekki skýr. Hún sagðist fyrst hafa fengið 15.000 krónur, leiðrétti sig strax og taldi það hafa verið 10.000 krónur en játaði síðan í beinu framhaldi spurningu um að hún hafi fengið 20.000 krónur í hvort skipti. Hvorugt þessara atriða breytir neinu um niðurstöðu héraðsdóms um sakfellingu ákærða samkvæmt þessum lið sem staðfest verður með vísan til forsendna hans með framangreindum athugasemdum. Þegar litið er heildstætt á háttsemi ákærða gagnvart stúlkunni verður fallist á þá niðurstöðu héraðsdóms að í henni hafi falist tæling og brot hans verði því réttilega heimfært undir 3. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. II. Í 3. lið ákæru er ákærða gefið að sök að hafa í um 15 skipti frá hausti 2005 til vors 2006 tælt stúlkuna B, sem þá var 15 ára, með þeim hætti sem þar er lýst til að hafa við sig kynferðismök. Við upphaf rannsóknar var tekin skýrsla af stúlkunni fyrir dómi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 74. gr. a. laga nr. 19/1991 áður en grunur beindist að ákærða. Var lögmanni falið að gæta hagsmuna óþekkts sakbornings við skýrslutökuna. Ákærði krafðist þess ekki að stúlkan yrði aftur leidd til vitnis og verður því með vísan til umfjöllunar um 1. lið ákæru ekki talið að með þessu hafi verið brotið gegn rétti hans. Í framburði C fyrir dómi, sbr. 4. lið ákæru, lýsti hún upphafi samskipta sinna við ákærða þannig að hún, sem verið hafi vinkona B, hafi haft vitneskju um að B hafi fengið greiðslu frá ákærða fyrir kynlífsathafnir. Hafi C þurft fé til kaupa á fíkniefnum og því fengið símanúmer ákærða hjá B. Styður þessi framburður C niðurstöðu héraðsdóms um sakfellingu ákærða samkvæmt þessum lið ákæru. Sá ágalli er á umfjöllun héraðsdóms um framburð vitna að ekki er alltaf gerður glöggur munur á því hvað fram kom við skýrslutöku hjá lögreglu og hvað fyrir dómi. Á þetta einkum við um umfjöllun héraðsdóms um skýrslur E. E staðfesti lögregluskýrslu sína fyrir dómi og hefur þessi galli því ekki áhrif á niðurstöðu héraðsdóms. Í framburði F fyrir héraðsdómi kvaðst hún aðspurð ekki muna hvort þær B hafi sagt til aldurs er þær hittu ákærða fyrst, en bætti því svo við að hún haldi að B hafi sagst „vera átján eða sautján.“ Ekki verður séð af skýrslu B fyrir dómi að þetta hafi borið á góma. Hún var 15 ára þegar þessir atburðir gerðust. Af svokölluðum MSN-samskiptum ákærða við D, sbr. 5. og 6. lið ákæru, verður glögglega ráðið að ákærða var kunnugt um dvöl B á Stuðlum, sem er meðferðarstöð fyrir unglinga, rekin á grundvelli barnaverndarlaga. Gat honum því ekki hafa dulist ungur aldur B. Ákærði er eins og að framan segir sakaður um að hafa tælt B til að hafa við sig kynferðismök í um 15 skipti. Framburður hennar um þetta atriði er ekki með öllu glöggur. Hún sagðist sennilega hafa hitt hann „svona 15 sinnum, 15 eitthvað þannig.“ Síðan sagðist hún hafa hitt hann þrisvar, fjórum eða fimm sinnum í mánuði en kvaðst þó ekki muna það. F kvað í skýrslu hjá lögreglu ákærða og B hafa hist margoft. Verður ákærði með vísan til forsendna héraðsdóms en að teknu tilliti til framangreindra athugasemda sakfelldur fyrir að hafa í nokkur skipti átt kynferðismök við stúlkuna með þeim hætti er í ákæru greinir. Þegar litið er heildstætt á háttsemi ákærða gegn stúlkunni verður fallist á með héraðsdómi að í henni hafi falist tæling og brot hans verði því réttilega heimfært undir 3. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga. III. Niðurstaða héraðsdóms varðandi 4. lið ákæru verður staðfest með vísan til forsendna hans. Í 5. og 6. lið ákæru er ákærði sakaður um kynferðisbrot í janúar og febrúar 2006 gegn D, þá 15 ára gamalli. Skýrsla var tekin af stúlkunni fyrir dómi 19. júlí 2006 við upphaf rannsóknar samkvæmt a. lið 1. mgr. 74. gr. a. laga nr. 19/1991. Var lögmaður fenginn til að gæta hagsmuna óþekkts sakbornings. Ákærði krafðist þess ekki við meðferð málsins fyrir héraðsdómi að stúlkan yrði aftur kölluð fyrir dóm og var réttur hans til að leggja spurningar fyrir vitni því ekki brotinn, sbr. það sem segir í umfjöllun um 1. og 3. lið ákæru hér að framan. Í MSN-samskiptum ákærða og stúlkunnar kemur ítrekað fram að honum var kunnugt um vistun hennar á Stuðlum. Gat honum því ekki dulist ungur aldur hennar. Með þessum athugasemdum en að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms verður niðurstaða hans staðfest um sakfellingu samkvæmt þessum ákæruliðum og heimfærslu til refsiákvæða. IV. Ákærða er í 7. lið ákæru gefið að sök kynferðisbrot með því að hafa 12. september 2005 haft í vörslum sínum fimm myndbandspólur, sem sýni börn á kynferðislegan og klámfenginn hátt. Umræddar spólur eru með kínverskri áletrun og bera ekki með sér hvert efni þeirra er. Ákærði reisir varnir sínar á því að honum hafi ekki verið kunnugt um að spólurnar geymdu barnaklám, enda hafi hann ekkert getað séð á þeim er hann hafi reynt að horfa á þær eftir kaup 1991. Þáverandi sambúðarkona ákærða, sem kveðst hafa fest kaup á þessum spólum ásamt fleirum með hliðstæðri áletrun, staðfesti þetta fyrir dómi. Við meðferð málsins hefur verið sannreynt að efni á þessum spólum verður ekki greint í öllum gerðum myndbandstækja. Þykir varhugavert að fullyrða að ákærða hafi verið ljóst efnið á spólum þessum. Skortir því skilyrði til að refsa honum fyrir vörslur þeirra, sbr. 18. gr. almennra hegningarlaga. Verður hann því sýknaður af þessum ákærulið. Í 8. og 9. lið ákæru er ákærði sakaður um kynferðisbrot með því að hafa 12. september 2005 haft í vörslum sínum barnaklámefni, nánar tilgreint ljósmyndir á hörðum diskum á tveim tölvum á heimili og vinnustað sínum, sem sýni börn á kynferðislegan og klámfenginn hátt. Myndir þessar fundust á tímabundnum netskrám í tölvunum. Í skýrslu lögreglunnar um skoðun tölvugagna kemur fram að endurheimt hafi verið skjöl sem eytt hafði verið og tengdust vefsíðum með tölvupóstþjónustu. Af skýrslunni verður hins vegar ekki ráðið að endurheimta hafi þurft þær ljósmyndir sem ákært er fyrir í þessum tveimur liðum. Loftur G. Kristjánsson rannsóknarlögreglumaður, er skýrsluna ritaði, kom fyrir héraðsdóm. Framburður hans um það hvort myndunum hafði verið eytt og þurft hafi að endurheimta þær er ekki glöggur, en helst er að skilja að svo hafi verið þar sem myndir á tímabundnum netskrám eyðist sjálfkrafa að ákveðnum tíma liðnum eða þegar þrengist um geymslurými í tölvu. Í niðurstöðu héraðsdóms er við það miðað að myndirnar hafi að stofni til verið á tímabundnum netskrám sem endurheimtar hafi verið. Ákærði reisir varnir sínar fyrir Hæstarétti á því að myndunum hafi verið eytt en lögreglu tekist að endurheimta þær með sérstökum aðferðum. Var því ekki andmælt í málatilbúnaði ákæruvaldsins. Verður að túlka óskýrleika í þessu efni ákærða í hag og miða við það að myndunum hafi verið eytt fyrir 12. september 2005 og þær því ekki aðgengilegar ákærða þann dag. Með því að beita hafi þurft sérstökum aðferðum við endurheimtu myndanna verður ekki fullyrt að þær hafi verið í vörslum ákærða umræddan dag og verður því eins og ákæru er háttað að sýkna hann af sakargiftum samkvæmt þessum tveimur liðum. V. Ákærði nýtti sér yfirburði aldurs og reynslu gagnvart fjórum ungum stúlkum sem honum var ljóst að stóðu höllum fæti og áttu við erfiðleika að stríða. Brot hans eru alvarleg og brotavilji hans einbeittur. Hélt hann brotum áfram eftir að honum var kunnugt um að grunur beindist að honum vegna þess athæfis er um ræðir í 1. lið ákæru. Að þessu gættu verður ákvörðun héraðsdóms um refsingu ákærða staðfest með vísan til forsendna hans. Þá verður ákvæði héraðsdóms um að svipta ákærða lögmannsréttindum staðfest með vísan til forsendna hans. Þar sem ákærði er samkvæmt framansögðu sýknaður af sakargiftum í 7., 8. og 9. lið ákæru verður að hafna kröfu ákæruvaldsins um upptöku á fimm myndbandsspólum og tveimur tölvum, en til þess er að líta að krafa um upptöku á tölvunum hefur ekki sérstaklega verið studd þeim rökum að ákærði hafi nýtt þær til samskipta í tengslum við brot sín. Héraðsdómur verður staðfestur með vísan til forsendna hans að því er varðar bætur til A, C og D, svo og um vexti af þeim. Bætur handa B eru hæfilega ákveðnar 1.000.000 krónur, en um vexti af þeim fer samkvæmt því sem nánar segir í dómsorði. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað verður staðfest. Ákærði verður dæmdur til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins samkvæmt yfirliti ríkissaksóknara um sakarkostnað og ákvörðun Hæstaréttar um málsvarnarlaun skipaðs verjanda hans og þóknun réttargæslumanna brotaþola fyrir Hæstarétti, sem ákveðin verða með virðisaukaskatti, eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Ákvæði héraðsdóms um refsingu ákærða, Róberts Árna Hreiðarssonar, sviptingu réttinda hans til að vera héraðsdómslögmaður og sakarkostnað skulu vera óröskuð. Ákærði er sýkn af kröfum ákæruvaldsins um upptöku. Héraðsdómur skal vera óraskaður um greiðsluskyldu ákærða gagnvart A, C og D. Ákærði greiði B 1.000.000 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. júní 2006 til 14. nóvember sama ár, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, samtals 1.527.450 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Einars Gauts Steingrímssonar hæstaréttarlögmanns, 933.750 krónur, og þóknun skipaðra réttargæslumanna brotaþola, Steinunnar Guðbjartsdóttur hæstaréttarlögmanns, 186.750 krónur, Jóhannesar Ásgeirssonar hæstaréttarlögmanns, 124.500 krónur, og Ásu Ólafsdóttur hæstaréttarlögmanns, 124.500 krónur. Mál þetta, sem dómtekið var 6. september sl., er höfðað með ákæru útgefinni af ríkissaksóknara 7. febrúar 2007 á hendur Róberti Árna Hreiðarssyni, kennitala [...], Traðarlandi 12, Reykjavík, fyrir eftirtalin brot: Kynferðisbrot og brot gegn barnaverndarlögum með því að hafa: 1. Í tvö skipti í lok júlímánaðar 2005, tælt stúlkuna A, sem þá var 14 ára, með peningagreiðslum og blekkingum og með því að nýta sér yfirburði sína gagnvart stúlkunni vegna aldurs- og þroskamunar, til að hafa við sig kynferðismök, í bæði skiptin í bifreið sem lagt var við frystihús í [...]. Í fyrra skiptið, er ákærði hitti stúlkuna, setti hann fingur sinn í leggöng hennar og hafði við hana samræði en í síðara skiptið fróaði hann sér yfir henni, lét hana fróa sér, lét hana hafa við sig munnmök, hafði við hana samræði og lét hana fróa sjálfri sér með gervilim. Ákærði komst upphaflega í samband við stúlkuna með blekkingum með því að segjast, í samskiptum við hana á veraldarvefnum, vera Rikki 17 ára. Greiddi hann stúlkunni samtals a.m.k. 32.000 krónur fyrir kynferðismökin og gaf henni áfengi. Þetta er talið varða við 3. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 10. gr. laga nr. 40/1992 og laga nr. 4. gr. 40/2003, en til vara við 4. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 1. gr. laga nr. 14/2002. 2. Í lok júlímánaðar 2005, sýnt framangreindri A lostugt og ósiðlegt athæfi, með því að senda stúlkunni í tölvupósti 4 ljósmyndir af nöktum karlmanni, með reistan getnaðarlim, að fróa sér. Þetta er talið varða við 209. gr. almennra hegningarlaga, en til vara 3. mgr. 99. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. 3. Í um 15 skipti frá hausti 2005 til vors 2006, tælt stúlkuna B, sem þá var 15 ára, með peningagreiðslum og blekkingum og með því að nýta sér yfirburði sína gagnvart stúlkunni vegna aldurs- og þroskamunar, til að hafa við sig kynferðismök í bifreið sem lagt var á ýmsum stöðum í Reykjavík, m.a. fyrir utan umferðarmiðstöðina í Vatnsmýri. Í fyrstu 5 til 6 skiptin er ákærði hitti stúlkuna lét hann hana hafa við sig munnmök, en í síðari skiptin hafði hann ennfremur við hana samræði. Þá káfaði ákærði á brjóstum hennar og kynfærum, setti fingur sinn í leggöng hennar og hafði hana munnmök. Ákærði komst upphaflega í samband við stúlkuna með blekkingum með því að segjast, í samskiptum við hana á veraldarvefnum, vera táningspilturinn Rikki. Í fyrsta skiptið sem ákærði hafði kynferðismök við stúlkuna fólst endurgjaldið í því að hann ók henni og vinkonu hennar milli húsa í Reykjavík og afhenti vinkonunni 2.500 til 3.500 krónur sem þær nýttu í sameiningu en eftir það greiddi hann stúlkunni 10 til 20.000 krónur í hvert sinn er hann hafði við hana kynferðismök. Þetta er talið varða við 3. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga, en til vara við 4. mgr. sömu lagagreinar, með síðari breytingum. 4. Í lok janúarmánaðar 2006 látið stúlkuna C, þá 15 ára, hafa við sig munnmök í bifreið sem lagt var í Elliðaárdal í Reykjavík, gegn peningagreiðslu. Greiddi ákærði stúlkunni kr. 14.000 fyrir kynferðismökin og gaf henni áfengi. Þetta er talið varða við 4. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga með síðari breytingum. 5. Í janúar og febrúar 2006, í samskiptum við stúlkuna D, þá 15 ára, á veraldarvefnum, ítrekað reynt að tæla stúlkuna til kynferðismaka, með því að bjóða henni peningagreiðslur og nýta sér yfirburði sína gagnvart henni vegna aldurs- og þroskamunar. Þetta er talið varða við 3. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga, en til vara við 4. mgr. sömu lagagreinar, með síðari breytingum, í báðum tilvikum ennfremur við 20. gr. laganna. 6. Í tvö skipti í febrúar 2006, sýnt framangreindri D lostugt og ósiðlegt athæfi, með því að fá stúlkuna gegn peningagreiðslu til að sýna honum nakin brjóst sín og kynfæri og til að fróa sjálfri sér í gegnum vefmyndavél í samskiptum þeirra á veraldarvefnum. Þetta er talið varða við 209. gr. almennra hegningarlaga, en til vara 3. mgr. 99. gr. barnaverndarlaga. Kynferðisbrot með því að hafa, mánudaginn 12. september 2005, haft í vörslum sínum barnaklámefni er lögregla lagði hald á sem hér greinir: 7. Fimm myndbandsspólur, sem sýna börn á kynferðislegan og klámfenginn hátt, en spólurnar fundust á heimili ákærða. 8. 104 ljósmyndir hörðum diski tölvu, sem sýna börn á kynferðislegan og klámfenginn hátt, en myndirnar fundust við skoðun lögreglu á tölvunni sem lagt var hald á heimili ákærða. 9. 121 ljósmynd á hörðum diski tölvu, sem sýna börn á kynferðislegan og klámfenginn hátt, en myndirnar fundust við skoðun lögreglu á tölvunni sem lagt var hald á vinnustað ákærða að Hafnarstræti 20, Reykjavík. Brot ákærða samkvæmt ákæruliðum 7-9 eru talin varða við 4. mgr. 210. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 7. gr. laga nr. 39/2000 og 2. gr. laga nr. 14/2002. Dómkröfur: a) Að ákærði verði dæmdur til refsingar. b) Að ákærði verði með vísan til 2. mgr. 68. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 6. gr. laga nr. 31/1961, sviptur réttindum til að vera héraðsdómslögmaður. c) Að tvær tölvur, merktar í haldlagningarskrám lögreglu í máli nr. 035-2005-7893 sem munir G-15 og H-01 og fimm myndbandspólur, merktum í haldlagningarskrám lögreglu í sama máli sem munir G-19.07, 19.08, 19.15, 19.21 og 19.22, verði með vísan til 1. tl. 1. mgr. 69. gr. almennra hegningarlaga gerðar upptækar. d) Að ákærði verði dæmdur til greiðslu skaðabóta sem hér segir: Af hálfu A, kt. [...], er krafist miskabóta að fjárhæð kr. 2.000.000 auk vaxta samkvæmt 8. gr., sbr. 4. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, frá 1. ágúst 2005 til 12. júní 2006, en með dráttarvöxtum frá þeim degi samkvæmt 9. gr., sbr. 6. gr. sömu laga til greiðsludags. Af hálfu B, kennitala [...], er krafist miskabóta „að fjárhæð kr. 1.500.000 með dráttarvöxtum skv. 9. gr. skv. 7. gr. vaxtalag nr. 25/1987 frá þeim degi til þess dags er mánuður er liðinn frá því að bótakrafa þessi er kynnt sakborningi, en sömu laga frá þeim degi til greiðsludags“. Af hálfu C, kennitala [...], er krafist miskabóta að fjárhæð kr. 800.000 auk vaxta samkvæmt 8. gr., sbr. 4. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, frá 23. janúar 2006 til 6. febrúar 2007, en með dráttarvöxtum frá þeim degi samkvæmt 9. gr., sbr. 6. gr. sömu laga til greiðsludags. Af hálfu D, kennitala [...], er krafist miskabóta „að fjárhæð kr. 500.000 með dráttarvöxtum skv. 9. gr. skv. 7. gr. vaxtalag nr. 25/1987 frá þeim degi til þess dags er mánuður er liðinn frá því að bótakrafa þessi er kynnt sakborningi, en sömu laga frá þeim degi til greiðsludags“. Verjandi ákærða krefst þess að ákærði verði sýknaður af öllum kröfum ákæruvalds, að skaðabótakröfum verði vísað frá dómi og að sakarkostnaður, þ.m.t. málsvarnarlaun, verði felldur á ríkissjóð. 1.,2. og 7-9. tl. ákæru. Með bréfi 22. ágúst 2005 tilkynnti Fjölskyldu- og félagsþjónusta [...] lögreglunni í [...] um ætluð kynferðisbrot gagnvart A. Í bréfinu kemur fram að faðir og stjúpmóðir stúlkunnar hafi fundið í fórum hennar 32.000 krónur sem hún hafi ekki getað gert grein fyrir. Eftir nokkurn eftirgang hafi hún lýst því að hún hafi fengið peningana frá ,,barnaperra”. Hafi hún í tvígang hitt mann á aldri við foreldra hennar, haft við hann munnmök og samfarir og fengið peninga fyrir eða 20.000 krónur í hvort skipti. Fram kemur að foreldrar telji að atburðurinn hafi átt sér stað síðustu vikuna í júlí 2005. A hafi lýst aðdraganda þess að hún hafi hitt manninn með þeim hætti að hún hafi verið í sambandi við pilt að nafni Rikki á samskiptarásinni msn. Umræddur Rikki hafi fengið A til að hitta manninn. Í bréfinu kemur fram að faðir A hefði í fórum sínum símanúmer er maðurinn hafi hringt úr í tilraunum til að hitta A aftur. Loks kemur fram í bréfinu að A hafi verð lögð inn á BUGL vegna sjálfsskaðandi hegðunar og sjálfsvígshugsana. Þriðjudaginn 23. ágúst 2005 var tekin skýrsla hjá lögreglunni í [...] vegna málsins af G, föður A. Gerði G lögreglu grein fyrir því að hann og H, stjúpmóðir A, hafi orðið þess áskynja að A væri með peninga meðferðis í sumarleyfisferð fjölskyldunnar í [...] dagana 5.-12. ágúst 2005. Í þessari ferð hafi hún greint frá því hvernig hún hafi stundað kynlífsathafnir með eldri manni í tvö skipti gegn greiðslu peninga. Við lögregluyfirheyrsluna lýsti G atvikum nánar. Sama dag var tekin lögregluskýrsla af H. Bar hún með sama hætti og G um aðdraganda þess að fjármunir hafi fundist í fórum A og hvaða skýringu A hafi gefið á tilvist þeirra. Í skýrslunni er lýst þeim kynlífsathöfnum er A bar að hafi átt sér stað. Miðvikudaginn 24. ágúst 2007 var tekin lögregluskýrsla vegna málsins af I, móður A. Lýsti I því hvernig hún hafi fengið sms skeyti frá föður A er A hafi verið með föður sínum og fjölskyldu úti í [...] og að í veski A hafi fundist 32.000 krónur í peningum. Síðar hafi henni verið gerð grein fyrir því hvað fyrir stúlkuna hafi komið. Lögreglan í [...] fór þess á leit við héraðsdóm með bréfi 26. ágúst 2005 að upplýst yrði um hver væri rétthafi símanúmersins 659 9246, sem talið var tengjast ætluðum brotum gegn A, en fram kom undir rannsókn málsins að ætlaður gerandi hafi hringt í A úr umræddu númeri. Með úrskurði 30. ágúst 2005 skyldaði Héraðsdómur Reykjaness símaþjónustufyrirtæki að upplýsa lögreglu um hver væri skráður rétthafi að símanúmerinu. Samkvæmt gögnum málsins lágu ekki fyrir upplýsingar um skráðan rétthafa að númerinu þar sem númerið væri frelsisnúmer. Með bréfi 31. ágúst 2005 fór lögreglan í [...] þess á leit við héraðsdóm að úrskurðað yrði að lögreglu yrði heimilað að fá upplýst um hver væri skráður notandi tiltekinna IP talna, en við rannsókn málsins hafi komið í ljós að A hafi verið í samskiptum á samskiptarásinni msn við notaendareikninginn ,,bestur2000@hotmail.com” en samkvæmt upplýsingum Microsoft hefði umræddur notandi IP tölurnar 213.220.121.75 og 82.221.36.18. Með úrskurði 2. september 2005 heimilaði héraðsdómur að umbeðnar upplýsingar yrðu veittar lögreglu. Samkvæmt gögnum frá Orkuveitu Reykjavíkur er notandi IP tölunnar 213.220.121.75 J, Traðarlandi 12, Reykjavík. Með úrskurði 5. september 2005 heimilaði héraðsdómur, að beiðni lögreglunnar í [...], að húsleit yrði gerð á heimili og vinnustað ákærða og í bifreið með skráningarnúmerið RX-789, en rökstuddur grunur hafði vaknað um að ákærði væri sá aðili er A hefði átt í kynferðislegum samskiptum við. Fram var komið að ákærði bjó að Traðarlandi 12 í Reykjavík, var eigandi mótorhjóls, að eiginkona ákærða var skráður eigandi að Grand Cherokee jeppabifreiðar og að útlit ákærða gat komið heim og saman við lýsingu A á þeim manni sem hún hafði átt í kynferðislegum samskiptum við. Mánudaginn 12. september 2005 framkvæmdi lögreglan húsleit á heimili ákærða að Traðarlandi 12 í Reykjavík. Þá var sama dag gerð húsleit á vinnustað ákærða að Hafnarstræti 20 í Reykjavík. Um húsleit voru ritaðar haldlagningarskýrslur sem eru á meðal gagna málsins. Samkvæmt skýrslu um haldlagningu að Traðarlandi 12 fundust m.a. við húsleitina tveir leðurjakkar og leðurbuxur, merkt G-01 til G-03. Þá fundust tveir farsímar af gerðinni Nokia 6020 og Nokia 6310i með IMEI númerunum 350771104359090 og 490523201387700. Merkt G-06 er minnisbók og minnisblað með mörgum skráðum netföngum, nöfnum og númerum. Merkt G-08 er frelsisinneignarkort og G-10 vindlingabox með tveim símakortum. Merkt G-11 er spjald með skráð símanúmerið 616 8676. Lagt var hald á fartölvu í tösku en í vasa framan á henni fundust plastspjöld með símanúmerinu 616 9913 skráð á spjaldið. Þá var lagt hald á turntölvu merkta G-14 og aðra merkta G-15. Merkt G-18 til G-19 eru myndbönd og spólur með ætluðu klámefni. Lögregla hefur 28. október 2005 ritað skýrslu vegna sæðisprófsrannsóknar á leðurjökkum og leðurbuxum merkt G-01 til G-03. Við rannsóknina kom fram ljós blettur við buxnaklauf á buxunum sem gaf jákvæða svörun við sæðispróf. Rituð hefur verið skýrsla vegna skoðunar á gsm síma merktur G-04. Fram kemur tiltekið IMEI númer símans og að í honum hafi verið símakort með símanúmerið 692 6688. Þá hefur verið rituð skýrsla vegna skoðunar á síma merktur G05. Fram kemur að gögn úr símanum hafi verið afrituð á disk. Afrit þeirra gagna eru í rannsóknargögnum málsins. Einnig hefur verið rituð skýrsla vegna haldlagningar á turntölvu á vinnustað ákærða að Hafnarstræti 20 í Reykjavík. Er tölvan merkt H-01. Þá hefur verið rituð lögregluskýrsla vegna skoðunar á minnisbók sem var haldlögð á heimili ákærða undir númerinu G-06. Fram kemur að á bakhlið forsíðublaðs sé m.a. ritað ,,bestur2000@hotmail.com”. Í bókinni séu 44 blöð. Á 32 fyrstu síðunum séu rituð 335 kvenmannsnöfn með ýmist eða bæði símanúmer og netpóstföng. Athygli veki að við umrædd kvennöfn sé víða að sjá skráðar tölur sem ætla megi að vísi á aldur stúlknanna. Á blaði nr. 32 sé ritað númerið ,, [...] A” og að því er virðist ,,la/16 [...].” Símanúmerið sé það sama og A. Á bakhlið bókarinnar sé skráð Rikki og símanúmerið 663 7018 og innan sviga Blái, Árni og númerið 616 9913 og innan sviga svarti og loks Robbi og númerið 659 9246 og innan sviga grái. Lögreglan í [...] hefur ritað skýrslu vegna skoðunar á myndböndum sem haldlögð voru á heimili ákærða og merkt G-18 og G-19. Í skýrslunni kemur fram að myndbönd merkt G-19.07, G-19.08, G-19.15, G-19.21 og G-19.22 séu með ætluðu barnaklámi. Samkvæmt gögnum málsins afhentu G og I, foreldrar A, lögreglu sitt hvora tölvuna, sem A hafði aðgang að á heimilum foreldra sinna. Var tölva af heimili G merkt sem A-01 og tölva af heimili I sem B-01. Þá var gsm sími A haldlagður og merktur F-01 en í haldlagningarskýrslu er tilgreint IMEI númer símans og kortanúmer, en símanúmer er [...]. Fram kemur í skýrslu að við skoðun í símaskrá hafi verið skráð nafnið Rikki og númerið +354616 9913 og nafnið Robbi og númerið 659 9246. Þá eru tilgreind tvö sms skeyti sem tilgreint er að séu frá Robba. Lögreglan í [...] hefur ritað skýrslu 19. apríl 2006 vegna skoðunar á tölvugögnum. Fram kemur að um sé að ræða gögn úr haldlögðum tölvum A merkt D-01 og E-01, sem og úr haldlögðum tölvum ákærða merkt G-13, G-15 og H-01. Skoðaðar hafi verið myndir og textaskjöl. Þá hafi verið skoðuð endurheimt skjöl tengd vefsíðum með tölvupóstþjónustu. Í tölvu A merkt E-01 hafi fundist gögn sem ætla megi að snúi að samskiptum ákærða og A. Í tveim tölvum ákærða, merkt G-14 og H-01 hafi fundist barnaklám, auk gagna sem snúi að samskiptum ákærða og A. Er nánar gerð grein fyrir gögnum þessum í rannsóknargögnum málsins. Þar kemur m.a. fram að í tölvu sem haldlögð hafi verið á heimili ákærða merkt G-15 hafi fundist 104 ljósmyndir sem flokkist að mati lögreglu undir barnaklám. Séu myndirnar á slóð sem almennt séu notaðar undir tímabundnar netskrár. Útprentun mynda sé á skjali G-15-07. Þá séu í tölvunni myndir sem að öllum líkindum séu af stúlku að nafni K. Að mati lögreglu séu myndirnar barnaklám. Á tölvu sem haldlögð hafi verið á vinnustað ákærða og merkt H-01 séu m.a. 121 ljósmyndir sem flokkist að mati lögreglu sem barnaklám. Séu myndirnar á slóð almennt notaðar undir tímabundnar netskrár. Útprentun mynda sé á skjali G-15-09. Á meðal gagna málsins er fylgiskjal merkt NRB-01 og tekið fram að um sé að ræða útprentun á myndum sem hafi verið á tölvu sem haldlögð hafi verið á heimili A 26. ágúst 2005. Þá er á meðal gagna málsins fylgiskjal merkt G-15-01 til og með G-15-06 og tilgreint að um sé að ræða ljósmyndir úr tölvu haldlögð sem G-15 á heimili ákærða. Á meðal rannsóknargagna er fylgiskjal merkt G-15-09 sem er útprentun skjala sem tengist vefsíðum sem hafi verið endurheimtar úr tölvu merkt G-15, haldlögð á heimili ákærða. Um er að ræða skjöl úr samskiptarásinni msn þar sem sendandi er að mestu leyti tilgreindur með auðkenninu ,,geiriboy1@hotmail.com.” Á meðal rannsóknargagna er fylgiskjal merkt H-01-01 til og með H-01-08, en um er að ræða útprentun á ljósmyndum úr tölvu sem haldlögð var á vinnustað ákærða. Á meðal rannsóknargagna er fylgiskjal merkt. H-01-11 sem er útprentun skjala sem tengjast vefsíðum sem endurheimt voru úr tölvu sem haldlögð var á vinnustað ákærða. Um er að ræða skjöl úr samskiptarásinni msn þar sem sendandi er að mestu leyti tilgreindur með auðkenninu ,,geiriboy1@hotmail.com.” og ,,bestur2000@hotmail.com”. Þá eru fylgiskjöl merkt G-15-08, G-15-07, H-01-10 og H-01-09 sem er útprentun ljósmynda úr tölvum sem haldlagar voru á vinnustað og heimili ákærða. Rituð hefur verið lögregluskýrsla vegna rannsóknar á bifreiðinni R-798. Fram kemur m.a. að í farangursrými bifreiðarinnar hafi greinst 3 blettir sem hafi gefið mjög veika og væga litasvörun við sæðispróf. Lögregla hefur aflað gagna frá Símanum um notkun símanúmersins [...], sem var í umráðum A. Í samantekt kemur fram að á tímabilinu 26. júlí 2005 til 11. ágúst 2005 hafi verið send sms skeyti úr símanúmerinu 15 sinnum í símanúmerið 659 9246 og á tímabilinu 27. júlí 2005 til 5. ágúst 2005 samtals 19 sinnum verið send sms skeyti í símanúmerið 616 9913. Þrjár innhringingar hafi verið úr númerinu 616 9913 og tvisvar sinnum verið hringt í sama númer. Föstudaginn 2. september 2005 var tekin skýrsla fyrir dómi af A, sbr. a-liður 1. mgr. 74. gr. laga nr. 19/1991. Í þingbók er m.a. fært til bókar að Vilhjálmur Þórhallsson hæstaréttarlögmaður sé skipaður verjandi hins meinta geranda, sem sé óþekktur. Í framburði A kom fram að hún væri á BUGL um það leyti er skýrslutakan færi fram. Kvaðst hún einhverju sinni hafa verið á internetinu er ,,addaði mig strákurinn”, piltur að nafni Rikki. Nefndur Rikki hafi verið mjög góður við A. Hafi hún m.a. tjáð honum að hún ætti litla peninga. Þá hafi Rikki tjáð henni að hann vissi um mann sem væri til í að gefa A pening þannig að hún gæti haft það mjög gott. Myndi maðurinn greiða 20.000 krónur fyrir kynferðisleg samskipti. Í framhaldi ,,addaði þessi karl mig inn á” og fór að ræða við A. Síðar hafi þau ákveðið að hittast. A ætti heima í [...]. Hafi hún farið í tiltekið strætisvagnaskýli og maðurinn náð í hana þangað. Þá hafi klukkan verið um 10.00 að kvöldi til. Maðurinn hafi verið á grárri jeppabifreið og kallað sig Robbi. Einnig hafi hann notað nafnið Árni. Maðurinn hafi verið ,,dálítið gamall” og verið ,,mótorhjólagaur”, en fram hafi komið að hann ætti mótorhjól. Hann hafi verið með klút á höfðinu og rauð gleraugu. Hann hafi verið í leðurbuxum. Þá hafi maðurinn verið sköllóttur. Maðurinn hafi ekið bifreiðinni á bak við gamalt fiskverkunarhús í [...]. Hafi hann verið með svefnpoka í bifreiðinni og lagt niður aftursætin í henni. Maðurinn hafi byrjað á því að kyssa A. Síðan hafi hann stungið fingri inn í leggöng hennar og síðar lagst ofan á hana. Þá hafi A legið á bakinu. Maðurinn hafi ekki farið úr fötum, heldur einungis rennt buxum sínum niður. Maðurinn hafi notað smokk. Kvaðst A vera þess viss að manninum hafi orðið sáðlát. Eftir þetta hafi maðurinn hleypt A út úr bifreiðinni í næstu götu fyrir ofan heimili hennar. Hafi maðurinn greitt A 10.000 krónur fyrir. Hún hafi hitt manninn aftur og atvik þá verið eins og í fyrra skiptið. Það hafi verið tveim dögum fyrir svokallaða ,,Gay Pride” hátíð. Hafi maðurinn þá stungið fingri inn í leggöng A og síðan fróað sér yfir hana. Þá hafi hann stungið lim sínum í munn hennar. Hann hafi haft kynmök við A og notað smokk við það. Hafi manninum einnig orðið sáðlát í það skiptið. A hafi síðan sagt manninum að hún vildi þetta ekki lengur og hann þá hætt. Hann þá greitt henni 20.000 krónur fyrir síðara skiptið. Maðurinn hafi í síðara skiptið gefið A víbrator, sem hún hafi notað í það skiptið. Hafi Rikki beðið manninn um að kaupa víbratorinn. Hún hafi orðið hissa er hún hafi séð manninn með víbratorinn. Móðir A hafi síðar við tiltekt hent umræddum víbrator. Maðurinn hafi stuttu eftir síðara skiptið farið til Danmerkur og hann spurt hana þaðan hvort hún vildi eitthvað en hann vildi dekra við hana. Síðan hafi hún ekkert heyrt frá honum. Er A hafi verið í sambandi við manninn á samskiptarásinni msn hafi hann kallað sig Robbi og notað netfangið ,,bestur 2000”. Hafi hann sagt að hann ætti heima í Reykjavík. Eftir þessi tvö skipti hafi A aftur heyrt í Rikka á msn en henni hafi verið farið að þykja vænt um Rikka. Hafi Rikki innt A eftir því hvernig hafi gengið og hvort maðurinn hafi greitt henni pening fyrir viðvikið. Rikki hafi tjáð henni að hann ætti sjálfur heima í Ameríku en væri á Íslandi sumarið 2005. Kvaðst A telja að Rikki hafi verið í einhverri íbúð í Reykjavík. A kvaðst aldrei hafa hitt umræddan Rikka, en hann sent henni myndir af sér. Væru þær til í tölvu A. Þá kvaðst A hafa rætt í síma við Rikka, en hann hafi hringt í hana eftir að hún hafi gefið honum upp símanúmer sitt. A kvaðst hins vegar ekki hafa rætt við Robba í síma. A kvaðst hafa tjáð Rikka hve gömul hún væri. Rikki hafi tjáð henni að hann þekkti Robba en hann hafi hitt hann ,,á djamminu”. Þá hafi bróðir Rikka verið að vinna í fyrirtæki Robba. A kvað Robba hafa verið með sérkennilega rödd. Kvaðst A stundum hafa talið að Robbi og Rikki væru sami maðurinn en það hafi hún metið út frá hvernig Rikki og Robbi hafi talað. Röddin hafi þó ekki verið eins. A kvaðst ekki hafa vistað samskipti sín við Rikka á netinu. A kvað sér líða illa eftir þetta, en hún væri leið. Kvaðst hún alltaf vera að endurupplifa þessa atburði. Þá vektu samskonar bifreiðar og maðurinn hafi verið á eða mótorhjól upp minningar um atburðina. Eins væri með tiltekna lykt. Kvaðst A hafa greint foreldrum sínum frá þessu eftir að faðir hennar og stjúpmóðir hafi fundið peninga í hennar fórum í [...]. Hafi hún notað orðið ,,barnaperri” um manninn þá, en henni hafi fundist atburðirnir hafa verið með þeim hætti að það orð ætti við um háttsemi hans. Ákærði var yfirheyrður af lögreglu mánudaginn 12. september 2005 í tengslum við húsleit lögreglu á heimili hans, vinnustað og í bifreiðinni RX-789. Við yfirheyrsluna kvaðst ákærði kannast við að hafa átt samskipti við A. Aðdragandinn hafi verið spjall á veraldarvefnum þar sem með þeim hafi myndast einlæg og gagnkvæm vinátta. Málin hafi snúist í að þau hafi farið að ræða um kynlíf og hún sagt honum frá reynslu hennar af því. Fram hafi komið að reynslan væri talsverð og að stúlkan stundaði kynlíf. Úr hafi orðið að þau hafi hist og haft samfarir. Í þeirra samræðum hafi komið upp hver þeirra staða væri og að fjárhagsstaða ákærða væri góð. Einhvern tímann í framhaldi af því hafi komið fram hvort hann gæti gefið henni farsíma. Eins hafi komið fram að hana vantaði síma og langaði í stafræna myndavél. Ákærða hafi ekki þótt annað en að vinátta þeirra hafi verið orðin það náin að í lagi hafi verið að gefa henni gjafir. Hafi hann lofað að gefa henni síma og myndavél og það staðið til. Hins vegar hafi ekki orðið af því. Ákærði kvaðst ekki hafa látið hana hafa peninga. Hann hafi hins vegar sagt henni að hann væri til í að láta hana hafa peninga til að kaupa sér þessa hluti. Ekkert hafi orðið úr því. Ákærði kvaðst a.m.k. tvisvar sinnum hafa haft samfarir við stúlkuna. Hafi hún þá vísað veginn hvert hann skyldi fara. Hafi hann í þessi skipti verið á Cherokee bifreið sem sé skráð á eiginkonu ákærða. Lögregla hafi lagt hald á þá bifreið. Ákærði kvaðst ekki vera tilbúinn til að lýsa frekar samförum þeirra, en þau hafi farið fram með samþykki beggja og af fúsum og frjálsum vilja. Ákærði kvaðst ekki muna hvernig hann hafi kynnst stúlkunni á veraldarvefnum. Ákærði kvaðst vera mikið á netinu og spjalla þá við stúlkur. Kvaðst ákærði þá hafa nota í samskiptum við stúlkurnar netfangið ,,bestur@hotmail.com”. Þá kvaðst ákærði ekki muna hvort hann hafi kynnt sig fyrir stúlkunum með nafni en kvaðst telja að nafn hans kæmi fram þegar hann væri á veraldarvefnum sem Robbi eða Róbert. Ákærði kvaðst ekki hafa rætt aldur sinn við stúlkuna né hafi hún gefið upp aldur sinn. Hann hafi talið, miðað við hvernig hún hafi komið fram og tjáð sig, að hún væri 16 ára eða eldri. Hafi þau átt nokkur samskipti í gegnum sms símaskilaboð, auk þess sem einhver símtöl hafi gengið á milli þeirra. Aðspurður kvaðst ákærði eiga son sem héti Rikki. Rikki byggi í Svíþjóð. Hafi Rikki ekki verið á Íslandi nýverið. Ákærði kvað nafnið Rikki vera ritað sem nafn sonar síns á skrifblokk merkt G-06.01 í haldlagningarskýrslu lögreglu. Kvaðst ákærði ekki geta svarað því hvort nafnið væri skráð í tengslum við númerið 663 7018. Er ákærði var inntur eftir því hvort hann hafi gefið sig út fyrir að vera Rikki kvaðst ákærði ekki vilja tjá sig frekar um það. Er ákærði var inntur eftir því hvort hann hafi á samskiptarásinni msn notast við notendareikninginn ,,geiriboy@hotmail.com” kvaðst hann ekki vilja tjá sig um það. Ákærði var á ný yfirheyrður af lögreglu föstudaginn 12. maí 2006. Ákærði kvaðst þá ekki kannast við að hafa sent A ljósmyndir í tölvupósti. Þá kvaðst ákærði engar skýringar hafa á því að í tölvum haldlögðum á heimili hans og á vinnustað væru ljósmyndir af ungum mönnum með grunnheitið ,,Rikki” og aðrar merktar ,,ég” eða ,,me”. Ákærði kvað fjölmarga hafa haft aðgang að tölvum á heimili hans og vinnustað. Kvaðst ákærði ekki vilja nafngreina neina þeirra. Ákærði kvað menn að nafni Rikki hafa haft aðgang að tölvum á heimili hans og vinnustað. Kvaðst ákærði ekki vilja nafngreina mennina frekar. Ákærði kvaðst ekki kannast við símanúmerið 616 9913. Er ákærða var bent á að númerið væri skráð á fyrstu síðu haldlagðrar minnisbókar merkt G-06.01 kvaðst ákærði ekki vilja tjá sig um minnisbókina. Ákærði kvaðst ekki hafa haft samskipti við A sem Rikki. Er undir ákærða var borið að fundist hafi ætlað barnaklám á endurheimtum netsíðum á heimilistölvu ákærða og á vinnustað kvaðst ákærði aldrei hafa séð þær myndir. Þá kvaðst ákærði ekki kannast við mynd með grunnheitið ,, [...]” sem fundist hafi á heimilistölvu ákærða og lögregla teldi vera barnaklám. Er undir ákærða var borið að lögregla hafi við húsleit á heimili hans lagt hald á spólur með ætluðu barnaklámi merktar austurlenskum táknum kvaðst ákærði ekki kannast við að eiga neitt efni með barnaklámi. Hann myndi þó eftir að fyrir um fimmtán árum hafa keypt á markaði í London bunka af spólum með austurlenskum táknum sem seldar hafi verið sem fullorðinsefni. Þegar til hafi komið hafi hann ekki getað horft á spólurnar en einungis séð svartan skjá. Til hafi staðið að henda spólunum en það gleymst. Hafi ákærði gefist upp á að horfa eftir eina eða tvær spólur og hann talið vöruna vera svikna. Við aðalmeðferð málsins fyrir dómi nýtti ákærði sér rétt sinn sem ákærður einstaklingur til að tjá sig ekki fyrir dómi. G, faðir A, kvaðst hafa verið í sambúð með I og eignast A með henni. Er A hafi verið tveggja og hálfs árs hafi slitnað upp úr sambúðinni. A hafi búið á heimili móður en verið í reglulegri umgengni hjá sér og H. Alltaf hafi verið mjög gott samband þeirra á milli. Hafi G eignast þrjár dætur með H og A samið vel við systur hennar og H. Fjölskyldan hafi farið til [...] dagana 5.-12. ágúst 2005. Á mánudeginum 8. ágúst hafi snuð yngstu dótturinnar týnst og G og H leitað að því í herbergi þar sem stelpurnar hafi sofið. G hafi þá fundið sígarettupakka undir rúmi er A hafi sofið í. Það hafi orðið til þess að hann hafi leitað í tösku hennar. Hafi H dottið í hug að skoða í veski A og þar fundið 32.000 krónur. Ekki hafi þau haft hugmynd um hvaðan þeir peningar hafi komið og því sent sms skeyti til móður A. Móðir A hafi svarað því til að hún hefði ekki hugmynd um hvaðan A hefði fengið svo mikla peninga. Í framhaldi hafi G og H reynt að fá upp úr A hvaðan hún hafi fengið peningana. A hafi ekki viljað gefa neitt upp um það. Hafi hún fyrst gefið ýmsar skýringar eins og að mamma hennar og afi hafi látið hana fá peningana. Ekki hafi þau tekið það trúanlegt og gengið frekar á hana. Hafi A þá brugðist illa við. Þau hafi ekki gefið sig og H spurt hvort hún hafi fengið peningana ólöglega. A hafi spurt hvað væri ólöglegt og H sagt að dóp væri ólöglegt, vændi og þjófnaður. A hafi rokið á dyr í miklum skapofsa. Næsta kvöld hafi þau rætt hlutina aftur. Það hafi gengið erfiðlega í fyrstu en síðan hafi losnað um. Hafi A í fyrstu tjáð þeim að ekki væri um að ræða dóp eða þjófnað. Er G hafi nefnt vændi hafi A brostið í grát. A hafi sagt þeim að hún hafi hitt tiltekin mann tvisvar sinnum og fengið 20.000 krónur greitt í hvort sinn. Maðurinn hafi gefið upp sitt hvort nafnið í hvort skiptið. Þau hafi hist í bifreið mannsins og fundarstaðurinn verið í [...] í bæði skiptin. Þar hafi farið fram munnmök og samfarir. Hafi hún síðan tjáð manninum að hún vildi ekki hitta hann aftur en hann verið í símasambandi við hana eftir það. Hafi hún talið manninn á svipuðum aldri og G og H. Manninn hafi A komist í samband við í gegnum tiltekinn Rikka sem hún hafi verið í sambandi við í gegnum samskiptarásina msn. Á föstudeginum 19. ágúst 2005 hafi A verið lögð inn á BUGL. Á BUGL hafi A greinst með áfallaröskun. Á meðferðarheimilinu hafi alvarlegir atburðir átt sér stað og A m.a. gert tilraun til að stytta sér aldur með því að kveikja í á salerni á staðnum þar sem hún hafi verið inni. Hún hafi farið í langtímameðferð eftir þetta. Hafi hún komið út í júlí 2007 og búi nú hjá móður. G kvað þá atburði sem átt hafi sér stað fyrir tveim árum hafa verið hræðilega og allt eftir það skelfilega hluti fyrir A og fjölskylduna. Væri það verra en hægt væri að bjóða nokkrum upp á. G staðfesti að myndir sem fundist hafi á haldlagðri tölvu af vinnustað ákærða undir rannsóknargögnum málsins merkt IV/9.1.5 bls. H-01-07 og H-01-08 væru af A. H, stjúpmóðir A, kvaðst hafa dvalið dagana 5. til 12. ágúst 2005 í [...]. Fjölskyldan hafi öll dvalið þar, þ.á m. A. H og G hafi farið að leita að snuði yngstu dóttur þeirra í herbergi og G þá fundið sígarettupakka falinn undir rúmi A. Jafnframt því að leita að snuðinu hafi H rekist á peningaveski A og séð að í því voru stífstraujaðir peningaseðlar. Um hafi verið að ræða 32.000 krónur í seðlum. G hafi þegar sent móður A sms skeyti og spurt hana hvort A væri með peninga. Móðirin hafi svarað því til að svo væri ekki. Um kvöldið hafi þau rætt við A og spurt hana út í peningana. A hafi svarað því til að peningana hafi hún fengið frá móður sinni og afa. Þau hafi gengið frekar á A, sem hafi reiðst við það. Næsta dag hafi þau gefið A færi á að ræða málið frekar. Hafi A óttast að þau myndu taka peningana og ekkert viljað segja frá. Á þriðjudagskvöldinu hafi þau gefið henni kost á að svara neitandi hvernig peningarnir væru til komnir. G hafi talið upp ýmsa möguleika, svo sem þjófnað, fíkniefni, vændi og eitthvað fleira. Síðar um kvöldið hafi A sagt að hún hafi ekki stolið peningunum og þeir væru ekki tilkomnir vegna fíkniefnasölu. Hafi A grátið. Í framhaldi hafi hún verið reiðubúin að gera þeim grein fyrir hvað hafi átt sér stað. Hún hafi tjáð þeim að peningana hafi hún fengið fyrir að vera hjá manni tvisvar sinnum og fengið 20.000 krónur í hvort skiptið. Hafi A tjáð þeim að hún hafi á veraldarvefnum verið í sambandi við pilt að nafni Rikki. Þau hafi spjallað saman á samskiptarásinni msn og Rikki komið A í samband við umræddan mann. Hún hafi tjáð þeim að Rikki væri 17 ára, byggi í Bandaríkjunum, en væri í heimsókn hjá öðru foreldra sinna sem byggi væntanlega í [...]. A hafi tjáð þeim að hún hafi hitt manninn í bæði skiptin í [...]. Hann hafi í bæði skiptin verið á sömu bifreiðinni. A hafi haft bæði munnmök og samfarir við manninn í bifreiðinni. Eftir þau tvö skipti hafi maðurinn ítrekað reynt að hafa samband við hana símleiðis og með sms skeytum og spurt hvort þau gætu ekki verið vinir. Nokkrum dögum síðar hafi A gefið G og H upp símanúmer það sem maðurinn hafi hringt úr. Það hafi verð númerið 659 9246. Númerið hafi verið skrifað á blað og hengt innan á skáphurð á heimili þeirra. Fyrir slysni hafi verið hringt í númerið 22. ágúst 2005 og þá ekki svarað. Nokkru síðar hafi verið hringt úr leyninúmeri og viðmælandinn verið karlmaður sem hafi kynnt sig sem Árni. Hjá H kom fram að A hafi tveim árum áður breyst í fasi. Hafi hún breyst úr því að vera venjulegt barn í að vera þunglynd. Hafi hún farið að reykja og drekka og klæða sig í svokölluðum Gothic stíl. Þá hafi hún skorið sig í upphandleggi. Hafi A leitað aðstoðar vegna þunglyndisins. Hún hafi reynt að fyrirfara sér með lyfjainntöku um jólin 2004-2005. Um páskana 2005 hafi orðið breyting til hins betra í tengslum við að A hafi gengið í [...]. Hafi H og G fundist sem A væri búin að finna sig aftur. Um miðjan júlí 2005 hafi A farið í [...]ferð til [...]og verið þar í 5 til 6 daga. Eftir að hún hafi komið úr ferðinni hafi aftur farið að bera á neikvæðri breytingu hjá stúlkunni. H kvað síðastliðin tvö ár hafa verið mjög erfið. Hafi A átt mjög bágt. Væri fyrst nú sem hún væri að komast aftur út í lífið. Mætti í raun segja að hún hafi misst tvö ár úr lífi sínu. I, móðir A, kvaðst hafa fengið sms skeyti frá föður A er A hafi verið með föður sínum og fjölskyldu úti í [...]. Fram hafi komið að í veski A hafi fundist 32.000 krónur í peningum. Hafi I sagt að hún vissi ekkert um tilvist þeirra peninga. Um tveim til þrem dögum síðar hafi hún rætt símleiðis við G og hann þá tjáð henni að A hafi greint frá málinu en hann viljað að hún sjálf segði móður sinni frá því. Eftir að A, G og fjölskylda hans hafi komið aftur í bæinn hafi þau sest niður saman. Þá hafi I fengið að vita hvað hafi komið fyrir. I kvað A hafa átt við andlega erfiðleika að stríða í a.m.k. eitt ár. Vegna þess hafi hún m.a. farið í viðtal hjá BUGL og í framhaldi í sálfræðiviðtöl á vegum fræðsluskrifstofunnar í [...]. Hafi hún reynt sjálfsvíg um jólin 2004-2005, en hún hafi á þeim tíma verið í óæskilegum félagsskap og þá komin í svonefnda Gothic tísku. A hafi sveiflast í hegðun en eftir að hún hafi byrjað að taka þátt í starfi [...] eftir áramótin 2004-2005 hafi létt yfir henni og hún blómstrað. Eftir að [...] lauk hafi hún farið að einangra sig og draga sig inn í skel. Um miðjan júlí 2005 hafi hún farið til [...] í vikudvöl við [...]nám. Hafi hún verið í þokkalegu ástandi fyrst eftir að hún kom að utan en það síðan breyst og hún aftur orðið inn í sig. I kvað A annað veifið hafa skorið sig í hendur. Hafi hún alltaf falið það. Eftir ferðina til [...] hafi A ekki lengur falið þetta og skurðirnir verið sýnilegir. Þá finnist I sem skurðirnir hafi orðið dýpri. Föstudaginn 19. ágúst 2005 hafi A farið í viðtal hjá BUGL og í beinu framhaldi verið lögð inn. Hafi A fallist á innlögnina og viljað fá hjálp. I kvaðst eitt sinn hafa tekið til í herbergi A áður en A hafi komið í helgarfrí frá BUGL. Við þá tiltekt hafi hún fundið svartan gervilim. Hafi I brugðið mjög við þetta og eftir að hafa sýnt föður A og sambýlismanni sínum gerviliminn hafi hún hent honum. I kvað dóttur sína búa hjá sér í dag og væri hún í [...] þar sem hún ætlaði að sækja sér menntun. Væri hún í dag bæði á þunglyndis- og kvíðastillandi lyfjum. L kvaðst hafa verið í sambúð með ákærða fyrir mörgum árum síðan. Þau hafi verið tvö á ferð í Englandi sumarið 1991. Á götumarkaði í Soho í London hafi þau keypt 20 myndbandsspólur af svokölluðu fullorðinsefni. Spólurnar hafi verið teknar með heim til Íslands. Að þeim hafi ekki verið hugað strax en þegar þau hafi ætlað að horfa á þær síðar hafi þær verið einhvern veginn truflaðar og ekkert sést. Hafi þau talið að varan hafi einfaldlega verið svikin. Spólurnar hafi verið settar niður í kjallara en til hafi staðið að henda þeim síðar. Eftir það hafi þau slitið samvistir. Hluti búslóðar L hafi verið eftir hjá ákærða í geymslu og sé þar enn. Eftir að rannsókn þessa máls hafi farið af stað hafi L frétt af því að lögregla hafi m.a. lagt hald á umræddar myndbandsspólur. Kvaðst L eiga umræddar spólur. Staðfesti hún fyrir dómi yfirlýsingu á dskj. nr. 21. Fyrir dóminn komu rannsóknarlögreglumennirnir Loftur Kristjánsson, Jóhannes Jensson og Kristján Ingi Kristjánsson og Ágúst Evald Ólafsson lögreglumaður. Lýstu þeir hver um sig aðkomu sinni að málinu og staðfestu einstaka þætti í rannsóknargögnunum. Kristján Ingi kvað lögregluna í Reykjavík hafa fengið mál B til rannsóknar í maí 2006. Takmarkaðar upplýsingar hafi legið fyrir í upphafi um hver væri hinn grunaði aðrar en að hann héti Árni. Lögregla hafi fengið í hendur tiltekið símanúmer en það hafi reynst óskráð. Við skýrslutöku fyrir dómi hafi B nefnt til sögunnar Árna, Rikka og Robba. Hún hafi sagt Rikka vera frá [...] og hafi það leitt til þess að Kristján hafi hringt í Loft Kristjánsson rannsóknarlögreglumann í [...]. Þá hafi komið í ljós að lögreglan í [...] hafi verið með til rannsóknar mál þar sem Rikki og Robbi hafi komið við sögu og að fram hafi farið húsleit á heimili og vinnustað ákærða vegna málsins. Mál C hafi síðan komið upp þegar lögreglumenn hafi ætlað að yfirheyra hana fyrir norðan sem vitni í máli B. Af þessum ástæðum hafi ákærði ekki sérstaklega verið hafður undir grun er skýrslutaka af B hafi farið fram, en ef svo hefði verið hefði ákærði verið yfirheyrður áður um sakarefnið. Vigdís Erlendsdóttir sálfræðingur í Barnahúsi staðfesti greinargerð sína á dskj. nr. 13 og lýsti nánar einstökum atriðum varðandi viðtalsmeðferð Vigdísar á A. Fram kom að Barnaverndarstofa [...] hafi 22. ágúst 2005 óskað eftir þjónustu Barnahúss vegna A þar sem grunur léki á um að stúlkan hefði orðið fyrir kynferðisbroti. Hefði stúlkan frá 9. september 2005 sótt 18 viðtöl til Vigdísar. Í samantekt og áliti kemur fram að viðtöl hafi leitt í ljós að hún hafi átt undir högg að sækja áður en hin ætlaða kynferðismisnotkun hafi átt sér stað vegna eineltis í skóla. Algengt sé að börn sem þannig sé ástatt fyrir standi verr að vígi en önnur börn til að verjast atburðum af því tagi sem A hafi lýst. Samkvæmt lýsingu stúlkunnar hafi líðan hennar breyst mjög til hins verra í kjölfar hinnar kynferðislegu misnotkunar. Hafi hún getið um kvíða, hræðslu, skort á einbeitingu sem og depurð og skapsveiflur. Á fyrstu mánuðum eftir atburðinn hafi stúlkan greinilega uppfyllt greiningarskilmála áfallaröskunar. Þær afleiðingar sem stelpan hafi glímt við séu til þess fallnar að auka á félagslega erfiðleika og draga úr árangri í námi og starfi. Ástand og líðan hafi batnað nokkuð á þeim tíma sem liðinn sé frá hinum ætluðu atvikum enda hafi hún notið aðstoðar geðlæknis og sálfræðings auk þess sem hún hafi um tíma verið vistuð á Barna- og unglingageðdeild. Hún hafi í maí 2007 verið vistuð á meðferðarheimilinu að [...]. Það sé mat Vigdísar að A hafi beðið alvarlegt tjón vegna atvika sem hún hafi lýst. Þess skuli jafnframt getið að algengt sé að fólk sem þolað hafi kynferðislegt ofbeldi í bernsku glími við afleiðingar þess á fullorðinsárum, s.s. í tengslum við kynlíf og fæðingar. A hafi lýst því fyrir Vigdísi hvernig hún hafi talið á sínum tíma að peningar þeir er hún hafi fengið fyrir hinar kynferðislegu athafnir myndu gleðja sig. Lilja Björk Þorsteinsdóttir félagsráðgjafi á Barna- og unglingageðdeild Landspítala háskólasjúkrahúss staðfesti greinargerð sína á dskj. nr. 17 og lýsti einstökum atriðum varðandi líðan A. Fram kom að A hafi komið í bráðaviðtal 19. ágúst 2005 vegna stöðugrar vanlíðunar og sjálfsvígshugsana. Nokkuð hafi borið á sjálfsskaða. Greint hafi verið frá því að A hafi orðið fyrir kynferðislegri misnotkun af hálfu eldri manns. Hún hafi í kjölfar bráðaviðtalsins verið lögð inn á unglingadeild. A hafi verið í meðferð á deildinni frá árinu 2004 og verið lögð inn haustið 2005 vegna þunglyndis, sjálfsskaðandi hegðunar og áfallastreitu í kjölfar kynferðislegrar misbeitingar. A hafi verið lögð inn í annað sinn 5. apríl 2006 sökum stöðugrar vanlíðunar og sjálfsvígshugsana. Mikið hafi borið á lágu sjálfsmati hjá A og ljóst að meðferð á deildinni væri ekki nægjanleg. A hafi oftast verið samvinnufús á meðan á innlögn hafi staðið og haldið sig innan ramma deildarinnar. Hún hafi þó stundið dregið sig í hlé og viljað vera í einrúmi. Það hafi verið mat fagteymis deildarinnar að A þyrfti langtímameðferð eftir útskrift vegna áberandi áhættuhegðunar og hvatvísi. Slík hegðun geti hugsanlega átt rætur að rekja til undirliggjandi kvíða og lágs sjálfsmats í kjölfar kynferðislegrar misbeitingar. Lilja kvað það eitt sinn hafa gerst á deildinni að A hafi verið í miklu ójafnvægi. Hafi hún falið sig á deildinni og í framhaldi kveikt í húsnæðinu. Guðrún Guðmundsdóttir yfirlæknir á Barna- og unglingageðdeild Landspítala háskólasjúkrahúss kvað A hafa verið lagða inn á deildina vegna þunglyndis, vanlíðunar og sjálfsskaðandi hegðunar 19. ágúst 2005. Í viðölum við stúlkuna hafi komið fram að hún hafi í tvígang átt í kynferðislegum athöfnum með eldri manni gegn greiðslu. Líðan stúlkunnar við innlögn hafi verið mjög slæm. Hafi hún skorið sig í hendur, verið óörugg og leið og leitað mikið inn í herbergi. Hún hafi útskrifast eftir þessa innlögn 5. október 2005. Hún hafi komið aftur í innlögn 4. júní 2006 eftir föst viðtöl í millitíðinni. Þá hafi það gerst að hún hafi stungið af og kveikt í húsnæði deildarinnar. Hafi hún í kjölfarið verið flutt á slysadeild og síðan verið lögð inn. Hún hafi verið útskrifuð af deildinni 16. maí 2006. Hún hafi síðan aftur verið lögð inn og farið á meðferðarheimili fyrir norðan. Á dskj. nr. 12 er greinargerð Ingjalds Arnþórssonar forstöðumanns meðferðarheimilisins að [...]. Fram kemur að A hafi verið vistuð á meðferðarheimilinu frá 29. ágúst 2006. Gerður hafi verið samningur um vistun til haustsins 2007. Við komu hafi A borið ýmis einkenni mótþróa. Hafi hún verið í töluverðri andstöðu við foreldra sína og átt erfitt með að virða mörk þeirra og reglur. Hafi hún haldið nokkuð á lofti andfélagslegum skoðunum og haft áhuga á því að mála sig svarta í kringum augun. Fljótt hafi komið í ljós að A byggi yfir skarpri greind, hefði glöggt innsæi í vanda sinn og gott geðlag. Samanlagðir hafi þeir þrír kostir átt eftir að koma henni að góðu gagni. Skipulag og rammi meðferðarinnar hafi átt vel við A og kostir hennar komið í ljós. Hún hafi verið góður námsmaður, afburða íþróttakona og hafi fljótt vegna síns glöggva innsæis orðið mikilvægur aðili í að hjálpa öðrum í meðferðinni og sjá og skilja sinn vanda. Frá áramótum 2006 til 2007 hafi framfarir A verið sérlega miklar. Hafi verið ákveðið að stytta meðferð hennar um tæpa tvo mánuði. Það sé ógjörningur annað en að heillast af framförum stúlkunnar sem hafi þurft að þola margt, en rifið sig upp af krafti og dugnaði, án allrar sjálfsmeðaumkunar eða uppgjafar. Ingjaldur staðfesti þessa greinargerð sína fyrir dóminum. Niðurstaða: Í 1. og 2. tl. er ákærða gefið að sök brot gegn stúlkunni A. Brot ákærða gagnvart A eiga samkvæmt 1. tl. ákæru að hafa lotið að því að hafa tælt stúlkuna, þá 14 ára, með peningagreiðslum og blekkingum og með því að nýta sér yfirburði sína gagnvart stúlkunni vegna aldurs- og þroskamunar til að hafa við hana kynferðismök í tvö skipti. Er miðað við að ákærði hafi komist í samband við stúlkuna með blekkingum með því að segjast á veraldarvefnum vera Rikki, 17 ára piltur. Fyrir kynferðismökin hafi ákærði greitt stúlkunni samtals 32.000 krónur. Er brotið talið varða við 3. mgr. 202. gr. laga nr. 19/1940, en til vara við 4. mgr. sömu greinar. Samkvæmt 3. mgr. 202. gr. laga nr. 19/1940, eins og ákvæðið hljóðaði fyrir gildistöku laga nr. 61/2007, um breyting á almennum hegningarlögum, skal hver sem með blekkingum, gjöfum eða á annan hátt tælir ungmenni yngra en 18 ára til samræðis eða annarra kynferðismaka, sæta fangelsi allt að 4 árum. Ákærði hefur við rannsókn og meðferð málsins hjá lögreglu viðurkennt að hafa átt í kynferðislegum samskiptum við A. Hefur hann lýst því að hann hafi kynnst henni á veraldarvefnum og að með þeim hafi myndast einlæg og gagnkvæm vinátta. Hafi það leitt til þess að þau hafi hist í tvígang og m.a. haft samfarir. Ekki kvaðst ákærði reiðubúinn til að lýsa samförunum nánar. Ákærði hefur í skýrslu sinni hjá lögreglu mótmælt því að hafa blekkt stúlkuna. Þá hefur hann einnig mótmælt því að hafa í samskiptum við hana á veraldarvefnum látið sem hann væri tiltekinn Rikki eða að hafa greitt henni fyrir hin kynferðislegu samskipti. A hefur lýst því að hún hafi á veraldarvefnum kynnst pilt að nafni Rikki, sem hafi verið 17 ára gamall. Hafi Rikki verið góður við A. Einhverju sinni hafi hún tjáð honum að hún ætti litla peninga. Hafi hann þá sagt henni frá því að hann vissi um mann sem myndi greiða fyrir kynferðisleg samskipti. Í framhaldi af því hafi sá maður haft samband við A á veraldarvefnum. Hafi hann kallað sig ýmist Robbi eða Árni og í tvígang greitt henni fyrir kynferðisleg samskipti. Hafi greiðslan numið 10.000 krónum í fyrra skiptið og 20.000 krónum í það síðara. Lögreglurannsókn sem fram fór í kjölfar frásagnar stúlkunnar af kynferðislegum samskiptum við eldri mann beindist m.a. að því að lögregla aflaði heimilda til að fá upplýsingar um tengsl við símanúmerið 659 9246. Auk þess voru samskipti tölvu A við Robba rakin. Sú upplýsingaöflun leiddi til þess að tengsl voru rakin á milli tölvu A og tölvu á heimili ákærða að Traðarlandi 12 í Reykjavík. Er það lá fyrir og lýsing A á Robba var framkvæmd húsleit á heimili ákærða að Traðarlandi 12 í Reykjavík og vinnustað hans að Hafnarstræti 20 í Reykjavík. Þá var framkvæmd leit í grárri jeppabifreið er skráð var á eiginkonu ákærða. Húsleit á heimili ákærða leiddi m.a. í ljós að á staðnum voru tveir gsm símar með IMEI númerin 350771104359090 og 490523201387700. Rannsókn lögreglu leiddi jafnframt í ljós að símarnir báðir höfðu verið í notkun með fjórum símanúmerum, en það eru númerin 616 9913, 663 7018, 692 6688 og 693 0183. Fram er komið að öll númerin eru óskráð, nema númerið 692 6688 sem er skráð á Fáfnir ehf - Fjárfestingarfélag, en ákærði er skráður fyrir félaginu. Fyrir liggur að A hafði yfir að ráða símanúmerinu [...] á þeim tíma er hún var í samskiptum við ákærða. Lögregla hefur aflað gagna frá Símanum um notkun símanúmersins [...]. Í samantekt kemur fram að á tímabilinu 26. júlí 2005 til 11. ágúst 2005 hafi verið send sms skeyti úr símanúmerinu 15 sinnum í símanúmerið 659 9246 og á tímabilinu 27. júlí 2005 til 5. ágúst 2005 samtals 19 sinnum verið send sms skeyti í símanúmerið 616 9913. Þrjár innhringingar hafi verið úr númerinu 616 9913 og tvisvar sinnum verið hringt í sama númer. Ákærði hefur borið að hann hafi notað númerið 692 6688, en hefur ekki viljað kannast við númerin 693 0183, 663 7018 eða 616 9913. Lögregla hefur undir ákæruliðum er varða brot gegn B, C og D, leitt í ljós tengingar á milli símanúmera stúlknanna og stúlknanna F, E og M við númerin 616-9913 og 663 7018. Farið hefur fram rannsókn á tölvu A og tölvum er haldlagðar voru á heimili ákærða og vinnustað. Sú rannsókn hefur leitt í ljós að A hefur verið í samskiptum við Robba undir netfanginu bestur2000@hotmail.com. Þá hefur hún einnig verið í samskiptum við Rikka sem hefur verið með netfangið geiriboy1@hotmail.com. Ákærði hefur viðurkennt við lögreglurannsókn að hafa notað netfangið bestur2000@hotmail.com í samskiptum á veraldarvefnum. Vildi hann ekki tjá sig um hvort hann kannaðist við netfangið geiriboy1@hotmail.com. Rannsókn lögreglu hefur leitt í ljós að ákærði hefur á vinnustað sínum verið með vistuð í tölvu skjöl úr samskiptarásinni msn sem bæði eru með netfangið bestur2000@hotmail.com og geiriboy1@hotmail.com. Þá hefur rannsóknin leitt í ljós að í tölvu á heimili ákærða voru skjöl úr samskiptarásinni msn sem eru með netfangið geiriboy1@hotmail.com. Við húsleit á heimili ákærða var lagt hald á minnisbók, en í hana eru skráð fjöldi nafna, símanúmera og netfanga. Þar á meðal er nafn A og símanúmer stúlkunnar. Á bakhlið minnisbókarinnar eru skráð þrjú nöfn og þrjú símanúmer. Eru það nöfnin Rikki og númerið 663 7019, Árni og númerið 616 9913 og Robbi og númerið 659 9246. Þá fundust við húsleitina plast af símakortum og á plastið rituð númerin 616 9913 og 692 6688. Þá liggur fyrir að lögregla hefur sannreynt að í símaskrá síma A voru nöfnin Rikki og við það nafn skráð símanúmerið 616 9913 og nafnið Robbi og við það nafn símanúmerið 659 9246. Í þessum ákærulið skýrir A þannig frá upphafi kynna sinna af eldri manni sem greitt hafi fyrir kynferðisleg samskipti, að hún hafi á veraldarvefnum kynnst ungum pilt að nafni Rikki sem hafi orðið góður vinur hennar. Er A hafi greint honum frá því að hana vantaði peninga hafi Rikki tjáð henni að hann vissi um eldri mann sem væri reiðubúinn að láta henni í té fjármuni gegn kynferðislegum samskiptum. Hafi Rikki sagt að faðir Rikka væri að vinna á vinnustað Robba. Með sama hætti hefur B lýst því hvernig hún hafi komist í samband við eldri mann eftir að Rikki hafi tjáð henni að hann vissi um mann sem væri tilbúinn að gera stúlkum greiða gegn kynferðislegum samskiptum. F og E hafa staðfest þessa frásögn B og F fullyrt að hún hafi orðið vitni að því er B hafi haft kynferðisleg samskipti við manninn. Auk þess hefur E lýst því að hún hafi eitt sinn verið í sjoppu í Fellahverfi í Reykjavík er B hafi hitt manninn og komið til baka með peninga. F, E og M hafa einnig lýst samskiptum sínum við Rikka á veraldarvefnum og hvernig hann hafi sagt að hann þekkti eldri mann sem væri tilbúin til að greiða tiltekna fjárhæð gegn kynferðislegum samskiptum. Af framburði stúlknanna verður ekki annað ráðið en að þær hafi aldrei hitt nefndan Rikka í eigin persónu. Nokkurt samræmi er í lýsingu A á Robba eða Árna og lýsingu B og F á manni að nafni Árni, sem eigi að hafa greitt B fyrir kynferðisleg samskipti. Hafa þær allar lýst manninum sem á miðjum aldri, frekar þybbnum og ýmist með klút á höfði eða sköllóttum og að hann hafi oftast verið á grárri jeppabifreið. Þegar framangreint atriði eru virt, til þess er litið að tveir símar fundust á heimili ákærða sem hringt hefur verið úr í síma A og hafa einnig verið notaðir fyrir símanúmer þar sem viðkomandi hefur kynnt sig sem Rikki, að í tölvum á vinnustað og heimili ákærða fundust nokkur fjöldi skjala úr samskiptarásinni msn sem bera netfang sem Rikki hefur notað, að A og M ber saman um að þeim hafi fundist þær væru í samskiptum við sama manninn þegar Robbi, Árni og Rikki eru nefndir til sögunnar og að í síma A hefur símanúmer verið vistað undir nafninu Rikki sem tengist síma sem fannst á heimili ákærða og loks þess að á heimili ákærða fundust umbúðir utan af símakortum með símanúmerum þar sem viðkomandi einstaklingur hefur hringt í ofangreindar stúlkur og kynnt sig sem Rikki, þykir dóminum komin fram lögfull sönnun þess að þegar svonefndur Rikki hafi verið í samskiptum við A á veraldarvefnum, hafi viðkomandi villt á sér heimildir og í raun og veru verið um ákærða að ræða. Fyrir liggur að foreldrar A fundu 32.000 krónur í reiðufé í vörslum stúlkunnar og voru allir seðlarnir ,,stífstraujaðir”. Hefur hún sagt að fjármunina hafi hún fengið hjá nefndum Robba. Framburður A þykir trúverðugur og sækir m.a. stoð í framburð B, F, E, D og M, sem allar hafa lýst því hvernig eldri maður hafi boðið þeim greiðslu í stað kynferðislegra samskipta. Telur dómurinn sannað að ákærði hafi greitt A 32.000 krónur fyrir þau tvö skipti er hann hafði við hana samræði sumarið 2005. Engin ástæða er til að draga í efa þann framburð A, sem samrýmist framburðum B, F og E, að Rikki hafi fengið stúlkurnar til að treysta sér og orðið góður vinur þeirra og félagi. Við mat á niðurstöðu liggur þannig fyrir að ákærði blekkti A og fékk hana til að treysta sér er hann gaf henni til kynna að hann væri ungur piltur að nafni Rikki. Þá liggur það fyrir að A stóð höllum fæti félagslega á þessum tíma. Í þessari stöðu kynnti ákærði til sögunnar vin sinn Robba, sem væri til í að greiða stúlkunni talsverða fjárhæð fyrir kynferðisleg samskipti. Er það niðurstaða dómsins að ákærði, sem vissi fullvel um bágar aðstæður stúlkunnar, hafi með þessu blekkt stúlkuna og nýtt sér yfirburði sína vegna aldurs-, þorska- og aðstöðumunar. Hann aflaði sér vitneskju um hagi hennar í skjóli samskipta, sem stúlkan taldi að væru við vin sinn Rikka og fann sér leið til þess að eiga við hana kynferðisleg samskipti. Í þessari háttsemi ákærða eru þannig fólgin fjögur atriði. Í fyrsta lagi frumkvæði af hans hálfu til að setja sig í samband við A. Í annan stað blekking af hans hálfu með því að koma fram sem Rikki. Í þriðja lagi aldurs- og þroskamunur á þeim tveim. Í fjórða lagi eru fyrir hendi bágar aðstæður stúlkunnar. Er það niðurstaða dómsins að í þessu framferði ákærða í heild sinni hafi falist tæling. Ákærða mátti vera það ljóst að miklar lýkur væru á að stúlkan léti til leiðast um síðir og væri reiðubúin að hafa við hann kynferðismök til að afla fjárins. Fellur háttsemi ákærða undir 3. mgr. 202. gr. laga nr. 19/1940. Með vísan til þessa verður ákærði sakfelldur samkvæmt ákæru og er háttsemin rétt heimfærð til refsiákvæða í ákæru að því er 1. tl. varðar. Í 2. tl. ákæru er ákærða gefið að sök að hafa sýnt A ósiðlegt athæfi með því að senda henni í tölvupósti 4 ljósmyndir af nöktum karlmanni, með reistan getnaðarlim, að fróa sér. Brot ákærða samkvæmt 2. tl. er talið varða við 209. gr. laga nr. 19/1940, en til vara við 3. mgr. 99. gr. laga nr. 80/2002. A hefur ekki tjáð sig um hvort hún hafi yfir höfuð séð umræddar 4 myndir, heldur var það rannsókn lögreglu sem leiddi í ljós framangreindar myndir í tölvu stúlkunnar, sem einnig hafa fundist í tölvu ákærða. Við hverja mynd í tölvu A og tölvu ákærða er dagsetning. Er yngri dagsetning við myndirnar í tölvu A. Af því dregur lögregla þá ályktun að myndirnar hafi verið sendar úr tölvu ákærða yfir í tölvu A. Miðað við það sem hér hefur verið rakið liggur ekki fyrir hvort A hafi séð umræddar myndir, sem er grundvöllur að sakfellingu. Verður því ekki hjá því komist að sýkna ákærða af broti samkvæmt 2. tl. ákæru. Í 7. 9. tl. ákæru er ákærða gefið að sök vörslur á svokölluðu barnaklámi. Er annars vegar um að ræða fimm myndbandsspólur, sem fundust við húsleit á heimili ákærða. Hins vegar er um að ræða myndir sem vistaðar voru á hörðum diskum á tölvum á heimili ákærða og vinnustað. Varnir ákærða varðandi myndbandsspólurnar lúta að því að hann hafi ekki vitað að spólurnar sýndu börn á kynferðislegan og klámfengin hátt, en hann hafi talið þær ónýtar þar sem hann hafi ekki séð neitt á þeim er hann hafi horft á þær fljótlega eftir kaup sumarið 1991. Þá hefur fyrrverandi sambýliskona ákærða staðfest þessa frásögn ákærða, auk þess sem skilja verður framburð hennar og yfirlýsingu á þá leið að hún sé eigandi að umræddum myndbandsspólum. Rétturinn hefur horft á myndbandsspólurnar. Er engum vafa undirorpið að þær sýna börn á kynferðislegan og klámfenginn hátt. Engin vandkvæði voru að horfa á spólurnar. Þó svo að vera kunni að ekki sé unnt að horfa á þær í einhverjum tegundum myndbandstækja eru flest myndbandstæki nothæf að þessu leyti. Spólurnar voru sannanlega í vörslum ákærða með því að þær fundust á heimili hans. Verður vörnum ákærða um að hann hafi ekki vitað af því efni sem er á spólunum hafnað. Þá liggur fyrir að við lögreglurannsókn fundust 104 ljósmyndir á hörðum disk tölvu sem lagt var hald á heimili ákærða. Miðar ákæruvald við ljósmyndirnar sýni börn á kynferðislegan og klámfengin hátt. Sömuleiðis fundust 121 ljósmynd á hörðum disk á tölvu sem lagt var hald á vinnustað ákærða sem ákæruvald miðar einnig við að sýni börn á kynferðislegan og klámfengin hátt. Að stofni til fundust þessar myndir á tímabundnum netskrám sem voru endurheimtar við rannsókn lögreglu, en myndirnar hafa farið inn í tölvurnar þegar internetsíður með þessu efni hafa verið skoðaðar. Myndir þessar voru sannanlega vistaðar á tölvunum, sem báðar voru í vörslum ákærða. Rétturinn hefur farið yfir myndirnar en þær sjást einna skýrast á tölvudiski er fylgir málinu. Er það niðurstaða réttarins að óvíst sé hvort myndir sem fundust í tölvu á heimili ákærða merktar skráarheitum logo_09(1), logo_16(1), logo_22(1) og tvær merktar tour1_11(1), sýni börn á kynferðislegan eða klámfengin hátt. Þá sé óvíst hvort myndir sem fundust í tölvu haldlagðri á vinnustað ákærða merktar skráarheitum dffgf1228(1), dffgf2157(1), dffgf2266(1), image068(1), image075(1), image133(1), image1357(1), image180(1) og image262(1), sýni börn á kynferðislegan eða klámfengin hátt. Allar aðrar myndir sýna börn á kynferðislegan og klámfengin hátt. Að þessu gættu verður ákærði sakfelldur fyrir vörslur á fimm myndbandsspólum, 99 ljósmyndum á hörðum diski í tölvu á heimili ákærða og 112 ljósmyndum á hörðum diski tölvu á vinnustað ákærða að Hafnarstræti 20 í Reykjavík. Varðar brot ákærða við 4. mgr. 210. gr. laga nr. 19/1940. 3. tl. ákæru. Með bréfi 4. maí 2006 fór Barnavernd Reykjavíkur þess á leit við lögregluna í Reykjavík að fram færi rannsókn á því hvort B hafi verið beitt kynferðislegu ofbeldi af hálfu óþekkts aðila. Í bréfinu kemur fram að B hafi verið í fíkniefnaneyslu undanfarin tvö ár og sé nýútskrifuð úr greiningarvistun á Stuðlum. Tilkynning hafi borist frá Stuðlum 11. apríl 2006 um að B hafi greint frá því í samtali við tvo starfsmenn Stuðla að maður um fimmtugt hafi ítrekað misnotað hana kynferðislega undanfarið eitt og hálft ár. Maðurinn væri ekki tengdur henni fjölskylduböndum og héti Árni. Maðurinn hafi látið B fá peninga fyrir athafnirnar. Hafi B sagt frá því að maðurinn hafi haft samband við hana í síma þegar hún hafi verið í leyfi 8. apríl 2006. Í viðtali B við starfsmann Barnaverndar Reykjavíkur hafi komið fram að B væri mjög ósátt við tilkynninguna. Hafi hún litið svo á að starfsmenn Stuðla hafi brugðist trausti hennar. Miðvikudaginn 24. maí 2006 mætti N á lögreglustöð og lagði fram kæru vegna kynferðisbrots gagnvart stúlkunni. Með bréfi lögreglunnar í Reykjavík frá 29. maí 2006 var þess farið á leit við símafyrirtæki að upplýsingar yrðu veittar um öll samtöl í og frá símanúmerinu [...], sem var símanúmer er B notaði á árunum 2005 og 2006. Í rannsóknargögnum málsins er yfirlit frá Símanum um tengingar við símanúmerið. Þá úrskurðaði Héraðsdómur Reykjavíkur 15. júní 2006 að símaþjónustufyrirtækjum væri skylt að veita lögreglu upplýsingar um tengingar við símanúmerið 616 9913, en grunur léki á um að úr því númeri hefði hringt óþekktur maður sem hefði haft í frammi kynferðislegar athafnir gagnvart B. Í gögnum málsins liggja fyrir viðamiklar upplýsingar símaþjónustufyrirtækis um samskipti við umrætt símanúmer. Lögregla hefur ritað skýrslu um umrædd gögn. Þar kemur fram að símanúmerið 616 9913 hafi verið notað í tveim símtækjum sem beri IMEI númerin 350771104359090 og 490523201387700. Þá komi fram að í þessum símtækjum hafi verið notuð fjögur númer, en um sé að ræða númerin 616 9913, 663 7018, 692 6688 og 693 0183. Öll númerin séu óskráð, nema númerið 692 6688 sem sé skráð á Fáfnir ehf - Fjárfestingarfélag, en ákærði sé skráður fyrir félaginu. Rituð hefur verið lögregluskýrsla 10. janúar 2007 um samskipti símanúmeranna [...] og 616 9913. Fyrra númerið sé símanúmer B en það síðara hafi fundist skrifað í minnisbók við húsleit á heimili ákærða. Samkvæmt símayfirlitum liggi fyrir að hringt hafi verið nokkrum sinnum úr númerinu 616 9913 í númerið [...]. Samkvæmt gögnum frá símafélögum hafi númerið 663 7018 einnig verið notað í þessum tveim símtækjum. Þá hafi verið hringt nokkrum sinnum úr umræddu númeri í símanúmer B. Þá hafi fundist talsverð samskipti á milli númeranna [...], sem hafi verið númer B og númersins 616 9913. Þá hafi gögn frá símafyrirtækjum einnig leitt í ljós samskipti símanúmeranna [...], sem sé símanúmer C, og númeranna 616 9913 og 663 7018. Þá hafi gögn frá símafyrirtækjum leitt í ljós samskipti símanúmeranna [...], sem sé símanúmer E, og númeranna 616 9913 og 663 7018. Loks hafi gögn frá símafyrirtækjum leitt í ljós samskipti símanúmeranna [...], sem sé símanúmer F, og númeranna 616 9913 og 663 7018. Fimmtudaginn 2. nóvember 2006 mætti B í myndsakbendingu á lögreglustöð. Er fært í skýrslu að B þekki ekki neinn á þeim myndum er fyrir hana hafi verið lagðar, en tekur fram að ef einstaklingur á mynd nr. 7, sem er ákærði, væri með sólgleraugu og höfuðklút þá væri hann líkur þeim manni sem væri grunaður um að hafa notað hana kynferðislega. Föstudaginn 3. nóvember 2006 mætti F í myndsakbendingu á lögreglustöð. Er fært í skýrslu að F þekki ekki neinn á þeim myndum er fyrir hana hafi verið lagðar, en tekur fram að ef einstaklingur á mynd nr. 6, sem er ákærði, væri með sólgleraugu og höfuðklút væri hann líkur þeim manni sem væri grunaður um að hafa notað B kynferðislega. Þriðjudaginn 12. desember 2006 mætti C í myndsakbendingu á lögreglustöð. Er fært í skýrslu að C þekki ekki neinn á þeim myndum er fyrir hana hafi verið lagðar. Fimmtudaginn 8. júní 2006 var tekin skýrsla af B fyrir dómi, sbr. a-liður 1. mgr. 74. gr. laga nr. 19/1991. Í framburði B kom fram að hún hafi nokkuð oft hitt mann að nafni Árni. Hafi þau hist í bifreið Árna, en hann hafi verið á gráum jeppa með dökkum rúðum. B hafi upphaflega hitt Árna í tengslum við pilt að nafni Rikki sem búi í [...]. Rikki sé 17 eða 18 ára gamall. Ekki kvaðst B vita hvar nefndur Rikki byggi eða hvert væri símanúmerið á heimili hans. Hún hafi verið í sambandi við Rikka á netinu í gegnum samskiptarásina msn. Einhverju sinni hafi B verið ,,í stroki” og hafi hún þurft að fá far á tiltekinn stað. Atburðurinn hafi verið á skólahluta ársins. Tvær vinkonur B vissu af þessu, þær C og F. Umrætt sinn hafi B verið á hæðinni fyrir neðan þar sem blóðmóðir hennar byggi að [...] í Reykjavík hjá tilteknum O. Þar hafi B rætt við Rikka og hafi Rikki útvegað B far með því að ræða við tiltekinn Árna. Á samskiptarásinni msn hafi komið fram að Árni vildi fá eitthvað í staðinn fyrir að skutla B milli húsa. F hafi einnig vitað að umræddur Árni vildi fá eitthvað í staðinn. Ekki hafi Rikki nefnt nákvæmlega hvað það ætti að vera en B vitað það, auk þess sem F hafi séð það af samskiptunum á msn. Kvaðst B hafa frétt að Rikki væri vinur bróður Árna. Árni hafi sótt B og F á [...] að kvöldi til og þá verið á lítilli bifreið sem hafi verið hvít á litinn. Þau hafi farið að Umferðamiðstöðinni í Vatnsmýrinni. F hafi farið inn í Umferðamiðstöðina og keypt sér eitthvað að drekka. Árni hafi viljað fá munnmök í staðinn fyrir farið og hafi munnmökin farið fram í bifreiðinni á bifreiðastæði rétt hjá Umferðamiðstöðinni. Kvaðst B telja að maðurinn hafi fengið sáðlát við munnmökin. B hafi verið undir áhrifum áfengis er þetta hafi átt sér stað. F hafi vitað af þessu, en hún hafi sennilega séð atvikið með því að koma að bifreiðinni, auk þess sem B hafi sagt henni frá því sem fram hafi farið. B kvaðst hafa séð F fyrir utan bifreiðina umrætt sinn. F hafi þá verið besta vinkona B. Hún hafi aftur hitt umræddan Árna sennilega þrem dögum síðar. Hafi það gerst í gegnum samskipti við Rikka, en Rikki hafi hringt í B. Í framhaldi hafi Árni hringt í B. Árni hafi hringt úr eigin síma í síma B, sem hafi verið [...]. Er B hafi hitt Árna aftur hafi hún á ný veitt honum munnmök. Árni hafi látið hana fá pening fyrir munnmökin. Kvaðst B sennilega hafa hitt ákærða um fimmtán sinnum í þessum tilgangi. Hún hafi sennilega hitt hann á bilinu þrisvar til fimm sinnum í mánuði. Fyrir utan að hafa haft munnmök við Árna hafi hún einnig haft við hann samfarir. Það hafi verið eftir að hún hafi haft munnmök við Árna fimm eða sex sinnum. Þá hafi Árni káfað á brjóstum hennar og stungið fingri inn í leggöng hennar. Hinar kynferðislegu athafnir hafi alltaf farið fram í bifreið er Árni hafi verið á. Árni hafi þá greitt henni á bilinu 10.000 til 20.000 krónur fyrir hin kynferðislegu samskipti í reiðufé og hafi B notað þann pening til að fjármagna fíkniefnakaup. Árni hafi lagt bifreiðinni víðsvegar í Reykjavík, t.a.m. rétt við [...]. Árni hafi tjáð B að hann starfaði við fasteignasölu. Hann hafi verið um fimmtugt og nokkuð þéttur. Árni hafi ávallt verið með sólgleraugu og með klút um höfuðið. B kvaðst hafa verið í stroki fyrst þegar hún hafi hitt Árna og hafi honum verið kunnugt um það. B bar að brotið hafi verið á sér kynferðislega í öðrum tilvikum en varðandi samskipti hennar við Árna. B bar að sér hafi liðið mjög illa á meðan á hinum kynferðislegu samskiptum við Árna hafi staðið. Laugardaginn 14. október 2006 var tekin skýrsla af ákærða hjá lögreglu. Eftir að ákærða hafði verið gerð grein fyrir sakarefninu kvaðst hann neita sök en ekki telja ástæðu til að tjá sig frekar um sakarefnið þar sem það væri allt of persónulegt. Kvaðst ákærði ekki muna eftir nafninu B. Aðspurður kvaðst ákærði ekki kannast við símanúmerin 663 7018, 616 9913 eða 659 9246. Ákærði kvaðst sjálfur vera með símanúmerið 692 6688, en það númer væri skráð á einkahlutafélagið Fáfni. Ákærði kvaðst hafa aðgang að tveim jeppabifreiðum og fólksbifreið. Annar jeppinn væri Cherokee en hinn Ford Expedition. Fólksbifreiðin væri af gerðinni Jagúar og væri gyllt á litinn. Ákærði væri skráður fyrir fólksbifreiðinni en eiginkona ákærða fyrir jeppunum. Við aðalmeðferð málsins fyrir dómi nýtti ákærði sér rétt sinn sem ákærður einstaklingur til að tjá sig ekki fyrir dómi. Mánudaginn 4. desember 2006 var tekin skýrsla af C fyrir dómi, sbr. a-liður 1. mgr. 74. gr. laga nr. 19/1991. Í skýrslu C kom m.a. fram að hún hafi frétt frá B að B hafi verið að hitta mann sem hafi greitt henni fyrir að hafa við hann munnmök. Hafi B í upphafi fengið 10.000 krónur fyrir skiptið. Síðar hafi hún farið að fá meira. Einn daginn hafi C verið annað hvort á niðurtúr eða í fráhvörfum vegna fíkniefnaneyslu og þurft að fá einhver efni. Kvaðst C hafa hringt í B til að fá símanúmer þessa manns er B hafi verið að hitta. Kvaðst C hafa hringt í hann í framhaldinu og hitt hann í nágrenni við kirkju í Mjóddinni. Hafi hún farið upp í bifreið til mannsins, sem hafi gefið henni bjór að drekka. Hafi maðurinn verið á gráleitum jeppa með leðursætum og dökkum rúðum afturí. Í framhaldi hafi maðurinn, sem hafi sagst heita Árni og vera fasteignasali, ekið í nágrenni við Elliðaárdalinn. Maðurinn hafi verið búinn að leggja aftursætin niður og koma þar fyrir sængum. Hafi C veitt manninum munnmök í bifreiðinni. Fyrir það hafi hann greitt henni fjármuni. Maðurinn hafi sagt að hún fengi ,,sama díl” og B og greitt henni 14.000 krónur fyrir athafnirnar. Kvaðst C ekki hafa hitt manninn aftur þrátt fyrir að hann hafi haft samband við hana. F gaf skýrslu hjá lögreglu 19. júní 2006. Kvaðst hún veturinn 2005 til 2006 hafa verið í samkvæmi á [...] ásamt B og hafi B í samkvæminu verið tengd inn á samskiptarásina msn. Á msn hafi B rætt við pilt að nafni Rikki, sem hafi verið 17 eða 18 ára að aldri. B hafi drukkið áfengi þetta kvöld en F ekki. Þær hafi ætlað að fara saman heim til F að [...] í Reykjavík. B hafi spurt Rikka hvort hann gæti fengið einhvern til að skutla þeim heim til F. Á einhverjum tímapunkti hafi B lagst í rúmið og F þá farið að ræða við Rikka á msn. Hafi hún spurt hann hvort hann væri búinn að bjarga þeim um far og Rikki þá sagt að hann þekkti mann sem hann væri að vinna með sem gæti skutlað þeim. Eftir nokkrar samræður hafi Rikki sagt að maðurinn væri til í að skutla þeim gegn því að þær hefðu við hann munnmök. Kvaðst F hafa sagt B þetta og spurt hana hvort hún væri til í að hafa munnmök við manninn fyrir farið. Hafi B sagt að hún væri til í það. Þá hafi B verið nokkuð ölvuð. Stuttu síðar hafi maðurinn komið á [...] og hafi klukkan þá verið um 4.00 að nóttu til. Maðurinn hafi verið á einhvers konar fornbíl, ljósbláum að lit. F hafi sest aftur í bifreiðina en B í framsæti. Eftir stuttan spöl hafi maðurinn spurt þær hvort þær ætluðu ekki að standa við það sem hafi verið ákveðið og B þá spurt hvað það hafi verið. Þá kvaðst F hafa spurt hana hvort hún myndi ekki eftir því sem hún hafi sagt og hafi B þá munað að rætt hafi verið um að hún myndi hafa munnmök við manninn. Hafi F fengið það á tilfinninguna að B myndi ætla að hætta við og maðurinn þá dregið úr hraða bifreiðarinnar. Hafi F þá spurt hvort þau gætu ekki ,,gert þetta” á meðan hún færi inn á BSÍ. Hafi B nánast ekkert sagt. Maðurinn hafi stöðvað bifreiðina við BSÍ og látið F fá 2.500 eða 3.500 krónur í reiðufé. Í framhaldi hafi maðurinn ekið bifreiðinni út í kant suðvestur af húsinu. Hafi F farið að versla en þegar hún hafi ætlað að ganga til baka að bifreiðinni hafi hún séð að B og maðurinn hafi verið í aftursæti bifreiðarinnar og B verið að hafa við manninn munnmök. Hafi F þá gengið til baka að BSÍ og beðið þar um stund og því næst gengið aftur að bifreiðinni. Í því hafi B farið út úr bifreiðinni og maðurinn girt sig. Eftir þetta hafi maðurinn ekið þeim að [...] þar sem þær hafi farið inn. Þangað hafi þær tvær fengið til sín eiturlyfjasölumann sem hafi selt þeim hass fyrir hluta af þeim fjármunum sem þær hafi fengið frá manninum. Á [...] hafi þær rætt um það sem gerst hafi og B sagt að það hafi verið ,,ógeðslegt” og að þetta myndi hún aldrei gera aftur. Þær hafi notað hassið og sofnað. Um kl. 11.00 næsta morgun hafi lögregla komið á heimilið og tekið B þar sem hún hafi verið ,,í stroki”. Eftir þetta hafi F og B verið í sambandi við manninn í gegnum síma og B og maðurinn hist margoft eftir þetta. Til að byrja með hafi það verið um tvisvar sinnum í viku en síðar hafi þau hist daglega. Í hvert skipti sem þau hafi hist hafi kynferðisleg samskipti átt sér stað á milli þeirra. Í hvert skipti hafi maðurinn látið B hafa pening fyrir samskiptin. Stundum hafi maðurinn hringt í F vegna þessara samskipta en annars beint í B. Í þeim tilvikum sem maðurinn hafi hringt í F hafi F samið um hve mikið maðurinn myndi greiða fyrir, en oftast hafi maðurinn greitt B 15.000 krónur. Stundum hafi það verið minna og stundum 20.000 krónur. Þegar maðurinn hafi hitt B hafi hann náð í hana þar sem F og B hafi verið staddar og síðan ekið henni til baka oft fimmtán mínútum síðar. B hafi fengið greitt í reiðufé í hvert skipti. B hafi margsinnis sýnt F reiðuféð að samskiptum loknum. Þær tvær hafi síðan deilt peningunum og keypt sér eiturlyf fyrir enda báðar verið í mikilli fíkniefnaneyslu á þeim tíma. Maðurinn hafi vitað um fíkniefnaneyslu þeirra en F hafi sagt honum að þær vantaði pening fyrir fíkniefnakaupum. F kvaðst sjálf einhverju sinnum hafa hringt í manninn og beðið hann um pening. Hafi hann nokkrum sinnum komið með á bilinu 1.000 til 4.000 krónur og látið hana fá. Hafi hann spurt hvort hann fengi eitthvað í staðinn en hún ávallt neitað honum um kynferðisleg samskipti. F kvað manninn hafa kallað sig Árna, hafa verið ekki yngri en fimmtugur, sköllóttur, oft með klút, derhúfu eða stutta húfu, mjög brúnn og sagt að hann ferðaðist mikið vegna vinnu sinnar. Hann hafi verið þéttur í vexti og oft verið með sólgleraugu. Maðurinn hafi alltaf setið inni í bíl og verið mjög fínt klæddur. Kvaðst F minnast þess að maðurinn hafi talað með smá hreim, þó ekki erlendum. Það hafi verið meira þannig að röddin hafi verið sérstök. Árni hafi verið á þrem mismunandi bifreiðum er hún hafi séð hann. Í fyrsta skiptið hafi hann verið á fornbifreið. Síðar hafi hann verið á jeppa með dökkum leðursætum. Í eitt skipti hafi hann síðan verið á stórum jeppa. F kvaðst hafa vistað nafn mannsins í gsm síma sínum undir ,,Árni” eða ,,Peningagaurinn”. Fyrir dómi greindi F frá atvikum með álíka hætti og hjá lögreglu þó svo hún myndi einstök atriði ekki af sömu nákvæmni. Kvaðst hún hafa munað atvik betur er hún gaf skýrslu hjá lögreglu. Kvaðst F aldrei hafa hitt eða séð Rikka, kærasta B. F kvað hana og B hafa verið í mikilli neyslu á því tímabili sem B hafi hitt Árna og hafi þeim fjármunum er B hafi fengið fyrir hinar kynferðislegu athafnir með manninum verið varið í kaup á fíkniefnum sem F og B hafi notað í sameiningu. F kvaðst ekki telja að aðrir en hún og B hafi vitað af því að B hafi verið að hitta þennan mann. Kvaðst F oftast hafa verið með B er B hafi hitt Árna. Það hafi verið sökum þess að þeim fármunum er B hafi fengið hafi umsvifalaust verið varið til fíkniefnakaupa fyrir þær báðar. E kvaðst hafa verið góð vinkona B. Hafi E frétt af því veturinn 2005 til 2006 að B væri að hitta eldri mann sem hún væri að stunda munnmök með gegn greiðslu. Kvaðst E hafa spurt B um þetta og hún þá sagt henni hvers kyns væri. Fram hafi komið að B væri að hitta manninn sem næði í hana á bifreið sinni og æki með hana eitthvert þar sem hún hefði við hann munnmökin. Fyrir munnmökin greiddi maðurinn. E hafi spurt B af hverju hún væri að gera þetta og B þá svarað því til að hún gerði þetta peninganna vegna því þá gætu hún keypt sér eiturlyf. Í eitt skipti hafi hún og B verið í sjoppu í Fellahverfi en þá hafi B sagt að hún væri að fara að hitta manninn. Skömmu síðar hafi B horfið og komið til baka um klukkustundu síðar og þá verið með 10.000 krónur sem hún hafi sagt að væru frá manninum. Fyrr þennan dag hafi B kvartað undan peningaleysi og sagt að hún fengi pening síðar um daginn fyrir að veita manninum munnmök. B hafi verið í mikilli fíkniefnaneyslu á þessum tíma. E kvaðst aldrei hafa hitt manninn sjálf en B hafi kallað hann Árna. Hafi B sagt að hún hafi kynnst Árna í gegnum vin sinn Rikka, sem byggi í [...]. E kvaðst þekkja Rikka en hún hafi kynnt B fyrir honum í gegnum samskiptarásina msn á veraldarvefnum. E kvaðst aldrei hafa hitt nefndan Rikka eða talað við hann í síma. Þeirra samskipti hafi öll farið fram á netinu í gegnum msn. Netfang Rikka hafi verið geiriboy1@hotmail.com. Í eitt skiptið hafi Rikki spurt E hvort hún væri reiðubúin að hitta vin sinn Robba, sem væri talsvert eldri en hún. Hafi Rikki nefnt að það væru margir menn sem hefðu áhuga á að hitta stelpur sem væru í fíkniefnaneyslu og vantaði peninga þar sem þessir menn væru til í að greiða 30.000 krónur eða meira fyrir kynlíf. E kvað Robba hafa bætt sér inn á spjallrásina sína og hafi þau rætt lítillega saman. Robbi hafi verið mjög dularfullur. E kvaðst vera með símanúmer bæði Robba og Rikka í bók sem hún hefði. Væri Robbi með númerið 616 9913 og Rikki með 663 7018. N, fósturfaðir B, kvað B vera fósturdóttur sína frá tveggja ára aldri stúlkunnar. Hefði B ekki mikil samskipti við móður sína. Stúlkan hafi breyst mikið í hegðun og umgengni á árinu 2005. Þá hafi byrjað fíkniefnaneysla og hún farið í meðferð. Ung hafi stúlkan greinst með þvagfærasjúkdóm og verið á lyfjum vegna þess síðan. Þá hafi hún greinst flogaveik og þurft á lyfjagjöfum að halda vegna þess. Á árinu 2004 er B hafi verið 14 ára, hafi orðið vart við vandræði í tengslum við skólagöngu stúlkunnar. Á árinu 2005 hafi síðan keyrt um þverbak. Hafi hún horfið að heiman og strokið. Hafi hún í framhaldi verið send út á land. Kvaðst N minnast þess að einhverju sinni hafi stúlkan verið hjá blóðmóður sinni að [...]. Hafi hún verið mjög brotin í tengslum við þann tíma og grátið mikið. Hafi stúlkan lokað sig inni. Fram hafi komið að hún hafi sagt að hún hafi kynnst manni og skelfilegir hlutir gerst. Talað hafi verið um á þeim tíma að leita til Stígamóta vegna stúlkunnar. Hún hafi farið í meðferð hjá Götusmiðjunni og útskrifast þaðan 7. september 2007. Að mati N hafi stúlkan beðið mikinn sálrænan skaða af öllu þessu. Í framtíðinni fælist að reynt væri að koma B út úr því sálarástandi er hún hafi glímt við. Guðbjörg Erlingsdóttir, ráðgjafi hjá Götusmiðjunni, kvað B hafa verið illa á sig komna við komu 10. júlí 2006, bæði líkamlega og andlega. Götusmiðjan væri vímuefnameðferð fyrir unglinga. Er hún hafi verið spurð um fortíð sína hafi hún iðulega reynt að breyta um umræðuefni. Ekki hafi leynt sér að stúlkunni liði mjög illa. Fljótlega hafi komið í ljós að B hafi átt mjög erfitt með svefn en aðspurð hafi hún sagt að erfiðar minningar hafi sótt á hana við þær aðstæður og að hana dreymdi iðulega illa. B hafi útskrifast í október 2006 og verið aftur lögð inn 23. apríl 2007. Hún hafi farið að [...] 23. júlí 2007. Meðferðin hafi gengið ágætlega en B átt erfiðast með að treysta fólki og tengjast. Þá væri hún mjög áhrifagjörn. Í samtölum við meðferðaraðila hafi B gert grein fyrir því að hún og önnur stúlka í meðferðinni, F, hefðu kynnst manni sem hafi greitt fyrir kynmök. Fram hafi komið að F hafi komið samskiptum á en B séð um kynmökin. Hafi B lýst nánar þessum samskiptum, m.a. hvernig maðurinn hafi haft við hana kynferðisleg samskipti við BSÍ. Fram hafi komið í máli B að hún hafi talið að hún fengi vinkonur sínar á móti sér ef hún myndi ekki framkvæma þessar athafnir, en stúlkan hafi verið hrædd við höfnun og að fá ekki að vera með í hópi. Hafi hún óttast mjög að vera hafnað af F. Hræðsla við slíka höfnun kæmi mest fram í samskiptum við jafnaldra en gagnvart fullorðnum gætti fremur óöryggis. Lúðvík Eiðsson lögreglumaður staðfesti að hafa annast myndsakbendingu í málinu. Lýsti hann einstökum atriðum í framkvæmd slíkra sakbendinga. Fram kom að í myndsakbendingum væri einungis unnt að notast við myndir sem þegar væru til í safni lögreglu. Takmarkaði það að ákveðnu leyti val á myndum. Til væru skráðar reglur um framkvæmd myndsakbendinga hjá lögreglu. Lúðvík kvað sér ekki hafa fundist ákærði skera sig úr myndum í sakbendingunni. Umrædd mynd af ákærða hafi verið sú eina sem til hafi verið af honum. Fram kom að hringt hafi verið á lögmannsstofu ákærða til að tilkynna um sakbendingar. Ekki hafi verið svarað. Hafi lögregla skipað verjanda ákærða til handa við sakbendinguna. Niðurstaða: Í þessum lið ákæru er ákærða gefið að sök kynferðisbrot gagnvart B, sem þá var 15 ára, með því að hafa tælt stúlkuna með peningagreiðslum og blekkingum og með því að nýta sér yfirburði sína gagnvart stúlkunni vegna aldurs- og þroskamunar til að hafa við hana kynferðismök. Fyrir kynferðismökin hafi ákærði greitt stúlkunni á bilinu 10.000 til 20.000 krónur. Ákærði neitar sök. Í skýrslutöku hjá lögreglu kvaðst hann ekki kannast við B. Upphaf þessa máls má rekja til þess að í viðtölum við starfsmenn meðferðarheimilisins að Stuðlum greindi B frá því að hún hafi margsinnis átt í kynferðislegum samskiptum við eldri mann að nafni Árni, sem hafi greitt henni fyrir kynferðismökin. Í framhaldi var tekin skýrsla af B fyrir dómi þar sem hún greindi frá atvikum. Hefur hún lýst upphaflegum kynnum sínum af pilt á veraldarvefnum að nafni Rikki. Er hún hafi verið með vinkonu sinni F að [...] í Reykjavík hafi hún verið í samskiptum við Rikka á veraldarvefnum. Kvaðst B hafa verið talsvert ölvuð þetta kvöld. Hafi hana og F vantað far heim til F að [...]. Rikki hafi tjáð þeim að hann vissi um mann sem væri til í að skutla þeim á milli staða gegn því að fá greitt fyrir í formi kynferðislegra samskipta. Hafi B fallist á það og maðurinn komið á [...]. Þaðan hafi hann ekið henni og F að Umferðarmiðstöðinni í Vatnsmýri. Þar hafi B haft við hann munnmök. Því athæfi hafi F orðið vitni að. Eftir þetta hafi hún margsinnis hitt manninn víðs vegar á höfuðborgarsvæðinu og fengið greitt á bilinu 10.000 til 20.000 krónur fyrir hvert skipti. Fram kom að í fyrstu 5 til 6 skiptin hafi B haft við hann munnmök en í síðari skiptin hafi hann haft við hana samfarir. Hafi hann m.a. káfað á brjóstum hennar og kynfærum og sett fingur í leggöng hennar. Þá hafi hann haft við hana munnmök. F hefur um ákveðin atriði staðfest framburð B. Hefur hún lýst fyrsta skipti er B og maðurinn höfðu kynferðisleg samskipti og ber henni að því leyti saman við B. Kvaðst hún hafa orðið vitni að því er B hafi haft munnmök við manninn. Þá hefur hún lýst síðari samskiptum B og mannsins og hvernig hún hafi margsinnis verið milliliður um þessi samskipti og jafnvel samið við manninn um greiðslur. Kveður hún sig og B hafa skipt þeim fjármunum er B hafi fengið og þær sameiginlega notað þá til að fjármagna fíkniefnaneyslu þeirra, sem hafi verið umtalsverð á þessum tíma. F hefur lýst samskiptum sínum við piltinn Rikka á veraldarvefnum, en hún kvaðst hafa samið við hann um maðurinn kæmi að [...] í Reykjavík til að skutla henni og B að [...]. Þá hefur E lýst því að B hafi upphaflega komist í kynni við piltinn Rikka með því að sjá til samskipta E og Rikka á veraldarvefnum. Engin þessara stúlkna hefur séð Rikka í eigin persónu. B, F og A hafa allar lýst eldri manni er greitt hafi ungum stúlkum fyrir kynferðisleg samskipti. Lýsa þær allar manninum sem manni um fimmtugt, nokkuð þéttum og ýmist með klút um höfuðið eða sköllóttum. Þá lýsa þær allar því að hann hafi oftast verið á gráum jeppa er hann hafi komið til fundar við stúlkurnar. Undir ákæruefni varðandi A var rakið að rannsókn hafi farið fram á símum er fundist hafi við húsleit á heimili ákærða. Sú rannsókn hafi m.a. leitt í ljós að tveir gsm símar hafi fundist með IMEI númerin 350771104359090 og 490523201387700. Rannsókn lögreglu hafi jafnframt leitt í ljós að símarnir hafi báðir verið í notkun með fjórum símanúmerum, en það eru númerin 616 9913, 663 7018, 692 6688 og 693 0183. Fram er komið að öll númerin eru óskráð, nema númerið 692 6688 sem er skráð á Fáfnir ehf - Fjárfestingarfélag, en ákærði er skráður fyrir félaginu. Ákærði hefur borið að hann hafi notað númerið 692 6688, en hefur ekki viljað kannast við númerin 693 0183, 663 7018 eða 616 9913. Rannsókn lögreglu hefur leitt í ljós að samskipti hafa verið á milli númeranna 616 9913 og 663 7018 og þeirra símanúmera er B, F og E höfðu yfir að ráða á þeim tíma er þær segjast hafa verið í tengslum við Árna. B og F mættu í myndsakbending á lögreglustöð til að bera kennsl á þann mann er B hafi verið í kynferðislegum samskiptum við. Í myndsakbendingu töldu B og F sig ekki þekkja manninn, en gátu þess báðar að ákærði gæti verið maðurinn, væri hann með gleraugu og klút á höfði. Þegar þessi atriði eru virt í heild sinni sem hér hafa verið rakin, sem og tillit tekið til þess að dómurinn hefur komist að þeirri niðurstöðu undir ákæruefni varðandi A að ákærði hafi sjálfur komið fram sem pilturinn Rikki í samskiptum við A á veraldarvefnum, er það niðurstaða dómsins að hafið sé yfir skynsamlegan vafa að ákærði hafi upphaflega komist í kynni við B á veraldarvefnum með því að láta sem hann væri pilturinn Rikki. Jafnframt er sannað að hann hafi hitt stúlkuna og haft við hana munnmök í fyrstu 5 til 6 skiptin er þau hafi hist en að hann hafi síðan haft samfarir við stúlkuna. Þá verður lagt til grundvallar er B heldur fram að hann hafi káfað á brjóstum hennar og kynfærum og stungið fingri í leggöng hennar en dómurinn metur framburð hennar trúverðugan að þessu leyti. Þá verður einnig miðað við að hann hafi haft við hana munnmök. Með vísan til framburðar B, F og þess sem fram er komið undir ákæruefni um A, er ennfremur sannað að ákærði hafi greitt stúlkunni fyrir hin kynferðislegu samskipti á bilinu 10.000 til 20.000 krónur í hvert sinn, fyrir utan að í fyrsta sinn er B hafði við ákærða munnmök hafi endurgjaldið falist í því að aka B og F á milli staða, auk þess sem ákærði lét F í té 2.500 krónur í reiðufé. Engin ástæða er til að efast um annað en að Rikki hafi fengið B, F, E og A, til að treysta sér og orðið góður vinur þeirra og félagi. Við mat á niðurstöðu liggur þannig fyrir að ákærði blekkti B og fékk hana til að treysta sér er hann gaf henni til kynna að hann væri ungur piltur að nafni Rikki. Þá liggur það fyrir að B stóð afar höllum fæti félagslega á þessum tíma, var vinafá og hafði þá þegar leiðst út í fíkniefnaneyslu. Í þessari stöðu kynnti ákærði til sögunnar vin sinn Robba, sem væri til í að greiða stúlkunni talsverða fjárhæð fyrir kynferðisleg samskipti. Er það niðurstaða dómsins að ákærði, sem vissi fullvel um bágar aðstæður stúlkunnar og fjárþörf vegna fíkniefnaneyslu hennar, hafi með þessu blekkt stúlkuna og nýtt sér yfirburði sína vegna aldurs-, þorska- og aðstöðumunar. Hann aflaði sér vitneskju um hagi hennar í skjóli samskipta, sem stúlkan taldi að væru við vin sinn Rikka og fann sér leið til þess að eiga við hana kynferðisleg samskipti. Í þessari háttsemi ákærða eru þannig fólgin fjögur atriði. Í fyrsta lagi frumkvæði af hans hálfu til að setja sig í samband við B. Í annan stað blekking af hans hálfu með því að koma fram sem Rikki og í þriðja lagi aldurs- og þroskamunur á þeim tveim. Í fjórða lagi eru til staðar bágar aðstæður stúlkunnar. Er það niðurstaða dómsins að í þessu framferði ákærða í heild sinni hafi falist tæling. Ákærða mátti vera það ljóst að miklar lýkur væru á að stúlkan léti til leiðast um síðir og væri reiðubúin að hafa við hann kynferðismök til að afla fjárins. Fellur háttsemi ákærða undir 3. mgr. 202. gr. laga nr. 19/1940. Með vísan til þessa verður ákærði sakfelldur samkvæmt ákæru og er háttsemin rétt heimfærð til refsiákvæða í ákæru. 4. tl. ákæru. Í skýrslu lögreglunnar í Reykjavík frá laugardeginum 28. október 2006 kemur fram að lögreglumenn hafi 22. október 2006 rætt við P vegna dóttur hennar C, en taka hafi átt skýrslu af C sem vitni vegna gruns um kynferðisbrot gegn D og B. P hafi upplýst lögreglu um að C væri á skóla- og meðferðarheimilinu að [...]. Í framhaldi af samtali við starfsmann Barnaverndar Reykjavíkur hafi verið ákveðið að taka skýrslu af C að [...] laugardaginn 28. október 2006. Rannsóknarlögreglumenn hafi farið að [...] og rætt við C og forstöðumann vistheimilisins í viðtalsherbergi. Hafi lögreglumenn tjáð C að rætt yrði við hana sem vitni í máli er varðaði kynferðisbrot gagnvart D og B. Eftir að gerð hafi verið grein fyrir því hafi C náfölnað og farið að gráta. Í framhaldi hafi hún tjáð lögreglu að hún hafi sjálf verið misnotuð af sama manni og gengi undir nafninu Árni. Í máli C hafi komið fram að hún hafi fengið að vita að B og F hafi verið í sambandi við mann sem kallaði sig Árni og hafi hann greitt stúlkum fyrir kynlífsgreiða. Hafi C fengið símanúmer Árna gefið upp þar sem hana hafi bráðvantað peninga til að fjármagna eigin fíkniefnaneyslu. Hafi hún hringt í símanúmer Árna en lagt á áður en hann hafi svarað. Umræddur Árni hafi hringt til baka og hafi hann viljað fá C til að hafa við sig munnmök. Hafi hún samþykkt að taka þátt í því gegn greiðslu. Hún hafi verið stödd í Mjóddinni ásamt B og F er maðurinn hafi hringt. Hafi hún sagt þeim frá símtalinu. Árni hafi síðan sótt hana í Mjóddina. Þá hafi hann verið á gráum jeppa með skyggðum rúðum afturí. Sennilega hafi dökk leðursæti verið í bifreiðinni. Hafi hún tekið eftir að hann hafi verið búinn að fella aftursætin niður. Árni hafi ekið með hana sem leið hafi legið niður í Elliðaárdal. Þar hafi hann fengið hana til að koma með sér aftur í bifreiðina til að hafa við hann munnmök. Hún hafi ekki ætlað að hafa sig í það en hann þá fært henni sterkan bjór sem hún hafi ,,skellt í sig”. Hafi hún í framhaldi haft við hann munnmök. Fyrir vikið hafi hún fengið 15.000 krónur í reiðufé. Síðan hafi hann ekið henni til baka í Mjóddina þar sem hún hafi yfirgefið bifreiðina. Á þessum tíma hafi C verið með símanúmerið [...]. Eftir þetta hafi umræddur Árni hringt stöðugt og hún loks orðið að skipta um símanúmer til að fá frið. Umræddum Árna hafi C lýst sem manni um fimmtugt, sem hafi verið feitur. Sunnudaginn 29. október 2006 mætti á lögreglustöð P til að leggja fram kæru á hendur manni að nafni Árni vegna kynferðisbrots gegn dóttur hennar, C. Í kæru P kemur fram að laugardaginn 28. október 2006 hafi C hringt í P eftir að hafa rætt við tvo lögreglumenn. Hafi C þá tjáð henni að hún hafi orðið fyrir kynferðisbroti af hálfu tiltekins manns. C hafi hins vegar ekki viljað tala neitt meira um brotið. Með úrskurði Héraðsdómur Reykjavíkur frá 15. júní 2006 var kveðið á um að símaþjónustufyrirtækjum væri skylt að veita lögreglu upplýsingar um tengingar við símanúmerið 616 9913, en grunur léki á um að óþekktur maður sem hafi haft í frammi kynferðislegar athafnir gagnvart B hafi hringt úr því númeri. Í gögnum málsins liggja fyrir viðamiklar upplýsingar símaþjónustufyrirtækis um samskipti við umrætt símanúmer. Lögregla hefur ritað skýrslu um umrædd gögn. Þar kemur m.a. fram að símanúmerið 616 9913 hafi verið notað í tveim símtækjum sem beri IMEI númerin 350771104359090 og 490523201387700. Þá komi fram að í þessum símtækjum hafi verið notuð fjögur númer, en um sé að ræða númerin 616 9913, 663 7018, 692 6688 og 693 0183. Öll númerin séu óskráð, nema númerið 692 6688 sem sé skráð á Fáfnir ehf - Fjárfestingarfélag, en ákærði sé skráður fyrir félaginu. Rituð hefur verið lögregluskýrsla 10. janúar 2007 um samskipti símanúmeranna [...] og 616 9913 og 663 7018. Fyrsta númerið sé símanúmer C og þau síðari hafi fundist skrifað í minnisbók við húsleit á heimili ákærða. Númerin hafi verið notað í tveim símtækjum með tilgreind IMEI númer sem fundist hafi við leit á heimili ákærða. Auk þess hafi einnig númerin 692 6688 og 693 0183 verið notuð í símtækjunum. Samkvæmt símayfirlitum liggi fyrir símasamskipti milli númeranna 663 7018 og 616 9913 við símanúmer C [...]. Samskipti hafi einnig átt sér stað á milli númeranna 616 9913 og 663 7018 og númera sem B hafi haft og séu nr. [...] og [...]. Þriðjudaginn 12. desember 2006 mætti C í myndsakbendingu á lögreglustöð til að bera kennsl á þann mann er hún hafi haft kynferðisleg samskipti við. Er fært í skýrslu að C þekki ekki neinn á þeim myndum er fyrir hana hafi verið lagðar. Mánudaginn 4. desember 2006 var tekin skýrsla af C fyrir dómi, sbr. a-liður 1. mgr. 74. gr. laga nr. 19/1991. Í skýrslu C kemur m.a. fram að hún hafi frétt hjá B að B hafi hitt mann sem hafi greitt henni fyrir að hafa við sig munnmök. Hafi B í upphafi fengið 10.000 krónur fyrir skiptið. Síðar hafi hún farið að fá meira. Einn daginn hafi C verið annað hvort á niðurtúr eða í fráhvörfum vegna fíkniefnaneyslu og þurft að fá einhver efni. Kvaðst C hafa hringt í B til að fá símanúmer þessa manns er B hafi verið að hitta. Kvaðst C hafa hringt í hann í framhaldinu og kynnt sig sem Sandra. Hafi hún hitt hann í nágrenni við kirkju í Mjóddinni. Það hafi verið um miðjan dag. Hafi hún farið upp í bifreið til mannsins, sem hafi gefið henni bjór að drekka. Hafi maðurinn verið á gráleitum jeppa með leðursætum og dökkum rúðum afturí. Í framhaldi hafi maðurinn, sem hafi sagst heita Árni og vera fasteignasali, ekið í nágrenni við Elliðaárdalinn. Í samræðum þeirra á milli á leiðinni hafi hún skýrt honum frá því að hún væri 15 ára gömul. Maðurinn hafi verið búinn að leggja aftursætin niður og koma fyrir sængum. Hafi C veitt manninum munnmök í bifreiðinni. Fyrir það hafi hann greitt henni fjármuni. Maðurinn hafi sagt að hún fengi ,,sama díl” og greitt henni 14.000 krónur fyrir athafnirnar. Þá hafi hann afhent henni þrjá eða fjóra bjóra um leið. Kvaðst C ekki hafa hitt manninn aftur þrátt fyrir að hann hafi haft samband við hana. C kvað sér hafa liðið mjög illa á meðan á hinum kynferðislegu athöfnum hafi staðið. Hafi hún einfaldlega fyllst viðbjóði að þeim loknum. Maðurinn hafi sennilega verið 173 til 175 cm á hæð, þybbinn, með gullkeðju um hálsinn, í svörtum leðurjakka, drapplituðum buxum og með húfu á höfði sem hann hafi aldrei tekið af sér. C kvaðst ekki kannast við að hafa heyrt pilt að nafni Rikki nefndan á nafn. Á þeim tíma er þessir atburðir hafi átt sér stað hafi C verið í mikilli fíkniefnaneyslu og notað hass, amfetamín og stundum kókaín. Fyrir þá peninga er Árni hafi látið hana fá hafi hún keypt sér amfetamín og hass. Ákærði var yfirheyrður af lögreglu þriðjudaginn 21. nóvember 2006. Kvaðst ákærði neita sök og ekkert kannast við stúlku að nafni C. Við aðalmeðferð málsins fyrir dómi nýtti ákærði sér rétt sinn sem ákærður einstaklingur til að tjá sig ekki fyrir dómi. Fimmtudaginn 8. júní 2006 var tekin skýrsla af B fyrir dómi, sbr. a-liður 1. mgr. 74. gr. laga nr. 19/1991. Í framburði B kom m.a. fram að hún hafi nokkuð oft hitt mann að nafni Árni, sem hafi greitt henni fyrir að hafa við hann kynferðisleg samskipti. Tvær vinkonur B vissu af þessu, þær C og F. F gaf skýrslu hjá lögreglu 19. júní 2006. Bar hún að B og tiltekinn maður að nafni Árni hafi oft hist og B haft við hann munnmök gegn greiðslu. F kvaðst þekkja C en hún hafi kynnst henni á þeim tíma er þær tvær hafi verið í neyslu fíkniefna. Kvaðst F telja að C hafi einu sinni haft munnmök við nefndan Árna gegn greiðslu fyrir. Á þeim tíma hafi B ekki verið með þeim en F beðið hjá einhverri kirkju á meðan C hafi farið með manninum. Er hún hafi komið til baka hafi hún sagt að hún hafi haft munnmök við manninn. Q, faðir C, kvaðst hafa fengið vitneskju um ætluð kynferðisbrot gagnvart dóttur sinni eftir að lögregla hafi ætlað að taka af henni skýrslu sem vitni í máli. Við þá yfirheyrslu hafi ætluð brot komið í ljós. Hafi C aðeins rætt málið við föður sinn. C hafi verið í talverðri neyslu fíkniefna á sínum tíma, en hún hafi byrjað að nota fíkniefni 13 eða 14 ára gömul. Hafi hún á þeim tíma búið hjá honum en stúlkan hafi verið inn og út af heimilum vegna ástands síns í um tvö ár. Í dag væri C komin með kærasta sem hún byggi hjá og væri byrjuð að vinna. Ástand stúlkunnar væri því umtalsvert betra en síðastliðin tvö ár. Niðurstaða: Í þessum lið er ákærða gefið að sök kynferðisbrot gegn C með því að hafa látið stúlkuna hafa við sig munnmök í bifreið sem lagt var í Elliðaárdal í Reykjavík og að hafa greitt henni 14.000 krónur fyrir kynferðismökin og gefið henni áfengi. Ákærði neitar sök. Kvaðst hann hjá lögreglu ekki kannast við C. C greindi lögreglu frá broti þessu er taka átti skýrslu af henni sem vitni í máli B, en B hafði tjáð lögreglu að C vissi af samskiptum B og eldri manns sem greiddi fyrir kynlífsathafnir. Hefur C lýst því þannig að hún hafi einhverju sinni þurft á peningum að halda til fíkniefnakaupa þar sem hún hafi verið í ,,niðurtúr eða fráhvörfum. Hafi hún vitað til þess að B væri í samskiptum við eldri mann sem greiddi henni fyrir kynferðisleg samskipti. Eftir að hafa hringt í manninn hafi hann sótt C í Mjóddina og farið með hana í Elliðaárdalinn þar sem hún hafi haft við hann munnmök. Fyrir það hafi hann greitt henni 14.000 krónur en hann hafi sagt henni að hún ,,fengi sama díl“. Þá hafi hann gefið henni áfengi. F hefur borið um að hún hafi einhverju sinni beðið í Mjóddinni á meðan C hafi farið með þeim manni er B hafi verið í samskiptum við. Hafi C komið aftur til baka nokkru síðar og sagt að hún hafi haft munnmök við manninn. Þá hefur B staðfest að C hafi vitað af samskiptum B og Árna. Undir ákæruefni varðandi A var rakið að rannsókn hafi farið fram á símum er fundist hafi við húsleit á heimili ákærða. Sú rannsókn hafi m.a. leitt í ljós að tveir gsm símar hafi fundist með IMEI númerin 350771104359090 og 490523201387700. Rannsókn lögreglu hafi jafnframt leitt í ljós að símarnir hafi báðir verið í notkun með fjórum símanúmerum, en það eru númerin 616 9913, 663 7018, 692 6688 og 693 0183. Fram er komið að öll númerin eru óskráð, nema númerið 692 6688 sem er skráð á Fáfnir ehf - Fjárfestingarfélag, en ákærði er skráður fyrir félaginu. Ákærði hefur borið að hann hafi notað númerið 692 6688, en hefur ekki viljað kannast við númerin 693 0183, 663 7018 eða 616 9913. Samkvæmt símayfirlitum liggja fyrir símasamskipti milli númeranna 663 7018 og 616 9913 við símanúmer C [...]. Þegar virtur er framburður C, sem stuðning hefur af framburði F, litið er til þess að í ljós hafa verið leidd símasamskipti milli síma er fundust á heimili ákærða og síma C og miðað er við að C hefur lýst þeim manni sem hún hafði munnmök við með svipuðum hætti og B, F og A lýsa þeim manni er þær höfðu samskipti við, er að mati dómsins sannað að ákærði hafi í lok janúar 2006 látið stúlkuna C, þá 15 ára, hafa við sig munnmök í bifreið sem lagt var í Elliðaárdal í Reykjavík og að hann hafi greitt stúlkunni fyrir það 14.000 krónur. Þá verður lagður til grundvallar sá framburður stúlkunnar að ákærði hafi gefið henni áfengi. Með vísan til þessa verður ákærði sakfelldur samkvæmt þessum lið ákæru og er háttsemin þar rétt heimfærð til refsiákvæða. 5-6. tl. ákæru. Fimmtudaginn 6. júlí 2006 mætti á lögreglustöð R til að leggja fram kæru vegna kynferðisbrots er dóttir hennar, D, hefði orðið fyrir. Í kærunni kemur fram að dóttir hennar hafi verið í helgarleyfi frá meðferðarheimilinu að [...] 2. júní 2006. R hafi frétt frá dóttur sinni að þá helgi hafi átt sér stað tiltekin kynferðisleg samskipti dótturinnar við tiltekinn mann í Reykjavík og hafi maðurinn greitt henni fyrir samskiptin. Lögregla hefur ritað skýrslu um tölvuskoðun á tölvu í eigu D. Fram kemur að úr tölvunni hafi verið afritaðar svonefndar ,,log-skrár” úr samskiptarásinni msn svo og valdar ljósmyndir. Meðfylgjandi skýrslunni er útprentun úr nefndum skrám þar sem fram koma samskipti á milli ,,Robba” með netfangið bestur2000@hotmail.com og viðmælanda hans með netfangið [...]. Þá fylgja gögnum útprentun á myndum úr tölvu D. Á einni myndinni má sjá mynd af eldra fólki á bát með vatn í bakgrunni. Á annarri mynd má sjá mynd af ungum dreng og er myndin skráð undir nafninu rikki9. Miðvikudaginn 19. júlí 2006 var tekin skýrsla af D fyrir dómi, sbr. a-liður 1. mgr. 74. gr. laga nr. 19/1991. Í skýrslu D kom m.a. fram að hún hafi verið heima hjá vinkonu sinni að nafni M er M hafi verið á samskiptarásinni msn að ræða við mann að nafni Robbi. Hafi D spurt M hver þessi maður væri og M sagt að hann væri maður sem væri að bjóða M 30.000 krónur fyrir að fá að sofa hjá honum. Kvaðst D hafa verið í neyslu fíkniefna á þessum tíma og þá fengið þá hugmynd að þarna gæti hún útvegað sér pening til að fjármagna fíkniefnaneyslu sína. Hafi hún fengið netfangið hjá nefndum Robba. Eftir að heim kom hafi hún sett sig í samband við Robba á msn og spurt hann hvað hann myndi greiða henni mikið fyrir ef hún myndi senda honum myndir af sér og vinkonu sinni gera eitthvað kynferðislegt. Hafi Robbi sagt að hann myndi ef til vill greiða 5.000 krónur fyrir hverja mynd. Hafi D og M ákveðið að fara inn veraldarvefinn og finna myndir af tveim stelpum í kynferðislegum athöfnum og senda honum. Aldrei hafi þó komið til þess en D samt beðið Robba um að gefa sér pening. Í framhaldi hafi Robbi sent D pening og um leið tvo boli og hálsmen handa M. Í samskiptum þeirra á netinu hafi Robbi beðið D um að ,,sofa hjá honum” og myndi hann greiða henni 30.000 krónur fyrir. D kvaðst hafa verið með myndavél, eða svokallaða ,,web-cam” á tölvunni sinni. Kvaðst D hafa verið að ræða við Robba í gegnum msn. Þá hafi Robbi beðið hana um að sýna sér ber brjóstin í gegnum myndavélina. Hafi hún gert það og einnig sýnt honum á sér kynfærin. Kvaðst D einnig hafa fróað sér fyrir framan myndavélina en það hafi Robbi beðið hana um að gera. Fyrir það hafi Robbi greitt henni 8.000 krónur. Peningana hafi Robbi sent með langferðabifreið og þeir komið á bifreiðastöðina á [...]. Peningarnir hafi verið merktir D. Enginn sendandi hafi verið skráður á umslagið. Kvaðst D hafa verið í mikilli neyslu fíkniefna á þessum tíma. Hafi hún aldrei hitt Robba, heldur einungis rætt við hann í gegnum veraldarvefinn. Þá hafi Robbi sent henni mynd af sér. Hafi Robbi beðið hana um að eyða myndinni um leið og hann hafi sent henni hana. Kvaðst D hafa lofað að gera það en samt ekki gert það. Væri myndin enn í tölvu hennar. Á myndinni af Robba væri hann með annarri konu og væri sjór í bakgrunni. Robbi hafi einu sinni hringt í D en hún ekki viljað tala við hann. Kvaðst D hafa skipt um síma eftir það og ekki hafa númer hans lengur. D kvað hana og Robba oft hafa talað um að hittast en það hafi alltaf eitthvað komið í veg fyrir það. Hafi Robbi t.a.m. ætlað að sækja D í skólann og þau ætlað að ,,sofa saman” í framhaldinu. Fyrir það hafi D átt að fá 30.000 krónur. D kvaðst hafa tjáð Robba að hún notaði þá peninga sem hún fengi frá honum til að greiða skuldir og kaupa sígarettur og fíkniefni. Hafi Robba fundist gott að geta hjálpað henni. Þá kvað D Robba hafa boðið sér með honum til útlanda. D kvað Robba hafa verið með netfangið bestur2000@hotmail.com. D kvaðst sjálf hafa verið með netfangið [...] og auðkennið [...]. Þá hefði hún einnig verið með netfangið [...]. D kvaðst einnig hafa rætt við mann á samskiptarásinni msn sem héti Rikki. Kvaðst hún aldrei sjálf hafa hitt þann mann. Rikki hafi þó verið með mynd af sér í tilteknum glugga á samskiptarásinni. Af myndinni að dæma væri Rikki mjög myndarlegur drengur 17 til 19 ára gamall. D kvaðst þekkja til þess að Rikki hafi verið í sambandi við B, E og M. Kvaðst D hafa hætt að vera í sambandi við Robba þegar hún hafi reynt að vera ,,edrú”, en henni hafi fundist samskiptin við Robba á hinum kynferðislegu nótum ,,ógeðsleg”. Laugardaginn 14. október 2006 var tekin skýrsla af ákærða hjá lögreglu. Kvaðst ákærði kannast við að hafa átt í samskiptum við D á samskiptarásinni msn. Hafi ákærði notað netfangið bestur2000@hotmail.com. Kvaðst ákærði aldrei hafa hitt D sjálfa. D hafi hann kynnst á spjallrásum, en ekki myndi ákærði hvernig það hafi byrjað. Ákærði kvað D hafa tjáð sér að hana vantaði peninga og að það væru einhverjir ,,handrukkarar” á eftir henni. Hafi ákærði af þessum sökum lánað henni í tvígang peninga sem hún hafi ætlað að greiða aftur. Til þess hafi þó ekki komið. Fjárhæðin hafi verið 7.000 eða 8.000 krónur. Ákærði kvaðst telja að samskipti hans og D á samskiptarásinni msn hafi á köflum verið á kynferðislegum nótum. Ákærði kvaðst hafa sent D mynd af sjálfum sér, en á myndinni sæti ákærði í bát ásamt konu. Ákærði kvað D hafa sent sér myndir af sjálfri sér. Kvaðst ákærði ekki minnast þess að hafa séð nektarmyndir af henni. Kvaðst ákærði hugsanlega hafa viljað hitta stúlkuna í kynferðislegum tilgangi. Við aðalmeðferð málsins fyrir dómi nýtti ákærði sér rétt sinn sem ákærður einstaklingur til að tjá sig ekki fyrir dómi. E kvaðst hafa verið góð vinkona B. Hafi E heyrt af því veturinn 2005 til 2006 að B væri að hitta eldri mann sem hún væri að stunda munnmök með gegn greiðslu. Væri Robbi með númerið 616 9913 og Rikki með 663 7018. E kvaðst hafa haft vitneskju um að D hafi verið í samskiptum við Robba og Rikka. M kvaðst kannast við að hafa rætt við tvo menn í gegnum samskiptarásina msn sem hafi gengið undir nöfnunum Robbi og Rikki. Robbi hafi verið með póstfangið bestur2000@hotmail.com en hún myndi ekki eftir póstfangi Rikka. Hafi D fengið netföng þeirra hjá M. Kvaðst M snemma hafa áttað sig á því að Robbi og Rikki væru sami maðurinn enda hafi Rikki sagst þekkja Robba. Hafi hún tekið eftir því að Rikki og Robbi hafi sjaldan verið virkir á samskiptarásinni msn á sama tíma, en oft til skiptis. Er þeir hafi verið virkir hafi þeir verið á mismunandi útgáfum á msn enda væri ekki hægt að vera með tvö notendanöfn í gangi nema að vera með gamla og nýja útgáfu af msn opna á sama tíma. M kvað Robba snemma hafa farið að hrósa M með útlit sitt en hún hafi verið með ljósmynd af sér á veraldarvefnum. Síðan hafi Robbi farið að bjóða henni peninga fyrir að hitta hana og eiga kynlíf með sér. Við hverja neitun hafi hann viljað minna fyrir upphæðina. Fyrst hafi hann boðið henni 30.000 krónur fyrir samræði en síðan hafi hann boðið henni 30.000 krónur fyrir að eiga við sig munnmök. M kvaðst aldrei hafa hitt Robba eða Rikka. Hún hafi aldrei séð ljósmynd af Robba. Þá kvaðst hún vita til þess að D hafi verið með mynd af Robba sem hann hafi sent henni. Á einhverjum tíma í janúar eða febrúar 2006 hafi M verið búin að fá nóg af þessum samskiptum og eytt þeim út úr msn. R, móðir D, kvaðst á sínum tíma enga vitneskju hafa haft um þau samskipti er D hefði haft við ákærða. Hafi D ekki viljað ræða þessa hluti við móður sína. Á tímabilinu janúar til febrúar 2006 hafi stúlkan búið hjá móður og verið með aðgang að tölvu. Líðan hennar hafi ekki verið góð þá, en stúlkan hafi verið hrokafull og með ,,skæting”. Í dag byggi D hjá systur sinni og væri í sæmilegu jafnvægi. Hafi hún á sínum tíma verið í neyslu en væri það ekki í dag. Sigurður Ragnarsson sálfræðingur staðfesti greinargerð sína á dskj. nr. 14 og gerði grein fyrir einstökum atriðum í henni. Fram kom að D hafi verið vistuð á meðferðarheimilinu að [...] 24. maí 2006. Foreldrar D væru skilin og stúlkan í umsjá móður. D hafi verið vísað til skólasálfræðings á árinu 2000 vegna hegðunarerfiðleika og lélegs sjálfsmats. Á árinu 2003 hafi hún í þrígang verið lögð inn á barnageðdeild vegna depurðareinkenna. Hún hafi í tvígang verið vistuð að Stuðlum, eða frá 20. maí til 4. júlí 2005 og síðan 13. febrúar til 22. mars 2006. Hafi vistunin komið til vegna vaxandi hegðunarvandamála, útigangs og sívaxandi fíkniefnaneyslu, auk þess sem skólaganga hafi verið í molum. Við innlögn að [...] hafi D verið í miklum mótþróa, sem og fyrstu mánuðina á eftir. Hafi hún farið í eiturlyfjaneyslu í leyfum og verið í tengslum við óæskilega aðila. Sjálfsmynd stúlkunnar hafi verið í molum. Námsleg staða hennar hafi verið mjög bágborin. Eftir nóvember 2006 hafi leið hennar legið uppávið. Hafi hún tekið miklum framförum. Hafi sjálfsmynd hennar styrkst til muna og hún náð góðum tökum á ,,edrúmennsku”. Námsleg staða hennar hafi stórbatnað og hafi D lokið tilskyldum prófum vorið 2007. Mun betra jafnvægi væri komið á í samskiptum innan fjölskyldunnar. D muni að lokinni langtímameðferð njóta stuðnings í formi sálfræðiviðtala fyrst um sinn. D hafi í meðferðinni greint frá þeim kynferðislegu samskiptum er hún hafi átt í gagnvart manni, sem greitt hafi henni fyrir. Kvaðst Sigurður telja augljóst að þau samskipti hefðu haft áhrif á stúlkuna. C hafi einnig komið á meðferðarheimilið, en stoppað stutt. E hafi einnig komið þangað og hafi lögregla tekið skýrslu af E. Kvaðst Sigurður minnast þess að hafa verið viðstaddur skýrslugjöfina og að hafa lesið skýrsluna vel yfir með E áður en stúlkan undirritaði skýrsluna. Niðurstaða: Í 5. tl. ákæru er ákærða gefið að sök kynferðisbrot gagnvart stúlkunni D, þá 15 ára, með því að hafa, í samskiptum þeirra á veraldarvefnum, reynt að tæla stúlkuna til kynferðismaka með því að bjóða henni peningagreiðslur og nýta sér yfirburði sína gagnvart stúlkunni vegna aldurs- og þroskamunar. Er brotið talið varða við 3. mgr. 202. gr. laga nr. 19/1940, sbr. 20. gr. laganna. Ákærði neitar sök. Við skýrslutöku hjá lögreglu kvaðst hann kannast við að hafa verið í sambandi við stúlkuna á veraldarvefnum en kvaðst ekki telja að hann hafi reynt að tæla stúlkuna til kynferðismaka. D hefur greint frá því að hún hafi komist í kynni við Robba á veraldarvefnum er hún hafi verið heima hjá vinkonu sinni M. M hafi sagt henni að Robbi hafi verið að bjóða M 30.000 krónur fyrir að fá að sofa hjá henni. Hafi D, eftir að heim var komið, sett sig í samband við Robba á veraldarvefnum. Í samskiptum þeirra í framhaldinu hafi Robbi margsinnis boðið henni greiðslu fyrir kynferðismök. Hafi það staðið til en ávallt eitthvað komið í veg fyrir að úr því yrði. M hefur staðfest að D hafi komist yfir netfang Robba er D hafi verið í heimsókn hjá henni. Jafnframt hefur M staðfest að Robbi hafi verið að bjóða stúlkum greiðslu fyrir kynferðismök. Í kjölfar kæru móður D fór fram lögreglurannsókn á tölvum er D hafði aðgang að. Leiddi sú rannsókn í ljós að stúlkan hafði ekki eytt skjölum úr samskiptarásinni msn þar sem hún var í samskiptum við ákærða. Þau skjöl leiða í ljós, svo ekki verður um villst, að ákærði bauð stúlkunni margsinnis greiðslu fyrir að hafa við hann kynferðismök. Að mati dómsins þarf við þær aðstæður sem hér eru til staðar fjögur atriði að liggja fyrir til að um sé að ræða tælingu af hálfu ákærða þannig að varði við 3. mgr. 202. gr. laga nr. 19/1940. Í fyrsta lagi þarf frumkvæði af hans hálfu til að setja sig í samband við stúlkuna. Því er ekki fyrir að fara hér þar sem D hefur sjálf sagt að hún hafi sett sig í samband við ákærða að fyrra bragði eftir að henni hafi orðið það ljóst heima hjá M að ákærði greiddi stúlkum fyrir kynlífssamskipti. Í annan stað blekking af hans hálfu. Í tilviki D kemur ákærði ekki fram sem Rikki, heldur kemur hann alla tíð fram sem hann sjálfur. Í þriðja lagi þarf að vera fyrir hendi aldurs- og þroskamunur á þeim tveim. Því skilyrði er fullnægt hér. Í fjórða lagi þurfa að vera til staðar bágar aðstæður stúlkunnar. Því skilyrði er einnig fullnægt, en D átti á þessum tíma m.a. við fíkniefnavanda að stríða. Að mati dómsins skipta tvö fyrstnefndu atriðin slíku máli fyrir niðurstöðu að hjá því verður ekki komist að sýkna ákærða af broti gegn 3. mgr. 202. gr. laga nr. 19/1940. Ákærði bauð hins vegar stúlku undir 18 ára aldri greiðslu fyrir kynmök. Varðar sú háttsemi hans við 4. mgr. 202. gr. laga nr. 19/1940, sbr. 20. gr. laganna. Í 6. tl. ákæru er ákærða gefið að sök að hafa sýnt D lostugt og ósiðlegt athæfi með því að fá hana, gegn greiðslu, til að sýna honum á sér nakin brjóst sín og kynfæri og til að fróa sjálfri sér í gegnum vefmyndavél í samskiptum þeirra á veraldarvefnum. D hefur greint frá þessu atriði fyrir dómi, auk þess sem samskipti þessi koma fram á útprentun á samskiptum þeirra á milli á samskiptarásinni msn. Með vísan til framburðar stúlkunnar og þeirra sönnunargagna er fyrir liggja í útprentun á samskiptum ákærða og stúlkunnar er komin fram lögfull sönnun um sekt ákærða. Hefur ákærði því gerst brotlegur við þau ákvæði er í ákæru greinir undir 6. tl. ákæru og er háttsemin þar rétt heimfærð til refsiákvæða. Ákærði er fæddur í maí 1946. Hefur hann samkvæmt framlögðu sakavottorði ekki áður gerst sekur um refsiverða háttsemi. Við ákvörðun refsingar verður litið til þess að brot ákærða voru ítrekuð og beindust gegn fjórum ungum stúlkum. Nýtti hann sér yfirburðastöðu sína í krafti aldurs síns og reynslu gagnvart unglingsstúlkunum sem voru á viðkvæmu kynþroskaskeiði, þegar sjálfsmynd einstaklings er í mótun. Þá má ráða af gögnum málsins og framburði vitna fyrir dómi að allar stúlkurnar áttu við að stríða andlega og félagslega erfiðleika og sjálfsmynd þeirra því afar brothætt. Var ákærða fullkunnugt um þetta. Brot hans gagnvart B var sérstaklega alvarlegt þar sem hann hafði margsinnis við hana kynferðismök og stóð samband þeirra yfir í talsverðan tíma. Að mati dómsins var brotavilji ákærða einbeittur. Þá hélt hann brotum sínum áfram eftir að honum var kunnugt um að hann væri grunaður um kynferðisbrot gagnvart A. Þá verður ekki hjá því litið að ákærði var starfandi lögmaður er hann framdi brotin en hann hefur m.a. annast hagsmunagæslu fyrir brotaþola í sakamálum og sinnt verjandastörfum í kynferðisbrotamálum. Voru honum því fyrirfram einkar ljósir hinir mikilsverðu hagsmunir er brot hans beindust gegn. Þá er við ákvörðun refsingar litið til þess að ákærði hafði í vörslum sínum talsvert magn af barnaklámi. Með hliðsjón af þessu, sbr. og 1., 2., 6., 7. og 8. tl. 1. mgr. 70. gr., sbr. og 77. gr. laga nr. 19/1940 er refsing hans ákveðin fangelsi í 3 ár, sem í ljósi eðlis brota ákærða þykir ekki fært að skilorðsbinda að neinu leyti. Með vísan til lagaákvæða í ákæru eru upptæk gerð til ríkissjóðs tvær tölvur sem lögregla lagði hald á, í haldlagningarskýrslum merktar G-15 og H-01 og fimm myndbandsspólur sem lögregla lagði hald á í haldlagningarskýrslum merktar G-19.07, 19.08, 19.15, 19.21 og 19.22. Ákæruvald hefur krafist þess að ákærði verði, með vísan til 2. mgr. 68. gr. laga nr. 19/1940, sviptur lögmannsréttindum sínum en ákærði er starfandi héraðsdómslögmaður. Samkvæmt tilvitnuðu ákvæði má í opinberu máli á hendur manni, sem dæmdur er sekur um brot, svipta hann heimild er hann hefur öðlast til að stunda starfsemi sem opinbert leyfi, löggildingu, skipun eða próf þarf til að gegna, enda gefi brotið til kynna að veruleg hætta sé á því að sakborningur muni fremja brot í stöðu sinni eða starfsemi. Þegar brot er stórfellt má einnig svipta hann ofangreindum rétti, ef hann telst ekki framar verður til að rækja starfann eða njóta réttindanna. Ákærði hefur í þessu máli verið sakfelldur fyrir alvarlegt kynferðisbrot gagnvart 4 stúlkum. Er brot hans stórfellt og verður ótvírætt að telja að hann sé ekki verður til að rækja þann starfa að vera héraðsdómslögmaður eða njóta þeirra réttinda. Með vísan til þess, sbr. 2. mgr. 68. gr. if., laga nr. 19/1940, er ákærði sviptur réttindum til að vera héraðsdómslögmaður. Í málflutningsræðu ákæruvalds kom fram að við héraðsdómstól lægi á þessari stundu fyrir ósk um að ákærði yrði skipaður verjandi manns, sem ákærður væri fyrir kynferðisbrot gegn barni. Dómurinn hefur fengið þær upplýsingar staðfestar frá viðkomandi dómstól. Í ljósi þeirra mikilsverðu hagsmuna sem í húfi eru þykir rétt, með vísan til 2. mgr. 139. gr. laga nr. 19/1991, að láta áhrif réttindasviptingarinnar þegar koma til framkvæmda. A hefur krafist skaðabóta úr hendi ákærða að fjárhæð 2.000.000 krónur, auk vaxta. Í bótakröfu réttargæslumanns hennar er vísað til þess að brot ákærða hafi valdið A umtalsverðum miska. Hafi stúlkan verið félagslega einangruð og þunglynd. Mikil breyting hafi orðið á líðan hennar eftir verknað ákærða. Um lagarök er vísað til 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Í vottorði Vigdísar Erlendsdóttur sálfræðings í Barnahúsi kemur m.a. fram að A hafi átt undir högg að sækja áður en hin ætlaða kynferðismisnotkun hafi átt sér stað vegna eineltis í skóla. Á fyrstu mánuðum eftir atburðinn hafi stúlkan greinilega uppfyllt greiningarskilmála áfallaröskunar. Þær afleiðingar sem stelpan hafi glímt við séu til þess fallnar að auka á félagslega erfiðleika og draga úr árangri í námi og starfi. Það sé mat Vigdísar að A hafi beðið alvarlegt tjón vegna atvika sem hún hafi lýst. Það er niðurstaða dómsins að framferði ákærða hafi valdið A miska. Þó svo A hafi einnig glímt við líðan sem rætur á að rekja til atvika í lífi hennar fyrir þennan atburð er ljóst að háttsemi ákærða á einna stærstan þátt í því hvernig líðan stúlkunnar varð í kjölfar atburðanna. Á hún rétt á skaðabótum vegna háttsemi ákærða á grundvelli 26. gr. laga nr. 50/1993. Í ljósi atvika málsins eru bætur þessar hæfilega ákveðnar 700.000 krónur. Sú fjárhæð ber vexti eins og í dómsorði greinir. B hefur krafist skaðabóta úr hendi ákærða að fjárhæð 1.500.000 krónur auk vaxta. Er vísað til þess að brot ákærða hafi valdið B miska. Hafi stúlkan verið tæplega fjórtán ára gömul þegar fyrsta brotið hafi átt sér stað og fram komið að henni hafi liðið mjög illa eftir atburðina. Hafi ákærði misnotað sér gróflega slæmar aðstæður stúlkunnar. Hafi hún neytt fíkniefna á þessum tíma og oft verið á flótta undan lögreglu eftir að hafa strokið að heiman. Um lagarök er vísað til 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Í framburði Guðbjargar Erlingsdóttur, ráðgjafa hjá Götusmiðjunni, kom fram að B hafi verið illa á sig komin við komu 10. júlí 2006, bæði líkamlega og andlega. Ekki hafi leynt sér að stúlkunni hafi liðið mjög illa. Fljótlega hafi komið í ljós að B hafi átt mjög erfitt með svefn en aðspurð hafi hún sagt að erfiðar minningar hafi sótt á hana við þær aðstæður og að hana dreymdi iðulega illa. Fram hafi komið í máli B að hún hafi talið að hún fengi vinkonur sínar á móti sér ef hún myndi ekki framkvæma þessar athafnir, en stúlkan hafi verið hrædd við höfnun og fá ekki að vera með í hópi. Með vísan til þess er hér að framan er rakið er það niðurstaða dómsins að framferði ákærða hafi valdið B miska. Þó svo slæmri líðan stúlkunnar hafi einnig tengst aðrir atburðir í lífi hennar lítur dómurinn svo á að framferði ákærða gagnvart stúlkunni skipti einna mestu um líðan hennar í kjölfar brotanna. Á hún rétt á skaðabótum vegna háttsemi hans á grundvelli 26. gr. laga nr. 50/1993. Í ljósi atvika málsins eru bætur þessar hæfilega ákveðnar 800.000 krónur. Sú fjárhæð ber vexti eins og í dómsorði greinir. C hefur krafist skaðabóta úr hendi ákærða að fjárhæð 800.000 krónur auk vaxta. Er vísað til þess að brot ákærða hafi valdið C miska. Hafi stúlkan verið mjög illa stödd þegar atburðurinn hafi átt sér stað. Hafi ákærði nýtt sér ástand C, sem og aldursmun þeirra og reynsluleysi stúlkunnar, til að fá hana til að hafa við sig munnmök gegn greiðslu. C hafi á eftir fundist sem hún væri skítug og verið full andúðar gegn sér og ákærða. Þá hafi stúlkan verið á viðkvæmum aldri í kynferðisþroska. Um lagarök er vísað til 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Er það niðurstaða dómsins að framferði ákærða hafi valdið C miska. Á hún rétt á skaðabótum vegna háttsemi hans á grundvelli 26. gr. laga nr. 50/1993. Í ljósi atvika málsins eru bætur þessar hæfilega ákveðnar 400.000 krónur. Sú fjárhæð ber vexti eins og í dómsorði greinir. D hefur krafist skaðabóta úr hendi ákærða að fjárhæð 500.000 krónur auk vaxta. Er vísað til þess að brot ákærða hafi valdið D miska. Hafi stúlkan verið 14 ára þegar brotin hafi átt sér stað og stúlkunni liðið mjög illa á því tímabili. Atburðurinn hafi sett mark sitt á andlega líðan hennar. Um lagarök er vísað til 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Í vottorði Sigurðar Ragnarssonar sálfræðings kemur m.a. fram að við innlögn að [...] hafi D verið í miklum mótþróa, sem og fyrstu mánuðina á eftir. Hafi hún farið í eiturlyfjaneyslu í leyfum og verið í tengslum við óæskilega aðila. Sjálfsmynd stúlkunnar hafi verið í molum. Námsleg staða hennar hafi verið mjög bágborin. Eftir nóvember 2006 hafi leið hennar fyrst legið uppávið. Kvaðst Sigurður telja augljóst að samskipti stúlkunnar við ákærða hafi haft áhrif á stúlkuna. Það er niðurstaða dómsins að framferði ákærða hafi valdið D miska. Framferðið er ekki eini orsakavaldur að slæmri líðan hennar eftir að rökstuddur grunur vaknaði um kynferðisbrot gegn stúlkunni. Hins vegar er ljóst að brot ákærða á umtalsverðan þátt í því hvernig hagir hennar og líðan þróuðust. Á hún rétt á skaðabótum vegna háttsemi hans á grundvelli 26. gr. laga nr. 50/1993. Í ljósi atvika málsins eru bætur þessar hæfilega ákveðnar 300.000 krónur. Sú fjárhæð ber vexti eins og í dómsorði greinir. Ákærði greiði sakarkostnað samkvæmt yfirliti ríkissaksóknara um sakarkostnað að fjárhæð 169.840 krónur. Hann greiði 221.802 krónur í þóknun vegna réttargæslustarfa Guðrúnar Bjargar Birgisdóttur héraðsdómslögmanns á rannsóknarstigi málsins. Hefur þá verið tekið tillit til virðisaukaskatts. Loks greiði ákærði tildæmd málsvarnarlaun og þóknun réttargæslumanna brotaþola, hvorutveggja að viðbættum virðisaukaskatti, sem í dómsorði greinir. Í ljósi þess tíma sem mál þetta hefur verið fyrir dóminum þykir rétt að gera nokkra grein fyrir framvindu þess fyrir dóminum. Mál þetta var þingfest 6. mars sl. Ákærði mætti á dómþing þann dag og óskaði eftir fresti til að kynna sér gögn málsins m.t.t. þess hvort hann myndi sjálfur halda uppi vörnum eða hvort hann myndi fá sér skipaðan verjanda. Var málinu frestað í þessu skyni til 28. mars sl. Þann dag var málið tekið aftur fyrir. Á dómþingi óskaði ákærði eftir því að tilgreindur lögmaður yrði skipaður verjandi sinn í málinu, en ákærði hafði fyrir þinghaldið komið boðum þess efnis til dómsins. Fyrir þinghaldið hafði dómari haft samband við lögmanninn og fengið staðfest að hann væri reiðubúinn að taka að sér verjandastörf í málinu. Fór lögmaðurinn þess á leit að fá hæfilegan frest til að kynna sér umfangsmikil gögn málsins. Í þessu ljósi var málinu frestað til 2. maí sl., en að samkomulagi varð síðar að þinghaldið yrði haldið 4. maí. Skömmu fyrir dómþing 4. maí sl. barst dóminum bréf verjandans þar sem hann fór þess á leit að verða leystur undan verjendastörfum af nánar tilgreindum ástæðum. Á dómþingi þann dag lá einnig fyrir að ákærði hafði komið boðum til dómsins um að hann óskaði eftir að tiltekinn annar lögmaður yrði skipaður verjandi sinn. Hafði dómari samband við þann lögmann, sem síðar tjáði dómara að hann gæti ekki tekið að sér verjandastörfin. Á dómþingi 4. maí var núverandi verjandi ákærða skipaður. Var ákveðið að fresta málinu til 14. maí þar sem ákærði tæki afstöðu til sakarefnisins. Var þá jafnframt fært í þingbók að aðalmeðferð málsins yrði 23. til 25. maí 2007. Á dómþingi 14. maí mætti ákærði ásamt sínum verjanda og lýsti yfir að hann neitaði sök samkvæmt öllum liðum ákæru. Var þá fært til bókar að verjandi ákærða treysti sér ekki til að vera nægjanlega undirbúinn fyrir aðalmeðferðina 23. til 25. maí, þar sem hann þyrfti að huga betur að einstökum atriðum varðandi sönnunarfærslu í málinu. Þá upplýsti verjandinn að ákærði færi í sex vikna veikindaleyfi til útlanda frá og með 28. maí 2007. Lét sækjandi færa til bókar mótmæli sín við því að málinu yrði frestað um of. Ákvað dómari að aðalmeðferð málsins færi fram 18. og 19. júní 2007. Jafnframt var ákveðið að málið yrði tekið fyrir 23. maí. Á dómþingi þann dag lét verjandi færa til bókar að ákærði þyrfti nauðsynlega að taka sér frí til heilsubótar og að réttarhöld myndu trufla þann bata og að verjandinn myndi leggja fram vottorð um að ákærði væri að glíma við alvarlegt krabbamein. Væri því gerð krafa um að aðalmeðferð málsins færi fram haustið 2007. Þá voru færðar í þingbók athugasemdir verjanda varðandi tölvugögn í málinu sem hugsanlega þyrfti að rannsaka frekar. Sækjandi ítrekaði mótmæli sín við frestun málsins. Ákvað dómari að áfram yrði miðað við að aðalmeðferð málsins færi fram eins og ákveðið hafi verið 18. og 19. júní. Við ákvörðun í því efni réði einna mestu tillit til brotaþola í málinu, en hagsmunir þeirra krefðust þess að málinu yrði lokið sem allra fyrst. Réttarhald var haldið á ný í málinu 30. maí 2007. Lagði verjandi þá fram bókun vegna kröfu um framlagningu gagna og tímasetningu aðalmeðferðar. Var þá ákveðið að þinghald yrði haldið í málinu 7. júní til að bregðast við kröfu verjanda ákærða um rannsókn á tölvugögnum. Þá ákvað dómari að áfram væri miðað við að aðalmeðferð málsins færi fram 18. og 19. júní. Á dómþingi 7. júní lá fyrir að verjandi ákærða hafði bæði formlega og óformlega boðað kröfur um framlagningu gagna og önnur atriði sem myndu girða fyrir að aðalmeðferð málsins gæti farið fram 18. og 19. júní. Þá hafði verjandi ítrekað kröfu um frestun málsins í ljósi veikinda ákærða. Í ljósi þess að fyrirsjáanlegt var að ekki væri unnt að láta aðalmeðferð málsins fara fram 18. og 19. júní var ákveðið að fresta aðalmeðferð málsins til 5. og 6. september 2007. Þá daga fór aðalmeðferð málsins fram. Af hálfu ákæruvaldsins flutti málið Kolbrún Sævarsdóttir saksóknari. Símon Sigvaldason héraðsdómari, Ingveldur Einarsdóttir héraðsdómari og Sandra Baldvinsdóttir settur héraðsdómari kváðu upp dóminn. Dómsorð: Ákærði, Róbert Árni Hreiðarsson, sæti fangelsi í 3 ár. Upptæk eru gerð til ríkissjóðs tvær tölvur sem lögregla lagði hald á og eru í haldlagningarskýrslum merktar G-15 og H-01 og fimm myndbandsspólur sem lögregla lagði hald á og eru í haldlagningarskýrslum merktar G-19.07, 19.08, 19.15, 19.21 og 19.22. Ákærði er sviptur réttindum til að vera héraðsdómslögmaður. Áhrif réttindasviptingarinnar koma þegar til framkvæmda. Ákærði greiði A, 700.000 krónur í skaðabætur, ásamt vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 1. ágúst 2005 til 12. júní 2006, en með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Ákærði greiði B, 800.000 krónur í skaðabætur, ásamt vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 1. júní 2006 til 14. nóvember 2006, en með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Ákærði greiði C, 400.000 krónur í skaðabætur, ásamt vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 1. febrúar 2006 til 6. febrúar 2007, en með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Ákærði greiði D, 300.000 krónur í skaðabætur, ásamt vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 1. mars 2006 til 14 nóvember 2006, en með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Ákærði greiði 2.670.490 krónur í sakarkostnað, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Einars Gauts Steingrímssonar hæstaréttarlögmanns, 1.424.280 krónur, og þóknun til réttargæslumanna brotaþola, Ásu Ólafsdóttur hæstaréttarlögmanns, 258.960 krónur, Jóhannesar Ásgeirssonar héraðsdómslögmanns, 284.856 krónur og Steinunnar Guðbjartsdóttur hæstaréttarlögmanns, 310.752 krónur, auk 221.802 króna í þóknun vegna réttargæslustarfa Guðrúnar Bjargar Birgisdóttur héraðsdómslögmanns á rannsóknarstigi málsins.
|
Mál nr. 82/2009
|
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
|
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi, á grundvelli 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Jón Steinar Gunnlaugsson og Hjördís Hákonardóttir og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 19. febrúar 2009 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 23. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 18. febrúar 2009, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi þar til dómur gengur í máli hans, en þó eigi lengur en til miðvikudagsins 18. mars 2009 kl. 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Til vara krefst hann þess að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími, en að því frágengnu að hann verði úrskurðaður í farbann í stað gæsluvarðhalds. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði staðfestur. Með dómi Hæstaréttar 8. desember 2008 í máli nr. 656/2008 var fallist á að sterkur grunur beindist að varnaraðila um brot það sem hann hefur nú verið ákærður fyrir með ákæru 18. febrúar 2009 og að skilyrði hefðu þá verið til gæsluvarðhalds yfir honum á grundvelli 2. mgr. 103. gr. þágildandi laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála eins og þau hefðu verið skýrð í réttarframkvæmd. Ákvæði 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 er samhljóða nefndu ákvæði eldri laganna. Ekkert er fram komið í málinu sem breytir því mati á skilyrðum gæsluvarðhalds yfir varnaraðila sem dómurinn 8. desember 2008 byggðist á. Með vísan til þess verður hinn kærði úrskurður staðfestur. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur, sbr. 3. mgr. 220. gr. laga nr. 88/2008. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Ríkissaksóknari hefur gert þá kröfu að úrskurðað verði að X, kt. [...], með lögheimili að [...], nú gæsluvarðhaldsfangi í fangelsinu að Litla Hrauni, Eyrarbakka, verði gert að sæta áframhaldandi gæsluvarðhaldi þar til dómur gengur í máli hans, þó ekki lengur en til miðvikudagsins 18. mars 2009 klukkan 16.00. Um kröfuna vísar ríkissaksóknari til 2. mgr. 95. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008. Í greinargerð ríkissaksóknara kemur fram að með ákæru útgefinni 18. febrúar þ.m. hafi ríkissaksóknari höfðað sakamál fyrir Héraðsdómi Suðurlands á hendur X fyrir stórfellda líkamsárás, með því að hafa að kvöldi föstudagsins 7. nóvember sl., að Y, [...]hreppi, slegið A, kennitala [...], hnefahögg í höfuðið, og með því að hafa skömmu síðar gripið um A og ýtt honum svo hann féll á gólfið af stól og ítrekað sparkað í og stigið á höfuð hans og efri hluta líkama hans á meðan hann lá á gólfinu, svo hann hlaut höggáverka á höfði, andliti, hálsi, hnakka, öxlum og herðablöðum, blæðingar í hálsvöðvum og miklar blæðingar í heilastofni, dreifðar blæðingar í heila með bjúg aðallega við hægra heilahvel og blæðingar milli heilahimna, með þeim afleiðingum að hann lést stuttu síðar. Þá segir ennfremur að kærði þyki vera undir sterkum rökstuddum grun um að hafa með framangreindri háttsemi brotið gegn 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 11. gr. laga nr. 20/1981, en slíkt brot geti varðað fangelsi allt að 16 árum. Meint brot kærða þyki sérstaklega alvarlegt þar sem bani hlaust af atlögunni og þar sem ætluð verknaðaraðferð hafi verið háskaleg og ofsafengin. Með tilliti til hagsmuna almennings þyki þannig nauðsynlegt að ákærði sæti áfram gæsluvarðhaldi á meðan mál hans sé til meðferðar en telja verði og reikna með að ef sakborningur, sem orðið hefur uppvís að jafn alvarlegu broti og ákærði, gangi laus áður en máli ljúki með dómi, þá valdi það hneykslun í samfélaginu og særi réttarvitund almennings. Þá segir ennfremur í greinargerðinni að ákærði hafi sætt gæsluvarðhaldi frá 8. nóvember sl., fyrst á grundvelli rannsóknarhagsmuna, en frá 28. nóvember sl. á grundvelli almannahagsmuna, sbr. 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008, sbr. áður 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991, sbr. dóm Hæstaréttar Íslands frá 8. desember sl. í málinu nr. 656/2008. Krafan um gæsluvarðhald byggist á 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Kærði hefur setið í gæsluvarðhaldi síðan 8. nóvember sl. fyrst á grundvelli rannsóknarhagsmuna samkvæmt úrskurði Héraðsdóms Suðurlands í málinu R-76/2008 og síðan á grundvelli almannahagsmuna frá 28. nóvember sl., sbr dóm Hæstaréttar Íslands í málinu nr. 656/2008, frá 8. desember sl. Verjandi kærða mótmælir því að skilyrði 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 séu uppfyllt og vísar til dóma Hæstaréttar í málunum nr. 508/2005 og 602/2006. Þá vísar hann til 5. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu. Með vísan til rannsóknargagna málsins liggur kærði undir sterkum grun um að hafa framið ofangreint brot en búið er að gefa út ákæru á hendur honum og er brotið þar heimfært til 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Brot gegn 2. mgr. 218. gr. getur varðað allt að sextán ára fangelsi ef sök sannast. Ákærði hefur á fyrri stigum málsins játað að hafa veist að hinum látna en neitar að hafa gert það með þeim hætti sem í ákæru greinir en ákæra var birt kærða fyrr í dag. Með hliðsjón af alvarleika brotsins er nauðsynlegt með tilliti til almannahagsmuna að ákærði sæti gæsluvarðhaldi uns dómur gengur í máli hans, þó ekki lengur en til 18. mars nk. kl. 16.00. Er því fullnægt skilyrðum 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um gæsluvarðhald kærða og því fallist á kröfu ríkissaksóknara um að kærði sæti gæsluvarðhaldi og þykja ekki efni til að marka gæsluvarðhaldi kærða skemmri tíma en krafist er. Ástríður Grímsdóttir héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan. Úrskurðarorð : Kærði, X, kt. [...], sæti gæsluvarðhaldi þar til dómur gengur í máli hans, þó ekki lengur en til miðvikudagsins 18. mars 2009, kl. 16.00.
|
Mál nr. 177/2004
|
Þjófnaður Húsbrot Ávana- og fíkniefni Hlutdeild Ítrekun Vanaafbrotamaður Reynslulausn
|
Á var sakfelldur fyrir þjófnaði, hlutdeild í þjófnaði, húsbrot og fíkniefnalagabrot. Með brotunum rauf Á reynslulausn á eftirstöðvum 300 daga refsivistar. Hafði Á áður verið dæmdur meðal annars fyrir þjófnaðarbrot, sem höfðu ítrekunaráhrif, og brotaferill hans verið samfelldur frá því hann hlaut fyrst dóm fyrir auðgunarbrot á árinu 2001. Til þess var hins vegar litið að hann játaði brot sín hreinskilnislega. Var Á talinn vera vanaafbrotamaður og refsing hans ákveðin fangelsi í 2 ár og 6 mánuði, sbr. 1. mgr. 71. gr. og 72. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson og Helgi I. Jónsson dómstjóri. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 27. apríl 2004 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun og jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst þess nú að refsiákvörðun héraðsdóms verði staðfest. Ákærði krefst þess að refsing hans verði milduð. Með dómi Héraðsdóms Þrándheims í Noregi 22. febrúar 2002 var ákærði dæmdur í sex mánaða fangelsi, þar af þrjá mánuði skilorðsbundið, fyrir kynferðisbrot, sem framið var 15. mars 1997. Var brotið heimfært undir 1. mgr. 195. gr. norsku hegningarlaganna, sem samsvarar 1. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með áorðnum breytingum. Að öðru leyti er sakaferill ákærða rakinn í héraðsdómi. Þjófnaðarbrotin, sem hann var sakfelldur fyrir með dómum Héraðsdóms Reykjavíkur 27. janúar 2003 og 28. maí sama árs hafa ítrekunaráhrif á þau brot, sem honum eru að sök gefin í 4. og 5. lið ákæru, sbr. 1. mgr. 71. gr. almennra hegningarlaga. Þá hefur óskilorðbundni hluti dómsins frá 22. nóvember 2001 einnig þessa verkun, en með honum var ákærði dæmdur fyrir brot framin á árinu 2001, meðal annars þjófnaði. Brotaferill ákærða hefur verið samfelldur frá því hann hlaut fyrst dóm fyrir auðgunarbrot 22. nóvember 2001. Þegar litið er til sakaferils ákærða er ljóst að hann er vanaafbrotamaður. Við ákvörðun refsingar hans er því vísað til 72. gr. almennra hegningarlaga. Til hins ber að líta honum til málsbóta að hann hefur játað brot sín hreinskilnislega. Með hliðsjón af framansögðu og að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur, þó þannig að draga skal frá refsingunni gæsluvarðhald, sem ákærða var gert að sæta frá 22. janúar 2004 til 27. apríl sama árs. Ákærði verður dæmdur til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður að öðru leyti en því að frá refsingu ákærða, Ágústs Þorkelssonar Holthe, skal draga gæsluvarðhald hans frá 22. janúar 2004 til 27. apríl sama árs. Ákærði, greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Brynjars Níelssonar hæstaréttarlögmanns, 120.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 29. mars 2004. Mál þetta, sem dómtekið var 23. mars sl., er höfðað með ákæru útgefinni af lögreglustjóranum í Reykjavík 2. mars sl., á hendur Ágústi Þorkelssyni Holthe, kt. 170979-4949, Aflagranda 26, Reykjavík, fyrir eftirtalin brot framin í Reykjavík á árinu 2003, nema annað sé tekið fram: 1. Húsbrot með því að hafa aðfaranótt föstudagsins 19. september farið í heimildarleysi inn í [...] með því að brjóta rúðu. Þetta er talið varða við 231. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. 2. Skjalafals með því að hafa miðvikudaginn 21. janúar 2004 í útibúi KB banka í Austurstræti 5 selt tékka nr. 7863284 frá Búnaðarbanka Íslands, að fjárhæð kr. 235.000 og með útgefandanafnrituninni D, vitandi að tékkinn var falsaður. Þetta er talið varða við 1. mgr. 155. gr. almennra hegningarlaga. 3. Fíkniefnalagabrot: 3.1 Sunnudaginn 18. janúar 2004 að [...] haft í vörslum sínum 1,01 g af amfetamíni. 3.2 Miðvikudaginn 21. janúar 2004 að [...] haft í vörslum sínum 52,19 g af amfetamíni. Þetta er talið varða við 2. gr., sbr. 5. gr., laga um ávana- og fíkniefni nr. 65/1974, sbr. lög nr. 13/1985, og 2. gr., sbr. 1. mgr. 14. gr., reglugerðar um ávana- og fíkniefni og önnur eftirlitsskyld efni nr. 233/2001, sbr. reglugerð nr. 848/2002. 4. Hlutdeild í þjófnaði með því að hafa aðfaranótt mánudagsins 27. október, aðstoðað A og B, við þjófnað, með því að aka þeim út á Seltjarnarnes vitandi að þeir hugðust brjótast inn og sækja þá aftur að [...], Seltjarnarnesi, þar sem þeir höfðu brotist inn og stolið ýmsum varningi svo sem skotvopnum, áfengi, heimilistækjum, skartgripum og fatnaði, samtals að verðmæti kr. 1.700.000, beðið meðan þýfinu var hlaðið í bílinn, ekið A og B frá vettvangi með þýfið og að dvalarstað ákærða að [...] þar sem stór hluti þýfisins fannst við húsleit lögreglu miðvikudaginn 29. október. Þetta er talið varða við 244. gr., sbr. 1. mgr. 22. gr., almennra hegningarlaga. 5. Þjófnaði: 5.1 Aðfaranótt sunnudagsins 21. desember úr íbúðarhúsnæði við [...] eða úr bifreiðunum [...] og [...] utan við húsið, stolið leðurjakka, peysu, lyklum, seðlaveski, greiðslukortum, kvenveski, snyrtivörum, gleraugum, Ericson farsíma, samtals að verðmæti um kr. 150.000 og um kr. 9.000 í reiðufé. 5.2 Sunnudaginn 18. janúar 2004 brotist inn í [...], með því að spenna upp hurð og stolið hárgreiðsluvörum, vigt, hárkollu, heftara, lykli og smámynt, samtals að verðmæti kr. 319.580. 5.3 Á sama tíma og sama stað brotist inn í [...] með því að spenna upp hurð og stolið ljósmynda- og tölvubúnaði, gleraugnaumgjörð og kr. 20.000 í reiðufé, samtals að verðmæti yfir kr. 5.000.000. Eru ofangreind brot í lið 5 talin varða við 244. gr. almennra hegningarlaga. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og að upptæk verði gerð framangreind fíkniefni, sem lagt var hald á, samkvæmt 6. mgr. 5. gr. laga nr. 65/1974, og 2. mgr. 14. gr. reglugerðar nr. 233/2001. Í málinu gerir C, kröfu um að ákærði verði dæmdur til greiðslu skaðabóta að fjárhæð kr. 50.220. Verjandi ákærða hefur krafist þess að ákærði verði sýknaður af ákæruliðum 1 og 2, en dæmdur til vægustu refsingar er lög leyfa að öðru leyti, og að gæsluvarðhaldsvist ákærða komi til frádráttar refsingu. Þá hefur hann krafist málsvarnarlauna. Ákæruliður 1. Aðfaranótt föstudagsins 19. september 2003 var lögreglu tilkynnt um innbrot í [...] í Reykjavík. Er lögregla mætti á vettvang kom í ljós, að brotin hafði verið rúða í útidyrahurð, en þar fyrir innan voru tveir starfsmenn C, X og Y, ásamt ákærða. Lýstu X og Y því fyrir lögreglu hvernig þeir hefðu orðið varir við brothljóð og í framhaldi af því hafi sá er braust inn opnað hurð inni í húsinu þar sem starfsmennirnir hafi haft aðstöðu. Hafi þeir tilkynnt lögreglu um innbrotið og haft þann er komið hafi inn í húsið hjá sér þar til lögregla mætti á vettvang. Ákærði var í framhaldi af þessu færður á lögreglustöðina við Hverfisgötu þar sem hann var vistaður í fangageymslu. Við aðalmeðferð málsins gáfu skýrslu fyrir dómi, auk ákærða, vitnin X og Y. Ákærði hefur fyrir dómi viðurkennt að hafa brotið rúðu í [...] aðfaranótt föstudagsins 19. september 2003, en hann hefur synjað fyrir að hafa farið inn í húsið. Kveður hann starfsmenn Reykjavíkurhafnar, þá X og Y, hafa komið að ákærða fyrir utan húsið, eftir að ákærði hafi brotið rúðuna. Hafi hann eftir það farið inn í húsið með starfsmönnunum á meðan beðið hafi verið eftir lögreglu. Kvaðst ákærði hafa verið ölvaður og reiður þetta kvöld, og skýri það háttsemi hans. Vitnið X kvað rúðu oft hafa verið brotna í [...], en hún sé í hurð við inngang í húsið úr porti. Þar hafi áður verið aðalinngangur í húsið, en á þessum tíma hafi verið í undirbúningi að loka portinu þar sem færa átti aðalinngang á annan stað. Vitnið kvað rúðu hafa verið brotna með steini, sem hafi legið fyrir innan hurðina. Ákærði hafi verið kominn inn í [...] og verið á leið inn gang innanhúss. Hafi hann verið í annarlegu ástandi. Vitnið Y kvaðst hafa verið við vinnu í [...]. Hafi það heyrt einhver læti þetta sinn og í framhaldi af því hafi ákærði gengið inn á vitnið og félaga þess í aðstöðu sem starfsmenn hafnarinnar hafi fyrir sig. Kvað vitnið ákærða hafa verið undir einhverskonar áhrifum. Hafi ákærði verið rólegur eftir að hann hafi komið að vitninu og beðið á meðan lögregla hafi verið á leið á vettvang. Framburðir vitnanna X og Y eru samhljóða um, að ákærði hafi farið inn í [...] aðfaranótt föstudagsins 19. september 2003, en ákærði hefur viðurkennt að hafa brotið þar rúðu. Þykir með þessu vera komin fram fullnægjandi sönnun um, að ákærði hafi farið í heimildarleysi inn í [...], svo sem í ákæru er lýst. Hefur hann með því gerst brotlegur við 231. gr. laga nr. 19/1940. Ákæruliður 2. Miðvikudaginn 21. janúar 2004 var lögreglunni í Reykjavík tilkynnt um, að framvísað hafi verið fölsuðum tékka úr stolnu tékkhefti í útibúi KB banka í Austurstræti 5. Var tékkinn útgefinn af D, á hendur Ágústi Þorkelssyni, að fjárhæð 235.000 krónur. Tilkynnandi, E gjaldkeri bankans, kvað Ágúst Þorkelsson hafa framselt tékkann og fengið andvirði hans greitt í reiðufé, eftir að hafa lagt inn 43.000 krónur í reiðufé, þar sem ekki hafi verið næg innistæða á tékkareikningnum. Síðar þann dag var hringt í bankann, þar sem viðkomandi kynnti sig sem D, eiganda umrædds reiknings. Kvartaði viðmælandinn undan því, að Ágúst hefði ekki fengið greiddar nema 71.000 krónur út af tékkareikningnum. Starfsmanni bankans, er svaraði í símann, þótti símtalið dularfullt og hringdi í eiganda reikningsins, D. D kannaðist ekki við að hafa gefið út tékka á reikinginn. Í framhaldi af því var lögregla kölluð til. Lögregla kannaði myndbandsupptökur í bankanum og kom þá í ljós, að ákærði var sá er framvísaði umræddum tékka að fjárhæð 235.000 krónur. Síðar sama dag, hafði lögregla uppi á ákærða að [...]. D mætti á skrifstofu lögreglu 21. janúar og lagði fram kæru vegna þjófnaðar á tékkhefti sínu. Við það tækifæri upplýsti hann að hann hafi í framhaldi af símtali frá KB banka farið að aðgæta um tékkhefti sitt. Þá hafi komið í ljós að það var horfið. Hafi hann ekki notað heftið í eitt og hálft ár. D kvaðst búað að Álfhólsvegi 15 í Kópavogi ásamt dóttur sinni, F, sem væri fædd 1984. Væri hann sjómaður og hafi hann farið af landi brott í febrúar 2003 og ekki hafa komið til baka fyrr en í maí sama ár. Hann hafi farið aftur til útlanda í júní 2003 og ekki komið til baka fyrr en í janúar 2004. Við aðalmeðferð málsins gáfu skýrslu fyrir dómi, auk ákærða, vitnin E gjaldkeri og D. Ákærði kvaðst fyrir dómi viðurkenna að hafa framvísað tékka, sem er sakarefni máls þessa, í KB banka í Austurstræti 5 í Reykjavík, 21. janúar 2004. Kvaðst hann hafa hitt fyrir mann í samkvæmi kvöldið áður. Hafi ákærði þá verið ölvaður. Maðurinn hafi farið þess á leit við ákærða, að hann færi með tékka í banka fyrir sig til innlausnar, þar sem maðurinn hafi ekki haft skilríki til að framvísa. Hafi tékkinn þá verið útfylltur að öðru leyti en því að ekki hafi þá verið búið að rita nafn ákærða á framhlið tékkans. Maðurinn hafi lofað ákærða að fyrir viðvikið skyldi ákærði fá 35.000 krónur. Ekki hafi ákærði þó fengið tékkann í hendur fyrr en að morgni miðvikudagsins 21. janúar. Ekki kvaðst ákærði hafa spurst fyrir um tilurð tékkans. Er ákærði var beðinn um að lýsa umræddum manni, kvað hann viðkomandi hafa verið um 22 ára að aldri, um 180 cm á hæð, með hvítan húðlit og skegglausan. Ekki kvaðst ákærði muna eftir hárlit mannsins. Ákærði kvaðst hafa farið með tékkann í bankann og framvísað honum hjá gjaldkera. Hafi hann fengið andvirði hans greitt, án vandkvæða. Gjaldkeri hafi innt ákærða eftir skilríkjum, en þeim hafi ákærði ekki getað framvísað. Hafi hann orðað það við gjaldkerann að væri ekki næg innistæða fyrir hendi á reikningnum, þá væri ákærði með reiðufé sem hann myndi leggja inn á reikninginn þar til fjárhæð tékkans væri náð. Hafi maðurinn úr samkvæminu sagt ákærða að svo kynni að fara, að ekki væri næg innistæða á reikningnum. Kvaðst ákærði eftir þetta hafa farið aftur í samkvæmið, sem hafi verið að [...], og afhent manninum 150.000 krónur af andvirði tékkans og sjálfur tekið í sinn hlut 85.000 krónur. Hafi sú fjárhæð verið miðuð við að ákærði fengi 35.000 krónur fyrir innlausnina að viðbættu því fé sem hann hafi lagt til í bankanum. Er ákærði var inntur eftir því hvort hann kannaðist við íbúa að [...], F, þá kvaðst ákærði ekki kannast við hana. Vitnið E kvað mann hafa komið í bankann til að innleysa umræddan tékka. Hafi þá verið búið að fylla tékkann út og framselja hann á bakhlið. Það hafi maðurinn gert, en vitnið hafi borið undirritun hans saman við undirritun í tölvukerfi bankans. Ekki hafi verið næg innistæða á reikningnum. Hafi maðurinn gert grein fyrir því að hann væri að innleysa tékkann fyrir vinnuveitanda sinn. Þar sem vitnið hafi verið nýbyrjað að starfa í bankanum hafi það innt samstarfskonu þess eftir því hvort heimilt væri að leggja reiðufé inn á reikninginn til að næg innistæða væri fyrir hendi. Það hafi verið heimilt og hafi maðurinn afhent vitninu slatta af peningum. Síðar, eftir að maðurinn hafi horfið á brott úr bankanum, hafi vitnið skoðað tékkann betur og þá séð að hann hafi verið ranglega fylltur út varðandi fjárhæð og nafn. Vitnið D kvaðst ekki kannast við ákærða. Er undir það var borinn tékki sá er málið varðar, kvaðst það ekki kannast við að hafa ritað hann. Upplýsti vitnið að það ritaði nafn sitt með sama hætti og það hafi gert við undirritun undir lögregluskýrslu í málinu, en það noti venjulega ekki föðurnafn sitt við undirritun. Ákærði hefur staðfastlega neitað sök samkvæmt þessum ákærulið. Kannast hann við að hafa innleyst tékka að fjárhæð 235.000 krónur í KB banka, svo sem í ákæru greinir, en synjar fyrir að sér hafi verið kunnugt um að tékkinn væri falsaður við innlausn. Framburður ákærða hefur yfir sér ólíkindablæ. Þannig verður að telja ótrúverðuga þá skýringu ákærða, að honum hafi verið boðin þóknun að fjárhæð 35.000 krónur fyrir það verk eitt, að fara með tékka í banka til innlausnar. Þá eru skýringar hans um tilvist ótilgreinds manns í samkvæmi, sem hafi afhent honum tékka fylltan út að hluta, einnig haldnar ólíkindablæ. Þá þykir framferði hans um að leggja reiðufé inn á reikninginn fyrir innlausn, óvenjuleg ráðstöfun. Vitnið D hefur borið fyrir dómi að það kannist ekki við útgáfu tékkans, sem ætti þá að leiða til þess að tékkinn sé falsaður. Á hitt er hins vegar að líta, að engin rannsókn virðist hafa farið fram á tékkanum sjálfum. Þannig eru ekki meðal gagna málsins neinar athuganir á rithöndum, s.s. athugun á rithönd ákærða eða samanburður á rithönd kæranda og ritun á tékkann. Ekki er heldur meðal gagna málsins yfirlit um nefndan tékkareikning og færslur á hann. Þá virðist ekki hafa verið leitað eftir að yfirheyra F, svo sem ástæða hefði verið til í ljósi upplýsinga kæranda við kæru. Þessi atriði þykja skipta máli um grundvöll málsins og valda því að ekki þyki fært að sakfella ákærða að þessu leyti, þrátt fyrir torkennilega frásögn hans um sakarefnið. Verður hann því sýknaður af ákæru um brot gegn 1. mgr. 155. gr. laga nr. 19/1940. Ákæruliður 3. Sannað er með skýlausri játningu ákærða fyrir dómi og með öðrum gögnum málsins, að ákærði hafi gerst sekur um þá háttsemi sem ákært er fyrir í báðum liðum ákæruliðar 3. Skírskotað er til ákæru um lýsingu málavaxta. Brot ákærða eru rétt færð til refsiákvæða í ákæru. Ákæruliður 4. Sannað er með skýlausri játningu ákærða fyrir dómi og með öðrum gögnum málsins, að ákærði hafi gerst sekur um þá háttsemi sem ákært er fyrir í þessum ákærulið. Skírskotað er til ákæru um lýsingu málavaxta, en brot ákærða eru rétt færð til refsiákvæða í ákæru. Ákæruliður 5. Sannað er með skýlausri játningu ákærða fyrir dómi og með öðrum gögnum málsins, að ákærði hafi gerst sekur um þá háttsemi sem ákært er fyrir í öllum liðum ákæruliðar 5, en fyrir dómi hefur ákærði viðurkennt undir 1. lið 5. ákæruliðar, að hafa tekið þýfi úr bifreiðum þeim er í ákærunni greinir. Skírskotað er til ákæru um lýsingu málavaxta. Brot ákærða eru rétt færð til refsiákvæða í ákæru. Ákærði er fæddur 1979. Samkvæmt sakavottorði hafa þær refsingar, sem máli skipta hér, komið til frá í lok árs 2001. Með dómi héraðsdóms 22. nóvember það ár var ákærði dæmdur til 15 mánaða fangelsisvistar, þar af 12 mánuðir skilorðsbundið, fyrir þjófnað og fíkniefnalagabrot. Eftir mitt ár 2003 var ákærði næst dæmdur, en þá var honum ákvarðað 12 mánaða fangelsi skilorðsbundið, fyrir þjófnað. Með dómi héraðsdóms 27. janúar 2003 var ákærði dæmdur til 18 mánaða fangelsisvistar, aftur fyrir þjófnað og fíkniefnalagabrot. Loks var honum með dómi héraðsdóms 28. maí 2003 ákvarðað 2 mánaða fangelsi fyrir þjófnað, en dómurinn var að sumu leyti hegningarauki við dóminn frá 27. janúar. Ákærða var veitt reynslulausn 29. ágúst 2003 í 2 ár á eftirstöðvum refsingar 300 dögum. Ákærði hefur sætt gæsluvarðhaldi frá 22. janúar 2004 á grundvelli c-liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991, en ljóst þykir að hann hefur haldið brotastarfsemi sinni áfram í beinu framhaldi af reynslulausninni frá í ágúst 2003. Brot ákærða í þessu máli eru öll keimlík fyrri afbrotum ákærða. Hefur hann þannig leitast við að brjótast inn í fyrirtæki og heimili til að stela þaðan verðmætum. Nemur verðmæti þýfis er ákærði er í þessu máli sakfelldur fyrir ríflega 7.000.000 króna. Í dómi héraðsdóms 27. janúar 2003 nam verðmæti þýfis ríflega 3.500.000 krónum. Vegna ungs aldurs ákærða þykir varhugavert að fullyrða að ákærði sé vanaafbrotamaður skv. 72. gr. laga nr. 19/1940. Á hinn bógin verður ekki hjá þessari tilhneigingu hans litið, en hún markaði gæsluvarðhaldi hans grundvöll. Ákærði hefur með háttsemi sinni nú rofið reynslulausnina frá 29. ágúst 2003, sbr. 42. gr. laga nr. 19/1940. Verður honum því ákvörðuð refsing með hliðsjón af 60. gr. laga nr. 19/1940, sbr. 77. gr. sömu laga. Óafplánuð refsing ákærða telst vera 10 mánaða refsivist. Með hliðsjón af þessu, því er áður er lýst um ákærða og í ljósi þeirrar háttsemi er ákærði er nú sakfelldur fyrir, er refsing í þessu máli ákveðin fangelsi í 2 ár og 6 mánuði. Frá refsingunni dregst gæsluvarðhaldsvist er ákærði hefur sætt frá 22. janúar 2004 til dómsuppsögudags, eða alls 68 dagar. Með vísan til 6. mgr. 5. gr. laga nr. 65/1974 eru gerð upptæk í ríkissjóð 53,2 g af amfetamíni, sem lögregla lagði hald á við rannsókn málsins. Ákærði hefur samþykkt skaðabótakröfu er Reykjavíkurhöfn hefur sett fram í málinu vegna ákæruliðar 1, að fjárhæð 50.220 krónur. Verður hún því tekin til greina eins og hún er fram sett. Ákærði greiði allan sakarkostnað, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Jóns Höskuldssonar héraðsdómslögmanns, 200.000 krónur. Dagmar Arnardóttur fulltrúi lögreglustjórans í Reykjavík, flutti málið af ákæruvaldsins hálfu. Símon Sigvaldason héraðsdómari kvað upp dóminn. D ó m s o r ð: Ákærði, Ágúst Þorkelsson Holthe, sæti fangelsi í 2 ár og 6 mánuði. Frá refsingunni dregst 68 daga gæsluvarðhaldsvist ákærða. Upptæk eru gerð í ríkissjóð 53,2 g af amfetamíni, sem lögregla lagði hald á við rannsókn málsins. Ákærði greiði C, skaðabætur að fjárhæð 50.220 krónur. Ákærði greiði allan sakarkostnað, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Jóns Höskuldssonar héraðsdómslögmanns, 200.000 krónur.
|
Mál nr. 267/1999
|
Handtaka Skaðabótamál Gjafsókn
|
G var handtekinn af lögreglunni í Árnessýslu í Kömbum við Hellisheiði að morgni 2. desember 1996 og færður á lögreglustöð á Selfossi, en látinn laus tæplega þremur tímum síðar eftir að tekin hafði verið af honum skýrsla. Krafðist G bóta úr hendi Í þar sem handtaka hans hefði verið ólögmæt. Nægilega þótti komið fram, að G hefði haft í frammi ýmis konar hótanir í tengslum við fyrirhugaða brottför fyrrverandi eiginkonu sinnar og dóttur af landinu, sem meðal annars miðuðu að því að koma í veg fyrir förina. Var talið, að slíkar hótanir gætu varðað við 233. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þá hafði G borið fyrir dómi að hann hefði tjáð lögreglumönnunum sem stöðvuðu för hans, að hann væri að fara til Keflavíkur til þess að reyna að láta dóttur sína sjá sig og ná henni út af flugvellinum á meðan flugvélin færi í loftið, en atferli sem þetta hefði getað bakað G refsiábyrgð samkvæmt 193. gr. almennra hegningarlaga. Þegar litið var til þess hvernig málið bar að höndum lögregluyfirvalda og hvað fyrir þeim lá, þótti verða að telja, að þau hefðu haft réttmæta ástæðu til að óttast að G hefði í huga að fylgja eftir hótunum um refsivert athæfi í tengslum við brottför mæðgnanna. Hefði því með rökum mátt telja nauðsynlegt að handtaka hann umræddan morgun til að koma í veg fyrir að hann fremdi afbrot, sbr. 1. mgr. 97. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, en gögn málsins þóttu engar vísbendingar veita um að handtakan hefði verið framkvæmd á óþarflega hættulegan, særandi eða móðgandi hátt. Voru því ekki talin uppfyllt skilyrði 176. gr. laga nr. 19/1991 til greiðslu bóta vegna handtöku G og var Í því sýknað af bótakröfu G.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Haraldur Henrysson og Hjörtur Torfason. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 2. júlí 1999 og krefst þess aðallega að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnda og sér dæmdur málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti. Til vara krefst hann lækkunar á dæmdri fjárhæð og að málskostnaður verði látinn falla niður. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti eins og málið væri eigi gjafsóknarmál. Nokkur ný gögn hafa verið lögð fyrir Hæstarétt. Greint er frá málavöxtum í héraðsdómi. Í málinu liggur fyrir óumdeilt að stefndi var handtekinn af lögreglunni í Árnessýslu í Kömbum við Hellisheiði kl. 06.32 hinn 2. desember 1996. Var hann færður á lögreglustöðina á Selfossi og hófst skýrslutaka af honum þar kl. 08.50. Að henni lokinni kl. 09.20 var hann frjáls ferða sinna. Með vísan til forsendna héraðsdóms er staðfest niðurstaða hans um að bótakrafa stefnda sé ekki fallin niður fyrir fyrningu samkvæmt 181. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Áður en til handtöku og yfirheyrslu stefnda kom höfðu lögreglu borist frásagnir um ýmis konar hótanir af hálfu hans. Daginn fyrir handtökuna voru lögmaður fyrrverandi eiginkonu hans og félagsmálastjórinn í Hveragerði í sambandi við lögregluyfirvöld og skýrðu frá því að stefndi hefði hótað alvarlegum ofbeldisverkum vegna fyrirhugaðrar ferðar fyrrverandi eiginkonu sinnar með dóttur þeirra úr landi að morgni næsta dags. Hjá báðum kom fram að stefndi hótaði meðal annars að sprengja upp flugvél þá, sem konan hygðist ferðast með. Í bréfi til lögreglunnar 30. nóvember 1996 hafði lögmaðurinn talið ljóst að öryggi konunnar og barnsins væri hætta búin vegna hótana stefnda, svo og öðrum flugfarþegum er ferðuðust með sömu flugvél. Báðir þessir aðilar hafa staðfest fyrir dómi í máli þessu að stefndi hafi viðhaft slíkar hótanir við þau og að hafa skýrt lögreglu frá þeim daginn áður en til handtöku kom. Kom fram hjá báðum að þau hefðu tekið hótanirnar alvarlega og lögmaðurinn sagði að þær hefðu valdið sér hræðslu um eigið öryggi. Stefndi hefur neitað því að hafa sett fram slíkar hótanir. Fyrir Hæstarétt hefur verið lagt ljósrit bréfs, er hann skrifaði Lögmannafélagi Íslands 26. febrúar 1997, þar sem hann skýrir frá samskiptum sínum við lögmann fyrrverandi eiginkonu sinnar. Segist hann þar hafa sagt við lögmanninn að ef eitthvað kæmi fyrir dóttur sína í umræddri ferð eða að hann fengi ekki að sjá hana oftar þá hafi hann ekki áhuga á því að lifa lengur „og því mun ég taka þig með mér yfirum. ... Þetta er ekki hótun þetta er alvara, ég mun sprengja okkur bæði í loft upp.” Síðar í bréfinu segir stefndi að sennilega hefði hann tekið þá afstöðu „að rota sem flesta karlmenn sem (lögmanninum) eru kærastir, svo sem eiginmann, bræður, föður og þ.h. áður en ég hefði hvolvt í mig úr einu pilluglasi.” Hvað sem líður nákvæmlega innihaldi ummæla stefnda við fyrrnefnda aðila þykir nægilega fram komið í málinu að hann hafi haft í frammi ýmis konar hótanir í tengslum við fyrirhugaða brottför fyrrverandi eiginkonu og dóttur, sem meðal annars miðuðu að því að koma í veg fyrir förina. Slíkar hótanir gátu varðað við 233. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Stefndi hefur viðurkennt, að hann hafi verið á leið til Keflavíkurflugvallar er lögregla stöðvaði för hans í Kömbum. Hugðist hann þar að eigin sögn reyna að koma í veg fyrir að dóttir hans færi úr landi, en móðirin hafði forsjá hennar og félagsmálayfirvöld höfðu samþykkt að hún færi með hana í ferð þessa til heimalands síns. Þegar stefndi kom fyrir dóm vegna bótamáls þessa kvaðst hann hafa tjáð lögreglumönnum þeim, er stöðvuðu för hans, að hann væri að fara til Keflavíkur til þess að reyna að láta dóttur sína sjá sig og að ná henni út af flugvellinum á meðan flugvélin færi í loftið. Atferli sem þetta gat bakað stefnda refsiábyrgð samkvæmt 193. gr. almennra hegningarlaga. Þegar litið er til þess, hvernig málið hafði borið að höndum lögregluyfirvalda og hvað fyrir þeim lá samkvæmt framansögðu, verður að telja að þau hafi haft réttmæta ástæðu til að óttast að stefndi hefði í huga að fylgja eftir hótunum um refsivert athæfi í tengslum við brottför mæðgnanna. Mátti því með rökum telja nauðsynlegt að handtaka hann þar sem hann var á leið til Keflavíkurflugvallar umræddan morgun til að koma í veg fyrir að hann fremdi afbrot, sbr. 1. mgr. 97. gr. laga nr. 19/1991. Verður ekki talið að þetta úrræði hafi verið of harkalegt eins og hér stóð á. Gögn málsins veita enga vísbendingu um að handtakan hafi verið framkvæmd á óþarflega hættulegan, særandi eða móðgandi hátt. Var stefndi látinn laus tæpum þremur klukkustundum eftir handtökuna. Að því athuguðu, sem hér hefur verið rakið, verða ekki talin uppfyllt skilyrði 176. gr. laga nr. 19/1991 til greiðslu bóta vegna handtöku stefnda. Ber því að sýkna áfrýjanda af kröfum hans í málinu. Rétt þykir að málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti falli niður. Ákvæði héraðsdóms um gjafsóknarkostnað er staðfest. Gjafsóknarkostnaður stefnda fyrir Hæstarétti skal greiddur úr ríkissjóði eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Áfrýjandi, íslenska ríkið, skal vera sýkn af kröfum stefnda, Garðars H. Björgvinssonar. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Ákvæði héraðsdóms um gjafsóknarkostnað er staðfest. Gjafsóknarkostnaður stefnda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun talsmanns hans, 150.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 16. apríl 1999. Mál þetta, sem dómtekið var þann 23. mars sl. að loknum munnlegum málflutningi, er höfðað með stefnu birtri 18. ágúst 1998 af Garðari Björgvinssyni, Herjólfsgötu 18, Hafnarfirði, á hendur dómsmálaráðherra og fjármálaráðherra fyrir hönd íslenska ríkisins, Arnarhvoli við Lindargötu í Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefnda verði gert að greiða honum 500.000 krónur ásamt vöxtum samkvæmt 7. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 frá 2. desember 1996 til 2. janúar 1997 og dráttarvaxta samkvæmt III. kafla sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Enn fremur er þess krafist að stefnda verði gert að greiða málskostnað að mati dómsins og að teknu tilliti til virðisaukaskatts eins og málið væri ekki gjafsóknarmál en stefnandi hefur gjafsókn í málinu samkvæmt gjafsóknarleyfi, dagsettu 19. febrúar 1999. Endanlegar kröfur stefnda eru aðallega þær að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og að stefnanda verði gert að greiða stefnda málskostnað samkvæmt mati dómsins en til vara að kröfur stefnanda verði lækkaðar verulega og að málskostnaður verði í því tilviki látinn niður falla. Í greinargerð stefnda var þess krafist að málinu yrði vísað frá dómi en fallið var frá þeirri kröfu í þinghaldi þann 21. desember 1998. Yfirlit um málsatvik og ágreiningsefni Málsatvik eru þau að lögreglan í Árnessýslu handtók stefnanda mánudags-morguninn 2. desember 1996 og færði hann til yfirheyrslu á lögreglustöðina á Selfossi. Ástæðan var sú að fulltrúa sýslumannsins á Selfossi hafði verið tilkynnt að fyrrverandi eiginkona stefnanda færi úr landi þá um morguninn ásamt dóttur sinni og stefnanda frá Keflavíkurflugvelli. Jafnframt hafði honum verið tilkynnt að stefnandi hefði haft í frammi hótanir um að sprengja flugvélina í loft upp, færu þær mæðgur úr landi. Tveir lögreglumenn voru sendir að heimili stefnanda í Hveragerði þá um nóttina. Þeir fylgdu stefnanda eftir er hann ók heiman frá sér snemma morguns og stöðvuðu akstur hans í Kömbum. Lögreglumennirnir spurðu stefnanda hvert hann væri að fara og þegar hann svaraði því að hann væri á leið til Keflavíkur tilkynntu þeir honum að hann væri handtekinn og var hann færður til yfirheyrslu eins og hér að framan greinir. Í skýrslu lögregluvarðstjóra, sem gerð var í tilefni af handtökunni, segir að ástæða handtökunnar hafi verið hótanir. Í lögregluskýrslu, sem tekin var af stefnanda 2. desember 1996 í framhaldi af handtökunni, er haft eftir honum að hann hafi aldrei verið með hótanir um að sprengja flugvélina og að honum hafi ekki komið slíkt til hugar. Hann kvaðst hafa ætlað til Keflavíkur til að reyna að tefja fyrir dóttur sinni þannig að hún kæmist ekki með móður sinni í flugvélina eða a.m.k. til að fá tækifæri til að kveðja hana. Þann 3. desember 1996 var tekin lögregluskýrsla af félagsmálastjóranum í Hveragerði í tilefni af rannsókn lögreglunnar á meintum hótunum stefnanda. Í skýrslunni er haft eftir honum að stefnandi hafi sagt að hann myndi aldrei hleypa konunni úr landi með barnið. Einnig hafi hann sagt að hann “mundi sprengja flugvélina í loft upp án þess að nokkur mundi slasast því vélin yrði tóm á stæðinu”. Sýslumaðurinn á Selfossi sendi málið til rannsóknarlögreglu ríkisins þann 17. desember sama ár og var óskað skýrslutöku af lögmanni fyrrverandi eiginkonu stefnanda um meintar hótanir stefnanda um að sprengja upp loftfarið og af starfskonum Kvennaathvarfsins um það sama. Stefnandi krafðist rannsóknar á handtökunni og ásökunum í sinn garð um sprengjuhótanir með bréfi til ríkissaksóknara, dagsettu 28. janúar 1997, en í bréfinu segir m.a að sprengjuhótunin hafi verið tilbúningur. Með bréfi lögmanns stefnanda til sýslumannsins á Selfossi, dagsettu 25. febrúar sama ár, er óskað eftirrits skýrslna um handtökuna. Einnig er farið fram á upplýsingar um nauðsyn handtökunnar eða hvort mál stefnanda hafi verið sent ríkissaksóknara og ef svo væri hvort kunnugt væri um ákvarðanir varðandi málið. Lögmanninum voru send ljósrit lögregluskýrslna með bréfi fulltrúa sýslumanns, dagsettu 20. mars 1997. Í bréfinu eru jafnframt upplýsingar um að málið hafi verið sent rannsóknarlögreglu ríkisins hinn 17. desember 1996 til frekari skýrslutöku. Í bréfi lögmanns stefnanda til ríkissaksóknara, dagsettu 2. maí 1997, er óskað rannsóknar á tilefni og framkvæmd handtöku stefnanda en í bréfi ríkissaksóknara frá 27. maí sama ár var stefnanda tilkynnt að með vísan til 112. gr. laga um meðferð opinberra mála nr. 19/1991 þættu ekki efni til að mæla fyrir um frekari aðgerðir í tilefni af kröfu stefnanda vegna handtökunnar. Með bréfi lögmanns stefnanda þann 23. júní 1997 til rannsóknarlögreglu ríkisins var óskað upplýsinga um hvort málið, sem sýslumaður sendi rannsóknarlögreglunni þann 17. desember 1996 til frekari skýrslutöku, hafi verið sent ríkissaksóknara og hvort búast mætti við frekari aðgerðum á hans vegum eða rannsóknarlögreglunnar í tengslum við það. Var einkum óskað upplýsinga um hvort tekin hafi verið ákvörðun um að fella málið niður eða um að rannsaka ekki frekar það sem leiddi til handtöku stefnanda 2. desember 1996. Með bréfi rannsóknar-lögreglunnar, sem dagsett er þann 30. júní 1997, var lögmanni stefnanda tilkynnt að málið hafi verið sett til hliðar með hliðsjón af afstöðu kæranda. Rannsóknargögn verði því til staðar ef kærði gefi tilefni til endurupptöku málsins. Í bréfi lögmanns stefnanda til ríkissaksóknara, dagsettu 17. mars 1998, er óskað upplýsinga um hvort ákvörðun hafi verið tekin um ráðstafanir eða aðgerðir gagnvart stefnanda í tilefni af því sem leiddi til handtökunnar. Samkvæmt bréfi ríkissaksóknara til lögmannsins þann 31. mars 1998 hafði mál á hendur stefnanda ekki borist ríkissaksóknara. Stefnandi krefst miskabóta úr hendi stefnda vegna handtökunnar sem hann telur ólögmæta. Af hálfu stefnda er kröfunni mótmælt en því er bæði haldið fram að krafan sé fyrnd samkvæmt 181. gr. laga um meðferð opinberra mála og að handtakan hafi verið lögmæt og því sé ekki grundvöllur fyrir bótakröfunni. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi lýsir málavöxtum þannig að lögreglumenn hafi stöðvað hann í Kömbum um klukkan 6.30 að morgni mánudagsins 2. desember 1996, handtekið hann og fært á lögreglustöðina á Selfossi. Hafi hann síðan verið yfirheyrður milli klukkan 8.50 og 9.20 þá um morguninn og hafi hann verið spurður að því hvort hann hefði komið fyrir eða hygðist koma fyrir sprengju í loftfari á Keflavíkurflugvelli. Hann hafi verið látinn laus að yfirheyrslu lokinni. Honum hafi síðan ekkert verið tjáð frekar um lögmætar ástæður handtökunnar, hvort rannsókn væri lokið eða hún stæði enn yfir eða hvort mál yrði höfðað gegn honum vegna þess tilefnis sem ætla mætti að hafi verið fyrir handtökunni. Hinn 28. janúar 1997 hafi stefnandi ritað ríkissaksóknara bréf og kvartað undan handtökunni. Hinn 25. febrúar sama ár hafi lögmaður stefnanda ritað sýslumanninum á Selfossi bréf og óskað að fá í hendur skýrslur um handtökuna og tilefni hennar. Honum hafi síðan borist gögn frá sýslumanni þar sem meðal annars hafi komið fram að rannsóknarlögregla ríkisins hefði verið beðin um að annast skýrslutökur í tengslum við málið. Hinn 2. maí 1997 hafi ríkissaksóknara verið ritað bréf, þar sem beðið hafi verið um rannsókn á tilefni og framkvæmd handtöku stefnanda. Í bréfi dagsettu 27. sama mánaðar hafi ríkissaksóknari tilkynnt lögmanni stefnanda að ekki þætti tilefni til aðgerða ákæruvaldsins vegna kæru stefnanda. Hinn 23. júní 1997 hafi lögmaður stefnanda ritað rannsóknarlögreglu ríkisins bréf, þar sem óskað hafi verið upplýsinga um hvort búast mætti við aðgerðum ríkissaksóknara eða rannsóknarlögreglu ríkisins, vegna þess sem leiddi til handtöku stefnanda, og beðið hafi verið um ljósrit skýrslna sem kynnu að hafa verið teknar. Þessu hafi verið svarað með bréfi dagsettu 30. júní 1997 og hafi ekki verið talið unnt að verða við beiðni um ljósrit skýrslna. Í mars 1998 hafi stefnandi tjáð lögmanni sínum að hann hefði frétt frá embætti ríkissaksóknara að þar væri litið svo á að í bréfi ríkissaksóknara frá 27. maí 1997 hefði komið fram að embættið teldi ekki ástæðu til aðgerða gagnvart stefnanda í framhaldi af handtökunni. Hafi lögmaðurinn sent ríkissaksóknara bréf af þessu tilefni, þess efnis að á bréfið frá 27. maí 1997 hefði verið litið sem svarbréf við beiðni stefnanda um rannsókn á aðgerðum lögreglunnar. Tilkynnt hefði verið að ekki væri talin ástæða til aðgerða gagnvart lögreglumönnunum, sem handtökuna framkvæmdu. Stefnanda hafi hins vegar ekki ennþá verið tilkynnt hvort rannsókn stæði enn yfir á málinu, sem hann var handtekinn vegna, hvort mál yrði höfðað gegn honum eða hvort eitthvað annað hefði verið gert í tilefni handtökunnar. Hafi ríkissaksóknari þann 31. mars 1998 ritað lögmanni stefnanda bréf þar sem honum hafi verið tjáð að umrætt mál á hendur stefnanda hefði ekki borist ríkissaksóknara til meðferðar. Stefnandi hafi höfðað mál þetta til greiðslu skaðabóta vegna handtökunnar hinn 2. desember 1996 sem hann telji ólögmæta. Við munnlegan málflutning var það af hálfu stefnanda stutt þeim rökum að sagan um að hann hefði hótað að sprengja flugvélina hafi verið tilbúningur eða uppspuni. Hvorki hafi verið haldbær ástæða fyrir handtökunni né lagaheimild. Þótt tilefni hafi verið til skýrslutöku vegna ásakana í garð stefnanda um hótanir hefði verið réttara að boða stefnanda til hennar. Handtaka hafi verið algerlega ónauðsynleg í því sambandi. Stefnandi byggir jafnframt á því að honum hafi ekki enn verið tjáð hvort fallið hafi verið frá rannsókn eða ákæru í tilefni af atvikum, sem ætla mætti að hafi átt að réttlæta handtökuna. Hafi því ekki enn verið farið eftir 114. gr. laga nr. 19/1991, og frestur sá, sem um geti í 181. gr. laganna, sé því ekki enn byrjaður að líða. Verði engu að síður talið að atvik málsins leiði til þess að líta verði svo á að frestur til málshöfðunar hafi hafist, er því haldið fram að fresturinn hafi ekki getað byrjað að líða fyrr en í fyrsta lagi er stefnanda var tilkynnt, með bréfi ríkissaksóknara hinn 31. mars 1998, að embætti hans hefði ekki borist til meðferðar mál á hendur stefnanda í tengslum við handtökuna. Fram til 1. júlí 1997 hafi ríkissaksóknari einn farið með ákæruvald og haft á hendi yfirstjórn lögreglu. Hafi því stefnanda verið rétt að ætla að því embætti hefði verið tilkynnt um málið, enda hafi ákvörðun um saksókn vegna þeirra atvika, sem stefnandi var spurður um við yfirheyrslu í framhaldi af handtökunni, enn verið á verksviði þess embættis eftir gildistöku laga nr. 84/1996. Af stefnanda hálfu er talið að lögregluyfirvöld geti ekki valdið fyrningu á skaðabótakröfu vegna ólögmætrar handtöku með því einu að tilkynna ekki um raunverulegar eða meintar ástæður hennar eftir réttri boðleið. Þrátt fyrir þetta telur stefnandi að líta verði svo á að nú sé liðinn svo langur tími frá handtökunni að ekki sé unnt að bíða lengur með að hefjast handa vegna skaðabótaréttar hans. Stefnandi telur sig einnig eiga rétt á skýringum á handtökunni og tilefni hennar og að málssókn geti stuðlað að því að þær skýringar fáist, enda telji hann ólíklegt, úr því sem komið er, að þar til bær yfirvöld stundi enn eða íhugi rannsókn þeirra atvika, sem kunni að hafa átt að réttlæta handtöku hans, eða undirbúi ákæru á hendur honum. Stefnandi heldur því fram að hann hafi verið handtekinn hinn 2. desember 1996 af einhvers konar hagkvæmnisástæðum í tengslum við umgengni við dóttur sína, forsjá hennar og/eða umgengni við fyrrverandi eiginkonu sína og til að koma í veg fyrir að hann færi til Keflavíkur umræddan dag. Þar sem lög hafi ekki heimilað handtöku stefnanda eigi hann skaðabótakröfu á hendur stefnda. Hafi löggæsluyfirvöld látið hinar meintu sakir stefnanda afskiptalausar síðan. Þrátt fyrir að stefnanda hafi ekki verið tilkynnt um neinn eftirmála handtökunnar eins og 114. gr. laga nr. 19/1991 geri ráð fyrir, telji hann nauðsynlegt að höfða mál þetta án frekari tafa. Frelsissvipting sé harkaleg og særandi aðgerð, sem hafi mikil áhrif fyrir þann sem fyrir henni verði, sérstaklega ef hann viti ekki annað en að hann sé saklaus. Krafa stefnanda sé miskabótakrafa, þar sem hann muni ekki færa fram sannanir í málinu fyrir því að hann hafi orðið fyrir fjártjóni. Vegna hlutverks dómsmálaráðherra sem yfirmanns löggæslu í landinu sé honum stefnt til efnislegra varna, ef um þær væri að ræða, svo og fjármálaráðherra, ef hann hafi einnig slíkar varnir, en að öðru leyti sé fjármálaráðherra stefnt sem gæslumanni hagsmuna ríkissjóðs. Af hálfu stefnanda er m.a. vísað til 67. gr. stjórnarskrár og XII. og XXI. kafla laga nr. 19/1991, einkum 97., 114., 175., 176., 178., 179. og 181. gr. Málsástæður og lagarök stefnda Af hálfu stefnda er málavöxtum lýst þannig að stefnandi hafi verið handtekinn í umræddu tilviki samkvæmt beiðni fulltrúa sýslumannsins á Selfossi vegna margvíslegra hótana sem lögreglan hafi fregnað af og séð ástæðu til að vera á varðbergi gagnvart. Í því sambandi er af hálfu stefnda vísað til þess að fulltrúinn hafi fengið upplýsingar um að stefnandi hefði ekki aðeins haft í hótunum við lögmann fyrrverandi eiginkonu sinnar heldur hafi hann einnig sagst ætla að spengja flugvél sem hafi verið á leið af landi brott frá Keflavíkurflugvelli með fyrrverandi eiginkonu stefnanda og dóttur þeirra. Hafi verið áætlað að flugvélin færi frá Keflavíkurflugvelli klukkan 8.50 daginn sem stefnandi var handtekinn. Í bréfi lögmanns fyrrverandi eiginkonu stefnanda til sýslumannsins á Selfossi, dagsettu 30. nóvember 1996, sé meðal annars vikið að því að fyrrum eiginkona stefnanda hafi ætlað til Filippseyja, þar sem hún sé fædd og uppalin, til að heimsækja fjölskyldu sína yfir jólin og hafi dóttirin átt að vera með í för. Hafi stefnandi verið þessari ferð andvígur og ítrekað hótað í eyru starfsmanna félagsmálayfirvalda í Hveragerði að flugvélin yrði sprengd í loft upp. Þá hafi stefnandi hótað eiginkonunni fyrrverandi því að hann myndi með öllum ráðum koma í veg fyrir að hún færi utan og látið þau orð falla í eyru starfskonu í Kvennaathvarfi að hann myndi sjá til þess að barnsmóðir sín kæmist ekki á leiðarenda og auk þess myndi hann koma fyrir sprengju í garði Kvennaathvarfsins. Þessar hótanir hafi allar verið hafðar í frammi í október- og nóvembermánuði 1996. Í bréfi lögmannsins sé því lýst að stefnandi hafi tjáð lögmanninum að hann myndi fremja sjálfsmorð og lífláta hana um leið og eiginkonan fyrrverandi kæmist úr landi. Sé þess getið í bréfi lögmannsins hvernig stefnandi hafi lýst aftökunni, sem hann hafi áformað, og að þær lýsingar hefðu einnig verið kynntar ritara lögmannsins. Lögmaðurinn hafi upplýst í bréfi sínu til sýslumanns að ugg hefði sett að henni um eigið öryggi. Í bréf lögmannsins hafi einnig komið fram að lögmanninum hefðu borist fregnir af því að stefnanda væri kunnugt um að brottför mæðgnanna væri fyrirhuguð þann 2. desember 1996. Lögmaðurinn hafi því vakið athygli á því að mæðgunum væri hætta búin og að öryggi flugfarþega nefndan dag yrði ógnað. Væri öryggi lögmannsins einnig ógnað, a.m.k. fyrst um sinn eftir þessa flugferð. Hafi lögmaðurinn einnig bent á að stefnandi hefði í tvígang verið dæmdur til refsingar fyrir líkamsárás með dómum Hæstaréttar, en í öðru tilvikinu hefði einnig verið ákært fyrir hótanir. Stefndi heldur því fram að með bréfi þessu hafi lögmanni stefnanda verið tilkynnt nægjanlega að rannsókn væri hætt að svo stöddu. Af hálfu stefnda er því haldið fram að málshöfðunarfrestur sá, sem kveðið sé á um í 181. gr. laga nr. 19/1991, hafi verið liðinn þegar stefnandi höfðaði málið. Með bréfi rannsóknarlögreglu ríkisins, dagsettu 30. júní 1997, hafi lögmanni stefnanda verið tilkynnt að málið hefði verið lagt upp, en kærandi málsins hafi ekki viljað halda því áfram. Mál þetta hafi stefnandi höfðað 18. ágúst 1998 eða rúmlega ári eftir að honum hafi verið tilkynnt um þessi málalok. Hafi því hinn lögmælti sex mánaða frestur verið liðinn. Tilraunir lögmanns stefnanda í bréfi til ríkissaksóknara frá 17. mars 1998, sem ritað hafi verið að liðnum málshöfðunarfresti í þeim tilgangi að vekja málið upp aftur, þrátt fyrir svarbréf rannsóknarlögreglu ríkisins frá 30. júní 1997, breyti engu í þessu sambandi. Komi fram í bréfi ríkissaksóknara, dagsettu 31. mars 1998, að umrætt mál á hendur stefnanda hafi ekki borist embætti ríkissaksóknara til meðferðar. Af hálfu stefnda er því mótmælt að lögregluyfirvöld hafi með einhverjum hætti valdið fyrningu bótaréttar stefnanda, en honum hafi án tafar verið kynnt tilefni handtökunnar og skýrslur verið sendar honum 20. mars 1997 að beiðni lögmanns hans. Enn fremur er á því byggt að handtaka stefnanda hafi verið lögmæt og að hún hafi farið fram af brýnu tilefni þar sem fram hafi komið kærur þess efnis að stefnandi hefði haft í líflátshótunum við lögmann fyrrverandi eiginkonu sinnar auk annarra og um að flugvél með mæðgurnar innanborðs yrði sprengd í loft upp. Hafi verið hafðar í frammi hótanir um háttsemi sem varði við almenn hegningarlög nr. 19/1940, meðal annars 165. gr., 211. gr., 225. gr. og 226. gr. Hafi einnig verið tilefni til handtöku til að kanna og rannsaka brot gegn 233. gr. laganna. Lögreglan hafi ekki haft ástæðu til að tvístíga þegar svo alvarlegar hótanir höfðu komið fram og sett hefðu ugg að fólki. Hafi því verið ástæða til að fylgjast með ferðum stefnanda þennan morgun. Þegar lögregla hafi orðið þess vör að stefnandi væri á leið til Keflavíkur árla morguns þann dag, er flugvélin hafi verið reiðubúin til brottfarar, hafi verið ástæða til að stöðva stefnanda, enda hafi grunur lögreglu styrkst um að einhverra aðgerða vegna brottfarar mæðgnanna væri að vænta af hálfu stefnanda. Vegna hótana um manndráp, ofbeldi eða frelsissviptingu, sem framkvæmd yrði í beinum tengslum við það ef af fyrrgreindri utanför mæðgnanna yrði, svo og fyrirætlunum um að koma fyrir sprengjum, hafi fullt tilefni og lögmæt ástæða verið til handtökunnar. Hefði lögreglu ekki verið stætt á því að bíða átekta og horfa aðgerðarlaus á framvindu mála. Þá hafi handtakan ekki verið framkvæmd á hættulegan, særandi eða móðgandi hátt. Því verði bótaréttur stefnanda ekki reistur á 175. gr. eða 176. gr. laga nr. 19/1991 og er því mótmælt að nokkurt skilyrði sé til greiðslu bóta. Stefndi vísar til 97. gr. laganna, en einnig til hlutverks lögreglu um að halda uppi allsherjarreglu, almannaöryggi og stemma stigum við lögbrotum samkvæmt 1. gr. laga nr. 56/1972 um lögreglumenn, sbr. nú 1. gr. lögreglulaga nr. 90/1996. Af hálfu stefnda er því mótmælt að stefnanda hafi ekki enn verið tilkynnt um málalok eða um afdrif málsins. Ákvæði 114. gr. laga nr. 19/1991 hafi ekki átt við, enda hafi stefnanda og lögmanni hans verið fullkunnugt um að málið hafi ekki verið til meðferðar af hálfu ákæruvalds og hafi rannsókn verið hætt að svo stöddu af hálfu rannsóknarlögreglu ríkisins. Tilkynning um það hafi verið send lögmanni stefnanda eftir skriflegri beiðni hans, sem leggja ber til jafns við 76. gr. eins og málum væri háttað. Þá er því mótmælt sem röngu að stefnandi hafi verið handtekinn af hagkvæmnisástæðum vegna umgengnis- eða forræðisdeilu en stefnanda hafi strax verið tilkynnt um tilefni handtökunnar. Af framangreindum ástæðum er þess krafist að stefndi verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda. Til vara er þess krafist að umkrafðar bætur verði stórlega lækkaðar og einungis metnar hæfilegar að álitum. Mótmælt er upphafstíma vaxta en stefnandi telur að einungis beri að miða í því sambandi við dómsuppkvaðningu eða í fyrsta lagi þann dag er málið var þingfest. Vísar hann í þessu sambandi til 15. gr. vaxtalaga nr. 25/1987. Til stuðnings kröfum stefnda um málskostnað er vísað til XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Niðurstöður Í málinu hefur komið fram, eins og hér að framan er rakið, að lögregluskýrslur voru teknar 2. og 3. desember 1996 hjá lögreglunni í Árnessýslu í tilefni af rannsókn lögreglunnar á meintum hótunum stefnanda. Einnig var með bréfi sýslumannsins á Selfossi þann 17. desember sama ár óskað eftir frekari skýrslutökum hjá rannsóknarlögreglu ríkisins. Stefnanda var ekki tilkynnt um afdrif málsins fyrr en með bréfi rannsóknarlögreglunnar þann 30. júní 1997 en þar segir að málið hafi verið sett til hliðar í geymslu þann 5. febrúar 1997. Í bréfinu segir enn fremur að rannsóknargögn verði því til staðar ef kærði gefi tilefni til endurupptöku málsins. Í 111. gr. laga um meðferð opinberra mála nr. 19/1991 segir að sérhver refsiverður verknaður skuli sæta ákæru, nema annað sé sérstaklega ákveðið í lögum. Þegar ákærandi hefur fengið gögn máls í hendur og gengið úr skugga um að rannsókn sé lokið skal hann samkvæmt 112. gr. laganna athuga hvort sækja skuli mann til sakar eða ekki. Ef hann telur það sem fram er komið ekki nægilegt eða líklegt til sakfellis lætur hann við svo búið standa, en ella skal hann höfða opinbert mál með útgáfu ákæru samkvæmt 116. gr. sömu laga. Ef mál er fellt niður samkvæmt 112. gr. laganna skal ákærandi tilkynna það þeim sem borinn hefur verið sökum, sbr. 114. gr. sömu laga. Hafi rannsókn á hendur sökuðum manni verið hætt á hann rétt á vottorði rannsóknara eða ákæranda um það samkvæmt 4. mgr. 76. gr. sömu laga. Samkvæmt þessu átti stefnandi rétt á tilkynningu um ákvarðanir sem bar að taka í samræmi við fyrirmæli í framangreindum lagaákvæðum. Hafði lögmaður hans, áður en mál þetta var höfðað, þrívegis farið fram á upplýsingar um ákvarðanir í þessum efnum, fyrst með bréfi til sýslumannsins á Selfossi þann 25. febrúar 1997, síðan með bréfi til rannsóknarlögreglu ríkisins þann 23. júní sama ár, eftir að hann fékk upplýsingar um að málið hefði verið sent þangað, og loks með bréfi til ríkissaksóknara þann 17. mars 1998. Í framangreindu bréfi rannsóknarlögreglunnar frá 30. júní 1997 kemur ekki fram með skýrum hætti að ákvörðun hefði verið tekin um að rannsókn hefði verið felld niður. Engin önnur gögn hafa verið lögð fram í málinu sem gefa til kynna að stefnandi hafi haft vitneskju um slíka ákvörðun. Hefur því hvorki verið sýnt fram á með nægjanlegum gögnum né rökum að bótakrafa stefnanda, sem sótt er á grundvelli 175. og 176. gr. laga um meðferð opinberra mála, hafi fallið niður fyrir fyrningu samkvæmt 181. gr. sömu laga en samkvæmt þeirri lagagrein fyrnist bótakrafa á sex mánuðum frá vitneskju aðila um ákvörðun um niðurfall rannsóknar. Af hálfu stefnda er vísað til þess að nauðsynlegt hafi verið að handtaka stefnanda vegna hættunnar sem af honum hafi stafað. Í því sambandi er af hálfu stefnda vísað til þess, sem fram kemur í bréfi lögmanns fyrrverandi eiginkonu stefnanda frá 30. nóvember 1996 um hótanir stefnanda í garð konunnar, lögmannsins og annarra, og sambærilegra upplýsinga frá félagsmálastjóranum í Hveragerði. Stefnandi hefur staðfastlega neitað því að hafa haft þessar hótanir í frammi. Þótt lögreglan hafi haft fulla ástæðu til að vera á varðbergi vegna upplýsinga, sem fram höfðu komið, og jafnvel þótt aðgerðir hafi reynst nauðsynlegar í því sambandi, verður ekki fallist á, með vísan til þess, sem fram hefur komið í málinu, að slík yfirvofandi hætta hafi stafað af stefnanda þegar lögreglan hafði tal af honum í umræddu tilviki að handtakan hafi af þeirri ástæðu verið nauðsynleg. Samkvæmt því og með vísan til c liðar 1. mgr. 5. gr. laga um mannréttindasáttmála Evrópu nr. 62/1994, þar sem m.a. kemur fram að handtöku verði ekki beitt til að koma í veg fyrir að afbrot verði framið nema það sé með rökum talið nauðsynlegt, verður ekki talið að lögmæt skilyrði fyrir handtökunni hafi af framangreindri ástæðu verið fyrir hendi. Af hálfu stefnda er einnig vísað til þess að stefnandi hafi verið færður til skýrslutöku á lögreglustöð vegna rannsóknar á þeim brotum sem hann hafði verið sakaður um að hafa framið. Samkvæmt 2. mgr. 66. gr. laga um meðferð opinberra mála skal lögregla hefja rannsókn, þegar þörf er á því, ef fyrir liggur vitneskja eða grunur um að refsivert brot hafi verið framið. Lögreglu er heimilt samkvæmt 1. mgr. 97. gr. laganna að handtaka mann ef rökstuddur grunur er á að hann hafi framið brot, sem sætt getur ákæru, enda sé handtaka nauðsynleg til að koma í veg fyrir áframhaldandi brot, tryggja návist hans og öryggi eða koma í veg fyrir að hann spilli sönnunargögnum. Með vísan til þessa og þess, sem hefur að öðru leyti komið fram í málinu, verður að telja ósannað að nauðsynlegt hafi verið að færa stefnanda til yfirheyrslu með því að handtaka hann þar sem hann var á ferð klukkan 6:30 að morgni eins og gert var í því skyni að taka skýrslu af honum í þágu rannsóknar málsins. Verður því að telja að eins og á stóð hafi ekki verið nægjanlegt tilefni til handtökunnar sem stefnandi var beittur í umræddu tilfelli. Samkvæmt framangreindu þykja nægjanleg skilyrði til að taka til greina kröfu stefnanda um miskabætur vegna handtökunnar samkvæmt 176. gr., sbr. 175. gr. laga um meðferð opinberra mála. Þykja bætur hæfilega ákveðnar 40.000 krónur. Einnig ber að dæma stefnda til að greiða vexti samkvæmt 7. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 frá 2. desember 1996 eins og krafist er. Af gögnum málsins verður ekki ráðið að stefnandi hafi krafið stefnda um bætur fyrr en með birtingu stefnu þann 18. ágúst 1998. Samkvæmt 15. gr. vaxtalaga bera skaðabótakröfur dráttarvexti að liðnum mánuði frá þeim degi er kröfuhafi hefur lagt fram upplýsingar sem þörf er á til þess að meta tjónsatvik og fjárhæð bóta. Þykir því rétt að krafan beri dráttarvexti frá 18. september 1998. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þ.m.t. þóknun lögmanns hans, Lúðvíks Emils Kaaber hdl., sem þykir hæfilega ákveðin 150.000 krónur án virðisaukaskatts. Dóm þennan kvað upp Sigríður Ingvarsdóttir héraðsdómari. D Ó M S O R Ð: Stefndi, íslenska ríkið, greiði stefnanda, Garðari H. Björgvinssyni, 40.000 krónur ásamt vöxtum samkvæmt 7. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 frá 2. desember 1996 til 18. september 1998 og dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þ.m.t. þóknun lögmanns hans, Lúðvíks Emils Kaaber hdl., 150.000 krónur án virðisaukaskatts.
|
Mál nr. 431/2017
|
Skuldamál Greiðsla Uppgjör
|
H krafðist endurgreiðslu á fjármunum sem inntir höfðu verið af hendi til A hf. í kjölfar sölu fasteignar sem hún átti að jöfnu með eiginmanni sínum. H hafði á árunum 2005-2009 ritað undir ýmis lánsskjöl er voru með veði í fyrrgreindri fasteign. Deildu aðilar um hvort H hefði með nafnritun sinni á skjölin eða síðari aðgerðum stofnað til gilds veðréttar í sínum hluta fasteignarinnar. Þá var deilt um hvort H hefði samþykkt að andvirði við sölu fasteignarinnar í apríl 2014 kæmi til greiðslu áðurnefndra skulda. Í dómi Hæstaréttar kom meðal annars fram að í kaupsamningnum hefði komið fram að söluandvirði fasteignarinnar skyldi nýtt til greiðslu á lánum sem á henni hvíldu og að seljendur hefðu eingöngu gert almennan fyrirvara um lögmæti einstakra skilmála áhvílandi skuldabréfa, en sá fyrirvari hefði ekki tekið til ágreiningsins í málinu. Þá kom fram að H hefði ritað undir skjal um veðflutning láns kaupenda fasteignarinnar á 1. veðrétt hennar. Var talið að H hefði með þessu firrt sig rétti til að krefjast endurgreiðslu þess fjár sem innt var hendi til A hf. við söluna og A hf. því sýknaður af kröfunni.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Karl Axelsson og ÁsgeirMagnússon dómstjóri.Áfrýjandi skautmálinu til Hæstaréttar 4. júlí 2017. Hún krefst þess að stefnda verði gert aðgreiða sér 15.272.128 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr.38/2001 um vexti og verðtryggingu, aðallega frá 4. apríl 2014, en til vara frá1. apríl 2015, í báðum tilvikum til greiðsludags. Einnig krefst hún þess aðstefnda verði gert að greiða sér skaðabætur að fjárhæð 707.410 krónur meðdráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 31. maí 2016 tilgreiðsludags. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.Málavöxtum, málsástæðum og lagarökum aðila er ítarlega lýst í hinumáfrýjaða dómi. Eins og þar greinir nánar ritaði áfrýjandi á árunum 2005 til2009 undir ýmis lánsskjöl er voru með veði í fasteigninni að Hjallabrekku 41 í Kópavogi,sem hún átti að jöfnu með eiginmanni sínum. Aðila greinir á um hvort áfrýjandihafi með nafnritunum sínum á skjölin eða síðari aðgerðum stofnað til gildsveðréttar í sínum hluta fasteignarinnar. Þá er deilt um hvort áfrýjandi hafisamþykkt að andvirði við sölu fasteignarinnar í apríl 2014 kæmi til greiðslu áðurgreindraskulda sem á fasteigninni hvíldu. Krefst áfrýjandi endurgreiðslu á þeimfjármunum sem inntir voru af hendi til stefnda í kjölfar sölu fasteignarinnar.Þá krefst áfrýjandi skaðabóta úr hendi stefnda vegna kostnaðar sem hún hafðivið rekstur ágreiningsmáls fyrir úrskurðarnefnd um viðskipti viðfjármálafyrirtæki. Við aðalmeðferð málsins í héraði og fyrir Hæstarétti kvaðst áfrýjandi byggjaá því að ógilda beri eða víkja til hliðar umræddum veðsetningum á grundvelli36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, auk þesssem greiðsla skulda samkvæmt kaupsamningi hafi verið með fyrirvara um réttmætikrafna stefnda á hendur henni og hafi stefnda, sem fylgst hafi grannt meðframvindu sölunnar, verið fyrirvararnir ljósir. Sætti þessi málatilbúnaður þegarandmælum stefnda við meðferð málsins í héraði sem of seint fram kominn. Þessar málsástæðureru of seint fram bornar og komast ekki að við úrslausn málsins, samkvæmt 5.mgr. 101. gr. og 2. mgr. 187. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Fram er komið í málinu að áfrýjandi og eiginmaður hennar seldu framangreindafasteign í því skyni að létta á skuldum sínum. Í kaupsamningnum 4. apríl 2014,sem undirritaður er af þeim báðum, sagði að kaupverð væri 54.000.000 króna ogtiltekið að söluandvirði fasteignarinnar skyldi nýtt til greiðslu á lánum sem áhenni hvíldu, jafnframt því sem seljendur skuldbundu sig til að láta aflýsa veðumaf fasteigninni. Var tiltekið að lán á 1. til 5. veðrétti skyldu greiðast upp.Þá sagði að eftirstöðvar söluverðs rynnu til stefnda sem veðhafa lána á 6. til8. veðrétti eignarinnar en í gögnum málsins er yfirlýsing starfsmanns stefnda, gefiní aðdraganda að gerð kaupsamningsins, þar sem hann samþykkti að þeim veðum semeftir stæðu umfram söluverð eignarinnar yrði aflétt gegn því að söluandvirðinuyrði ráðstafað til greiðslu áhvílandi lána. Í kaupsamningnum gerðu seljendur almennanfyrirvara um lögmæti einstakra skilmála áhvílandi skuldabréfa, en sá fyrirvaritók ekki til þess ágreinings sem hér er uppi. Loks ritaði áfrýjandi undir skjal4. apríl 2014 þar sem staðfestur var veðflutningur láns kaupenda fasteignarinnará 1. veðrétt hennar. Fóru greiðslur fram í samræmi við þessi ákvæðikaupsamningsins og verður ekki ráðið af gögnum málsins að áfrýjandi hafi gertathugasemdir þar um. Með þessu firrti áfrýjandi sig rétti til að krefjast endurgreiðslu þessfjár sem innt var af hendi til stefnda. Verður stefndi þegar af þeirri ástæðusýknaður af kröfu hennar þar um. Að fenginni þessari niðurstöðu leiðir afsjálfu að stefndi verður jafnframt sýknaður af skaðabótakröfu áfrýjanda.Rétt þykir að hvor aðila beri sinn kostnað af rekstri málsins í héraði ogfyrir Hæstarétti. Dómsorð:Héraðsdómurskal vera óraskaður.Málskostnaðurí héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. DómurHéraðsdóms Reykjavíkur 6. apríl 2017. Mál þetta, sem vardómtekið 9. mars sl., var höfðað 29. janúar 2016. Stefnandier Herdís Jónsdóttir, Grandahvarfi 2 í Kópavogi. Stefndi er Arionbanki hf., Borgartúni 19 í Reykjavík. Stefnandi gerir þærdómkröfur að stefnda verði gert að greiða henni 15.272.128 krónur ásamtdráttarvöxtum frá 4. apríl 2014 til greiðsludags, en til vara frá 1. apríl 2015til greiðsludags. Stefnandi krefst þess jafnframt að stefnda verði gert aðgreiða henni 707.410 krónur „í skaðabætur vegna kostnaðar við málarekstur hjáúrskurðarnefnd um viðskipti við fjármálafyrirtæki og síðar gagnvart stefnda aukdráttarvaxta frá og með 31. maí 2016“. Þá krefst stefnandi málskostnaðar aðteknu tilliti til virðisaukaskatts. Stefndi krefst sýknu af öllumkröfum stefnanda og málskostnaðar. Í þinghaldi 28.október 2016 var lögð fram bókun af hálfu stefnanda um leiðréttingu á dómkröfumhennar. Samkvæmt henni krefst hann nú dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laganr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Stefndi mótmæltiframangreindri breytingu. Með úrskurði dómsins23. september 2016 var frávísunarkröfu stefnda hafnað. I Þann 23. júní 2005gaf eiginmaður stefnanda, Stefán Rögnvaldsson, út tryggingarbréf að fjárhæð8.000.000 króna til tryggingar skilvísri og skaðlausri greiðslu á öllum skuldumhans við Sparisjóð Reykjavíkur og nágrennis, SPRON. Með því var fasteignin aðHjallabrekku 41 í Kópavogi, fastanr. 206-1596, sett að veði með 8. veðrétti oguppfærslurétti. Fasteignin, sem er einbýlishús, var að jöfnu í eigu stefnandaog Stefáns. Stefán ritaði undir tryggingarbréfið í reit með yfirskriftinni„Undirskrift skuldara“. Stefnandi ritaði í reit með yfirskriftinni „Undirskriftmaka skuldara“. Skjalið var móttekið til þinglýsingar 29. júní 2005 og þinglýstá eignina á athugasemda. Þann 22. febrúar 2007 var gefin út yfirlýsing þessefnis að tryggingarbréfið, sem hvíldi þá á 8. veðrétti fasteignarinnar aðHjallabrekku 41 myndi einnig ná til trygginga skulda Jóns HannesarStefánssonar, sonar þeirra hjóna. Til samþykkis þessu rituðu stefnandi,eiginmaður hennar og Jón Hannes undir yfirlýsinguna. Þann 26. apríl 2011 varþví lýst yfir af hálfu Dróma hf., þáverandi eiganda tryggingarbréfsins, að súbreyting skyldi gerð á tryggingarbréfinu að það næði ekki lengur til skuldaJóns Hannesar heldur skyldi það framvegis eingöngu ná til tryggingar skuldaStefáns. Þann 12. september 2006 gafstefnandi út veðskuldabréf að fjárhæð 6.500.000 krónur til Lífeyrissjóðshjúkrunarfræðinga, sem tryggt skyldi með 8. veðrétti í fasteigninni aðHjallabrekku 41. Í tengslum við þessa lánveitingu óskaði stefnandi eftir þvívið SPRON að hann myndi veita leyfi fyrir því að veðskuldabréfið færi framfyrir veðrétt sparisjóðsins samkvæmt fyrrgreindu tryggingarbréfi sem hvíldi á 8.veðrétti fasteignarinnar. Sparisjóðurinn varð við því og gaf út skilyrtveðleyfi 11. september 2006. Þann 4. febrúar 2008 gafeiginmaður stefnanda út tryggingarbréf að fjárhæð 5.100.000 krónur tiltryggingar skilvísri og skaðlausri greiðslu á öllum skuldum hans við SPRON, ení því skyni var fasteign þeirra hjóna að Hjallabrekku 41 í Kópavogi, sett aðveði með 10. veðrétti og uppfærslurétti. Eiginmaður stefnanda ritaði undirtryggingarbréfið í reit með yfirskriftinni „Undirskrift útgefanda“ og stefnandií reit með yfirskriftinni „Samþykki maka útgefanda“. Í tryggingarbréfinugreinir að tryggingarbréfið að fjárhæð 8.000.000 króna sem gefið var út 23.júní 2005 hvíli á 9. veðrétti fasteignarinnar. Skjalið var móttekið tilþinglýsingar 6. febrúar 2008 og þinglýst athugasemdalaust á eignina. Þann 17. mars 2008 rituðustefnandi og eiginmaður hennar undir skjal sem bar yfirskriftina „Beiðni umgreiðslumat“ vegna fyrirhugaðrar útgáfu veðskuldabréfs að fjárhæð jafnvirði16.000.000 króna. Í beiðninni var tilgreint að við útgáfu skuldabréfsins stæðitil að greiða upp yfirdráttarskuld að fjárhæð 5.100.000 krónur,greiðslukortaskuldir að fjárhæð 4.386.000 krónur og skuld vegnaafborgunarsamnings að fjárhæð um það bil 645.000 krónur, eða samtals 10.131.000krónur. Með beiðninni fylgdu gögn til að framkvæma greiðslumatið, þ.e.lánsumsókn, skattframtal, launaseðlar síðustu þriggja mánaða á undan og síðustugreiðsluseðlar allra lána. Þá staðfestu stefnandi og eiginmaður hennar meðundirskrift sinni að þau veittu SPRON heimild til að afla yfirlita yfirskuldbindingar þeirra hjá öðrum fjármálafyrirtækjum vegna greiðslumatsins.Greiðslumat var framkvæmt 26. mars 2008. Niðurstaða þess var sú að „neikvæðurafgangur“ væri að fjárhæð 522.624 krónur fyrir lánveitingu en eftir hana aðfjárhæð 203.423 krónur. „Breyting á mánuði“ næmi 319.201 krónu. Í skjali meðyfirskriftinni „Vinnublað lánsumsóknar“ kemur fram að „Fasteignaveð“ séfasteignin að Hjallabrekku 41, „Lánsupphæð“ sé 16.000.000 króna, „Skuldir tiluppgreiðslu“ nemi 12.186.830 krónum og „Útborgað eftir uppgr.skulda og gjöld“sé 3.405.270 krónur. Starfsmaður SPRON útbjó einnig skjal sem bar yfirskriftina„Yfirlýsing um ráðstöfun andvirðis skuldabréfaláns“, þar sem sundurliðaðar eruskuldir sem gert var ráð fyrir að greiða upp við útgáfu veðskuldabréfsins.Meðal þessara skulda voru skuldir stefnanda samkvæmt þremur greiðslukortumsamtals að fjárhæð 2.104.199 krónur. Þann 3. apríl 2008 gaf Stefán útveðskuldabréf til SPRON að jafnvirði 16.000.000 króna í japönskum jenum,upphaflega með lánsnúmerið 10850, en því var síðar breytt í 16956. Tiltryggingar greiðslu veðskuldabréfsins var fasteignin að Hjallabrekku 41 sett aðveði með 11. veðrétti og uppfærslurétti, og er eignin tilgreind í bréfinuþannig: „Hjallabrekka 41, Kópavogur, öll eignin.“ Veðskuldabréfið ber það meðsér að á 9. og 10. veðrétti eignarinnar hvíli framangreind tvö tryggingarbréf.Stefán undirritaði bréfið í reiti með yfirskriftinni „Undirskrift skuldara“ og„Samþ. framangreinda veðsetningu sem þinglýstur eigandi“. Stefnandi ritaði áskjalið í reiti með yfirskriftinni „Undirskrift maka skuldara“ og „Samþ. makaþinglýsts eiganda“. Engir reitir eru óútfylltir á skjalinu. Skjalið varmóttekið til þinglýsingar 4. apríl 2008 og þinglýst athugasemdalaust á eignina. Þann 21. mars 2009 tók Fjármálaeftirlitið, með heimild ílögum nr. 125/2008, þá ákvörðun að taka yfir vald stofnfjárfundar SPRON, víkjastjórn sjóðsins frá og skipa skilanefnd yfir hann. Með ákvörðunFjármálaeftirlitsins var enn fremur stofnað sérstakt hlutafélag, sem síðar fékknafnið Drómi hf., sem tók við eignum SPRON. Frá 21. mars 2009 þjónustaðistefndi lán sem voru í eigu Dróma hf. samkvæmt sérstökum samningi þar aðlútandi. Þann 31. desember 2013 fékk stefndi fyrrgreindar skuldir ogtryggingarréttindi framseld frá Dróma hf. Þann 8. október 2009 undirritaðistefnandi breytingu á greiðsluskilmálum skuldabréfs sem upphaflega var útgefiðaf eiginmanni hennar 24. október 2008 að fjárhæð 550.000 krónur, sem tryggt varmeð fyrrnefndum tryggingarbréfum. Stefnandi ritaði þar undir reiti meðyfirskriftinni „Samþykki þinglýsts eiganda (ef annar en útgefandi)“ og„Samþykki þinglýsts eiganda og/eða maka þinglýsts eiganda“. Með beiðni, sem móttekin var hjáHéraðsdómi Reykjaness 26. febrúar 2010, fóru stefnandi og eiginmaður hennarþess á leit að þeim yrði saman veitt heimild til að leita tímabundinnargreiðsluaðlögunar fasteignaveðkrafna við lánardrottna sína, á grundvelli laganr. 50/2009. Í umsókn þeirra eru ástæður þess að þau gætu ekki staðið í fullumskilum með veðskuldir sínar tilgreindar sem stórkostleg tekjulækkun ogstórkostleg hækkun höfuðstóls lána. Á meðfylgjandi veðbókarvottorði vegnafasteignarinnar að Hjallabrekku 41 var tilgreint að framangreind tryggingarbréfhvíli á 7. og 8. veðrétti eignarinnar og veðskuldabréfið á 9. veðrétti. Áskjali með yfirskriftina „Fjárhagsyfirlit 2“ eru framangreind bréf tilgreindsem veðskuldir sem hvíla á fasteigninni. Í greinargerð sem virðist hafa fylgtumsókninni kemur fram að þau hjónin hafi ráðist í endurbætur á fasteigninniárið 2008. Fyrir þessum framkvæmdum hafi verið tekið veðskuldabréf að jafnvirði16.000.000 króna sem hafi „að mestu leyti“ verið ráðstafað í endurbæturnar.Fram kemur að lánið hafi hækkað mikið vegna gengisbreytinga og lagt fjárhagþeirra í rúst. Sama dag fór Stefán þess á leitvið Héraðsdóm Reykjaness að honum yrði veitt heimild til að leita nauðasamningstil greiðsluaðlögunar. Í beiðninni kemur fram að ráðist hafi verið í verulegarendurbætur á fasteign hans og stefnanda að Hjallabrekku 41 árið 2008. Þar hafimeðal annars verið skipt út baðaðstöðu á báðum hæðum, gólfefni endurnýjuð ogskipt um hurðar í húsinu. Fyrir þessum framkvæmdum hafi verið tekið „erlentmyntkörfulán hjá Arion banka upp á um 16 milljónir kr.“. Þá kemur fram að gertsé ráð fyrir mánaðarlegri greiðslu vegna fasteignarinnar að fjárhæð 190.000krónur sem hvort hjónanna um sig greiði helming af. Þá er tilgreint aðheildarveðkröfur þeirra hjóna séu um 53.256.752 krónur fyrir utan vanskil semséu 5.694.640 krónur. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjaness18. mars 2010 í máli nr. N-65/2010 var stefnanda og eiginmanni hennar veittheimild til að leita tímabundinnar greiðsluaðlögunar fasteignaveðkrafna viðlánardrottna sína. Í úrskurðinum kemur fram að stefnandi og eiginmaður hennarhafi áður fengið heimild til að leita tímabundinnar greiðsluaðlögunarfasteignaveðkrafna með úrskurði 11. ágúst 2009 í máli nr. N-34/2009, en þauhafi ekki getað nýtt sér úrræðið þá. Með úrskurði dómsins sama dag í máli nr.N-64/2010 var eiginmanni stefnanda veitt heimild til að leita nauðasamnings tilgreiðsluaðlögunar samkvæmt X. kafla a laga nr. 21/1991, sbr. lög nr. 24/2009. Samkvæmt frumvarpi tilgreiðsluaðlögunar fasteignaveðkrafna stefnanda og eiginmanns hennar skyldi húngilda frá 1. júní 2010 til 1. maí 2014. Skyldi greiða fasta mánaðargreiðslusamkvæmt 5. gr. laga nr. 50/2009 að fjárhæð 170.000 krónur. Í yfirlýsinguskipaðs umsjónarmanns með greiðsluaðlöguninni frá 10. maí 2010 kemur fram að áfasteigninni að Hjallabrekku 41 hvíli meðal annars tryggingarbréf útgefin tilSPRON á 7. og 8. veðrétti og veðskuldabréf að fjárhæð jafnvirði 16.000.000króna á 9. veðrétti fasteignarinnar. Yfirlýsingin var móttekin til þinglýsingar11. maí 2010 og þinglýst athugasemdalaust á eignina. Þann 11. mars 2011 var stefnandatilkynnt, sem ábyrgðaraðila/veðsala framangreinds veðskuldabréfs, að það hefðiverið endurreiknað í samræmi við niðurstöðu dóms Hæstaréttar í máli nr.604/2010, sbr. einnig ákvæði til bráðabirgða X laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu. Það var niðurstaða endurútreikningsins að nýr höfuðstóll lánsinsværi 22.397.618 krónur og að það hefði lækkað um 16.406.874 krónur. Varstefnanda gefinn ákveðinn frestur til athugasemda, en engar athugsemdir bárustfrá henni. Þann 28. október 2011 samþykktiUmboðsmaður skuldara umsókn stefnanda og eiginmanns hennar um greiðsluaðlögun ísamræmi við lög nr. 101/2010 um greiðsluaðlögun einstaklinga. Í mars 2012 láfyrir tillaga umsjónarmanns að fumvarpi til greiðsluaðlögunar fyrir stefnandaog eiginmann hennar. Þann 29. ágúst 2012 felldi Umboðsmaður skuldara niðurgreiðsluaðlögunarumleitanirnar. Stefnandi og eiginmaður hennar kærðu þáákvörðun til Kærunefndar greiðsluaðlögunarmála. Kærunefndin staðfesti ákvörðunembættisins með úrskurði 16. október 2014. Þann 5. febrúar 2013 gerðustefnandi og eiginmaður hennar samkomulag við Íbúðalánasjóð um að hintímabundna greiðsluaðlögun fasteignaveðkrafna þeirra, sem komst á með úrskurðihéraðsdóms 18. mars 2010, skyldi falla niður án þess að til kæmi ógildingarmálfyrir héraðsdómi. Skyldi óskað eftir því við umsjónarmanngreiðsluaðlögunarinnar að hann aflýsti yfirlýsingu sinni frá 10. maí 2010 semþinglýst var á eignina. Þann 10. febrúar 2014samþykktu stefnandi og eiginmaður hennar kauptilboð í fasteign þeirra aðHjallabrekku 41 að fjárhæð 54.000.000 króna. Með bréfi 3. apríl 2014 veittiUmboðsmaður skuldara þeim hjónum heimild til að ráðstafa fasteigninni samkvæmtákvæði 11. gr. laga nr. 135/2010 um breytingu á lögum nr. 101/2010. Kemur framað söluverð eignarinnar dugi ekki til uppgreiðslu áhvílandi lána. Þann 4. apríl 2014var gerður kaupsamningur um sölu fasteignarinnar að Hjallabrekku 41. Stefndiféllst á að aflétta veðum sínum af fasteigninni gegn því að söluandvirðinu yrðiráðstafað til greiðslu á þeim lánum sem hvíldu á eigninni. Í kaupsamningnumkemur fram að seljendur skuli aflýsa lánum á 1. til 8. veðrétti eignarinnareftir því sem greiðslur berist. Þá segir að lán á fyrsta til fimmta veðréttiskyldu greidd upp með söluverðinu en eftirstöðvar söluverðsins skyldu greiddartil stefnda, að frádregnum sölulaunum. Í samningnum kemur fram að: „Seljendurgera fyrirvara um lögmæti einstakra skilmála áhvílandi skuldabréfa áfasteigninni, þ. á m. skuldabréfs upphaflega frá S.P.R.O.N. Allar leiðréttingarvegna hugsanlegra leiðréttinga á ofangreindum áhvílandi lánum verði eignseljenda. Allar endurgreiðslur á áhvílandi lánum á fasteigninni séuskilmálalaust eign seljenda, hvort sem um sé að ræða lækkun höfuðstóls, vaxtaog alls kostnaðar allra áhvílandi lána. Skiptir ekki máli af hvaða ástæðumlækkunin verði, breytt löggjöf, nýir dómar eða aðrar ástæður.“ Sama dagundirrituðu stefnandi og eiginmaður hennar skjal vegna veðflutnings, þar semþau samþykktu að lán kaupenda yrði þinglýst á fyrsta veðrétt fasteignarinnar aðHjallabrekku 41. Uppgjörkaupsamningsins fór þannig fram að söluandvirðinu, að frádreginni söluþóknunfasteignasölu, 368.175 krónur, og millifærsluþóknun 125 krónur, eða samtals53.631.700 krónur, var ráðstafað inn á handveðsettan reikning kaupanda hjástefnda og þaðan var fénu ráðstafað til greiðslu áhvílandi lána meðeftirfarandi hætti:Lánsnr.SkuldariUppgr.fjárhæð (kr.)Þar af dráttarvextir7560Stefán Rögnvaldsson 731.619 07558Stefán Rögnvaldsson 525.467 06956Stefán Rögnvaldsson18.912.5568.276.6376956Stefán Rögnvaldsson 1.856.562.856.5624139Stefán Rögnvaldsson 4.890.1350398 63 2047Stefán Rögnvaldsson 3.627.907 209.280SAMTALS30.544.2560.342.479 Samtals fóru 30.544.256 krónur afandvirði fasteignarinnar til stefnda. Var þeirri fjárhæð allri ráðstafað tilgreiðslu á nafni Stefáns. Allar skuldir við stefnda greiddust upp við þettanema krafa samkvæmt veðskuldabréfinu nr. 16956. Þann 27. nóvember 2014 sendustefnandi og eiginmaður hennar kvörtun til úrskurðarnefndar um viðskipti viðfjármálafyrirtæki vegna málsmeðferðar stefnda við uppgjör skuldanna. Meðúrskurði nefndarinnar í máli nr. 111/2014 uppkveðnum 13. mars 2015 var öllumkröfum þeirra vísað frá nefndinni utan einnar sem var hafnað. Með bréfi 1. apríl 2015 óskaðiStefán eftir afstöðu stefnda til krafna stefnanda. Með bréfi 24. sama mánaðarhafnaði stefndi kröfum hennar. Þann 18. júní 2015 sendi stefnandi á ný kvörtun til úrskurðarnefndar umviðskipti við fjármálafyrirtæki. Nefndin kvað upp úrskurð 18. september 2015 ogféllst þar á sjónarmið stefnanda. Var stefnda gert að endurgreiða stefnandaandvirði eignarhluta hennar í fasteigninni Hjallabrekku 41 sem hann hafði notaðtil greiðslu skulda á grundvelli framangreindra tveggja tryggingarbréfa ogveðskuldabréfs. Skyldi fjárhæðin bera dráttarvexti frá 1. maí 2015. Með bréfi 14. október 2015 lýstistefndi því yfir að hann myndi ekki una úrskurði nefndarinnar. Frá þeim tímahafa aðilar átt í nokkrum viðræðum um lausn á ágreiningi þeirra án árangurs. II Stefnandi kveðst í máli þessu krefjast endurgreiðsluá andvirði eignarhlutar síns í fasteigninni Hjallabrekku 41 í Kópavogi, sem sé50% af heildareigninni, að því marki sem bankinn hafi ráðstafað andvirðinu ánhennar samþykkis til greiðslu skulda eiginmanns hennar. Þá krefst hún skaðabótavegna kostnaðar við málarekstur hennar fyrir úrskurðarnefnd um viðskipti viðfjármálafyrirtæki og kostnaðar vegna viðbragða bankans við úrskurðinefndarinnar. Stefnandi byggirkröfur sínar á því að hún hafi áritað þau skjöl sem um ræði sem „makiútgefanda“ eða „maki skuldara“. Hún hafi ekki ritað nafn sitt í sérgerða reitiá skjölunum þar sem gert sé ráð fyrir að veðsali, sé hann annar en útgefandieða skuldari, undirriti og lýsi því þannig yfir að hann sé samþykkur þeirriráðstöfun að veðsetja hans eignarhlut í hinni veðsettu eign. Hún hafi ekkiritað nafn sitt í reit á tryggingarbréfinu að fjárhæð 8.000.000 króna meðyfirskriftina „VEÐHEIMILD“ eða í reit með yfirskriftina „Samþ. framangreindaveðsetningu sem þinglýstur eigandi“. Þá hafi hún ekki ritað undir reit átryggingarbréfinu að fjárhæð 5.100.000 krónur með yfirskriftina „Samþykkiþingl. eiganda“. Á milli tvenns konar áritana stefnanda og eiginmanns hennarstandi forskráð á skuldabréfið „VEÐHEIMILD“. Augljóslega sé gert ráð fyrir þvíað séu þinglýstir eigendur eignarinnar fleiri eða aðrir en skuldari staðfestihlutaðeigandi að þeir veiti heimild til þess að eignin eða tilgreindureignarhluti þeirra sé veðsettur til tryggingar láninu. Þessi reitur bréfsins séóútfylltur. Þá sé lína neðst á skuldabréfinu, þar sem forskráð sé „Staðfestingveðsala“ óútfyllt. Stefnandi vísi íþessu sambandi til dóma Hæstaréttar um gengistryggingu skuldabréfa og annarrafjármálagerninga. Samkvæmt þeim sé það texti skuldabréfsins eða lánssamningsinssem beri að leggja til grundvallar við mat á þeim skuldbindingum sem felist íviðkomandi bréfi eða samningi. Þessi nálgun eigi eðli málsins samkvæmt einnigvið þegar metið er hvers konar skuldbindingu undirritanir á bréf eða samningfeli í sér. Undirritun feli þannig ekki í sér aðra skuldbindingu en fram komi íþeim sérgreinda reit bréfs eða samnings sem þar sé skráð. Með vísan tilframangreinds sé ljóst að stefnda hafi einungis verið veðsettur 50%eignarhlutur í fasteign stefnanda samkvæmt tryggingarbréfunum tveimur ogveðskuldabréfinu. Stefnda beri því að skila stefnanda ofteknu fé. Fjárhæðendurkröfu stefnanda, 15.272.128 krónur, byggist á kvittunum stefnda. Stefnandi vísi til 1.mgr. 60. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993. Í athugasemdum við það ákvæði ílagafrumvarpinu segi að hafa beri í huga að hugsanlegt sé að hjón séusameigendur fasteignar eða fasteignaréttinda. Þá þurfi atbeini þeirra beggjabeinlínis til að koma þannig að bæði verði samningsaðilar ef ráðstafa eigieigninni. Það hjóna, er samþykki löggerning skv. 60. gr., verði hins vegar ekkiaðili hans og beri ekki ábyrgð á efni hans. Samkvæmt þessu sé ljóst að séu bæðihjón eigendur fasteignar, þurfi atbeina beggja til ráðstöfunar á eigninni, svosem til að veðsetja hana. Þannig verði bæði hjónin að undirrita veðskuldabréfeða tryggingarskjal þannig að ekki fari á milli mála að bæði hjónin hafiákveðið að veðsetja sinn hluta í sameiginlegri fasteign. Riti annað hjónannaundir skjöl af framangreindu tagi sem maki skuldara eða útgefanda séhlutaðeigandi ekki að veðsetja sinn eignarhluta heldur einungis að veita hinummakanum samþykki sitt til slíkrar ráðstöfunar á eignarhluta hans. Af orðalagiathugasemdanna sé augljóst að ekki megi leika á því nokkur vafi að slíktsamþykki liggi fyrir. Stefnandihafi ekki skrifað undir slíkt samþykki, hvorki á tryggingarbréfin néveðskuldabréfið, heldur einungis yfirlýsingu þess efnis að hún samþykki að makihennar undirriti skuldabréfið sem útgefandi/skuldari og veðsetji sinn eignarhluta. Jafnframtsé vísað til 58. gr. hjúskaparlaga þar sem fram komi að maki hafiráðstöfunarrétt yfir eign sinni. Þá sé það meginregla þinglýsingarlaga nr.39/1978 að sá einn geti ráðstafað eign með löggerningi sem hafi til þessþinglýsta heimild eða samþykki þess er njóti slíkrar heimildar, sbr. 24. gr. og25. gr. laganna. Stefnandi hafi þannig farið ein með rétt til að ráðstafa sínumeignarhluta í fasteigninni að Hjallabrekku 41 og hafi ekki veitt öðrum heimildtil slíkrar ráðstöfunar. Þá beri að hafa í huga að svovirðist sem stefndi hafi yfirtekið umrædd tryggingarbréf og veðskuldabréf fráSPRON án fyrirvara og að öllum líkindum á verulegu undirverði. Allur texti oguppsetning bréfanna sé í stöðluðu formi útbúin af SPRON, þ. á m. hvar útgefandi/skuldarieigi að undirrita, hvar maki útgefanda/skuldara skuli rita nafn sitt, hvarveðsali annar en útgefandi/skuldari eigi að rita nafn sitt o.s.frv. Af þessumsökum beri að túlka allan vafa um skuldbindingar stefnanda samkvæmt bréfunumstefnda í óhag, sbr. meðal annars andskýringarreglu samningaréttar. Stefnandi kannist ekki við að húnhafi verið beðin um að „lagfæra“ undirritanir sínar á bréfin og undirrita þausem veðsali. Stefndi og SPRON hafi því sýnt af sér verulegt tómlæti sem stefndiverði að bera skaðann af. Stefndi hafi haft ríka ástæðu til að sýna aðgæslu viðmóttöku bréfanna sem hafi myndað hluta af eignasafni sparisjóðsins. Stefndi sésérfróður aðili á sviði fjármálaviðskipta og starfi á grundvelli laga nr.161/2002 um fjármálafyrirtæki. Sérfræðikunnáttan eigi meðal annars að ná tilallra þátta útlánamála, þ. á m. skjalagerðar, ýmiss konar frágangs og virkseftirlits. Stefnandi sé hjúkrunarfræðingur að mennt og hafi ekkisérfræðiþekkingu á sviði fjármálaviðskipta. Því sé verulegur aðstöðumunur ámálsaðilum sem beri að túlka stefnda í óhag. Aðgæsluskyldan liggi fyrst ogfremst hjá stefnda. Því beri að túlka allan vafa á þeim skuldbindingum semstefnandi hafi gengist undir með undirritun sinni á bréfin henni í hag. Ekkert greiðslumat á skuldarahafi farið fram við útgáfu tryggingarbréfanna og veðskuldabréfsins. Hafistefnandi haft stöðu veðsala samkvæmt bréfunum sé ljóst að slíkábyrgðarskuldbinding sé ógild á grundvelli Samkomulags um notkun ábyrgða áskuldum einstaklinga. Dráttarvaxtakrafa stefnandamiðist við að fjárkrafa hennar falli í gjalddaga um leið og hún hafi boriststefnda. Samkvæmt kaupsamningi hafi það gerst 4. apríl 2014. Megi því leiðakröfuna út frá þeim meginsjónarmiðum sem 1. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001byggist á. Til vara sé byggt á því að upphafsdagur dráttarvaxta miðist við 1.maí 2015, sbr. 3. mgr. 5. gr. sömu laga, en þá hafi verið einn mánuður liðinnfrá því stefnandi hafi krafið stefnda um endurgreiðslu. Stefnandi krefjist þess jafnframtað stefndi greiði sér skaðabætur vegna kostnaður við rekstur máls nr. 45/2015hjá úrskurðarnefnd um viðskipti við fjármálafyrirtæki. Kostnaðurinn sé fólginní 5.000 króna kærugjaldi og kostnaði við ráðgjöf lögmanns við málareksturinn ogsíðari viðræðum milli stefnanda og stefnda um úrlausn málsins. Krafan byggist áalmennu skaðabótareglunni að teknu tilliti til þeirrar sérfræðiábyrgðar sem ástefnda hvíli. Krafa um dráttarvexti af þessari kröfu byggist á 4. mgr. 5. gr.laga nr. 38/2001 og miðist upphafsdagur dráttarvaxta við þann dag er málið erhöfðað. III Stefndibyggir sýknukröfu sína því að stofnað hafi verið til gilds veðréttar.Undirritanir stefnanda á tryggingarbréfin tvö og veðskuldabréfið sem um ræðihafi verið fullnægjandi. Það sé vissulega rétt að í tryggingarbréfinu að fjárhæð8.000.000 króna, sem gefið hafi verið út 23. júní 2005, hafi stefnandieinvörðungu skrifað í reit með yfirskriftinni „Undirskrift maka skuldara“, að ítryggingarbréfinu að fjárhæð 5.100.000 krónur, sem útgefið var 4. febrúar 2008,hafi stefnandi einvörðungu ritað í reit með yfirskriftinni „Samþykki makaútgefanda“ og að aðrir fyrir fram skráðir reitir tryggingarbréfanna hafi veriðauðir. Við útgáfu veðskuldabréfsins að fjárhæð jafnvirði 16.000.000 króna hafistefnandi ritað í reiti með yfirskriftinni „Undirskrift maka skuldara“ og„Samþ. maka þinglýsts eiganda“. Engir reitir veðskuldabréfsins hafi verið auðirog ekki hafi verið gert ráð fyrir frekari undirritunum aðila. Viðmat á því hvort stofnast hafi til gildra veðrétta með framangreindum undirskriftumstefnanda verði ekki horft fram hjá því að stefnandi hafi undirritað öllskjölin. Í þeim sé skýrt tekið fram að fasteign þeirra hjóna sé sett að veðimeð tilgreindum veðréttum. Þá sé sérstaklega tekið fram í veðskuldabréfinu að„öll eignin“ sé sett að veði. Stefnandi hafi þannig gert sér grein fyrir því aðöll fasteignin hafi verið sett að veði með viðkomandi veðskjölum. Verði því aðleggja til grundvallar að með undirritun hennar á skjölin hafi stofnast tilgilds veðréttar í hverju og einu tilviki. Að sama skapi liggi fyrir að ætlunhennar hafi staðið til þess að veðsetja fasteignina fyrir skuldum eiginmannshennar. Útgáfa skjalanna hafi verið til hagsbóta fyrir stefnanda, að minnstakosti að því er varði veðskuldabréfið, en andvirði þess hafi verið nýtt tilþess að fjármagna endurbætur á sameiginlegri fasteign og dvalarstað stefnandaog eiginmanns hennar og til að greiða upp lausaskuldir hennar. Þá verði að telja að meðundirritun sinni á skjöl, sem síðar hafi komið til og greint sé frá í lýsingumálsatvika, hafi stefnandi samþykkt þær ráðstafanir sem upphafleg veðskjöl hafiborið með sér. Undirritanir hennar sýni jafnframt að ætlun hennar hafifrá upphafi staðið til þess að öll eignin yrði sett að veði fyrir skuldumeiginmanns hennar. Þessutil viðbótar megi nefna að athafnir stefnanda eftir undirritun skjalanna berimeð sér að hún hafi fyllilega gert sér grein fyrir því hvað hafi falist ígerningunum og gengið út frá því að öll fasteignin væri sett að veði með þeim.Engin ástæða hafi verið til þess fyrir hana að haga sér með þeim hætti efætlun hennar hefði aldrei staðið til þess að veðsetja eignarhlut sinni eða húnteldi að eignarhlutur hennar í fasteigninni væri ekki settur að veði. Að samaskapi verði að telja að hún hafi sýnt tómlæti hvað þetta varði, bæði með því að haga athöfnumsínum í samræmi við það að öll eignin væri sett að veði og með því að hreyfaaldrei við athugasemdum vegna veðréttindanna. Ljóst sé að ætlun stefnanda hafifrá upphafi staðið til þess að öll fasteignin yrði sett að veði fyrir skuldumeiginmanns hennar með tryggingarbréfunum tveimur og veðskuldabréfunum. Að samaskapi hafi það verið ætlun SPRON að hann myndi fá veð í heildareigninni fyrirskuldum eiginmanns stefnanda, enda standi engin skynsemisrök til þess að fá veðí 50% eignarhluta í einbýlishúsi. Staðhæft sé í stefnuað ekki hafi farið fram greiðslumat á eiginmanni stefnanda við útgáfutryggingarbréfanna tveggja og veðskuldabréfsins og af þeim sökum séábyrgðarskuldbinding stefnanda ógild á grundvelli Samkomulags um notkun ábyrgðaá skuldum einstaklinga. Stefndi mótmæli þessari staðhæfingu og bendi á aðskuldbinding stefnanda verði ekki ógilt á grundvelli nefnds samkomulags. Þessiröksemd stefnanda sé því að engu hafandi. Í aðdraganda útgáfuveðskuldabréfsins hafi stefnandi og eiginmaður hennar óskað eftir því að matyrði gert á greiðslugetu eiginmanns stefnanda. Þau hafi skilað gögnum í þvískyni og matið hafi sannarlega verið gert. Svo virðist sem SPRON hafi þó ekkitryggt sér nægjanlega sönnun fyrir því að stefnandi hafi kynnt sér niðurstöðugreiðslumatsins og að óskað hafi verið eftir því að lánið yrði veitt þóttniðurstaða greiðslumatsins benti til að eiginmaður stefnanda gæti ekki efntskuldbindingu sína. Stefndi hafni því þó alfarið að þessi staðreynd geti haft áhrifá niðurstöðu málsins. Telja verði aðstefnandi hafi fyrirgert rétti til að hafa uppi þessa röksemd vegna tómlætisenda sé langt um liðið síðan veðskjölin hafi verið gefin út. Ríkt tilefni hafiverið fyrir hana til að gera athugasemdir á fyrri stigum, sér í lagi í tengslumvið öll greiðsluerfiðleikaúrræði sem hún og eiginmaður hennar hafi nýtt sér fráþví veðskjölin hafi verið gefin út og ekki síður áður en fasteignin hafi veriðseld og greitt upp í skuldirnar. Jafnvel þótt taliðyrði að undirritanir stefnanda væru ófullnægjandi eða að upphaflegurlánveitandi hafi ekki að öllu leyti farið að Samkomulagi um notkun ábyrgða áskuldum einstaklinga leiði það ekki sjálfkrafa til þess að óheimilt hafi veriðað ráðstafa söluandvirði fasteignar stefnanda og eiginmanns hennar til greiðsluskulda þess síðarnefnda. Þaðan af síður leiði það til þess að stofnast hafiendurkrafa á hendur stefnda. Stefndi hafni þvíalfarið að skilyrði fyrir endurgreiðslukröfu stefnanda séu fyrir hendi. Enginrök séu færð fyrir því í stefnu hvernig til endurgreiðslukröfunnar hafistofnast. Málatilbúnaður stefnanda verði einkum skilinn á þann veg að krafistsé endurgreiðslu þar sem greitt hafi verið umfram skyldu. Í stefnu sé rakið aðstefnandi og eiginmaður hennar hafi ákveðið að selja fasteign sína aðHjallabrekku 41 frjálsri sölu, vegna of hárra skulda, í viðleitni þeirra við aðendurskipuleggja fjármál sín. Í kaupsamningi um fasteignina frá 4. apríl 2014komi fram að söluandvirði fasteignarinnar skyldi nýtt til greiðslu á lánum semhafi hvílt á 1.-8. veðrétti eignarinnar. Í aðdraganda kaupsamningsins hafifulltrúi stefnda samþykkt að veðum stefnda yrði aflétt gegn því aðsöluandvirðinu yrði ráðstafað til greiðslu áhvílandi lána. Með undirritun sinniá kaupsamninginn hafi stefnandi samþykkt að skuldir eiginmanns hennar yrðugreiddar með söluandvirðinu, þ.m.t. skuldir hans við stefnda. Með öðrum orðumhafi falist í þessu viðurkenning stefnanda á því að heimilt hafi verið aðráðstafa hluta söluandvirðisins til greiðslu krafna stefnda á hendur eiginmannihennar. Stefnandi hafi ekki gert neinn fyrirvara við greiðsluna gagnvartstefnda. Hann hafi því ekki mátti reikna með að vera endurkrafinn umgreiðsluna. Almennur fyrirvari í kaupsamningnum um lögmæti einstakra skilmálaáhvílandi skuldabréfa á fasteigninni fái þessu ekki breytt, enda hafi honumekki verið beint að stefnda. Þá hafi ekki verið vísað til veðsetningareignarinnar í honum. Stefnanda hefði verið í lófa lagið að gera sérstakanfyrirvara við greiðsluna gagnvart stefnda, teldi hún leika vafa áveðsetningunni, einkum með tilliti til þess að hún og eiginmaður hennar hafinotið aðstoðar ráðgjafa við sölu fasteignarinnar og þess að hún hafi undirritaðskjal, útbúið af stefnda, sama dag og kaupsamningurinn hafi verið gerður, semhafi staðfest veðflutning láns kaupenda fasteignarinnar á fyrsta veðrétteignarinnar. Þetta sýni enn fremur að stefndi hafi verið í góðri trú um aðheimilt hafi verið að nýta allt söluandvirði eignarinnar til greiðslu á skuldumeiginmanns stefnanda og hann myndi halda greiðslum inn á skuldir við hann. Samkvæmtþinglýsingarbókum hafi veðréttindi stefnda hvílt á fasteign stefnanda ogeiginmanns hennar, þ.e. á allri eigninni en ekki aðeins eignarhluta eiginmannshennar. Það hafi verið eðlilegt að stefnandi hafi sett sinn eignarhluta ífasteigninni að Hjallabrekku 41 að veði, sem tryggingu fyrir skuldinni, endahafi hún ekki verið útgefandi veðskuldabréfsins. Stefndi viti ekki til þess aðstefnandi hafi nokkurn tíma gert athugasemdir við veðsetningu eignarinnar átímabilinu frá því veðskjölin hafi upphaflega verið undirrituð og þinglýst áeignina og þar til söluandvirðið hafi verið nýtt til greiðslu á skuldumeiginmanns hennar. Þvert á móti megi ráða af gögnum málsins að ætlun stefnandahafi frá upphafi staðið til þess að öll eignin stæði að veði fyrir skuldumeiginmanns hennar við SPRON og að á þessu tímabili hafi stefnanda veriðfullljóst að veðsetningin hafi tekið til eignarinnar í heild. Þá hafi húnjafnframt ritað undir skjöl eftir upphaflega veðsetningu, þar sem veðréttindiSPRON, og síðar Dróma hf. og stefnda, hafi í raun verið staðfest eftir á. Þaðhafi ekki verið fyrr en eftir að greitt hafi verið verið til stefnda semstefnandi hafi haldið því fram að greitt hafi verið umfram skyldu. Að samaskapi hafi engin ástæða verið fyrir SPRON, og síðar Dróma hf. og stefnda, aðætla annað en að hann ætti veðréttindi í heildareigninni. Ef svo ólíklega fariað fallist verði á málatilbúnað stefnanda telji stefndi að lækka verði fjárhæðdómkröfu stefnanda verulega. Í því sambandi sé vísað til þess að útgáfaveðskjalanna hafi verið stefnanda til hagsbóta, að minnsta kosti að því ervarði útgáfu veðskuldabréfsins. Andvirði veðskuldabréfsins hafi verið ráðstafaðtil endurbóta á fasteign stefnanda og eiginmanns hennar en einnig til greiðsluá lausaskuldum stefnanda. Taka verði tillit til þess við ákvörðun áendurgreiðslufjárhæðinni. Að öðrum kosti sé stefnandi að auðgast með ólögmætumhætti. Í þessari kröfu stefnda felist jafnframt að sú fjárhæð sem stefnandihafi upphaflega notið góðs af hækki í samræmi við verðlagsbreytingar sem leiðitil enn frekari lækkunar á dómkröfu stefnanda. Stefndi hafni þvíalfarið að skilyrði sakarreglunnar séu uppfyllt svo hægt sé að fallast á kröfustefnanda um greiðslu skaðabóta vegna kostnaðar við rekstur máls nr. 45/2015hjá úrskurðarnefnd um viðskipti við fjármálafyrirtæki. Fullyrðing stefnanda séraunar ekki rökstudd í stefnu og stefndi eigi því erfitt um vik að koma aðvörnum vegna kröfunnar. Horfa verði til þessað stefnandi hafi sjálf kosið að leita til lögmanns vegna meðferðar málsinsfyrir úrskurðarnefndinni, en nefndin geri ekki kröfu um það. Þaðan af síðurstandi lagaheimild til þess að skuldari krefji fjármálafyrirtæki um greiðsluþess kostnaðar sem hljótist af málsmeðferð hjá nefndinni. Þá liggi ekkert fyrirum að stefnandi hafi greitt málskostnaðarreikning lögmanns hennar sem liggi tilgrundvallar kröfunni. Hún hafi því ekki sýnt fram á að hún hafi orðið fyrirtjóni. Að auki hangi þessidómkrafa stefnanda náið saman við fyrri dómkröfuna og verði því að sýknastefnda af seinni kröfunni ef þeirri fyrri verði hafnað. Kröfumstefnanda um dráttarvexti sé sérstaklega mótmælt. Verði yfirhöfuð fallist ágreiðslukröfur stefnanda sé dráttarvaxtakröfum hennar mótmælt sem vanreifuðum,sem leiði til frávísunar þeirra frá dómi, án kröfu. Í dómkröfunum komi ekkifram hvaða dráttarvexti um sé að ræða og af hvaða fjárhæð krafist sédráttarvaxta. Vaxtafótur sé heldur ekki tilgreindur. Þá beriendurgreiðslukröfur að meginreglu ekki vexti. Upphafsdegi dráttarvaxta sé þvímótmælt. Stefnandi telji að upphafsdagur dráttarvaxta verði að miðast viðdómsuppsögu, verði yfirhöfuð fallist á málatilbúnað stefnanda. IV Ágreiningur málsaðilalýtur að því hvort stefnda var heimilt að nýta andvirði eignarhluta stefnanda ífasteigninni að Hjallabrekku 41 í Kópavogi til uppgjörs á skuldum eiginmannshennar við stefnda á grundvelli tveggja tryggingarbréfa og eins veðskuldabréfssem þinglýst var á framangreinda fasteign, sem var einbýlishús í jafnri sameignþeirra hjóna. Stefnandi krefst endurgreiðslu á þeim grundvelli að hún hafi, meðundirritun sinni á framangreind veðskjöl, ekki samþykkt veðsetningu sínseignarhluta í fasteigninni til tryggingar á skuldum eiginmanns hennar viðSPRON, nú stefnda. Ekki hafi því stofnast til gilds veðréttar í hennareignarhluta. Stefnandibyggir meðal annars á því að ekkert greiðslumat hafi farið fram á skuldara ogábyrgðarskuldbinding hennar sé þegar af þeim sökum ógild á grundvelliSamkomulags um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga. Framangreint samkomulagfelur ekki í sér sjálfstæða heimild til ógildingar ábyrgðarskuldbindingar,heldur verður að finna slíkri ógildingu stoð í reglum samningaréttar. Stefnandihefur ekki vísað til neinna slíkra reglna og er því óþarft að fjalla frekar umframangreinda málsástæðu. Tilþess að til veðréttar í eignarhluta stefnanda í fasteigninni geti hafa stofnastþarf að liggja fyrir samþykki hennar fyrir því að setja hann að veði tiltryggingar skuldum útgefanda bréfanna. Slíkt samþykki er einnig nauðsynlegt tilþess að veðréttindum verði þinglýst á fasteignina samkvæmtþeirri meginreglu þinglýsingalaga nr. 39/1978 að sá einn geti ráðstafað eignmeð löggerningi sem til þess hefur þinglýsta heimild eða samþykki þess erslíkrar heimildar nýtur, sbr. 24. gr. og 25. gr. laganna. Fyrir liggurað framangreindum skjölum var öllum þinglýst athugasemdalaust á fasteignina. Öllskjölin sem um ræðir voru útbúin af lánveitanda og veðhafa, SPRON, og bar hannábyrgð á framsetningu þeirra og efni. Gera verður þær kröfur til hans, semfjármálafyrirtækis, að hann vandi skjalagerð og frágang skjala. Það er á hansábyrgð að tryggja að réttilega sé gengið frá skjölum og hann hafi skýrar ogótvíræðar sannanir fyrir veðréttindum sínum. Íumræddum tryggingarbréfum var veðsettu eigninni lýst sem Hjallabrekku 41 íKópavogi og fastanúmer tilgreint 206-1596. Í veðskuldabréfinu var sérstaklegatekið fram að „öll eignin“ væri veðsett. Bréfin báru þannig með sér aðfasteignin væri öll sett að veði. Bréfinvoru öll gefin út af eiginmanni stefnanda og undirrituð af stefnanda sem makaskuldara, maka útgefanda og maka þinglýsts eiganda. Stefnandi ritaði ekki undirreit á tryggingarbréfunum þar sem sem gert var ráð fyrir samþykki þinglýstseiganda heldur var hann auður. Eiginmaður stefnanda ritaði hins vegar undirþann reit á veðskuldabréfinu og stefnandi ritaði undir sem samþykkur makiþinglýsts eiganda, auk þess sem hún ritaði undir sem maki skuldara.Undirritanir stefnanda á bréfin bera samkvæmt þessu ekki með sér að hún hafisamþykkt að veðsetja sinn eignarhluta í fasteigninni. Undirritun hennar geturþví samræmst því að hún hafi samþykkt veðsetninguna sem maki útgefanda bréfannaað því er hans eignarhluta varði, sbr. 60. og 64. gr. hjúskaparlaga nr.31/1993. Meðskilmálabreytingu 8. október 2009 var skilmálum á einni þeirra skuldaeiginmanns stefnanda sem tryggð var með tryggingarbréfunum breytt. Eiginmaðurstefnanda undirritaði skilmálabreytinguna sem útgefandi. Stefnandi ritaði þarundir reiti með yfirskriftina „Samþykki þinglýsts eiganda (ef annar enútgefandi)“ og „Samþykki þinglýsts eiganda og/eða maka þinglýst eiganda“. Íupphafi árs 2010 leituðu stefnandi og eiginmaður hennar tímabundinnargreiðsluaðlögunar fasteignaveðkrafna og hann jafnframt nauðasamnings tilgreiðsluaðlögunar og var fallist á umleitanir þeirra, eins og þegar hefur veriðlýst. Þá hefur verið gerð grein fyrir greiðsluaðlögunarumleitunum hjáUmboðsmanni skuldara. Við framangreindar umleitanir var gengið út frá því aðeignarhluti stefnanda í fasteigninni væri veðsettur ásamt eignarhlutaeiginmanns hennar. Þann4. apríl 2014 seldu stefnandi og eiginmaður hennar fasteign sína aðHjallabrekku 41 í Kópavogi. Stefndi aflétti veðum sínum af fasteigninni gegnþví að söluandvirðinu yrði ráðstafað til hans til greiðslu á skuldum eiginmannsstefnanda sem tryggðar væru með framangreindum bréfum. Þá felldi stefndi niðurþann hluta lána sem eftir stóð umfram söluverð fasteignarinnar. Með undirritunkaupsamningsins lýsti stefnandi því að eftirstöðvar söluverðsins, eftirgreiðslu lána á 1. til 5. veðrétti auk sölulauna, yrðu greiddar stefnda í þessuskyni. Þá undirritaði stefnandi samdægurs veðbandslausn. Samkvæmtgögnum málsins gerði stefnandi ekki neinn fyrirvara gagnvart stefnda vegnagreiðslu sinnar og engin athugasemd var gerð af hennar hálfu vegnaveðsetningarinnar eða greiðslunnar fyrr en hún kvartaði til úrskurðarnefndar umviðskipti við fjármálafyrirtæki 27. nóvember 2014. Þeim fyrirvara sem framkemur í kaupsamningi var ekki beint að stefnda, en hann virðist snúa að því að tryggjaað leiðréttingar vegna gengistryggðra lána fari til seljenda. Við sölufasteignar stefnanda og eiginmanns hennar nutu þau aðstoðar ráðgjafa hjáfyrirtækinu Procura ráðgjöf ehf. Þrátt fyrir það voru, sem fyrr segir, engarathugasemdir gerðar við veðsetningu eignarhlutar stefnanda í fasteigninni.Ekkert bendir til þess að stefndi hafi verið í vondri trú um að um gildaveðsetningu væri að ræða, en fyrir því eru dómafordæmi að slík veðsetning hafiverið talin gild, sbr. dóma Hæstaréttar í málunum nr. 111/2001 og 162/2009. Meðvísan til alls framangreinds er ekki fallist á að skilyrði fyrir endurgreiðslustefnda til stefnanda séu uppfyllt. Krafastefnanda um skaðabætur, vegna kostnaðar við málarekstur hjá úrskurðarnefnd umviðskipti við fjármálafyrirtæki og síðar gagnvart stefnda, telst tilmálskostnaðar, sbr. g-lið 1. mgr. 129. gr. laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála. Samkvæmt þessu verður stefndi sýknaður af öllum kröfum stefnanda.Rétt þykir, með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, að málskostnaðurmilli aðila falli niður. Barbara Björnsdóttirhéraðsdómari kveður upp þennan dóm. D Ó M S O R Ð : Stefndi,Arion banki hf., er sýkn af kröfum stefnanda, Herdísar Jónsdóttur. Málskostnaður fellurniður.
|
Mál nr. 112/2002
|
Greiðslukort Samningur Uppsögn Samkeppni Aðfinnslur
|
S krafðist þess að uppsögn G hf. á samningum þeirra um móttöku VISA kreditkorta og VISA Electron debetkorta í verslun hans yrði dæmd ólögmæt. Engar sérstakar ástæður voru nefndar í uppsagnarbréfi G hf. til S en fyrir lá að S hafði hætt að taka við VISA kreditkortum og neitað samkvæmt auglýsingu sem hékk uppi í söluturni hans viðskiptum með viðtöku VISA Electron debetkorta sem ekki náðu 500 krónum. Hafði komið til endurtekinna árekstra milli hans og korthafa vegna þessa og höfðu korthafar ítrekað kvartað við G hf. Fallist var á það með S að G hf. hefði markaðsráðandi stöðu í skilningi samkeppnislaga nr. 8/1993. Mætti því taka undir með S að uppsögn G hf. á kortaviðskiptum við hann væri til þess fallin að hafa áhrif á viðskipti við fyrirtæki hans. Þótt þetta kynni að takmarka heimild G hf. til þess að beita uppsagnarákvæðum skilmálanna án málefnalegra ástæðna, sbr. núgildandi 11. gr. samkeppnislaga áður grundvallarreglur um ólögmæta viðskiptahætti, sbr. einkum 20. gr. sömu laga, yrði að fallast á það með héraðsdómi að slíkar ástæður hefðu verið fyrir hendi og þær legið ljósar fyrir. Þá hefði S áður en uppsögnin tók gildi verið boðið af fyrirsvarsmönnum G hf. að taka upp viðskiptin að nýju léti hann af verslunarháttum sínum í kortaviðskiptum. Hann hefði aftur á móti ekki verið reiðubúinn til þess með þeim skilmálum sem öðrum bjóðast eða að greiða fyrir þau og það væri hann ekki enn. Var héraðsdómur því staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Gunnlaugur Claessen, Haraldur Henrysson, Hrafn Bragason og Pétur Kr. Hafstein. Áfrýjandi skaut máli þessu til Hæstaréttar 5. mars 2002. Hann krefst þess að uppsögn stefnda 19. júlí 2000 á samningum við áfrýjanda um móttöku VISA kreditkorta og VISA Electron debetkorta í verslun hans verði dæmd ólögmæt. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Aðila greinir á um það hvort stefnda hafi verið heimilt að segja upp samningi þeirra um móttöku VISA kreditkorta með vísun til uppsagnarákvæðis í 17. gr. samningsins og samningi um VISA Electron debetkort samkvæmt grein 6.1. þess samnings. Samningarnir eru báðir frá 6. janúar 1997 og þeim fylgdu viðskiptaskilmálar, sem eru hluti af þeim, þótt þeir beri það með sér að vera einhliða settir af stefnda. Tilvitnuð uppsagnarákvæði eru að verulegu leyti samhljóða og mæla fyrir um gagnkvæman þriggja mánaða uppsagnarfrest. Hins vegar er heimilað að rifta samningunum án sérstaks fyrirvara telji annar hvor aðilanna að hinn hafi vanefnt samninginn verulega. Í uppsagnarbréfinu nefndi stefndi engar sérstakar ástæður fyrir uppsögninni en fyrir liggur að áfrýjandi hafði í júní 1999 hætt að taka við VISA kreditkortum, en það er í andstöðu við 1. gr. viðskiptaskilmálanna fyrir slík kort. Þá lá það fyrir að hann hafði neitað samkvæmt auglýsingu þar um, sem hékk uppi í söluturni hans, viðskiptum með viðtöku VISA Electron debetkorta, sem ekki náðu 500 krónum. Hafði komið til endurtekinna árekstra milli hans og korthafa þessa vegna og hafði hann meðal annars haldið eftir kortum þeirra sem hugðust greiða vörur fyrir lægri fjárhæð. Korthafar höfðu af þessum sökum ítrekað kvartað við stefnda. Eftir að uppsagnarbréfið hafði verið afhent áfrýjanda var að tilhlutan Samtaka verslunarinnar haldinn fundur fyrirsvarsmanna stefnda og áfrýjanda til þess að reyna að jafna ágreiningsefni þeirra. Er ómótmælt að áfrýjanda hafi staðið til boða að taka upp viðskipti að nýju með sömu skilmálum og áður. Hann telur hins vegar að korthafar eigi að greiða fyrir notkun kortanna og af málflutningi hans verður ekki annað ráðið en að hann sé almennt ekki reiðubúinn til að greiða stefnda fyrir viðskipti þeirra. II. Þjónusta stefnda sem greiðslukortafyrirtækis er í því fólgin að veita greiðsluviðtakendum alla þá þjónustu sem þeir þurfa á að halda til þess að geta veitt greiðslukortum viðtöku og greiða viðtakendur endurgjald fyrir þessa þjónustu sem getur verið mismunandi eftir viðskiptum. Þá greiða greiðsluviðtakendur mun hærri þjónustugjöld fyrir móttöku kreditkorta en debetkorta, sem mun helgast af ólíkum eiginleikum kortanna. Kreditkort kemur öðrum þræði í stað lánsskjala en debetkort er eingöngu greiðslugagn. Þjónustugjöldin eru ákveðin sem hlutfall af mánaðarlegum viðskiptum og geta numið verulegum fjárhæðum. Fyrir þjónustugjaldið fá greiðsluviðtakendur meðal annars ákveðið öryggi í viðskiptum við korthafa umfram það sem önnur reikningsviðskipti hafa. Þannig ábyrgjast greiðslukortafyrirtæki fyrir hönd banka og sparisjóða greiðslu allra úttekta korthafa hafi greiðsluviðtakandi fylgt skilmálum samninga. Samkvæmt ákvörðun samkeppnisráðs nr. 30/2000, sem varðaði starfsemi greiðslukortafyrirtækjanna tveggja, voru heildartekjur þeirra rúmlega tveir milljarðar króna 1999. Þar af var hlutur stefnda um 62%. Markaðshlutdeild stefnda miðað við fjölda útgefinna korta var þá um 66% bæði hvað varðaði kreditkort og debetkort. Þá kom það einnig fram í greindri ákvörðun að almennt væri það ekki að áliti ráðsins raunhæfur kostur fyrir sölu- og þjónustuaðila að bjóða ekki upp á greiðslukortaþjónustu. Taldi samkeppnisráð að stefndi væri í markaðsráðandi stöðu í skilningi 4. gr. samkeppnislaga nr. 8/1993 á íslenska markaðnum. Þær tegundir greiðslukorta, sem bjóðast hér á landi, eru með beinum og óbeinum hætti á vegum stefnda og Kreditkorts hf. Skilmálar fyrirtækjanna eru sambærilegir. Í málinu liggur fyrir að áfrýjandi hefur ekki heimild til móttöku korta Kreditkorts hf. III. Að framan er því lýst hvernig kortaviðskiptum er háttað á Íslandi. Verður að fallast á það að stefndi hafi markaðsráðandi stöðu í skilningi samkeppnislaga. Þegar litið er til þessa má taka undir með áfrýjanda þegar hann heldur því fram að uppsögn stefnda á kortaviðskiptum við hann sé til þess fallin að hafa áhrif á viðskipti við fyrirtæki hans. Þótt þetta kunni að takmarka heimild stefnda til þess að beita uppsagnarákvæðum skilmálanna án málefnalegra ástæðna, sbr. núgildandi 11. gr. samkeppnislaga, áður grundvallarreglur um ólögmæta viðskiptahætti, sbr. einkum 20. gr. sömu laga, verður að fallast á það með héraðsdómi að slíkar ástæður hafi verið fyrir hendi og þær legið ljósar fyrir. Áður en uppsagnirnar tóku gildi var áfrýjanda einnig boðið af fyrirsvarsmönnum stefnda að taka upp viðskiptin að nýju léti hann af verslunarháttum sínum í kortaviðskiptum. Hann var aftur á móti ekki reiðubúinn til þess að taka upp viðskiptin með þeim skilmálum sem öðrum bjóðast eða að greiða fyrir þau og það er hann ekki enn. Samkvæmt framangreindu og að öðru leyti með skírskotun til forsendna héraðsdóms verður hann staðfestur um annað en málskostnað, sem rétt er að falli niður í héraði og fyrir Hæstarétti. Það athugast að af hálfu áfrýjanda í héraði voru lögð fram í heild sinni sem málsskjöl endurrit viðamikilla ákvarðana samkeppnisráðs og af úrskurði áfrýjunarnefndar samkeppnismála, auk endurrits dóms Hæstaréttar. Réttara hefði verið að afhenda þessi gögn sem ítargögn. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður um annað en málskostnað. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Mál þetta er höfðað 21. febrúar sl. og tekið til dóms 9. nóvember sl. Stefnandi er Sigurður Lárusson, Klapparstíg 11, Njarðvík. Stefndi er Greiðslumiðlun hf., Álfabakka 16, Reykjavík. Stefnandi krefst þess að uppsögn stefnda 19. júlí 2000 á samningum um móttöku Visa kreditkorta og Visa Electron debetkorta við stefnanda verði dæmd ólögmæt. Þá er krafist málskostnaðar. Stefndi krefst sýknu og málskostnaðar. Málavextir eru þeir að stefnandi, sem rekur söluturninn Dalsnesti í Hafnarfirði, hafði gert samninga við stefnda um að stefnandi tæki við kortum frá stefnda í viðskiptum sínum. Stefnandi skýrir frá því að síðasti samningur aðila hafi verið gerður 6. janúar 1997. 19. júlí 2000 kveður stefnandi að sér hafi borist bréf frá stefnda þar sem samningunum verið sagt upp. Í uppsagnarbréfinu hafi verið vísað til ákvæða samninganna og hafi uppsagnarbréfið verið miðað við þriggja mánaða uppsagnarfrest og verið án rökstuðnings. Meðan á uppsagnarfresti stóð hafi einu sinni farið fram viðræður milli aðila en án árangurs. Stefnandi kveðst hafa mótmælt þessum uppsögnum, meðal annars sökum þess að rökstuðning fyrir þeim hafi skort. Þá hafi hann einnig skorað á stefnda að falla frá þeim. Þetta hafi verið árangurslaust og hafi uppsögnin tekið gildi. Með málarekstri þessum freistar stefnandi þess að fá uppsögn stefnda fellda úr gildi. Af hálfu stefnda er skýrt svo frá að í júlí 1999 hafi stefnandi skyndilega hætt móttöku á kreditkortum frá stefnda sem greiðslu fyrir selda vöru og þjónustu. Hann hafi þó ekki sagt upp samningi sínum við stefnda heldur hafi stefnda borist upplýsingar um þetta frá viðskiptavinum sínum. Í september 1999 hafi stefnda borist til eyrna að stefnandi hefði gerst sekur um brot á samningi sínum um móttöku debetkorta við stefnda með því að neita viðskiptum við mann sem ætlaði að greiða með slíku korti. Þau samskipti hafi endað á þann hátt að stefnandi hafi neitað að afhenda viðskiptavininum kortið og hafi þurft aðstoð lögreglu til að fá það. Svipað hafi verið uppi á teningnum í júní og júlí 2000 þegar stefnandi hafi neitað viðskiptum við menn sem ætluðu að greiða með debetkorti. Stefnandi hafi ekki viljað afhenda korthöfum kort sín til baka og hafi þurft til þess aðstoð lögreglu. Þá kveður stefndi að margoft hafi verið kvartað yfir stefnanda vegna framferðis hans við viðskiptavini sem hafi viljað greiða fyrir vörur og þjónustu með kortum frá stefnda. Enn fremur hafi stefnda borist til eyrna að í söluturni stefnanda væri að finna merkingar sem segðu til um lágmarksúttekt með debetkorti og þar væri einnig að finna auglýst staðgreiðslutilboð sem væru ekki til reiðu fyrir þá sem vildu greiða með debetkorti. Stefndi kveðst hafa litið svo á að framangreint væri brot á skilmálum aðila um notkun korta. Eftir þessi alvarlegu og ítrekuðu brot stefnanda hafi stefndi ákveðið að segja samningunum upp og gert það 19. júlí 2000. Meðan á uppsagnarfresti stóð hafi verið rætt við stefnanda en það hafi verið án árangurs og hafi uppsögnin því tekið gildi. Til stuðnings kröfu sinni vekur stefnandi athygli á eftirtöldum staðreyndum varðandi stefnda. Í fyrsta lagi að stefndi sé annað greiðslukortafyrirtækið á íslenskum markaði og hann sé þjónustufyrirtæki í eigu banka og sparisjóða. Í lok árs 1999 hafi verið í gildi um það bil 130.000 Visa kreditkort og um það bil 180.000 Visa debetkort. Visakort séu á yfir 80% heimila á Íslandi og meirihluti allra landsmanna á aldrinum 18 til 67 ára séu korthafar hjá stefnda. Ársvelta stefnda árið 1999 vegna kreditkorta hafi numið rúmum 80 milljörðum og vegna debetkorta tæpum 75 milljörðum. Markaðshlutdeild stefnda vegna kreditkorta árið 1999 hafi verið 74% og vegna debetkorta 68%. Kröfu sína byggir stefnandi á því að ríkari skyldur hvíli á stefnda til samningagerðar samkvæmt meginreglum samningaréttar með tilliti til þess að hann sé greiðslukortafyrirtæki sem bjóði fram þjónustu sína í atvinnuskyni sem sé rekin í skjóli opinberrar leyfisveitingar. Þessi skylda leiði til þess að heimildir stefnda til uppsagnar á samningunum séu takmarkaðri en ella. Einnig er krafan byggð á því að samkvæmt meginreglu samkeppnisréttar um bann við misnotkun á markaðsráðandi stöðu hafi uppsögnin verið ólögmæt. Meginreglan hafi verið lögfest með breytingum á samkeppnislögum nr. 8/1993, 6. desember 2000, sbr. 11. gr. þeirra. Þá er og vísað til 54. gr. EES samningsins, sbr. lög nr. 2/1993 sem sé samhljóða 82. gr. Rómarsáttmálans. Þá byggir stefnandi á því að hafi stefndi haft rétt til að segja upp samningunum einhliða þá sé um slíka misnotkun á rétti að ræða að það fari gegn meginreglum íslenskra laga og eðli máls. Í því efni vísar stefnandi til þess að íslenskur réttur setji skorður við því að menn misnoti rétt, sem þeir annars eigi og sjái þess merki víða í löggjöfinni. Því sé hér um meginreglu að ræða. Loks byggir stefnandi á því að víkja beri uppsagnarákvæði samninganna til hliðar, sbr. 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Stefndi byggir sýknukröfu sína í fyrsta lagi á því að uppsögn hans á samningunum við stefnanda hafa verið lögmæt. Því er enn fremur hafnað að á stefnda hvíli skylda til samningsgerðar vegna eðlis starfssemi hans. Stefndi starfi ekki í skjóli opinberra leyfa, enda þurfi engin leyfi til að stunda þessa starfsemi. Engin lög leggi þá skyldu á herðar stefnda að semja við stefnanda eða aðra um fram það sem hann kýs sjálfur. Stefndi byggir einnig á því að þótt hann hafi háa markaðshlutdeild þegar litið sé til kortaviðskipta verði að hafa í huga að hann sé í mikilli samkeppni við aðra greiðslumiðla, svo sem reiðufé og tékka. Þetta eigi sérstaklega við í tilfelli stefnanda, sem reki söluturn, en þar sé iðulega keypt fyrir lágar fjárhæðir og þá greitt með öðru en greiðslukortum. Þá er bent á að eins og samkeppnislögin voru á þessum tíma, hafi þar ekki verið ákvæði um bann gegn misnotkun á markaðsráðandi stöðu. Lögin hafi því ekki veitt dómstólum sjálfstæða heimild til að endurskoða hugsanlega misnotkun markaðsráðandi fyrirtækja, heldur eingöngu heimild til að meta hvort aðgerðir samkeppnisráðs hefðu verið í samræmi við samkeppnislög og sé þetta í samræmi við meginreglur stjórnsýsluréttar. Loks er byggt á því, verði talið að stefndi sé markaðsráðandi, að í 11. gr. samkeppnislaga sé undantekning frá meginreglu samningaréttarins um frelsi til samningsgerðar. En í því felist að mönnum sé almennt heimilt að að velja sér samningsaðila, frelsi um efni samninga og frelsi til að ákveða hvort samningur skuli gerður eða ekki. Með hliðsjón af þessari meginreglu verði að túlka nefnda lagagrein þröngt. Þá verði og að líta til þess að ekki megi leggja þyngri byrðar en nauðsyn krefur á markaðsráðandi fyrirtæki. Þannig verði slíkt fyrirtæki að hafa ákveðið svigrúm til athafna og eins verði það að geta varið sig ef því er að skipta. Í því felist m.a. að fyrirtækið eigi að geta sagt upp samningum við aðila sem það telji að hafi brotið gegn þeim. Lítur stefndi svo á að stefnandi hafi með framferði sínu, er lýst var hér að framan, ítrekað brotið gegn samningum aðila og því hafi verið rétt að segja þeim upp. Eins og að framan var rakið gerðu aðilar með sér tvo samninga 6. janúar 1997. Annar var um móttöku kreditkorta í viðskiptum en hinn um móttöku debetkorta. Báðum samningunum var sagt upp af hálfu stefnda með bréfi 19. júlí 2000 og miðaðist uppsögnin við 20. október sama ár. Uppsögn kreditkortasamningsins var byggð á ákvæðum 17. gr. samningsins en þar segir að samningnum megi segja upp skriflega og falli hann þá úr gildi þremur mánuðum eftir móttöku uppsagnarbréfs. Í þessari grein samningsins er enn fremur ákvæði um að fari aðilar ekki eftir ákvæðum hans sé heimilt að rifta honum án fyrirvara. Uppsögn debetkortasamningsins var byggð á samsvarandi ákvæðum í 6.1. gr. þess samnings. Þar er einnig ákvæði um að riftun samningsins sé báðum aðilum heimil, telji þeir hann vanefndan verulega. Í uppsagnarbréfunum eru engar ástæður tilgreindar fyrir uppsögnunum og þegar stefnandi mótmælti þeim og krafðist þess að þær yrðu dregnar til baka benti stefndi á framangreind ákvæði samninganna. Enn fremur segir í bréfi hans að fyrir liggi að stefnandi hafi gerst brotlegur við ákvæði samninganna um skyldur viðtakenda greiðslukorta án þess að tilgreint sé nánar hver brotin séu. Af gögnum málsins, þar með töldum yfirheyrslum fyrir dómi, má ráða að skoðanir stefnanda og forsvarsmanna stefnda á notkun kredit- og debetkorta í viðskiptum fara ekki saman. Ekki er ástæða að öðru leyti til að gera grein fyrir þessum sjónarmiðum, enda snerta þau ekki úrlausn málsins. Það er hins vegar málsástæða stefnda að stefnandi hafi brotið gegn samningum aðila og þau brot hafi réttlætt uppsögn á samningunum. Er þessum atvikum lýst í II. kafla hér að framan. Fyrir dóminn hafa verið lögð gögn, er styðja það að stefnandi hafi ekki viljað eiga viðskipti við menn, sem greiddu með kortum og voru að kaupa fyrir lægri fjárhæð en 500 krónur. Lagði hann hald á kortin og þurfti afskipti lögreglu til að viðskiptavinirnir fengju þau aftur. Þá er og ómótmælt að stefnandi auglýsti í verslun sinni að lágmarksúttekt með debetkorti væri 500 krónur og einnig hefði hann boðið vörur á lægra verði gegn staðgreiðslu en því aðeins að greitt væri með peningum. Í framangreindum samningum tók stefnandi á sig þá skyldu að veita þeim, sem greiddu með kortum, sömu viðskiptakjör, verð og þjónustu og þeim sem greiddu með reiðufé. Stefndi sagði samningunum upp á grundvelli gagnkvæms uppsagnarákvæðis í þeim en rifti þeim ekki. Það er alkunn staðreynd að stefndi er stórfyrirtæki á sínu sviði hér á landi, sbr. það er segir í upphafi III. kafla. Við úrlausn þessa máls þarf hins vegar ekki að taka afstöðu til þess hvort lagaumhverfi það, sem stefndi starfar í, leggi á hann skyldur um fram aðra til að eiga viðskipti við menn. Það þarf heldur ekki að leggja mat á markaðshlutdeild stefnda og hvort hann teljist hafa þannig stöðu á markaðnum að gerðar verði til hans aðrar og ríkari kröfur en til annarra. Þessi niðurstaða dómsins helgast af því að aðilar höfðu samið sín á milli um viðskipti 6. janúar 1997 eins og lýst var. Ekki er annað fram komið í málinu en að þeir samningar hafi verið með sömu kjörum og þeim bjóðast, sem starfa á sama sviði og stefnandi. Hér að framan hefur verið gerð grein fyrir því að ástæða uppsagnanna hafi verið sú að stefndi taldi stefnanda hafa brotið þannig af sér gagnvart korthöfum að ekki væri hægt að una við það. Við aðalmeðferð kom fram af hálfu forsvarsmanna stefnda að eftir að uppsagnarbréfið var afhent en áður en uppsögnin tók gildi hafi ítrekað farið fram viðræður við stefnanda um samskipti aðila. Forsvarsmenn stefnda kváðust hafa reynt að fá hann til að samþykkja að í viðskiptum hans við korthafa myndu framvegis gilda ákvæði samninga aðila. Á það hafi stefnandi ekki fallist og haldið fast við sjónarmið sín um hlutverk peninga sem gjaldmiðils og hvernig notkun korta kæmi heim og saman við þau sjónarmið. Þessu er ómótmælt af hálfu stefnanda og kom þetta reyndar fram hjá honum sjálfum þegar hann ávarpaði dóminn í lok aðalmeðferðar. Það er niðurstaða dómsins að framangreind framkoma stefnanda við viðskiptamenn sína og stefnda hafi verið með þeim hætti að óásættanlegt hafi verið fyrir stefnda. Stefndi hafi því í raun ekki átta annarra kosta völ en að segja samningunum upp, enda fullreynt að stefnandi hugðist ekki láta af þessari háttsemi sinni. Hvernig svo sem stöðu stefnda á þessum markaði er háttað getur hún ekki valdið því að á hann verði lagðar skyldur til samningsgerðar þegar svo stendur á, sem hér hefur verið lýst. Samkvæmt öllu framansögðu er það niðurstaða dómsins að stefnda hafi verið heimilt að segja samningunum við stefnda upp á grundvelli ákvæða í þeim. Á sömu forsendum er því hafnað að víkja uppsagnarákvæðinu til hliðar á grundvelli 36. gr. samningalaga. Stefndi verður því sýknaður af kröfu stefnanda og skal stefnandi greiða stefnda 200.000 krónur í málskostnað. Arngrímur Ísberg héraðsdómari kvað upp dóminn. Stefndi, Greiðslumiðlun hf., er sýknaður af kröfum stefnanda, Sigurðar Lárussonar, og skal stefnandi greiða stefnda 200.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 6/2013
|
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
|
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi, á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, Eiríkur Tómasson og Þorgeir Örlygsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 4. janúar 2013, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 7. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 4. janúar 2013 þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 11. janúar 2013 klukkan 16 og einangrun meðan á því stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
|
Mál nr. 344/2012
|
Skuldamál Gagnaöflun
|
Aðilar deildu um það hvort Í hf. bæri að greiða þb. S ehf. reikning vegna beltagröfu og malarvagna, sem komið höfðu í stað liðskipts malartrukks í fjármögnunarleigusamningi milli E ehf. og forvera Í hf. Í dómi Hæstaréttar sagði m.a. að skilyrði þess að aflétt yrði tryggingu Í hf. fyrir efndum á fjármögnunarleigusamningnum hefði verið að önnur fullnægjandi trygging væri sett, en í afléttingunni hefði falist að Í hf. afsalaði sér trukknum til E ehf. Hefði starfsmaður S ehf. og E ehf. borið að ekki hafi staðið til að Í hf. myndi greiða fyrir tækin þar sem þau hefðu átt að koma sem trygging í stað malartrukksins. Taldi Hæstiréttur að þb. S ehf. hefði ekki sýnt fram á að það ætti kröfu á hendur Í hf. vegna þeirra viðskipta sem um ræddi og var Í hf. því sýknað af kröfu þb. S ehf.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, Benedikt Bogason og Helgi I. Jónsson. Áfrýjandi skaut málinu upphaflega til Hæstaréttar 21. mars 2012. Ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu þess 2. maí sama ár og áfrýjaði hann öðru sinni 21. maí 2012 samkvæmt heimild í 4. mgr. 153. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Hann krefst sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Emir ehf. og fjármögnunarfyrirtæki á vegnum áfrýjanda, sem áður hét Glitnir banki hf., gerðu 3. ágúst 2007 með sér samning um fjármögnunarleigu á liðskiptum malartrukk, einnig nefndur „búkolla“ í málsgögnum, af tegundinni Astra, sem stefndi hafði flutt til landsins. Samkvæmt samningnum var stefndi seljandi trukksins. Kaupverð trukksins án virðisaukaskatts var 18.300.000 krónur, fyrirframgreidd leiga var 4.500.000 krónur, en eftirstöðvarnar, 13.800.000 krónur, skyldi Emir ehf. greiða með 72 mánaðarlegum leigugreiðslum. Samningurinn fékk númerið 612753-001. Emir ehf. sótti 10. nóvember 2008 um fjármögnunarleigu hjá áfrýjanda undir sama samningsnúmeri og áður greinir. Umsóknin var samþykkt 22. sama mánaðar af hálfu áfrýjanda „til uppgreiðslu á samningi 612753-1 ...“. Meðal þess sem fram kom í umsókninni var eftirfarandi: „Emir ehf. óskar eftir ... tækjaskipta samningi nr. 612753-001. Út fer Astra trukkur sem IAV ehf. er að kaupa á kr. 17.233.000“ auk virðisaukaskatts og að í staðinn fyrir trukkinn kæmu tveir nánar tilgreindir malarvagnar og þrjár beltagröfur. Við svo búið var gerður samningur 24. nóvember 2008 um fjármögnunarleigu milli áfrýjanda og Emirs ehf. með sama sniði og áður greinir og voru umrædd tæki, sem komu inn í samninginn í stað malartrukksins, þar tilgreind sem „hið leigða“. Kaupverð án virðisaukaskatts var sagt 24.797.000 krónur sem skyldi greiðast með 71 afborgun á mánaðar fresti, í fyrsta sinn 15. febrúar 2009. Samningnum fylgdi reikningur stefnda til áfrýjanda að fjárhæð 24.797.000 krónur án virðisaukaskatts, en 30.872.265 krónur að þeim skatti meðtöldum. Í héraði krafði stefndi áfrýjanda um greiðslu síðarnefndu fjárhæðarinnar og var fallist á þá kröfu í hinum áfrýjaða dómi, en jafnframt tekin til greina varakrafa áfrýjanda um skuldajöfnuð vegna kröfu að fjárhæð 17.766.329 krónur, sem hann hafði lýst í þrotabú stefnda. Kom sú fjárhæð til frádráttar kröfu stefnda og því til samræmis var áfrýjandi dæmdur til að greiða hinum fyrrnefnda 13.105.936 krónur ásamt dráttarvöxtum. Eftir að lokið var fresti til gagnaöflunar fyrir Hæstarétti samkvæmt 1. mgr. 160. gr. laga nr. 91/1991 óskaði áfrýjandi eftir að koma að frekari gögnum. Með því að ekki eru uppfyllt skilyrði ákvæðisins til að Hæstiréttur megi heimila áfrýjanda að leggja þessi gögn fram koma þau ekki til álita við úrslausn málsins. II Bú Sturlaugs & Co ehf. var tekið til gjaldþrotaskipta 20. janúar 2010. Vegna skiptanna tók skiptastjóri þrotabúsins, með heimild í 1. mgr. 82. gr., sbr. 2. mgr. 81. gr., laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o. fl., skýrslu 24. febrúar sama ár af Ólafi Arnfjörð Guðmundssyni, fyrrverandi starfsmanni stefnda. Í skýrslunni kom meðal annars fram að Ólafur hafi á þeim tíma, er atvik máls þessa taka til, komið fram fyrir hönd stefnda sem framkvæmdastjóri með samþykki stjórnar þess, án þess þó að hann bæri formlega þann titil. Þá bera gögn málsins með sér að Ólafur hafi einnig verið starfsmaður Emirs ehf. á sama tíma og farið með prókúruumboð fyrir það félag. Ritaði hann samkvæmt því umboði undir fjármögnunarleigusamninginn frá 24. nóvember 2008. Að tilhlutan áfrýjanda var Ólafur við skýrslutökuna spurður út í viðskipti þau er mál þetta snýst um. Um tilgang þess að Emir ehf. óskaði um miðjan október 2008 eftir „að gerð yrðu tækjaskipti á samningi Emirs ehf. nr. 612753-001 við bankann vegna Astra liðstýrðs malartrukks sem S&Co ehf. flutti inn og seldi Emir ehf.“ og lagði til að áfrýjandi „afsalaði/losaði“ um veð í trukknum, en í staðinn kæmu til tryggingar samningnum áðurnefndir malarvagnar og beltagröfur. Svaraði Ólafur því til að tilgangurinn hafi verið sá að „aflétta áhvílandi fjármögnunarleigusamningum af Astra búkollu yfir á ofangreind tæki.“ Kvaðst Ólafur hafa óskað eftir þessari breytingu á fjármögnunarleigusamningnum sem starfsmaður beggja félaganna. Í staðinn fyrir að afsala sér malartrukknum hafi áfrýjandi átt að fá umrædd tæki frá Sturlaugi & Co ehf. og ekki hafi staðið til að áfrýjandi myndi greiða fyrir tækin. III Ástæða þess að Emir ehf. óskaði eftir að leysa fyrrnefndan Astra malartrukk undan fjármögnunarleigusamningi félagsins og áfrýjanda var sú að félagið hugðist selja hann Íslenskum aðalverktökum hf. Ljóst er að skilyrði þess að áfrýjandi aflétti þeirri tryggingu fyrir efndum Emirs ehf. á fjármögnunarleigusamningnum frá 3. ágúst 2007, sem hinn fyrrnefndi hafði samkvæmt samningnum í trukknum, var að önnur fullnægjandi trygging yrði sett, þar sem í afléttingunni fólst að áfrýjandi afsalaði sér trukknum til Emirs ehf. Með því að áfrýjandi taldi sig fá nægilega tryggingu fyrir efndum umrædds fjármögnunarleigusamnings með þeim tækjum, sem komu í stað malartrukksins, féllst hann á að gera nýjan samning við Emir ehf. Ágreiningslaust er með aðilum að þeir hafi átt í viðskiptasambandi frá árinu 2005, sem var þannig háttað að stefndi flutti til landsins ýmis tæki, svo sem vinnuvélar, lyftara og landbúnaðartæki, sem áfrýjandi fjármagnað kaup þriðja manns á. Þá verður ráðið af gögnum málsins að stefndi hafi verið að jöfnu í eigu tveggja nafngreindra manna og Emir ehf. að öllu leyti í eigu annars þeirra. Voru þannig náin eignatengsl milli félaganna og viðskipti þeirra við áfrýjanda samtvinnuð. Jafnframt er fram komið í málinu að fyrrgreindur Ólafur Arnfjörð Guðmundsson var starfsmaður beggja félaganna og kom þannig fram fyrir hönd þeirra í umræddum viðskiptum við áfrýjanda. Kvaðst Ólafur hafa óskað eftir umræddri breytingu á fjármögnunarleigusamningnum og hafi áfrýjandi átt að fá malarvagnana og beltagröfurnar frá stefnda í staðinn fyrir að afsala sér malartrukknum. Hafi því ekki staðið til að áfrýjandi myndi greiða fyrir tækin. Þá kom fram hjá skiptastjóra við skýrslutökuna að Ósafl sf., dótturfélag Íslenskra aðalverktaka hf., hafi 28. nóvember 2008 greitt 21.455.085 krónur inn á tilgreindan bankareikning stefnda vegna sölu tveggja „búkolla“ og kvað Ólafur að önnur þeirra hafi verið fjármögnuð með láni frá forvera áfrýjanda. Er þessi framburður hans í samræmi við það sem fram kom í umsókn Emirs ehf. um breytingu á fjármögnunarleigusamningnum, en þar sagði efnislega að félagið óskaði eftir „tækjaskiptasamningi“ og að út færi „Astra trukkur“ sem Íslenskir aðalverktakar hf. væru að kaupa á 17.233.000 krónur auk virðisaukaskatts og í staðinn kæmu tilgreind tæki. Að virtu öllu framangreindu hefur stefndi ekki sýnt fram á að hann eigi kröfu á hendur áfrýjanda vegna þeirra viðskipta sem hér um ræðir. Af því leiðir að áfrýjandi verður sýknaður af kröfu stefnda. Eftir þessum úrslitum verður stefndi dæmdur til að greiða áfrýjanda málskostnað á báðum dómstigum sem ákveðinn verður í einu lagi eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Áfrýjandi, Íslandsbanki hf., er sýkn af kröfu stefnda, þrotabús Sturlaugs & Co ehf. Stefndi greiði áfrýjanda samtals 800.000 í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 21. desember 2011. Mál þetta, sem dómtekið var hinn 27. október, að lokinni aðalmeðferð, var höfðað fyrir dómþinginu af Sturlaugi og Co ehf., Fiskislóð 14, Reykjavík, á hendur Íslandsbanka hf., vegna Íslandsbanka fjármögnunar, Kirkjusandi 2, Reykjavík, með stefnu áritaðri um birtingu 30. desember 2009. Stefnandi var tekið til gjaldþrotaskipta með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 20. janúar 2010, og tók þrotabúið þá við rekstri dómsmálsins. Endanlegar dómkröfur stefnanda eru þær, að stefndi verði dæmdur til þess að greiða stefnanda 30.872.265 krónur, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 29. nóvember 2008 til greiðsludags og að dráttarvextir leggist við höfuðstól á tólf mánaða fresti og að nýir vextir verði reiknaðir af samanlagðri fjárhæð samkvæmt 12. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001. Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda. Dómkröfur stefnda eru þær aðallega, að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda, en til vara að viðurkenndur verði réttur stefnda til að skuldajafna kröfu að fjárhæð 17.766.329 krónur við kröfu stefnanda. Þá krefst stefndi málskostnaðar úr hendi stefnanda, auk virðisaukaskatts á málflutningsþóknun. Gætt var ákvæða 115. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, áður en dómur var kveðinn upp. II Málavextir eru þeir, að hinn 24. nóvember 2008 seldi stefnandi stefnda beltagröfur og malarvagn og var gefinn út reikningur vegna þess nr. 9170, að fjárhæð 30.872.265 krónur. Hinn 16. september 2009 sendi lögmaður stefnanda stefnda bréf þar sem óskað var eftir greiðslu reikningsins eða samið um greiðsluna. Stefnandi kveður að hann hafi fengið munnleg svör frá starfsmanni stefnda þar sem fram hafi komið að stefndu hygðist ekki greiða kröfuna þar sem stefndi hafi talið sig hafa greitt kröfuna með skuldajöfnuði við annað félag, sem verið hafi í eigu eins af hluthöfum stefnanda. Stefndi hefur lýst málavöxtum svo, að stefndi, sem reki fjármögnunarfyrirtæki undir merkjum Íslandsbanka fjármögnunar, og forsvarsmaður stefnanda, hafi átt í viðskiptum frá árinu 2005, en þá hafi stefnandi verið stofnaður. Viðskiptin hafi m.a. átt sér stað með þeim hætti að Sturlaugur og Co hafi flutt inn ýmis tæki, svo sem vinnuvélar, lyftara og landbúnaðartæki. Stefndi hafi síðan fjármagnað kaup þriðja aðila á tækjunum með fjármögnunarleigu. Á meðan stefnandi hafi verið í fullum rekstri hafi samningssamband þetta verið stöðugt. Eins og áður greinir var bú stefnanda tekið til gjaldþrotaskipta með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 20. janúar 2010. Frestdagur við skiptin var 8. október 2009 og lauk kröfulýsingarfresti 28. mars 2010. Eigendur Sturlaugs og Co ehf. voru þeir sömu og átt hafi félagið Emir ehf., Fiskislóð 14, Reykjavík, og hafi stjórnendur verið þeir sömu. Fyrirtækin Sturlaugur og Co ehf. og Emir ehf. hafi því verið systurfyrirtæki. Samkvæmt atvinnugreinaflokkun Ríkisskattstjóra hafi starfsemi Emir ehf. verið blönduð heildverslun. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur, dagsettum 10. mars 2009, hafi Emir ehf. verið úrskurðað gjaldþrota. Stefndi kveður að hinn 3. ágúst 2007 hafi stefndi samþykkt erindi Emir ehf. um 75% fjármögnun vegna fjármögnunarleigu á nýjum Astra, liðstýrðum malartrukki, sem Sturlaugur og Co hafi flutt inn og selt Emir ehf. Emir ehf. hafi svo leigt trukkinn áfram til félagsins Háfells ehf. Í framhaldinu hafi síðan verið gerður fjármögnunarleigusamningur nr. 612753-001, að fjárhæð 13.800.000 krónur. Um haustið 2007 hafi því staðan verið sú að stefndi hafi gert samning við Emir ehf. um að fjármagna Astra „búkollu“ og hafi allir samningsaðilar staðið við sínar skuldbindingar. Rúmu ári síðar eða um miðjan október 2008 hafi Ólafur Arnfjörð Guðmundsson, framkvæmdastjóri Emirs ehf., tilkynnt að Emir ehf. væri að líkindum að selja „búkolluna“ og leitaði eftir samþykki stefnda og heimild til að greiða upp uppsöfnuð vanskil. Stefndi kveðst hafa samþykkt sölu á Astra „búkollunni“ gegn því að til tryggingar á fjármögnunarleigusamningnum kæmu ný tæki. Emir ehf. hafi þá stungið upp á að eftirtalin fimm tæki kæmu til tryggingar: Heiti:Verðmæti: Malarvagn Langedorf EK-6983.300.000 kr. án vsk. Malarvagn Langedorf SA-2123.300.000 kr. án vsk. Beltagrafa, JCB 8080 EB-10437.297.000 kr. án vsk. Beltagrafa JCB 260 LC EB-03833.000.000 kr. án vsk. Beltagrafa Komatsu EB-07947.900.000 kr. án vsk. Samtals 24.797.000 kr. án vsk. Þar sem metið verðmæti ofangreindra tækja hafi verið hærra en virði Astra trukksins á þeim hafi erindi Emirs ehf. verið samþykkt gegn því að vanskil vegna ógreiddra gjalddaga yrðu greidd, en vanskil hafi numið 2.500.000 krónum. ÍAV hafi greitt Emir ehf. fyrir „búkolluna“ og jafnframt hafi fjármögnunarleigusamningi verið breytt og hafi samningurinn fengið númerið 612753-002. Hafi þetta verið gert til hagræðis fyrir Emir ehf., þannig að félagið þyrfti ekki að greiða upp skuld sína heldur hafi það sett ný tæki til tryggingar henni. Með bréfi, dagsettu 16. september 2009, krafðist lögmaður Sturlaugs & co greiðslu reikninga að fjárhæð 30.872.265 krónur, sem dagsettur er 24. nóvember 2008. Þennan reikning kveðst stefndi aldrei hafa séð áður og hafnaði greiðsluskyldu. Stefndi lýsti kröfu í þrotabú stefnanda, sem var hafnað af skiptastjóra, og var málinu skotið til héraðsdóms. Hæstiréttur staðfesti úrskurð héraðsdóms um að krafa stefnda að fjárhæð 17.766.329 krónur, skyldi viðurkennd sem almenn krafa við gjaldþrotaskipti á þrotabúi stefnanda. III Stefnandi byggir kröfur sínar á reikningi útgefnum 24. nóvember 2008, með gjalddaga sama dag, að fjárhæð 30.872.265 krónur, en þann dag hafi stefnandi selt stefnda beltagröfu og malarvagn. Stefnandi vísar til almennra reglna samninga- og kröfuréttar um ábyrgð manna á skuldbindingum sínum. Kröfu um dráttarvexti byggir stefnandi á III. kafla laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu. Kröfu um málskostnað byggir stefnandi á XXI. kafla laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Kröfu um virðisaukaskatt byggir stefnandi á lögum nr. 50/1988, um virðisaukaskatt. IV Stefndi byggir kröfur sínar á því, að hann hafi ekki keypt beltagröfu og/eða malarvagn. Stefndi mótmælir því og að hafa móttekið reikning vegna þeirra viðskipta, en kveðst hafa fengið innheimtubréf vegna reikningsins, dagsett 16. september 2009. Stefndi kveðst hafa fjármagnað kaup Emirs ehf. á Astra „búkollu“ af stefnanda. Samningur um fjármögnunarleigu hafi verið undirritaður í framhaldinu. Um miðjan nóvember 2008 hafi stefndi samþykkt sölu fyrrgreinds tækis, gegn því að Emir ehf. setti nýjar tryggingar og vanskil yrðu greidd upp. Að frumkvæði Emirs ehf. hafi verið lagt til að fimm tilgreind tæki yrðu sett til tryggingar, og hafi verðmæti þeirra tækja verið hærra en „búkollunnar“ Stefndi hafi því samþykkt annan samning við Emir ehf. Samningurinn hafi verið undirritaður 24. nóvember 2008 af hálfu Emirs ehf. og stefnda, en stefnandi hafi enga aðkomu haft að þeim samningi. Hafi það verið stefnda með öllu óviðkomandi hvernig Emir ehf. aflaði nýju tækjanna sem tryggingar fyrir skuld sinni. Stefndi kveður að í þessum samskiptum hafi ekki staðið til að Emir ehf. greiddi upp skuld sína við stefnda með sölu Astra „búkollunnar“, heldur hafi verið um tækjaskipti að ræða til hagræðis fyrir Emir. Þegar tækjaskipti eigi sér stað sé það jafnan þannig að þau séu gerð með nýjum samningi til einföldunar. Með gátlista „nýja“ fjármögnunarleigusamningsins, komi skýrt fram að greiða eigi inn á fyrri samning og að leigutaki sé Emir ehf. Áður en komið hafi að skýrslutöku skiptastjóra stefnanda yfir Ólafi Arnfjörð Guðmundssyni, fyrrverandi framkvæmdastjóra stefnanda, hafi stefndi óskað eftir því að skiptastjóri spyrði hann út í nánar tilgreind atriði, en skýrslutakan hafi farið fram 24. febrúar 2010. Svör Ólafs við spurningum skiptastjóra sýni að stefnandi eigi enga kröfu á hendur stefnda. Í skýrslutökunni hafi Ólafur sagt að tilgangur tækjaskiptanna hafi verið sá að aflétta áhvílandi fjármögnunarleigusamningi af Astra „búkollu“ yfir á önnur tæki. Þá hafi jafnframt komið fram hjá Ólafi að hann sem starfsmaður Sturlaugs % co og Emirs ehf. hafi óskað eftir því að tæki Sturlaugs & co yrðu notuð til að koma sem trygging fyrir Astra „búkollunni“. Aðspurður hvað stefndi hafi átt að fá í staðinn fyrir að afsala Astra „búkollu“ hafi Ólafur svarað að félagið hafi átt að fá tæki frá Sturlaugi &co. Ólafur hafi síðan verið spurður hvort til hafi staðið að Íslandsbanki greiddi Sturlaugi & co fyrir tækin og þá hvað skyldi greiða. Hafi Ólafur svarað því til að svo hafi ekki átt að vera og ef að tækin yrðu seld yrði að standa skil á því sem hvílt hafi á tækjunum. Þessi framburður Ólafs hjá skiptastjóra sýni svo ekki verði um villst að aldrei hafi staðið til að stefndi greiddi stefnanda vegna þessara tækjaskipta. Telji stefnandi sig eiga kröfu vegna þessara tækjaskipta verði hann að beina kröfum sínum á hendur öðrum en stefnda. Beri því að sýkna stefnda á grundvelli aðildarskorts, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Varakröfu sína byggir stefndi á því, að með dómi Hæstaréttar Íslands hafi verið viðurkennd sem almenn krafa við skipti á búi stefnanda 17.766.329 krónur. Krefst stefndi þess að sú krafa verði viðurkennd til skuldajafnaðar, sbr. 1. mgr. 28. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, og komi hún til frádráttar kröfum stefnanda fari svo að fallist verði á kröfu stefnanda að öllu leyti eða að hluta. Um lagarök vísar stefndi til almennra reglna samninga- og kröfuréttar, auk laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Kröfu um málskostnað byggir stefndi á 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Kröfu um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun byggir stefndi á lögum nr. 50/1988, um virðisaukaskatt. Stefndi sé ekki virðisaukaskattsskyldur og því beri honum nauðsyn til að fá dóm fyrir skattinum úr hendi stefnanda. V Ágreiningur máls þessa lýtur að því hvort stefnda beri að greiða stefnanda reikning vegna beltagröfu og malarvagna, sem stefnandi kveðst hafa selt stefnda í nóvember 2008. Stefndi byggir sýknukröfu sína á því, að systurfyrirtæki stefnanda, Emir ehf., hafi gert samning við stefnda um að Emir ehf. setti umrædd tæki sem tryggingu vegna uppgjörs á öðrum samningi milli stefnda og Emir ehf. Hafi það verið stefnda óviðkomandi hvernig Emir ehf. aflaði þessara tækja. Samkvæmt gögnum málsins var bú stefnanda tekið til gjaldþrotaskipta 20. janúar 2010, eftir að mál þetta var höfðað, og tók þrotabúið við rekstri þess. Frestdagur við skiptin var 8. október 2009. Fyrir liggur að stefnandi flutti inn og seldi margs konar vinnuvélar. Í gögnum málsins liggur ekki frammi samningur aðila um umdeild viðskipti. Hins vegar er óumdeilt að stefnandi var eigandi þeirra tækja sem hann krefur stefnda um greiðslu á. Þá liggur fyrir að stefndi og Emir ehf. gerðu með sér fjármögnunarleigusamning vegna þessara tækja, en samningurinn er hins vegar ekki undirritaður af stefnanda, sem seljanda. Fullyrðingar stefnda um að umrædd tæki hafi verið notuð sem einhvers konar tækjaskipti eða uppgjör á fyrri samningi stefnda og fyrirtækisins Emirs ehf., er með öllu ósönnuð og ekkert komið fram um það að stefnandi hafi samþykkt þessi viðskipti með þeim hætti sem stefndi heldur fram. Með því verður að fallast á að stefnda hafi borið að greiða stefnanda andvirði tækjanna. Þar sem ekki liggur fyrir að stefndi hafi greitt stefnanda umstefndan reikning verður fallist á kröfu stefnanda, með dráttarvöxtum frá útgáfudegi reikningsins, en stefndi hefur ekki sýnt fram á að hann hafi fengið greiðslufrest. Samkvæmt dómi Hæstaréttar í málinu nr. 24/2011, frá 14. mars 2011, var fallist á að stefndi ætti almenna kröfu í þrotabú stefnanda, að fjárhæð 17.766.329 krónur. Samkvæmt 100. gr. laga nr. 21/1991, getur stefndi notað þá kröfu til skuldajafnaðar við kröfu stefnanda, sem fallist er á með dómi þessum að stefndi eigi að greiða stefnanda. Eftir þessari niðurstöðu ber að dæma stefnda til þess að greiða stefnanda málskostnað, sem þykir hæfilega ákveðinn 400.000 krónur. Hervör Þorvaldsdóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð : Stefndi, Íslandsbanki hf., greiði stefnanda, þrotabúi Sturlaugs og co ehf., 13.105.936 krónur, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af 30.872.265 krónum frá 29. nóvember 2008 til 14. mars 2011, en frá þeim degi af 13.105.936 krónum til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda 400.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 175/2000
|
Gæsluvarðhald Farbann Skaðabótamál Stjórnarskrá Mannréttindasáttmáli Evrópu Gjafsókn Sératkvæði
|
K krafði íslenska ríkið um bætur vegna setu sinnar í gæsluvarðhaldi frá 1. september 1998 til 21. maí 1999 og farbanns, er hann sætti í framhaldi þess til 16. júlí 1999. Talið var að hvorki 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar né 5. mgr. 5.gr. mannréttindasáttmála Evrópu yrðu skýrðar svo, að með þeim væri sakborningi veittur ríkari réttur til skaðabóta en mælt er fyrir um í ákvæðum XXI. kafla laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Þau ákvæði bæri að túlka svo að bótakröfu vegna aðgerða, sem þar eru nefndar, skuli meta með hliðsjón af almennum reglum skaðabótaréttar, þar á meðal um eigin sök, sbr. lokamálslið 1. mgr. 175. gr. Einnig bæri að meta með tilliti til bótaskyldu, hvort lögmæt skilyrði fyrir aðgerðum hafi verið fyrir hendi eða nægilegt tilefni til þeirra, eins og á stóð, sbr. 176. gr. laganna. Með hliðsjón af öllum atvikum málsins, virtum í heild, var talið að lögmæt skilyrði og fullt tilefni hafi legið til þess að K væri úrskurðaður í gæsluvarðhald í framhaldi af komu hans til landsins. Þótti framferði K við meðferð málsins hafa verið með þeim hætti að hann hafi stuðlað að aðgerðum gegn sér í skilningi niðurlagsákvæðis 1. mgr. 175. gr. laga nr. 19/1991. Þáttur hans að þessu leyti var álitinn svo stórvægilegur að fallast yrði á þá niðurstöðu héraðsdóms að ekki væru lagaskilyrði til að dæma honum bætur vegna gæsluvarðhalds og farbanns þess, sem hann var úrskurðaður til að sæta þar til endanlegur dómur gekk í máli hans. Úrskurðir þar að lútandi hafi verið fyllilega lögmætir og framkvæmd aðgerða gagnvart K í samræmi við lög, sbr. 176. gr. laga nr. 19/1991. Var íslenska ríkið því sýknað af kröfum K.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Haraldur Henrysson, Hjörtur Torfason og Pétur Kr. Hafstein, Björn Þ. Guðmundsson prófessor og Ólafur Börkur Þorvaldsson dómstjóri. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 28. apríl 2000 og krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 27.042.523 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 21. september 1999 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti eins og málið væri ekki gjafsóknarmál. Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Til vara krefst hann verulegrar lækkunar á kröfum áfrýjanda og niðurfellingar á málskostnaði. I. Atvikum málsins og málsástæðum aðila eru gerð skil í héraðsdómi. Eins og þar kemur fram krefst áfrýjandi bóta úr hendi stefnda vegna setu sinnar í gæsluvarðhaldi frá 1. september 1998 til 21. maí 1999 og farbanns, er hann sætti í framhaldi þess til 16. júlí 1999. Í stefnu málsins var af hans hálfu vísað til XXI. kafla laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, einkum 175. gr. Þá var vísað til 67. gr. og 70. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944, sbr. 5. gr. og 8. gr. stjórnarskipunarlaga nr. 97/1995, og 5. gr. og 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Við munnlegan málflutning fyrir Hæstarétti vísaði lögmaður áfrýjanda einnig sérstaklega til 176. gr. laga nr. 19/1991 til stuðnings kröfu sinni. Eins og fram kemur í héraðsdómi var 175. gr. laga nr. 19/1991 breytt með 42. gr. laga nr. 36/1999, sem tók gildi 1. maí 1999. Reisir áfrýjandi málatilbúnað sinn á greininni, eins og hún er eftir þá breytingu. Ljóst er af athugasemdum með frumvarpi að ofangreindum lögum að markmið löggjafans með breytingu þessari var að taka af tvímæli um það að ákvæði laga nr. 19/1991 væru í samræmi við 5. mgr. 67. gr. og 2. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar og 5. gr. og 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Framangreind lagabreyting tók gildi á meðan á gæsluvarðhaldi áfrýjanda stóð. Hún horfir honum til hagsbóta og verður við úrlausn málsins byggt á ákvæði 1. mgr. 175. gr. laga nr. 19/1991 eins og það er nú. II. Í 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar er lýst þeirri grundvallarreglu að sá, sem hefur verið sviptur frelsi að ósekju, skuli eiga rétt til skaðabóta. Í 5. mgr. 5. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, er mælt svo fyrir að sá, sem hefur verið tekinn höndum eða settur í gæslu andstætt öðrum ákvæðum greinarinnar skuli eiga bótarétt, sem unnt sé að koma fram. Hin almennu lagaákvæði um bætur til handa sakborningum eru í XXI. kafla laga nr. 19/1991. Í 175. gr. laganna, sbr. 42. gr. laga nr. 36/1999, eru ákvæði, sem ná til alls kaflans, en þar segir meðal annars í 1. mgr., að kröfu um bætur megi taka til greina, ef sakborningur hefur verið dæmdur sýkn þar eð sú háttsemi, sem hann hefur verið borinn, hafi talist ósaknæm eða sönnun hafi ekki fengist um hana. Þó megi fella niður bætur eða lækka þær ef sakborningur hefur valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum, sem hann reisir kröfu sína á. Samkvæmt 2. mgr. greinarinnar skal bæta fjártjón og miska, ef því er að skipta. Í 176. gr. laganna segir að dæma megi bætur vegna tiltekinna aðgerða, þar á meðal gæsluvarðhalds og annarra aðgerða, sem hafa frelsisskerðingu í för með sér, aðrar en fangelsi, sbr. 177 gr., ef lögmæt skilyrði hefur brostið til slíkra aðgerða eða ef ekki hefur verið, eins og á stóð, nægilegt tilefni til þeirra eða þær verið framkvæmdar á óþarflega hættulegan, særandi eða móðgandi hátt. Hvorki ákvæði 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar né 5. mgr. 5. gr. mannréttindasáttmála Evrópu verða skýrð svo, að með þeim sé sakborningi veittur ríkari réttur til skaðabóta en mælt er fyrir um í framangreindum ákvæðum XXI. kafla laga nr. 19/1991. Þau ákvæði ber að túlka svo að bótakröfu vegna aðgerða, sem þar eru nefndar, skuli meta með hliðsjón af almennum reglum skaðabótaréttar, þar á meðal um eigin sök, sbr. lokamálslið 1. mgr. 175. gr. Einnig beri að meta með tilliti til bótaskyldu, hvort lögmæt skilyrði fyrir aðgerðum hafi verið fyrir hendi eða nægilegt tilefni til þeirra, eins og á stóð, sbr. 176. gr. laganna. III. Afskipti lögreglu og tollyfirvalda af áfrýjanda hófust þegar gerð var leit í farangri hans við komu til Íslands frá Spáni 1. september 1998. Óumdeilt er að í farangrinum fannst verulegt magn af hættulegu fíkniefni, svonefndum E-töflum. Varð ákærði að sæta því sem ferðamaður milli landa að hann yrði að svo stöddu talinn bera ábyrgð á því, sem fannst í fórum hans, eins og vikið er að í dómi Hæstaréttar 16. júlí 1999. Hafa ber í huga að innflutningur þess háttar fíkniefna, sem hér um ræðir, getur varðað þungum viðurlögum samkvæmt lögum og dómaframkvæmd. Miklu varðaði fyrir framhald málsins, hvernig skýringum áfrýjanda og framferði að öðru leyti væri háttað. Mátti honum við þessar aðstæður vera ljóst mikilvægi þess að hann skýrði undanbragðalaust og greinilega frá öllum atvikum varðandi ferð hans til landsins og á þann hátt að unnt yrði að afla staðfestingar þess að rétt væri frá greint. Átti það við þrátt fyrir þá meginreglu að sakborningi sé óskylt að svara spurningum um refsiverða hegðun, sem honum er gefin að sök, sbr. 3. mgr. 32. gr. laga nr. 19/1991. Í héraðsdómi er að nokkru rakið, hvernig háttað var framburði ákærða við rannsókn málsins. Þannig skýrði hann fyrst svo frá að hann væri kominn hingað til lands sem ferðamaður, en síðar að hann ætlaði að leita hér eftir vinnu við fiskveiðar. Hann var óstöðugur í skýrslum um ferðir sínar, dvalarstaði og hverja hann umgekkst síðustu dagana fyrir ferðina til Íslands. Frásögn hans um kaup á farmiða stóðst ekki. Framburður hans um fjármál sín var reikull, en hann kom félítill til landsins. Var saga hans um greiðslukort einkum mótsagnakennd. Hann nefndi fólk til sögunnar, þetta og annað varðandi, sem hann vildi þó ekki nafngreina, og kom þannig í veg fyrir að unnt yrði að leita staðfestingar framburðarins að þessu leyti. Í annarri skýrslugjöf hjá lögreglu 3. september 1998 lýsti áfrýjandi því yfir, eftir að hlé hafði verið gert á yfirheyrslunni til að hann gæti ráðfært sig við verjanda sinn, að hann vildi „segja allt í sambandi við þetta mál ...“. Framburður hans mótaðist þó áfram af óstöðugleika og mótsögnum. Þegar öll atvik málsins eru virt í heild verður að telja að lögmæt skilyrði og fullt tilefni hafi legið til þess að áfrýjandi var úrskurðaður í gæsluvarðhald í framhaldi af komu hans til landsins. Við áframhaldandi meðferð málsins var framburður hans því marki brenndur að rannsóknarmönnum var torvelt að ganga úr skugga um sannleiksgildi hans, en í ákveðnum atriðum var hann ekki talinn standast. Að þessu athuguðu þykir framferði áfrýjanda við meðferð málsins hafa verið með þeim hætti að hann hafi stuðlað að aðgerðum gegn sér í skilningi niðurlagsákvæðis 1. mgr. 175. gr. laga nr. 19/1991. Er þáttur hans að þessu leyti svo stórvægilegur að fallast verður á þá niðurstöðu héraðsdóms að ekki séu lagaskilyrði til að dæma honum bætur vegna gæsluvarðhalds og farbanns þess, sem hann var úrskurðaður til að sæta þar til endanlegur dómur gekk í máli hans. Voru úrskurðir þar að lútandi fyllilega lögmætir og framkvæmd aðgerða gagnvart áfrýjanda í samræmi við lög, sbr. 176. gr. laga nr. 19/1991. Samkvæmt framansögðu verður héraðsdómur staðfestur. Rétt þykir að málskostnaður milli aðila í héraði og fyrir Hæstarétti falli niður. Allur gjafsóknarkostnaður fyrir báðum dómstigum greiðist úr ríkissjóði, eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Stefndi, íslenska ríkið, skal vera sýkn af kröfum áfrýjanda, Kio Alexander Ayobambele Briggs. Málskostnaður milli aðila í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Sératkvæði Hjartar Torfasonar Ég er að öllu leyti sammála atkvæði annarra dómenda og geri aðeins þá athugasemd vegna niðurlagsmálsgreinar II. kafla, að það eru meginreglur stjórnarskrárinnar, sem eiga að ráða skýringu 175.-176. gr. laga nr. 19/1991, en ekki öfugt. Virðist mér orðalag á málsgreininni ekki gefa þetta nægilega til kynna, þótt ég sé sammála efni hennar og þeirri túlkun lagagreinanna, sem þar er lýst. Ennfremur virðist mér rétt að taka fram, að sú staðreynd, að lagagreinarnar eru orðaðar sem heimildarákvæði, hefur enga þýðingu haft í máli þessu. Mál þetta, sem dómtekið var 27. janúar s.l., er höfðað með stefnu birtri 14. september s.l. Stefnandi er Kio Alexander Ayobambele Briggs, breskur ríkisborgari, fæddur 4. september 1972, til heimilis að Fífuseli 14, Reykjavík. Stefndi er íslenska ríkið og fyrir hönd þess er stefnt dómsmálaráðherra og fjármálaráðherra. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndi verði dæmdur til að greiða honum skaðabætur að fjárhæð 27.042.523 kr. með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga frá þingfestingardegi 21. september s.l. til greiðsludags. Þá er þess krafist að dráttarvextir leggist við höfuðstól skuldarinnar á 12 mánaða fresti, í fyrsta sinn 21. september 2000. Þá er gerð sú krafa, að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað, eins og málið væri eigi gjafsóknarmál, samkvæmt reikningi auk virðisaukaskatts á málflutningsþóknun. Stefnanda var með bréfi dómsmálaráðherra, dagsettu 20. september s.l., veitt gjafsókn vegna þessa máls með vísan til 178. gr. laga nr. 19/1991, sbr. 2. mgr. 126. gr. laga nr. 91/1991. Dómkröfur stefnda eru þær að sýknað verði af öllum kröfum stefnanda og honum verði gert að greiða stefnda málskostnað að mati réttarins. Til vara er þess krafist að kröfur stefnanda verði verulega lækkaðar og málskostnaður þá felldur niður. Málavextir. Að morgni þriðjudagsins 1. september 1998 kom stefnandi með flugvél til Keflavíkurflugvallar frá Alicante á Spáni. Hafði hann með sér farangur í allstórri íþróttatösku, sem flutt hafði verið í farangursrými flugvélarinnar. Við tollskoðun fannst í henni pakki með 2031 “ecstasy”-töflu með efninu metýlendíoxímetamfetamín (MDMA) sem er bannað hér á landi, sbr. reglugerð nr. 16, 1986 um sölu og meðferð ávana- og fíkniefna. Töflurnar reyndust vega 290 295 mg. hver og í hverri þeirra voru 80 81 mg. af efninu metýlendíoxímetýlamfetamínklóríð. Töflur þessar voru í tveimur plastpökkum sem aftur var pakkað inn í rauðan og hvítan innkaupapoka, einnig úr plasti. Ekki fundust fingraför á umbúðunum og kannaðist stefnandi ekki við töflurnar, kvaðst aldrei hafa séð þær áður. Í töskunni var fatnaður og skór, bækur og aðrir persónulegir munir. Þar á meðal voru síðar íþróttabuxur sem stefnandi hefur ekki kannast við að eiga. Í vasa á þeim fundust tveir bréfmiðar með rissmyndum sem talið hefur verið að séu af “komusal” í flugstöðinni á Keflavíkurflugvelli. Stefnandi var með nokkra spænska peseta á sér en ekki aðra fjármuni eða greiðslukort. Í frumskýrslu Elíasar Kristjánssonar deildarstjóra Tollgæslunnar á Keflavíkurflugvelli, sem hann staðfesti við meðferð sakamálsins fyrir dómi, kemur fram að stefnandi var færður til tollskoðunar í leitarklefa. Hann hafi sagt að hann væri að koma til landsins sem ferðamaður, óvíst í hve langan tíma, og ætlaði að gista á hóteli. Stefnandi er breskur ríkisborgari en gaf upp heimilisfang í Madrid. Stefnandi neitaði sök frá upphafi og sagðist ekki hafa vitað af fíkniefnunum í íþróttatöskunni. Stefnandi var færður til yfirheyrslu á lögreglustöðina við Hverfisgötu og að kvöldi sama dags var stefnandi færður í Héraðsdóm Reykjavíkur þar sem tekin var fyrir krafa lögreglustjórans í Reykjavík um að honum yrði gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til mánudagsins 14. september 1998 kl. 16:00 vegna gruns um brot gegn 173. gr. a almennra hegningarlaga. Héraðsdómari tók kröfuna til greina með úrskurði uppkveðnum 2. september 1998 og með dómi upp kveðnum 7. september sama ár staðfesti Hæstiréttur Íslands gæsluvarðhaldsúrskurðinn. Var talið að fullnægt væri skilyrðum a og b liða 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991. Gæsluvarðhald stefnanda var framlengt með úrskurði 14. september sama ár til 5. október sama ár og var sá úrskurður ekki kærður til Hæstaréttar. Þann dag var gæsluvarðhaldið framlengt til 30. nóvember sama ár og með dómi Hæstaréttar upp kveðnum 13. október sama ár var úrskurðurinn staðfestur. Var gæsluvarðhaldið reist á ákvæðum a og b liða 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991, svo og 2. mgr. sömu lagagreinar. Gæsluvarðhaldið var síðan framlengt til 11. janúar 1999 og staðfesti Hæstiréttur þann úrskurð 4. desember 1998. Ákæra var gefin út á hendur stefnanda 17. desember sama ár og með úrskurði upp kveðnum 8. janúar 1999 var gæsluvarðhald stefnanda framlengt til þess tíma er dómur gengi í máli hans, þó ekki lengur en til 8. mars 1999. Sá úrskurður var ekki kærður til Hæstaréttar. Með úrskurði upp kveðnum 8. mars 1999 var gæsluvarðhald stefnanda enn framlengt og skyldi hann sæta gæsluvarðhaldi uns dómur gengi í máli hans, en þó ekki lengur en til 17. mars sama ár. Dómur gekk í máli stefnanda í Héraðsdómi Reykjavíkur 11. mars sama ár. Var stefnandi dæmdur í 7 ára fangelsisvist og segir svo m.a. í dóminum: "Eins og áður er komið fram var það Guðmundur Ingi Þóroddsson sem ljóstaði (svo) upp um ákærða í því skyni að fá einhverja ívilnun hjá lögreglu eða ákæruvaldi í öðru máli sem hann átti hlut að. Verður ekki byggt á framburði hans í málinu. - Fyrir liggur að ákærði var með 2031 töflu sem innihélt efnið metýlendíoxímetýlamfetamín- klóríð (MDMA) í tösku sinni þegar hann kom til landsins hinn 1. september sl. Ákærði neitar sök og hefur borið því við að hafa ekki vitað það að töflurnar væru í töskunni og einhver hafi því komið þeim þar fyrir án hans vitneskju. Frásögn ákærða er almennt losaraleg og ekki trúverðug. Þykja eftirtalin atriði m.a. veikja hana mjög: Ákærði hefur verið óstöðugur í skýrslum um það hvar hann dvaldi áður en hann fór til Íslands og hverja hann umgekkst. Hann hefur neitað að skýra frá nafni stúlkunnar sem hann segir hafa hjálpað sér að pakka niður í töskuna og enn fremur neitað að skýra frá heimilisfangi sínu á Benidorm og borið fyrir sig haldlitlar ástæður. Þá hefur hann verið óstöðugur í frásögn sinni um það hvernig hann fékk farseðilinn í hendur. Frásögn hans um fólk og atvik á flugvellinum í Alicante er í andstöðu við það sem aðrir hafa borið, þar á meðal eitt óaðfinnanlegt vitni, Ragnheiður Karítas Pétursdóttir, fararstjóri. Ákærði hefur sagt óljós og mótsagnakennd deili á manni þeim sem hann telur vera kunningja sinn og ók honum á flugvöllinn í Alicante. Þá hefur frásögn hans um kreditkortið sem hann segist hafa verið með verið óstöðug. Hann hefur og neitað að gefa upplýsingar um kortið og eiganda þess og borið fyrir sig haldlitla ástæðu. Þegar allt þetta er virt þykir verða að hafna frásögn ákærða og telja að hann hafi vísvitandi og í ágóðaskyni flutt fíkniefnin til landsins til þess að þeim yrði dreift hér á landi." Samdægurs var gæsluvarðhald stefnanda framlengt meðan frestur til að lýsa áfrýjun stæði, þó eigi lengur en til 8. apríl sama ár. Stefnandi lýsti yfir áfrýjun málsins til Hæstaréttar og með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur upp kveðnum 15. mars var gæsluvarðhald stefnanda framlengt meðan mál hans væri til meðferðar í Hæstarétti, þó eigi lengur en til 30. júní sama ár. Með dómi Hæstaréttar upp kveðnum 20. maí sama ár var hinn áfrýjaði dómur og meðferð málsins í héraði frá og með þinghaldi 25. janúar 1999 ómerkt og var málinu vísað heim í hérað til nýrrar aðalmeðferðar og dómsálagningar. Því var jafnframt beint til héraðsdómara að hann neytti heimildar 1. mgr. 5. gr. laga nr. 19/1991 til að kveðja tvo aðra héraðsdómara til setu með sér í dómi við nýja aðalmeðferð málsins. Segir svo meðal annars í dómi réttarins: "Í hinum áfrýjaða dómi greinir frá framburði ákærða og vitna í málinu. Meðal þeirra er Guðmundur Ingi Þóroddsson, sem starfað hafði á sama skemmtistað og ákærði í Benidorm og veitti honum gistingu í íbúð sinni þar síðustu næturnar fyrir brottför hans, auk þess sem hann annaðist um útvegun á flugfarseðli fyrir ákærða og láni fyrir fargjaldinu, svo sem um getur í héraðsdómi. - Við aðalmeðferð málsins í héraði 25. janúar 1999 skýrði þetta vitni frá því, að það hefði kvöldið fyrir brottför ákærða frá Spáni hringt í lögreglumann í Reykjavík, sem það þekkti frá fyrri tíð, og boðið fram upplýsingar um flutning á fíkniefnum til Íslands í þeirri von að fá að njóta ívilnunar af hálfu lögreglunnar í eldra máli, sem beinst hefði að því sjálfu. Í framhaldi af því hefði vitnið síðan átt símtal við lögreglumann í rannsóknardeild lögreglunnar í Reykjavík og sagt honum, að ákærði væri á leið til landsins með fíkniefni daginn eftir. Lögreglumenn þessir staðfestu fyrir dóminum, að vitnið hefði sagt þeim frá ferð ákærða og gefið í skyn, að það óskaði eftir einhverju á móti, en af þeirra hálfu hefði því verið tjáð, að loforð um ívilnanir vegna þessarar uppljóstrunar kæmu ekki til greina. Fyrir lá, þegar ákært var í málinu, að lögreglunni hefði borist vísbending um, að fíkniefni kynnu að verða flutt til landsins í þetta sinn, en ekki varð ljóst fyrr en við aðalmeðferðina, að hún væri frá vitninu komin. - Í niðurstöðuþætti hins áfrýjaða dóms er því lýst, að Guðmundur Ingi Þóroddsson hafi ljóstrað upp um ákærða og talið sig gera það í þágu eigin hagsmuna, og verði af þeim sökum ekki byggt á framburði hans í málinu. Þessa ályktun héraðsdómarans og þá reifun á framburði ákærða sjálfs, sem á eftir fer, verður að skilja svo, að dómarinn hafi afráðið að virða framburð þessa vitnis að vettugi og leggja ekki mat á þýðingu hans í sambandi við sakargiftirnar á hendur ákærða, hvort heldur til hags eða óhags honum, heldur dæma um málið á grundvelli þeirra annarra gagna, sem fram væru komin. Ljóst er þó, að framburðurinn lýtur að atvikum, sem máli geta skipt um skýringu á atferli ákærða og þeim verknaði, sem honum er gefinn að sök. Telja verður að því athuguðu, að dómaranum hafi ekki verið rétt að víkja þessum framburði til hliðar, heldur borið að leggja mat á trúverðugleika og þýðingu framburðarins og taka rökstudda afstöðu til hans eftir því mati, hliðstætt öðrum sönnunargögnum, sbr. VII. kafla laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála." Héraðsdómur Norðurlands eystra hafnaði daginn eftir gæsluvarðhaldskröfu ákæruvaldsins. Stefnandi var þó úrskurðaður í farbann þar til dómur gengi í máli hans í héraði, þó eigi lengur en til 15. september sama ár. Hæstiréttur staðfesti þennan úrskurð með dómi 27. maí sama ár. Sá dómari er dæmdi í málinu í héraði vék sæti við hina nýju meðferð málsins og var dómurinn þá skipaður þremur héraðsdómurum. Dómur var kveðinn upp 30. júní 1999 og varð niðurstaðan sú að stefnandi var sýknaður af refsikröfu ákæruvaldsins, en ofangreindar MDMA töflur voru gerðar upptækar. Í dóminum segir svo m.a: "Þegar allt framangreint er virt þykir verða að leggja framburð ákærða um málsatvik í meginatriðum til grundvallar í málinu. Með vísan til 46. gr. laga um meðferð opinberra mála nr. 19/1991 þykir vera svo mikill vafi á því að ákærða hafi verið kunnugt um að fíkniefnin voru í tösku hans við komu hans til landsins greint sinn að sýkna beri hann af kröfu ákæruvaldsins um refsingu." Samdægurs var farbann stefnanda framlengt með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur og skyldi það standa þar til dómur Hæstaréttar félli í máli hans. Hæstiréttur staðfesti úrskurðinn með dómi upp kveðnum 2. júlí 1999 og bannaði honum för úr landi meðan mál hans væri til meðferðar í Hæstarétti, þó ekki lengur en til 1. október sama ár. Endanlegur dómur í máli stefnanda var kveðinn upp í Hæstarétti Íslands 16. júlí 1999 og var það niðurstaða þriggja hæstaréttardómara af fimm að staðfesta sýknudóm Héraðsdóms Reykjavíkur. Segir svo meðal annars í dómi réttarins: "Sem ferðamaður milli landa hlýtur ákærði sem aðrir að sæta því, að hann verði talinn bera ábyrgð á farangri sínum og því, sem í fórum hans kann að finnast, nema sérstakar ástæður leiði til annars. Sú staðreynd, að fíkniefni reyndust vera í vörslum hans við komuna til landsins getur þó ekki sjálfkrafa leitt til þess, að hann verði látinn bera refsiábyrgð á flutningi þeirra, þótt hún hljóti hins vegar að hafa áhrif á sönnunarstöðu í málinu. - Atvik máls þessa eru sérstæð að ýmsu leyti, en einkum vegna þess, að leitin í farangri ákærða fór fram í beinu tilefni af vísbendingu frá þeim manni, sem mesta aðstoð veitti honum við að komast til landsins. Samkvæmt framburði Guðmundar Inga Þóroddssonar hafði hann ekki aðeins veitt ákærða húsaskjól og ýmsan atbeina við undirbúning ferðar hans hingað, heldur hafði hann það nánast í hendi sér, hvort ferðin yrði farin þennan dag eða ekki. Eigi að síður var það hann, sem hafði samband við lögreglu hér á landi til að tilkynna henni, að fíkniefni myndu verða í farangri ákærða. - Við fyrri áfrýjun málsins var sá annmarki talinn vera á meðferð þess í héraði, sem fyrr segir, að dómari hefði ekki lagt mat á framburð þessa vitnis með viðhlítandi hætti. Eftir nýja meðferð málsins liggur nú fyrir dómur þriggja héraðsdómara, þar sem framburðurinn er metinn ásamt öðrum sönnunargögnum. Er álit dómaranna meðal annars á þann veg, að sú frásögn vitnisins, að ákærði hafi sagt sér frá því, að hann ætlaði að flytja fíkniefni til landsins og að það hafi séð hann koma þeim fyrir í tösku sinni, sé ekki trúverðug. Í héraðsdóminum segir réttilega, að meta verði framburð Guðmundar Inga í ljósi þeirra hagsmuna, sem hann taldi sig sjálfur eiga að gæta. Skilja verður dóminn svo, að mat á sönnunargildi framburðarins hafi ekki ráðist af þessu einu, heldur einnig af framkomu vitnisins fyrir dóminum og samanburði við annan framburð, sem á var hlýtt. Eru ekki efni til þess, eins og málið horfir við hér fyrir dómi, að draga niðurstöður matsins í efa. - Þegar þáttur vitnisins Guðmundar Inga er virtur ásamt öðru, sem fram er komið í málinu, og þrátt fyrir rangar staðhæfingar ákærða um ákveðin atriði í aðdraganda flugferðarinnar til Íslands, er ekki unnt að útiloka með öruggri vissu, að vitnið eða einhver á þess vegum hafi komið efnunum fyrir í farangrinum án vitundar ákærða. Verður að öllu athuguðu að fallast á það með héraðsdómi, að svo mikill vafi leiki á því, að ákærði hafi vitað af efnunum í farangri sínum, að dæma verði hann sýknan saka, en önnur sakargögn til viðbótar mati dómsins á sönnunargildi munnlegs framburðar nægja ekki til þess að hnekkja þeirri niðurstöðu, sbr. 46. gr. laga um meðferð opinberra mála." Í sératkvæði Hæstaréttar segir svo m.a.: "Þekkt er að þeir sem flytja fíkniefni til landsins bera því gjarnan við að þeir hafi ekkert vitað um tilvist þeirra í farangri sínum svo sem ákærði gerði. Hitt er einnig þekkt að fíkniefnum sé komið fyrir í farangri flugfarþega án vitundar þeirra. Verður ekki úr trúverðugleika frásagnar ákærða skorið nema að kanna sögu þá, sem hann sagði tollvörðum og lögreglu og síðan fyrir dómi. Ákærði hefur verið óstöðugur í skýrslum um ferðir sínar, dvalarstaði og hverja hann umgekkst síðustu daga fyrir förina til Íslands. Hann hefur neitað að skýra frá nafni stúlku, sem hann segir að hafi verið viðstödd, þegar hann bjó um farangur sinn fyrir Íslandsförina. Hann hefur ennfremur neitað að skýra frá dvalarstað sínum á Benidorm, utan þess er hann dvaldi í íbúð vitnisins Guðmundar Inga, og borið fyrir sig ástæður, er telja verður haldlitlar í ljósi þeirra alvarlegu viðurlaga, sem eru við því að flytja fíkniefni til landsins. Þá kemur frásögn hans um hvernig hann fékk farmiðann til Íslands ekki heim við það, sem telja verður fullsannað, svo sem ráðið verður af héraðsdómi. Frásögn hans um atvik á flugvellinum í Alicante, hvaða fólk hann hafði þar samband við og hverjir óku honum út á flugvöll er sama marki brennd, eins og fram kemur í niðurstöðukafla héraðsdóms. - Þegar ákærði kom til landsins var hann félaus utan þess að í tösku hans fundust 30 pesetar og 45 hollensk cent. Hann var hvorki með greiðslukort né tékkhefti. Í fyrstu skýrslu ákærða hjá lögreglu 1. september 1998 kvaðst hann hafa verið með greiðslukort, en 3. september sagðist hann sennilega hafa gleymt því í íbúð sinni í Benidorm. Ítrekar aðspurður kvaðst hann ekki hafa vitað að hann væri ekki með greiðslukortið, fyrr en sér hefði verið sagt það við skýrslutökuna. Hinn 10. september skýrði hann lögreglu svo frá að hann væri skráður fyrir greiðslukorti, en neitaði að svara því hjá hvaða greiðslukortafyrirtæki það væri. Við skýrslugjöf hjá lögreglu 25. september bar ákærði að greiðslukortið tilheyrði vinkonu sinni, sem hann vildi ekki að blandaðist í málið. Fyrir dómi skýrði ákærði frá því að hann hefði ekki greiðslukort sjálfur, en hefði leyfi til að nota greiðslukort vinkonu sinnar, hvort sem hann væri einn á ferð eða í fylgd með henni. Aðspurður um hvort hann hefði ekki búist við að lenda í vandræðum með því að framvísa greiðslukorti annars manns svaraði hann því einu að þetta væri gullkort. Frásögn hans um greiðslukortið hefur þannig verið óstöðug og hvorki fullnægjandi né trúverðug. Skýringar hans um hvernig hann hugðist nota kortið hérlendis eru fjarstæðukenndar. - Þegar ákærði var handtekinn var hann einn síns liðs og févana. Hann hafði ekki komið til Íslands áður og var vegalaus að því er hann hefur upplýst. Hingað kom ákærði klæðlítill án þess að þekkja til aðstæðna, með þær einu skýringar fyrst að hann ætlaði að dveljast hér sem ferðamaður, en síðan að hann ætlaði á sjóinn. - Þegar þess er gætt að verulegt magn fíkniefna fannst í fórum ákærða, og alls annars sem að framan er rakið, verður að telja að ákæruvaldinu hafi tekist að sanna sekt ákærða og sé hún hafin yfir allan velígrundaðan vafa." Rétt þykir að gera ítarlega grein fyrir framburði stefnanda við rannsókn og dómsmeðferð sakamálsins eins og honum er lýst í dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 30. júní 1999. Í skýrslu, sem stefnandi gaf hjá lögreglunni í Reykjavík síðar um komudaginn, kvaðst hann hafa búið á Benidorm og tilgreindi heimilisfang þar sem reyndist vera heimilisfang tveggja íslenskra manna. Kvaðst hann hafa unnið sem öryggisvörður á skemmtistað á Benidorm. Kvaðst hann hafa pakkað niður í töskuna í íbúð sinni á Benidorm ásamt vinstúlku sinni tveim dögum áður en hann fór til Íslands. Hann hafi svo skilið töskuna eftir í íbúðinni og brugðið sér frá. Engir aðrir en þau tvö hafi haft aðgang að íbúðinni. Seinna hafi hann tekið töskuna og farið á strætisvagnastöð þar sem hefði verið fjöldi manns, bæði Íslendingar og Spánverjar. Hann hafi þurft að bregða sér í símann og skilið töskuna eftir á gólfinu meðan hann talaði í símann og gætu það hafa verið tíu mínútur. Þegar hann kom í flugstöðina hafi hann skilið töskuna eftir meðan hann brá sér á salerni. Í bæði skiptin hafi taskan verið eftirlitslaus og ólæst. Hann hafi veitt því eftirtekt í flugstöðinni að búið var að færa töskuna og að annar farangur hafi verið þar hjá henni. Stefnandi kvaðst hafa komið hingað í atvinnuleit og ætlað að reyna fyrir sér í sjómennsku. Hann hafi hitt íslenska sjómenn á Spáni sem hafi sagt honum að hann gæti unnið sér inn góð laun á sjó. Hann kvaðst enga Íslendinga þekkja persónulega heldur aðeins hitt fólk sem kom til Spánar í frí. Hann kvaðst hafa keypt farseðilinn á ferðaskrifstofu í Benidorm fyrir 40.000 peseta. Hann hafi verið með lítið af peningum á sér en hins vegar með greiðslukort. Aðspurður um það hvort hann noti fíkniefni sagði stefnandi: „Nei, og hef aldrei gert. Ég stunda hnefaleika og nota ekki efni. Ég stunda mína vinnu en nota ekki fíkniefni. Ég hef aldrei setið í fangelsi og hef hreina sakaskrá.” Stefnandi gaf aðra skýrslu hjá lögreglunni 3. september 1998. Þar kom fram hjá stefnanda, er honum hafði verið skýrt frá því að í farangri hans hefðu einungis fundist nokkrir pesetar og ekkert greiðslukort, að hann teldi að hann hefði gleymt greiðslukortinu heima hjá sér. Þá skýrði hann frá því að hann hafi kynnst Íslendingi sem kallaður væri Gummi og ræki bar á skemmtistað. Gummi hafi selt sér farseðilinn á 40.000 peseta þar sem hann ætlaði ekki að nota hann og látið ferðaskrifstofu, sem rekin er í einu hótelinu þarna, breyta nafninu á farseðlinum. Gaf stefnandi þá skýringu á þessum breytta framburði sínum að löggæslumenn hafi spurt sig fyrir hvern hann væri að vinna og hann óttast að lögreglan teldi að hann hefði verið að flytja efnið fyrir þennan Gumma ef hann hefði sagt að Gummi hefði aðstoðað hann. Þá sagði stefnandi að hann hafi dvalist í íbúð Gumma síðustu tvo dagana áður en hann flaug hingað. Þar hafi verið fleiri Íslendingar, um fimm talsins, sem einnig voru á leið hingað. Það hafi verið eins og allir, sem voru á leið til Íslands, þyrftu að koma til Gumma. Þá sagði stefnandi efnislega þetta: Ég óska eftir því að skýra frá öllu í sambandi við þetta mál og óska eftir því að samvinna mín verði til þess að ég fái vægari dóm. Hann tók fram að hann hafi ekki sett fíkniefnin í tösku sína. Þá sagði hann frá því að hann hafi heyrt Gumma tala um það að á Íslandi væri margt fólk sem ræki skemmtistað eða plötuútgáfu og væri alltaf til í að kaupa mikið af pillum. Ef til vill hefði Gummi eða einhver vina hans sett töflurnar í töskuna. Maður að nafni Benni hafi sagt sér að Gummi og vinir hans væru alltaf teknir í leit hjá tollgæslunni þegar þeir kæmu til Íslands. Kvaðst hann telja að Gummi eða einhver þeirra sem í íbúðinni voru hafi laumað þessu í töskuna í þeirri von að ekki yrði leitað hjá honum. Hann kvað mikla fíkniefnaneyslu hafa átt sér stað þarna í íbúðinni og menn þar verið að tala um að þeir hafi sent fíkniefni í pósti til Íslands. Stefnanda var sýnt ljósrit af miðunum sem fundust í buxnavasa í tösku hans. Hann kvaðst ekki eiga íþróttabuxurnar, sem miðarnir voru í, og ekki heldur þær stuttbuxur, sem voru vafðar utan um fíkniefnin sem voru í töskunni. Hann kvaðst ekki hafa fengið miðana afhenta en aftur á móti hafi hann séð Gumma rissa á þá og hafi hann þá verið að tala við kunningja sinn sem fór heim til Íslands daginn eftir. Þeir hafi talað íslensku og hann ekki skilið hvað þeim fór á milli. Gæti hann ekki sagt hvað þessar teikningar þýddu. Stefnandi var spurður af hverju hann hafi komið hingað félaus og aðeins með léttan klæðnað og sagði sem fyrr að hann hafi talið sig vera með greiðslukort sitt þegar hann kom til landsins. Kvaðst hann eins hafa átt von á því að honum líkaði ekki vinnan, yrði sjóveikur og þess háttar. Annars hafi hann ætlað að dveljast hér á landi í tíu mánuði. Auk þess hafi honum skilist að hér á landi væri sjómönnum útveguð hlífðarföt. Kvaðst hann hafa fengið upplýsingar um aðstæður hér frá íslenskum sjómönnum, sem hann hafi hitt á Spáni, og álitið að ef hann færi niður á bryggju fengi hann vinnu og þar með peninga. Hann ítrekaði að hann hafi ekki vitað betur en að hann væri með kreditkortið meðferðis og ekki hafa komist að því fyrr en við yfirheyrsluna að svo var ekki. Þá sagðist hann hafa treyst Gumma. Stefnandi gaf enn skýrslu í málinu 10. september. Hann var spurður hver stúlkan væri sem hafi hjálpað honum að pakka niður. Hann sagðist ekki mundu skýra frá nafni hennar eftir þá meðferð sem hann hafi fengið hjá lögreglunni. Þá sagðist hann ekki muna heimilisfangið þar sem hann gekk frá farangri sínum. Hann breytti svo framburði sínum um þetta og sagðist ekki vilja gefa upp þetta heimilisfang þar sem hann óttaðist að lögreglan myndi áreita saklausa vini hans sem hafi skotið yfir hann skjólshúsi. Hann kvað það heimilisfang sem hann hafi gefið upp vera heimilisfang Gumma þar sem hann hafi búið tvo síðustu dagana fyrir brottförina. Hann kvaðst vera skráður fyrir greiðslukortinu sem hann hafi verið með en neitaði að svara hvaða fyrirtæki hafi gefið það út. Aðspurður kvaðst hann undanfarin ár hafa starfað við öryggisvörslu, verið útkastari á skemmtistöðum, tekið þátt í að skipuleggja tónleika, unnið við blaðamennsku og verið atvinnumaður í amerískum fótbolta. Þá skýrði stefnandi ítarlegar frá athöfnum sínum síðustu dagana fyrir ferðina hingað til lands. Hann kvaðst hafa ætlað að fara til Íslands og dveljast þar í tíu mánuði. Hann hafi verið að ræða þetta við Gumma og sagt að hann yrði að kaupa farmiða báðar leiðir og sagt að það væri dýrt. Gummi hafi þá boðið sér farmiða sem hann ætti og gilti aðra leiðina og hann þyrfti ekki að nota. Kvaðst stefnandi hafa keypt af honum miðann daginn áður en hann fór til Íslands. Hann hafi farið með farangur sinn til Gumma milli klukkan 10 og 12 að kvöldi 30. ágúst. Gummi hafi verið heima og annar Íslendingur sem hafi verið sofandi, en hann viti ekki hvað hann heitir. Kvaðst hann hafa farið þaðan á næturklúbb og skilið farangurinn eftir og ekki komið aftur heim til Gumma fyrr en um morguninn. Þá hafi verið þar nokkrir Íslendingar sem hann ekki þekkti. Taldi hann að einn þeirra ætti buxurnar með miðunum sem fundust í tösku hans við komuna til landsins. Kvaðst hann hafa lagt sig í sófa en farangurinn hafi verið inni í svefnherbergi. Hann hafi ekki dvalist þarna lengi og farið út til þess að fá sér að borða og þegar hann kom aftur hafi fólk verið þarna ennþá. Vinstúlka hans hefði verið í för með honum og þau farið aftur og hann hafi ekki komið þar aftur fyrr en um klukkan fimm morguninn eftir og þá tekið töskuna. Kunningi Gumma hafi ekið sér út á flugvöll. Það hafi atvikast þannig að hann hafi ætlað með rútu á flugvöllinn en hitt þennan kunningja fyrir tilviljun á rútustöðinni og beðið hann um að aka sér þangað. Kunninginn hafi einmitt verið á leið út á flugvöll. Hann gat ekki sagt nein deili á þessum manni en taldi að hann væri íslenskur. Hann hafi séð hann á tali við Gumma en ekki séð hann heima hjá honum. Þeir hafi aðeins verið tveir í bílnum. Eftir að út á flugvöllinn kom hafi hann sest niður, síðan farið á salerni og eftir það farið í síma til þess að hringja. Hann hafi svo skráð sig inn og skilað farangrinum. Hann kvaðst hafa verið einn á flugvellinum, ekki hitt Gumma og ekki muna hvort hann talaði við nokkurn mann þar. Við meðferð sakamálsins fyrir dómi hefur stefnandi haldið fast við það að hann hafi komið hingað til lands í þeim tilgangi að fá sér vinnu á fiskiskipi. Þetta sumar hafi hann hitt þó nokkurn fjölda íslenskra sjómanna á skemmtistaðnum Q í Benidorm þar sem hann hafi verið yfirmaður öryggismála. Sjómennirnir hafi sagt að maður gæti aflað tekna sem næmu allt að 2 milljónum króna á 3-6 mánuðum ef aflabrögð væru góð. Ætlun hans hafi því verið sú að vinna hér í að minnsta kosti einn vetur og sjá hvernig hlutirnir gengju. Framkvæmdastjóri íslenska barsins á skemmtistaðnum, Guðmundur Ingi Þóroddsson, hafi sagt sér að hann ætti farseðil aðra leiðina til Íslands. Það hafi verið miklu ódýrara fyrir sig að kaupa þennan miða af honum þar sem hann hafði ekki haft áætlanir um það að koma strax aftur til Spánar. Því hafi hann keypt miðann af Guðmundi. Leigutími íbúðar hans í Benidorm hafi runnið út tveimur dögum áður en hann fór til Íslands. Hann hafi nefnt þetta við Guðmund af því að hann hefði sagt áður að hann gæti dvalist í íbúð sinni. Hann hafi pakkað farangri sínum í íþróttatösku að viðstaddri vinkonu sinni og farið í íbúð Guðmundar með töskuna sem hafi verið ólæst. Hann hafi ekki pakkað neinu síðar nema e.t.v. stuttbuxum sínum og ermalausum bol. Stefnandi kvaðst hvorki kannast við fíkniefnin, sem voru í tösku hans við komu til landsins, né pakkann sem var utan um þau. Hann kvaðst enga skýringu hafa á því hvernig pakkinn komst í töskuna en kvaðst geta ímyndað sér að annaðhvort Guðmundur eða einhver, sem var í íbúðinni, hafi sett pakkann með eiturlyfjunum í töskuna. Lögreglumaðurinn sem leitaði í farangrinum hafi farið rakleiðis á þann stað þar sem eiturlyfin voru og sér hafi virst sem hann hafi vitað hvar þau voru. Hann kvaðst heldur ekki kannast við grænan íþróttabol sem lögreglan hafi tekið upp úr töskunni. Þegar hann hafi séð lögregluna taka bolinn upp úr töskunni hafi hann gert sér grein fyrir að einhver hefði farið í töskuna sína því bolurinn væri allt of lítill á sig. Hann kannaðist heldur ekki við síðar, bláar íþróttabuxur, sem voru í töskunni; þær væru allt of stórar. Framburður hans um meðferð hans á töskunni frá því er hann kom með hana í íbúð Guðmundar og þangað til hann sá hana við komuna til landsins var á sama veg og við rannsókn málsins. Stefnandi kvaðst hafa séð uppdrátt þann, sem virðist vera af komusal í flugstöð Leifs Eiríkssonar, í íbúð Guðmundar, en ekki hafa hugmynd um hvað teikningarnar snerust. Hann kvaðst ekki hafa haft hugmynd um að buxurnar, sem teikningarnar fundust í, hafi verið í töskunni við komu hans til landsins og því síður hafi hann vitað að þær voru í farangri hans. Guðmundur hafi rætt í íbúð hans við tvo eða þrjá Íslendinga um þessar teikningar. Þeir hafi talað saman á íslensku. Margir Íslendingar hafi komið á þessum tíma í íbúðina og einhverjir dvalist þar. Hann hafi verið mjög stutt í íbúðinni, hann hafi verið að ganga frá ýmsum málum, ganga frá leigunni á íbúðinni sinni o.þ.h. Stefnandi sagðist ekki hafa verið með reiðufé á sér við komuna til landsins. Hann hafi talið sig vera með greiðslukort vinkonu sinnar á sér, sem hann hafi haft heimild til að nota. Hann hafi ekki viljað nefna þetta í fyrstu þar sem þessi kona væri þekkt á Spáni og nýlega skilin. Hún hafi verið honum hjálpleg og hann hafi ekki viljað blanda henni í þetta mál. Stefnandi kvaðst hins vegar ekki eiga greiðslukort sjálfur. Kvaðst stefnandi hafa ætlað að koma sér sjálfur til Reykjavíkur frá flugstöðinni og ætlað að nota greiðslukortið til að greiða fargjaldið. Hann hafi ekki átt von á því að verða sóttur. Hann hafi svo haft í hyggju að gista á einhverju ódýru gistiheimili í nokkra daga. Sjómennirnir hafi tjáð honum að það væri nóg að fara niður á höfn og gefa sig fram til vinnu, sem ætti að geta hafist innan fárra daga. Hann kvaðst enga reynslu hafa af sjómennsku, en hann hafi starfað á sjó og sér hafi verið sagt að væru menn sterkir og reiðubúnir að starfa væri ekkert vandamál að fara á sjóinn. Hann kvaðst engar skýringar hafa á þeim framburði vitnisins Guðmundar Inga að hann hafi séð stefnanda pakka niður fíkniefnum áður en hann fór hingað til lands. Hann kvaðst ekki hafa verið vinur Guðmundar, en hann hafi boðið sér að fyrra bragði að dveljast hjá sér. Eftir á að hyggja hafi sér fundist eins og hann hafi þrýst á sig að gista hjá honum. Framburður stefnanda um för sína út á flugvöllinn í Alicante og bið sína þar var í meginatriðum á sama veg fyrir dómi og við rannsókn málsins. Hann kvaðst hafa fengið far með Íslendingi, sem búi langt fyrir utan Benidorm. Hann hafi oft hitt þennan mann áður á Íslendingabarnum á skemmtistaðnum. Maðurinn hafi verið á gömlum bíl og verið á leiðinni heim. Hann hafi boðið sér far þegar stefnandi sagði honum að hann væri að fara út á flugvöll. Þennan mann hafi hann hins vegar ekki séð í íbúð Guðmundar. Mikil biðröð Íslendinga hafi verið á flugvellinum og hann stillt sér upp í þá biðröð. Hann hafi haldið á töskunni og skilið hana eftir við biðröðina í eitt skipti, þegar hann fór að hringja í móður sína og son, og farið svo aftur í röðina. Hann kvaðst engan hafa hitt á flugvellinum sem hann þekkti, hvorki Guðmund né aðra. Stefnandi kvaðst hafa greitt Guðmundi farseðilinn í reiðufé tveimur dögum fyrir brottförina. Þeir hafi þá verið í bíl fyrir utan ferðaskrifstofuna. Þeir hafi orðið samferða í bæinn, stefnandi hafi farið að versla en Guðmundur farið með miðann inn á ferðaskrifstofuna. Guðmundur hafi því séð um að ganga frá skriffinnskunni í kringum þetta, breyta nafninu á miðanum frá hans nafni yfir í sitt. Um það hafi verið samkomulag að stefnandi myndi svo fá farseðilinn afhentan á flugvellinum hjá starfsmanni ferðaskrifstofunnar. Hann hafi fengið farmiðann afhentan við afgreiðsluborðið þar sem hann skráði sig fyrir brottförina. Stefnandi sagði að hann hafi ekki verið illa staddur fjárhagslega er hann kom hingað til lands. Hann hafi haft um 220.000 - 250.000 íslenskar krónur á mánuði yfir aðalferðamannatímann, tvo til tvo og hálfan mánuð. Mestar tekjur sínar færu hins vegar til framfærslu barnsmóður sinnar og sonar síns. Stefnandi kvað það rangt að hann hafi sagt við tollverði við komuna til landsins að hann væri að koma sem ferðamaður. Hann kvaðst ekki muna hvað hann sagði þeim. Sjómennirnir, sem hann hitti á Spáni, hafi sagt sér að þar sem hann hefði ekki atvinnuleyfi yrði hann rekinn til baka ef hann segði að hann væri í atvinnuleit. Hann kvaðst ekki hafa vitað að sem breskur þegn gæti hann leitað vinnu hvar sem er á evrópska efnahagssvæðinu. Hann kvaðst alltaf stunda vinnu á öðrum stöðum á veturna en á sumrin. Stefnandi kvaðst aldrei hafa notað fíkniefni og neyta áfengis í hófi. Hann neitaði því að hann hefði verið við áfengisdrykkju með Guðmundi í íbúð hans. Hann kvaðst hvorki vita hvort Guðmundur hafi verið viðriðinn fíkniefni né hvort fíkniefnaneysla hafi verið í íbúðinni, en sumt hafi bent til þess síðarnefnda. Stúlka sem vann á barnum hjá Guðmundi hafi hins vegar varað hann við Guðmundi, sagt honum að vera varfærinn ef hann ætlaði að dveljast í íbúð hans. Málsástæður og lagarök stefnanda. Stefnandi byggir á því að fyrir liggi að hann hafi setið saklaus í gæsluvarðhaldi í 263 daga (ath. dagafjöldi rangt tilgreindur í stefnu, var leiðrétt við munnlegan málflutning), eða frá 1. september 1998 til 21. maí 1999 og í farbanni frá þeim degi til 16. júlí 1999, eða samtals 56 daga. Frelsissvipting sé alvarlegur hlutur og hafi ekki einungis þær afleiðingar að viðkomandi sé sviptur möguleika á öflun tekna, heldur sé verulegt miskatjón fólgið í slíkri aðgerð. Hafi slík vistun andlegar þjáningar í för með sér og valdi skaða á mannorði viðkomandi. Óvenju mikið hafi verið fjallað um mál stefnanda í fjölmiðlum og því óhugsandi annað en mannorð hans hafi beðið mikinn hnekki vegna málsins sem jafnvel sýknudómur Hæstaréttar fái ekki bætt úr. Stefnandi sundurliðar bótakröfu sína þannig að bætur vegna tekjutaps frá 1. september 1998 til 21. maí 1999 nema 942.523 kr. og kveðst stefnandi miða við meðal mánaðarlaun verkamanna á 1. ársfjórðungi 1999 samkvæmt úttekt kjararannsóknar- nefndar, 108.336 kr. á mánuði. Stefnandi miðar miskabótakröfu vegna gæslu- varðhaldsvistar við 100.000 kr. í miskabætur á dag eða samtals 23.300.000 kr. og miskabótakrafa vegna farbanns er miðuð við 50.000 kr. á dag eða samtals 2.800.000 kr. Stefnandi vísar til XXI. kafla laga nr. 19/1991, einkum 175. gr. Þá vísar stefnandi til 67. gr. og 70. gr. stjórnarskrárinnar og 5. og 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Stefnandi byggir á því að þrátt fyrir að breyting á 175. gr. laga nr. 19/1991 hafi ekki öðlast gildi fyrr en 1. maí s.l., sé ljóst að mál stefnanda hljóti að dæmast eftir núgildandi lagaákvæði, enda hafi með breytingunni verið að laga lögin að þeim alþjóðasamningum sem Íslendingar eru aðilar að, þ.e. mannréttindasáttmála Evrópu, auk þess sem skýlaust ákvæði um bótaskyldu í slíkum tilvikum sé að finna í 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar, eins og henni var breytt með lögum nr. 97/1995. Stefnandi vekur sérstaka athygli á eftirfarandi orðum úr greinargerð með breytingu á 175. gr. laga nr. 19/1991, en þar segi m.a.: "Í niðurlagi b-liðar málsgreinarinnar er það gert að skilyrði fyrir því að maður, sem t.d. hefur verið sýknaður af refsikröfu vegna þess að sök hans hefur ekki verið sönnuð í opinberu máli, fái bætur úr ríkissjóði að fremur megi telja hann líklegan til að vera saklausan af háttseminni en sekan. Í ljósi reglunnar um að hver sá sem borinn er sökum um refsiverða háttsemi skuli talinn saklaus þar til sekt hans hefur verið sönnuð, sbr. 2. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar og 2. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, svo og reglunnar um að hver maður, sem sviptur hefur verið frelsi að ósekju, skuli eiga rétt til skaðabóta, sbr. 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar og 5. mgr. 5. gr. mannréttinda-sáttmálans, er lagt til að skilyrði þetta verði afnumið." Stefnandi telur augljóst að væri dæmt eftir lögunum eins og þau voru fyrir breytinguna 1. maí s.l., væri verið að brjóta framangreind stjórnarskrárákvæði og mannréttindasáttmála Evrópu, en hann hafi verið lögleiddur löngu áður en mál stefnanda kom upp. Málsástæður og lagarök stefnda. Af hálfu stefnda er á því byggt að þvingunaraðgerðir þær sem stefnandi sætti meðan á rannsókn og dómsmeðferð máls hans stóð hafi verið fyllilega lögmætar og í samræmi við réttarframkvæmd hér á landi. Úrskurðir um gæsluvarðhald og farbann hafi verið kveðnir upp af þar til bærum dómstólum, á grundvelli fyrirliggjandi gagna málsins og staðfestir af Hæstarétti Íslands. Eigi því engan veginn við að stefnandi hafi verið sviptur frelsi að ósekju, sbr. ákvæði 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar og 5. mgr. 5. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Meðferð máls stefnanda hafi fullnægt að öllu leyti skilyrðum þessara ákvæða um lögmæta frelsissviptingu. Þá hafi verið kappkostað að flýta máli stefnanda eftir föngum. Stefndi vekur athygli á því að ákvæðum 175. gr. laga nr. 19/1991 hafi verið breytt með lögum nr. 36/1999 og tóku breytingarnar gildi 1. maí s.l. Atburðir þeir, sem stefnandi byggi bótakröfu sína á, hafi aðallega gerst á gildistíma gömlu ákvæðanna og beri því að leggja þau ákvæði til grundvallar við úrlausn málsins. Eldra lagaákvæðið hafi verið þannig að bætur mátti greiða sakborningi hafi hann ekki með vísvitandi eða stórvægilegu, gáleysislegu, ólögmætu framferði valdið þeim aðgerðum sem hann reisir kröfur sínar á. Þá sé lagt undir mat dómara hvort líklegra sé að sakborningur hafi verið saklaus af háttsemi eða ekki. Telur stefndi langlíklegast að stefnandi hafi ekki verið saklaus af þeirri háttsemi sem hann var ákærður fyrir. Þá heldur stefndi því fram að stefnandi uppfylli ekki heldur skilyrði a-liðar 1. tl. 175. gr. laga nr. 19/1991 eins og þau ákvæði voru fyrir lagabreytinguna 1. maí s.l. Stefnandi hafi reynst margsaga um ýmis atriði við rannsókn málsins og því torveldað hana í veigamiklum atriðum. Stefndi telur ótvírætt að niðurstaða Hæstaréttar í máli stefnanda sé með þeim hætti að krafa stefnanda um bætur yrði ekki tekin til greina ef eldri ákvæði 175. gr. lægju til grundvallar í bótamáli stefnanda. Stefndi byggir á því að eftir að 175. gr. laganna var breytt með 42. gr. laga nr. 36/1999 sé það áfram háð mati dómara hvort dæma eigi bætur. Þá megi fella niður bætur eða lækka þær ef sakborningur hefur valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisir kröfu sína á. Enginn hlutlægur mælikvarði sé gefinn til ákvörðunar bóta og sé líklegast að sanngirnismat dómara muni áfram ráða því hvort bætur verði dæmdar. Stefndi byggir á því að stefnandi hafi stuðlað að því að þvingunaraðgerðum var beitt um lengri tíma með misvísandi skýrslum sínum, sem um sumt voru fjarstæðukenndar en stönguðust að öðru leyti á við framburð vitna og önnur sönnunargögn. Stefndi vísar um þetta til ítarlegrar umfjöllunar í sératkvæði Hæstaréttar. Stefndi byggir á því að stefnandi hafi orðið ber að ósannindum við meðferð málsins og heimili það eitt sér samkvæmt 175. gr. að fella niður bætur eða lækka þær. Dómara sé heimilt að dæma bætur en honum beri ekki skylda til þess og er bótaregla 175. gr. því ekki hlutlæg. Meta verði skilyrði til bóta í ljósi þeirrar heildarmyndar sem blasi við dómara. Hann sé hvorki bundinn af sýknudómi né sönnunarreglum opinberra refsimála og þarf að meta bótaskilyrði sjálfstætt á grundvelli almennra sönnunarreglna í skaðabótamálum. Í ljósi þess að mikið magn fíkniefna fannst á stefnanda og vegna ótrúverðugrar frásagnar hans um aðstæður sínar almennt sé sýkna eðlilegasta niðurstaðan. Þvingunaraðgerðir gagnvart stefnanda hafi verið eðlilegar í ljósi þessa og þar sem stefnandi stuðlaði að þeim aðgerðum sem hann reisir kröfur sínar á megi samkvæmt 175. gr. sýkna eða lækka bætur þegar þannig standi á. Stefndi mótmælir því að mannréttindi hafi verið brotin á stefnanda. Hafi þess þvert á móti verið gætt að framvinda rannsóknarinnar færi nákvæmlega að lögum. Þá minnir stefndi á að ákvæði 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar verði ekki skýrt svo að með því sé sakborningi veittur ríkari réttur til bóta úr ríkissjóði en mælt er fyrir um í XXI. kafla laga nr. 19/1991 eða leiðir af almennum skaðabótareglum. Forsendur og niðurstaða. Í máli þessu krefst stefnandi bóta vegna gæsluvarðhalds og síðar farbanns að ósekju. Er upplýst að stefnandi var handtekinn við komu til landsins frá Spáni 1. september 1998 eftir að í ljós kom að í fórum hans var verulegt magn fíkniefna, eða 2031 tafla af MDMA. Stefnandi var úrskurðaður í gæsluvarðhald daginn eftir og sat hann í gæsluvarðhaldi óslitið til 21. maí 1999 er hann var úrskurðaður í farbann eftir að Héraðsdómur Reykjavíkur hafði sýknað hann af refsikröfu ákæruvaldsins. Frelsisskerðingu stefnanda lauk síðan 16. júlí 1999 er Hæstiréttur Íslands staðfesti sýknudóminn. Stefnandi reisir kröfur sínar á ákvæðum XXI. kafla laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, einkum 175. gr. laganna, 67. og 70. gr. stjórnarskrárinnar og 5. og 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Þrátt fyrir tilvísun stefnanda til XXI. kafla laga nr. 19/1991 í heild sinni verður málatilbúnaður hans ekki skilinn svo að krafist sé bóta á grundvelli 176. gr. laganna. Kemur því ekki til skoðunar hvort lögmæt skilyrði hafi brostið til þeirra aðgerða sem gripið var til gagnvart stefnanda eða ekki hafi verið, eins og á stóð, nægilegt tilefni til slíkra aðgerða eða þær verið framkvæmdar á óþarflega hættulegan, særandi eða móðgandi hátt. Ekki verður talið, að ákvæði 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. 5. gr. stjórnskipunarlaga nr. 97/1995, verði skýrt svo, að með því sé sakborningi veittur ríkari réttur til bóta úr ríkissjóði en mælt er fyrir um í XXI. kafla laga nr. 19/1991 eða leiðir af almennum skaðabótareglum. Þegar stefnandi var handtekinn og úrskurðaður í gæsluvarðhald var 1. mgr. 175. gr. laga nr. 19/1991 svohljóðandi: "Kröfu um bætur samkvæmt þessum kafla má, nema öðruvísi sé sérstaklega mælt, því aðeins taka til greina að: a. sakborningur hafi ekki með vísvitandi eða stórvægilegu, gáleysislegu, ólögmætu framferði valdið þeim aðgerðum sem hann reisir kröfu sína á, svo sem með stroki, ósannindum, tilraunum til að torvelda rannsókn o.s. frv., og b. rannsókn hafi verið hætt eða ákæra ekki gefin út vegna þess að sú háttsemi, sem sakborningur var borinn, hafi talist ósaknæm eða sönnun hafi ekki fengist um hana eða sakborningur hafi verið dæmdur sýkn með óáfrýjuðum eða óáfrýjanlegum dómi af sömu ástæðu, enda megi fremur telja hann líklegan til að vera saklausan af háttseminni en sekan." Þessari lagagrein var breytt með 42. gr. laga nr. 36/1999 og öðlaðist breytingin gildi 1. maí 1999. Er lagagreinin nú svohljóðandi: "Kröfu um bætur samkvæmt þessum kafla má taka til greina ef rannsókn hefur verið hætt eða ákæra ekki gefin út vegna þess að sú háttsemi sem sakborningur var borinn hafi talist ósaknæm eða sönnun hafi ekki fengist um hana, eða sakborningur hefur verið dæmdur sýkn með óáfrýjuðum eða óáfrýjanlegum dómi af sömu ástæðu. Þó má fella niður bætur eða lækka þær ef sakborningur hefur valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisir kröfu sína á." Í athugasemdum um 42. gr. sem fylgdi frumvarpi til laga um breytingu á lögum um meðferð opinberra mála segir að rétt þyki að leggja til að þegar í stað verði afnumið það skilyrði bótagreiðslu úr ríkissjóði til manns sem hefur verið sýknaður af refsikröfu að fremur megi telja hann líklegan til að vera saklausan af háttseminni en sekan. Var vísað til reglunnar um að hver sá sem borinn er sökum um refsiverða háttsemi skuli talinn saklaus þar til sekt hans er sönnuð, sbr. 2. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar og 2. mgr. 6. gr. mannréttinda- sáttmála Evrópu, svo og reglunnar um að hver maður, sem sviptur hefur verið frelsi að ósekju, skuli eiga rétt til skaðabóta, sbr. 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar og 5. mgr. 5. gr. mannréttindasáttmálans. Ágreiningur aðila í máli þessu snýst um það hvort leggja beri til grundvallar hina eldri eða yngri mynd 1. mgr. 175. gr. laga um meðferð opinberra mála þegar leyst er úr því álitaefni hvort stefnandi eigi bótarétt. Stefndi telur að byggja beri á hinu eldra ákvæði við úrlausn málsins en stefnandi telur að slík niðurstaða sé ótæk með vísan til áðurgreindra ákvæða mannréttindasáttmála Evrópu og stjórnarskrárinnar. Í máli þessu er aðstaðan sú að stefnandi sat í gæsluvarðhaldi þegar 175. gr. var breytt 1. maí 1999, en hann var látinn laus 21. maí sama ár og þá úrskurðaður í farbann sem hann sætti þar til Hæstiréttur staðfesti sýknudóm héraðsdóms 16. júlí sama ár. Mannréttindasáttmála Evrópu var veitt lagagildi hér á landi 30. maí 1994 með lögum nr. 62/1994. Eftir lögfestingu hans hefur Hæstiréttur Íslands kveðið upp nokkra dóma þar sem bótaréttur samkvæmt 175. gr. laga nr. 19/1991 var látinn velta á mati á því hvort líklegra væri að sakborningur, sem sýknaður var af refsikröfu, væri saklaus en sekur af þeirri háttsemi sem hann var ákærður fyrir, sbr. t.d. Hrd. 1996:390, 1996:613 og 1997:1630. Það er því álit dómsins að það fari hvorki í bága við stjórnarskrá né mannréttindasáttmála Evrópu að við mat á bótarétti stefnanda verði höfð hliðsjón af skilyrðum þágildandi a- og b-liðar 1. mgr. 175. gr. laganna. Hins vegar er ljóst að eftir gildistöku 42. gr. laga nr. 36/1999 um breytingu á 1. mgr. 175. gr. laga um meðferð opinberra mála er slíkt mat á sekt eða sakleysi óheimilt þegar leyst er úr bótakröfu sakbornings. Eftir sem áður er dómara heimilt með vísan til síðari málsliðar núgildandi 1. mgr. 175. gr. laganna að meta hvenær sakborningur hefur valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisir kröfu sína á. Þegar stefnandi var handtekinn á Keflavíkurflugvelli hafði fundist í fórum hans verulegt magn fíkniefna. Féll því strax sterkur grunur á stefnanda um að hann ætti aðild að fíkniefnainnflutningi og varð því ekki hjá því komist að úrskurða hann í gæsluvarðhald í þágu rannsóknar málsins. Stefnandi neitaði hins vegar frá upphafi allri vitneskju um fíkniefnin og gaf þá skýringu að þeim hlyti að hafa verið komið fyrir í farangri hans. Framburður stefnanda varð þegar á reiki um ýmis atriði sem gátu skipt verulegu máli þegar reynt var að upplýsa málið. Stefnandi hefur t.d. neitað að skýra frá nafni stúlku sem hann segir að hafi verið viðstödd þegar hann bjó um farangur sinn og þá hefur hann skýrt rangt frá ýmsum atriðum sem varða aðdraganda Íslandsferðarinnar. Þá vekur það sérstakar grunsemdir að stefnandi kom til landsins klæðlítill og nánast félaus og við rannsókn og meðferð sakamálsins gaf hann ófullnægjandi og óstöðuga frásögn um greiðslukort sem ýmist hann kvaðst vera skráður fyrir eða vinkona hans, sem hann vildi þó ekki nafngreina. Auk þessa kvaðst stefnandi í fyrstu ætla að dveljast hér á landi sem ferðamaður, en síðar skýrði hann svo frá að hann ætlaði að stunda sjómennsku. Þegar allt framanritað er virt þykir framkoma stefnanda við rannsókn og meðferð sakamálsins á hendur honum hafa verið með þeim hætti að óhjákvæmilegt hafi verið að beita hann þeirri frelsisskerðingu sem mál þetta snýst um. Þar sem ekki hefur verið annað í ljós leitt en framangreindir gæsluvarðhaldsúrskurðir og farbannsúrskurður hafi verið fyllilega lögmætir og í samræmi við ákvæði laga um meðferð opinberra mála, stjórnarskrá og mannréttindasáttmála Evrópu, eru því ekki lagaskilyrði til að taka bótakröfu stefnanda til greina. Verður stefndi því sýknaður af öllum kröfum stefnanda í máli þessu. Málskostnaður milli aðila fellur niður. Samkvæmt 178. gr. laga nr. 19/1991 greiðist kostnaður stefnanda af málinu, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, Helga Jóhannessonar, hrl., 300.000 krónur, úr ríkissjóði. Hefur þá verið tekið tillit til virðisaukaskatts. Hjörtur O. Aðalsteinsson, héraðsdómari kvað upp dóminn. Dómsorð: Stefndi, íslenska ríkið, skal vera sýkn af öllum kröfum stefnanda, Kio Alexander Ayobambele Briggs, í máli þessu. Málskostnaður milli aðila fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, Helga Jóhannessonar, hrl., 300.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti, greiðist úr ríkissjóði.
|
Mál nr. 845/2015
|
Tekjuskattur Hlutafélag Samruni Rekstrarkostnaður Frestur
|
Í málinu krafðist S hf. þess að felldur yrði úr gildi úrskurður ríkisskattstjóra frá árinu 2013 um endurákvörðun opinberra gjalda sinna gjaldárið 2008. Með úrskurðinum lækkaði ríkisskattstjóri gjaldfærðan fjármagnskostnað S hf. það ár um tilgreinda fjárhæð og yfirfært tap SK hf., móðurfélags S hf., vegna samsköttunar félaganna um sömu fjárhæð. Var sú niðurstaða á því reist að fjármagnskostnaður af tiltekinni skuld S hf. við SK hf. gæti ekki talist frádráttarbær rekstarkostnaður í skattalegu tilliti hjá S hf. þar sem ekki væru uppfyllt skilyrði 1. töluliðs 31. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt, sbr. 2. mgr. 49. gr. sömu laga. Reisti S hf. kröfu sína á því að skattyfirvöldum væri óheimilt að endurákvarða skatt vegna tekna ára sem féllu innan sex ára tímabils samkvæmt 1. mgr. 97. gr. laga nr. 90/2003 ef sú endurákvörðun væri eingöngu reist á atvikum, aðstæðum eða löggerningum sem áttu sér stað fyrir það tímamark. Gæti ríkisskattstjóri því ekki byggt endurákvörðun sína á árinu 2013 á forsendum sem hefðu átt sér stað árið 2005 er S hf. varð til við samruna þriggja tilgreindra félaga og til umræddrar skuldar var fyrst stofnað. Í dómi Hæstaréttar kom fram að samkvæmt orðanna hljóðan fælist í ákvæði 1. mgr. 97. gr. laga nr. 90/2003 ekki annað og meira en að heimild skattyfirvalda til endurákvörðunar skatts næði til tekna síðustu sex ára á undan því ári sem endurákvörðun færi fram. Hvorki yrði leitt af orðalagi greinarinnar né lögskýringargögnum að endurákvörðun sem færi fram innan þess tímamarks væri því aðeins heimil að hún væri reist á atvikum sem einnig hefðu átt sér stað innan tímamarksins. Skattskil miðuðust við tekjur hvers árs og við mat á réttmæti tekna og gjalda, eigna og skulda væru skattyfirvöld almennt óbundin af því hvaða meðferð skattskilin hefðu áður fengið. Að því er varðaði frádráttarbærni fjármagnskostnaðar vegna fyrrgreindrar skuldar S hf. var talið að lög nr. 90/2003 kvæðu berlega á um að árlega færi fram mat á heimild til frádráttar slíks kostnaðar, sbr. orðalag 2. mgr. 29. gr. og 1. töluliðs 31. gr. laga nr. 90/2003. Samkvæmt þeim ákvæðum væri heimilt að draga frá tekjum lögaðila rekstarkostnað en það eru þau gjöld sem ættu á árinu að ganga til að afla teknanna, tryggja þær og halda þeim við. Af framansögðu væri fullljóst að sú ályktun yrði hvorki dregin af 1. mgr. 97. gr. né 1. tölulið 31. gr. eða 2. mgr. 29. gr. laga nr. 90/2003 að atvik sem mat skattyfirvalda væru reist á þyrftu einnig að hafa orðið innan þess sex ára frests sem 1. mgr. 97. gr. kvæði á um. Að því virtu og með vísan til forsendna dóms Hæstaréttar í máli nr. 321/2005 var Í sýknað af kröfu S hf.
|
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, EiríkurTómasson og Ólafur Börkur Þorvaldsson, Ingveldur Einarsdóttir setturhæstaréttardómari og Árni Kolbeinsson fyrrverandi hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 18. desember 2015. Hann krefst þessað felldur verði úr gildi úrskurður ríkisskattstjóra 13. desember 2013 um endurákvörðunopinberra gjalda Símans hf. gjaldárið 2008. Þá krefst hann málskostnaðar íhéraði og fyrir Hæstarétti.Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðarfyrir Hæstarétti.Á hluthafafundi Skipta hf. hinn 15.apríl 2015 mun hafa verið ákveðið að sameina félagið Símanum hf. sem varstefnandi málsins í héraði. Skipti hf. munu með þessu hafa yfirtekið Símann hf.Í kjölfar sameiningarinnar mun nafni Skipta hf. hafa verið breytt og tók hiðsameinaða félag upp nafnið Síminn hf. og ber það félag kennitölu þá sem Skiptihf. hafði áður. Það félag hefur samkvæmt þessu yfirtekið réttindi og skyldurþess félags sem var stefnandi í héraði. Er Síminn hf., með kennitölu þá semSkipti hf. bar áður, því áfrýjandi máls þessa. IMál þetta á rætur að rekja til þess aðá árinu 2005 ákvað stefndi á grundvelli laga nr. 75/2001 um sölu ríkissjóðs áhlutafé í Landssíma Íslands hf. að selja 98,8% hlut sinn í félaginu. FélagiðSkipti ehf., sem mun hafa verið stofnað til að koma fram fyrir hönd hóps fjárfestavið kaupin, varð hlutskarpast í söluferlinu og keypti þannig Landssíma Íslandshf. Kaupin voru meðal annars fjármögnuð með skuldabréfaláni að fjárhæð 38.440.609.000krónur. Eftir kaupin var tekin ákvörðun um sameiningu Skipta ehf., LandssímaÍslands hf. og Íslenska sjónvarpsfélagsins hf. Var samrunanum hagað þannig aðhið keypta félag, Landssími Íslands hf., skyldi vera yfirtökufélagið enmóðurfélag þess, Skipti ehf., og Íslenska sjónvarpsfélagið hf. voru skilgreindsem yfirtekin félög. Hið sameinaða félag fékk jafnframt nafn Landssíma Íslandshf. og kennitölu. Samruninn miðaðist við 30. júní 2005. Við samrunann tókLandssími Íslands hf. við eignum og skuldum Skipta ehf., þar á meðal fyrrnefnduskuldabréfaláni. Samruni af þessu tagi hefur gjarnan verið nefndur öfugursamruni eða skuldsett yfirtaka. Nafni Landssíma Íslands hf. mun í framhaldisameiningarinnar hafa verið breytt í Síminn hf. sem var stefnandi þessa máls íhéraði. Fyrrgreint skuldabréfalán mun hafa verið endurfjármagnað meðsambankaláni 22. desember 2005 að fjárhæð 32.000.000.000 krónur þar sem Síminnhf. var tilgreindur sem lántakandi. Á aðalfundi Símans hf. 15. mars 2007 var meðalannars samþykkt að skipta félaginu í tvö félög, annars vegar Símann hf.,stefnanda þessa máls í héraði, og hins vegar nýtt félag, Skipti hf., sem yrðimóðurfélag stefnanda. Miðuðust skiptin við 31. október 2006. Í tengslum við skiptingunavar fyrrgreindu sambankaláni breytt þannig að Skipti hf. varð skuldari þess ístað Símans hf. Við skuldskeytinguna mun hafa myndast krafa Skipta hf. á hendurSímanum hf. að fjárhæð 29.800.000.000 krónur. Var þessi krafa bréfuð meðsamningi 12. júní 2007 sem laut að láni til sjö ára frá 1. apríl 2007 að telja,verðtryggðu miðað við gengisvístölu. Í skattframtali sínu fyrir rekstrarárið2007 taldi Síminn hf. fram í framtalsreit 6750 ,,Vaxtar. skuldir við tengdaaðila“ 29.260.072.201 króna. Þá taldi félagið 3.105.615.757 krónur til gjaldaósundurliðað í framtalsreit 3640 ,,Vaxtagjöld, verðbætur o.þ.h.“ Samkvæmt bréfiumboðsmanna áfrýjanda 28. júní 2013 var fjármagnskostnaður Símans hf. vegnaframangreinds láns frá Skiptum hf. 1.583.070.979 krónur á því rekstrarári. Íhéraðsdómi eru rakin bréfaskipti ríkisskattstjóra og Símans hf. frá 27. september2011 en þeim lauk með úrskurði ríkisskattstjóra 13. desember 2013. Með þeimúrskurði lækkaði ríkisskattstjóri gjaldfærðan fjármagnskostnað Símans hf. gjaldárið2008 um síðastgreinda fjárhæð og yfirfært tap Skipta hf. vegna samsköttunar félagannaum sömu fjárhæð. Var sú niðurstaða á því reist að fjármagnskostnaður af umræddulánsfé gæti ekki talist frádráttarbær rekstarkostnaður í skattalegu tilliti hjáSímanum hf. þar sem ekki væru uppfyllt skilyrði 1. töluliðs 31. gr. laga nr. 90/2003um tekjuskatt, sbr. 2. mgr. 49. gr. sömu laga. Í málinu krefst áfrýjandi þess aðúrskurðurinn verði úr gildi felldur.IIFyrir Hæstarétti hefur áfrýjandifallið frá málsástæðum er lúta að því að ákvæði 2. mgr. 97. gr. laga nr. 90/2003hafi girt fyrir hina umdeildu ákvörðun ríkisskattstjóra. Reisir hannmálatilbúnað sinn fyrir Hæstarétti í rauninni eingöngu á því að ákvæði 1. mgr.97. gr. laga nr. 90/2003 standi því í vegi að ríkisskattstjóra hafi á árinu2013 verið heimilt að endurákvarða skattlagningu Símans hf. vegna tekjuársins2007 þar sem endurákvörðunin hafi byggst á atvikum sem áttu sér stað á árinu2005. Samkvæmt 1. mgr. 97. gr. laga nr. 90/2003 nær heimild ríkisskattstjóratil endurákvörðunar skatts samkvæmt 96. gr. laganna til skatts vegna tekna ogeigna síðustu sex ára sem næst eru á undan því ári þegar endurákvörðun ferfram. Áfrýjandi byggir á því að í þessu felist ekki einungis það aðendurákvörðun sé takmörkuð við skatt vegna tekna þessara síðustu sex ára,heldur beri að skýra ákvæðið þannig að í því sé jafnframt fólgin sú takmörkunað skattyfirvöldum sé óheimilt að endurákveða skatt vegna tekna ára sem fallainnan sex ára tímabilsins ef sú endurákvörðun er eingöngu reist á atvikum,aðstæðum eða löggerningum sem áttu sér stað fyrir það tímamark. Í því tilvikisem hér um ræðir séu þau atvik sem úrskurður ríkisskattstjóra sé reistur á hinnöfugi samruni Landssíma Íslands hf. og Skipta ehf. á árinu 2005 og yfirfærsla skuldasem til var stofnað til að fjármagna kaupin til þess félags sem keypt var. Hafiskattyfirvöld viljað bera brigður á rekstrarlegan tilgang vaxtagjalda af þessumskuldum og þar með frádráttarbærni þeirra í hendi Símans hf. hefðu þau þurft aðreisa endurákvörðun á þeirri forsendu innan sex ára frestsins miðað við árið2005. Það hafi þau ekki gert og hafi því ekki getað byggt endurákvörðun á árinu2013 á forsendum sem tengdust samrunanum. Samkvæmt því hafi staðan við upphafrekstrarársins 2007 verið sú að fyrir hendi hafi verið óvefengjanleg skuld íbókum Símans hf. Af sjálfu leiði að greiðsla fjármagnskostnaðar af slíkri skuldsé kostnaður sem gangi til að tryggja tekjur og halda þeim við og séfrádráttarbær samkvæmt orðalagi 1. töluliðs 31. gr. laga nr. 90/2003. Áfrýjandi reisir kröfu sína um aðmargnefndur úrskurður ríkisskattstjóra verði ógiltur eingöngu á þessarimálsástæðu og lýsti því yfir við munnlegan flutning málsins fyrir Hæstarétti aðágreiningslaust væri að skattyfirvöldum hefði verið heimilt að taka hinaumdeildu ákvörðun ef það hefi verið gert á árinu 2011 eða fyrr. IIISé 1. mgr. 97. gr. laga nr. 90/2003skýrð eftir orðanna hljóðan felst ekki í henni annað og meira en að heimild skattyfirvaldatil endurákvörðunar skatts nái til tekna síðustu sex ára á undan því ári semendurákvörðun fer fram. Hvorki verður leitt af orðalagi greinarinnar nélögskýringargögnum að endurákvörðun sem fer fram innan þess tímamarks sé þvíaðeins heimil að hún sé reist á atvikum sem einnig áttu sér stað innantímamarksins. Skattskil miðast við tekjur hvers árs.Við mat á réttmæti tekna og gjalda, eigna og skulda eru skattyfirvöld almenntóbundin af því hvaða meðferð þau hafa áður fengið. Lög nr. 90/2003 víkja íeinstaka tilvikum frá þessari meginreglu. Þannig er til dæmis í 8. tölulið 31.gr. laganna kveðið á um að eftirstöðvar rekstrartapa síðustu tíu ára á undantekjuári séu frádráttarbærar, enda hafi fullnægjandi grein verið gerð fyrirrekstrartapinu og eftirstöðvum þess á því tekjuári sem tap myndast. Viljiskattyfirvöld vefengja frádráttarbærni slíks rekstrartaps verða þau að gera þaðinnan sex ára frá því rekstrarári er tapið myndaðist, enda er tapið eftir þaðtímamark ákvörðuð stærð sem flyst sjálfkrafa milli ára. Í máli þessu er hinsvegar deilt um hvort fjármagnskostnaður vegna tiltekinnar skuldar teljist tilrekstarkostnaðar í skilningi tekjuskattslaga. Lögin kveða í því tilviki berlegaá um að árlega fari fram mat á heimild til frádráttar slíks kostnaðar, sbr.orðalag 2. mgr. 29. gr. og 1. töluliðs 31. gr. laga nr. 90/2003. Samkvæmt þeim ákvæðumer heimilt að draga frá tekjum lögaðila rekstarkostnað en það eru þau gjöld semeiga á árinu að ganga til að afla teknanna, tryggja þær og halda þeim við. Afframansögðu er fullljóst að sú ályktun verður hvorki dregin af 1. mgr. 97. gr.né 1. tölulið 31. gr. eða 2. mgr. 29. gr. laga nr. 90/2003 að atvik sem matskattyfirvalda er reist á þurfi einnig að hafa orðið innan þess sex ára frestssem 1. mgr. 97. gr. kveður á um. Að því virtu og með vísan til forsendna dómsHæstaréttar 9. febrúar 2006 í máli nr. 321/2005 verður þessari málsástæðuáfrýjanda hafnað. Samkvæmt því verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur.Áfrýjandi verður dæmdur til að greiðastefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Héraðsdómur skal vera óraskaður.Áfrýjandi, Síminn hf., greiði stefnda,íslenska ríkinu, 1.200.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 26. október 2015I.Mál þetta, semdómtekið var 30. september 2015, er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur meðstefnu þingfestri þann 20. nóvember 2014 af Símanum hf., Ármúla 25, Reykjavík,á hendur íslenska ríkinu, Arnarhvoli í Reykjavík. Stefnandi krefst þess að ógiltur verðiúrskurður ríkisskattstjóra 13. desember 2013, tilvísun 20110205435, umendurákvörðun opinberra gjalda stefnanda gjaldárið 2008. Þá krefst stefnandi málskostnaðar úrhendi stefnda. Stefndi krefstþess að verða sýknaður af öllum kröfum stefnanda og að honum verði tildæmdurmálskostnaður úr hendi stefnanda að mati réttarins. Til vara er þess krafist aðmálskostnaður verði látinn niður falla. II.Málsatvik Helstu málavextireru þeir að í ársbyrjun 1998 var rekstur póst- og símaþjónustu aðskilinní tvö hlutafélög og Landssími Íslands hf. og Íslandspóstur hf. hófu starfsemi.Í kjölfarið leitaðist stefndi við selja hluti í fyrrnefnda félaginu ágrundvelli laga nr. 75/2001, um sölu ríkissjóðs á hlutafé í Landssíma Íslandshf., sem í dag heitir Síminn hf. og er stefnandi máls þessa. Skipti ehf. voru stofnuð á árinu 2005 til að kaupa 98,8%hlut íslenska ríkisins í Landssíma Íslands hf. og gengu þau kaup eftir. Skiptiehf. fjármagnaði m.a. kaupin með 38.440.609.000 króna skuldabréfaláni. Eftirkaupin var tekin ákvörðun um sameiningu Skipta ehf., Landssíma Íslands hf. ogÍslenska sjónvarpsfélagsins hf. og fékk félagið heitið Síminn hf. Samruninnmiðaðist við 30. júní 2005. Þegar Skipti ehf. sameinaðist Símanum hf. færðustlánaskuldbindingar að fjárhæð 38.440.609.000 kr. inn í Símann hf., sbr.samrunaefnahagsreikning, dags. 1. júlí 2005. Skuldabréfalánið varendurfjármagnað 22. desember 2005 með sambankaláni að fjárhæð 32 milljarðarkróna. Jafnframt var stefnanda veitt 2 milljarða króna yfirdráttarlán tilfjármögnunar á rekstri. Eftir samrunann gjaldfærði Síminn hf. fjármagnskostnaðaf umræddum lánum í skattskilum sínum. Í stefnu er rakið að á hluthafafundi 15.mars 2007 hafi verið samþykkt að stofna nýtt félag með skiptingu úr stefnanda,sem fékk heitið Skipti hf. og varð við skiptinguna móðurfélag stefnanda.Miðaðist skiptingin við 31. október 2006. Í tengslum við skiptinguna varsambankaláninu breytt þannig að Skipti hf. varð skuldari í stað stefnanda ogeignaðist Skipti hf. samhliða því kröfu á hendur stefnanda. Lán þessi voruupphaflega tekin til að fjármagna kaup Skipta ehf. á hlutabréfum í Símanum ogtil að auðvelda hluthöfum Skipta ehf. að komast yfir hlutabréf í Símanum. KrafaSkipta hf. á hendur stefnanda, sem myndaðist við skuldskeytinguna, var aðfjárhæð 29,8 milljarðar og var breytt í kröfu í erlendri mynt miðað við 1.apríl 2007. Stefnandi hefur fært vaxtagjöld vegna þessarar kröfu í skattskilumsínum. Í kjölfar bréfaskipta tilkynntiríkisskattstjóri stefnanda með bréfi, dags. 27. september 2011, að hann hygðistendurákvarða áður álögð opinber gjöld félagsins gjaldárin 2006, 2007, 2008,2009 og 2010, sbr. dskj. nr. 29, og byggt væri á því af hálfu ríkisskattstjóraað við samruna stefnanda og Skipta ehf. á árinu 2005 hafi stefnandi í reyndlagt fram fé til greiðslu til fyrri eiganda stefnanda og að vaxtagjöld vegnalána, sem tekin hefðu verið vegna þessa, væru ekki frádráttarbær í rekstristefnanda. Sama dag ritaði ríkisskattstjóri bréf til Skipta hf. og óskaði upplýsingaog gagna um meðferð hagnaðar stefnanda í skattskilum Skipta hf., en félöginsættu samsköttun frá rekstrarárinu 2007. Af hálfu stefnanda var fyrirhugaðriendurákvörðun andmælt með bréfum, dags. 14. nóvember 2011, sbr. dskj. nr. 33 og34. Samhliða var stefnda gert kunnugt um boðunarbréf ríkisskattstjóra og honumtjáð að stefnandi áskildi sér hvers kyns rétt, þ.m.t. bótarétt, vegna aðgerðaskattyfirvalda sem leiða kynnu til tjóns. Ríkisskattstjóri dró boðunarbréf sitttil stefnanda formlega til baka með bréfi, dags. 30. ágúst 2012, sbr., entilkynnti síðan bæði stefnanda og Skiptum hf., með bréfum dags. 4. október2012, að afgreiðsla framangreindra mála tefðist meðan að „... sambærileg mál[væru] rekin fyrir dómstólum.“ Þann 6. maí 2013 var stefnanda síðantilkynnt um dóm Hæstaréttar Íslands í máli Toyota á Íslandi ehf. gegn íslenskaríkinu frá 28. febrúar 2013 í máli nr. 555/2012, og stefnanda gefið tækifæritil að koma sjónarmiðum sínum á framfæri í ljósi dómsins. Með bréfi, dags. 22.maí 2013, tilkynnti stefnandi ríkisskattstjóra þá niðurstöðu sína að dómurinnætti ekki að leiða til breytinga á áður álögðum opinberum gjöldum stefnanda. Íkjölfarið, með fyrirspurnarbréfum, dags. 4. júní 2013, óskaði ríkisskattstjórieftir upplýsingum frá bæði stefnanda og Skiptum hf. tengdum áðurnefndriskuldskeytingu frá árinu 2007, fjármagnsgjöldum vegna lánsins milli félagannaog uppskiptingu stefnanda árið 2007. Stefnandi og Skipti hf. veittu umbeðnar upplýsingarmeð bréfi, dags. 28. júní 2013. Þann 31. október 2013 var stefnandatilkynnt um fyrirhugaða endurákvörðun opinberra gjalda gjaldárin 2008, 2009,2010, 2011 og 2012 og honum veittur frestur til þess að koma að andmælum oggögnum. Fyrirhugaðri endurákvörðun ríkisskattstjóra var andmælt með bréfi,dags. 27. nóvember 2013. Það var þvímat ríkisskattstjóra skv. úrskurði, dags. 13. desember 2013, að sáfjármagnskostnaður sem féll á fyrirtækið vegna umræddra lánaskuldbindinga væriekki frádráttarbær kostnaður í skattskilum Símans hf. Stefnandi hafði gjaldárið2008 gjaldfært 3.105.615.757 kr. undir reit 3640 sem vaxtagjöld. Með úrskurðiríkisskattstjóra var gjaldfærður fjármagnskostnaður lækkaður um 1.583.070.979kr. Yfirfæranlegt tap til Skipta hf. vegna samsköttunar lækkaði því úr2.676.586.911 kr. í 1.093.515.932 kr. Hreinar tekjur urðu áfram 0 kr. III.Málsástæður og lagarök stefnandaStefnandi krefst ógildingar úrskurðar ríkisskattstjóra frá 13. desember2013 og byggir á því að tilfærð vaxtagjöld stefnanda á skattframtali ársins2008 hafi uppfyllt ákvæði 31. gr., sbr. 49. gr. laga nr. 90/2003, enda hafiríkisskattstjóri ekki haft lagaheimild til að draga þau í efa á þeim grunni semhann byggði úrskurð sinn á, sbr. 97. gr. sömu laga. Á því er byggt af hálfustefnanda að skuldskeyting, sem átti sér stað með skiptingu Skipta hf. úrstefnanda, hafi ekki falið í sér endurfjármögnun skulda, svo sem byggt er á íúrskurðinum og áður er greint frá.Vaxtagjöld af skuld ráðist af fjárhæð og kjörum viðkomandi skuldar. Hafiskuld verið fyrir hendi í efnahagsreikningi í ársbyrjun, svo sem hér varástatt, eigi skuldari ekki önnur úrræði til að lækka vaxtagjöld en að notapeningalegar eignir, eftir atvikum með sölu, til að greiða skuldina að hlutaeða öllu leyti. Þær eignir sem notaðar séu með þessum hætti beri þá ekki arð ífélaginu lengur og nýtast ekki við tekjuöflun. Af þessu leiði að vaxtagjöldtiltekins rekstrarárs vegna skulda, sem voru fyrir hendi í ársbyrjun, hljótióhjákvæmilega að falla undir ákvæði 1. tölul. 31. gr. laga nr. 90/2003, með þvíað þær hafa í raun gengið til að afla teknanna, tryggja þær og halda þeim við.Stefnandi byggir á því að það hafi þannig einmitt verið vegna eignasafnsstefnanda sem tekjur hans mynduðust. Á árinu 2007 hafi það verið forsenda þessað afla tekna að eignir stefnanda væru til staðar og ekki notaðar til að greiðaupp skuldir; áframhaldandi tilvist skuldanna tryggði þannig og hélt við tekjumstefnanda. Það eina sem geti hnigið að annarri niðurstöðu, með tilliti til 1.tölul. 31. gr., sé að upphafleg tilurð skuldarinnar sé réttilega véfengd afskattyfirvöldum, og þá með stoð í 96., sbr. 97. gr. laga nr. 90/2003. Fyrir þvíbresti hins vegar heimild, eins og hér standi á. Stefnandi byggir á því að ákvæði 1.mgr. 97. gr. laga nr. 90/2003, hafi girt fyrir endurákvörðun skatta samkvæmtúrskurðinum. Í ákvæðinu felist að heimild skattyfirvalda til að hrinda íframkvæmd endurákvörðun áður álagðra opinberra gjalda á árinu 2013 náði ekkilengra aftur en til gjaldársins 2008 vegna tekna og eigna árið 2007.Skattyfirvöld hafi því ekki mátt byggja á atriðum sem gerðust fyrir þann tímavið endurákvörðun opinberra gjalda. Úrskurðurinn sé hins vegar reistur á því aðekki hafi verið uppfyllt skilyrði 1. tölul. 31. gr. laga nr. 90/2003, sbr. 2.mgr. 49. gr. sömu laga, til að draga frá tekjum stefnanda gjöld vegnaskuldbindinga sem rekja megi til yfirtöku félagsins á lánaskuldbindingum Skiptaehf. við samruna félaganna árið 2005. Í 1. mgr. 51. gr.laga nr. 90/2003 segi: „Sé hlutafélagi slitið þannig að það sé algjörlega sameinaðöðru hlutafélagi og hluthafar í fyrrnefnda félaginu fái eingöngu hlutabréf ísíðarnefnda félaginu sem gagngjald fyrir hlutafé sitt í félagi því sem slitiðvar, þá skulu skiptin sem slík ekki hafa í för með sér skattskyldar tekjurfyrir þann sem hlutabréfin lét af hendi. Við slíkan samruna hlutafélaga skalþað félag, er við tekur, taka við öllum skattaréttarlegum skyldum og réttindumþess félags sem slitið var.“ Ljóst sé að téður samruni fór að lögumfram á árinu 2005 og með honum voru allar skattaréttarlegar skyldur og réttindiyfirtekin af yfirtökufélagi við samrunann og verði ekki hróflað við, þar semmeira en sex ár voru liðin frá því að samruninn var staðfestur, sbr. 1. mgr.97. gr. laga nr. 90/2003, fram að uppkvaðningu úrskurðarins. Samkvæmt 31. gr.laga nr. 90/2003 megi draga margvísleg gjöld, sem síðan eru talin upp í ellefutöluliðum, frá tekjum lögaðila og þeim tekjum einstaklinga sem stafa afatvinnurekstri eða sjálfstæðri starfsemi eða eru tengdar slíkum rekstri. Í 1.tölulið greinarinnar sé nefndur rekstrarkostnaður sem þar er nánar skilgreindursem þau gjöld sem eiga á árinu að ganga til að afla teknanna, tryggja þær oghalda þeim við. Í upptalningu slíkra gjalda í þessum tölulið séu meðal annarsvextir af skuldum, afföll og gengistöp og það sem varið er til tryggingar ogviðhalds á þeim eignum sem bera arð í rekstrinum. Í 1. mgr. 49. gr. sömu lagasé síðan nánar skilgreint hvað teljist vera frádráttarbærir vextir, afföll oggengistöp samkvæmt 1. tölulið 31. gr., en samkvæmt 2. mgr. 49. gr. eru gjöldsamkvæmt 1. mgr. sömu greinar því aðeins frádráttarbær að fullu að þau séutengd atvinnurekstri eða sjálfstæðri starfsemi. Sú almenna regla felist íáðurnefndum 1. tölul. 31. gr. laga nr. 90/2003 að rekstrarkostnaður, sem dragamá frá tekjum, skuli vera tengdur tekjuöflun í rekstrinum á árinu, sbr. tilhliðsjónar dóma Hæstaréttar í máli nr. 247/1993 sem birtur var í dómasafniréttarins 1995 á bls. 3054 og í máli nr. 321/2005 sem birtur var í dómasafni2006 á bls. 519. Sjá hér einnig dóm Hæstaréttar 23. janúar 2004 í máli nr.529/2013 og dóm Hæstaréttar 28. febrúar 2013 í máli nr. 555/2012. Stefnandi byggir á að ekki sé hægt aðleggja annan skilning í úrskurð ríkisskattstjóra en að hann telji að nefndursamruni frá árinu 2005, og þær lögfylgjur sem í honum fólust, geti ekki talisthafa verið í þágu stefnanda og hafi þannig verið rekstri hans óviðkomandi. Áþessum grunni telji ríkisskattstjóri sér stætt að hafna gjaldfærslufjármagnsgjalda sem eiga uppruna sinn í samrunanum. Í þessu skyni geriríkisskattstjóri sér ítrekað sérstakt far um að halda því fram, eða láta a.m.k.mjög í það skína, að með nefndum samruna hafi verið farið á svig viðhlutafélagalög og lög um tekjuskatt, sbr. t.d. bls. 26-27 og 32-33 íúrskurðinum. Engu breyti í þessu tilliti, þótt ríkisskattstjóri beri því síðanvið, sbr. t.d. bls. 31 í úrskurðinum, að ekki sé verið „... að hreyfa viðáhrifum samrunans“, því að það sé einmitt það sem hann gerir í niðurstöðusinni. Sú meginregla, sem birtist í 1. mgr.97. gr. laga nr. 90/2003, hafi verið í gildi í langan tíma á Íslandi. Með 38.gr. laga nr. 70/1962, um tekjuskatt og eignarskatt, var tímarammi endurákvörðunarskattyfirvalda styttur úr tíu árum í sex ár og hefur verið þannig síðan. Þaðfelist í ákvæðinu að skattaðili þarf ekki að svara til þess sem gerðist sjöárum áður. Í því felst að sérhver skattaleg áhrif gernings standast ef hannlifir þennan sex ára tíma óáreittur af skattyfirvöldum. Þannig hafi, svo dæmi sé tekið, verið litiðsvo á að ekki sé hróflað við yfirfæranlegum töpum sem eru eldri en sex ára,þótt tilurð þeirra sé umdeilanleg en þau nýtist í skattskilum síðar. Einmitt afþessari ástæðu séu sérstök lagaákvæði um tímamörk á nýtingu eftirstöðvarekstrartapa í skatti. Þar hafi löggjafinn talið ástæðu til að tjá sigsérstaklega um valdheimildir skattyfirvalda svo sem honum er skylt samkvæmt 77.gr., sbr. 40. gr., stjórnarskrárinnar nr. 33/1944 með síðari breytingum. Samamáli gegni um stofnverð fyrnanlegra eigna, þ.e. skattyfirvöld hafa ekki taliðsig hafa heimild til að hrófla við fyrningargrunni sem er eldri en sex ára,þótt ljóst sé að hann nýtist síðar í skattskilum viðkomandi aðila. Þessirþættir séu þannig taldir hafa áunnið sér sess í skattskilum viðkomandi eftir aðsex ára marki er náð, án tillits til þess hvort upphafleg tilurð þeirra kunniað vera umdeilanleg. Stefnandi minnir á orðalag í afgreiðslu skattstjóra semvar til umfjöllunar í úrskurði ríkisskattanefndar nr. 1091/1991 sem staðfestirsjónarmið stefnanda, en þar var vísað til þess að ekki yrðu gerðar breytingar„... vegna það löngu liðins tíma ...“. Stefnandi bendir einnig á að enginopinberlega birt dæmi eru um það í skattframkvæmd að endurákvörðun sé byggð ágrundvelli meintra vankanta við skattskil sem eru eldri en sex ára.Skattyfirvöld hafi ekki að lögum heimild til þess nú að skapa nýja reglu ogseilast lengra aftur í tímann en lög og meginreglur gera ráð fyrir. Máli skiptií þessu samhengi, að í úrskurðinum er framangreindum staðhæfingum stefnandaekki mótmælt. Áður sé vikið að efni 1. tölul. 31. gr.laga nr. 90/2003 og á það bent að öll vaxtagjöld vegna skulda, sem voru fyrirhendi í ársbyrjun, hljóti óhjákvæmilega að falla undir ákvæði 1. tölul. 31. gr.laga nr. 90/2003, með því að þær hafa í raun gengið til að afla teknanna,tryggja þær og halda þeim við. Við túlkun á ákvæðum 1. mgr. 97. gr. skiptihöfuðmáli að skoða hvort skattyfirvöld ná að fetta fingur út í upphaflegatilurð skuldsetningar í rekstrarlegu tilliti í tæka tíð, þ.e. innan sex árafrests lagaákvæðisins. Þessu hafi einmitt verið til að dreifa í þeim dómiHæstaréttar Íslands, í málinu nr. 555/2012, sem vísað sé til í úrskurðinum. Stefnandi tekur fram að eigendursamstæðu stefnanda hafi ekki viðhaldið eða aukið við skuldsetningu hennar meðútgreiðslu til þeirra sjálfra þannig að samstæðureikningur hefur ekki goldiðslíkra úttekta. Í tilviki stefnanda og Skipta hf. hafi félögin ekki greitt arðtil eigenda sinna síðan samruninn átti sér stað. Stefnandi áréttar að ríkisskattstjóritiltaki sjálfur að hann telji sig ekki hafa heimild til þess að hnekkjayfirfæranlegu tapi í samrunanum frá 2005 þar sem það falli utan við heimildirsem meginregla 1. mgr. 97. gr. laga nr. 90/2003 setur honum. Samt liggi fyrirað töp sem færðust yfir við samrunann nýttust ekki (eða munu ekki nýtast) fyrren á gjaldári 2008 eða síðar. Sömu sjónarmið hljóta að eiga við um önnurskattaleg áhrif samrunans. Stefnandi byggir á því að meginreglunnií 1. mgr. 97. gr. laga nr. 90/2003 sé ætlað að gefa skattaðilum traust á því aðekki verði hróflað við skattframtölum sem byggja á grunni sem er eldri en sexára eins og eigi við í þessu máli. Þessu til viðbótar er á því byggt aðskattþegnar megi með réttu vænta þess að ekki sé hróflað við skattamálum þeirranema með skýrum lagaheimildum, sbr. sjónarmið sem byggt er á í dómi Hæstaréttar11. nóvember 2010 í málinu nr. 151/2010 og í áliti umboðsmanns Alþingis í málinr. 5958/2010, sbr. einnig viðurkennd sjónarmið íslensks stjórnskipunarréttarog mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, um réttmætar væntingar.Þá séu alþekkt ákvæði stjórnarskrárinnar um mikilvægi þess að skattamálum séskipað með settum lögum. Útilokað sé að löggjafinn hafi ætlast til þess aðheimild skattyfirvalda til þess að finna grundvöll ákvarðana sinna væri óheft ítíma, svo sem ríkisskattstjóri álítur. Þessu til stuðnings er minnt á ákvæði20. gr. bókhaldslaga nr. 145/1994 sem tilgreinir að geymsluskylda bókhaldsgagnasé sjö ár. Samkvæmt öllu framanröktu sé ríkisskattstjóri í úrskurði sínum aðsniðgagna lögbundnar endurákvörðunarheimildir, og tímafresti þar að lútandi,með því að grípa til aðgerða gegn afleiðingum ákvarðana þegar ákvarðanirnarsjálfar falla óumdeilanlega utan heimilda hans. Slíkt geti ekki staðist.Stefnandi byggir kröfu sína jafnframt á því að ákvæði 2. mgr. 97. gr.laga nr. 90/2003 hafi girt fyrir endurákvörðun skatta samkvæmt úrskurðinum. Áskattframtali ársins 2008 komi fram að stefnandi sé samskattaður með Skiptumhf., sjá dskj. 21. Þá komi glögglega fram að stefnandi skuldaði tengdum aðilum32.754.805.559 kr. (reitir 6740 og 6750). Miðað við gefnar forsendur í úrskurðiríkisskattstjóra, m.a. um mat hans á skuldskeytingu þess árs og samstæðulánimilli félaga, hafi skattframtalið sjálft gefið nægilegar vísbendingar til þessað hrinda mætti í framkvæmd breytingu á vaxtagjöldum fyrir álagningu opinberragjalda það ár á grundvelli ákvæða 95. gr. laga nr. 90/2003, og þar með áttuákvæði 2. mgr. 97. gr. sömu laga við og heimild skattyfirvalda tilendurákvörðunar vegna þessa atriðis runnið út í árslok 2009. Stefnandi bendir áað tilfærð rök ríkisskattstjóra í úrskurði sínum krefjist þess ekki aðsérstaklega hafi verið tilgreint í hverju og einu skattframtali hver forsagaumræddra vaxtagjalda var. Það sé rangt sem fram komi í úrskurðinum að ákvæði 2.mgr. 97. gr. laga nr. 90/2003 eigi ekki við, „... þótt upplýsingar mætti finnaí bókhaldi skattaðila sem hann legði fram með skattframtali sínu“. Það séeinnig rangt hjá ríkisskattstjóra að hann hafi fengið á árinu 2013 upplýsingarum endurfjármögnun lána við skiptingu stefnanda en áður sé komið fram að umskuldskeytingu var að ræða sem lá fyrir í framtalsgögnum. Ríkisskattstjórifellst á að honum hafi verið ljóst að félögin tvö hefðu sameinast og aðstefnandi hefði í kjölfarið gjaldfært vaxtakostnað í skattskilum sínum.Stefnandi bendir á að það er ekki skilyrði samkvæmt IX. kafla laga nr. 90/2003eða samkvæmt 2. mgr. 97. gr. að skattframtal tilgreini lagaheimild fyrir hverrifærslu. Sjónarmið ríkisskattstjóra að þessu leyti séu þannig ekki reist álögmætum grunni. Stefnandi bendir einnig á að allt ferlið; kaup Skipta ehf. ástefnanda, samruni stefnanda og Skipta ehf., sambankalánið og síðar skipting stefnandaí Skipti hf., stefnanda, Mílu ehf. og Fasteignafélagið Jörfa ehf. hlaut miklaumfjöllun í fjölmiðlum. Mátti skattyfirvöldum því vera að fullu ljóst fráupphafi hvernig málum var háttað í þessum efnum og allar þær upplýsingar semskattyfirvöld telja að hafi ekki legið fyrir í skattframtölum voru áalmannavitorði. Um lagarök vísar stefnandi einkum tillaga nr. 90/2003, sbr. einkum 97. gr. laganna og til meginreglna skattaréttar,77 gr., sbr. 40. gr., stjórnarskrár nr. 33/1994, mannréttindasáttmála Evrópu ogviðurkenndra reglna íslensks réttar um réttmætar væntingar. Um málskostnaðvísar stefnandi til fyrirmæla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. IV.Málsástæður oglagarök stefnda Stefndi vísar til þess að stefnandireisi kröfur sínar á því að vaxtagjöld í skattframtali 2008 hafi uppfylltákvæði 31. gr. sbr. 49. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt. Ríkisskattstjórihafi ekki haft lagaheimild til að draga þau í efa á þeim grunni sem hann byggðiá. Stefnandi haldi því fram að í úrskurði sínum sé ríkisskattstjóri aðsniðganga lögbundnar endurákvörðunarheimildir og tímafresti þar að lútandi, meðþví að grípa til aðgerða gegn afleiðingum ákvarðana, þegar ákvarðanirnarsjálfar falli óumdeilanlega utan heimilda hans. Skattaréttarleg réttindi ogskyldur hafi verið yfirtekin með samrunanum á árinu 2005 og ekki verði hróflaðvið þeim eftir sex ár sbr. 1. mgr. 97. gr. laga um tekjuskatt og reglur umlögmætar væntingar. Þá hafi skattframtal 2008 gefið nægar vísbendingar til aðhrinda í framkvæmd breytingum á vaxtagjöldum innan tveggja ára sbr. 1. mgr. 97.gr. laga um tekjuskatt. Þessum sjónarmiðum stefnanda vísar stefndi eindregið ábug. Stefnandi byggi á því að 1. mgr. 97.gr. laga nr. 90/2003, um tekjuskatt, hafi girt fyrir endurákvörðun skattasamkvæmt úrskurði ríkisskattstjóra, dags. 13. desember 2013. Í ákvæðinu felistað heimild skattyfirvalda til að hrinda í framkvæmd endurákvörðun áður álagðraopinberra gjalda á árinu 2013 nái ekki lengra aftur en til gjaldársins 2008vegna tekna og eigna árið 2007. Skattyfirvöld hafi því ekki mátt byggja áatriðum sem gerðust fyrir þann tíma við endurákvörðun opinberra gjalda.Úrskurður ríkisskattstjóra sé hins vegar reistur á því að ekki hafi veriðuppfyllt skilyrði 1. tölul. 31. gr. laga nr. 90/2003, um tekjuskatt, sbr. 2.mgr. 49. gr. sömu laga, til að draga frá tekjum stefnanda gjöld vegnaskuldbindinga sem rekja megi til yfirtöku félagsins á lánaskuldbindingum Skiptaehf. við samruna félaganna árið 2005 og falli því utan viðendurákvörðunarheimild skv. 1. mgr. 97. gr. Þessu er eindregið vísað á bug.Stefndi vísar til þess að 97. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt. Eins og fram komi í úrskurðiríkisskattstjóra hafi það hvenær samruninn fór fram ekki áhrif á þá heimild semríkisskattstjóri hefur til að endurákvarða opinber gjöld. Ekki sé verið aðhafna samrunanum sem slíkum sem fram fór árið 2005 heldur gjaldfærslufjármagnsgjalda á gjaldárunum eftir samrunann sem eru innan tímamarka 1. mgr.97. gr. laga nr. 90/2003, um tekjuskatt. Tímamark endurákvörðunarríkisskattstjóra leiði ekki af upphaflegri tilurð skuldanna heldur skorti áheimild til gjaldfærslunnar sem eigi sér stað á hverju ári. Skýrt sé tekið framí ákvæði 29. gr. og 1. tölul. 31. gr. laganna að frá tekjum lögaðila sé heimiltað draga rekstrarkostnað, þ.e. þau gjöld sem eiga á árinu að ganga til að aflateknanna, tryggja þær eða halda þeim við. Ljóst sé því að einblínt er á það ársem gjöldin falla til. Þó ákveðið ástand hafi komist á á sínum tíma breyti þaðekki því að mat á gjaldfærsluheimild fer fram á hverju ári.Endurákvörðunarheimild 1. mgr. 97. gr. tekjuskattslaga nái til skatts vegnatekna og eigna síðustu 6 ára óháð aldri gerninga sem tekjur og eignir hvers árskunna að grundvallast á. Sjónarmið stefnanda um túlkun á 1. mgr. 97. gr.laganna fái ekki staðist og þeim hafi verið hafnað, sbr. til hliðsjónar dómHæstaréttar í málinu nr. 321/2005 (Sundagarðar). Stefnandi hafi fært vaxtagjöldvegna skuldarinnar til frádráttar í skattframtali sínu gjaldárið 2008 og breytiengu þótt þau séu vegna skuldar sem stofnað var til upphaflega mun fyrr eða átekjuárinu 2005. Heimild ríkisskattstjóra til endurákvörðunar skatts skv. 1.mgr. 97. gr. laga nr. 90/2003, um tekjuskatt, nái til skatts vegna tekna ogeigna síðustu sex ára sem næst eru á undan því ári þegar endurákvörðun fer framog endurákvörðun ríkisskattstjóra í desember 2013 vegna gjaldársins 2008 hafiþví verið innan tímamarka samkvæmt ákvæðinu. Stefnandi byggi einnig á því að ákvæði2. mgr. 97. gr. laga nr. 90/2003, um tekjuskatt, hafi girt fyrir endurákvörðunskatta samkvæmt úrskurðinum. Sjónarmið ríkisskattstjóra að þessu leyti séu ekkireist á lögmætum grunni og allar þær upplýsingar sem skattyfirvöld telji aðhafi ekki legið fyrir í skattframtölum hafi verið á almannavitorði. Þessu ereindregið vísað á bug af stefnda. Samkvæmt 2. mgr. 97. gr. sé ekkiheimilt að endurákvarða skattaðila skatt nema vegna síðustu tveggja ára semnæst eru á undan því ári þegar endurákvörðun fer fram þótt í ljós komi aðálagning hafi verið of lág, enda hafi skattaðili látið í té í framtali sínu eðafylgigögnum þess fullnægjandi upplýsingar sem byggja mátti rétta álagningu á. Íathugasemdum við 2. mgr. 97. gr. frumvarps þess sem varð að lögum nr. 40/1978,um tekjuskatt og eignarskatt, komi fram að í þessu laganýmæli felist „aðfrestur til endurupptöku er styttur ef ástæðan fyrir henni er ófullnægjandiskoðun skattstjóra á framtali og fylgigögnum þess en ekki ófullnægjandiupplýsingar skattaðila“. Þá sé einnig tekið fram að málsgreinin eigi aðeins við„ef upplýsingar, sem byggja mátti rétta álagningu á, koma beinlínis fram íframtali eða fylgigögnum þess, en 1. mgr. gildir ef þessi gögn eruófullnægjandi enda þótt skattstjóra hefði mátt vera ljóst fyrr að eitthvað varathugavert við framtalið“. Um skýringu á þessu lagaákvæði hafi gengið nokkrirdómar Hæstaréttar Íslands, m.a. dómar 14. febrúar 1996 (H 1996:470), 30. janúar1997 í málinu nr. 3/1997 (H 1997:385) og 30. október 1997 í málunum nr. 52/1997(H 1997:3023) og 97/1997 (H 1997:3039). Samkvæmt dómum þessum beri að líta tilorðalags 2. mgr. 97. gr. laga nr. 90/2003, og meta hvort fyrir hafi legiðnægjanlegar upplýsingar í framtali eða fylgigögnum þess sem rétt álagning varðbyggð á. Í dómi í síðastnefnda málinu hafi Hæstiréttur m.a. tekið fram að viðskýringu á þessu ákvæði yrði að líta til ákvæða 95. gr. laganna og þess hvaðskattyfirvöld hafi skamman tíma til að fara yfir framtöl og fylgigögn og gerasínar leiðréttingar áður en réttur til endurákvörðunar er liðinn. Samkvæmttilvitnuðu ákvæði í 95. gr. laga nr. 90/2003 geti skattstjóri leiðréttfjárhæðir einstakra liða ef þeir eru í ósamræmi við gildandi lög og fyrirmæliskattyfirvalda, svo og einstaka liði framtals ef telja má að óyggjandiupplýsingar séu fyrir hendi, en gera skal skattaðila viðvart um slíkarbreytingar. Í 1. mgr. 97. gr. laga nr. 90/2003 sé að finna aðalregluna umtímatakmörk endurákvörðunar. Þar segi að heimild til endurákvörðunar skattssamkvæmt 96. gr. laga nr. 90/2003 nái til skatts vegna tekna og eigna síðustusex ára sem næst eru á undan því ári þegar endurákvörðun fer fram. Stefndi vísar til þess að þrátt fyrirþær upplýsingar sem fram komu á framtölum stefnanda um skuldastöðu Símans hf.þurfti ríkisskattstjóri alltaf að spyrja nánar um umrædd fjármagnsgjöld þar semekki var unnt að greina á framtölum einum og sér hvort þau hefðu veriðgjaldfærð í skattskilum félagsins og ef þau voru gjaldfærð þá þurfti einnig aðafla upplýsinga um hversu há sú gjaldfærsla var. Samkvæmt því hafi framtalsgögnstefnanda ekki verið fullnægjandi hvað framangreinda gjaldfærslufjármagnsgjalda varðar, sem byggja mátti rétta álagningu á. Því sé ekki unnt aðfallast á að ákvæði 2. mgr. 97. gr. laga nr. 90/2003, um tekjuskatt, hafi girtfyrir þær breytingar sem ríkisskattstjóri gerði á þeirri gjaldfærslu, sem um erdeilt í þessu máli, en við endurákvörðunina var gætt tímamarka 1. mgr. 97. gr.laga nr. 90/2003, um tekjuskatt. Engum formannmörkum á úrskurðiríkisskattstjóra í því efni sé þannig til að dreifa. Stefndi vísar til þess að efnislegasnúist mál þetta um samruna í kjölfar skuldsettrar yfirtöku stefnanda og Skiptaehf. á árinu 2005 og höfnun ríkisskattstjóra á gjaldfærslu fjármagnsgjaldagjaldárið 2008 þar sem skilyrði 1. tölul. 31. gr. laga nr. 90/2003, umtekjuskatt, sbr. 2. mgr. 49. gr. sömu laga voru ekki uppfyllt vegna láns fráSkiptum hf. til stefnanda sem kom í stað upprunalegs umþrætts láns í máli þessusem ekki var talið tengjast tekjuöflun stefnanda. Með samruna í kjölfar skuldsettraryfirtöku sé í raun verið að skuldsetja félag í rekstri fyrir kaupum á þvísjálfu. Þetta sé gert með því að setja á fót eignarhaldsfélag sem er látiðyfirtaka rekstrarfélag með skuldsettum kaupum. Síðan sé framkvæmdur svonefnduröfugur samruni þar sem eignarhaldsfélagið rennur inn í rekstrarfélagið. Meðsamrunanum færist allar eignir og skuldir eignarhaldsfélagsins inn írekstrarfélagið. Eina eign eignarhaldsfélagsins sé eignarhlutur írekstrarfélaginu sem fellur niður við samrunann þar sem rekstrarfélagið geturekki átt sig sjálft og eftir situr lánaskuldbindingin í rekstrarfélaginusjálfu. Með öðrum orðum þá kaupi dótturfélag móðurfélag sitt af eigendum sínumog þannig geti dótturfélagið greitt skuldir móðurfélagsins með rekstrartekjumúr sjálfu sér. Með aðferðinni leitast rekstrarfélagið við að draga vaxtagjöldvegna umræddra lánaskuldbindinga frá haganaði félagsins og þannig minnkaskattgreiðslur þess. Í úrskurði ríkisskattstjóra, dags. 13.desember 2013 á dskj. 51 þar sem vísað sé í dóm Hæstaréttar í málinu nr.555/2012, hafi verið komist að þeirri niðurstöðu að þau vaxtagjöld, sem fallatil eftir samruna félaga sem eru tilkomin vegna þeirra lánaskuldbindinga semstofnað var til vegna skuldsettrar yfirtöku, teljist ekki frádráttarbær rekstrarkostnaðurskv. 1. tölul. 31. gr. sbr. 1. mgr. 49. gr. laga nr. 90/2003, um tekjuskatt.Gildandi réttur komi þannig í veg fyrir frádráttarbærni vaxtagjaldanna endasterk merki um að hér sé um skattasniðgöngu að ræða.Stefndi vísar um skattfrjálsan samruna félaga til 51. gr. og 54. gr.laga nr. 90/2003, um tekjuskatt, en markmið ákvæðanna sé að ná framsamlegðaráhrifum og auðvelda félögum skattfrjálsan samruna að uppfylltumákveðnum skilyrðum. Við þær aðstæður leiði eignaaukning í félaginu ekki til skattlagningar. Samkvæmt 1. tölul. 31. gr. laga nr.90/2003, um tekjuskatt, megi frá tekjum lögaðila og þeim tekjum manna sem stafaaf atvinnurekstri eða sjálfstæðri starfsemi eða eru tengdar slíkum rekstri m.a.draga rekstrarkostnað, þ.e. þau gjöld sem eiga á árinu að ganga til að aflateknanna, tryggja þær og halda þeim við. Þar á meðal vexti af skuldum, afföll,gengistöp, niðurfærslu og fyrningu eigna, eftir því sem nánar er ákveðið ílögunum, og það sem varið er til tryggingar og viðhalds á eignum þeim sem arðbera í rekstrinum. Í 49. gr. laga nr. 90/2003, umtekjuskatt, sé gerð grein fyrir þeim tegundum vaxta sem talist geta tilútgjalda skv. fyrrgreindri 31. gr. laganna. Hér sé að meginstofni um að ræðahvers konar regluleg vaxtaútgjöld, dráttarvexti, lántökukostnað, þóknanir,stimpilgjöld og þinglýsingarkostnað af lánum, verðbætur, afföll og gengistap.Gjöld samkvæmt 49. gr. laganna séu aðeins frádráttarbær að fullu séu þau tengdatvinnurekstri eða sjálfstæðri starfsemi sbr. 2. mgr. 49. gr. laganna. Stefndi vísar á bug þeim sjónarmiðumstefnanda að umrædd fjármagnsgjöld hafi verið frádráttarbær skv. 1. tölul. 31.gr. laga um tekjuskatt á þeim grundvelli að áframhaldandi tilvist skuldar hafitryggt og haldið við tekjum stefnanda er eindregið vísað á bug. Stefndi ítrekarað við samrunann yfirfærðust skuldir óviðkomandi öflun rekstrartekna, þ.e. semekki voru til að tryggja og viðhalda þeim rekstri Símans sem fyrir var. Að bakiskuldarinnar hafi auk þess engar þær eignir verið sem varðað gætu tekjuöflunstefnanda, heldur vaxtaberandi skuldaklafi öldungis óviðkomandi rekstri semeðlilega skapaði rekstrarerfiðleika. Afleiðingar þessarar ráðstöfunar hafiaugljóslega kalla á bein úrræði stefnanda síðar við að greiða úr þeim vanda enþær ráðstafanir séu með öllu ótengdar almennum rekstri stefnanda, enda ekkistofnað til skulda þessara og afleiddra vaxtagjalda í eðlilegum og venjulegumrekstrartilgangi. Lánaskuldbindingarnar hafi ekki öðlast nýjan tilgang fyrirrekstur stefnanda við samruna Skipta ehf. og Símans hf. Tilgangurlánaskuldbindinganna hafi verið og verður alltaf sá sami, þ.e. að fjármagnakaup á hlutabréfum í stefnanda sjálfum. Fjármagnskostnaður af umræddu lánsfégeti ekki talist sem frádráttarbær rekstrarkostnaður í skattalegu tilliti hjástefnanda Símanum hf. hvort sem um er að ræða kostnað vegna upphaflega lánsinseða vegna endurfjármögnunar á umræddu láni í einni eða annarri mynd þar semhann uppfyllir ekki skilyrði 1. tölul. 31. gr. laga nr. 90/2003, um tekjuskatt,sbr. 2. mgr. 49. gr. sömu laga. Þegar gerð voru skuldaraskipti á upprunalegulánunum og Skipti hf. tók við þeim, verði að líta svo á að þau hafi veriðendurfjármögnuð, þar sem nýtt félag Skipti hf. lánaði Símanum hf. á móti sömufjárhæð. Því fáist ekki séð að eðlismunur sá á stöðu skuldara, hvort semhefðbundin endurfjármögnun eigi sér stað með uppgreiðslu fyrra láns og stofnunskuldar við nýjan lánveitanda eða hvort skuldskeyting verði til þess að sáskuldari eignist jafnframt kröfu og verður við þær aðstæður lánveitandiupphaflegs skuldara. Að mati stefnda er dómur Hæstaréttar ímálinu nr. 555/2012: Toyota á Íslandi gegn íslenska ríkinu skýr ogafdráttarlaus og hefur fordæmisgildi í máli þessu. Málsaðila greindi á um,hvort ríkisskattstjóra hafi verið heimilt að endurákvarða álagningu á P.Samúelsson hf., nú Toyota á Íslandi ehf., fyrir gjaldárin 2005 og 2006. Toyotataldi sér heimilt að nýta vaxtagjöldin, sem stöfuðu af láni sem Bergey tók tilkaupa á Toyota, til frádráttar frá tekjum hins sameinaða félags.Ríkisskattstjóri taldi þessa heimild ekki vera fyrir hendi. Toyota taldi sighafa heimild til þessa á grundvelli reglna í lögum um tekjuskatt um heimildfélaga til að draga vexti af lánum frá tekjum félagsins við útreikning hagnaðarhvers árs. Í lögunum er hins vegar gerð krafa um að aðeins sé heimilt að dragafrá vexti af lánum sem tekin eru í rekstrarlegum tilgangi. Héraðsdómur, sem Hæstiréttur staðfesti,hafi talið að Toyota hefði brostið þessa heimild þegar samruni félaganna áttisér stað. Ekki væri stætt á því að halda fram að lán gæti talist tiltekjuöflunar og rekstrar fyrir félag þegar það hefði í raun tekið lán til aðfjármagna kaup eigenda sinna á sjálfu sér. Stefndi vísar til þess að stefnandihaldi því fram að ríkisskattstjóri sé að sniðganga lögbundnarendurákvörðunarheimildir og tímafresti þar að lútandi með því að grípa tilaðgerða gegn afleiðingum ákvarðana þegar upphafleg ráðstöfun falli utanheimilda hans. Ljóst sé að ákvörðunin sem deilt er um í máli þessu sé ekkisamruni Skipta ehf. og Símans hf. sem kom til árið 2005 heldur sú ákvörðunstefnanda að draga frá tekjum fjármagnskostnað sem ekki uppfyllir skilyrði 1.tölul. 31. gr. sbr. 2. mgr. 49. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt. Stefnandigeti ekki haft réttmætar væntingar til þess að hin umþrættu fjármagnsgjöld séufrádráttarbær í skattskilum félagsins þó skattyfirvöld hafi ekki aðhafst fyrstuárin eftir samruna félaganna. Í því felist ekki samþykkt á framtíðarskattskilum stefnanda. Gera verði auk heldur skýran greinarmun á því, hvortóafturtækt yfirfæranlegt tap hefur myndast á tilteknu rekstrarári vegnaólögmæts frádráttar eða hvort um viðvarandi ólögmætt ástand sé að ræða og ekkifái staðist að skattaðilar ávinni sér réttmætar væntingar við slíkar aðstæður. Stefndi telur að hér sé deilt um atriðisem skýr lagaákvæði gildi um. Hér sé ekki um breytingar á stjórnsýsluframkvæmdað ræða og ekki verði annað séð en að stjórnsýsluhættir ríkisskattstjóra hafiverið vandaðir og gætt hafi verið að jafnræðisreglu við afgreiðslu málsins hjáríkisskattstjóra. Með vísan til þess sem að framangreinir standist frádráttur umrædds fjármagnskostnaðar ekki þau skilyrði semfram koma í 1. tölul. 31. gr. laga nr. 90/2003, um tekjuskatt, sbr. 2. mgr. 49.gr. sömu laga. Þá hafi ríkisskattstjóri verið innan lögbundinnaendurákvörðunarheimilda sinna og tímafresta samkvæmt 1. mgr. 97. gr. laga umtekjuskatt í úrskurði sínum hinn 13. desember 2013. Beri þannig að sýknastefnda af kröfum stefnanda í máli þessu.V.NiðurstaðaÍ máliþessu er annars vegar deilt um frádráttarbærni tiltekinna fjármagnsgjalda ískattskilum stefnanda árið 2007, sbr. 31. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt,og hins vegar hvort frestur ríkisskattstjóra samkvæmt 1. og 2. mgr. 97. gr.sömu laga til að endurákvarða opinber gjöld stefnanda vegna þess árs hafi veriðliðinn.Hin umdeildufjármagnsgjöld voru vegna skuldar stefnanda við móðurfélag sitt Skipti hf. semstofnað var það sama ár með skiptingu úr stefnanda. Við skiptinguna yfirtókSkipti hf. tiltekna skuld stefnanda og eignaðist um leið kröfu á hendur honum.Hin yfirtekna skuld voru eftirstöðvar skuldar sem fallið hafði í hlut stefnandaá árinu 2005 við öfugan samruna við þáverandi móðurfélag sitt, Skipti ehf.,enSkipti ehf. hafði fyrr á árinu 2005 stofnað til þeirrar skuldar til aðfjármagna kaup á hlutafé í stefnanda. Hlutaféð í stefnanda keypti Skipti ehf.af ríkissjóði og greiddi andvirðið annars vegar með eigin fé að fjárhæð30.000.000.000 kr. og hins vegar fyrrgreindu lánsfé að fjárhæð 38.440.6099.000kr.Kröfu sína umógildingu úrskurðar ríkisskattstjóra byggir stefnandi einkum á því að tilfærðfjármagnsgjöld hafi uppfyllt skilyrði 31. gr. laga nr. 90/2003 til að verafrádráttarbær rekstrarkostnaður frá tekjum. Fjármagnsgjöldin hafi gengið til aðafla félaginu tekna, tryggja þær og halda þeim við, því til að lækkafjármagnsgjöldin hefði félagið ekki haft önnur úrræði en að nota peningalegareignir eða selja aðrar eignir félagsins til að greiða skuldina og þær eignirsem notaðar eru með þeim hætti nýtist þar af leiðandi ekki lengur viðtekjuöflunina. Í reynd felur þessi málsástæða stefnanda í sér að öllfjármagnsgjöld lögaðila séu frádráttarbær frá tekjum, óháð því hvort skuldingengur til að afla tekna eða eigna. Skuldin verður þó að tengjast atvinnurekstriaðila og þegar um er að ræða skuld eins og þá sem um ræðir í þessu máli skortirnokkuð upp á að þau tengsl séu nægilega náin eða bein. Vísast í því sambanditil dóma Hæstaréttar í málum nr. 555/2012 og nr. 529/2013 en þar varðniðurstaðan sú að fjármagnsgjöld af láni sem tekið var til að afla hluta ídótturfélagi uppfyllti ekki frádráttarskilyrði 31. gr., sbr. 2. mgr. 49. gr.laga nr. 90/2003, eftir öfugan samruna móðurfélags við dótturfélag þar sem þaugengju ekki til að afla tekna í atvinnurekstri. Ekki er því fallist á þessamálsástæðu stefnanda.Stefnandi byggireinnig á að skuldskeytingin sem átti sér stað við skiptingu Skipta hf. úrstefnanda hafi ekki falið í sér endurfjármögnun skuldarinnar sem stefnandiyfirtók við hinn öfuga samruna árið 2005, eins og ríkisskattstjóri byggi á íúrskurði sínum. Hvort sem yfirtaka Skipta hf. á skuld stefnanda hefur fariðfram með formlegri endurfjármögnun með uppgreiðslu fyrra láns og stofnun nýrrarskuldar eða með skuldskeytingu er hins vegar ljóst, eins og rakið er að framan,að uppruni skuldar stefnanda við Skipta hf. er lánið sem stefnandi yfirtók viðsamrunann árið 2005. Við skiptinguna yfirtók Skipti hf. það lán og eignaðist umleið sem endurgjald kröfu á hendur stefnanda. Skuld stefnanda við Skipti hf.var þannig óviðkomandi rekstri stefnanda og telst kostnaður sem henni fylgirþví ekki frádráttarbær rekstrarkostnaður hjá stefnanda sbr. fyrrgreinda dómaHæstaréttar Íslands í málum nr. 555/2012 og nr. 529/2013.Að mati stefnanda er endurákvörðun ríkisskattstjórajafnframt haldin þeim annmörkum að fresturinn til að gera hana hafi veriðútrunninn samkvæmt 1. mgr. 97. gr. laga nr. 90/2003. Í ákvæðinu felist aðheimild skattyfirvalda til að hrinda í framkvæmd endurákvörðun áður álagðraopinberra gjalda á árinu 2013 nái ekki lengra aftur en til gjaldársins 2008,vegna tekna og eigna rekstrarárið 2007. Vextirnir sem um er deilt í máli þessueigi rót rekja til skuldbindinga sem stefnandi hafi yfirtekið við samruna 2005.Með vísan til 1. mgr. 51. gr. laga nr. 90/2003 geti ríkisskattstjóri því ekkimeð úrskurði árið 2013 hróflað við þeim. Heimild til endurákvörðunar opinberragjalda í 1. mgr. 97. gr. laga nr. 90/2003 nær til eigna og tekna síðustu sexára óháð aldri gerninga sem tekjur og eignir hvers árs kunna að grundvallast á.Í þessu máli er ekki deilt um samruna Skipta ehf. og stefnanda sem kom til árið2005 heldur þá ákvörðun stefnanda að draga frá tekjum fjármagnsgjöld samkvæmt1. tölul. 31. gr. laga nr. 90/2003. Skattskil miðast við eignir og tekjur hversárs og við mat á réttmæti tekna og gjalda, eigna og skulda eru skattyfirvöldóbundin af því hvaða meðferð þau hafa áður fengið. Fjármagnsgjöld vegnaskuldarinnar falla til á hverju ári og í úrskurði ríkisskattstjóra eru opinbergjöld vegna tekjuársins 2007 endurákvörðuð en ekki er hróflað við álögðumgjöldum fyrri ára. Ber því að hafna þessari málsástæðu stefnanda.Loks byggir stefndiá því að hann hafi lagt fram með skattframtali sínu og ársreikningifullnægjandi gögn sem byggja hefði mátt rétta álagningu á. Ákvæði 2. mgr. 97.gr. laga nr. 90/2003 hafi því girt fyrir endurákvörðunina. Af gögnum málsins máráða að ekki hafi verið unnt að sjá hvernig hin framtöldu fjármagnsgjöld vorusamsett. Ríkisskattstjóra var því hvorki unnt að greina af framtalinu eða fylgigögnumþess hvort fjármagnsgjöld vegna hinnar umdeildu skuldar hefðu verið gjaldfærð ískattskilum stefnanda né, ef þau voru gjaldfærð, hversu há sú gjaldfærsla var.Ekki á því við að beita 2. mgr. 97. gr. laga nr. 90/2003 eins og hér stendur áog er málsástæðunni því hafnað. Af öllu ofangreindu leiðir aðtaka verður aðalkröfu stefnda til greina og sýkna hann af öllum kröfumstefnanda. Eftir þessumúrslitum og að teknu tilliti til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 verðurstefnanda gert að greiða málskostnað sem þykir hæfilega ákvarðaður 1.200.000krónur. Dóminn kváðu upp héraðsdómarinnÞórður Clausen Þórðarson, sem var dómsformaður, og meðdómendurnir Ásmundur G.Vilhjálmsson aðjúnkt og Hersir Sigurgeirsson dósent, báðir viðviðskiptafræðideild Háskóla Íslands.Dómsorð: Stefndi, íslenska ríkið, ersýknaður af kröfum stefnanda, Símans hf., í máli þessu. Stefnandi greiði stefnda1.200.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 755/2016
|
Kærumál Rannsókn sakamáls
|
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem sóknaraðila var heimiluð rannsókn á rafrænu efnisinnihaldi nánar tilgreinds snjallsíma.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Greta Baldursdóttir og Benedikt Bogason og IngveldurEinarsdóttir settur hæstaréttardómari.Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar meðkæru 8. nóvember 2016, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum samdægurs. Kærðurer úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 7. nóvember 2016, þar sem sóknaraðila varheimiluð rannsókn á rafrænu efnisinnihaldi nánar tilgreinds snjallsíma semhaldlagður var við handtöku varnaraðila 6. nóvember 2016. Kæruheimild er í g.lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefstþess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar. Sóknaraðili hefur haft til rannsóknar mál ervarðar ætlaða aðild varnaraðila að innflutningi á töluverðu magni hættulegra fíkniefna.Með því að þannig er uppfyllt skilyrði 1. mgr. 70. gr. laga nr. 88/2008 um aðtil rannsóknar sé brot sem varðað getur fangelsisrefsingu verður með lögjöfnunfrá því ákvæði fallist á kröfu sóknaraðila og hinn kærði úrskurður staðfestur.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður erstaðfestur.ÚrskurðurHéraðsdómsReykjaness 7. nóvember 2016. Lögreglustjórinn á Suðurnesjumhefur í dag krafist þess að lögreglu verði með úrskurði heimiluð rannsókn árafrænu efnisinnihaldi Iphone snjallsíma, munanúmer [...], sem haldlagður var6. nóvember 2016, við handtöku X, kt. [...]. Heimildin nái til leitar ogskoðunar á þeim rafrænu gögnum sem hinn haldlagði munur kunni að geyma. Í greinargerð lögreglustjórans áSuðurnesjum segir lögreglan hafi undanfarið haft til rannsóknar lögreglumál nr.008-2016-13836 er varði innflutning á ætluðum ávana- og fíkniefnum hingað tillands. Hinn 27. október hafi tilkynning borist frá tollvörðum í Flugstöð LeifsEiríkssonar um að Y hefði verið stöðvaður í komusal, vegna gruns um að hannkynni að hafa fíkniefni falin í fórum sínum í kjölfar komu til landsins meðflugi [...]. Hafi hann greint frá að innvortis hefði hann 41 pakkningu afkókaíni, sem tæknirannsókn hafi leitt í ljós að hafi verið 275,97 af kókaíni,að óþekktum styrkleika. Undanfarið hafi lögregla unnið að því að upplýsa um oghafa hendur í hári vitorðsmanna Y hér á landi og liggi fyrir upplýsingar írannsóknargögnum málsins um aðild kærða X að málinu. Hafi hann verið handtekinnum borð í flugi [...] við komuna frá [...] í gær, 6. nóvember, og þeir munirsem hann hafi haft meðferðis verið haldlagðir í þágu rannsóknar málsins. Meðalþeirra hafi verið snjallsími af gerðinni Iphone, munanr. [...]. Hafi kærðineitað að veita lögreglu heimild til rannsóknar á efnisinnihaldi hans.Rannsóknmálsins sé í fullum gangi og miði vel út frá því að kærði hafi átt aðild að þvíað hingað til hans hafi verið flutt inn töluvert magn ætlaðra ávana- ogfíkniefna og að þau hafi verið ætluð til sölu og dreifingar. Beinist rannsókninað því að rannsaka nánar hlutverk kærða í innflutningnum og telji lögregla að áhinum haldlagða mun sé að finna upplýsingar sem upplýstgeta um framangreind atriði. Veriðsé að rannsaka innflutning á hættulegum ávana- og fíkniefnum sem að matilögreglu hafi verið flutt hingað til lands í þeim tilgangi að selja þau tilótiltekins fjölda fólks. Að mati lögreglustjóra sé fyrir hendi rökstuddurgrunur um að kærði hafi gerst brotlegur við ákvæði laga um ávana- og fíkniefninr. 65/1974 og 173. gr. a. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Aðmati lögreglustjóra sé nauðsynlegt fyriráframhaldandi rannsókn málsins að heimild verði veitt í samræmi við kröfu og teljilögreglustjóri að uppfyllt séu lagaskilyrði til þess að svo megi verða. Séuaðstæður í máli þessu sambærilegar þeim sem ákvæði 1.mgr. 70. gr. og 1. mgr. 84. laga nr. 88/2008 taki til. Samkvæmt lögjöfnun fráþeim ákvæðum laganna ber lögreglu að afla dómsúrskurðar til þess að rannsakaefnisinnihald raftækja, liggi ekki fyrir samþykki til þess., sbr. m.a. dóma Hæstaréttarí málunum nr. 291/2016 og 297/2016. Með vísan til framangreinds, framlagðra gagna, 70. gr. laga nr. 88/2008 og 84. gr. sömu laga ogframangreinda dóma Hæstaréttar er þess krafist að heimild verði veitt í samræmivið kröfu. Með vísan til framangreinds og rannsóknargagnamálsins þykir kominn fram rökstuddur grunur um að framið hafi verið brot semsætt geti ákæru. Þykir lögreglustjórinn hafa sýnt fram á að þærrannsóknaraðgerðir sem felast í því að rannsaka rafrænt efnisinnihald haldlagðssnjallsíma geti haft þýðingu og skipt miklu fyrir rannsókn málsins. Er þvífallist á að fyrir hendi séu skilyrði 1. mgr. 70. gr. laga nr. 88/2008 og 1.mgr. 84. gr. sömu laga til að taka kröfu lögreglustjóra til greina eins og húner fram sett og nánar greinir í úrskurðarorði. Úrskurð þennan kveður upp JónHöskuldsson héraðsdómari. Úrskurðarorð:Lögreglustjóranum áSuðurnesjum er heimiluð rannsókn árafrænu efnisinnihaldi Iphone snjallsíma, munanúmer [...], sem haldlagður varhinn 6. nóvember 2016 við handtöku X, kt. [...]. Heimildin nær til leitar ogskoðunar á þeim rafrænu gögnum sem hinn haldlagði munur kunna að geyma.
|
Mál nr. 30/2009
|
Kærumál Eignardómsmál Frávísunarúrskurður staðfestur
|
R leitaði eignardóms til viðurkenningar á eignarrétti sínum að fasteigninni B. R sem ekki var þinglýstur eigandi eignarinnar byggði kröfu sína um eignardóm á því að erfingjar K, ekkju þinglýst eiganda eignarinnar J, hafi gefið hana sveitarfélaginu F sem síðar hafi sameinast R. Þá vísaði R til laga nr. 46/1905 um hefð. Í dómi Hæstaréttar var tekið fram að krafa R gæti ekki varðað hagsmuni annarra en erfingja J og K. R hefði ekki sýnt fram á að tormerki væru á því að komast að raun um hverjir þeir gætu verið eða þeir sem leitt gætu rétt sinn frá þeim vegna arfs. Brast því skilyrði til að höfða málið sem eignardómsmál og var frávísunarúrskurður héraðsdóms staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Gunnlaugur Claessen og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 12. janúar 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 19. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Vestfjarða 24. desember 2008, þar sem synjað var beiðni sóknaraðila um útgáfa stefnu til höfðunar eignardómsmáls til viðurkenningar á eignarrétti sóknaraðila að fasteigninni Bjargi í Flatey á Breiðafirði, fastanúmer 212-2785. Kæruheimild er í m. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að úrskurði héraðsdómara verði hrundið og breytt á þá leið að fallist verði á beiðni hans um útgáfu fyrrgreindrar stefnu. Sóknaraðili, sem ekki nýtur þinglýsts eignaréttar yfir fasteigninni Bjargi í Flatey, reisir kröfu sína um eignardóm á því að erfingjar Kristínar Jónsdóttur, ekkju þinglýst eiganda eignarinnar Jakobs Þorsteinssonar, hafi gefið hana Flateyjarhreppi, en það sveitarfélag hafi síðar sameinast sóknaraðila. Jakob Þorsteinsson mun hafa látist 1935 en Kristín Jónsdóttir 1946. Þá vísar sóknaraðili til ákvæða laga nr. 46/1905 um hefð. Krafa sóknaraðila getur ekki varðað hagsmuni annarra en erfingja Jakobs Þorsteinssonar og Kristínar Jónsdóttur. Sóknaraðili hefur ekki sýnt fram á að tormerki séu á því að komast að raun um hverjir þeir gætu verið eða þeir sem leitt geta rétt sinn frá þeim vegna arfs. Að þessu gættu og að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar brestur skilyrði til að höfða mál þetta sem eignardómsmál. Hinn kærði úrskurður verður því staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
|
Mál nr. 14/2007
|
Kærumál Dánargjöf Arfleiðsluhæfi
|
Við opinber skipti á dánarbúi G kom upp ágreiningur með aðilum um gildi gjafabréfs frá 1997, þar sem kveðið var á um að fasteign í eigu G skyldi koma í hlut F að honum látnum. Kröfðust A, B, C, D og E að gjafabréfið yrði dæmt ógilt einkum þar sem G hafi ekki verið svo heill heilsu andlega að honum hafi verið fært að ráðstafa fasteigninni á þennan hátt. Bréfið var ekki vottað í samræmi við kröfur 42. gr. erfðalaga nr. 8/1962 og fór úrlausn málsins því eftir 2. mgr. 45. gr. sömu laga. Með hliðsjón af framburði þeirra, sem undirrituðu gjafabréfið sem vottar, en einnig að teknu tilliti til framburðar annarra, sem gátu borið um hæfi G til að gera ofangreinda ráðstöfun, var talið að gjafabréfið væri gilt og að það skyldi lagt til grundvallar skiptum á dánarbúi hans.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Árni Kolbeinsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 29. desember 2006, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 8. janúar 2007. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 20. desember 2006, þar sem kveðið var á um að gjafabréf G 20. júlí 1997 til handa varnaraðila væri gilt og skyldi lagt til grundvallar skiptum á dánarbúi hans. Kæruheimild er í 133. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Sóknaraðilar krefjast þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og að framangreint gjafabréf verði dæmt ógilt. Þá krefjast þau málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar auk kærumálskostnaðar. Eins og greinir í hinum kærða úrskurði eiga ákvæði 2. mgr. 45. gr. erfðalaga nr. 8/1962 við um úrlausn málsins og er þar rakinn framburður þeirra vitna sem borið gátu um hæfi G til að gera þá ráðstöfun sem í gjafabréfinu fólst. Um það atriði verður einkum litið til framburðar H og I sem voru vottar á umræddu gjafabréfi. Með vísan til þessa og að öðru leyti til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðilar skulu greiða varnaraðila í kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðilar, A, B, C, D og E, greiði varnaraðila, F, 250.000 krónur í kærumálskostnað.
|
Mál nr. 554/2007
|
Kærumál Kröfugerð Lögvarðir hagsmunir Frávísun frá héraðsdómi
|
Dómkröfur Ó lutu að viðurkenningu á eignarráðum yfir netlögum jarðar hans, á stærð þeirra mælt frá stórstraumsfjöruborði, á efnislegum heimildum sem í greindum eignarráðum fælust og á því að honum væri heimilt að nýta auðlindir í netlögunum án þess að þurfa til þess almennt veiðileyfi og veiðiheimild samkvæmt lögum. Í dómi Hæstaréttar sagði að kröfur Ó beindust ekki að lögmæti tiltekinna athafna eða ákvarðana Í, heldur miðuðu þær að því að dómstólar kvæðu almennt á um réttarstöðu þá sem fælist í eignarrétti hans að jörð sinni. Í dómkröfum sóknaraðila kynnu að felast efnisþættir sem honum gæti verið heimilt að bera undir dómstóla en hann hefði sjálfur kosið að gera kröfur sínar þannig úr garði að slíkir efnisþættir yrðu ekki greindir úr kröfu hans. Yrði ekki talið að það gæti verið á verksviði dómstóla að lesa slík atriði út úr kröfum á borð við þær sem Ó hefði gert. Var frávísunarúrskurður héraðsdóms því staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Páll Hreinsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 15. október 2007, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 23. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 2. október 2007, þar sem máli sóknaraðila gegn varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði felldur úr gildi og lagt fyrir hann að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst sóknaraðili kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Sóknaraðili er eigandi jarðarinnar Horns I í Hornafirði sem á land að sjó. Dómkröfur hans, sem vísað var frá dómi með hinum kærða úrskurði, lúta að viðurkenningu á eignarráðum yfir netlögum jarðarinnar, á stærð þeirra mælt frá stórstraumsfjöruborði, á efnislegum heimildum sem í greindum eignarráðum felist og á því að honum sé heimilt að nýta auðlindir í netlögunum án þess að þurfa til þess almennt veiðileyfi og veiðiheimild samkvæmt lögum. Beinir hann þessum viðurkenningarkröfum að varnaraðila með sjávarútvegsráðherra í fyrirsvari. Með þessum dómkröfum er ljóst að sóknaraðili leitar víðtækrar dómsviðurkenningar á efni eignarréttinda sinna á því svæði sem þær taka til. Ekki verður af gögnum málsins séð að tilefni málsóknarinnar sé sérstakur ágreiningur við varnaraðila um þau efni sem dómkröfur beinast að. Tilgangur með málsókninni virðist aðallega vera að fá fram afstöðu dómstóla til þess hverjar séu efnislegar heimildir sem felist í eignarrétti að netlögum jarða sem liggja að sjó, þar á meðal jarðar sóknaraðila. Samkvæmt 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 getur sá, sem hefur lögvarða hagsmuni af því að skorið sé úr um tilvist eða efni réttinda eða réttarsambands, leitað viðurkenningardóms um kröfur sínar í þeim efnum. Jafnframt er tekið fram í 1. mgr. sömu lagagreinar að dómstólar verði ekki krafðir álits um lögfræðileg efni nema að því leyti sem nauðsynlegt sé til úrlausnar um ákveðna kröfu í dómsmáli. Þessi ákvæði hafa verið skýrð þannig að sá sem leitar viðurkenningardóms geti ekki fengið úrlausn um kröfu sína nema hann sýni fram á að hann hafi lögvarinna hagsmuna að gæta, sem talist geti sérstakir fyrir hann og snerti réttarsamband hans við þann sem hann beinir kröfu sinni að. Í því tilviki sem hér er til úrlausnar beinast kröfur sóknaraðila ekki að lögmæti tiltekinna athafna eða ákvarðana varnaraðila, heldur miða þær að því að dómstólar kveði almennt á um réttarstöðu þá sem felist í eignarrétti hans að jörð sinni. Í dómkröfum sóknaraðila kunna allt að einu að felast efnisþættir sem honum getur verið heimilt að bera undir dómstóla. Hann hefur hins vegar sjálfur kosið að gera kröfur sínar þannig úr garði að slíkir efnisþættir verða ekki greindir úr kröfum hans. Verður heldur ekki talið að það geti verið á verksviði dómstóla að lesa slík atriði út úr kröfum á borð við þær sem sóknaraðili hefur gert. Samkvæmt framansögðu verður staðfest niðurstaða hins kærða úrskurðar. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Ómar Antonsson, greiði varnaraðila, íslenska ríkinu, 150.000 krónur í kærumálskostnað.
|
Mál nr. 577/2007
|
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
|
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi meðan máls hans væri til meðferðar fyrir Hæstarétti Íslands var staðfestur, þó eigi lengur en til föstudagsins 14. desember 2007.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 2. nóvember 2007, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 5. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 2. nóvember 2007, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi meðan mál hans er til meðferðar fyrir Hæstarétti Íslands, þó eigi lengur en til föstudagsins 21. desember 2007 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur á þann hátt sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Varnaraðili, X, sæti áfram gæsluvarðhaldi á meðan mál hans er til meðferðar fyrir Hæstarétti, þó eigi lengur en til föstudagsins 14. desember 2007 kl. 16.
|
Mál nr. 475/2008
|
Ærumeiðingar Tjáningarfrelsi Ómerking ummæla
|
Dæmd voru dauð og ómerk ýmis ummæli í grein í tímaritinu J. Féllst Hæstiréttur á með Á að í tímaritsgreininni hefðu falist aðdróttanir um refsiverða háttsemi. Hins vegar var talið að tvenn ummæli í greininni væru almenns eðlis og beint að ótilgreindum mönnum en ekki Á. Voru J og I því sýknuð af kröfu Á um ómerkingu þessara ummæla. Voru Á dæmdar 500.000 krónur í miskabætur. Þá var fallist á að skilyrði væru til að dæma J og I til greiðslu kostnaðar til að standa straum af birtingu dóms í málinu.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 1. september 2008. Þau krefjast aðallega sýknu af kröfum stefnda en til vara að lækkunar á fjárkröfu hans. Þá krefjast þau málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Stefndi höfðaði mál þetta á hendur áfrýjendum í tilefni ummæla í tímaritsgrein ritaðri af áfrýjendum er birtist í 6. tölublaði Ísafoldar í júní 2007. Eins og nánar greinir í héraðsdómi var um að ræða ummæli flokkuð í stafliði frá a til v og voru eftirfarandi ummæli í stafliðum a, c, d, i, m, n og o dæmd ómerk: Stafliður a: „Flest bendir til þess að mansal sé stundað í Kópavogi.“ Stafliður c: „Strax við komuna taka yfirmenn þeirra jafnvel flugmiðana eða vegabréfin af þeim. Þær verða að vinna fyrir farmiða og kostnaði áður en þær vinna sér inn réttinn til að yfirgefa staðinn.“ Stafliður d: „Og þeir sem láta sig málið varða vita að aðstæður þeirra hafa ekkert með list að gera, heldur mansal. Þetta eru stúlkurnar á Goldfinger.“ Stafliður i: „Umboðsmenn eru mafía“. Stafliður m: „Stúlkan segist geta fullyrt að aðstæður austur-evrópsku stúlknanna á Goldfinger flokkist undir mansal.“ Stafliður n: „Og þær voru mjög hræddar við eigandann og hans fólk. Enda var alltaf sagt: „Hér kemur Geiri og hirðin.“ Er þetta ekki mansal?“ Stafliður o: „Mansalið í Kópavogi“. Í umræddri tímaritsgrein segir að samkvæmt alþjóðlegri skilgreiningu geti mansal falist í því að smala, flytja og jafnvel selja fólk, eða taka á móti því með þvingunum eða hótunum um ofbeldi. Mansal geti einnig verið brottnám, svindl, valdamisnotkun eða misnotkun á neyð í þeim tilgangi að nota manneskjur kynferðislega. Samþykki þess, sem er fórnarlamb mansals, skipti engu máli í tilvikum þar sem einhverjum þessum aðferðum hefur verið beitt. Með öðrum orðum flokkist það undir mansal að flytja fólk milli landa og hagnast á því að notfæra sér neyð þess. Í málinu hafa áfrýjendur vísað til þess að hér hafi þau í huga samning Sameinuðu þjóðanna frá 15. nóvember 2000 gegn fjölþjóðlegri og skipulagðri glæpastarfsemi. Til þessa samnings er skírskotað í athugasemdum með frumvarpi því sem varð að lögum nr. 40/2003 og færði í almenn hegningarlög nr. 19/1940 ákvæði 227. gr. a. um mansal. Er fallist á með stefnda að í tímaritsgreininni hafi falist aðdróttanir um refsiverða háttsemi. Með þessum athugasemdum er staðfest niðurstaða héraðsdóms um að ómerkja beri ummæli í stafliðum a, d, m, n og o. Í umræddri tímaritsgrein eru almennar lýsingar á því að sumar stúlkur sem koma til landsins til starfa á nektardansstöðum greiði erlendri umboðsskrifstofu fimmtíu þúsund krónur svo þær komist úr landi. Umboðsskrifstofan sendi þær svo áfram og skipuleggi ferð fyrir þær. Þegar komið sé til landsins sé flugmiðinn tekinn af þeim en ólíkt því sem áður hafi verið haldi þær vegabréfi. Í dag sé farið með þessar stúlkur betur en gert hafi verið fyrir nokkrum árum. Í það minnsta á Íslandi. Þegar þessi lýsing er höfð í huga að virtu orðalagi í ummælum í stafliðum c og i verður að telja þau almenns eðlis og beint að ótilgreindum mönnum en ekki stefnda. Verða áfrýjendur því sýknuð af kröfu hans um ómerkingu þessara ummæla. Stefndi á rétt á miskabótum úr hendi áfrýjenda samkvæmt b. lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 og verða þær ákveðnar 500.000 krónur með dráttarvöxtum eins og í dómsorði greinir. Með vísan til forsendna héraðsdóms er fallist á að skilyrði séu til að dæma áfrýjendur til greiðslu kostnaðar til að standa straum af birtingu dóms í málinu með þeirri fjárhæð sem þar var ákveðin. Þá verður staðfest ákvæði héraðsdóms um málskostnað. Eftir þessum úrslitum verða áfrýjendur dæmd til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og greinir í dómsorði. Dómsorð: Framangreind ummæli í stafliðum a, d, m, n og o skulu vera dauð og ómerk. Áfrýjendur Jón Trausti Reynisson og Ingibjörg Dögg Kjartansdóttir greiði óskipt stefnda, Ásgeiri Þór Davíðssyni, 800.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 500.000 krónum frá 13. október 2007 til greiðsludags. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað skal vera óraskað. Áfrýjendur greiði óskipt stefnda 350.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Mál þetta var höfðað 7. september 2007 og dómtekið 8. f.m. Stefnandi er Ásgeir Þór Davíðsson, Melaheiði 3, Kópavogi. Stefndu eru Jón Trausti Reynisson, Vesturgötu 73, Reykjavík og Ingibjörg Dögg Kjartansdóttir, Sólvallagötu 48, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eru eftirfarandi: Stefndu krefjast aðallega sýknu af öllum dómkröfum stefnanda en til vara að umkrafðar fjárhæðir verði lækkaðar verulega. Einnig krefjast þau málskostnaðar úr hendi stefnanda. Í júníhefti tímaritsins Ísafoldar 2007 birtist grein sem hefur orðið stefnanda tilefni höfðunar máls þessa. Hin stefndu í máli þessu eru nafngreind sem höfundar greinarinnar en Jón Trausti Reynisson var ritstjóri tímaritsins og jafnframt blaðamaður og Ingibjörg Dögg Kjartansdóttir var blaðamaður. Á þessu ári hafa tímaritin Ísafold og Nýtt Líf sameinast undir nafninu Nýtt Líf. Um meginefni greinarinnar segir í stefnu: „Mansal. Í inngangi greinarinnar segir að flest bendi til þess að mansal sé stundað í Kópavogi og síðar í greininni er það fullyrt að mansal eigi sér stað í Kópavoginum, en af efnistökum er ljóst að ásökunum um mansal er beint að stefnanda og veitingastaðnum Goldfinger. Síðan segir að strax við komuna til landsins taki jafnvel yfirmenn stúlknanna af þeim flugmiðana eða vegabréfin og þær verði að vinna sér inn réttinn til að yfirgefa staðinn og þeir sem láti sig málið varða viti að aðstæður þeirra hafi ekkert með list að gera heldur mansal. Í greininni segir síðan að hér sé átt við stúlkurnar á Goldfinger og aðstæður þeirra flokkist undir mansal og þær séu mjög hræddar við stefnanda. Síðan segir að stúlkurnar á Goldfinger séu nútímaþrælar án hlekkja og þeir sem ekki þekkja til haldi gjarnan að þær séu þátttakendur í hinu ólöglega athæfi af fúsum og frjálsum vilja. Ástæður fyrir því að verslun með konur og börn til kynlífsþjónustu þrífist segja greinarhöfundar vera efnahagslegt ójafnvægi milli Vestur- og Austur-Evrópu. Vændi. Í greininni er ítrekað fullyrt að vændi sé stundað á veitingastað stefnanda og starfstúlkur staðarins séu ýmist kallaðar druslurnar eða hórurnar af yfirmönnum sínum og samstarfsfólki og sagt að stúlkurnar geti átt von á allt að milljón krónum í laun á mánuði ef þær vinna öll kvöld og selja sig, en vændið á meðal annars að vera stundað i dansklefunum á Goldfinger. Síðan segir að flestar stelpurnar frá Austur-Evrópu séu ekki dansarar heldur vændiskonur og það sé ætlast til þess að stúlkurnar stundi vændi en stúlkurnar fái hærri laun hér á landi fyrir að þjónusta karlmenn kynferðislega en þær geti fengið í heimalandinu. Mafía. Í greininni er síðan stefnandi bendlaður við alþjóðlega glæpastarfsemi og sagt að hinir svokölluðu umboðsmenn stúlknanna, sem starfa hjá stefnanda, séu í mafíunni og að mafían eigi stúlkurnar, en skipulagðir glæpahringir auglýsi stöðugt eftir konum, sem vilja fara utan að vinna. Þá er því haldið fram að nánasti samstarfsmaður stefnanda sé þekktur í undirheimunum undir nafninu Guðfaðirinn.“ Um málavexti segir í greinargerð stefndu að í ljósi umræðu um svokallaða súlustaði á Íslandi og sögusagna um að vændi væri fylgifiskur starfsemi slíkra staða, þar á meðal næturklúbbsins Goldfinger, hafi þau ráðist í það verkefni að rannsaka starfsemi staðarins, aðstæður stúlkna sem starfi þar og kanna á hlutlausan hátt hvort tengsl væru á milli vændis og þeirra starfsemi sem stunduð sé opinberlega á staðnum. Í þeim tilgangi hafi stefndu heimsótt staðinn og fylgst með því sem fram hafi farið. Þau hafi jafnframt rætt við stúlkur, sem ýmist hafi verið í starfi á staðnum eða hafi starfað þar. Þá hafi þau rætt við aðra heimildarmenn sem þekki til staðarins og þeirrar starfsemi sem þar hafi farið fram. Um niðurstöður sínar hafi þau skrifað greinina. Á forsíðu umrædds heftis Ísafoldar er athygli vakin á greininni með þessum orðum: „Goldfingerhneykslið í Kópavogi. Rannsókn.“ Fyrirsögn greinarinnar er: „Stúlkurnar á Goldfinger.“ Yfirskrift: „Flest bendir til þess að mansal sé stundað í Kópavogi. Fatafellur, sem starfað hafa á Goldfinger í Kópavogi, segjast hafa orðið fyrir eyðileggjandi sálrænum áhrifum vegna starfa sinna. Þær segja vændi vera stundað á staðnum...“ Vettvangurinn, nektardansstaðurinn Goldfinger í Kópavogi, er kynntur þannig í upphafi greinarinnar: „Um tuttugu léttklæddar stúlkur eru inni á Goldfinger sem er lítill staður, litlu stærri en Dómkirkjan í Reykjavík. Fáir karlmenn eru komnir þótt komið sé fram að miðnætti á laugardegi. Þeim fjölgar síðar. Rússnesk kona um þrítugt situr hjá manni á fimmtugsaldri og sýnir honum verðlista. Þau ganga saman gegnum salinn og inn á einkadanssvæðið. Þar smeygja þau sér inn í einn af fjölmörgum dansklefum og tjaldi er rennt fyrir. Samkvæmt lögreglusamþykkt Kópavogsbæjar er einkadans í lokuðu rými bannaður. Reglur eru ekki það sama og raun og ekki sést hvað fer fram inni í klefanum nema að tjaldið flaksast stundum til...“ Í greininni er m.a., án nafngreininga, vitnað til viðtala við starfsmenn, gesti og dansara á Goldfinger. Millifyrirsagnir eru sem hér greinir: „Allt er mögulegt í lífinu.“ „Þvingandi aðstæður.“ „Vændi í dansklefum.“ „Ömurleg reynsla.“ „Umboðsmenn eru mafía.“ „Heppnar stúlkur?“ „Íslensk stjórnvöld gagnrýnd.“ „Andstaða við hömlur í Kópavogi.“ „ Starfið eyðilagði sálarlífið.“ „Lét undan þrýstingi.“ „Deyfði sig með áfengi.“ „Þingmenn fengu skrifstofuna.“ „Fjárhagsstuðningur Geira.“ „Enn í sárum.“ Nokkrar ljósmyndir, sem eru sagðar vera úr safni 365 og einkaeign, eru birtar með greininni en langstærst þeirra er ljósmynd fremst í greininni af stefnanda í hópi sex ungra kvenna. Myndin ber áletrunina: „Ásgeir Davíðsson á Goldfinger ásamt starfsstúlkum.“ Kröfu um ómerkingu ummæla í kröfulið 1, stafliðum 1 til v, sem er að finna á bls. 106 til 110 í tímaritsgrein í 6. tölublaði Ísafoldar, júní 2007, er beint að stefndu sem höfundum greinarinnar, sbr. 2. mgr. 15. gr. laga nr. 57/1956 um prentrétt. Ljóst sé að hin umstefndu ummæli feli í sér mjög alvarlegar aðdróttanir að æru stefnanda þar sem honum sé ítrekað gefið að sök að stunda vændisstarfsemi og hafa viðurværi sitt af slíkri starfsemi, mansal með konur og börn til kynlífsþjónustu, frelsissviptingu og tengsl við skipulagða alþjóðlega glæpastarfsemi. Í framangreindum aðdróttunum felist ásakanir um að stefnandi hafi gerst sekur um refsiverða háttsemi sem margra ára fangelsi liggi við að íslenskum rétti, sbr. m.a. 206. gr. og XXIV. kafla almennra hegningarlaga nr. 19/1940, einkum 226. gr. og 227. gr. a, en telja verði að allur þorri almennings álíti framangreinda háttsemi svívirðilega. Ljóst sé því að öll framangreind ummæli varði við 234., 235. og/eða 236. gr. almennra hegningarlaga og því beri að ómerkja þau með tilvísun í 1. mgr. 241. gr. almennra hegningarlaga enda séu þau úr lausu lofti gripin og þar að auki óviðurkvæmileg, tilhæfulaus og smekklaus og til þess fallin að sverta ímynd stefnanda. Miskabótakrafa stefnanda byggist á því að tilvitnuð ummæli hafi fengið mjög á hann, enda um ærumeiðandi aðdróttanir að ræða sem séu uppspuni frá rótum, og umfjöllun stefndu um stefnanda sé sérstaklega rætin. Stefnandi sé veitingamaður sem hafi alla tíð fylgt í einu og öllu þeim leikreglum sem þar til bærir handhafar opinbers valds hafi markað starfsemi hans. Sú háttsemi stefndu að bera út þau ósannindi að stefnandi stundi vændisstarfsemi, standi fyrir mansali og hafi tengsl við alþjóðlega, skipulagða glæpastarfsemi hafi valdið honum tjóni, ama og óþægindum. Fjöldi fólks hafi lesið tímaritið Ísafold, sem hafi verið gefið út í hagnaðarskyni, og útbreiðsla ummælanna hafi verið mikil. Almenn og sérstök varnaðaráhrif skaðabótareglna standi því til þess að stefnanda verði dæmdar háar miskabætur. Krafa stefnanda um miskabætur er byggð á 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 en við mat á þeim vísar stefnandi einnig til grunnraka að baki 234. gr., 235. gr. og 236. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Krafa um greiðslu til að kosta birtingu dóms í málinu er reist á 2. mgr. 241. gr. almennra hegningarlaga. Málsástæður stefndu Af hálfu stefndu er því haldið fram að umfjöllun sú, sem hér um ræðir, brjóti ekki gegn 234. gr., 235. gr. eða 236. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Löggjafinn og dómstólar hafi játað fjölmiðlum verulegu svigrúmi til almennrar umfjöllunar um menn og málefni og vísað er til 73. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. 11. gr. stjórnskipunarlaga nr. 97/1995, og 10. gr. laga nr. 62/1994 um mannréttindasáttmála Evrópu. Stefndu byggja sýknukröfu sína á aðildarskorti sóknarmegin, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991. Þegar ummæli þau, sem stefnandi telji upp í kröfugerð sinni, séu skoðuð komi í ljós að þeim sé ekki beint að stefnanda persónulega heldur sé þar fjallað um að hugsanlega kunni vændi að hafa þrifist í tengslum við starfsemi Goldfinger. Lögaðilinn Baltik ehf. sé rekstraraðili Goldfinger. Í 22 af 23 stafliðum í kröfugerð stefnanda sé vísað til atburða sem hugsanlega kunni að hafa átt sér stað, í húsakynnum Goldfinger, án þess að vísað sé til þess að stefnandi hafi sjálfur átt þar hlut að máli. Einungis í staflið n komi nafn stefnanda fyrir en þar sé vitnað beint í heimildarmann blaðsins og öll setningin sé innan gæsalappa. Af 1. og 2. gr. laga, nr. 71/1928 um vernd atvinnufyrirtækja gegn óréttmætum prentuðum ummælum leiði að þar sem fjallað sé um rekstur Goldfinger eigi stefndi sjálfur ekki aðild að máli heldur lögaðilinn. Verði ekki fallist á ofangreint benda stefndu á að umræða um tengsl nektardans og vændis sé þrálát, ekki síst fyrir þær sakir að víða erlendis sé slík starfsemi rekin samhliða fyrir opnum tjöldum og á löglegan hátt, en einnig eðlis máls vegna. Sem dæmi um hinn þráláta orðróm hér á landi megi benda á skýrslu bandaríska sendiráðsins á Íslandi frá 2006 um mansal á Íslandi en þar komi fram á bls. 3 að við gerð skýrslunnar hafi starfsmanni sendiráðsins verið boðin kynlífsþjónusta á veitingahúsinu Goldfinger. Óumdeilt sé að starfsemi Goldfinger felist í því að fá stúlkur, í meiri hluta tilvika erlenda ríkisborgara, til að dansa fáklæddar eða klæðlausar. Erfitt sé að fylgjast með öllu sem fram fari inni í slíkum rýmum. Meðal annars vegna þeirrar dulúðar, sem slík starfsemi sé sveipuð flestu fólki, og þráláts orðróms um vændi og mansal hafi stefndu talið að umfjöllun um þetta efni ætti erindi til almennings. Stefndu telji að rekstraraðilar svokallaðra súlustaða verði að þola slíka umfjöllun um starfsemina. Stefnanda hafi, fyrir hönd lögaðilans Baltik ehf. og sem áberandi talsmanni þessarar starfsemi, verið boðið að koma að sínum athugasemdum við greinina og þær verið birtar í lok hennar. Auk þess hafi stefnandi staðfest í viðtali á Stöð 2 hinn 1. júní 2007 að ritstjóri Ísafoldar, stefndi Jón Trausti Reynisson, hafi boðið sér að fá birtar frekari athugasemdir í næsta tölublaði. Hann hafi hins vegar ekki óskað eftir því að birtar yrðu leiðréttingar eða athugasemdir við það sem hann telji rangt í umfjölluninni. Krafa stefndu um sýknu af miskabótakröfu er reist á því að skilyrðum 26. gr. skaðabótalaga sé ekki fullnægt. Tilgangur umræddrar greinar hafi ekki verið að skaða stefnanda eða rekstur Goldfinger heldur fyrst og fremst að greina frá aðstæðum stúlkna sem komi hingað frá Austur-Evrópu til þess eins að dansa naktar á næturklúbbum. Umfjöllun tímaritsins sé upplýsandi og niðurstöður komi heim og saman við það sem komið hafi fram víða annars staðar. Til vara er krafist verulegrar lækkunar á kröfunni þar sem hún sé fjarri íslenskri dómvenju. Vaxtakröfu stefnanda er mótmælt og þess krafist að dráttarvextir verði í fyrsta lagi ákveðnir frá uppsögu dóms. Verði ekki fallist á sýknukröfu stefndu er þess krafist að krafa stefnanda um greiðslu vegna birtingar dómsins verði lækkuð verulega. 1 Tjáningarfrelsi nýtur verndar samkvæmt 73. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, sbr. 11. gr. stjórnskipunarlaga nr. 97/1995, og 10. gr. laga um mannréttindasáttmála Evrópu nr. 62/1994. Sá réttur sætir þó takmörkunum samkvæmt tilvitnuðu stjórnarskrárákvæði og koma þær m.a. fram í 234. - 236. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 sem málsókn stefnanda er reist á. Stefndu bera, sem nafngreindir höfundar, refsi- og fébótaábyrgð á efni þeirrar greinar, sem um ræðir í málinu, á grundvelli 2. mgr. 15. gr. laga nr. 57/1956 um prentrétt. 2 Einkahlutafélagið Baltik, sem eru í eigu stefnanda og eiginkonu hans, er eigandi og rekstraraðili veitingastaðarins Goldfinger í Kópavogi sem er áberandi á því sviði skemmtanalífsins sem almennt er auðkennt með súludansi. Stefnandi er kunnur sem forsvarsmaður staðarins. Áður hefur verið getið myndbirtingar af stefnanda og hann er ítrekað nafngreindur í hinni umstefndu grein þótt svo sé aðeins einu sinni í hinum umstefndu ummælum. Af framangreindu og almennum efnistökum stefndu við ritun greinarinnar leiðir að ekki er fallist á að sýkna beri þau vegna aðildarskorts, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991, með því að lögaðilinn Baltik ehf. hefði með réttu átt að eiga aðild að málssókninni hefði hann talið að sér vegið með umfjöllun Ísafoldar, eins og haldið er fram af hálfu stefndu. 3 Hér verður tekin afstaða dómsins til krafna um ómerkingu ummæla samkvæmt kröfulið 1 í stefnu. Eftirtalin ummæli eiga það öll sammerkt að þau vísa til þess að vændi hafi verið stundað á veitingastað stefnanda, Goldfinger: Stafliður b. „Þær segja vændi vera stundað á staðnum.“ Stafliður f. „Vændi í dansklefum.“ Stafliður g. „Stúlkurnar gátu átt von á allt að milljón króna launum á mánuði ef þær unnu öll kvöld og seldu sig.“ Stafliður h. „Það var stundað vændi þarna en ég setti mörkin þar. Vændið er til dæmis stundað inni í einkadansklefunum.“ Stafliður j. „Hún staðfestir að vændi sé stundað á Goldfinger.“ Stafliður k. „Flestar stelpurnar, sem eru fengnar frá Austur-Evrópu, eru ekki dansarar heldur vændiskonur.“ Stafliður l. „Það er vitað að þarna er stundað vændi og það er ætlast til þess.“ Stafliður v. „Á meðan dansa stúlkurnar á bak við tjöldin og heimildir um vændi berast víða að.“ Við aðalmeðferð málsins voru leidd fram vitni sem báru um það hvort kynlífsþjónusta af einhverju tagi hefði boðist á Goldfinger. Fyrrverandi starfsmenn staðarins, sem stefndu leiddu, báru að svo hefði verið en núverandi starfsmenn, sem stefnandi leiddi, báru því í gegn. Með framangreindum ummælum er ekki gefið í skyn að stefnandi hafi haft milligöngu um vændi, stuðlað að því eða á einhvern hátt haft þar hagsmuna að gæta. Greinina ber einnig að skoða heildstætt að þessu leyti en þar stendur m.a.: „Bannað var að veita kynlíf inni á staðnum.“ Síðan er haft eftir viðmælanda: „Einu sinni varð ég vitni að því að Geiri gekk inn í klefa þar sem hann vissi að stelpa var að selja sig og rak hana á staðnum. Sundum tók hann stelpur á teppið. En honum var alveg sama hvað þær gerðu utan staðarins.“ Samkvæmt þessu er ekki fallist á að með framangreindum ummælum hafi stefndu haft í frammi ærumeiðandi aðdróttanir í garð stefnanda og verða stefndu sýknuð af kröfu um ómerkingu þeirra. Stafliður e:„ Þeim var sagt að þær fengju svo há laun að þær gætu fætt alla fjölskylduna sína. Það var hægt en þá þurftu þær líka að fara út í vændi. Og flestar gerðu það.“ Ummælin vísa til ótilgreindra aðila en verða ekki skilin þannig að þau eigi við um stefnanda enda er því hvergi haldið fram að hann hafi haft atvinnu eða viðurværi sitt af vændi stúlknanna. Ummæli þessi fela því ekki í sér ærumeiðandi aðdróttun í garð stefnanda og verða stefndu sýknuð af kröfu um ómerkingu þeirra. Stafliður p: „Sumar stúlkurnar á Goldfinger starfa við að bera sig og selja sig án þess að nokkuð áþreifanlegt hafi neytt þær til þess.“ Stafliður q: „Þeir, sem ekki þekkja til, telja gjarnan að þessar konur séu þátttakendur í hinu ólöglega athæfi af fúsum og frjálsum vilja...“ Stafliður r: „Efnahagslegt ójafnvægi, sem skapast hefur á milli Vestur- og Austur-Evrópu, er meginástæða þess að verslun með konur og börn til kynlífsþjónustu þrífst.“ Stafliður s: „Skipulagðir glæpahringir auglýsa stöðugt eftir konum sem vilja fara utan að vinna.“ Stafliður t: „Hér fái þær hærri laun við að þjónusta þá kynferðislega en þær geti fengið heima hjá sér.“ Stafliður u: „Þær eru nútímaþrælar án hlekkja.“ Öll framangreind ummæli eru í samfelldu máli að meginefni og liggur greinileg áhersla á orðum sem koma næst eftir hinum umstefndu ummælum í staflið q: „...konur sem sjálfviljugar hafi flúið fátækt og eymd í heimalöndum sínum í von um að eitthvað skárra væri í boði á hinum ríku Vesturlöndum. Margar konur í Austur-Evrópu hafa von um betra líf á Vesturlöndunum sem kviknar þegar þær kynnast lífsgæðum þar í gegnum fjölmiðla og kvikmyndir.“ Fjallað er um alþekkt, djúpstætt vandamál sem felst í því að vegna fjárhagslegrar og félagslegrar neyðar leiðist stúlkur, sem orðið hafa fórnarlömb aðstæðna heima fyrir, til að dansa naktar á vestrænum súlustöðum og jafnvel selja sig til viðurværis; þær séu þrælar án hlekkja. Engin framangreindra ummæla fela í sér ærumeiðandi aðdróttun í garð stefnanda og verða stefndu sýknuð af kröfu stefnanda um ómerkingu þeirra. Stafliður a: „Flest bendir til þess að mansal sé stundað í Kópavogi.“ Stafliður d: „Og þeir, sem láta sig málið varða, vita að aðstæður þeirra hafa ekkert með list að gera heldur mansal. Þetta eru stúlkurnar á Goldfinger.“ Stafliður m: „Stúlkan segist geta fullyrt að aðstæður austur-evrópsku stúlknanna á Goldfinger flokkist undir mansal.“ Stafliður n: „Og þær voru mjög hræddar við eigandann og hans fólk. Enda var alltaf sagt: Hér kemur Geiri og hirðin. Er þetta ekki mansal?“ Stafliður o: „Mansalið í Kópavogi.“ Af efnistökum og samhengi greinarinnar er ljóst að í stafliðum a og o er fjallað um veitingastaðinn Goldfinger og þá starfsemi sem stefnandi rekur þar. Hin fyrri þessara ummæla eru í yfirskrift eða uppslætti greinarinnar og hin síðari eru kaflafyrirsögn. Engar sönnur hafa verið færðar að neinum af framangreindum ummælum sem fela í sér ærumeiðandi aðdróttanir um refsiverða háttsemi samkvæmt XXIV. kafla almennra hegningarlaga nr. 19/1940 auk þess að vera svívirðileg að almenningsáliti. Orðið mansal er skýrt sem þrælasala í Íslenskri orðabók (Edda 2005). Ummælin varða við 235. gr. almennra hegningarlaga og ber að fallast á kröfu stefnanda um ómerkingu þeirra, sbr. 1. mgr. 241. gr. sömu laga. Stafliður c: „Strax við komuna taka yfirmenn þeirra jafnvel flugmiðana eða vegabréfin af þeim. Þær verða að vinna fyrir farmiða og kostnaði áður en þær vinna sér inn réttinn til að yfirgefa staðinn.“ Með orðinu yfirmenn er vegna samhengis augljóslega átt við stefnanda öðrum fremur. Í ummælunum felst ásökun, sem engar sönnur hafa verið færðar að, um refsiverða frelsissviptingu samkvæmt XXIV. kafla almennra hegningarlaga. Ummælin fela í sér ærumeiðandi aðdróttun, sbr. 235. gr. almennra hegningarlaga, og ber að fallast á kröfu stefnanda um ómerkingu þeirra, sbr. 1. mgr. 241. gr. sömu laga. Stafliður i: „Umboðsmenn eru mafía.“ Hér er um að ræða kaflafyrirsögn. Fallist er á það, sem haldið er fram af hálfu stefnanda, að þessi ummæli séu til þess fallin að skapa þau hughrif hjá lesendum að stefnandi hafi tengsl við mafíuna og þar með skipulagða, alþjóðlega glæpastarfsemi án þess að neinar sönnur hafi verið færðar að því. Þessu til styrktar er það að í kaflanum, sem ber framangreinda fyrirsögn, segir að nánasti samstarfsmaður Ásgeirs Davíðssonar, eiganda Goldfinger, sé þekktur í undirheimunum undir nafninu Guðfaðirinn. Í framangreindum ummælum felst ærumeiðandi aðdróttun, sbr. 235. gr. almennra hegningarlaga, og ber, samkvæmt 1. mgr. 241. gr. sömu laga, að fallast á kröfu stefnanda um ómerkingu þeirra. Samkvæmt framangreindu eru dæmd ómerk ummæli, sem getur í 1. tölulið dómkrafna stefnanda, stafliðum a, c, d, i, m, n og o. 4 Með ummælunum, sem ómerkt eru, drýgðu stefndu ólögmæta meingerð gegn æru stefnanda sem þeim ber að gjalda honum miskabætur fyrir samkvæmt 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 með áorðnum breytingum. Bótafjárhæð er ákveðin 1.000.000 króna. Ber því að dæma stefndu óskipt til að greiða stefnanda miskabætur að fjárhæð 1.000.000 króna með vöxtum eins og greinir í dómsorði. 5 Samkvæmt 2. mgr. 241. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 er fallist á kröfu stefnanda um greiðslu kostnaðar við birtingu dóms í málinu, þ.e. forsendna og dómsorðs, í dagblöðum enda sætir hún ekki rökstuddum andmælum. Upphafleg kröfufjárhæð samkvæmt 3. tl. dómkrafna stefnanda nam 800.000 krónum. Gerð hefur verið nokkur en þó ófullnægjandi grein fyrir endanlegri kröfufjárhæð, 480.000 krónum. Upphæðin verður metin að álitum og er ákvörðuð 300.000 krónur. 6 Kröfu um birtingu forsendna og dómsorðs í máli þessu í næsta tölublaði tímaritsins Nýs lífs, sbr. 4. tl. dómkrafna stefnanda, sem styðst við 22. gr. laga nr. 57/1956, er ekki réttilega beint að stefndu heldur hefði þurft að stefna útgefanda ritsins til efnda á kröfunni. Á grundvelli aðildarskorts, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991, ber því að sýkna stefndu af þessari kröfu. 7 Dæma ber stefndu óskipt til að greiða stefnanda málskostnað sem er ákveðinn 400.000 krónur. Mál þetta dæmir Sigurður H. Stefánsson héraðsdómari. Dómsorð: Ummæli stefndu, Jóns Trausta Reynissonar og Daggar Kjartansdóttur, í garð stefnanda, Ásgeirs Þórs Davíðssonar, sem birt voru í tímaritsgrein á blaðsíðum 106 til 110 í 6. tölublaði, 2. árgangs, Ísafoldar í júní 2007, eins og nánar greinir í forsendum þessa dóms, eru ómerk. Stefndu greiði stefnanda óskipt 1.000.000 króna í miskabætur með dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr., laga nr. 38/2001 um vexti og verðbætur frá 13. október 2007 til greiðsludags. Stefndu greiði stefnanda óskipt 300.000 krónur til að standa straum af birtingu dómsins í dagblöðum. Stefndu eru sýkn af kröfu stefnanda um birtingu forsendna og dómsorðs í máli þessu í næsta tölublaði tímaritsins Nýs lífs. Stefndu greiði óskipt stefnanda 400.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 328/2016
|
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
|
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnirGreta Baldursdóttir, Benedikt Bogason og Helgi I. Jónsson.Varnaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 27. apríl 2016, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnumdegi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Norðurlands eystra 24. apríl 2016,þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 29. apríl2016 klukkan 16 og einangrun meðan á því stendur. Kæruheimild er í l. lið 1.mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verðifelldur úr gildi, til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími, en aðþví frágengnu að honum verði gert að sæta farbanni. Þá krefst hannkærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar.Fullnægt er skilyrðum a. liðar 1. mgr.95. gr. laga nr. 88/2008 til að varnaraðila verði gert að sæta gæsluvarðhaldi.Með þessari athugasemd, en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærðaúrskurðar verður hann staðfestur.Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur,sbr. 3. mgr. 220. gr. laga nr. 88/2008.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Úrskurður HéraðsdómsNorðurlands eystra 24. apríl 2016.ILögreglustjórinn á Norðurlandi eystrakrafðist þess í dag að X, kt. [...], [...], yrði gert að sæta gæzluvarðhalditil föstudagsins 29. apríl og einangrun á meðan á vistinni stæði. Vísaðilögreglustjóri til a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 og b. liðar 1.mgr. 99. gr. laganna.Sakborningur krefst þess að kröfunni verðihafnað en til vara þess að varðhaldi verði markaður skemmri tíma og áneinangrunar.IILögreglustjóri segir í kröfu sinni að réttfyrir hádegi í gær hafi verið tilkynnt um mann sem lægi um kílómetra ofan viðhesthúsahverfi Akureyrar. Hafi komið í ljós að maðurinn væri A, sem lögregla sékunnug. Hafi hann verið með áverka sem greinilega hafi verið af mannavöldum,meðal annars með skófar á andliti. Bráðalæknir á sjúkrahúsinu á Akureyri hafivið rannsókn málsins tjáð lögreglu að brotaþoli hafi hlotið sprungu á úlnlið,auk þeirra áverka sem lýst sé í gögnum málsins.Lögreglustjóri segir að brotaþoli muni lítiðeftir atvikum en hafi sagt sakborning hafa ráðizt á sig, þar sem hann hafiverið staddur í [...] á [...], slegið sig í höfuðið með hafnaboltakylfu ogstungið sig í fót og hönd. Að öðru leyti hafi brotaþoli ekki getað eða ekkiviljað tjá sig um málið. Lögreglustjóri segir að samkvæmt gögnum málsins hafisakborningur og tveir aðrir aðilar ráðizt aftur á brotaþola í [...], hent honumupp á bifreiðarpall og ekið honum upp fyrir bæinn og virðist sem þar hafi þeirgengið mjög illa í skrokk á honum unz þeir hafi skilið hann eftir meðvitundar-og bjargarlausan um morguninn, fjarri mannabyggð.Lögreglustjóri segir að rannsókn málsins séá frumstigi. Ekki sé búið að yfirheyra þá sem taldir séu hafa verið með kærða íbrotunum. Telji lögregla sig vita hver annar sé en viti ekki um hinn. Verið séað rannsaka mjög alvarlegt brot sem framið hafi verið í félagi og sénauðsynlegt að koma í veg fyrir að þeir sem þar hafi verið að verki hafi áhrifá frásögn félaga sinna og samræmi sögu sína. Þá eigi eftir að rannsaka bifreiðþá sem komið hafi við sögu og finna og rannsaka brotavettvang. Allt þetta sénauðsynlegt að gera áður en sakborningur verði frjáls ferða sinna svo hann hafiekki færi til að afmá ummerki eða fjarlægja eða fela sönnunargögn.Lögreglustjóri segir að til rannsóknar séubrot gegn 1. mgr. 226., 2. mgr. 218. og 1. mgr. 220. gr. almennrahegningarlaga.Fyrir dómi vildi sakborningur ekki tjá sigum þá háttsemi hann er grunaður um. Af hans hálfu voru ekki talin efni til aðverða við kröfunni eins og málinu væri háttað.IIIAf gögnum málsins er ljóst að sakborningurer undir rökstuddum grun um að hafa gerzt sekur um háttsemi semfangelsisrefsing er lögð við. Þá verður ráðið af gögnunum að rökstuddur grunurer uppi um að fleiri menn hafi komið við sögu sem gerendur. Rannsókn málsinsmun fremur skammt á veg komin. Verður að fallast á með lögreglustjóra að ætlamegi að sakborningur muni torvelda rannsókn málsins, sem með því að afmá merkieftir brot eða hafa áhrif á hugsanlega samseka menn, verði hann frjáls ferða sinnaá þessu stigi rannsóknarinnar. Verður því að fallast á kröfu lögreglustjóra umað kærði sæti gæzluvarðhaldi og einangrun meðan á því stendur. Eru ekki efnitil að marka varðhaldi skemmri tíma en krafizt er.Af hálfu lögreglustjóra fór EyþórÞorbergsson fulltrúi með málið. Þorsteinn Davíðsson héraðsdómari kveður uppúrskurð þennan.Ú R S K U R Ð A R OR ÐSakborningur, X, sæti gæzluvarðhaldi tilföstudagsins 29. apríl kl. 16:00 og einangrun á varðhaldstíma.
|
Mál nr. 199/2005
|
Skaðabótamál Örorka Læknir Sjúkrahús Gjafsókn
|
E krafði Í um bætur fyrir tjón, sem hann hafði orðið fyrir vegna dráttar, sem varð á því að hann fengi viðhlítandi meðferð við kransæðasjúkdómi. Hafði hann verið settur á biðlista eftir kransæðavíkkun í kjölfar hjartaþræðingar, sem gerð var 1. október 1997. Þegar aðgerðin átti að fara fram 27. janúar 1998 kom í ljós að æðarnar höfðu lokast og að víkkun þeirra væri óframkvæmanleg. Talið var að verklagsreglur, sem fylgt hafði verið við forgangsröðun sjúklinga með kransæðasjúkdóma á biðlista, hafi byggst á faglegum viðmiðunum, og að ekki væri leitt í ljós að mál E hafi verið meðhöndlað á annan hátt en gert væri ráð fyrir í þeim. Enn fremur var talið að upplýsingar um ástand hans í október 1997 hafi ekki gefið til kynna að nauðsynlegt hafi verið að setja E í forgang á biðlista. Talið var að ástand E hafi versnað í nóvember 1997 og kvaðst hann í byrjun þess mánaðar hafa fengið þær leiðbeiningar frá starfsmönnum sjúkrahússins, þar sem hjartalæknir hans starfaði, að hann gæti komið á bráðamóttöku sjúkrahússins eða beðið læknisins, sem þá var í fríi. Hann kaus að koma ekki á bráðamóttökuna og gegn framburði læknisins þótti ósannað að þeir hefðu rætt saman um ástand hans eftir að læknirinn kom úr fríi. Þá var ekki talið að starfsmenn Í, sem önnuðust greiningu og meðhöndlun sjúkdómsins, hafi að öðru leyti sýnt af sér slíka vanrækslu að það gæti leitt til bótaskyldu gagnvart E. Í var því sýknað af kröfu hans.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason, Guðrún Erlendsdóttir og Hrafn Bragason. Áfrýjandi skaut máli þessu til Hæstaréttar 13. maí 2005. Hann krefst þess að stefndi verði dæmdur til greiðslu skaðabóta að fjárhæð 9.674.713 krónur með 2% ársvöxtum frá 28. janúar 2003 til 5. júlí sama ár, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr., sbr. 9. gr., laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, eins og málið væri ekki gjafsóknarmál, en áfrýjanda hefur verið veitt gjafsókn á báðum dómstigum. Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara að kröfur áfrýjanda verði lækkaðar og málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti falli niður. I. Áfrýjandi leitaði til hjartasjúkdómalæknis á Fjórðungssjúkrahúsinu á Akureyri 16. júní 1997 vegna verkja er leiddu út í vinstri handlegg. Við rannsókn þann dag vaknaði grunur um að hann væri haldinn kransæðasjúkdómi og var hafin lyfjameðferð með Tensol, Imdur og Magnyl. Tekin voru sýni til blóðrannsókna og einnig send beiðni til Landspítala-Háskólasjúkrahúss um kransæðaþræðingu. Áfrýjandi var sérstaklega hvattur til að hætta reykingum og leiðbeint um mataræði. Hins vegar var hann ekki strax settur á blóðfitulækkandi lyf. Kransæðaþræðing á áfrýjanda var gerð 1. október 1997. Í niðurstöðum læknis þess sem hana framkvæmdi segir: „Vi. Höfuðstofn er eðlil. Engar sjúklegar breytingar á LAD. Á CX æð eru 90% þrengsli. Neðri kransæðin er meðalstór, það eru 40% þrengsli í fyrsta þriðjungi æðarinnar og neðarlega niður við greiningu eru 70% þrengsli. Þannig tveggja æða sjúkdómur.” Áfrýjanda var vísað til frekari meðferðar til hjartasjúkdómalæknis þess er hafði annast hann á Akureyri. Læknirinn ræddi við hann 27. sama mánaðar og setti hann í lyfjameðferð til þess að lækka kólesteról í blóði hans enn frekar en tekist hafði með leiðbeiningum um breytt mataræði. Þá var send beiðni um kransæðavíkkun til Landspítala-Háskólasjúkrahúss. Þar var hann settur á biðlista miðað við daginn, sem hann fór í hjartaþræðinguna. Fyrir liggur að 11. nóvember 1997 var hann nr. 47 í röðinni af 80 sjúklingum á þeim lista. Af hálfu stefnda er því haldið fram að niðurstaða æðamyndatöku og ástand áfrýjanda hafi þegar sú ákvörðun var tekin ekki bent til þess að hann þyrfti á sérstökum forgangi að halda til þess að komast í æðavíkkun. Þegar hins vegar átti að gera kransæðavíkkunina 27. janúar 1998 kom í ljós að sú aðferð varð ekki viðhöfð þar sem æðar þær sem víkka átti höfðu lokast. Áfrýjandi segir að í nóvember hafi hann kennt sér frekara meins af völdum sjúkdómsins og haft þá samband við sjúkrahúsið. Honum hafi þá verið sagt að læknirinn væri í fríi og hann yrði að bíða endurkomu hans eða panta sér sjúkrabíl og koma á bráðamóttöku. Hann hafi ákveðið að bíða og haft samband við lækninn þegar hann kom úr fríinu og sagt honum ítrekað frá því að honum hefði versnað. Honum hafi þá verið sagt að biðlistar væru langir en að það hlyti að fara að koma að honum. Á sjúkrahúsinu á Akureyri liggur ekkert fyrir um þessi samskipti. Sagði læknirinn fyrir dómi að hann minntist þess ekki að áfrýjandi hafi haft samband við hann á þessum tíma og ekki fyrr en eftir að æðavíkkunin hafði reynst árangurslaus. Kvað hann að miðað við venju hefði hann átt að eiga eitthvað skrifað um þetta hefði svo verið. Á þessum tíma hafi hins vegar ekki verið fært til bókar þótt sjúklingar hefðu samband við ritara, nema þá á minnisblöðum sem ritari skrásetti handa læknunum. Hins vegar hefði starfsfólk haft um það ströng fyrirmæli, væri hann ekki viðlátinn, að vísa sjúklingum á bráðamóttöku. Af gögnum málsins má ráða að miðað við lýsingar áfrýjanda hafi sjúkdómur hans verið að ágerast í nóvember 1997 og virðist ekki ágreiningur um það í málinu. Hafa dómkvaddir matsmenn metið áfrýjanda varanlega örorku 25% og varanlegan miska 30% vegna þess tjóns sem ætla má að hlotist hafi af þeim drætti sem á því varð að hann kæmist í kransæðavíkkun. Áfrýjandi vitnar til þess að sérfræðingar viðurkenni að kransæðasjúkdómur sé ágengur og óútreiknanlegur og heldur fram að verulegar líkur séu á því að komast hefði mátt hjá afleiðingum þeim, sem hann búi við, hefði hann komist fyrr í aðgerð. Ljóst sé að hann hafi ekki fengið þá læknisfræðilegu þjónustu sem honum bar og fyrir sé mælt í lögum. Vitnar hann í því sambandi aðallega til laga nr. 97/1990 um heilbrigðisþjónustu með áorðnum breytingum og laga nr. 74/1997 um réttindi sjúklinga. Af hálfu stefnda er því hins vegar haldið fram að hann verði ekki gerður bótaábyrgur fyrir því að áfrýjandi kom ekki til rannsóknar á Fjórðungssjúkrahúsið á Akureyri í nóvember 1997 þegar hann fann til þess að honum hrakaði. Þá er því haldið fram að tækjabúnaður og starfslið, sem til reiðu var á Landspítala-Háskólasjúkrahúsi, hafi ekki á þessum tíma getað sinnt öllum þeim beiðnum um æðavíkkun, sem borist hafi, innan æskilegs tíma. Aðeins hafi verið eitt tæki til í landinu og margir á biðlista eftir kransæðavíkkun. II. Í 1. mgr. 1. gr. laga um heilbrigðisþjónustu, sem áður er getið, er mælt fyrir um að allir landsmenn skuli eiga kost á fullkomnustu heilbrigðisþjónustu, sem á hverjum tíma er tök á að veita. Markmið laga um réttindi sjúklinga, sem áður er á minnst, kemur fram í 1. gr. laganna og er að tryggja sjúklingum tiltekin réttindi í samræmi við almenn mannréttindi og mannhelgi og styrkja með þeim hætti réttarstöðu þeirra gagnvart heilbrigðisþjónustunni. Þar er einnig lagt bann við því að mismuna sjúklingum á nokkurn hátt. Í 5. gr. laganna er kveðið á um upplýsingar þær sem sjúklingur á rétt á að fá, og í 18. gr. eru sérstakar reglur um að þurfi sjúklingur að bíða eftir meðferð skuli læknir, sem hann leitar til, gefa skýringar á biðinni ásamt upplýsingum um biðtíma. Þá sé skylt að gera sjúklingi grein fyrir því ef unnt er að fá þá meðferð sem hann þarfnast fyrr annars staðar. Ákvæði um forgangsröð er síðan í 19. gr. laganna og hljóðar svo: „Ef nauðsynlegt reynist að forgangsraða sjúklingum vegna meðferðar skal fyrst og fremst byggt á læknisfræðilegum sjónarmiðum og eftir atvikum öðrum faglegum forsendum.” III. Héraðsdómur, sem var skipaður tveimur embættisdómurum og einum yfirlækni sérfróðum á sviði hjartasjúkdóma, sýknaði stefnda af kröfum áfrýjanda. Þar þótti sannað að heilbrigðisstarfsfólk hefði sinnt áfrýjanda á faglega fullnægjandi hátt eftir því sem á valdi þess stóð á þeim tíma, sem hér um ræðir. Af gögnum málsins sést að víkkun kransæða var ekki á þessum tíma staðalmeðferð við tveggja æða kransæðasjúkdómi og niðurstaða kransæðaþræðingar 1. október 1997 var ekki með þeim hætti að nauðsyn bæri til að setja áfrýjanda í forgang á biðlista. Þá má af gögnum málsins ráða að þróun þeirrar meðferðar, sem hér um ræðir, var mjög ör á þessum tíma og mikil aðsókn í hana og því erfitt að halda í við aukna eftirspurn. Áfrýjandi segist hafa fengið þær leiðbeiningar í nóvember, þegar talið er að ástandi hans hafi hrakað og hann hringdi á Fjórðungssjúkrahúsið á Akureyri, að hann gæti valið um að bíða komu hjartasjúkdómalæknisins eða koma á bráðamóttöku og hann hafi valið að bíða. Frásagnir hans á viðbrögðum læknisins við endurteknum erindisrekstri hans eru ósannaðar gegn framburði læknisins um að hann minnist þess ekki að þeir hafi ræðst saman, en bókanir sem læknirinn hefur annars gert af viðtölum sínum við áfrýjanda eru skýrar og þar koma skilmerkilega fram leiðbeiningar og ákvarðanir honum viðvíkjandi. Áfrýjandi hélt því fram fyrir Hæstarétti að hjartasjúkdómalæknirinn á Fjórðungssjúkrahúsinu á Akureyri hefði strax átt að setja sig á blóðfitulækkandi lyf eða um leið og niðurstöður fyrstu blóðrannsóknar lágu fyrir. Í Læknablaðinu 1996 má sjá niðurstöðu starfshóps, sem skipaður var af landlækni vorið 1995, um meðferð við hárri blóðfitu. Þar kemur fram að ljóst sé, þótt ekki verði alhæft um alla kransæðasjúklinga, að mjög stóran hluta þeirra beri að meðhöndla með kólesteróllækkandi lyfjum, að minnsta kosti ef kólesterólgildi þeirra sé hærra en 5,0-5,5 mmól/L eftir að kólesteróllækkandi mataræði hefur verið haldið í þrjá til sex mánuði. Er ekki annað fram komið en meðferð á áfrýjanda hafi verið í samræmi við almenna meðferð sjúkdómsins að þessu leyti. Þarf þá ekki að taka afstöðu til mótmæla stefnda um að þessi málsástæða sé of seint fram komin. Samkvæmt framanrituðu en annars með skírskotun til forsendna héraðsdóms verður hann staðfestur. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Gjafsóknarkostnaður áfrýjanda greiðist úr ríkisjóði, svo sem nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Gjafsóknarkostnaður áfrýjanda, Elíasar Hákonarsonar, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 700.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 14. mars 2005. Mál þetta höfðaði Elías Hákonarson, kt. 090157-7449, Huldugili 64, Akureyri, með stefnu birtri 27. maí 2003, gegn íslenska ríkinu, kt. 540269-6459, Sölvhólsgötu 7, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndi, íslenska ríkið, verði dæmt til að greiða honum skaðabætur að fjárhæð 9.674.713 krónur með 2% ársvöxtum frá 28. janúar 2003 til 5. júlí 2003 og dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr., sbr. og 9. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Jafnframt er gerð krafa um að dráttarvextir leggist við höfuðstól bótanna á 12 mánaða fresti í samræmi við 12. gr. laga nr. 38/2001. Þá er krafist málskostnaðar úr hendi stefnda eins og málið væri eigi gjafsóknarmál. Stefndi krefst þess aðallega að verða sýknaður af öllum kröfum stefnanda og að stefnda verði tildæmdur málskostnaður úr hendi hans að mati dómsins. Stefndi krefst þess til vara að dómkröfur stefnanda verði stórkostlega lækkaðar og málskostnaður verði þá felldur niður. Málið var dómtekið að lokinni aðalmeðferð þann 15. febrúar sl., en dómsformaður fékk því úthlutað í september 2004. Málsatvik. Þann 16. júní 1997 leitaði stefnandi til Jóns Þórs Sverrissonar hjartasérfræðings á Fjórðungssjúkrahúsinu á Akureyri vegna óþæginda sem hann hafði fundið fyrir fram í vinstri handlegg við áreynslu. Gert var áreynslupróf á stefnanda sem leiddi til greinilegra óþæginda fyrir brjósti hans með leiðni út í vinstri handlegg auk þess sem breytingar á hjartalínuriti vöktu grun um kransæðasjúkdóm. Ráðlagði sérfræðingurinn stefnanda að taka upp breytta lifnaðarhætti, hætta reykingum sem hann mun hafa stundað frá því hann var innan við tvítugt, breyta mataræði og auka hreyfingu. Sendi hann jafnframt beiðni um hjartaþræðingu á Landspítalann auk þess sem lyfjameðferð var hafin með Tensol 25 mgr. ½ x 1, Imdur 60 mg daglega og Magnyl 150 mg x 1. Fengnar voru blóðprufur til að meta frekari áhættuþætti, svo sem hækkað kólesteról. Rannsókn á blóðfitu 19. júní 1997 sýndi S-kólesteról 7,6, S-kólesteról í HDL 0,9 og fs-þríglyseríð 2,4. Stefnandi var lagður inn á Landspítalann hinn 30. september 1997 til hjartaþræðingar og var hún framkvæmd daginn eftir þann 1. október. Um niðurstöðu hennar segir í læknabréfi, dags. 9. október 1997, eftirfarandi: „Vi. höfuðstofn eðlil. Engar sjúklegar breytingar á LAD. Á CX æð er 90% þrengsli. Neðri kransæðin er meðalstór, það eru 40% þrengsli í fyrsta þriðjungi æðarinnar og neðarlega niður við greiningu eru 70% þrengsli. Þannig tveggja æða sjúkdómur. Frekari meðferð í höndum Jóns Þórs Sverrissonar á Akureyri.” Stefnandi átti í samskiptum við Jón Þór á Fjórðungssjúkrahúsi Akureyrar hinn 27. október 1997 og er eftirfarandi þá skráð í dagbók sjúkrahússins: „Elías fór í hjartaþræðingu 30.09. og reyndist hafa alvarlega þrengingu í cirkumflexa og einnig í hægri kransæð. LAD var án sjúkdóms. Hér verður greinilega að gera kransæðavíkkun og mun ég strax senda beiðni um það. Elías var með verulega hækkað cholesterol hér í júní síðastliðnum. Við munum því fá nýja mælingu en jafnframt ætla ég að sækja um læknisvottorð vegna umsóknar lyfjaskírteinis þar sem ég tel mjög brýnt að setja hann á aggresíva cholesterol lækkandi lyfjameðferð.” Í framhaldi viðtalsins gekk læknirinn síðan frá umsókn um lyfjaskírteini fyrir Zocor 20 mg og sendi jafnframt beiðni um innlögn á Landspítalann til kransæðavíkkunar og segir þar: „Þessi fertugi rekstrarfræðingur hefur fundið fyrir óþægindum fram í vinstri handlegg við áreynslu. Gert var þrekpróf hér í júní síðastliðnum þar sem hann fékk óþægindi fyrir brjóstið og fram í vinstri handlegg. Honum tókst þó að ganga einar 12 mínútur. Gerð var hjartaþræðing 01.10. sem sýndi alvarlegar þrengingar í cirkum flexa og hægri kransæð. LAD var í lagi. Þessi maður er með talsverð óþægindi og þar sem hann er þetta ungur finnst mér full ástæða að reyna kransæðavíkkun.” Blóðrannsókn gerð 31. október sýndi lækkandi kólesteról, S-kólesteról 6,6, S-kólesteról í HDL 0,9 og fs-þríglyserid 3,1. Stefnandi var settur á biðlista eftir kransæðavíkkun og af bréfi Kristjáns Eyjólfssonar, sérfræðings á lyflækningadeild Landspítalans, dags. 21. apríl 1999, til Þórðar Harðarsonar má ráða að 11. nóvember 1997 hafi stefnandi verið nr. 47 af 80 á slíkum lista og þar hafi verið miðað við þann dag sem þræðing var framkvæmd. Jafnframt segir þar m.a.: „Elías mun hafa beðið eftir tímaröð eins og lög gera ráð fyrir, en ekki lágu fyrir upplýsingar sem gerðu þörf hans brýnni en annarra.” Stefnandi hefur haldið því fram að strax í byrjun nóvembermánaðar 1997 hafi hann kvartað við starfsmenn Fjórðungssjúkrahúss Akureyrar undan auknum verkjum. Í skýrslu sinni fyrir dómi skýrði hann frá því að þegar hann hafi vaknað einn morgun snemma í nóvember, líklega á sunnudegi, hafi hann fundið að honum hafði versnað verulega. Hann hafi þó ekkert gert strax í málinu. Um kvöldið hafi honum versnað frekar og hafi hann því haft símsamband við sjúkrahúsið daginn eftir og spurt eftir Jóni Þór. Hafi hann þá verið sagður í fríi og að hann kæmi eftir viku. Kvaðst stefnandi þá hafa útskýrt ástæðu þess að hann vildi hitta lækninn og óskað leiðbeiningar um hvað hann ætti að gera í slíku tilviki. Þá hafi svarið verið að annað hvort yrði hann að bíða komu hans úr fríinu eða þá að hringja á sjúkrabíl. Sagði stefnandi að þessi svör hefðu virkað einhvern veginn þannig á hann að hann hafi ákveðið að gera ekkert í málinu. Er Jón Þór kom til starfa á ný hafi þeir síðan rætt saman og hafi stefnandi þá skýrt honum frá verri líðan sinni. Hafi Jón Þór þá svarað að það hlyti að styttast í að stefnandi kæmist að og að hann skyldi hafa samband ef honum versnaði frekar. Stefnandi kvaðst þá enn hafa sagt að honum hefði versnað. Þá hafi svör Jóns Þórs verið aftur þau sömu eða að hann hlyti að fara að komast að. Þegar stefnandi var spurður hvort hann hefði gert lækninum grein fyrir að hann væri með verki í hvíld sagðist stefnandi ekki muna hvort hann hefði gert það, en hins vegar hafi hann sagt Jóni Þór ítrekað að óþægindi hans hefðu versnað. Jón Þór bar fyrir dóminum að stefnandi hefði ekki haft við sig samband í nóvember vegna aukinna einkenna. Undir hann voru bornar umsagnir hans í bréfi hans til Þorvaldar Ingvarssonar, dags. 27. júlí 2000, um að ástand stefnanda hafi versnað greinilega á þessum tíma, í skýrslu um áreynslupróf dags. 5. maí 1998 um að orðið hafi klínísk versnun á stefnda í október og síðan orðið stutt í verki núna, og loks í læknisvottorði vegna umsóknar um örorkubætur þá umsögn hans að á þeim tíma versnaði ástand stefnanda nokkuð. Sagði vitnið þá að þetta hefði í öllum tilvikum verið skráð aftur í tímann eftir öðrum gögnum. Spurður hvort skráning hafi verið á þessum tíma til staðar varðandi fyrirspurnir eða önnur samskipti sjúklinga við ritara hans sagði hann það ekki vera. Hins vegar hafi ritarar hans um það ströng fyrirmæli að þegar hann sé ekki við skuli boða þá sjúklinga á bráðamóttöku sem hringi og tilkynni um versnandi ástand. Ítrekað spurður um staðhæfingar stefnanda vegna þessara samskipta sagði vitnið að hann minntist þess ekki að þessi samskipti við stefnanda hafi átt sér stað og bætti því við að í slíkum tilvikum færi hann slík símtöl við sjúklinga til bókar hjá sér en það hafi hann ekki gert í þessu tilviki. Þann 27. janúar 1998 var stefnandi síðan tekinn inn á Landspítalann þar sem framkvæmd var hjartaþræðing að nýju og áætlað að kransæðavíkkun yrði framkvæmd í kjölfarið. Í sjúkraskrá hans vegna innlagnar á spítalann greinir meðal annars: „Að sögn sjúklings fær hann enn áreynslubundna anginu sem hverfur við hvíld þrátt fyrir lyfjameðferð. Einnig bar á því fyrir tveimur til þremur mánuðum síðan að sjúklingur fékk brjóstverki í hvíld með leiðni út í vinstri handlegg og var það einkum eftir þungar máltíðir á kvöldin. Hefur að sögn ekki tekið sprengitöflur við þessum verk. Leggst nú sjúklingur inn til kransæðavíkkunar.“ Við hjartaþræðinguna kom síðan í ljós að fyrri þrengingar höfðu lokast, þ.e. í circumflexa og hægri kransæð, og að hægri kransæðin væri alveg lokuð nánast frá stofni. Var niðurstaða lækna sú að víkkun þessara æða yrði ekki við komið. Hins vegar hafi ekki verið merkjanleg breyting á svokallaðri LAD æð og því ekki sjáanlegar þrengingar í henni. Með hliðsjón af því og ungum aldri stefnanda var ekki talið æskilegt að gera á honum aðgerð en hann áfram settur á lyf. Í læknabréfi Ragnars Danielsen, dags. 18. mars 1998, kemur fram sú staðhæfing að stefnandi hafi haldið áfram að reykja á biðtímanum. Einnig kemur þar fram að stefnandi hafi sagst „hafa fengið greinilega versnun” í nóvember 1997 en það síðan aftur lagast. Tekur læknirinn svo fram að líklegt sé að hann hafi verið að loka þessum æðum þá. Stefnandi verði síðan endurmetinn með nýju álagsprófi og fari í hjartaómun til að meta vinstri slegil. Síðan verði tekin afstaða til áframhaldandi lyfjameðferðar eða hvort hann þurfi á opinni graftaaðgerð að halda. Bætir hann svo við að taka verði hans áhættuþætti vel í gegn og hann verði í áframhaldandi eftirliti hjá Jóni Þóri Sverrissyni. Hinn 5. febrúar 1998 var á Fjórðungssjúkrahúsi Akureyrar endurtekið áreynslupróf hjá stefnanda og tókst honum þá aðeins að ljúka 6 mínútum á göngubrautinni. Var hann þá sagður kominn með mikil ónot fyrir brjóstið. Í skýrslu vegna áreynsluprófsins er tekið fram að hann hefði hætt að reykja fyrir nokkrum mánuðum. Hjartalínurit tekið fyrir áreynsluprófið sýndi reglulegan takt, 74 slög á mínútu. Engin merki um hjartadrep. Samkvæmt blóðrannsókn 13. febrúar hafði S-kólestrol lækkað og var 4,5, S- kólesterol í HDL var 1,0 og fs-þríglyseríð 2,0. Hinn 20. apríl 1998 ritaði Jón Þór Sverrisson læknisvottorð vegna umsóknar um örorkubætur og er þar tekið fram að áreynslupróf hafi verið endurtekið 5. febrúar og þá hafi stefnanda aðeins tekist að ljúka 6 mínútum og verið kominn með mikil ónot fyrir brjóstið og 2 mm ST lækkanir yfir allar framveggsleiðslur. Þannig hafi átt sér stað veruleg afturför frá þrekprófi sem gert hafi verið í júní 1997. Þar sem ekki séu þrengingar í LAD sé skurðaðgerð slæmur kostur hjá svo ungum manni. Því hafi verið mælt með að reyna áframhaldandi lyfjameðferð. Í lok vottorðsins kemur fram að stefnandi teljist óvinnufær á hinum almenna vinnumarkaði og virðist geta unnið aðeins léttustu störf. Bíða verði og sjá hvernig sjúkdómur hans þróist, hvort hjáæðar myndist og dragi úr einkennum hans, og verði að endurmeta ástandið eftir 6 til 12 mánuði og þá með tilliti til kransæðaskurðaðgerðar. Í dagbókarfærslum Jóns Þórs á Fjórðungssjúkrahúsi Akureyrar kemur fram að hann hafði reglulega símasamband við stefnanda fram til 7. september 1998 og hafi stefnandi þá látið ágætlega af líðan sinni. Í síðustu innfærslu 7. september kemur fram að reiknað hafi verið með blóðprufum og áreynsluprófi í febrúar og jafnvel fyrr og að stefnandi muni hafa samband við lækninn strax ef nokkur breyting verður á líðan. Stefnandi dró sig hins vegar úr meðferð og eftirliti hjá Jóni Þór í kjölfar þessa og virðist ekki hafa verið í reglulegu eftirliti frá september 1998 til október 2001, en þá leitaði hann til Karls Andersen hjartalæknis í Reykjavík. Við komu til hans er skráð að hann sé fyrrum reykingamaður með 30 pakkaár að baki. Hann hafi hætt að reykja en þyngdist. Karl setti stefnanda á lyf og ákvað að senda hann í hjartaþræðingu til að kortleggja sjúkdóm hans og möguleika á aðgerðum og var sú hjartaþræðing framkvæmd á Landspítala háskólasjúkrahúsi hinn 16. maí 2002. Var meginniðurstaða hennar sú að útlitið væri að miklu leyti óbreytt miðað við síðustu þræðingu, rúmum 4 árum áður. Þó væri áberandi betra “collateral” flæði en þó ekkert sem krefðist aðgerðar. Í læknabréfi um þá aðgerð, kemur fram að kolesteról hafi mælst 5,1 og stefnandi fái aukinn skammt af Zocor en fái að öðru leyti á óbreytta lyfjameðferð. Þann 4. október 2002 voru dómkvaddir þeir Atli Þór Ólason bæklunarlæknir og Þorkell Guðbrandsson hjartalæknir til að framkvæma mat að beiðni stefnanda. Þann 12. desember 2002 lá fyrir mat þeirra. Mátu þeir varanlega örorku 25% og varanlegan miska 30%. Í matinu var miðað við þær breytingar sem urðu á ástandi stefnanda frá því að hjartaþræðing var framkvæmd þann 1. október 1997 og ástandi hans þegar kransæðavíkkun átti að framkvæmast í lok janúar 1998. Stefnandi óskaði eftir matsútreikningi Jóns Erlings Þorlákssonar tryggingafræðings á tjóni sínu, sem gert var á grundvelli ofangreinds mats hinna dómkvöddu matsmanna sem og skattframtölum stefnanda. Mat Jóns Erlings lá fyrir þann 28. janúar 2003. Þann 2. desember 2003 voru sömu læknar dómkvaddir til að gera viðbótarmat við mat þeirra frá 12. desember 2002. Var niðurstaða viðbótarmatsins sú að viðbótargögn um hjartaþræðingu, sem framkvæmd var á stefnanda þann 16. maí 2002, breyttu ekki niðurstöðu mats þeirra. Málsástæður og lagarök stefnanda. Stefnandi byggir dómkröfur sínar á því að hann eigi rétt til greiðslu bóta úr hendi stefnda vegna heilsutjóns er hann hafi orðið fyrir vegna gáleysislegs aðgerðarleysis stefnda og starfsmanna hans. Hafi stefnandi ekki fengið þá læknisfræðilegu þjónustu sem honum bar og lög kveði á um. Afleiðingar þessa séu að stefnandi sé nú með alvarlegan æðasjúkdóm sem hafi gerbreytt lífi hans og orsakað að hann sé nú ófær um að stunda vinnu og eiga viðunandi daglegt líf. Hann sé nú 46 ára, menntaður sem húsasmíðameistari sem og rekstrarfræðingur frá Háskólanum á Akureyri, í sambúð og með eitt barn á framfæri. Kona hans hafi lítið starfað utan heimilis. Stefnandi hafi um nokkurra ára skeið rekið ráðgjafafyrirtæki á sviði bygginga- og verktakavinnu á Akureyri í samvinnu við aðra. Allt frá því haustið 1997 hafi starfsorka hans verið skert og sé nú svo komið að hann hafi hætt störfum hjá fyrirtækinu sem hann var hluthafi í, enda úthaldslaus og illa haldinn af verkjum. Óvíst sé hvort hann finni vinnu við sitt hæfi. Þá hafi sjúkdómurinn dregið úr getu hans til að stunda íþróttir og almenn heimilisverk reyni um of á hann. Í læknisvottorði Jóns Þórs Sverrissonar, dags. 21. apríl 1998, segi að stefnandi sé óvinnufær á hinum almenna vinnumarkaði og virðist aðeins geta unnið léttustu störf. Heilbrigðismál, og þar af leiðandi starfsmenn sjúkrahúsa, lúti yfirstjórn heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra. Beri stefndi húsbóndaábyrgð á mistökum starfsmanna sinna eða skorti á eftirfylgni þeirra með nauðsynlegum viðbrögðum við sjúkdómi stefnanda svo og skorti á nauðsynlegum reglum eða skipulagi er tryggi nauðsynleg viðbrögð við alvarlegum tilvikum eins og þeim sem greinst hafi hjá stefnanda. Í 1. gr. laga um heilbrigðisþjónustu nr. 97/1990 segi að allir landsmenn skuli eiga kost á fullkomnustu heilbrigðisþjónustu, sem á hverjum tíma sé mögulegt að veita til verndar andlegu, líkamlegu og félagslegu heilbrigði. Í lögum um réttindi sjúklinga nr. 74/1997 komi fram í 3. gr. að sjúklingur eigi rétt á fullkomnustu heilbrigðisþjónustu sem á hverjum tíma sé völ á að veita. Sjúklingurinn eigi rétt á þjónustu sem miðist við ástand hans og horfur á hverjum tíma og bestu þekkingu sem völ sé á. Í 1. gr. laganna segi jafnframt að markmið laganna sé að tryggja sjúklingum tiltekin réttindi í samræmi við almenn mannréttindi og mannhelgi og styrkja þannig réttarstöðu þeirra gagnvart heilbrigðisþjónustunni og styðja trúnaðarsambandið sem ríkja beri milli sjúklinga og heilbrigðisstarfsmanna. Þá sé og óheimilt samkvæmt lögunum að mismuna sjúklingum, m.a. á grundvelli stöðu þeirra. Læknir beri ábyrgð á greiningu og meðferð þeirra sjúklinga sem til hans leiti eða hann hafi til umsjónar, sbr. 9. gr. læknalaga nr. 53/1988. Læknar er komið hafi að meðhöndlun á sjúkdómi stefnanda hafi ekki sýnt þá aðgát og eftirfylgni sem af þeim megi ætlast við greiningu og meðferð sjúkdómsins. Sé þá fyrst að nefna sérfræðing Fjórðungssjúkrahúss Akureyrar. Stefnandi hafi vorið 1997 leitað til hans vegna verkja í brjósti sem leiddu út í handlegg. Í framhaldi hafi stefnandi verið settur í áreynslupróf, blóðprufur og síðar sendur á Landspítala í hjartaþræðingu. Hjartaþræðingin, sem framkvæmd hafi verið 1. október 1997, hafi sýnt alvarlegar þrengingar eins og áður hafi verið lýst. Ferli þetta hafi tekið óþarflega langan tíma og það sé svo fyrst 27 dögum eftir hjartaþræðinguna að sérfræðingurinn hafi sent beiðni til Landspítalans um kransæðavíkkun. Í beiðninni hafi þess ekki verið getið sérstaklega að aðgerðin væri aðkallandi og að setja þyrfti stefnanda á forgangslista. Þá sé því einnig haldið fram að sérfræðingi sem og starfsfólki Fjórðungssjúkrahúss Akureyrar, er haft hafi með mál stefnanda að gera, hafi borið að ítreka umrædda beiðni um kransæðavíkkun og þrýsta á um það gagnvart Landspítalanum að hún fengi forgang þegar þeim varð ljóst, eftir kvörtun stefnanda strax í nóvemberbyrjun 1997, að verkir hans hefðu aukist til muna. Einnig byggir stefnandi á því að læknar á Landspítalanum hafi átt að grípa inn í og setja aðgerðina í forgang þegar eftir að myndatakan hafi farið fram og eigi síðar en þeim barst beiðni Fjórðungssjúkrahússins á Akureyri. Hafi þeir haft allar upplýsingar um niðurstöður þræðingarinnar sem og vitneskju um aldur stefnanda og fjölskyldusögu. Stefnandi heldur því og fram að koma hafi mátt í veg fyrir tjón stefnanda hefði aðgerð verið framkvæmd fyrr. Um þá fullyrðingu vísar hann til álitsgerðar dómkvaddra matsmanna og álitsgerðar nefndar um ágreiningsmál. Þá megi og leiða ofangreinda fullyrðingu af bréfi Dr. Hirshfeld til Hákonar Hákonarsonar, dags. 27. febrúar 1998. Þegar af þessari ástæðu sé þeirri fullyrðingu mótmælt er fram komi í bréfi Dr. Árna Kristinssonar til Þórðar Harðarsonar, dags. 1. ágúst 2000, „að alveg væri óvíst hvort forða hefði mátt tjóni ef aðgerð hefði verið framkvæmd fyrr”. Þá sé og mótmælt því er fram komi í bréfi Dr. Þorvaldar Ingvarssonar, dags. 14. ágúst 20000 að læknir Fjórðungssjúkrahúss Akureyrar „hafi gert allt er í hans valdi stóð til að koma Elíasi í meðferð” og að „það komi fram að sjúklingur hafi haldið áfram reykingum”. Þarna fari læknirinn með rangt mál því stefnandi hafi hætt reykingum í ágústbyrjun 1997. Stefnandi byggir og á því að sjúkraskrár sjúkrahúsanna hafi ekki verið gerðar með fullnægjandi hætti, enda hafi þar ekkert verið skráð um samtöl starfsmanna né viðkomandi sérfræðings við stefnanda, auk þess sem skráning sé fátækleg og reykingasaga stefnanda afar misvísandi í skrám. Eins og fram komi í gögnum máls þessa sé því haldið fram af hálfu lækna sjúkrahúsanna að þeir beri ekki ábyrgð á því að biðlistar myndist hjá sjúkrahúsum vegna fjárþurrðar sjúkrahúsanna. Í lögum um réttindi sjúklinga segi í 19. gr. að byggt skuli á læknisfræðilegum sjónarmiðum og eftir atvikum öðrum faglegum forsendum við forgangsröðun sjúklinga. Í upplýsingabæklingi heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneytisins um réttindi sjúklinga, bls. 9, segi meðal annars að undir ákveðnum kringumstæðum geti sjúklingurinn þurft að bíða eftir meðferð. Þegar svo beri undir skuli læknir viðkomandi sjúklings gefa skýringar á biðinni og upplýsingar um áætlaðan biðtíma svo og því ef unnt sé að fá nauðsynlega meðferð fyrr annars staðar. Þessi regla komi einnig fram í 18. gr. laga um réttindi sjúklinga. Stefnanda hafi hvorki verið greint frá hvernig raðað væri á biðlista, hvar honum yrði raðað á lista, hversu lengi hann mætti gera ráð fyrir að bíða né að hugsanlega mætti leita annað um meðferð. Í máli þessu sé afar óljóst hvort reglur þær er tilgreindar séu í bréfi Dr. Árna Kristinssonar til Þórðar Harðarsonar, dags. 1. ágúst 2000, hafi verið til staðar á þeim tíma er um ræði í máli þessu. Þá komi og fram í bréfi Árna að þær hafi ekki verið birtar. Sé því spurning hvort starfsfólki annarra sjúkrahúsa eða læknum almennt hafi verið kunnugt um þær. Sé því óvíst hvort læknar Fjórðungssjúkrahúss Akureyrar hafi vitað um tilvist reglnanna. Þá liggi heldur ekki fyrir í máli þessu hvort jafnræðis hafi verið gætt við niðurröðun á biðlistana, það er að sjúklingar í sama ástandi hafi notið sömu meðferðar. Því kunni hugsanlega að hafa verið brotið gegn 65. gr. stjórnarskrár íslenska lýðveldisins sem sé almenn leiðbeiningarregla um bann við mismunun og ætlað sé að gildi á öllum sviðum löggjafar né hvort eftir reglunum hafi verið farið. Þórður Harðarson prófessor segi í bréfi sínu til aðstoðarlandlæknis, dags. 12. maí 1999, að hann „samþykki fullkomlega það sjónarmið að skemmri biðtími eftir kransæðarannsókn og víkkun hefði verið eðlilegur”. Heilbrigðisþjónustan skuli hafa það að meginmarkmiði að stuðla að bættu heilsufari og fyrirbyggja sjúkdóma, berjast gegn og draga úr heilsufarslegum þjáningum þannig að einstaklingar geti orðið sem virkastir þátttakendur í hinu daglega lífi, án tillits til félagslegs bakgrunns eða efnahagslegrar stöðu. Stefnandi hafi sannanlega orðið fyrir heilsufarstjóni vegna dráttar á að komast í aðgerð. Haldi hann því fram að fyrir liggi ábyrgð ríkisins og stefndi sé því skyldur til greiðslu bóta. Bótakrafa stefnanda sé byggð á fyrirliggjandi mati hinna dómkvöddu matsmanna, sem hafi við mat sitt haft hliðsjón af amerískum matstöflum í Guides to the Evaluation of Permanent Impairment (5. útgáfu) og útreikningi Jóns Erlings Þorlákssonar tryggingafræðings frá 28. janúar 2003. Skiptist krafa stefnanda þannig: Varanleg örorka. Krafa um varanlega örorku sé byggð á matsgerð, en þar komi fram að útreikningur miðist við að varanleg örorka stefnanda sem hlaust af þeim drætti að hann kæmist í kransæðavíkkun sé mismunur á þeirri varanlegu örorku sem stefnandi búi við í dag, eða 35%, og þeirri varanlegu örorku, 10%, sem líklegt sé að stefnandi myndi hafa búið við ef hann hefði strax gengist undir kransæðavíkkun. Mismunurinn sé 25%. Geri stefnandi kröfu um greiðslu bóta vegna 25% varanlegrar örorku stefnanda að fjárhæð kr. 6.830.903, með 10,94% vöxtum, reiknuðum til 28. janúar 2003, kr. 7.578.381. Jafnframt sé gerð krafa um greiðslu 2% ársvaxta frá 28. janúar 2003 til 5. júlí 2003 og með dráttarvöxtum frá þeim degi til greiðsludags. Um forsendur útreiknings vísar stefnandi til fyrirliggjandi útreiknings tryggingafræðings. Um bótarétt sé vísað til 5., 6., 7. og 9. gr. sem og 15. og 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 með síðari breytingum. Varanlegur miski. Krafa um varanlegan miska sé einnig byggð á fyrirliggjandi matsgerð, en þar komi fram að útreikningur miðist við að varanlegur miski sem hlaust af þeim drætti að stefnandi kæmist í kransæðavíkkun sé mismunur á þeim varanlega miska sem stefnandi búi við í dag, eða 50%, og þeim varanlega miska sem líklegt sé að stefnandi myndi hafa búið við, 20%, ef hann hefði gengist strax undir kransæðavíkkun. Mismunur þessara talna sé 30%. Sé gerð krafa um greiðslu bóta vegna 30% miska, eða kr. 1.616.453, með 10,94% vöxtum reiknuðum til 28. janúar 2003, samtals kr. 1.793.326. Jafnframt sé gerð krafa um greiðslu 2% ársvaxta frá 28. janúar 2003 til 5. júlí 2003 og með dráttarvöxtum frá þeim degi til greiðsludags. Um bótarétt sé vísað til 4., 15. og 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Þjáningabætur. Stefnandi kveður kröfu þessa á því byggða að stefnandi hafi legið á sjúkrahúsi dagana 30. september 1997 til 1. október 1997 og svo aftur 25. janúar til 28. janúar 1998 auk þess sem hann hafi þurft að koma sér til Reykjavíkur vegna rannsókna. Þá hafi stefnandi verið meira og minna við rúmið allt frá því um haustið 1997 og vel fram á árið 1998, enda hafi starfsorka hans verið verulega skert. Sé gerð krafa um greiðslu hæstu þjáningabóta, kr. 200.000 x vísitala í maí 2003 (4482 st/ 3282) eða kr. 273.126 og með 10,94% vöxtum reiknuðum til 28. janúar 2003, kr. 303.006. Jafnframt sé gerð krafa um greiðslu 2% ársvaxta frá 28. janúar 2003 til 5. júlí 2003 og dráttarvaxta frá 5. júlí 2003 til greiðsludags. Um bótarétt vísist til 3.,15. og 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Um bótarétt vísist jafnframt til 1. gr. skaðabótalaga sem og 1. og 2. gr. laga nr. 111/2000 um sjúklingatryggingu en því sé haldið fram að komast hefði mátt hjá tjóni stefnanda hefði hann komist í aðgerð fyrr. Málsástæður og lagarök stefnda. Í sjúkraskrá vegna æðavíkkunaraðgerðar hafi stefnandi upplýst að borið hafi á því í nóvember að hann hafi fengið brjóstverki í hvíld og hafi það einkum verið eftir þungar máltíðir á kvöldin og það síðan aftur lagast. Í bréfi stefnanda, dags. 25. september 2000, telji hann ástand sitt hafa verið með svipuðum hætti þar til um miðjan nóvember en þá hafi honum versnað. Einn morguninn hafi hann vaknað upp við verk og getað sig varla hreyft án þess að fá verki og andþrengsli. Hann hafi reynt að ná til Jóns Þórs Sverrissonar sem þá hafi verið í fríi og ekki væntanlegur fyrr en eftir viku. Aðili sem hann ræddi við í símann hafi greinilega ráðlagt honum að hringja í sjúkrabíl og koma á bráðamóttöku Fjórðungssjúkrahússins til frekari skoðunar og mats. Stefnandi hafi þó ekki talið sig verri en það að hann hafi sjálfur ákveðið að bíða. Sú versnun sem lýst sé virðist þannig hvorki hafa verið það mikil né það langvinn að stefnandi kæmi til athugunar á slysadeild eða til læknisins til frekari skoðunar og mats fram að þeim tíma er hann var kallaður inn til æðavíkkunar. Hvíldarverkur eftir þunga máltíð að kvöldi eins og stefnandi hafi lýst geti hvort heldur sem er stafað af bakflæði eða hvikulli hjartaöng. Engar staðfestar upplýsingar hafi þannig legið fyrir á Fjórðungssjúkrahúsi Akureyrar eða Landspítala um að ástand stefnanda hefði versnað það mikið á biðtíma að hann hefði þróað með sér hvikula hjartaöng. Slíkt ástand hafi og heldur ekki verið til staðar er hann kom á Landspítala í æðavíkkunaraðgerð. Auk þessa liggi fyrir að í sjúkraskrá vegna innlagnar stefnanda til hjartaþræðingar á Landspítalann 30. september 1997, sé greinilega skráð eftir stefnanda sjálfum að hann reyki og pakkaár séu 26. Í upplýsingum fyrir hjúkrun komi og fram að stefnandi hafi ekki tekið lyfin sín að undanförnu og að hann reyki. Kveðst stefndi hvorki verða gerður bótaábyrgur fyrir þeirri ákvörðun stefnanda að koma ekki inn til rannsóknar á sjúkrahúsið eins og hann hafi verið hvattur til að gera er hann fann til þess að honum versnaði né því líkamstjóni er við það yrði tengt. Meðferðarheldni hans hafi þannig ekki verið sem skyldi en því til viðbótar hefði stefnandi ekki tekið lyfin sín að undanförnu er hann kom í þræðinguna og í ljós hafi komið síðar að hann hafi haldið áfram að reykja á biðtíma eftir æðavíkkunaraðgerð. Niðurstaða. Stefnandi byggir bótaskyldu stefnda í fyrsta lagi á því að læknar og sérfræðingar Fjórðungssjúkrahúss Akureyrar hafi ekki sýnt þá aðgát og eftirfylgni sem ætlast megi til við greiningu og meðferð sjúkdómsins og þannig sýnt af sér saknæma vanrækslu. Sjúkdómsgreiningarferlið hafi tekið óþarflega langan tíma allt þar til beiðni um sjúkrahúsvist vegna kransæðavíkkunar var lögð fram. Eins heldur stefnandi því fram að um sé að kenna vanrækslu starfsmanna stefnda að hann gekkst ekki undir kransæðavíkkun í tæka tíð eins og hann hafi átt lögbundinn rétt á. Fyrir liggur að stefnandi leitaði fyrst meðferðar hjá Jóni Þór Sverrissyni, hjartasérfræðingi Fjórðungssjúkrahúss Akureyrar, þann 16. júní 1997. Af gögnum má ráða að þá strax hafi vaknað um það sterkur grunur hjá sérfræðingnum að stefnandi væri með kransæðasjúkdóm og hafi hann því að skoðun lokinni útbúið beiðni samdægurs til Landspítalans um að stefnandi yrði lagður inn á sjúkrahúsið til hjartaþræðingar og kransæðamyndatöku til fá úr grunsemdum sínum skorið. Kemur í beiðni hans fram allnákvæm lýsing á einkennum stefnanda ásamt tilgreiningu á áhættuþáttum eins og reykingasögu og fjölskyldusögu. Loks tekur hann sérstaklega fram að honum finnist full ástæða til að gera hér kransæðamyndatöku fljótlega. Við þessari beiðni er síðan orðið með því að stefnandi fær vistun á Landspítalann og hjartaþræðing er framkvæmd þann 1. október 1997 eða um þremur og hálfum mánuði seinna. Samkvæmt því sem hér hefur verið rakið verður ekki annað séð en að hjartasérfræðingur Fjórðungssjúkrahússins á Akureyri hafi brugðist við með þeim hætti sem ætlast mátti til af honum að lokinni fyrstu skoðun á stefnanda. Verður honum því ekki kennt um þann drátt sem varð á frekari greiningu sjúkdómsins. Á milli aðila er nokkur ágreiningur um hvaða ráðleggingar hjartasérfræðingurinn gaf stefnanda um mataræði og hreyfingu á þessum tíma og hvort þau lyf sem sérfræðingurinn ráðlagði honum að taka hafi verið fullnægjandi eins og málum var háttað. Þá er einnig ágreiningur á milli aðila um hvernig og hvort stefnandi fór eftir þessum ráðleggingum, t.d. um reykingar, og hvort lyfjagjöfin var ekki eðlileg eins og sakir stóðu. Eins og sakarefni máls þessa er háttað þykja þessi ágreiningsefni ekki hafa þá þýðingu fyrir niðurstöðu málsins að ástæða sé til að taka sérstaklega afstöðu til þeirra. Eftir að greining stefnanda lá fyrir og niðurstöður hennar voru sendar til sjúkrahússins í framhaldi af því liðu 27 dagar þangað til ákvörðun var tekin um að senda stefnanda í kransæðavíkkun. Í bréfi Kristjáns Eyjólfssonar, sérfræðings hjá Landspítalanum, dags. 21. apríl 1999, sem staðfest var með vitnisburði hans fyrir dómi, kemur fram að skráning stefnanda á biðlista eftir kransæðavíkkun hafi miðast við þann dag sem hjartaþræðing fór fram, það er 1. október 1997. Verður ekki séð að þessar upplýsingar spítalans hafi verið vefengdar af stefnanda og verður því að líta svo á að þær séu óumdeildar. Getur meintur dráttur á að senda beiðni um kransæðavíkkun því ekki orðið grundvöllur bótaábyrgðar í þessu máli. Stefnandi hefur hins vegar haldið því fram að hann hafi kvartað við starfsmenn Fjórðungssjúkrahússins á Akureyri í byrjun nóvember 1997 undan auknum verkjum og mæði og að verkir væru þá einnig í hvíld, einkum eftir máltíðir. Vegna þessara kvartana hafi sérfræðingar sjúkrahússins átt að ítreka beiðni sína um kransæðavíkkun og þrýsta á um að stefnandi fengi sérstakan forgang til aðgerðarinnar. Fyrir dómi skýrði stefnandi svo frá að hann hefði hringt einu sinni í sjúkrahúsið í byrjun nóvember og þá hafi honum verið sagt að læknir hans, Jón Þór Sverrisson, væri í fríi. Kvaðst stefnandi þá hafa lýst því hvaða verki hann hefði fengið daginn áður og hafi hann þá fengið þau svör að það væri um tvennt að ræða. Annað hvort að koma á sjúkarhúsið í sjúkrabíl eða bíða þar til Jón Þór kæmi til starfa viku seinna. Stefnandi kvaðst þó ekkert hafa gert í því frekar en ekki verður séð að nein fyrirstaða hafi verið af hálfu sjúkrahússins að stefnandi kæmi þangað til rannsóknar í sjúkrabíl eða með öðrum hætti. Stefnandi hefur jafnframt haldið því fram að hann hafi svo einhverjum dögum seinna, eftir að Jón Þór hafi verið kominn úr fríinu, rætt við hann símleiðis um framangreinda afturför sína. Kvaðst stefnandi þannig í skýrslu sinni fyrir dómi hafa sagt honum ítrekað að óþægindi sín hefðu versnað, en læknirinn hafi ekki brugðist við með nokkrum hætti. Jón Þór neitaði því hins vegar alfarið fyrir dómi að umrætt símtal hefði átt sér stað. Fullyrti hann að hann myndi hafa fært það til bókar ef svo væri. Þar sem ekkert hefur komið fram í málinu sem styður framburð stefnanda að þessu leyti telst þessi fullyrðing hans því ósönnuð. Með hliðsjón af þessari niðurstöðu þykir ekki hafa þýðingu að taka afstöðu til þeirrar málsástæðu stefnanda að sjúkraskrám sjúkrahússins hafi verið ábótavant. Samkvæmt þessu verður ekki séð að starfsfólk sjúkrahússins hafi átt þess kost að leggja mat á ástand stefnanda í umrætt sinn vegna þess að hann sinnti því ekki sjálfur með fullnægjandi hætti að leita sér læknishjálpar. Hefði slíkt mat legið fyrir er ekki ólíklegt, samkvæmt þeim upplýsingum sem fyrir liggja um það hvernig raðað var á biðlistann, að forgangur stefnanda hefði þá verið samþykktur. Verður því ekki á það fallist með stefnanda að saknæm vanræksla starfsfólks sjúkrahússins hafi leitt til þess að ekki var á þessum tíma send sérstök beiðni um forgang honum til handa vegna kransæðavíkkunar. Ekki sýnist um það deilt að skýringa, á þeim biðtíma sem stefnandi þurfti að sæta, annars vegar þegar hann beið eftir að komast að til kransæðamyndunar og hins vegar þegar hann beið eftir að komast að til kransæðavíkkunar, sé að leita í skorti á nægum tækjabúnaði, aðstöðu og hæfu starfsfólki á þeim tíma sem hér um ræðir til að anna innan eðlilegs tíma öllum þeim beiðnum sem bárust. Kemur fram í bréfum frá sérfræðingum Landspítalans vegna málsins að sjúklingum hafi farið mjög fjölgandi á þessum tíma en einungis hafi verið til eitt tæki til kransæðavíkkana og röntgentæki til kransæðamyndatöku verið orðin léleg. Af þessum orsökum mynduðust biðlistar sem sjúklingar voru settir á í tímaröð og aðgerðir síðan framkvæmdar eftir þeirri röðun sjúklinganna en þó með einhverjum forgangsfrávikum. Snýst ágreiningur í máli þessu að hluta um skráningu og röðun stefnanda á þann biðlista sem myndaðist vegna víkkunaraðgerðanna, hvort löglega hafi verið að henni staðið í tilviki stefnanda og þá sérstaklega hvort gætt hafi verið jafnræðis við röðun á listann. Jafnframt byggir stefnandi á því að skortur hafi verið á reglum eða skipulagi er tryggði nauðsynleg viðbrögð við alvarlegum tilvikum eins og þeim sem greindust hjá stefnanda. Í 19. gr. laga um réttindi sjúklinga nr. 74/1997, er tóku gildi þann 1. júlí 1997, er kveðið á um, ef nauðsynlegt reynist að forgangsraða sjúklingum vegna meðferðar, að þá skuli fyrst og fremst byggja á læknisfræðilegum forsendum og eftir atvikum öðrum faglegum forsendum við forgangsröðun sjúklinga. Verður því ekki annað séð en að löggjafinn geri ráð fyrir að til slíkrar forgangsröðunar sjúklinga kunni að koma en hún skuli þá einungis gerð á faglegum forsendum. Slík forgangsröðun er enda alþekkt við fjölmargar aðgerðir sem framkvæmdar eru á sjúkrahúsum, bæði hérlendis og erlendis. Upplýst hefur verið af forsvarsmönnum Landspítala-háskólasjúkrahúss að eftirgreindar forgangsreglur hafi á þessum tíma gilt um það hvernig sjúklingar röðuðust á listann: Forgangur á biðlista hafi aðeins verið veittur væri um að ræða þrengsli í upptökum vinstri kransæðar eða hliðstæðar skemmdir. Auk þess hafi forgangur stundum verið veittur þegar mjög mikil þrengsli hafi verið nálægt upptökum framveggskvíslar vinstri kransæðar ásamt miklum einkennum. Loks hafi þeir fengið forgang sem fengu hvikula hjartaöng á biðtímanum. Staðfest hefur verið af hálfu Landspítala-háskólasjúkrahúss að reglur þessar hafi ekki verið til skriflegar og hafi því aldrei verið birtar, en allir sérfræðingar hjartadeildar spítalans hafi staðið að setningu þeirra og reynt eftir bestu getu að fara eftir þeim og meta hverju sinni í hve bráðri hættu hver og einn sjúklingur var. Eins kom fram í vitnisburði Jóns Þórs Sverrissonar fyrir dómi að honum hafi verið vel kunnugt um þær grunnviðmiðanir sem fram koma í hinum tilgreindu reglum. Af fyrirliggjandi gögnum og vitnaframburði þeirra sem skýrslur gáfu fyrir dómi verður ekki annað ráðið en að umræddar reglur hafi verið samdar á grundvelli faglegra viðmiða og að röðun á biðlista hafi almennt ráðist af þeim viðmiðunum er þar koma fram. Enda þótt fallast megi á það með stefnanda að formlegur frágangur slíkra reglna, kynning þeirra og birting hljóti að vera æskileg fyrir stjórnsýslu spítalans og öryggi sjúklinga þá verður ekki séð að leiða megi kröfu um slíkt af ákvæðum fyrrgreindra laga um réttindi sjúklinga eða annarra laga. Þar sem stefnandi hefur ekki leitt neinar líkur að því að með mál hans hafi verið farið með öðrum hætti en reglur þessar gera ráð fyrir og hann þannig misrétti beittur varðandi röðun á biðlista verður að hafna þeim málsástæðum stefnanda sem að þessu lúta. Í 18. gr. laga um réttindi sjúklinga nr. 74/1997 er kveðið á um að þurfi sjúklingur að bíða eftir meðferð skuli læknir, sem hann leitar til, gefa skýringar á biðinni ásamt upplýsingum um áætlaðan biðtíma. Jafnframt sé skylt að gera sjúklingi grein fyrir því ef unnt sé að fá þá meðferð sem hann þarfnast fyrr annars staðar. Lög þessi tóku gildi þann 1. júlí 1997 og ná því yfir þau samskipti stefnanda og sérfræðings Fjórðungssjúkrahúss Akureyrar sem áttu sér stað 27. október 1997. Stefnandi skýrði sjálfur svo frá fyrir dómi að Jón Þór Sverrisson hafi gert honum grein fyrir því í umrætt sinn að hann mætti eiga von á nokkurri bið eftir að komast í kransæðavíkkunaraðgerð. Hann hafi þó ekki sagt neitt nánar um hversu langur þessi biðtími gæti orðið. Ekki hafi hann heldur getið neitt um að stefnandi kynni að eiga rétt á að fara í aðgerð erlendis. Jón Þór Sverrisson bar á svipaðan veg fyrir dómi. Samkvæmt þessu sýnist ljóst að stefnandi mátti eiga von á nokkurri bið eftir aðgerð. Þegar haft er huga eðli þess biðlista sem hér um ræðir, þar sem röðun sjúklings á listann kann að ráðast af eðli sjúkdóms hans, hlýtur nokkur óvissa um lengd biðtíma að vera óhjákvæmileg og því erfitt að segja fyrir fram um hve biðtími geti orðið langur. Þykir því ekki unnt að virða sérfræðingnum það til sakar þótt hann hafi ekki gefið stefnanda það sérstaklega til kynna að biðtíminn gæti orðið jafn langur og raunin varð. Er málsástæðu stefnanda að þessu leyti því hafnað. Stefnandi byggir á því að honum hafi ekki verið greint frá því að hann gæti hugsanlega leitað annað en á Landspítalann í meðferð. Af gögnum máls þessa má ráða að kransæðavíkkunaraðgerðir voru á þeim tíma sem hér um ræðir einungis framkvæmdar hérlendis á Landspítalanum. Í vitnisburði Jóns Þórs Sverrissonar fyrir dómi kom fram viðurkenning á því að leiðbeining um mögulega aðgerð erlendis hefði ekki verið gefin. Taldi hann það almennt ekki hafa tíðkast hérlendis vegna þess kostnaðar sem því yrði samfara fyrir viðkomandi sjúkling þar eð Tryggingastofnun ríkisins hefði hafnað beiðnum um kostnaðarþátttöku aðgerða þegar unnt sé að framkvæma sömu aðgerðir innanlands. Stefnandi hefur ekki leitt neinar líkur að því að hann hafi átt þess kost að komast í umrædda aðgerð erlendis, áður en útvíkkunaraðgerð varð óframkvæmanleg. Verður af þeirri ástæðu ekki fallist á sök stefnda að þessu leyti. Samkvæmt því sem að framan er rakið er því ekki fallist á bótaskyldu stefnda í máli þessu og ber að sýkna hann af öllum dómkröfum stefnanda. Rétt þykir að málskostnaður falli niður. Stefnandi hefur gjafsókn í þessu máli samkvæmt leyfi frá 19. júní 2002 og fer um gjafsóknarkostnað hans eins og segir í dómsorði. Ásgeir Magnússon héraðsdómari kveður upp dóm þennan ásamt meðdómsmönnunum, Ásgrími Ragnarssyni, yfirlækni á hjartadeild Ríkisspítalans í Osló, og Friðgeiri Björnssyni héraðsdómara. Dómsorð: Stefndi, íslenska ríkið, skal sýkn af kröfum stefnanda, Elíasar Hákonarsonar, í málinu. Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningslaun lögmanns hans, Hönnu Láru Helgadóttur hæstaréttarlögmanns, 1.450.000 krónur auk virðisaukaskatts.
|
Mál nr. 19/2018
|
Útivist í héraði Endurupptaka Áfrýjunarleyfi Frávísun frá Landsrétti
|
Máli L hf. á hendur G var sjálfkrafa vísað frá Landsrétti þar sem ekki hafði verið gætt að afla þyrfti áfrýjunarleyfis samkvæmt 3. mgr. 142. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Benedikt Bogason, GretaBaldursdóttir, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Viðar Már Matthíasson.Áfrýjandi skautmálinu til Hæstaréttar 22. ágúst 2018 að fengnu áfrýjunarleyfi. Hann krefst þessað kröfu stefnda verði hafnað og að sér verði dæmdur málskostnaðar í héraði,fyrir Landsrétti og Hæstarétti. Stefndi krefststaðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.Stefndi höfðaðimálið, eftir heimild í 1. mgr. 120. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála,til ógildingar á veðskuldabréfi að fjárhæð 16.000.000 krónur útgefnu 23. mars2006 af áfrýjanda og Þórunni Benný Finnbogadóttur til Landsbanka Íslands hf. Stefndireisir málatilbúnað sinn á því að bréfinu hafi verið ráðstafað til sín meðákvörðun Fjármálaeftirlitins 9. október 2008, en frumrit þess hafi glatast. Viðþingfestingu málsins í héraði 19. janúar 2017 var aðeins sótt þing af hálfustefnda og var það dæmt 10. febrúar sama ár á grundvelli málatilbúnaðar hans.Með bréfi áfrýjanda og fyrrnefndrar Þórunnar 29. mars 2017 var þess farið áleit að málið yrði endurupptekið á grundvelli 1. mgr. 137. gr. laga nr. 91/1991og var sú beiðni tekin til greina 8. maí sama ár. Málið var síðan aftur dæmt íhéraði 9. nóvember 2017 að teknu tilliti til varna áfrýjanda, en Þórunn hafðiþá fallið frá kröfum sínum í málinu. Með dóminum var á ný fallist á kröfustefnda um ógildingu veðskuldabréfsins. Dóminum var áfrýjað af áfrýjanda tilLandsréttar sem staðfesti héraðsdóminn með dómi 22. júní 2018, en þeim dómi varáfrýjað til Hæstaréttar eins og áður greinir.Samkvæmt 3. mgr.142. gr. laga nr. 91/1991 getur stefndi í héraði, eftir að dómur hefur gengiðvið endurupptöku útivistarmáls, áfrýjað dómi til Landsréttar að fengnuáfrýjunarleyfi samkvæmt 154. gr. laganna, enda hafi það þá ekki verið útivistardómurá hendur honum. Þegar málinu var skotið til Landsréttar var þess ekki gætt aðafla þyrfti áfrýjunarleyfis. Af þeim sökum verður sjálfkrafa að vísa málinu fráLandsrétti.Málskostnaðurfyrir Landsrétti og Hæstarétti fellur niður. Dómsorð:Máli þessu er vísað frá Landsrétti.Málskostnaðurfyrir Landsrétti og Hæstarétti fellur niður.Dómur Landsréttar 22. júní 2018.Landsréttardómararnir Oddný Mjöll Arnardóttir, SigurðurTómas Magnússon og Vilhjálmur H. Vilhjálmsson kveða upp úrskurð í máli þessu.Málsmeðferð og dómkröfur aðilaÁfrýjandiskaut málinu til Landsréttar 11. janúar 2018. Áfrýjað er dómi HéraðsdómsReykjavíkur 9. nóvember 2017 í málinu nr. E-173/2017.2Áfrýjandikrefst þess að kröfum stefnda verði hafnað. Hann krefst einnig málskostnaðar íhéraði og fyrir Landsrétti. 3Stefndikrefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Landsrétti.Málsatvik og sönnunarfærsla4Málsatvikumer nægilega lýst í hinum áfrýjaða dómi. Málsástæður aðila5Áfrýjandibyggir á sömu málsástæðum og í héraði. Fyrir Landsrétti styður hann þámálsástæðu að ósannað sé að stefndi sé réttur eigandi veðskuldabréfsins aukþess við þau rök að samkvæmt ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 19. október 2008 umaðra breytingu á ákvörðun þess 9. október 2008 hafi veðsett útlán og útlán semhafi verið hluti af „total return swap“ samningum verið undanskilin framsalitil stefnda og að töluverðar líkur séu á því að veðskuldabréfið hafi fallið þarundir. Þá hafi Landsbanki Íslands hf. framselt hluta lánasafns síns tilÍbúðalánasjóðs. 6Stefndibyggir á sömu málsástæðum og í héraði.Niðurstaða 7Fallister á það með héraðsdómi að líta verði svo á að áfrýjandi, sem er annar tveggjaskuldara samkvæmt veðskuldabréfinu sem málið varðar, eigi aðild að því meðkröfu sem byggir á því að stefndi sé ekki með réttu kröfuhafi þess. 8Samkvæmt1. mgr. 120. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála heimilar ógildingardómurdómhafa að ráðstafa því sem skuldabréf hljóðar um eins og hann hefði það undirhöndum. Að gengnum ógildingardómi geta aðrir en dómhafi því ekki innheimt skuldsamkvæmt skuldabréfi eða leitað fullnustu af veðandlagi. 9Veðskuldabréfþað sem stefndi krefst ógildingar á er nafnbréf gefið út til Landsbanka Íslandshf. Geta aðrir ekki krafist réttar samkvæmt bréfinu nema sýna fram á að hafafengið þau réttindi fyrir framsal. Með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 9. október2008 var öllum eignum Landsbanka Íslands hf., sem ekki voru sérstaklegaundanþegnar, ráðstafað til stefnda. Telst sú ráðstöfun gilt framsal, sbr. tilhliðsjónar dóm Hæstaréttar 15. maí 2014 í máli nr. 672/2013. Hefur stefndi allatíð síðan komið fram sem kröfuhafi veðskuldabréfsins. Þá hefur enginn gefið sigfram með veðskuldabréfið eða mótmælt ógildingu þess með dómi á þeim grundvelliað hann telji til réttar yfir því. 0Meðvísan til framangreinds verður stefndi talinn hafa nægilega sannað að hanntelji til réttar yfir veðskuldabréfinu. Tilvísanir áfrýjanda til skýrslnaráðgjafarfyrirtækja um verðmat á eignasafni Landsbanka Íslands hf. og þess aðeinhver annar gæti mögulega talið til réttar yfir því fá ekki haggað því matidómsins. Verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms um ógildingu skuldabréfsins þvístaðfest.1Meðvísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 verður málskostnaður fyrirLandsrétti felldur niður.Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur skal veraóraskaður. Málskostnaður fyrir Landsrétti fellurniður. Dómur HéraðsdómsReykjavíkur 9. nóvember 2017 Mál þetta höfðaði Landsbankinn hf.,Austurstræti 11, Reykjavík, með stefnu birtri í Lögbirtingablaðinu 19. desember2016 til ógildingar á veðskuldabréfi. Málið var þingfest og dómtekið 19.janúar sl., en enginn mætti til að andmæla kröfu um ógildingu. Varógildingardómur kveðinn upp 10. febrúar sl. Þann 29. mars sl. kröfðust GuðmundurÁsgeirsson og Þórunn Benný Finnbogadóttir þess að málið yrði endurupptekið. Varendurupptaka heimiluð og skiluðu þau greinargerð af sinni hálfu 1. júnísl. Þórunn féll síðar frá kröfum sínumog féll aðild hennar að málinu niður. Málið varðar veðskuldabréf útgefiðaf þeim Guðmundi og Þórunni til Landsbanka Íslands hf. þann 23. mars 2006,upphaflega að fjárhæð 16.000.000 króna, tryggt með veði í Hraunbæ 134, íbúð04-0302, fastanúmer 204-5119. Stefnandi krefst þess aðveðskuldabréfið verði ógilt. Þá krefst hann málskostnaðar úr hendistefnda. Stefndi krefst þess að kröfustefnanda verði hafnað. Þá krefst hann málskostnaðar. Stefnandi kveðst vera eigandiveðskuldabréfs þess sem lýst var hér að framan.Segir hann að frumrit þess sé glatað.Því sé honum nauðsynlegt að fá það ógilt með dómi svo hann geti nýtt sérþau réttindi sem því fylgi. Í stefnu var bætt við orðunum: „eða eftir atvikumað fá það afmáð úr veðmálabókum.“ Stefnandi segir að bréfið hafi veriðgefið út til stefnanda. Samt sem áðurkveðst hann skýra aðild sína með því að Fjármálaeftirlitið hafi ráðstafaðeignum og skuldum Landsbanka Íslands hf. til stefnanda þann 9. október 2008.Kröfu sína um ógildingu bréfsins kveðst hann byggja á 120. og 121. gr. laga nr.91/1991. Stefndi byggir á því að stefnandieigi ekki og hafi aldrei eignast umrætt veðskuldabréf. Hann eigi því ekki aðild að málinu, sbr. 16.gr. laga nr. 91/1991. Stefndi byggir á því að það standistekki reglur um framsal kröfu að stefnandi geti komist yfir kröfu með því aðhöfða mál til ógildingar skjalsins og innheimta síðan, án þess að hafa löglegtframsal kröfunnar frá réttum eiganda. Stefndi byggir á því að lánið hafiverið í verulegri tapsáhættu og því ekki verið framselt til stefnanda þann 9.október, sbr. 1. tl. ákvörðunar Fjármálaeftirlitsins, sbr. lið II-e íviðauka. Stefndi byggir á því að það sanniekki eignarhald stefnanda á bréfinu, þótt hann hafi upplýsingar um bréfiðskráðar í tölukerfi sínu sem hann tók við frá Landsbanka Íslands hf. Stefndi byggir á því að ósannað séað Landsbanki Íslands hf. hafi átt bréfið þegar Fjármálaeftirlitið tók yfirvald hluthafafundar bankans. Stefndi bendir á svarbréfFjármálaeftirlitsins, dags. 4. júlí 2014.Þar segi að í gögnum um lánasöfn þau sem fluttust yfir til stefnandaværi ekkert að finna sem tengdist nafni stefnda eða kennitölu. Niðurstaða Í stefnu er ranghermt að bréfið hafiverið gefið út til stefnanda, en það var gefið út til Landsbanka Íslandshf. Þessi villa kemur ekki í veg fyrirað málið verði dæmt. Stefndi mótmælir kröfu um ógildingu veðskuldabréfssem hann gaf út sjálfur ásamt þáverandi eiginkonu sinni. Þótt hann haldi þvíekki fram að hann eigi sjálfur tilkall til bréfsins verður að líta svo á aðhann eigi aðild að málinu með kröfu, sem byggir á því að stefnandi sé ekki meðréttu kröfuhafi bréfsins. Samkvæmt ákvörðunFjármálaeftirlitsins þann 9. október 2008 voru skuldabréf í eigu LandsbankaÍslands hf. framseld stefnanda, sem þá hét Nýi Landsbankinn. Stefnda hefur ekkitekist að sýna fram á að umrætt skuldabréf hafi verið undanskilið við þettaframsal. Þá hefur hann ekki sannað að bréfið hafi þá þegar eða síðar veriðframselt Íbúðalánasjóði eða einhverjum öðrum aðila. Verður hér að leggjaáherslu á að enginn gaf sig fram til þess að mótmæla kröfu stefnanda vegna þessað sá ætti bréfið. Þá hefur stefndi ekki haldið því fram að einhver annar aðilihafi krafið hann um greiðslu afborgana af skuldabréfinu. Skiptir engu í þessusambandi þótt tveir eða þrír gjalddagar hafi verið í vanskilum þegar bréfið varframselt. Málatilbúnaður stefnanda byggir áþví að honum hafi verið framselt bréfið í samræmi við áðurnefnda ákvörðunFjármálaeftirlitsins. Ekkert í lögum hindrar slíkt framsal. Síðasta málsástæða stefnda lýtur aðþví að af svari Fjármálaeftirlitsins við fyrirspurn hans, dags. 4. júlí 2014,megi draga þá ályktun að skuldabréfið hafi ekki verið í eigu Landsbanka Íslands(gamla bankans) í október 2008. Þetta er ekki rétt. Í svarinu kemur fram aðnafn stefnda og kennitala hafi ekki verið tiltekin sérstaklega í umfjöllun umlánasafn bankans. Með því er ekki sagt að nafn hans hafi ekki verið á skrá umútgefendur skuldaskjala og skuldara. Í síðari lið bréfs síns neitar eftirlitiðað upplýsa hvort stefndi hafi verið á skrá um skuldara. Af bréfinu verður þvíekki dregin sú ályktun að skuldabréfið hafi ekki verið í eigu bankans. Öllum málsástæðum stefnda er hafnað.Honum hefur ekki tekist að hnekkja því að stefnandi sé réttmætur eigandiveðskuldabréfsins. Verður að ógilda bréfið eins og stefnandi krefst. Stefnda verður gert að greiða stefnanda160.000 krónur í málskostnað. Hefur þá verið tekið tillit tilvirðisaukaskatts. Jón Finnbjörnsson héraðsdómarikveður upp dóm þennan. DómsorðVeðskuldabréf nr. 0140 74 401699, útgefið til LandsbankaÍslands hf. 23. mars 2006, af Guðmundi Ágeirssyni og Þórunni BennýFinnbogadóttur, að fjárhæð 16.000.000 króna, upphaflega tryggt með sjöttaveðrétti í fasteigninni nr. 134 við Hraunbæ í Reykjavík, íbúð 04-0302,fastanúmer 204-5119, er ógilt. Stefndi, Guðmundur Ásgeirsson,greiði stefnanda, Landsbankanum hf., 160.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 462/2007
|
Dýr Skaðabætur Líkamstjón Ómerking Meðdómsmaður
|
Í málinu deildu aðilar um það hvort K bæri ábyrgð á líkamstjóni er H varð fyrir við rekstur nýborinnar kýr í eigu K sem ráðist hafði á hana. H byggði kröfur sínar á hendur K meðal annars á því að hann hefði sýnt af sér saknæma háttsemi með því að láta hana, 14 ára gamla og óvana kúm, reka úr haga nýborna kú, án þess að hún hafi fengið viðeigandi leiðbeiningar og viðvaranir. Talið var að dómur héraðsdóms hafi verið haldinn þeim annmörkum að þar hafi verið slegið föstu að faðir K hafi sýnt af sér saknæmt gáleysi án þess að nánar hafi verið útskýrt á hverju sú niðurstaða væri reist. Þá var talið að ekki hefði verið tekin rökstudd og skýr afstaða til matsgerðar sem lá fyrir í málinu, þrátt fyrir að ráða mætti af héraðsdómi að niðurstaða um skaðabótaskyldu K væri að einhverju leyti byggð á því sem þar kæmi fram. Uppfyllti héraðsdómur því ekki þær kröfur sem gerðar eru til rökstuðnings fyrir niðurstöðu dóms um sönnunar- og lagaatriði, sbr. f. lið 1. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og var dómurinn því ómerktur og málinu vísað aftur heim í hérað til aðalmeðferð og dómsálagningar að nýju. Jafnframt var lagt fyrir héraðsdómara að kveðja til tvo sérfróða meðdómsmenn til setu í dóminum, sbr. 2. mgr. 2. gr. laga nr. 91/1991.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Hjördís Hákonardóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Áfrýjandi skaut máli þessu til Hæstaréttar 5. september 2007. Hann krefst sýknu af kröfu stefndu auk málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefnda krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar sem henni hefur verið veitt fyrir réttinum. Í málinu krefst stefnda að áfrýjandi verði dæmdur til greiðslu skaðabóta vegna þess að hún hafi orðið fyrir líkamstjóni við rekstur nýborinnar kýr í eigu áfrýjanda 10. ágúst 2002 á landi jarðarinnar Skipholts I, Flúðum í Hrunamannahreppi. Með henni við reksturinn var faðir áfrýjanda. Óumdeilt er að kýrin réðst skyndilega á stefndu, stangaði hana og felldi og traðkaði á andliti hennar og að hún hafi við þetta orðið fyrir því tjóni sem krafist er bóta fyrir samkvæmt matsgerð Atla Ólasonar bæklunarskurðlæknis 15. nóvember 2004. Reisir stefnda kröfu sína á því að áfrýjandi hafi sýnt af sér saknæma háttsemi með því að láta hana, 14 ára gamla og óvana kúm, reka úr haga nýborna kú, án þess að hún hafi fengið viðeigandi leiðbeiningar og viðvaranir. Við meðferð málsins var dómkvaddur Ólafur R. Dýrmundsson, ráðunautur hjá Bændasamtökum Íslands, til að svara tilgreindum spurningum er varða hættu sem stafað geti af nýbornum kúm. Í héraðsdómi er greint frá niðurstöðu matsgerðar hans 14. nóvember 2006 þar sem meðal annars eru rakin atriði um hegðun nýborinna kúa. Hins vegar fer hinn dómkvaddi maður nokkuð út fyrir matsefnið með því að leggja mat á sök áfrýjanda með þeim hætti er þar greinir. Hann hvorki hélt formlegan matsfund né skoðaði kúna sem matsspurningar lutu að, þótt sérstaklega hafi verið beðið um mat á eiginleikum kýrinnar. Sem rök fyrir niðurstöðu sinni um bótaskyldu áfrýjanda tiltekur héraðsdómur einkum að faðir áfrýjanda hafi vitað að rekstur nýborinnar kýr gæti verið áhættusamur. Það hafi ekki verið fyrir eigin verknað stefndu eða aðgæsluleysi hennar að hún slasaðist. Kýrin hafi verið í eigu áfrýjanda og ekki sé réttlátt að stefnda beri tjón sitt við vinnu í þágu áfrýjanda. Þá hafi saknæmt gáleysi föður áfrýjanda, sem starfað hafi í umboði áfrýjanda, verið sá mannlegi þáttur er valdið hafi slysinu. Eins og málatilbúnaði aðila er háttað verður að taka afstöðu til þess hvort rekja megi tjón stefndu til saknæmrar vanrækslu áfrýjanda eða óhapps. Dómur héraðsdóms er þeim annmörkum háður að þar er því slegið föstu að faðir áfrýjanda hafi sýnt af sér saknæmt gáleysi án þess að nánar sé útskýrt á hverju sú niðurstaða sé reist. Ekki er þar tekin rökstudd og skýr afstaða til framkominnar matsgerðar og vitnar héraðsdómur ekki til hennar til stuðnings niðurstöðu sinni. Hins vegar má ráða að héraðsdómur reisi niðurstöðu sína um skaðabótaskyldu áfrýjanda að einhverju leyti á því sem þar kemur fram. Héraðsdómur uppfyllir að þessu leyti ekki þær kröfur sem gerðar eru til rökstuðnings fyrir niðurstöðu dóms um sönnunar- og lagaatriði samkvæmt f. lið 1. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Við úrlausn málsins verður, meðal annars á grundvelli framkominnar matsgerðar, að taka afstöðu til þess við hverju mátti búast um hegðun kýrinnar við þær aðstæður sem fyrir hendi voru, og hvernig menn hefðu átt að bera sig að við rekstur hennar að teknu tilliti til þess að hún var nýborin. Þegar allt framangreint er haft í huga er óhjákvæmilegt að vísa máli þessu heim í hérað til aðalmeðferðar og dómsálagningar að nýju. Rétt er að héraðsdómari kveðji þá til tvo sérfróða meðdómsmenn sér til fulltingis til setu í dóminum samkvæmt heimild í 2. mgr. 2. gr. laga nr. 91/1991. Dómsorð: Héraðsdómur og málsmeðferð í héraði frá og með aðalmeðferð skulu vera ómerk og er málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar og dómsálagningar að nýju. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefndu, Heiðrúnar Huldar Finnsdóttur, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar 300.000 krónur. Mál þetta, sem dómtekið var 11. júní 2007, er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Heiðrúnu Huld Finnsdóttur, kt. 030288-3199, Hunkubökkum, Kirkjubæjarklaustri, á hendur Karli Guðmundssyni, kt. 240169-4529, Skipholti 1, Selfossi, og Vátryggingafélagi Íslands hf., kt. 690689-2009, Ármúla 3, Reykjavík, til réttargæslu, með stefnu sem birt var 26. janúar 2007. Dómkröfur stefnanda eru að viðurkenndur verður með dómi réttur hennar til skaðabóta úr hendi stefnda, Karls Guðmundssonar, vegna slyss, sem stefnandi varð fyrir hinn 10. ágúst 2002. Þá krefst stefnandi þess að stefnda verði gert að greiða henni 1.921.495 kr. ásamt vöxtum frá 10. ágúst 2002 til 15. desember 2004, en með dráttarvöxtum frá þeim degi til greiðsludags. Krafist er málskostnaðar að skaðlausu eins og málið væri ekki gjafsóknarmál samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi. Auk þess er krafist að tekið verði tillit til skyldu stefnanda til greiðslu virðisaukaskatts af málflutningsþóknun, þar sem stefnandi er ekki virðisaukaskattskyldur. Dómkröfur stefnda eru aðallega, að stefndi verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og tildæmdur málskostnaður úr hans hendi að mati dómsins, en til vara að umstefnd bótaskylda verði aðeins viðurkennd að hluta og málskostnaður felldur niður. Af hálfu réttargæslustefnda eru ekki gerðar sjálfstæðar dómkröfur, enda engar kröfur gerðar á hendur félaginu. Lýsing stefnanda á slysinu í stefnu er á þann veg að sumarið 2002 hafi hún starfað hjá stefnda. Hún hafi ekki verið vön bústörfum eða sveitastörfum almennt. Að morgni 10. ágúst hafi hún verið að aðstoða stefnda við að reka heim kú, sem var nýbúin að bera. Kýrin réðst skyndilega á hana og stakk höfði í kvið hennar með þeim afleiðingum, að hún féll á bakið á þúfótt undirlag. Kýrin stappaði síðan á höfði hennar. Guðmundur Stefánsson [faðir stefnda] var sjónarvottur að slysinu. Tryggingastofnun ríkisins var tilkynnt slysið. Í slysinu hlaut stefnandi sár á andlit, högg á hrygg, mjóbak og samfallsbrot á þriðja lendarhryggjarbol. Eftir slysið hætti hún strax vinnu og leitaði til heilsugæslu-stöðvar í Laugarási og var hún send í röntgenmyndatöku í Domus Medica hinn 12. ágúst 2002. Í kjölfar myndatökunnar leitaði hún á slysa- og bráðamóttöku Landspítalans í Fossvogi. Fyrir liggur að Atli Þór Ólason, dr. med., var með beiðni 1. október 2004 fenginn til að meta samkvæmt skaðabótalögum líkamstjón stefnanda af völdum slyssins. Matsgerð hans er dagsett 15. sama mánaðar. Þar segir undir fyrirsögninni Sjúkdómsgreining: 1. Gróið brot á þriðja mjóhryggjarliðbol (háð slysi 10.08.2002) 2. Ör framan við vinstra eyra og á hvirfli (háð slysi 10.08.2002) Undir fyrirsögninni Samantekt og álit segir í matsgerðinni: Fyrir slysið 10.08.2002 var Heiðrún Finnsdóttir einkennalaus frá stoðkerfi og heilsuhraust. Við slysið stangaði kýr hana í magann svo hún féll á bakið ofan á þýft undirlag og kýrin stappaði með öðrum framfæti á andlit og höfuð vinstra megin svo hún hlaut sár á hvirfil og framan við vinstra eyra. Hún hlaut samfallsbrot á þriðja mjóhryggjarliðbol. Þurfti ekki sérstaka meðferð aðra en að minnka álag í um þrjá mánuði. Varanlegur miski og hefðbundin læknisfræðileg örorka er metin 5%. Við mat á varanlegri örorku er litið til þess að Heiðrún er í grunnskóla er hún verður fyrir slysinu og hefur ekki orðið sér út um neina starfsmenntun eða starfsreynslu. Gert er ráð fyrir að ef Heiðrún hefði ekki lent í slysinu hefði hún verið einkennalaus og fær til allra almennra starfa. Eftir slysið hafa bakóþægindi Heiðrúnar hindrað hana í að geta tekið fullan þátt í þeim störfum sem henni hefur boðist á sumrin svo sem við garðyrkju og við sveitarstörf. Þar hefur hún fengið leyfi til að hvíla sig og sleppa sumum störfum ef hún er með bakóþægindi. Starfsgeta hennar er því skert. Varanleg örorka er metin 5%. Við mat á tímabundnu atvinnutjóni er miðað við að Heiðrún var í sumarvinnu og fékk laun fyrir. Hún ætlaði að vera í vinnu fram til 20.08.2002 en gat það ekki vegna slyssins. Þann tíma hefur hún misst af vinnulaunum og er tímabundið atvinnutjón miðað við þann tíma. Við mat á þjáningatíma er miðað við ráðleggingar meðferðarlæknis um takmarkað álag í þrjá mánuði á meðan beinbrot er að gróa og jafna sig. Þjáningatími er því miðaður við þrjá mánuði og hún telst ekki hafa verið rúmliggjandi þar sem hún var ekki til meðferðar á spítalastofnun. Stöðugleikatímapunktur er í lok þjáningartímabils 12.11.2002. Upplýst er að lögmaður stefnanda fór þess á leit við réttargæslustefnda að félagið viðurkenndi bótaskyldu úr ábyrgðartryggingu stefnda vegna slyssins. Ekki var á það fallist með þeim röksemdum að af gögnum málsins væri ekki séð að tryggingartaki hefði unnið sér neitt til sakar. Hinn 21. ágúst 2006 var dr. Ólafur R. Dýrmundsson dómkvaddur að beiðni stefnanda til að skoða og meta: 1. Hvernig rétt sé að staðið sé að málum þegar kýr eru reknar; 2. Hvernig var kýrin sem matsbeiðandi vann við að reka, þann 10. ágúst 2002, að eiginleikum og hvernig er líklegt að eiginleikar kýrinnar hafi verið á slysdegi; 3. Hvort eðlilegt sé að kýrin sem matsbeiðandi vann við að reka sé látin í umsjá 14 ára barns; 4. Hvort eðlilegt sé að láta starfsmann reka kúnna án þess að kanna hvort viðkomandi starfsmaður hafi nægilega reynslu til þess að reka hana örugglega, í ljósi þess að um nýborna kú var að ræða; 5. Hvort eðlilegt sé að lát a14 ára barn reka nýborna kú; 6. Hvort telja megi að forsvaranlegt hafi verið að láta matsbeiðanda, þá 14 ára gamla, reka kúna þann 10. ágúst 2002, eins og staðið var að málum. Í matsgerð dr. Ólafs, sem dagsett er 14. nóvember 2006, segir m.a. undir kaflaheitinu Niðurstöður: Svörin eru sem hér segir: 1. Að þeir sem verkið vinna fái sem bestar upplýsingar um eðli og hegðun kúa og séu jafnframt upplýstir um hugsanlega hættu, svo sem vegna nýborinna kúa. 2. Ekkert liggur fyrir um eiginleika umræddrar kýr en líklegt er að hún hafi nýborin sýnt sterka móðurhvöt sem hafi í þessu tilviki endurspeglast í árásargirni. Hugsanlega hefur kýrin verið taugaveikluð og/eða skapgölluð. 3. Já, að því tilskyldu að upplýsingar og fræðsla hafi verið veitt, sbr. svar við 1. lið. 4. Nei, sbr. svör við 1. og 3. liðum. 5. Já, sbr. svör við 1. og 3. liðum. 6. Nei, sbr. svör við 1. og 3. liðum. Af svörum framangreindra sex spurninga, sem flestar eru keimlíkar, má ráða að matsmaður telur ekki óeðlilegt að 14 ára unglingi sé falið að annast rekstur kúa, jafnvel nýborinna, að því tilskyldur að bóndinn hafi veitt viðunandi undirbúning með fræðslu, upplýsingum og viðvörunum. Sérstaklega ber að vara við þeirri hættu sem getur stafað af nýbornum kúm, hvort sem verið er að reka þær eða vinna við þær með öðrum hætti. Niðurstöðurnar eru þær, að miðað við þau gögn sem fyrir liggja um slysið í Skipholti 1, 10. ágúst 2002, hafi matsbeiðandi ekki fengið nauðsynlega leiðsögn í formi fræðslu, leiðbeininga og viðvarana bónda, til að hún gæti talist í stakk búin til að reka hina nýbornu kú. Þar sem bóndi var ábyrgur fyrir rekstrinum bar honum að undirbúa matsbeiðanda þannig að hún væri fær um að bregðast við óvæntum aðstæðum. Það gerði hann ekki og því telur matsmaður að vinnubrögð bóndans hafi hvorki verið rétt né afsakanleg. Af hálfu stefnda segir um málsatvik að stefnandi hafi verið ráðin til stefnda eftir að hafa svarað atvinnuauglýsingu í Sunnlenska fréttablaðinu. Við ráðningu hennar hafi m.a. verið horft til þess að stefnandi er frá fjárbúi og einnig mikil hestamanneskja. Hafi hún því verið vön umgengni við dýr þegar hún hóf störf hjá stefnda í byrjun júnímánaðar árið 2002. Hafi störf stefnanda verið fólgin í að reka kýr á beit, sækja þær í mjaltir og aðstoða við mjaltir, auk annarra almennra sveitastarfa sem til féllu. Um 30 kýr hafi verið í hjörðinni. Þá segir að í sveitum sé þekkt að kvendýr eigi það til að haga sér óvenjulega eftir burð. Eigi það við um kýr ekki síður en um ær og hryssur. Afar sjaldgæft væri þó að dýr rynnu á fólk af þeim sökum. Þá segir að sérstök atvik þessa máls hafi orðið með þeim hætti að stefnandi hafi, ásamt Guðmundi Stefánssyni, föður stefnda, verið að sækja nýborna kú, sem var ein með kálf. Guðmundur hafi þá nýlega náð 71 árs aldri, en hann hafi verið við góða heilsu. Fyrirvaralaust hafi kýrin snúið sér við og ráðist á stefnanda. Guðmundur hafi verið með barefli og hafi honum tekist að berja hana frá stefnanda. Kýrin hafi þá einnig ráðist á Guðmund, en hann hafi ekki meiðst. Stefnandi byggir á því að réttargæslustefndi hafi selt stefnda svokallaða frjálsa ábyrgðartryggingu atvinnurekstrar og hafi tryggingin verið í gildi á þeim tíma sem slysið varð. Ábyrgðartryggingin taki samkvæmt skilmálum m.a. til skaðabótaábyrgðar sem fellur á vátryggðan vegna slyss á mönnum vegna starfsemi þeirra sem getið er í vátryggingarskírteini eða iðgjaldskvittun. Byggt er á því að ábyrgð vinnuveitanda á líkamstjóni starfsmanns, sem lendir í slysi við störf sín sé almennt rík og beri vinnuveitanda að leiðbeina starfsmanni sínum um eðli starfsins, verklag og þætti sem athuga beri sérstaklega. Sérstaklega eigi þetta við þegar um börn og unglinga er að ræða. Við mat á sök stefnda verði að líta til þess að stefnda hafi mátt vera ljóst að hætta og hugsanlegt tjón gæti stafað af því að láta stefnanda, sem ung var að árum og óreynd, annast rekstur á nýborinni kú án þess að hún fengi leiðbeiningar um viðeigandi háttsemi og um úrræði við óvæntum atvikum. Þá hafi stefnda mátt vera ljóst að stefnandi gæti illa gert sér grein fyrir þeim hættum, sem fyrir hendi eru við rekstur nýborinna kúa, og jafnframt mátt vera ljóst að draga mætti úr áhættu með leiðbeiningum og tilsögn. Með hliðsjóna af ungum aldri stefnanda, reynsluleysi hennar við bústörf og eðlis búfjárreksturs, hafi stefnda mátt vera kunnugt að ríkar kröfur væru gerðar til hans til að leiðbeina og upplýsa stefnanda, sérstaklega með hliðsjón af því að nýborin kú var í þeim hópi sem rekinn var. Vanræksla stefnda væri saknæm og leiði til skaðbótaábyrgðar á tjóni stefnanda. Vísað er til þess að stefndu hafi ekki borið fyrir sig að skaðbótaábyrgð félagsins takmarkist á nokkurn hátt, s.s. vegna meðsakar eða meðábyrgðar stefnanda eða vegna þess að stefnandi hefði átt að hegða sér með öðrum hætti. Bótaskyldu hafi aðeins verið hafnað á þeim grundvelli að stefndi hafi ekki sýnt af sér ólögmæta eða saknæma háttsemi. Ekkert komi þó fram af hálfu stefndu sem dregið geti úr gildi matsgerðar Ólafs R. Dýrmundssonar, en matið sýni með óyggjandi hætti að stefndi beri með saknæmri háttsemi sinni skaðabótaábyrgð á tjóni stefnanda. Tölulega greinir stefnandi skaðabótakröfu sína þannig: Þjáningabætur: 90.000 kr. 90 dagar á 1.000 kr. (dagar án rúmlegu) Varnalegur miski (5%): 286.225 kr. 18% af 5.453.000 kr. Varanleg örorka (5%): 1.618.000 kr. x 16.955 x 5% 1.371.659 kr. Samtals 1.921.495 kr. Stefndi byggir á því að um mál þetta gildi almennar skaðabótareglur. Ekki sé sannað að stefndi beri skaðabótaábyrgð á tjóni stefnanda vegna saknæmrar og ólögmætrar hegðunar. Ályktað er að skoða beri málið með hliðsjón af þeirri staðreynd að afar sjaldgæft er að kýr hegði sér á þennan hátt. Frá upphafi Íslandsbyggðar hafi menn átt náin og dagleg samskipti við kýr. Þekkt tilvik um árás kúa á fólk séu þrátt fyrir þetta afar fá, svo sem raunar komi skýrt fram í matsgerð. Við úrlausn málsins beri einnig að líta til þess að fræðilega sé mögulegt að húsdýr, af hvaða tegund sem er, fælist og æði á fólk með skaðlegum afleiðingum fyrir þá sem fyrir slíku verða. Fram komi í matsgerðinni að erfitt sé að koma í veg fyrir árás nýborinnar kýr þar sem árásin er mjög snögg og fyrirvaralaus. Jafnframt sé til þess að líta að ekkert liggi fyrir í málinu sem bendi til þess að kýrin sem í hlut átti hafi verið taugaveikluð og/eða skapgölluð. Tekið er fram að málatilbúnaður stefnanda gefi tilefni til að mótmæla því sérstaklega að stefnandi hafi verið óreynd, þegar atvik málsins urðu. Stefnandi væri sjálf úr sveit og vön dýrum. Þá hafði hún starfað undir handleiðslu stefnda og heimilisfólks hans í u.þ.b. tvo og hálfan mánuð þegar hún meiddist. Ljóst væri að stefnandi hefði öðlast ærna reynslu af umgengni við kýr á þessum tíma og beri að líta til þessa við úrlausn málsins. Þá er því mótmælt að stefndi hafi falið stefnanda að annast rekstur á kúnni sem um ræðir. Hún hafi ekki verið send ein til að sinna því. Faðir stefnda, Guðmundur, hafi verið í för með henni og haft umsjón með rekstrinum. Guðmundur væri fyrrum bóndi og þaulvanur maður. Hafi hann haft með sér barefli til að stýra kúnni og bregðast við óvæntum atvikum. Því er lýst að alla jafna hafi stefnandi verið ein síns liðs við rekstur kúa þetta sumar, en í umrætt sinn hafi Guðmundur verið ábyrgur fyrir rekstrinum og stefnandi honum aðeins til aðstoðar. Af þessu megi ráða að ekki hafi verið um hefðbundinn rekstur að ræða og að sérstakrar varúðar hafi verið gætt. Með vísun til þessa væri mótmælt fullyrðingum stefnanda um skort á leiðbeiningum og tilsögn. Þá væri mótmælt fullyrðingum stefnanda um „reynsluleysi hennar við bústörf og á eðli reksturs búfjár“. Bakgrunnur stefnanda sýni að tilvísun til þessa eigi ekki við í hennar tilviki. Reynsla stefnanda og aldur hennar hafi ekki gefið tilefni til að farið væri með hana að öllu leyti sem barn. Hún hefði vissulega notið handleiðslu og tilsagnar í störfum sínum. Byggt er á því að háttsemi stefnanda geti ekki talist siðferðilega ámælisverð. Þá væri ekki til að dreifa háttsemi, sem uppfyllir þau huglægu og hlutlægu skilyrði sem sakarreglan hvílir á. Tjón stefnanda hafi orðið án þess að hirðuleysi eða kæruleysi stefnda verði um kennt. Þurft hefði að sækja umrædda kú. Stefndi hafi ekki haft annað vinnufólk tiltækt til að fara með föður hans í þessa ferð. Úr lýsingum stefnanda sjálfrar á tjónsatvikunum megi ráða að aldur hennar hafi ekkert haft með það að gera að kýrin réðst að henni. Aldur hennar og reynsla hafi ekki aukið hættu á að tjón yrði. Eins og málum var háttað, sérstaklega með vísun til þeirrar staðreyndar að faðir stefnda var með í umræddri för, verði ekki fullyrt að skort hafi á að leiðbeina stefnanda, stefnanda hafi verið sagt rangt til eða eftirlit með henni hafi vantað. Áréttað er að matsgerð Ólafs. R. Dýrmundssonar sé gölluð. Verði ekki fallist á það með stefnanda að matsgerðin sýni „með óyggjandi hætti að Karl Guðmundsson beri með saknæmri háttsemi sinni skaðabótaábyrgð á tjóni stefnanda“. Ekki væri á færi matsmannsins, sem er ólögfróður, að leggja mat á, hvort stefndi hefði sýnt af sér ólögmæta og saknæma háttsemi. Í annan stað hljóti það að teljast verulegur ágalli á matsgerðinni að einhliða lýsing stefnanda er þar lögð til grundvallar niðurstöðu matsmannsins. Byggt er á því að stefnandi hafi orðið fyrir tjóni vegna óhapps sem ekki er bótaskylt. Með lágmarks aðgæslu hefði stefnandi getað afstýrt því að hún yrði fyrir skaða af völdum kýrinnar. Slysið megi rekja til eigin sakar stefnanda og óhappatilviljunar. Verði ekki fallist á kröfu stefnda um sýknu, er krafist sakarskiptingar á sama grundvelli og krafist er sýknu. Kröfu um dráttarvexti er andmælt frá fyrri tíma en dómsuppsögudegi. Stefnandi gaf skýrslu símleiðis. Hún lýsti aðdraganda slyssins sem hún varð fyrir í nokkrum orðum og afleiðingum þess fyrir hana. Stefndi gaf skýrslu fyrir rétti. Hann sagði m.a. að honum hafi verið kunnugt um að stefnandi hafði reynslu af dýrum áður en hún kom á heimili hans, bæði hrossum og kindum. Hann sagði að störf hennar hefðu verið að hjálpa til inni og þá hafi hún sótt kýr og mjólkað og hjálpað til við ýmis önnur sveitastörf. Hann sagði að stefnandi hefði starfað hjá honum sumarið eftir að hún varð fyrir slysinu. Stefndi kvaðst minnast þess að hafa áminnt stefnanda að fara varlega gagnvart dýrum á bænum, þegar eitthvað sérstakt var að gerast. Stefndi sagði að faðir sinn, Guðmundur, hefði verið með stefnanda þegar slysið varð. Hann hafi sjálfur verið hættur búskap á þessum tíma en hjálpað við ýmislegt og verið með í öllu. Hann hafi verið við ágæta heilsu á þessum tíma. Stefndi var spurður, hvort hann hefði leiðbeint stefnanda hvernig hún ætti að bregðast við, færi svo að kýrin réðist á hana. Hann kvaðst ekki hafa gert það. Hann hefði ekki búist við að kýrin réðist á hana. Hann kvaðst ekki hafa þekkt að kýrin hefði skapgalla eða væri taugaveikluð. Stefnandi hefði ekki áður verið send til að sækja nýborna kú. Stefndi kvaðst hafa vitað að nýbornar kýr ættu til að ráðast á fólk en hann hefði aldrei sjálfur orðið fyrir slíku né séð það. Valný Björg Guðmundsdóttir, eiginkona stefnda, gaf skýrslu fyrir rétti. Hún sagði m.a. að Guðmundur, faðir stefnda, hefði farið með stefnanda til að sækja umrædda kú. Krakkarnir hefðu verið búnir að koma kúnum inn í fjós, þegar þau urðu vör við að eina vantaði. Þá hafi tengdaforeldrar hennar farið að gá að henni og hafi séð að svæðið var erfitt yfirferðar á fæti en ófært á bíl. Hafi þau þá snúið við og sótt stefnanda til að hún gæti farið og rekið kúna með Guðmundi. Dr. Ólafur Rúnar Dýrmundsson, ráðunautur hjá Bændasamtökum Íslands, kom fyrir rétt og staðfesti að hafa unnið matsgerð sem liggur fyrir í málinu sem dskj. nr. 11. Hann lýsti því m.a. yfir hvernig hann hefði staðið að verki við matsgerðina og hvaða gögn hann hefði haft við það. Spurt var hvort hann hefði við matsgerðina haft samband við stefnda. Ólafur sagði að venjulega hefði hann þann hátt á í svona málum að hafa samráð við lögmenn aðila og léti þá ráða hvað væri rétt að gera í þeim efnum. Af því að hann þekkti ekki málsaðila á neinn hátt hafi hann metið það þannig að betra væri að halda sig frá þeim. Þannig hafi hann haft samband við lögmennina báða og rætt við þá og óskað eftir frekari gögnum frá þeim. Hefðu þeir óskað eftir að hann ræddi við einhverja þá hefði hann gert það. Hann hefði látið lögmennina ráða því hvað hann fékk í hendur. Hann hafi forðast að hafa samband við þá, sem hlut eiga að máli, því að ekki væri auðvelt að finna mann innan landbúnaðar sem ekki væri kunnugur á viðkomandi stað. Hafi hann reynt að vinna þetta eins óháður og hann gat. Vísað var til þess að í matsgerð Ólafs stendur m.a.: „Niðurstöðurnar eru þær, að miðað við þau gögn sem fyrir liggja um slysið í Skipholti 1, 10. ágúst 2002, hafi matsbeiðandi ekki fengið nauðsynlega leiðsögn í formi fræðslu, leiðbeininga og viðvarana bónda, til að hún gæti talist í stakk búin til að reka hina nýbornu kú.“ Þá var vísað til þess að fyrir liggur í málinu að umrætt sinn var faðir stefnda, Guðmundur Stefánsson, með stefnanda. Spurt var, hvort hann teldi að nægilegt tillit væri tekið til þessarar staðreyndar í niðurstöðu hans. Ólafur kvaðst ekki geta tekið afstöðu til þess, hann hafi ekki fengið þessar upplýsingar. Þessar upplýsingar hefðu ekki legið fyrir í gögnum hans og ekki heldur borist honum frá lögmönnum aðila. Ákaflega erfitt væri að segja til um það hvort það hefði skipt einhverju máli. Svona atburðir gerist mjög snögglega. Vera Guðmundar á staðnum segi ekkert um hvort stefnandi hafi fengið nægilegar leiðbeiningar eða ekki. Guðmundur Stefánsson gaf skýrslu símleiðis. Hann sagði m.a. að hann hefði verið nærstaddur þegar kýrin réðst á stefnanda. Hann kvaðst hafa stundað búskap frá árinu 1957. Hann hafi verið með blandaðan búskap, aðallega kýr. Hann kvaðst ekki hafa verið með rekstur á kúnum sumarið 2002. Hann hafi þá verið hættur búskap. Hann hafi þó mjólkað beljurnar o.fl. Daginn sem slysið var sagði Guðmundur að aðstæður hefðu verið þannig að kýrnar voru komnar heim nema ein nýborin sem vantaði. Guðmundur kvaðst hafa áminnt stefnanda um að fara varlega að kúnni. Hann hefði ekið með hana á staðinn. Fyrst hefði kona hans ætlað að ná í beljuna, en þetta hefði verið nokkuð langur vegur og hafi þeim dottið í hug að stefnandi ætti auðveldar með að ganga þetta. Hafi þau farið heim og sótt stefnanda og hann farið með hana á staðinn. Hafi hann sagt stefnanda að hann kæmi til öryggis með henni til að koma beljunni af stað. Hefði kýrin ekki verið nýborin hefði hann ekkert hugsað um að fara með stefnanda. Hann kvaðst hafa haft með sér barefli til að geta lamið frá sér. Guðmundur sagði að kýrin hefði verið nýborin rétt við veginn og hafi hann farið með stefnanda til hennar og ætlað að hjálpa stefnanda að koma henni af stað. Þegar að var komið og þau hófu að reka hana af stað, þá hafi kýrin umsvifalaust ráðist á stefnanda og fellt hana og þjarmað að henni. Kvaðst hann hafa lamið kúna eins og hann gat með plastslöngu sem hann var með, en þá hafi hún allt í einu sleppt stefnanda og rokið á hann og fellt hann. Ályktunarorð: Stefndi byggir á því að tjón stefnanda sé til komið vegna óhapps, sem ekki sé bótaskylt. Með lágmarks aðgæslu hefði stefnandi getað afstýrt því að hún yrði fyrir skaða af völdum kýrinnar. Bersýnilega hefði skort þá aðgæslu hjá stefnanda. Eigin sök stefnanda og óhapptilviljun hafi valdið slysinu. Guðmundur Stefánsson, sem er faðir stefnda, tók þá ákvörðun að fá stefnanda til að reka með sér nýborna kú úr haga heim í fjós. Guðmundur hafði barefli með sér og viðurkenndi fyrir rétti að hann hefði ekki farið með stefnanda til að reka kúna heim, hefði kýrin ekki verið nýborin. Má því ljóst vera að hann vissi að rekstur á nýborinni kú gat verið áhættusamur. Engin stoð er fyrir þeirri staðhæfingu stefnda að stefnandi hefði með lágmarks aðgæslu getað komið í veg fyrir að kýrin réðist á hana. Kemur þá til skoðunar hvort saknæmt aðgæsluleysi stefnda hafi valdið stefnanda líkamstjóni eða óhappatilviljun hafi valdið slysinu. Stefnandi, Heiðrún Huld Finnsdóttir, er fædd 3. febrúar 1988 og var því rúmlega fjórtán ára gömul þegar hún lenti í slysinu hinn 10. ágúst 2002. Fyrir liggur hvernig slysið bar að höndum. Stefnandi stýrði því ekki á hvern hátt hún stóð þar að verki með Guðmundi. Guðmundur, sem einn var sjónarvottur af slysinu, bar fyrir rétti að kýrin hefði umsvifalaust ráðist á stefnanda og hafði hann engin orð um aðgæsluleysi stefnanda í því sambandi. Það var því hvorki fyrir eigin verknað stefnanda né aðgæsluleysi að hún slasaðist. Kýr í eigu stefnda réðst á stefnanda. Ekki er réttlátt að stefnandi beri óbætt líkamstjón sitt, sem hún fékk við vinnu sína í þágu stefnda, og á jafnframt enga sök á sjálf og verður ekki rakið til aðgæsluleysis hennar hvað þá ásetnings. Telja verður að saknæmt gáleysi stjórnanda stefnanda umrætt sinn, föður stefnda, er starfaði í umboði stefnda við rekstur kýrinnar, hafi verið sá mannlegi þáttur er olli slysinu. Verður stefndi því að bera ábyrgð á því að svo fór sem fór. Ekki er tölulegur ágreiningur í málinu. Samkvæmt framangreindu verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda umkrafða fjárhæð með vöxtum og málskostnaði, allt eins og í dómsorði greinir. Páll Þorsteinsson héraðsdómari kveður upp dóminn. DÓMSORÐ: Stefndi, Karl Guðmundsson, greiði stefnanda, Heiðrúnu Huld Finnsdóttur, 1.921.495 krónur ásamt vöxtum frá 10. ágúst 2002 til 15. desember 2004, en með dráttarvöxtum frá þeim degi til greiðsludags. Stefndi greiði 742.167 krónur í málskostnað sem rennur í ríkissjóð. Allur gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns stefnanda, 742.167 krónur.
|
Mál nr. 244/2004
|
Umboðssvik Lífeyrissjóður Veðsetning Vanhæfi Fyrning Skilorð
|
K var sakfelldur fyrir umboðssvik, með því að hafa farið út fyrir umboð sitt til fjárfestinga fyrir hönd Lífeyrissjóðsins F, þar sem K var framkvæmdastjóri. Var hann dæmdur til 10 mánaða skilorðsbundinnar fangelsisrefsingar.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Garðar Gíslason, Guðrún Erlendsdóttir, Gunnlaugur Claessen og Hrafn Bragason. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 12. maí 2004 að fenginni yfirlýsingu ákærða um áfrýjun, en jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst þess að refsing ákærða verði þyngd. Ákærði krefst þess aðallega að hann verði sýknaður en til vara, að refsing verði lækkuð. I. Ákærði hóf störf hjá Lífeyrissjóði Dagsbrúnar og Framsóknar árið 1970. Í ársbyrjun 1996 voru nokkrir lífeyrissjóðir sameinaðir í nýjan lífeyrissjóð, Lífeyrissjóðinn Framsýn, og var ákærði ráðinn framkvæmdastjóri hans. Svo sem ýtarlega er rakið í héraðsdómi, með vísan til skýrslna fyrir dóminum, sá ákærði um að fjárfesta í verðbréfum fyrir hönd sjóðsins í samræmi við reglugerð hans og síðar samþykktir sjóðsins, sem honum voru vel kunnar. Virðist sem ákærði hafi haft mikið svigrúm til að taka ákvarðanir um fjárfestingar fyrir sjóðinn og að stjórn hans hafi borið fullt traust til ákærða. Ákærði lét af störfum sem framkvæmdastjóri lífeyrissjóðsins 1. júlí 2000. Svo sem nánar er rakið í héraðsdómi urðu vanskil hjá nokkrum fyrirtækjum tengdum honum með afborganir af veðskuldabréfum, sem sjóðurinn hafði keypt af þeim, og vaknaði grunur um misferli af hans hálfu í árslok 2000. Eftir fund með ákærða þar sem leitað var skýringa fór fram athugun af hálfu stjórnar sjóðsins, sem leiddi til þess að lögmanni hans var falin úttekt á umræddum lánveitingum síðla árs 2001. Að lokinni athugun lögmannsins var málið sent Fjármálaeftirlitinu, sem tilkynnti ríkislögreglustjóra um ætlað refsivert brot ákærða með bréfi 10. maí 2002. Ákærði var fyrst yfirheyrður um sakarefnið hjá ríkislögreglustjóra 22. maí 2003. Við stofnun lífeyrissjóðsins Framsýnar voru í gildi lög nr. 55/1980 um starfskjör launafólks og skyldutryggingu lífeyrisréttinda. Reglugerð fyrir lífeyrissjóðinn var staðfest af fjármálaráðherra 22. febrúar 1996. Lög nr. 129/1997 um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða tóku gildi 1. júlí 1998. Í samræmi við 27. gr. þeirra laga setti lífeyrissjóðurinn sér samþykktir 2. desember 1998 og tóku þær gildi 1. janúar 1999. II. Í vörn sinni hefur ákærði vísað til heimilda þeirra sem honum hafi verið veittar í reglugerð sjóðsins, samþykktum hans og fjárfestingarstefnu. Í lið 4.6. í reglugerðinni frá 1996 og liðum 4.5.3., 4.6.2. og 4.6.3. í samþykktunum frá 1998 er fjallað um störf framkvæmdastjóra og segir þar meðal annars að hann skuli fylgja þeirri fjárfestingarstefnu sem samþykkt sé á ársfundi sjóðsins og þeim útlánareglum sem stjórnin setji. Á reglubundnum stjórnarfundum skuli framkvæmdastjóri leggja fram yfirlit um fjárfestingar, rekstur og efnahag sjóðsins. Á ársfundi 28. júní 1996 voru gerðar nokkrar breytingar á reglugerð sjóðsins. Ein þeirra laut að ávöxtun fjár sjóðsins, og varð liður 8.1.5. svohljóðandi: „Í skuldabréfum tryggðum með veði í fasteignum, innan við 50% af fasteignamati. Stjórn sjóðsins er þó heimilt að víkja frá þessu mati, ef markaðsverð eigna gefur tilefni til.“ Á þeim sama fundi gerði ákærði grein fyrir tillögu stjórnar að fjárfestingarstefnu fyrir sjóðinn og var hún samþykkt samhljóða. Með tillögunni fylgdi greinargerð sem nefndist „Takmarkanir sem Lífeyrissjóðurinn Framsýn mun beita við fjárfestingar í einstökum verðbréfum“. Þar segir meðal annars: „Skuldabréf tryggð með veði í fasteignum: Skuldabréf með veði í íbúðarhúsnæði á höfuðborgarsvæðinu, allt að 50% af fasteignamati eða mati löggilts fasteignasala sem lífeyrissjóðurinn tilnefnir ef það er hærra, en þó skal veðsetning aldrei fara yfir 50% af brunabótamatsverði viðkomandi eignar.“ Ákærði hefur í vörn sinni vísað til þessarar samþykktar ársfundarins 1996 og telur hana hafa veitt sér þá heimild að velja milli fasteignamats og mats löggilts fasteignasala við kaup á slíkum skuldabréfum fyrir sjóðinn, en ekkert tillit sé tekið til þessarar heimildar í héraðsdómi. Hann andmælir einnig lögskýringum héraðsdóms, bæði á 249. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og 31. gr. og 36. gr. laga nr. 129/1997, svo og um fyrningu brota og hæfi hans eftir reglum lífeyrissjóðsins og stjórnsýslulögum nr. 37/1993. III. Eins og nánar greinir í héraðsdómi er ákærði borinn sökum um að hafa brotið gegn ákvæðum 249. gr. almennra hegningarlaga og 31. gr. og 36. gr., sbr. 55. gr. laga nr. 129/1997 með því að hafa farið út fyrir umboð sitt til fjárfestinga fyrir hönd lífeyrissjóðsins, þegar hann keypti af syni sínum A fimm skuldabréf Ingólfshofs ehf. á tímabilinu 5. mars 1999 til 8. október sama ár, þegar hann keypti fyrir hönd sjóðsins skuldabréf sem hann sjálfur var skuldari að 30. desember sama ár, og þegar hann keypti fyrir hönd sjóðsins 25. september 1997 skuldabréf útgefin af Gerplu ehf., sem A sonur hans fór fyrir, en í þeim hafi verið farið langt umfram leyfileg viðmiðunarmörk, án samþykkis eða vitundar sjóðsins. Þessi brot eru sundurliðuð í ákæruliðum I A, I C og II sem greinir í héraðsdómi, en þar var hann sýknaður af ákærulið I B, og er sú niðurstaða ekki hér til endurskoðunar. Sem fyrr segir er talið af hálfu ákæruvalds að brotin, sem ákærða eru gefin að sök, varði meðal annars við 249. gr. almennra hegningarlaga. Samkvæmt niðurlagsorðum þess ákvæðis geta slík brot varðað mest 6 ára fangelsi. Verður að fallast á með ákæruvaldinu að fyrningarfrestur taki mið af því refsihámarki og teljist því 10 ár, sbr. 3. tl. 1. mgr. 81. gr. laganna, sbr. og 3. mgr. sama lagaákvæðis. Eru brot ákærða samkvæmt II. kafla ákæru því ekki fyrnd. Um hæfi sitt til greindra ráðstafana vísar ákærði til liðar 4.7. í reglugerð sjóðsins og liðar 4.7.1. í samþykktum hans, þar sem segi, að hvorki stjórnarmenn né starfsmenn megi taka þátt í meðferð máls ef þeir hafa persónulegra og verulegra hagsmuna að gæta sem kynnu að fara í bága við hagsmuni sjóðsins. Þetta ákvæði geri ráð fyrir því að aðeins sé um vanhæfi að ræða þegar ákvörðun gangi gegn hagsmunum sjóðsins. Þess vegna verði að finna hverjir hagsmunir sjóðsins hafi verið í hverju tilviki varðandi ávöxtunarkröfu og áhættu. Öll kaup skuldabréfanna hafi uppfyllt fjárfestingarstefnu sjóðsins um áhættu og ávöxtun og hafi hinir persónulegu hagsmunir, sem haldið sé fram að tengdust kaupunum, ekki farið gegn hagsmunum sjóðsins. Hafi því ekki verið um að ræða brot gegn fyrrgreindum liðum reglugerðar og samþykkta. Í áðurnefndum ákvæðum reglugerðar og samþykkta sjóðsins sem ákærði vísar til segir: „Um vanhæfi til meðferðar einstaks máls fer að öðru leyti eftir meginreglum stjórnsýslulaga. Stjórnarmönnum og eftir atvikum starfsmönnum er skylt að upplýsa um aðstæður sem valda kunna vanhæfni skv. framantöldu.“ Hér er um almennar hæfiskröfur að ræða, sbr. og 3. gr., 4. gr. og 5. gr. stjórnsýslulaga með áorðnum breytingum og 31. gr. laga nr. 129/1997. Er fallist á með héraðsdómara, með vísan til forsendna hans, að ákærði hafi verið vanhæfur til að fara með fjárfestingar undir þeim ákæruliðum sem hér eru til meðferðar. Varðandi ákærulið I A verður að líta svo á að í ljós sé leitt að kaup lífeyrissjóðsins á skuldabréfum tryggðum með veði í eigninni Ingólfshvoli, Ölfushreppi, voru utan þeirra marka sem fjárfestingarstefna hans heimilaði, um sérhæft atvinnuhúsnæði utan höfuðborgarsvæðisins. Með vísan til forsendna héraðsdóms er niðurstaða hans um sakfellingu ákærða í þessum ákærulið staðfest. Um ákærulið I C hefur ákærði lagt fram ný gögn fyrir Hæstarétt til þess að styðja þá staðhæfingu sína að hann hafi eftir kaup sín á jörðinni Gljúfurárholti, Ölfushreppi, flutt í raun á hana eldra lán annars manns, sem hann hafi orðið að taka að sér að greiða. Gögn þessi ásamt fyrirliggjandi yfirliti yfir viðskiptareikning ákærða hjá lífeyrissjóðnum benda ekki til annars en að skuldabréfið með veði í Gljúfurárholti hafi verið gefið út við lok starfa ákærða hjá sjóðnum til að gera upp skuld, sem myndast hafði á viðskiptareikningnum, meðal annars með færslu eftirstöðvar umrædds láns á hann á fyrri stigum. Fjárfestingarstefna sjóðsins heimilaði ekki ákærða að veð væri tekið í þessari fasteign. Með þessari athugasemd og að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms verður staðfest niðurstaða hans um sakfellingu ákærða í þessum ákærulið. Varðandi ákærulið II hefur ákærði sem fyrr segir borið fram þau rök að með samþykkt ársfundar lífeyrissjóðsins 28. júní 1996 hafi honum verið veitt heimild til að kaupa skuldabréf tryggð með veði í íbúðarhúsnæði á höfuðborgarsvæðinu, allt að 50% af fasteignamati eða mati löggilts fasteignasala sem sjóðurinn tilnefndi, væri það hærra. Löggiltur fasteignasali hafi metið markaðsverð eignarinnar 70.000.000 krónur. Sjóðurinn hafi keypt veðskuldabréfin fyrir 34.000.000 krónur 25. september 1997. Veðhlutfall hafi því verið 48% og veðsetningin þannig innan leyfilegra viðmiðunarmarka. Á þetta sjónarmið ákærða verður ekki fallist. Fasteignamat eignarinnar var 33.369.000 krónur, en nokkru fyrir útgáfu skuldabréfanna, sem hér um ræðir, hafði Gerpla ehf. keypt hana fyrir 43.000.000 krónur. Ákvæði reglugerðar lífeyrissjóðsins 8.1.5., sem samþykkt var á ársfundi 28. júní 1996, segir að heimilt sé að ávaxta fjármuni sjóðsins í skuldabréfum tryggðum með veði í fasteignum, innan við 50% af fasteignamati, en að stjórn sjóðsins sé þó heimilt að víkja frá þessu mati gefi markaðsverð eigna tilefni til. Í áðurgreindu ákvæði greinargerðar, sem samþykkt var á sama fundi, er bætt við orðunum „eða mati löggilts fasteignasala sem lífeyrissjóðurinn tilnefnir ef það er hærra, en þó skal veðsetning aldrei fara yfir 50% af brunabótamatsverði viðkomandi eignar.“ Hér er ljóslega um að ræða nánari útfærslu á ákvæði reglugerðarinnar um það á hvern hátt stjórn sjóðsins sé heimilt að miða veðhæfi eignar við annað en fasteignamat. Fram er komið að ákærði bar þessi skuldabréfakaup ekki undir stjórnina. Vegna þessa og að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms verður staðfest niðurstaða hans um sakfellingu ákærða samkvæmt þessum lið ákærunnar. Brot ákærða eru réttilega heimfærð til refsiákvæða í héraðsdómi. Refsing ákærða er þar hæfilega ákveðin. Með vísan til raka héraðsdóms svo og þess, að dráttur varð í eitt ár á því að lögreglurannsókn hæfist á hendur ákærða, sem ekki hefur verið skýrður, er rétt að skilorðsbinda refsinguna eins og í héraðsdómi greinir. Samkvæmt þessu verður héraðsdómur staðfestur. Ákærði verður dæmdur til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Ákærði, Karl Gottlieb Sentzius Benediktsson, greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Sveins Andra Sveinssonar hæstaréttarlögmanns, 300.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 28. apríl 2004. Mál þetta, sem dómtekið var 6. apríl sl., er höfðað með ákæru útgefinni af ríkislögreglustjóranum 21. janúar 2004, á hendur Karli Gottlieb Sentziusi Benediktssyni, kt. [...], Gljúfurárholti, Ölfushreppi, fyrir umboðssvik og brot gegn lögum um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða, með því að hafa í eftirfarandi tilvikum, í starfi sínu sem framkvæmdastjóri Lífeyrissjóðsins Framsýnar, misnotað aðstöðu sína og stefnt fé sjóðsins í stórfellda hættu: I A. Með því að hafa farið út fyrir umboð sitt til fjárfestinga fyrir hönd lífeyrissjóðsins þegar hann keypti fyrir hönd sjóðsins, af syni sínum A, eftirgreind skuldabréf sem einkahlutafélagið Ingólfshof var skuldari að, en umræddur sonur ákærða A og kona hans B voru í fyrirsvari fyrir félagið, og voru skuldabréfin með veði í lóðinni Ingólfshvoli, Ölfushreppi og þeim eignum er lóðinni tilheyrðu. Ákærði keypti bréfin án samþykkis eða vitundar stjórnar lífeyrissjóðsins, en samkvæmt fjárfestingarstefnu sjóðsins voru fjárfestingar í skuldabréfum með veði í atvinnuhúsnæði utan höfuðborgarsvæðisins og fasteignum á landsbyggðinni utan kaupstaða óheimilar. Þá var ákærði vanhæfur til að taka ákvörðun um kaup á umræddum skuldabréfum vegna tengsla sinna við lánþega: B. Með því að hafa farið út fyrir umboð sitt til fjárfestinga fyrir hönd lífeyrissjóðsins þegar hann veitti fyrir hönd sjóðsins sjálfum sér lán, þann 9. mars 1999, að fjárhæð kr. 4.000.000, með veði í jörðinni Hlíðartungu, Ölfushreppi, án samþykkis eða vitundar stjórnar sjóðsins, en samkvæmt fjárfestingarstefnu sjóðsins var veðsetning á fasteignum á landsbyggðinni utan kaupstaða óheimil. Þá var ákærði vanhæfur til að taka ákvörðun um að veita sjálfum sér lán. C. Með því að hafa farið út fyrir umboð sitt til fjárfestinga fyrir hönd lífeyrissjóðsins þegar hann keypti fyrir hönd sjóðsins skuldabréf, sem hann sjálfur var skuldari að, þann 30. desember 1999, að fjárhæð kr. 6.000.000, með veði í jörðinni Gljúfurárholti, Ölfushreppi, án samþykkis eða vitundar stjórnar sjóðsins, en samkvæmt fjárfestingarstefnu sjóðsins var veðsetning á fasteignum á landsbyggðinni utan kaupstaða óheimil. Þá var ákærði vanhæfur til að taka ákvörðun um kaup á skuldabréfi sem hann var sjálfur skuldari að. Eru brot þessi talin varða við 249. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og 3. og 5., sbr. 2. mgr. 31. gr., sbr. 55. gr. laga um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða, nr. 129/1997, sbr. 3., 4. og 5. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, með áorðnum breytingum. II Með því að hafa farið út fyrir umboð sitt til fjárfestinga fyrir hönd lífeyrissjóðsins þegar hann veitti fyrir hönd sjóðsins einkahlutafélaginu Gerplu, sem sonur hans A var í fyrirsvari fyrir, eftirfarandi lán, þann 25. september 1997, með veði í fasteigninni Hverfisgötu 74, Reykjavík, sem numu samtals kr. 34.000.000, sem var 79% af kaupverði eignarinnar og langt umfram leyfileg viðmiðunarmörk, án samþykkis eða vitundar stjórnar sjóðsins. Þá var ákærði vanhæfur til að taka ákvörðun um lánveitingu vegna tengsla sinna við lánþega: Eru brot þessi talin varða við 249. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og 3. og 5., sbr. 2. mgr. 31. gr. og 1. mgr. 36. gr., sbr. 55. gr. laga um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða, nr. 129/1997, sbr. 3., 4. og 5. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, með áorðnum breytingum. Er þess krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar. Elvar Örn Unnsteinsson hrl. gerir þá kröfu, fyrir hönd Lífeyrissjóðsins Framsýnar, kt. 561195-2779, að ákærða verði gert að greiða lífeyrissjóðnum skaðabætur að fjárhæð 30.430.535 krónur, auk vaxta skv. IV. kafla laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, frá 16. júní 2002 til greiðsludags. Ákærði neitar sök. Af hálfu verjanda er þess krafist, að ákærði verði alfarið sýknaður af kröfum ákæruvaldsins og að skaðabótakröfu verði vísað frá dómi. Þá er krafist hæfilegra málsvarnarlauna að mati dómsins. Málsatvik: Með bréfi 10. maí 2002 tilkynnti Fjármálaeftirlitið ríkislögreglustjóranum um ætlað refsivert brot ákærða, sem fyrrverandi framkvæmdastjóra Lífeyrissjóðsins Framsýnar. Er tekið fram í bréfinu, að Fjármálaeftirlitið hafi haft lánveitingar lífeyrissjóðsins, sem fyrrverandi framkvæmdastjóri hans hafi staðið að, til sérstakrar athugunar, en ákærði hafi verið framkvæmdastjóri lífeyrissjóðsins frá 1. janúar 1996 til 30. júní 2000. Er í bréfinu gerð grein fyrir því að Fjármálaeftirlitinu hafi 14. desember 2001 borist bréf stjórnar Lífeyrissjóðsins Framsýnar, ásamt úttekt Elvars Arnar Unnsteinssonar hæstaréttarlögmanns, á lánveitingum sjóðsins sem tengdust ákærða, og væru útistandandi hjá sjóðnum. Í bréfi stjórnarinnar sé óskað eftir því að Fjármálaeftirlitið skoði umræddar lánveitingar og annað það er tilefni þætti til vegna málsins. Er tekið fram að í úttekt lögfræðings lífeyrissjóðsins hafi verið tekin til skoðunar 23 lán sem öll hafi tengst lánveitingum ákærða, fjölskyldu hans eða fyrirtækja og félaga í eigu fjölskyldu hans. Fram kemur, að Fjármálaeftirlitið hafi ekki rætt við ákærða sjálfan um málið, né stjórnarmenn sjóðsins. Núverandi framkvæmdastjóri sjóðsins, C, hafi verið í samskiptum við Fjármálaeftirlitið vegna málsins og veitt þær upplýsingar er óskað hafi verið eftir. Er niðurstaða Fjármálaeftirlitsins sú, að við kaup á 28 veðskuldabréfum fyrir hönd Lífeyrissjóðsins Framsýnar, hafi ákærði brotið gegn ákvæðum laga, reglugerða, samþykkta og fjárfestingarstefnu lífeyrissjóðsins. Í bréfi Fjármálaeftirlitsins er nánar rakið í hverju ætluð brot séu fólgin, en þau eru talin beinast gegn 5. mgr., sbr. 2. mgr., og 3. mgr. 31. gr. og 4. mgr. 38. gr. laga nr. 129/1997, um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða og 2. tl. 3. gr. stjórnsýslulaga, nr. 37/1993. Þá eru brotin talin beinast gegn 1. mgr. gr. 4.6 í reglugerð lífeyrissjóðsins, sbr. 4.5.3 í síðari reglugerð sjóðsins, ákvæðum 1. mgr. 4.7 í reglugerð sjóðsins, sbr. 4.7.1 í síðari reglugerð, ákvæðum 2. mgr. 4.7 í reglugerð sjóðsins, sbr. 4.7.2 í síðari reglugerð sjóðsins, ákvæðum 8.1.5 í reglugerð sjóðsins, ákvæði 9 töluliðar starfsreglna framkvæmdastjóra, sem samþykktar hafi verið á stjórnarfundi í lífeyrissjóðnum 1. október 1998 og ákvæðum í fjárfestingarstefnum sjóðsins. Telur Fjármálaeftirlitið ljóst, með hliðsjón af fyrirliggjandi gögnum, að ákærði hafi sem framkvæmdastjóri sjóðsins farið út fyrir heimildir sínar varðandi kaup á veðskuldabréfum og í ákveðnum tilvikum tekið slíkar ákvarðanir án þess að fyrir hafi legið heimildir frá stjórn lífeyrissjóðsins. Ennfremur telur Fjármálaeftirlitið ástæðu til að ætla, að ákærði hafi með óeðlilegum hætti staðið að fyrirgreiðslu til aðila sem séu nátengdir honum og með þeim ráðstöfunum hafi hann stefnt hagsmunum og fjármunum sjóðsins í hættu. Hafi Fjármálaeftirlitið ástæðu til að ætla að háttsemi ákærða varði við 249. gr. laga nr. 19/1940. Er tekið fram, að Fjármálaeftirlitið hafi farið yfir skýrslur endurskoðanda á árunum 1999 og 2000, en endurskoðunarfyrirtækið Deloitte & Touche hf. hafi farið með endurskoðun og innri endurskoðun á þeim tíma. Í þeim skýrslum sé ekki að finna sérstaka umfjöllun eða athugasemdir varðandi starfsemi sjóðsins vegna lánveitinga framkvæmdastjórans að undanskilinni ábendingu í skýrslu um innra eftirlit, frá 16. febrúar 2000, þar sem bent sé á þörf á vandaðri málsmeðferð við kaup á skuldabréfum og vakin athygli á háu veðhlutfalli einstaka skuldabréfa. Með bréfi Fjármálaeftirlitsins til ríkislögreglustjórans fylgdi greinargerð um einstök skuldabréf sem athuguð voru, afrit af skuldabréfunum 28, bréf stjórnar Lífeyrissjóðsins Framsýnar til Fjármálaeftirlitsins, ásamt greinargerð lögmanns sjóðsins, bréf Bankaeftirlits Seðlabanka Íslands frá 23. nóvember 1998 ásamt niðurstöðum vettvangsathugunar á starfsemi sjóðsins miðað við 31. mars 1998, reglugerðir og samþykktir lífeyrissjóðsins, starfsreglur stjórnar og framkvæmdastjóra, fjárfestingarstefnur og skýrsla um innra eftirlit Deloitte & Touche hf.. Að auki fylgdu með afrit af öðrum skuldabréfum, afrit úr hlutafélagaskrá og yfirlit yfir uppboðssölur. Ákæra ríkislögreglustjórans byggir á meðferð ákærða á 18 skuldabréfum af þeim 28 er rannsökuð voru. Ákærði var fyrst yfirheyrður um sakarefnið hjá ríkislögreglustjóranum 22. maí 2003. Núverandi framkvæmdastjóri lífeyrissjóðsins, C, var einnig yfirheyrðir um efnið, sem og fyrrverandi formenn og varaformenn lífeyrissjóðsins, D og E. Ákærði og framangreind vitni voru yfirheyrð fyrir dómi, sem og vitnin F endurskoðandi hjá Deloitte & Touch hf., fasteignasalarnir G, H og I og sonur ákærða A. Þá gaf Elvar Örn Unnsteinsson lögmaður lífeyrissjóðsins skýrslu fyrir dómi, sem og J, starfsmaður Íslandsbanka hf. Verður nú gerð grein fyrir framburði ákærða og vitna. Ákærði kvaðst hafa hafið störf hjá Lífeyrissjóði Dagsbrúnar-Framsóknar á árinu 1970. Þegar sex sjóðir hafi verið sameinaðir í Lífeyrissjóðinn Framsýn 1. janúar 1996 hafi hann verið ráðinn framkvæmdastjóri hins nýstofnaða sjóðs. Hafi hann frá upphafi séð um að fjárfesta í verðbréfum fyrir hönd sjóðsins í samræmi við reglugerð sjóðsins til að byrja með og síðar samþykktir hans, en allar reglur sjóðsins og ákvæði laga um heimildir til fjárfestinga hafi verið ákærða kunnar. Allar fjárfestingar hafi verið gerðar án athugasemda af hálfu stjórnar sjóðsins, en samskipti við stjórn hafi alla tíð verið í föstum skorðum. Fjárfestingarstefnur sjóðsins, sú fyrsta frá árinu 1996, hafi að grunni til verið samdar af ákærða og síðar samþykktar af sjóðsstjórn. Síðari breytingar á stefnunni hafi þróast í samráði ákærða við stjórn lífeyrissjóðsins og fjármálastjóra. Í fjárfestingarstefnum sé að finna ákvæði um takmarkanir sjóðsins um veðsetningu fasteigna gagnvart skuldabréfum tryggðum með veði í fasteignum. Ákærða hafi þó ekki verið óheimilt að fjárfesta í skuldabréfum með veði annars staðar en þar sé tilgreint og hafi sjóðurinn í einhverjum tilvikum fjárfest í verðbréfum með veði í eignum á öðrum stöðum en þar sé tilgreint. Fjárfestingar á höfuðborgarsvæðinu hafi t.d. farið alfarið eftir fjárfestingarstefnunni. Stefnan hafi ekki bannað fjárfestingar með kaupum á skuldabréfum með veði í fasteignum á landsbyggðinni. Hafi fjárfestingar í þeim tilvikum byggt á mati hverju sinni, um hve verðmæta eign hafi verið að ræða o.s.frv. Sjóðsfélögum hafi t.a.m. verið veitt lán með veði í jörðum, en það séu helstu dæmi þess að sjóðurinn hafi fjárfest í skuldabréfum með veði í jörðum úti á landi. Þar sé í raun ekki um fjárfestingakost að ræða, heldur fjárfestingar tengdar réttindum sjóðsfélaga. Ákærði kvaðst reglulega hafa lagt fyrir stjórnarfundi lista yfir öll keypt verðbréf, til að unnt hafi verið að gera athugasemdir við fjárfestingar hans. Ekki hafi verið farið yfir kaup á hverju og einu skuldabréfi, nema athugasemdir hafi verið gerðar við kaupin. Þá kvað ákærði Deloitte & Touche hf. hafa annast innra eftirlit fyrir lífeyrissjóðinn. Lífeyrissjóðurinn hafi staðið framarlega í því að fullnægja þeim skyldum er lagðar hafi verið á lífeyrissjóði með lögum nr. 129/1997, en sjóðurinn hafi fyrstur sjóða fengið starfsleyfi og orðið fyrstur sjóða til að koma á innra eftirliti. Því hafi verið komið á laggirnar á árunum 1998 og 1999. Úttekt hafi verið gerð á verðbréfaeign sjóðsins í innra eftirliti, án þess að nokkurn tíma hafi verið gerðar athugasemdir við fjárfestingar ákærða fyrir hönd sjóðsins. Niðurstöður innra eftirlits hafi verið lagðar fyrir stjórn lífeyrissjóðsins, án þess að það hafi nokkru sinni leitt til viðbragða af hálfu stjórnar. I.A. Ákærði kvaðst, á fyrri hluta árs 1999, utan eitt bréf í september það ár, hafa annast kaup lífeyrissjóðsins á 5 skuldabréfum er keypt hafi verið af einkahlutafélaginu Ingólfshofi, með veði í lóðinni Ingólfshvoli í Ölfushreppi og þeim eignum er lóðinni tilheyrðu. Fyrirsvarsmaður einkahlutafélagsins hafi verið A, sonur ákærða. Um hafi verið að ræða skuldabréf er farið hafi á 10.-14. veðrétt eignarinnar. Við verðmat á eigninni hafi verið stuðst við mat G fasteignasala frá 28. september 1998 á verðmæti eignarinnar, en Magnús hafi margsinnis komið að því að meta verðmæti jarða á landsbyggðinni fyrir sjóðinn. Þá hafi fyrirhugaðar framkvæmdir við uppbyggingu að Ingólfshvoli lítið verið farnar af stað. Í ársbyrjun 1999 hafi nánast allt verið tilbúið, en þá hafi starfsemi reiðskóla þar hafist. Síðar hafi legið fyrir annað mat G, frá í október 1999, er hafi metið verðmæti lands og eigna 218.000.000 króna. Á þeim tíma hafi framkvæmdir á Ingólfshvoli nánast allar verið búnar. Kvaðst ákærði hafa fylgst vel með allri framvindu mála í þeim efnum. Hafi hann sjálfur haft yfir að ráða viðamikilli reynslu við mat á byggingum og framkvæmdum og á því byggt mat sitt á verðmæti jarðarinnar. Er undir ákærða var borin skýrsla I löggilts fasteignasala, frá 27. nóvember 2001 um áætlað söluverð á jörðinni 190.000.000 króna, kvað hann rangt er þar kæmi fram að um væri að ræða sérhæfðar eignir, því unnt væri að breyta húseignum á jörðinni til að þær myndu henta hvaða rekstri sem væri, t.d. iðnaði. Endurstofnverð eignanna væri á bilinu 220.- 250.000.000 króna. Fyrir hafi legið tvö verðmöt er sjóðnum hafi verið kunnugt um. Annað að fjárhæð 218.000.000 króna en hitt að fjárhæð 250.000.000 króna. Meðaltal þeirra mata væri 234.000.000 króna, en eftir að lánin hafi verið tekin hafi verið áhvílandi á eignunum 92.000.000 króna. Ef litið væri á reiðhöll og hesthús sem sérhæft atvinnuhúsnæði, mætti lána 35% af verðmæti þeirra. Hið sérhæfða húsnæði væri samkvæmt verðmati metið á 156.000.000 króna, en 35% af þeirri fjárhæð næmi tæpum 55.000.000 króna. Annað húsnæði væri veitingahús og íbúðir, veitingahúsið 500 m2 og íbúðirnar 206 m2. Verðmæti þeirra eigna væri 78.000.000 króna og 50% af þeirri fjárhæð væri 39.000.000 króna. Samkvæmt því hafi verið innan marka um heimildir til fjárfestinga fyrir hönd sjóðsins að veita lán að fjárhæð 39.000.000 króna, að viðbættum 55.000.000 króna sem myndu þá vera í allt 94.000.000 króna. Svigrúm til lánveitinga myndi hækka ef reiðhöllin yrði ekki skilgreind sem sérhæft atvinnuhúsnæði. Reiðhöllin væri skemma, fulleinangruð með hárri lofthæð, sem hugsa mætti til margvíslegra nota. Það væri því rangt að skilgreina þessar eignir sem sérhæfð atvinnuhúsnæði. Þegar ákærði var inntur eftir því af hverju hann hafi ekki gert stjórn lífeyrissjóðsins grein fyrir kaupum sínum á skuldabréfunum kvað hann viðskiptin hafa verið unnin með sama hætti og gilti almennt um fjárfestingar hans fyrir hönd sjóðsins. Hafi hann haft umboð sjóðsins til að fjárfesta í skuldabréfum og hafi hann ekki borið einstök mál inn á borð stjórnar nema um hafi verið að ræða sérstök tilvik, eins og ef um hafi verið að ræða kaup á skuldabréfum útgefnum vegna framkvæmda við Hvalfjarðargöng. Kvað ákærði sér sem framkvæmdastjóra lífeyrissjóðsins hafa verið kunnugt um takmarkanir á veðsetningu fasteigna, en samþykkt hafi verið í stjórn sjóðsins að veð í íbúðarhúsnæði í kaupstöðum á landsbyggðinni hafi ekki mátt fara upp fyrir 35%. Sama hafi gilt um sérhæft atvinnuhúsnæði á höfuðborgarsvæðinu, þ.e. ef um hafi verið að ræða sérhæft atvinnuhúsnæði skyldi hámarkið ekki vera hærra en 35%. Sér hafi verið kunnugt um öll áhvílandi lán á jörðinni Ingólfshvoli þegar umrædd veðskuldabréf hafi verið keypt. Fram kom hjá ákærða að starfandi framkvæmdastjóri, formaður og varaformaður sjóðsins, ásamt skrifstofustjóra, hafi fundað með ákærða undir lok árs 2000 vegna vanskila á tilteknum skuldabréfum. Um hafi verið að ræða skuldabréf með veði í Ingólfshvoli. Á fundinum hafi ákærði samið við sjóðinn um að koma málum á hreint og hafi fundarmenn samþykkt það. Ári síðar, eða 27. nóvember 2001, hafi D ritað bréf til Elvars Arnar Unnsteinssonar hæstaréttarlögmanns og óskað eftir athugun á umræddum bréfum, þar sem hluti þeirra hafi þá verið kominn í vanskil á ný. Kvað ákærði tilraunir hafa verið gerðar með að koma á laggirnar skóla að Ingólfshvoli. Ef skólanum hefði verið komið á laggirnar haustið 2002 hafi verið unnt að skuldbreyta áhvílandi skuldabréfum og hefðu málin þá leyst. Elvar Örn hafi talið fyrirsvarsmönnum sjóðsins trú um að það væri sjóðnum fyrir bestu að selja eignirnar að Ingólfshvoli það sumar. Þar sem skólinn hafi ekki verið kominn af stað hafi reksturinn ekki gengið eftir, en hin húsin á staðnum hafi verið nemendahús, mötuneyti og þess háttar. Ef sjóðurinn hefði beðið með aðgerðir sínar þar til skólinn hafi verið kominn af stað, hefði sjóðurinn fengið hærra verð fyrir eignirnar. Kvaðst ákærði á nefndum fundi hafa gert stjórnarmönnum grein fyrir því að mál væru í ákveðnum farvegi sem myndi leiða til þess að sjóðurinn myndi ekki tapa neinum fjármunum. Kvað ákærði sjóðinn m.a. hafa tekið upp í skuld vegna vanskila veðskuldabréf með veði í Sundstræti 36 á Ísafirði. I.B. Ákærði kvaðst hafa keypt jörðina Hlíðartungu í Ölfushreppi í maí 1998. Um hafi verið að ræða ríkisjörð. Húseignir á jörðinni hafi verið til sölu, en ekki jörðin sjálf. Ábúendum á litlum jörðum á þessu svæði hafi verið boðið að kaupa jarðir af ríkinu. Kvaðst ákærði hafa haft uppi fyrirvara við kaupin, um að ábúandi jarðarinnar myndi hefjast handa við að kaupa jarðarhlutann af ríkinu. Það hafi síðan gengið eftir og 18. maí 1998 hafi verið búið að ganga frá kaupum á jörðinni af ríkinu. Ákærði kvaðst hafa látið ábúandann hafa fjármuni til þeirra kaupa, þar sem ábúandinn hafi ekki haft neina fjármuni sjálfur. Kaupverð jarðarhlutans af ríkinu hafi verið 836.000 krónur. Þegar kaupsamningur hafi síðar verið gerður milli ákærða og seljanda, hafi jörðin verið komin inn í kaupin. Brunabótamat jarðarinnar byggi eingöngu á fasteignamati jarðarinnar, ekki landverðinu sjálfu. Við það að fá landið sem byggðarland hafi verðmæti jarðarinnar aukist úr 836.000 krónum í 9-10.000.000 króna. Heildarverðmæti jarðarinnar hafi þá verið komið yfir 20.000.000 króna. Við mat á heildarverðmætinu væri unnt að miða við söluverð á jörðum í næsta nágrenni. Ákærði kvað því rangt, að verðmæti jarðarinnar hafi verið 10.500.000 krónur, eins og miðað hafi verið við. Eignin hafi því ekki verið veðsett yfir mörk. Ákærði kvaðst kannast við að hafa fengið sjóðsfélagalán 9. mars 1999, að fjárhæð 4.000.000 króna, með veði í jörðinni Hlíðartungu. Þá hafi verið liðinn töluverður tími frá kaupum hans á jörðinni. Munur á sjóðsfélagalánum og öðrum lánum sjóðsins felist fyrst og fremst í hagstæðari vöxtum fyrir sjóðsfélaga. Hafi hann átt jafnan rétt á slíku láni og aðrir sjóðsfélagar og hafi staða hans sem framkvæmdastjóri sjóðsins engu breytt um það. Ákærði kvaðst hafa verið sjóðsfélagi frá árinu 1970. Slík lán væru jafnan meðhöndluð af skrifstofustjóra, K. Kvaðst ákærði ekki hafa gert stjórn lífeyrissjóðsins grein fyrir þeirri lánveitingu, enda hafi hann ekki þurft þess. Sjóðsfélagalán hafi ekki farið á lista sem lagður hafi verið fyrir stjórn, heldur fari um lánin eftir sérstökum reglum um sjóðsfélaga. Þrátt fyrir að heimildir sjóðsins til fjárfestinga í skuldabréfum með veði í fasteignum á landsbyggðinni hafi verið takmarkaðar, hafi oft komið til þess, þegar um sjóðsfélagalán hafi verið að ræða, að sjóðurinn hafi tekið veð í eignum á landsbyggðinni utan kaupstaða. Hafi lánveiting þessi að öllu leyti verið eðlileg og innan þeirra reglna sem miðað hafi verið við. Ákærði kvað Hlíðartungu hafa verið selda, en jörðina hafi hann selt syni sínum L. Lífeyrissjóðurinn væri með allar kröfur sínar þar tryggðar áfram, en salan hafi falist í yfirtöku kaupanda á áhvílandi veðskuldum. I.C. Ákærði kvað jörðina Gljúfurárholt í Ölfushreppi hafa komið í sölu á árinu 1999. Dánarbú hafi selt ákærða jörðina fyrir 27.500.000 krónur. Til að fjármagna kaupin hafi ákærði notið aðstoðar Íslandsbanka, en ákærði hafi gert bankanum grein fyrir áformum sínum um að taka 75 hektara lands og gera úr þeim 15 spildur, 5 hektara að stærð hverja um sig, fyrir sumarhús og eftir atvikum beit fyrir hross yfir sumartímann, en skortur hafi verið á slíkum möguleikum fyrir hestamenn. Bankinn hafi samþykkt að veita ákærða lán að fjárhæð 21.500.000 krónur á þessum forsendum. Til að auðvelda sölu á einstaka spildu hafi verið ákveðið að gefa út 15 skuldabréf að fjárhæð 1.000.000 króna hvert. Eitt bréf hafi átt að geta fylgt hverri spildu við sölu. Ákærði kvað fyrir hafa legið áætlun um að hver spilda myndi seljast á 2 - 2.500.000 krónur. Við það kvað ákærði landverðið hafa vaxið, en heildarverðmæti fyrir allar spildurnar hafi þá verið komið í 50-60.000.000 króna. Síðar um haustið hafi sveitarstjórnarmaður í sveitarfélaginu rætt við ákærða um að æskilegt væri að búa til á þessum stað þéttbýliskjarna. Ákærði kvaðst hafa fallist á það og hafi þá verið ákveðið að útbúið yrði deiliskipulag fyrir hektarana 75. Samþykkt hafi síðan verið í bæjarstjórn í mars 2000, að setja á laggirnar þéttbýliskjarna á svæðinu. Skipulagsstofnun hafi stöðvað þau áform á þeim forsendum að gera hafi þurft aðalskipulag fyrir svæðið áður en til þess kæmi. Úr hafi orðið að skipulagðir hafi verið 20 hektarar af 75 og búið væri að selja 15 lóðir af 20. Verð á jörðinni hafi við þetta hækkað úr 50-60.000.000 króna í um 400.000.000 króna. Þá standi eftir verðmæti jarðarinnar að öðru leyti, því inni í því mati séu ekki um 60 hektarar landsvæðis, ásamt mannvirkjum á þeim hluta jarðarinnar. Ákærði kvað í raun ekki hafa átt sér stað lánveitingu vegna skuldabréfs, að fjárhæð 6.000.000 króna, með veði í jörðinni Gljúfurárholti. Um hafi verið að ræða nafnbreytingu á skuldabréfi, sem stofnað hafi verið til á líftíma lífeyrissjóðs Dagsbrúnar Framsóknar, en ákærði hafi í raun einungis yfirtekið það bréf. Það hafi verið gert með þeim hætti að eldra bréfið hafi verið tekið út úr tölvukerfi sjóðsins í lok júní 1999 og síðan hafi verið gengið frá málinu í lok desember 1999 með útgáfu nýs bréfs, en af því sjáist að vextir séu reiknaðir frá 1. júlí það ár. Í raun hafi einungis nafni á eldra skuldabréfi verið breytt. Bréfið hafi í raun gengið í gegnum venjulegt ferli hjá sjóðnum og þannig komið að einhverju leyti á borð ákærða. Ekki hafi verið ástæða til að fara með þetta bréf inn á stjórnarfund, þar sem ekki hafi verið um nýja lánveitingu að ræða. Fyrir lögreglu kvað ákærði kaupin hafa verið gerð í samráði við stjórnarformann, varaformann stjórnar og starfandi framkvæmdastjóra. Kvaðst ákærði á þessum tíma hafa verið að ganga frá ýmsum uppgjörsmálum við sjóðinn. Ákærði kvað jörðina Gljúfurárholt hafa verið metna á 150.000.000 króna. Þau skuldabréf er nú hvíli á jörðinni nemi um 50.000.000 króna og séu þau öll í skilum. Sjóðurinn beri ekkert tjón vegna ráðstafana ákærða, en jörðina hafi hann selt syni sínum A. Salan hafi falist í yfirtöku áhvílandi veðskulda. II. Ákærði kvaðst kannast við að hafa, fyrir hönd Lífeyrissjóðsins Framsýnar, veitt einkahlutafélaginu Gerplu, sem A sonur ákærða hafi verið í fyrirsvari fyrir, 11 tilgreind lán með veði í fasteigninni Hverfisgötu 74 í Reykjavík. Lánin hafi numið samtals 34.000.000 króna. Einkahlutafélagið hafi gengið inn í kaup á eigninni á grundvelli kauptilboðs gagnvart dánarbúi, sem aðrir hafi átt og hafi verið að renna út. Kaupverðið hafi verið 43.000.000 króna, en það verð hafi verið greitt fyrir hús með 8 íbúðum og verslunarhúsnæði á fyrstu hæð. Um hafi verið að ræða fasteign á besta stað í Reykjavík, og lánið til langs tíma með góðum vöxtum. Kvaðst ákærði hafa litið svo á að um væri að ræða góðan kost fyrir lífeyrissjóðinn til fjárfestinga. Lánaðar hafi verið 34.000.000 króna til kaupa félagsins á eigninni, sem geti verið 79% af söluverðmæti eignarinnar, en ekki af markaðsvirði hennar. Söluverð eignarinnar hafi legið fyrir er lánin hafi verið veitt. Markaðsvirðið hafi verið 70.000.000 króna, en ákærði kvaðst hafa miðað við mat G fasteignasala á áætluðu markaðsvirði eignarinnar þegar hann hafi miðað við heimilt veðsetningarhlutfall á eigninni. Brunabótamat eignarinnar hafi verið 73.000.000 króna. Fáránlegt hafi verið að miða við 43.000.000 króna þegar veðhlutfall eignarinnar hafi verið skoðað. Eignin hafi verið vel seljanleg og fjárfestingin því til hagsbóta fyrir sjóðinn. Ekki hafi stjórn lífeyrissjóðsins verið upplýst sérstaklega um kaupin, en þau unnin með hefðbundnum hætti. Fjárfestingin hafi verið innan allra leyfilegra marka og bréfin með venjulegum vöxtum. Kvaðst ákærði ekki hafa litið svo á að grein 8.1.5 í reglugerð sjóðsins, sem miði við að heimilt sé að ávaxta fjármuni sjóðsins í skuldabréfum tryggðum með veði í fasteignum, innan við 50% af fasteignamati, hafi átt við í þessu tilviki. Ákærði kvað það viðhorf sitt að mat fasteignasala á verðmæti eignar gengi framar söluverði eignar þegar metið væri hve stórt hlutfall af verðmæti eignar mætti veðsetja. Á þeim forsendum gæti komið til þess að lífeyrissjóðurinn veitti lán fyrir hærri fjárhæð en næmi söluverði eignar. Frá því lífeyrissjóðurinn hafi farið af stað með fjárfestingar og kaup á veðskuldabréfum, hafi auk mats fasteignasala á verðmæti eigna verið miðað við brunabótamat fasteigna. Fasteignamatið hafi hins vegar lítið verið notað. Fasteignin Hverfisgata 74 hafi síðar verið seld. Lífeyrissjóðurinn eigi enn eitthvað af veðskuldabréfum áhvíldandi á eigninni sem væru vel tryggð. Sjóðurinn beri því ekkert tjón af ráðstöfunum ákærða. Ákærði kvað ekki hafa verið fjallað sérstaklega um skilning sinn á fjárfestingarstefnu lífeyrissjóðsins í stjórn lífeyrissjóðsins. Er ákærði var inntur eftir því hvort hann hafi ekki talið sig vanhæfan til þess að fjárfesta í skuldabréfum fyrir hönd sjóðsins þegar í hlut hafi átt ákærði sjálfur eða ættingjar hans eða fyrirtæki í eigu ættingja, þá kvaðst ákærði alltaf hafa haft að leiðarljósi að kaupa bréf sem hafi verið sjóðnum í hag, veðskuldabréf á góðum kjörum og með góðri veðtryggingu. Ákvæði um vanhæfi til meðferðar mála hafi verið að finna í samþykktum sjóðsins en þar hafi verið haft að leiðarljósi að svo fremi ráðstafanir hafi ekki gengið gegn hagsmunum sjóðsins, hafi ákærði ekki verið vanhæfur til meðferðar máls. Eftir þeim reglum hafi hann farið. Hafi þá ekki skipt máli hver skuldari hafi verið. Sér hafi ekki þótt ástæða til að greina stjórn sjóðsins sérstaklega frá viðskiptum þegar svo hafi staðið á. Slíkt hafi ekki verið gert nema um hafi verið að ræða óvenjuleg viðskipti, svo sem vegna fjárfestinga í bréfum með sérstaklega lágum vöxtum og einhverju slíku. Ef eingöngu hafi verið um að ræða kaup á venjulegum veðskuldabréfum með góðum vöxtum og ekki hafi verið um það að ræða að verið væri að hygla einum eða neinum, þá hafi ákærði ætíð farið eins að í fjárfestingum í veðskuldabréfum fyrir sjóðinn. Hann hafi í engum þeim tilvikum er ákært sé fyrir talið að um óvenjulegar eða miklar ráðstafanir hafi verið að ræða. Það eigi t.a.m. við um kaup á veðskuldabréfunum með veði í jörðunum Ingólfshvoli og Hlíðartungu í Ölfushreppi. Hann hafi aldrei í störfum sínum haft uppi neinar ráðstafanir sem hafi verið til þess fallnar að afla ákveðnum sjóðsfélögum, fyrirtækjum eða öðrum hagsmuna umfram aðra á kostnað sjóðsins. Hann hafi litið svo á, að eignir í Ölfushreppi færu eftir sömu lögmálum og eignir á höfuðborgarsvæðinu, en svæðin væru skilgreind sem sama atvinnusvæðið. Ekki væri því unnt að skilgreina eignir á þeim stað sem eignir á landsbyggðinni. D, fyrrverandi formaður stjórnar Lífeyrissjóðsins Framsýnar, kom fyrir dóminn sem vitni. Kvaðst vitnið hafa verið í stjórn sjóðsins og fyrirrennara hans allt frá árinu 1970 og hafi það ýmist gegnt störfum formanns eða varaformanns frá 1983 og þar til það hafi látið af störfum á árinu 2003. Kvað vitnið vanskil á veðskuldabréfum er hafi tengst ákærða hafa orðið til þess að sjóðurinn hafi látið skoða fjárfestingar ákærða fyrir hönd sjóðsins. Fjárfestingar hafi verið skoðaðar í samvinnu við endurskoðanda. Í upphafi hafi verið talið að unnt yrði að koma þeim bréfum er hafi verið í vanskilum í skil, en haustið 2001 hafi staðan verið orðin þannig að ákveðið hafi verið að senda málið til Fjármálaeftirlitsins til frekari skoðunar og þá með tilliti til þess hvort ákærði hafi farið út fyrir takmörk sín til fjárfestinga fyrir hönd sjóðsins. Niðurstaða þeirrar skoðunar Fjármálaeftirlitsins hafi verið sú, að eftirlitið hafi sent kæru til lögreglu vegna starfa ákærða fyrir hönd lífeyrissjóðsins. Vitnið kvað ákærða hafa haft víðtækt umboð til fjárfestinga fyrir hönd sjóðsins, en þó samkvæmt reglum hans. Framkvæmdastjóri sjóðsins, fyrst ákærði og síðan C, hafi reglulega lagt fyrir stjórn sjóðsins lista yfir allar fjárfestingar sjóðsins. Þar hafi komið fram upplýsingar um fjárhæðir skuldabréfa, veð, nöfn skuldara og þess háttar. Sá háttur hafi verið hafður á síðan 1987, en fyrir þann tíma hafi stjórn sjóðsins komið virkar að hverri og einni ráðstöfun. Vitnið kvað sjóðsfélagalán ekki hafa farið á lista er lagður hafi verið fyrir stjórn. Þannig hafi það verið í upphafi, en síðar hafi því verið breytt þannig að stjórn hafi einungis verið gerð grein fyrir hve mörg sjóðsfélagalán hafi verið veitt. Vitnið kvað ákærða hafa átt rétt á venjulegu sjóðsfélagaláni og hafi honum ekki borið skylda til að tilkynna stjórn sérstaklega um slíkt lán. Ef um sérstök mál hafi verið að ræða, hafi framkvæmdastjóri gert sérstaka grein fyrir þeim, en það hafi t.d. átt við ef einhver tiltekinn skuldari hafi skuldað sjóðnum óeðlilega háa fjárhæð. Vitnið kvað ákærða einan hafa tekið endanlegar ákvarðanir um kaup á veðskuldabréfum á þeim tíma sem hann hafi verið við störf. Á tilteknu tímabili hafi hann verið með aðstoðarmann í þeim efnum. Síðar hafi C verið ráðinn sem sjóðsstjóri. Ekki kvað vitninu því hafa verið kunnugt um verkaskiptingu milli ákærða og sjóðsstjóra, en ákærði hafi tekið endanlegar ákvarðanir um kaup á skuldabréfum. Þessum reglum hafi verið breytt síðar og nú á tímum þurfi tveir aðilar að rita undir allar lánveitingar fyrir hönd sjóðsins. Ákærða hafi verið treyst fyrir því að fara með öll mál eftir þeim reglum er gilt hafi. Fjárfestingarstefna hafi verið samþykkt fyrir sjóðinn, upphaflega 1996. Hafi hún verið í sífelldri endurskoðun. Það hafi verið ljóst, að ákærða hafi í einu og öllu borið að fara eftir stefnu sjóðsins í fjárfestingum. Hafi hann átt að bera undir stjórn sjóðsins ef út af henni yrði brugðið, en vitnið kvaðst muna eftir tilvikum af þeim toga. Þegar beitt hafi verið ákvæðum um heimildir til fjárfestinga í stefnunni innan höfuðborgarsvæðisins, hafi höfuðborgarsvæðið fylgt hinum landfræðilegu mörkum. Kvaðst vitnið ekki minnast þess að í stjórn hafi verið rætt um að Ölfushreppur teldist til þess svæðis skv. fjárfestingarstefnum sjóðsins. Þá kvaðst vitnið ekki getað ímyndað sér að rætt hafi verið í stjórn sjóðsins um að heimilt hafi almennt verið fyrir sjóðinn að fjárfesta í skuldabréfum með veði í eignum utan þeirra svæða er fjárfestingarstefnan hafi heimilað. Vitnið kvaðst, ásamt varaformanni stjórnar E og framkvæmdastjóra C, hafa farið að Ingólfshvoli haustið 2001. Tilgangur með þeirri ferð hafi verið að skoða eignir fyrir austan til að meta veðandlög samkvæmt þeim skuldabréfum er hafi verið í vanskilum. Hafi sú ferð verið farin í kjölfar þess að stjórn sjóðsins hafi verið farin að hafa áhyggjur af fjárfestingum ákærða, en áður en Fjármálaeftirlitinu hafi verið falið að kanna ráðstafanir ákærða. Á þeim tíma hafi stjórn orðið það ljóst hverjir hafi setið í stjórn Ingólfshofs ehf. Sú vitneskja hafi ekki legið fyrir áður en skuldabréfin hafi farið í vanskil. Kvaðst vitnið líta svo á, að veðandlagið að Ingólfshvoli hafi verið talið til landsbyggðarinnar, en ekki höfuðborgarsvæðisins, þegar miðað væri við ákvæði í reglugerð sjóðsins um heimildir til fjárfestinga. Að auki teldist reiðhöllin að Ingólfshvoli til atvinnuhúsnæðis á landsbyggðinni, sem óheimilt hafi verið að fjárfesta í. Fullyrti vitnið að kaup á skuldabréfum með veði í Ingólfshvoli hafi ekki verið samþykkt fyrir fram af stjórn lífeyrissjóðsins. Jafnframt fullyrti vitnið, að því hafi ekki verið kunnugt um eigendur, eða tengsl þeirra við ákærða, að veðandlögunum Hlíðartungu og Gljúfurárholti í Ölfushreppi eða Hverfisgötu 74 í Reykjavík, er kaup á skuldabréfum með veði í þeim eignum hafi átt sér stað. Kaup á þeim skuldabréfum hafi heldur ekki verið samþykkt fyrir fram af stjórn lífeyrissjóðsins. E, kom fyrir dóminn sem vitni, en hann kvaðst ýmist hafa verið formaður eða varaformaður stjórnar lífeyrissjóðsins frá árinu 1995 til vorsins 2003. Kvað vitnið ástæður þess að tilteknar fjárfestingar ákærða fyrir hönd lífeyrissjóðsins hafa verið teknar til skoðunar hafa verið þær, að tiltekin skuldabréf sem sjóðurinn hafi fjárfest í hafi gjaldfallið. Í framhaldi þess hafi starfsmenn sjóðsins séð ástæðu til að gera formanni og varaformanni hans viðvart um málið þar sem þeir hafi haft af því vaxandi áhyggjur. Eftir að formaður og varaformaður hafi skoðað tiltekin viðskipti ákærða hafi niðurstaða þeirra orðið sú, að fela einum af lögmönnum sjóðsins að fara yfir þessi tilteknu viðskipti og gera þeim og síðan stjórn grein fyrir hvernig þau féllu að reglum sjóðsins um fjárfestingar. Litið hafi verið svo á, að ákærða bæri í öllu að fara að reglum lífeyrissjóðsins um heimildir til fjárfestinga. Ákærði hafi notið mikils trausts stjórnar til fjárfestinga, en hann hafi áður rekið Lífeyrissjóð Dagsbrúnar-Framsóknar í langan tíma með mjög góðum hætti. Hafi ákærði getið sér góðs orðs á meðal verðbréfasala og í umhverfi lífeyrissjóða fyrir að hafa verið mjög naskur við kaup á veðskuldabréfum og mat á verðmæti eigna. Hafi hann því haft nokkuð frjálsar hendur við fjárfestingar sínar. Aldrei hafi komið inn á borð stjórnar upplýsingar um kaup ákærða á skuldabréfum sem hafi verið tengd honum eða nákomnum honum. Þannig hafi fyrst verið ræddar í stjórn sjóðsins, eftir að mál ákærða hafi verið tekin til skoðunar, fjárfestingar sjóðsins í skuldabréfum með veði í eignum í Ölfushreppi og hvernig þær hafi samrýmst fjárfestingarstefnum sjóðsins. Fjárfestingarstefnan hafi verið skýr um hvaða fjárfestingar hafi verið heimilar, en ekki hafi í stjórn sjóðsins verið tekið til umræðu að framkvæmdastjóra hafi verið heimilt að fjárfesta í skuldabréfum með veði í eignum á svæðum er ekki hafi verið talin þar upp. Þá kvað vitnið ekki hafa verið rætt í stjórn sjóðsins um að Ölfushreppur teldist til höfuðborgarsvæðisins í skilningi reglna sjóðsins og fjárfestingarstefnu um heimildir sjóðsins til fjárfestinga. Ekki hafi heldur verið fjallað í stjórn um skilgreiningu á sérhæfðu atvinnuhúsnæði, en vitnið kvað það skoðun þess að reiðhöllin að Ingólfshvoli væri sérhæft atvinnuhúsnæði. Þá skoðun byggði vitnið á því að í húsnæðinu hafi ekki verið fullburða gólf, en það fælist töluverður kostnaður í að koma því upp. Auk þess væri staðsetning húsnæðisins vandamál í þessu efni, en markaður fyrir slíkt hús væri minni þar en á höfuðborgarsvæðinu. Orðalag í fjárfestingarstefnu væri svo sem ekki afdráttarlaust eða skýrt um að sjóðnum væri beinlínis bannað að fjárfesta í skuldabréfum með veði í sérhæfðu atvinnuhúsnæði á landsbyggðinni. Um það hafi að einhverju leyti verið deilt í stjórn sjóðsins, þar sem nokkurs konar grámi hafi hvílt yfir því, hvort sérhæft atvinnuhúsnæði hafi eingöngu verið takmarkað við höfuðborgarsvæðið eða hvort það hafi að einhverju leyti mátt ná til landsbyggðarinnar líka. Vitnið kvað það hins vegar að sínu mati óeðlilegan skilning miðað við samhengi orðalagsins í fjárfestingarstefnunni. Ljóst væri að þungi sjóðsins í fjárfestingum hafi alltaf verið á höfuðborgarsvæðinu og við það miðist þær flestar. Það hafi t.a.m. verið ljóst að sjóðnum hafi verið óheimilt að kaupa skuldabréf með veði í sumarbústöðum. Þessi sjónarmið þurfi að hafa í huga þegar fjárfestingarstefnan sé skoðuð, en hún þrengi heimildir til fjárfestinga umfram það sem lög nr. 129/1997 og samþykktir fyrir sjóðinn geri, sem geri ekki greinarmun á höfuðborgarsvæðinu og landsbyggðinni í þeim efnum. Stjórn sjóðsins setji fjárfestingarstefnuna, en ekki aðalfundur, og sé það því hennar einnar að veita undanþágur frá stefnunni í einstaka tilvikum. Það liggi þá fyrir sérstök samþykkt um það, en fjárfestingarstefnan sé bindandi fyrir starfsmenn sjóðsins, sem leiði til þess, að þeir þurfi að taka upp við hana einstök mál vilji þeir að einhverju leyti víkja frá henni varðandi spennandi fjárfestingarkosti. Vitnið staðfesti að það hafi farið að Ingólfshvoli ásamt D og ákærða til að skoða þar eignir, en ferðin hafi verið farin eftir að farið hafi að bera á vanskilum á skuldabréfum með veði í eignunum. Vitnið kvað því ekki hafa verið kunnugt um tengsl ákærða við þá aðila eða fyrirsvarsmenn þeirra aðila er hafi verið skuldarar að bréfum með veði í eignununum. Það sama hafi átt við um skuldabréf með veði í fasteigninni Hverfisgötu 74 í Reykjavík, en kaup á þeim bréfum hafi ekki verið borin undir stjórn fyrir kaupin. Vitnið staðfesti að framkvæmdastjóri sjóðsins hafi lagt fyrir stjórn lista yfir keypt skuldabréf á hverjum tíma. Í einhverju tilviki hafi verið spurst fyrir um kaup framkvæmdastjóra þar sem veð hafi verið á landsbyggðinni, en hann hafi fullvissað stjórn um að um kaup á bréfum hafi verið að ræða, sem fyllilega væru innan allra veðsetningamarka og þyrfti stjórnin engar áhyggjur að hafa af kaupunum. Þeim athugasemdum hafi ekki verið fylgt frekar eftir. Innra eftirlit sjóðsins hafi verið að skríða í gang á þessum tíma, en vitnið kvaðst ekki muna eftir því að það hafi gert athugasemdir við kaup ákærða á skuldabréfum með veði í fasteignum á landsbyggðinni. Kvaðst vitnið ekki vilja fullyrða, að ákærða hafi beinlínis verið óheimilt að fjárfesta í skuldabréfum með veði í eignum í Ölfushreppi, heldur hafi hann farið umfram þær veðsetningarheimildir er hann hafi haft í starfi. Þegar veðsetningarheimildir væru metnar, væri fyrst og fremst horft á fasteigna- og brunabótamat og ef talið væri að það gæfi ekki réttar vísbendingar um verðmæti eigna, væri fengið mat fasteignasala á verðmæti þeirra. Staðfesti vitnið, að G fasteignasali hafi unnið slík möt fyrir sjóðinn þegar um hafi verið að ræða jarðir á landsbyggðinni, en Magnús hafi selt mikið af jörðum. Vitnið kvaðst ekki hafa haft hugmynd um að ákærði hafi verið eigandi að eignunum í Hlíðartungu og Gljúfurárholti í Ölfushreppi, þegar skuldabréf hafi verið keypt með veði í þeim eignum. C, framkvæmdastjóri Lífeyrissjóðsins Framsýnar kom fyrir dóminn. Vitnið kvaðst í upphafi hafa verið ráðinn sem sjóðsstjóri hjá sjóðnum, eða í ágúst 1997, og hafa starfað sem slíkur þar til það hafi verið ráðinn framkvæmdastjóri í júlí 2000. Hafi vitnið tekið þátt í stofnun Verðbréfamiðlunar Framsýnar og starfað sem framkvæmdastjóri hennar frá því í lok sumars 1999, en á því tímabili hafi vitnið ekki starfað fyrir lífeyrissjóðinn. Kvað vitnið upphaf þess að fjárfestingar ákærða hafi verið teknar til skoðunar hafa verið að vanskil hafi orðið á tilteknum skuldabréfum í eigu sjóðsins. Í framhaldi af því hafi vitnið ásamt formanni og varaformanni stjórnar átt fund með ákærða, en bréfin hafi tengst honum með ýmsu móti. Ákærði hafi á fundi aðila lýst því yfir að skuldabréfunum yrði komið í skil. Hafi hann gert það, að hluta með afhendingu veðskuldabréfa með veði í fasteigninni að Sundstræti 36 á Ísafirði. Síðar hafi aftur farið að myndast vanskil á skuldabréfunum og hafi það leitt til þess að Fjármálaeftirlitið hafi verið fengið til að skoða þessar tilteknu fjárfestingar ákærða fyrir hönd lífeyrissjóðsins. Ákærði hafi í störfum sínum fyrir lífeyrissjóðinn haft mikla þekkingu á fjárfestingum í veðskuldabréfum. Hafi hann þekkt öll fasteigna- og fermetraverð og í raun allt sem snúið hafi að fasteignum. Ef vitnið hafi fengið bréf til afgreiðslu fyrir sjóðinn, hafi það alltaf borið kaup á þeim undir ákærða vegna þeirrar þekkingar og reynslu er hann hafi búið yfir. Kvaðst vitnið hins vegar sjálft hafa séð um fjárfestingar í skuldabréfum og hlutabréfum sem hafi verið á markaði. Kaup á skuldabréfum með veði í fasteignum hafi reglulega verið lögð fyrir stjórn sjóðsins, en þau hafi verið færð inn á lista, þar sem fram hafi komið hver hafi verið skuldari einstakra bréfa, fjárhæð skuldabréfsins, ávöxtunarkrafa, dagsetning kaupa, söluverð og oftast hver hafi selt bréfin. Á þeim lista hafi ekki komið fram t.d. hvert veðandlagið hafi verið. Hafi þessi aðferð verið viðhöfð um kaup á öllum verðbréfum, hvort sem um hafi verið að ræða veðskuldabréf eða önnur verðbréf. Ekki kvað vitnið ákærða hafa gert stjórn lífeyrissjóðsins grein fyrir tengslum sínum við fyrirsvarsmenn skuldara að skuldabréfum með veði í eignunum að Ingólfshvoli í Ölfushreppi og Hverfisgötu 74 í Reykjavík, en sonur ákærða hafi verið í fyrirsvari fyrir einkahlutafélög er hafi verið skuldarar að bréfum með veði í þeim eignum. Af lista um kaup á veðskuldabréfum er ákærði hafi lagt fyrir stjórn, hafi ekki verið unnt að átta sig á þeim tengslum, þar sem ekki hafi komið þar fram hverjir hafi verið í fyrirsvari fyrir einstök félög. Vitnið staðfesti, að sjóðsfélagalán hafi ekki farið á lista um keypt skuldabréf er lagður hafi verið fyrir stjórn. Á fundi stjórnar 1. mars 1999 hafi reglum um sjóðsfélagalán verið breytt þannig, að hámarkslán hafi verið hækkuð í 4.000.000 króna. Hafi sjóðsfélagi öðlast full réttindi til láns eftir að hafa verið sjóðsfélagi í 3 ár, án tillits til eftirstöðva fyrri lána. Vitnið kvað það skoðun þess að ekki hafi verið heimilt fyrir sjóðinn að fjárfesta í skuldabréfum með veði í jörðum á landsbyggðinni, þar sem fjárfestingarstefna sjóðsins hafi ekki heimilað það. Þá kvað vitnið það skoðun þess að ekki hafi heldur verið heimilt á grundvelli fjárfestingarstefnu sjóðsins að fjárfesta í skuldabréfum með veði í sérhæfðu atvinnuhúsnæði á landsbyggðinni. Vitnið kvaðst hafa setið stjórnarfundi lífeyrissjóðsins allt frá upphafi starfa þess hjá lífeyrissjóðnum á árinu 1997 og því hafa setið fundi þegar yfirlit hafi komið um þær fjárfestingar ákærða er ákæra lúti að, þ.e. í skuldabréfum með veði í fasteignunum að Ingólfshvoli, Hlíðartungu og Gljúfurárholti í Ölfushreppi og fasteigninni að Hverfisgötu 74 í Reykjavík. Ekki hafi komið fram á því yfirliti upplýsingar um hvar eignirnar hafi verið staðsettar Fasteignin Ingólfshvoll hafi verið seld nauðungarsölu og í framhaldi af því hafi lífeyrissjóðurinn eignast jörðina. Eignin hafi verið seld í kjölfarið. Ekki hafi verið hafist handa við að innheimta mismun á söluverði eignarinnar og þeirri fjárhæð er fjárfest hafi verið fyrir á sínum tíma, með því að beina kröfum um eftirstöðvar að Ingólfshofi ehf. sem upphaflegum skuldara. Lífeyrissjóðnum hafi verið gert kauptilboð í eignirnar að Ingólfshvoli og hafi sjóðurinn svarað því tilboði með sölutilboði. Þar hafi verið gert ráð fyrir að söluverð eignarinnar yrði 95.000.000 króna, en forsenda fyrir sölunni hafi verið að kaupandi myndi einnig ná samkomulagi um kaup á 5 útskiptum lóðum úr eigninni, ásamt mannvirkjum. Staðfesti vitnið að Hlíðartunga í Ölfushreppi hafi verið seld nauðungarsölu. Við uppgjör á uppboðsandvirði hafi lífeyrissjóðurinn átt þess kost að fá kröfur sínar vegna tveggja skuldabréfa í eigu sjóðsins með veði í eigninni að fullu greiddar. Sjóðurinn hafi kosið að láta skuldabréfin hvíla áfram á eigninni eftir sölu eftir að þeim hafi verið komið í skil. Vitnið kvað lífeyrissjóðinn í fjárfestingum sínum jafnan hafa miðað verðmæti fasteigna við fasteignamat eigna eða eftir atvikum brunabótamat eignanna. Miðað hafi verið við markaðsverð eigna, ef það hafi verið lægra en fasteigna- eða brunabótamat. Innra eftirliti hafi verið komið á fyrir sjóðinn. Það eftirlit hafi verið í höndum Deloitte & Touche hf. Vitnið kvaðst ekki minnast þess að innra eftirlit hafi gert athugasemdir við skuldabréfakaup ákærða fyrir hönd lífeyrissjóðsins, t.a.m. vegna þess að um hafi verið að ræða fasteignir eða jarðir á landsbyggðinni. Vitnið kvað sjóðinn ekki fjárfesta í skuldabréfum með veði í fasteignum á landsbyggðinni. Það komi þó helst til greina í þeim tilvikum þegar um sé að ræða sjóðsfélagalán. Reglur sjóðsins um kaup á skuldabréfum í öðrum tilvikum banni ekki beinlínis kaup á skuldabréfum með veði í fasteignum á landsbyggðinni, en setji slíkum kaupum þó veruleg takmörk. Í slíkum tilvikum sé horft til stórra byggðarkjarna á landsbyggðinni. F löggiltur endurskoðandi hjá Deloitte & Touche hf. kom fyrir dóminn. Kvaðst vitnið, ásamt öðrum starfsmönnum Deloitte & Touch hf., hafa annast innra eftirlit fyrir Lífeyrissjóðinn Framsýn, en samningur hafi verið gerður um eftirlitið 25. september 1998. Innra eftirlit hafi falist í úttektum, er hafi verið kynnt stjórn bréflega með reglubundnum hætti. Staðfesti vitnið að eitt slíkt bréf væri á meðal gagna málsins, en það væri dagsett 16. febrúar 2000. Bréfum innra eftirlits hafi fylgt samantektir, unnar m.a. af vitninu, þar sem fram hafi komið ýmsar upplýsingar um einstök lán, svo sem útreiknuð veðhlutföll og veðhlutföll samkvæmt fjárfestingarstefnu lífeyrissjóðsins. Hluti af innra eftirliti hafi falist í að kanna hvort fjárfestingarstefnu sjóðsins hafi verið fylgt. Eftirlitið hafi byggt á úrtakskönnunum og eitt af því sem tekið hafi verið til athugunar hafi verið hvort veðsetningar hafi verið innan veðmarka samkvæmt þeim reglum er sjóðnum hafi borið að fara eftir. Kvaðst vitnið hafa ritað minnisblað í janúar 2001 um skuldabréfakaup ákærða. Skuldabréf með veði í jörðinni Ingólfshvoli hafi komið í úrtakskönnun og hafi þau að mati innra eftirlits fallið innan þess flokks að vera með veði í sérhæfðu atvinnuhúsnæði. Jafnframt hafi þau verið talin vera umfram 35% af fasteignamatsverði samkvæmt fjárfestingarstefnu lífeyrissjóðsins. Að mati vitnisins hafi fjárfestingarstefnan ekki gert greinarmun á höfuðborgarsvæðinu og landsbyggðinni þegar um sérhæft atvinnuhúsnæði hafi verið að ræða. Það hafi verið mat innra eftirlits, að veðsetning Gljúfurárholts hafi verið innan viðmiðunarmarka, svo sem tekið sé fram í minnisblaði Deloitte & Touche frá 22. janúar 2001. Samkvæmt þeim upplýsingum er eftirlitið hafi haft undir höndum hafi það sama átt við um Hverfisgötu 74 í Reykjavík, eins og tekið sé fram í minnisblaðinu. G löggiltur fasteignasali kom fyrir dóminn. Vitnið kvaðst að beiðni Lífeyrissjóðsins Framsýnar hafa framkvæmt mat á jörðinni Ingólfshvoli 11. október 1999 og hafi vitnið metið verðmæti eigna á 218.000.000 króna. Eignirnar að Ingólfshvoli séu þess eðlis, að þær nýtist til margra hluta. Sérhæfing þeirra sé því í sjálfu sér ekki mikil og í raun sé húsnæðið atvinnuhúsnæði sem nýtt sé sem reiðhöll. Sérhæfing húsnæðis felist í því að ekki sé unnt að nota það nema undir eina starfsemi. Miklu skipti um eignirnar að Ingólfshvoli, hversu rúmgott húsnæðið sé, en hátt sé til lofts og vítt til veggja. Hvoru tveggja gefi mikla möguleika varðandi nýtingu húsnæðisins. Flestar byggingar að Ingólfshvoli sé unnt að nota undir annars konar starfsemi. Ekki hafi verið mikið framboð á eignum í Ölfushreppi en eftirspurn talsverð. Eignir á því svæði hafi því verið vel seljanlegar og eftirsóttar. Hitaveita á svæðinu skipti miklu máli í því sambandi. Þetta hafi því gilt um fasteignirnar að Ingólfshvoli, Hlíðartungu og Gljúfurárholti. Vitnið kvaðst hafa framkvæmt mat á verðmæti fasteignarinnar að Hverfisgötu 74 í Reykjavík. Hafi það mat gert ráð fyrir að verðmæti eignarinnar væri 70.000.000 króna. Hafi vitnið skoðað allar íbúðir eignarinnar við matið og að baki matsfjárhæð hafi því búið sjónarmið eins og hvert gæti verið verðmæti eignarinnar ef hún yrði seld í hlutum. Eignin hafi verið seld 9 dögum síðar á 43.000.000 krónur, en vitnið kvaðst ekki hafa komið nærri þeirri sölu. Vitnið hafi í gegnum 20 ára reynslu sína sem fasteignasali öðlast verulega reynslu við mat á eignum og þá sérstaklega eignum á jaðarsvæðum, s.s. jarðir í sveitum og stærri eignir og eignir í nágrenni Reykjavíkur. Vitnið meti mikið af eignum fyrir lánastofnanir og ýmsa opinbera aðila. Vitnið kvaðst kannast við kauptilboð ákærða í eignina Hlíðartungu í Ölfushreppi, en það hafi haft milligöngu um söluna á sínum tíma. Samkvæmt því hafi verið gerður fyrirvari um eignarhald seljanda á landi. Jörðin hafi verið ríkisjörð en seljandi hafi átt öll mannvirki á jörðinni. Kauptilboð ákærða hafi gengið út á að hann myndi geta keypt landið af ríkinu. Það hafi tíðkast að ábúendur ríkisjarða hafi fengið jarðir keyptar undir markaðsverði eignanna. Þar sem fjárhagsstaða seljanda jarðarinnar hafi verið slík, hafi ákærði lagt út fyrir kostnaði seljanda við að ná til sín eignarhaldi á ríkishlutanum. Eftir að jörðin hafi verið keypt af ríkinu, hafi verðmæti hennar aukist til muna. Ávinningurinn fyrir ákærða hafi falist í því að kaupa jörðina með þessum hætti, en ákærði hafi ekki átt þess kost að fá jörðina fyrir sama verð og sá er hafi keypt af ríkinu. Á þessu svæði hafi vitnið verið að selja landsvæði, á um 250.000 krónur hvern hektara, m.v. sölu á 10-30 hektara lands. Minni svæði hafi kostað meira á hvern hektara. Jörðin Hlíðartunga hafi sennilega verið um eða tæpir 40 hektarar. Vitnið kvaðst einnig hafa selt ákærða jörðina Gljúfurárholt, en hann hafi keypt jörðina af dánarbúi. Vitnið hafi metið jörðina þegar fyrir hafi legið drög um að búta jörðina niður í íbúðarhúsalóðir, sennilega um 15 spildur, þar sem hver spilda hafi verið 5 hektarar að stærð. Svipuð sjónarmið hafi legið að baki verðmætaaukningu jarðarinnar og á jörðinni Hlíðartungu. Verðmæti landsins hafi verið um 3-500.000 krónur fyrir hvern hektara lands. H fasteignasali kom fyrir dóminn. Vitnið kvaðst hafa framkvæmt mat á verðmæti eigna að Ingólfshvoli í Ölfushreppi, en matið sé dagsett 2. nóvember 2000. Eignin hafi verið metin á 266.000.000 króna. Tildrög þess hafi verið þau að ákærði hafi farið þess á leit við vitnið að mat yrði framkvæmt. Að baki mati á verðmæti eignarinnar hafi legið sjónarmið um að eignin hafi verið dýr og sérhæfð og að kaupendahópur tæki mið af því. Á þessum tíma hafi eignin verið í fullum rekstri, en miðstöð hestaviðskipta hafi verið á þessu svæði. Reiðhöllin að Ingólfshvoli væri í raun fjölnota húsnæði og teldist því ekki vera sérhæft atvinnuhúsnæði. Auðveldlega mætti breyta húsnæðinu í iðnaðarhúsnæði eða knattspyrnuvöll. Hesthúsin á staðnum væru sérhæfð, en sumarbústaðina mætti taka og flytja burtu af staðnum. Vitnið kvaðst líta svo á, að verðmæti eigna í Ölfushreppi hafi vaxið gríðarlega á undanförnum árum. Þjónusta hafi öll aukist á svæðinu og þéttbýli sömuleiðis. Það væri engu að síður munur á verðmæti eigna á þessu svæði samanborið við höfuðborgarsvæðið og jaðarsvæði þess. I fasteignasali gaf skýrslu fyrir dómi. Vitnið staðfesti að það hafi unnið mat á verðmæti eigna að Ingólfshvoli í Ölfushreppi í nóvember 2001. Eignin hafi verið metin á 190.000.000 króna, en ekki hafi verið nema á hendi fjársterkra aðila að kaupa eignir á því verði. Verkefni vitnisins hafi verið fólgið í að meta andvirði eignanna ef til nauðungarsölu kæmi og hvert væri líklegt söluverðmæti eignanna við þær aðstæður. Kaupendahópurinn hafi því verið þröngur og markaðurinn sérstakur. Einnig hafi þurft að taka tillit til þess að eignirnar væru sérhæfðar og notkun þeirra takmörkuð. Endurstofnverð eigna hafi verið áætlað 250.000.000 króna, en hafa þyrfti í huga að söluverð eigna næði að jafnaði ekki byggingarkostnaði eignanna. Veðhafar hafi tekið áhættu með að fara hátt í veðsetningu á slíkri eign. Ef horft væri á reiðhöllina og mat lagt á hvort hún teldist vera sérhæft atvinnuhúsnæði, þá þyrfti að hafa í huga að eignin væri mjög stór. Hún henti því eftir atvikum ekki vel sem lagerhúsnæði eða verslunarhúsnæði, því unnt væri að reisa ódýrara og minna stálgrindar- eða límtréshúsnæði undir slíka starfsemi. J, starfsmaður Íslandsbanka, kvað aðalstöðvar bankans á Kirkjusandi hafa veitt ákærða lán að fjárhæð 21.000.000 króna, með veði í eigninni Gljúfurárholti í Ölfushreppi. Vitnið kvaðst kannast við að til hafi staðið að skipta út úr landinu 15 spildum, sem hafi verið 5 hektarar að stærð hver um sig, undir sumarbústaði. Láninu hafi verið skipt þannig, að 15.000.000 króna hafi verið lánaðar í 15 hlutum en síðan hafi 6.000.000 króna verið lánaðar með veði í íbúðarhúsnæði á jörðinni. Lán að fjárhæð 1.000.000 króna hafi síðan átt að fylgja hverri spildu. Vitnið kvaðst ekki telja að tiltekið mat hafi legið að baki verðmæti hverrar spildu, en bankinn hafi þó aldrei farið að lána umræddar fjárhæðir án þess að einhvers konar áætlun hafi legið til grundvallar verðmæti hverrar spildu. A, sonur ákærða, kom fyrir dóminn. Gerði vitnið grein fyrir þeirri uppbyggingu og framkvæmdum er átt höfðu sér stað að Ingólfshvoli allt frá árinu 1997 og þeim hugmyndum er hafi búið að baki uppbyggingu á svæðinu með því að koma þar á fót hestamiðstöð og alþjóðlegum reiðskóla. Öll uppbygging hafi miðast við að samþætta starfsemi reiðskólans við ferðaþjónustu á svæðinu. Framburður vitnisins var nánari lýsing á ferli uppbyggingar hestamiðstöðvar, en í gögnum málsins liggur fyrir á dskj. nr. 7 stutt yfirlit um efnið. Vitnið kvaðst hafa fengið góðar undirtektir við áform um stofnun reiðskólans og hafi skólinn verið fullsetinn haustið 1999. Sóst hafi verið eftir því við Félag tamningamanna, eina fagfélag hestamanna á Íslandi, að það myndi viðurkenna nám við skólann. Félagið hafi ekki talið sér unnt að viðurkenna námið, þar sem það hafi verið í samstarfi við Hólaskóla. Það svar hafi sett starfsemina út af laginu, því erfitt hafi verið að bjóða upp á nám sem ekki hafi uppfyllt skilyrði um að einstaklingar fengju menntun sína viðurkennda. Í framhaldinu hafi hafist áralöng barátta fyrir starfsleyfi fyrir skólann. Á árinu 2000 hafi skólinn hætt að bjóða upp á menntun, en haldið hafi verið áfram baráttu fyrir að fá starfsleyfi. Vorið 1999 hafi búfræðslulögum verið breytt og hafi búfræðsluyfirvöld þá talið að ríkið væri með einkaleyfi á að bjóða búfræðslu í landinu. Hafi þau neitað að taka málstað skólans til skoðunar. Allt þetta hafi leitt til þess að forsendur hafi brostið. Bakhjarlar uppbyggingarinnar hafi ekki lifað af baráttuna fyrir að fá starfsleyfi fyrir skólann, sem tekið hafi 3 ár. Með hjálp Umboðsmanns Alþingis og menntamálaráðherra hafi tekist að fylgja málinu eftir og haustið 2001 hafi nánast öll leyfi legið fyrir. Í október það ár hafi fengist viðurkenning Félags tamningamanna á náminu og í mars 2002 hafi legið fyrir að menntamálaráðuneytið myndi greiða með hverjum nemanda í takt við reiknilíkan framhaldsskólanna. Í kjölfarið hafi verið reynt að ná sáttum við veðhafa í eignunum á Ingólfshvoli, en á þeim tíma hafi þær verið komnar í nauðungarsölumeðferð. Veðhafar hafi ekki treyst sér til að koma til móts við rekstraraðila, en Lífeyrissjóðurinn Framsýn hafi t.a.m. hafnað skuldbreytingum á lánum sínum. Eignir hafi í kjölfarið verið seldar nauðungarsölu. Viðræður hafi átt sér stað í kjölfarið við lífeyrissjóðinn en þeirra viðhorf hafi verið að eignirnar skyldu seldar á frjálsum markaði. Vitnið kvaðst, ásamt þeim er í upphafi hafi staðið að skólanum, hafa komist í samband við fjársterkan aðila um kaup á eignunum af lífeyrissjóðnum. Tilboð hafi gengið á milli aðila. Síðar hafi annar aðili komið að málinu með vitninu, en skilyrði hafi verið sett af hálfu sjóðsins um að reiðhöllin yrði ekki seld nema hótelbyggingar á staðnum væru hluti af kaupunum. Vitnið kvað eignir að Ingólfshvoli síðar hafa verið seldar. Kröfum hafi ekki enn verið beint að Ingólfshofi ehf. vegna mismunar á söluverði eignanna og kröfum sjóðsins á hendur einkahlutafélaginu. Vitnið kvaðst hafa keypt fasteignina að Gljúfurárholti í Ölfushreppi af ákærða. Upphaflegt kaupverð eignarinnar hafi verið 27.500.000 krónur. Jörðin liggi næst Hveragerði og verði svæðið væntanlegt byggingarland fyrir Hveragerði. Hafi vitnið talið kaup á jörðinni áhugaverðan fjárfestingarkost. Margir þættir hafi valdið því að verðmæti jarðarinnar hafi verið verulegt. Hafi vitnið verið í samstarfi við ákærða við hugmyndir um að skipta landinu upp í 15 spildur, en það hafi m.a. lánað fjármuni til kaupanna á sínum tíma. Staðfesti vitnið áform um að Íslandsbanki myndi lána fjármuni til kaupanna þar sem lán myndi fylgja hverri spildu við áframhaldandi sölu. Að mati vitnisins hafi verðmæti jarðarinnar ásamt öllu er fylgdi verið umtalsvert. G fasteignasali hafi metið verðmæti jarðarinnar 154.000.000 króna í september 2000. Hin auknu verðmæti landsins miðað við kaupverðið, hafi tekið mið af þeim tækifærum er hafi falist í landinu. Vitnið kvað einkahlutafélagið Gerplu vera í eigu þess. Vitninu hafi borist upplýsingar um áhugaverða fasteign að Hverfisgötu 74 í Reykjavík, en athygli hafi vakið að um hafi verið að ræða 12 einingar í einni eign. Með því að skipta eigninni í 12 sjálfstæðar eignir, hafi verið unnt að selja hverja eign fyrir sig. Það hafi því legið í augum uppi að um rakinn fjárfestingarkost hafi verið að ræða. G fasteignasali hafi metið eignina á 70.000.000 króna. Það mat hafi gefið raunhæfa mynd af verðmæti eignarinnar í heild sinni. Elvar Örn Unnsteinsson hæstaréttarlögmaður kvaðst hafa ritað greinargerð um fjárfestingar ákærða til stjórnar sjóðsins. Í ályktun hafi verið vakin sérstök athygli á að ákærði kynni í störfum sínum sem framkvæmdastjóri lífeyrissjóðsins að hafa brotið gegn 3. og 4. mgr. 31. gr. laga nr. 129/1997. Þegar skuldabréf með veði í eignunum að Ingólfshvoli hafi verið skoðuð, hafi heildartapsáhætta lífeyrissjóðsins af bréfunum verið metin, en þau hafi verið alls 8 á mismunandi veðréttum. Tapsáhættan hafi ekki verið metin sjálfstætt fyrir hvert og eitt bréf. Vitnið hafi haft þessi tilteknu skuldabréfin til innheimtu fyrir lífeyrissjóðinn. Eignir að Ingólfshvoli hafi verið seldar nauðungarsölu, en þær hafi síðar verið seldar af hálfu sjóðsins. Ekki hafi enn verið beint kröfum að Ingólfshofi ehf. vegna mismunar á söluverði eignarinnar og eftirstöðvum á skuldabréfum með veði í eignunum. Niðurstaða: Sakarefni máls þessa varðar tilteknar fjárfestingar ákærða, fyrir hönd Lífeyrissjóðsins Framsýnar, sem samkvæmt I. hluta ákæru áttu sér stað á árinu 1999, en samkvæmt II. hluta á árinu 1997. Með þessum fjárfestingum er ákærði talinn hafa farið út fyrir umboð sitt til fjárfestinga fyrir hönd lífeyrissjóðsins, með því að fjárfestingar hafi gengið gegn fjárfestingarstefnum sjóðsins, samþykktum hans og reglugerðum. Með þessu hafi ákærði gerst sekur um umboðssvik skv. 249. gr. laga nr. 19/1940, en hann hafi sem framkvæmdastjóri lífeyrissjóðsins misnotað aðstöðu sína sér og nákomnum til hagsbóta. Eru brot ákærða jafnframt talin varða við ákvæði 31. og 36. gr. laga um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða, nr. 129/1997, en umrædd ákvæði mæla fyrir um hæfi framkvæmdastjóra til ráðstafana ef í hlut eiga þeir sjálfir eða nákomnir, auk þess sem mælt er fyrir um fjárfestingar lífeyrissjóða. Refsiákvæði 55. gr. laganna er talið eiga við um háttsemi ákærða. Samkvæmt því ákvæði varða brot gegn lögunum sektum eða fangelsi allt að einu ári, nema þyngri refsing liggi við samkvæmt almennum hegningarlögum. Samkvæmt 1. tl. 1. mgr. 81. gr. laga nr. 19/1940 fyrnist sök á 2 árum, þegar ekki liggur þyngri refsing við broti en 1 árs fangelsi eða refsing sú, sem til er unnið, fer ekki fram úr sektum. Fyrningarfrestur telst frá þeim tíma er ákærði framdi brot sín, sbr. 1. mgr. 82. gr. laga nr. 19/1940. Samkvæmt I. hluta ákæru eru brotin sem áður segir framin á árinu 1999, en samkvæmt II. hluta 25. september 1997. Rannsókn málsins gagnvart ákærða hófst 22. maí 2003, sbr. 4. mgr. 82. gr. laga nr. 19/1940. Þar sem brot ákærða eru einnig talin varða við 249. gr. laga nr. 19/1940, verður miðað við að brot ákærða samkvæmt þeim lögum og lögum nr. 129/1997 fyrnist á 5 árum, sbr. 2. tl. 1. mgr. 81. gr. laga nr. 19/1940. Miðað verður við að brot ákærða séu framhaldsbrot, framin í samfellu með samkynja ráðstöfunum yfir tiltekinn tíma. Hagsmunir þeir er brotin beinast að eru þess eðlis, að þeir standa ekki í vegi fyrir að unnt sé að meta brotastarfsemina sem eina heild. Í því ljósi verður talið að miða eigi fyrningu við síðasta ætlaða refsilagabrot ákærða, sem ber upp á 30. desember 1999. Samkvæmt því eru sakir ákærða ekki fyrndar í máli þessu. I.A. Ákærði fjárfesti fyrir hönd lífeyrissjóðsins í 5 veðskuldabréfum, útgefnum í mars, apríl, maí og september 1999. Fjárfestingin var fólgin í því að lífeyrissjóðurinn veitti einkahlutafélaginu Ingólfshofi 5 lán, sem öll voru tryggð með veði í lóðinni Ingólfshvoli í Ölfushreppi og þeim eignum er lóðinni tilheyrðu. Sonur ákærða og eiginkona hans, voru í fyrirsvari fyrir einkahlutafélagið. Í framburðum ákærða og vitna fyrir dómi hefur komið fram, að umtalsverð uppbygging hafi átt sér stað að Ingólfshvoli á þessum tíma, en áform hafi m.a. staðið um að koma á laggirnar alþjóðlegum reiðskóla á staðnum. Hefur ákærði borið því við að um hafi verið að ræða góðan kost fyrir lífeyrissjóðinn til fjárfestinga, en hann hafi haft fullt umboð til slíkra ráðstafana fyrir hönd sjóðsins. Hafi veðandlag skipt miklu um lánveitinguna, en G fasteignasali hafi metið eignir á jörðinni í september 1998 á 72.000.000 króna, og aftur í október 1999, en þá hafi eignirnar verið metnar á 218.000.000 króna. Ákærði kvað tengsl sín við fyrirsvarsmenn einkahlutafélagsins ekki hafa valdið því, að ástæða hafi verið að gera stjórn lífeyrissjóðsins viðvart um lánveitinguna, en hann hafi metið fjárfestinguna trygga. Lög um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða, nr. 129/1997, öðluðust gildi 1. júlí 1998, en lögin gilda fyrir alla lífeyrissjóði í landinu, sbr. 1. gr. laganna. Lögin voru afrakstur mikilla umræðna um málefni lífeyrissjóða í landinu, allt frá árinu 1976, er fyrst var skipuð stjórnskipuð nefnd til að fjalla um efnið. Lögum 129/1997 var ætlað að setja almenna umgjörð um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða með því að setja almenn skilyrði fyrir starfsemi lífeyrissjóða og heimildum þeirra til fjárfestinga og kveða á um eftirlit með lífeyrissjóðum. Kostir lífeyrissjóða til fjárfestinga hafa sætt miklum breytingum á undanförnum árum. Eiga þeir nú mun fleiri kosti til fjárfestinga en nokkru sinni fyrr. Samfara slíkri aðstöðu eykst hætta á að fjármunum sé illa varið. Slíkt umhverfi hefur án vafa kallað á meira eftirlit og aðhald með fjárfestingum lífeyrissjóða en áður. Ákærði hafði starfað í umhverfi lífeyrissjóða allt frá árinu 1970. Honum voru því vel kunnar umræður og sjónarmið um öruggt rekstrarumhverfi lífeyrissjóða og mikilvægi öruggra fjárfestinga. Má ætla að hann hafi að talsverðu leyti verðið leiðandi í umræðu og ákvörðunum um fjárfestingarstefnur fyrir Lífeyrissjóðinn Framsýn og átt drjúgan þátt í að setja sjóðnum samþykktir og reglugerðir. Á þeim tíma er ákærði veitti einkahlutafélaginu Ingólfshofi framangreint lán höfðu lög nr. 129/1997 öðlast gildi. Samkvæmt 36. gr. laganna skyldi stjórn lífeyrissjóðs móta fjárfestingarstefnu og ávaxta fé sjóðsins með hliðsjón af þeim kjörum sem best eru boðin á hverjum tíma með tilliti til ávöxtunar og áhættu. Er tekið fram með hvaða hætti lífeyrissjóðum sé heimilt að ávaxta fé sitt. Um skuldabréf er fjallað í 3. tl. 1. mgr. 36. gr., en þar segir að lífeyrissjóðum sé heimilt að ávaxta fé sitt í skuldabréfum tryggðum með veði í fasteign að hámarki 65% af metnu markaðsvirði nema þegar um sé að ræða sérhæft atvinnuhúsnæði þá skuli hámark vera 35%. Í framhaldi gildistöku laga nr. 129/1997 setti Lífeyrissjóðurinn Framsýn sér fjárfestingarstefnu, en í gögnum málsins liggur fyrir fjárfestingarstefna fyrir sjóðinn, sem m.a. hefur sætt breytingum á stjórnarfundi 1. október 1998. Fjárfestingarstefna lífeyrissjóðsins hefur að verulegu leyti tekið mið af efnisinnihaldi 36. gr. laga nr. 129/1997, en samkvæmt fjárfestingarstefnunni beitti lífeyrissjóðurinn takmörkunum við val á einstökum verðbréfum, eins og segir í stefnunni. Þar kemur fram að lífeyrissjóðurinn hafi takmarkanir um veðsetningu fasteigna, sem séu eftirfarandi: - Skuldabréf með veði í íbúðarhúsnæði á Reykjanesi og Akureyri, allt að 50% af fasteignamati - Skuldabréf með veði í íbúðarhúsnæði í kaupstöðum á landsbyggðinni, allt að 35% af fasteignamati. - Skuldabréf með veði í atvinnuhúsnæði á höfuðborgarsvæðinu, allt að 50% af fasteignamati eða mati löggilts fasteignasala ef það er hærra. Ef ekki er stuðst við fasteignamat viðkomandi eignar skulu tveir löggiltir fasteignasalar meta eignina, annar tilnefndur af lífeyrissjóðnum og skal það mat ráða sem lægra reynist. - Ef um er að ræða sérhæft atvinnuhúsnæði þá skal hámark þetta ekki vera hærra en 35%.” Fjárfestingarstefna lífeyrissjóðsins fyrir árið 1999 hafði sömu takmarkanir varðandi skuldabréf tryggð með veði í fasteignum, nema skuldabréf með veði í atvinnuhúsnæði á höfuðborgarsvæðinu mátti nú vera að hámarki 60%. Þá var bætt inn ákvæði um að forðast skyldi að fara í hámarksveðsetningu í þeim tilvikum nema um væri að ræða seljanlega eign, sem væri vel staðsett og skuldabréfið á fyrsta veðrétti. Svo sem ráða má af framansögðu, hefur Lífeyrissjóður Framsýnar takmarkað svigrúm til fjárfestinga í skuldabréfum tryggðum með veði í fasteignum, umfram það er 3. tl. 1. mgr. 36. gr. laga nr. 129/1997 gerir ráð fyrir. Liggur það einnig fyrir í framburðum fyrrum stjórnarmanna lífeyrissjóðsins fyrir dómi. Gera verður ráð fyrir að umfjöllun um takmarkanir þessar hafi fengið nokkra umfjöllun í lífeyrissjóðnum, þar sem þær þrengja þær heimildir er lög gera ráð fyrir. Jörðin Ingólfshvoll er í Ölfushreppi, sem ekki telst til höfuðborgarsvæðisins. Að mati dómsins er fjárfestingarstefna lífeyrissjóðsins skýr um að heimila ekki fjárfestingar í fasteignum utan höfuðborgarsvæðisins, nema á tilgreindum stöðum á landsbyggðinni. Þó svo ákærði hafi notið víðtæks umboðs til fjárfestinga fyrir hönd lífeyrisjóðsins, hafa kaup sjóðsins á skuldabréfum tryggðum með í jörð í Ölfushreppi, gengið gegn afdráttarlausu orðalagi í fjárfestingarstefnu sjóðsins, sem ákærði þekkti manna best. Verður ekki séð að skynsamleg rök standi til þess að heimila fjárfestingar í sérhæfðu atvinnuhúsnæði utan höfuðborgarsvæðisins en ekki í öðru atvinnuhúsnæði á slíkum stöðum. Framburður vitnisins E er þessari niðurstöðu til stuðnings. Um hæfi framkvæmdastjóra til meðferðar máls fer samkvæmt ákvæðum II. kafla stjórnsýslulaga, nr. 37/1993, sbr. 5. mgr. 31. gr. laga nr. 129/1997. Samkvæmt 3. tl. 1. mgr. 3. gr. laga nr. 37/1993 er starfsmaður vanhæfur til meðferðar máls m.a. ef hann tengist fyrirsvarsmanni aðila með þeim hætti að hann er skyldur honum í beinan legg. Ákærði fjárfesti í skuldabréfum sem einkahlutafélagið Ingólfshof var útgefandi að. Sonur ákærða, A var annar fyrirsvarsmanna hlutafélagsins á þeim tíma. Þar sem svo háttaði til var ákærði vanhæfur til þess að fara með fjárfestingar gagnvart einkahlutafélaginu. Ákvæðum um vanhæfi er ætlað að fyrirbyggja að ómálefnaleg sjónarmið ráði úrlausn máls. Þegar haft er í huga að fjárfestingar ákærða í skuldabréfum tengdum Ingólfshofi ehf. voru utan þeirra marka er fjárfestingarstefna Lífeyrissjóðs Framsýnar heimilaði og að ákærði annaðist þær sjálfur, verður ekki hjá því komist að slá föstu að ákærði hafi farið út fyrir umboð það er hann hafði til fjárfestinga fyrir hönd lífeyrissjóðsins. Með því hefur hann misnotað aðstöðu sína sjálfum sér og nákomnum til hagsbóta. Fyrir liggur að jörðin að Ingólfshvoll, ásamt mannvirkjum, hefur verið seld af hálfu lífeyrissjóðsins. Kaupverð er 95.000.000 króna. Í bréfi Elvars Arnar Unnsteinssonar hæstaréttarlögmanns, sem sett hefur fram skaðabótakröfu í málinu fyrir hönd Lífeyrissjóðs Framsýnar, er lýst hvernig bótafjárhæð á hendur ákærða er fundin. Samkvæmt þeim gögnum er bótakröfunni fylgja liggur fyrir krafa sjóðsins á grundvelli áhvílandi veðskuldabréfa, að fjárhæð 101.524.510 krónur. Er um nokkurn mismun að ræða á söluverði og áhvílandi veðskuldabréfum, en til viðbótar kröfum samkvæmt veðskuldabréfunum hefur bæst við annar kostnaður vegna meðferðar málsins. Fram hefur komið við meðferð málsins fyrir dómi, að Lífeyrissjóður Framsýnar hafi ekki enn beint kröfum að einkahlutafélaginu Ingólfshofi vegna þessa mismunar. Þó svo úr endanlegri kröfu hafi enn ekki verið skorið, þykir nægjanlega fram komið, að skilyrðum um auðgunarásetning skv. 243. gr. laga nr. 19/1940 sé fullnægt, enda ákvæðum um fjárfestingarstefnur lífeyrissjóða og ákvæðum um vanhæfi starfsmanna til meðferðar mála ætlað að girða fyrir, að til sjónarmiða um óréttmætan fjárvinning geti stofnast. Samkvæmt þessu hefur ákærði misnotað aðstöðu sína sem framkvæmdastjóri lífeyrissjóðsins þannig að ákvæði 249. gr. laga nr. 19/1940 eigi við. Hefur hann jafnframt gerst brotlegur við 5. mgr. 31. gr. laga nr. 129/1997, sbr. 55. gr. laganna. I.B. Samkvæmt þessum lið ákæru leggur ákæruvald til grundvallar, að ákærði hafi farið út fyrir umboð sitt til fjárfestinga fyrir hönd Lífeyrissjóðs Framsýnar, þegar hann veitti sjálfum sér lán 9. mars 1999, að fjárhæð 4.000.000 króna, með veði í jörðinni Hlíðartungu í Ölfushreppi, án samþykkis eða vitundar stjórnar sjóðsins. Ákærði hefur frá upphafi haldið því fram, að um hafi verið að ræða sjóðsfélagalán er hann hafi átt rétt á, en slík lán lúti öðrum reglum en venjulegar fjárfestingar sjóðsins í veðskuldabréfum. Slík lán hafi ekki þurft að gera stjórn lífeyrissjóðsins grein fyrir. Fyrrum stjórnarmenn lífeyrissjóðsins, sem gefið hafa skýrslu fyrir dómi, hafa staðfest þessar fullyrðingar ákærða. Telja þeir hann hafa átt rétt á sjóðsfélagaláni, eins og aðrir sjóðsfélagar og hafi staða hans sem framkvæmdastjóra fyrir sjóðinn engu breytt um afgreiðslu lánsins. Þá er fram komið, að sjóðurinn hafi haft rýmri ráð en ella með að taka veð í jörðum á landsbyggðinni þegar um slík lán hafi verið að ræða. Fullyrðingum ákærða að um sjóðsfélagalán hafi verið að ræða hefur ekki verið hnekkt. Í því ljósi og með hliðsjón af framburðum vitna þykir ekki hafa verið sýnt fram á, að ákærði hafi misnotað aðstöðu sína eða farið út fyrir umboð sitt þegar lífeyrissjóðurinn veitti honum lán 9. mars 1999. Verður hann því sýknaður af ákæruefni samkvæmt þessum ákærulið. I.C. Ákærði hefur staðhæft, að lífeyrissjóðslán frá tíma Lífeyrissjóðs Dagsbrúnar-Framsóknar, hafi hvílt á jörðinni Gljúfurárholti. Hafi hann eftir kaup sín á jörðinni yfirtekið lánið, en nafnbreyting á láninu hafi verið framkvæmd 30. desember 1999. Því hafi ekki verið um nýtt lán að ræða, svo sem ákæruvald miði við. Á meðal gagna málsins er afrit af veðskuldabréfi, sem gefið er út 30. desember 1999, að fjárhæð 6.000.000 króna, með veði í jörðinni Gljúfurárholti. Bréfinu fylgir kvittun frá Lífeyrissjóði Framsýnar, frá 30. desember 1999, fyrir greiðslu á 6.000.000 króna. Kvittunin ber með sér upphafsstafi ákærða. Veðbókavottorð liggur frammi fyrir jörðina Gljúfurárholt, að undanskildum spildum. Á vottorðinu er þessa skuldabréfs getið sem upphaflega áhvílandi á 6. veðrétti eignarinnar. Á undan bréfinu eru áhvílandi 15 skuldabréf, hvert að fjárhæð 1.000.000 króna, til Íslandsbanka hf. sem veðhafa. Einnig er þar á undan skuldabréf að fjárhæð 6.000.000 króna, einnig til Íslandsbanka hf. sem veðhafa. Ákærði hefur ekki stutt gögnum fullyrðingu sína að um nafnabreytingu á eldra láni hafi verið að ræða. Gögn málsins þykja á móti gefa til kynna, að út hafi verið gefið skuldabréf til handhafa 30. desember 1999, sem Lífeyrissjóðurinn Framsýn hafi keypt, en svo sem áður er rakið liggur kvittun frá lífeyrissjóðnum frammi í málinu. Þá verður að skoða fullyrðingar ákærða um nauðsyn nafnabreytingu út frá því, að eldra lánið átti að öðru óbreyttu að geta hvílt áfram á eigninni eftir kaup ákærða á henni. Hefur þörf á nafnabreytingu því ekki verið skýrð nægjanlega. Verður því lagt til grundvallar hér, að ákærði hafi fyrir hönd lífeyrissjóðsins fjárfest í veðskuldabréfi, að fjárhæð 6.000.000 króna, sem hann sjálfur var skuldari að, með veði í eigninni Gljúfurárholti í Ölfushreppi. Svo sem áður er rakið, voru fjárfestingar af hálfu lífeyrissjóðsins með veði í fasteignum utan höfuðborgarsvæðisins verulegum takmörkunum háðar. Með vísan til þess er þar er rakið verður talið, að kaup ákærða fyrir hönd lífeyrissjóðsins á skuldabréfi með veði í jörðinni Gljúfurárholti í Ölfushreppi, hafi verið óheimil. Ekki er annað fram komið en að ákærði hafi sjálfur annast kaup lífeyrissjóðsins á skuldabréfinu. Til þess var hann vanhæfur skv. 5. mgr. 31. gr. laga nr. 129/1997. Ráðstafanir ákærða voru til þess fallnar, að draga í efa hvort hann mæti eigin hagsmuni ofar hagsmunum lífeyrissjóðsins. Þó svo lífeyrissjóðurinn hafi ekki haft uppi skaðabótakröfu vegna ráðstafana ákærða er ekki þar með sagt, að sjóðurinn hafi ekki eða muni ekki hafa af þeim fjárhagslega byrði, en skuldabréfið hvílir enn á eigninni. Að baki ráðstöfunum ákærða bjuggu því sjónarmið um óréttmætan fjárvinning, sem hann ekki átti tilkall til eftir þeim leiðum er hann kaus að fara. Samkvæmt því verður talið, að fullnægt sé skilyrðum 249. gr. laga nr. 19/1940 til að um umboðssvik af hálfu ákærða sé að ræða. Jafnframt verður hann sakfelldur fyrir brot gegn 5. mgr. 31. gr. laga nr. 129/1997, sbr. 55. gr. laganna. II. Síðasti hluti ákæru varðar fjárfestingar ákærða í 11 skuldabréfum útgefnum af einkahlutafélaginu Gerplu, 25. september 1997, samtals að fjárhæð 34.000.000 króna, en bréfin voru öll tryggð með veði í fasteigninni Hverfisgötu 74 í Reykjavík. Sonur ákærða, A, var í fyrirsvari fyrir einkahlutafélagið. Ákæruvald byggir sem fyrr á að ákærði hafi farið út fyrir umboð sitt til fjárfestinga fyrir hönd lífeyrissjóðsins, þar sem lán lífeyrissjóðsins hafi verið umfram heimil viðmiðunarmörk, þar sem lánað hafi verið fyrir fjárhæð sem numið hafi 79% af kaupverði eignarinnar. Þá hafi ákærði ekki mátt annast fjárfestingarnar sjálfur vegna tengsla sinna við fyrirsvarsmann Gerplu ehf. Ekki liggur fyrir í gögnum málsins fjárfestingarstefna Lífeyrissjóðs Framsýnar fyrir árið 1997, enda höfðu lög nr. 129/1997, sem mæla fyrir um að lífeyrissjóðir skuli móta fjárfestingarstefnur, ekki öðlast gildi. Á ársfundi sjóðsins, sem haldinn var 28. júní 1996, voru gerðar verulegar breytingar á reglugerð sjóðsins. Fram kemur í fundargerð ársfundar, að breytingar á reglugerð hafi verið af tvennum toga, aðlögun að samningi ASÍ og VSÍ frá 12. desember 1995 og orðalagsbreytingar til samræmingar við reglugerð Sambands almennra lífeyrissjóða. Ákvæði um ávöxtun fjár sjóðsins tóku nokkrum breytingum. Ákvæðum 8. gr. reglugerðarinnar, er kváðu á um að stjórn sjóðsins sæi um ávöxtun á fé hans og væri skylt að ávaxta það á sem bestan hátt að teknu tilliti til öryggis og áhættu, sættu nokkrum breytingum. Eftir þær breytingar var kveðið á um að heimilt væri að ávaxta fjármuni sjóðsins m.a. með eftirfarandi hætti: ,,8.1.5. Í skuldabréfum tryggðum með veði í fasteignum, innan við 50% af fasteignamati. Stjórn sjóðsins er þó heimilt að víkja frá þessu mati, ef markaðsverð eigna gefur tilefni til.” Einn liður á ársfundi sjóðsins var tillaga að fjárfestingarstefnu fyrir sjóðinn og gerði ákærði grein fyrir tillögu stjórnar í þeim efnum. Ákærði og vitnið A hafa gert grein fyrir hvaða sjónarmið hafi legið að baki kaupum Gerplu ehf. á fasteigninni að Hverfisgötu 74. Í framburði ákærða og vitnisins kom fram, að litið hafi verið á eignina sem spennandi fjárfestingarkost, en það hafi verið álit þeirra að eignin hafi verið til muna verðmætari en kaupverð hennar hafi gefið til kynna. Fram er komið, að eignina keypti einkahlutafélagið á 43.000.000 króna, með kaupsamningi 19. september 1997. G fasteignasali mat verðmæti eignarinnar 16. september 1997 á 70.000.000 króna. Þá var fasteignamat fyrir eignina 33.369.000 króna, en brunabótamat 73.722.000 króna. Fyrir kaup einkahlutafélagsins á eigninni voru því uppi mismunandi viðhorf um verðmæti eignarinnar. Ári áður hafði ákærði, ásamt öðrum, átt þátt í að breyta ákvæðum reglugerðar fyrir lífeyrissjóðinn um fjárfestingar í skuldabréfum tryggðum með veði í fasteign. Lánveitingar ákærða numu nærri sömu fjárhæð og fasteignamat fyrir eignina var á þessum tíma. Ákvæði reglugerðar fyrir lífeyrissjóðinn eru afdráttarlaus um, að stjórn sjóðsins hafi einni verið heimilt að víkja frá öðrum viðmiðunum um kaup á skuldabréfum en að hámarki 50% af fasteignamatsverði, en þáverandi stjórnarformaður og varaformaður hafa lýst því yfir, að ákærði hafi alfarið verið bundinn af reglugerð sjóðsins í fjárfestingum fyrir hans hönd. Vitnið E kvað stjórn sjóðsins hafa samið reglurnar, en ekki aðalfund sjóðsins, og það hafi því verið hennar einnar að veita undanþágur frá reglunum, svo sem þær sjálfar geri ráð fyrir. Í þessu ljósi verður að telja, að ákærði hafi farið út fyrir heimildir til fjárfestinga fyrir hönd lífeyrissjóðsins, þegar hann fjárfesti fyrir hönd lífeyrissjóðsins með kaupum á skuldabréfum að samanlagðri fjárhæð 34.000.000 króna, en sú fjárhæð var nærri því að vera jafnhá fasteignamat eignarinnar á þeim tíma. Námu þau skuldabréfakaup um 79% af kaupverði eignarinnar. Sonur ákærða, A, var í fyrirsvari fyrir einkahlutafélagið Gerplu á þessum tíma. Svo sem áður er rakið höfðu lög nr. 129/1997 þá ekki öðlast gildi. Ákvæði um vanhæfi starfsmanna lífeyrissjóðsins var þá að finna í grein 4.7.1. í reglugerð fyrir lífeyrissjóðinn. Þar sagði: Ákvæði um vanhæfi í reglugerð lífeyrissjóðsins eru hér efnislega hin sömu og tóku gildi með lögum nr. 129/1997. Með vísan til umfjöllunar undir I.A. verður talið, að ákærði hafi verið vanhæfur til þess að annast fjárfestinguna. Hafi honum borið að fela öðrum starfsmanni lífeyrissjóðsins að annast skuldabréfakaupin fyrir hönd sjóðsins. Ráðstafanir ákærða voru til þess fallnar að draga í efa, hvort hann mæti eigin hagsmuni eða nákominna ofar hagsmunum lífeyrissjóðsins. Þó svo lífeyrissjóðurinn hafi ekki haft uppi skaðabótakröfu vegna fjártjóns af völdum ráðstafana ákærða verður með því engu slegið föstu um fjárhagslegan skaða lífeyrissjóðsins vegna óheimilla ráðstafana ákærða. Að baki þeim bjuggu sjónarmið um óréttmætan fjárvinning, sem ákærði átti ekki tilkall til eftir þeim leiðum er hann kaus að fara. Þykir ákærði með þessu hafa gerst brotlegur við 249. gr. laga nr. 19/1940. Þó svo ákærði hafi verið vanhæfur til meðferðar málsins verður ákvæðum 5. mgr. 31. gr. laga nr. 129/1997, sbr. 55. gr. laganna ekki komið við, þar sem lögin höfðu ekki öðlast gildi á þessum tíma. Verður ákærði því sýknaður af broti gegn þeim lögum. Samkvæmt öllu ofangreindu er það niðurstaða máls þessa, að ákærði hafi með háttsemi sinni samkvæmt I.A., I.C. og II. hluta ákæru, sem framkvæmdastjóri Lífeyrissjóðs Framsýnar, gerst sekur um brot gegn 249. gr. laga nr. 19/1940 og að því er I.A. og I.C. hluta ákæru varðar einnig gerst sekur um brot gegn 5. mgr. 31. gr., sbr. 55. gr. laga nr. 129/1997. Ákærði hefur hins vegar verið sýknaður af hluta I.B. í ákæru og broti gegn lögum nr. 129/1997 í II. hluta. Refsingar: Ákærði er fæddur í júlí 1933. Hann hefur ekki áður sætt refsingum svo kunnugt sé. Þegar horft er til ákvörðunar refsingar er til þess að líta, að ákærði gegndi trúnaðarstöðu fyrir Lífeyrissjóð Framsýnar. Honum var falin rík ábyrgð við fjárfestingar fyrir hönd lífeyrissjóðsins fyrir umtalsverðar fjárhæðir á grundvelli þess, að hann hafði frá árinu 1970 aflað sér viðamikillar og haldgóðrar reynslu við fjárfestingar. Brot ákærða voru honum sjálfum og þó aðallega syni hans til hagsbóta. Á hitt er að líta, að Lífeyrissjóður Framsýnar hefur ekki haft uppi skaðabótakröfu gagnvart ákærða nema vegna fjárfestinga hans í jörðinni Ingólfshvoli í Ölfushreppi. Með því verður engu slegið föstu um hvort lífeyrissjóðurinn hafi engu að síður orðið fyrir tjóni vegna háttsemi ákærða eða líkur standi til þess að svo kunni að vera í framtíðinni, en sjóðurinn er enn eigandi skuldabréfa er ákærði fjárfesti í. Ákærði leitaðist ekki við að leyna brotum sínum með skipulögðum hætti. Starfsmenn sjóðsins og innra eftirlit, áttu færi á að afla upplýsinga um allar fjárfestingar ákærða, en athygli vekur að innra eftirlit lífeyrissjóðsins hafði farið yfir fjárfestingar ákærða er hér hafa verið til meðferðar, án afgerandi athugasemda. Með hliðsjón af öllu þessu er refsing ákærða ákveðin fangelsi í 10 mánuði. Ákærði er nú nærri 71 árs að aldri. Rétt þykir að skilorðsbinda refsinguna og er því frestað fullnustu hennar og skal hún falla niður að liðnum þremur árum frá uppkvaðningu dóms þessa, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Skaðabætur: Elvar Örn Unnsteinsson hæstaréttarlögmaður hefur krafist þess, fyrir hönd Lífeyrissjóðs Framsýnar, að ákærða verði gert að greiða lífeyrissjóðnum skaðabætur að fjárhæð 30.430.535 krónur, auk vaxta skv. IV. kafla laga um vexti og verðtryggingu, nr. 38/2001, frá 16. júní 2002 til greiðsludags. Krafan er í meginatriðum sundurliðuð með eftirfarandi hætti: Staða skuldabréfakrafna sjóðsins með veði í Ingólfshvoli, kr. 101.524.510 Greiðslur til sýslumanns vegna uppboðskaupa, þinglýsingar- og stimpilgjöld, lögfræði- og sölu- kostnaður o.fl., kr. 23.906.025 Söluverð Ingólfshvols, - kr. 95.000.000 Endanleg krafa kr. 30.430.535 Skaðabótakrafa lífeyrissjóðsins byggir á tjóni er lífeyrissjóðurinn hefur orðið fyrir vegna fjárfestinga ákærða í skuldabréfum með veði í eigninni Ingólfshvoli í Ölfushreppi. Fram hefur komið við meðferð málsins fyrir dómi, að lífeyrissjóðurinn hafi ekki beint kröfu að skuldara samkvæmt bréfum þessum, einkahlutafélaginu Ingólfshofi, vegna mismunar á söluverði eignarinnar og kröfum samkvæmt hinum áhvílandi skuldabréfum. Skaðabótakrafa lífeyrissjóðsins hvílir á venjuhelguðum grunni um að sjóðnum beri skaðabætur fyrir sannanlegt og endanlegt tjón af völdum saknæmrar háttsemi ákærða. Þó svo fyrir liggi að ákærði hafi með saknæmum hætti stofnað til bótaskyldu, liggur ekki fyrir hvert endanlegt tjón lífeyrissjóðsins verður vegna háttsemi hans. Áður en til þess getur komið er lífeyrissjóðnum nauðsynlegt að beina kröfum að Ingólfshofi ehf. vegna þess mismunar er hér hefur verið nefndur. Í þessu ljósi er skaðabótakrafan ekki enn orðin endanleg, sem leiðir til þess að henni verður vísað frá dómi í þessu máli. Ákærði hefur verið sakfelldur samkvæmt meginefni ákæru. Hefur hann einungis verið sýknaður af háttsemi I.B. hluta ákæru, er varðar fjárfestingu í skuldabréfi að fjárhæð 4.000.000 króna, auk þess sem tilvísun til laga nr. 129/1997 þykir ekki eiga við í II. hluta. Er hér um lítinn hluta sakarefnisins að ræða, sem ekki hefur áhrif á ákvörðun sakarkostaðar í málinu. Í því ljósi greiði ákærði allan sakarkostnað, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Sveins Andra Sveinssonar hæstaréttarlögmanns, svo sem í dómsorði greinir. Við ákvörðun málsvarnarlauna er stuðst að nokkru leyti við framlagða tímaskýrslu verjanda í málinu. Af hálfu ákæruvaldsins flutti málið Björn Þorvaldsson fulltrúi ríkislögreglustjóra. Símon Sigvaldason héraðsdómari kvað upp dóminn. D ó m s o r ð: Ákærði, Karl Gottlieb Sentzius Benediktsson, sæti fangelsi í 10 mánuði. Frestað er fullnustu refsingarinnar og skal hún falla niður að liðnum þremur árum frá uppkvaðningu dóms þessa, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Skaðabótakröfu Lífeyrissjóðsins Framsýnar er vísað frá dómi. Ákærði greiði allan sakarkostnað, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Sveins Andra Sveinssonar hæstaréttarlögmanns, 450.000 krónur.
|
Mál nr. 322/2015
|
Vinnusamningur Laun Aðilaskipti
|
M krafði KH ehf. um greiðslu vangoldinna launa á tímabilinu frá og með júní 2011 til og með júlí 2012. Hafði F ehf., sem síðar fékk heitið KH ehf., keypt allan rekstur K ehf. í apríl 2012. Talið var að réttindi og skyldur K ehf. samkvæmt ráðningarsambandi M við félagið hefðu færst yfir til KH ehf. á framsalsdegi, þar á meðal vanefndir félagsins á skyldum sínum gagnvart henni fyrir aðilaskiptin, sbr. 1. mgr. 3. gr. laga nr. 72/2002 um réttarstöðu starfsmanna við aðilaskipti að fyrirtækjum. Þá var ekki talið að KH ehf. hefði fært haldbær rök fyrir því að M hefði unnið að því í lok starfstíma síns hjá K ehf. að koma á samkeppni við félagið og þar með fyrirgert rétti sínum til að gerast starfsmaður KH ehf. Loks var talið sannað að um hefði samist milli hennar og K ehf. að hún fengi greidda tvo tíma dag í fasta yfirvinnu, auk unninnar yfirvinnu. Á hinn bóginn hefði hún hvorki sýnt fram á að hún ætti rétt á launum í uppsagnarfresti í maí, júní og júlí 2012 né að samið hefði verið um að hún skyldi fá greidda dagpeninga og ökutækjastyrk frá félaginu. Var KH ehf. gert að greiða M nánar tilgreinda fjárhæð.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnirHelgi I. Jónsson, Benedikt Bogason og Karl Axelsson.Aðaláfrýjandi skaut málinu tilHæstaréttar 4. maí 2015. Hann krefst sýknu af kröfum gagnáfrýjanda ogmálskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Gagnáfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar fyrirsitt leyti 22. júlí 2015.Hún krefst þess aðallega að aðaláfrýjanda verðigert að greiða sér 9.404.330 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr.laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af nánar tilgreindum fjárhæðum frá1. júlí 2011 til greiðsludags, en til vara að héraðsdómur verði staðfestur. Þákrefst hún málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.IMeð kaupsamningi 20. apríl 2012 keypti Fígaróehf., sem síðar fékk heiti aðaláfrýjanda, allan rekstur Kemis ehf., hverjunafni sem nefndist, þar með talin viðskiptavild, viðskiptasambönd, vörulager,rekstrartæki og lausafé, nafn félagsins, heimasíða, netföng og veffang og alltannað sem rekstrinum tilheyrði, þar með talin sprengiefnageymsla á Hólmsheiði.Samkvæmt ákvæðum kaupsamningsins er ljóst að með honum fóru fram aðilaskipti áskipulagðri heild verðmæta sem notuð verður í efnahagslegum tilgangi, sbr. 4.tölulið 2. gr. laga nr. 72/2002 um réttarstöðu starfsmanna við aðilaskipti aðfyrirtækjum. Jafnframt er óumdeilt í málinu að gagnáfrýjandi var starfsmaðuraðaláfrýjanda á kaupsamningsdegi. Færðust réttindi og skyldur Kemis ehf.samkvæmt ráðningarsambandi gagnáfrýjanda við félagið því yfir til aðaláfrýjandaá framsalsdegi, þar á meðal vanefndir félagsins á skyldum sínum gagnvartgagnáfrýjanda fyrir aðilaskiptin, sbr. 1. mgr. 3. gr. fyrrgreindra laga, einsog henni var breytt með 2. gr. laga nr. 81/2010. Að þessu gættu, en að öðruleyti með vísan til forsendna héraðsdóms er staðfest niðurstaða hans um aðaðaláfrýjandi hafi orðið vinnuveitandi gagnáfrýjanda við aðilaskiptin og þátekið við skyldum Kemis ehf. gagnvart henni, svo og að ákvæði 5. mgr. 3. gr. laganr. 72/2002, sbr. 7. gr. laga nr. 103/2011, eigi hér ekki við. Þá er staðfestsú niðurstaða dómsins að aðaláfrýjandi hafi ekki fært haldbær rök fyrir því aðgagnáfrýjandi hafi unnið að því í lok starfstíma síns hjá Kemis ehf. að koma ásamkeppni við félagið og þar með fyrirgert rétti sínum til að geraststarfsmaður aðaláfrýjanda. Loks verður staðfest sú niðurstaða héraðsdóms aðgagnáfrýjandi hafi leitt nægar líkur að því að um hafi samist milli hennar ogKemis ehf. að hún fengi greidda tvo tíma á dag í fasta yfirvinnu, auk unninnaryfirvinnu. Á hinn bóginn hefur gagnáfrýjandi hvorki sýnt fram á að hún eigirétt á launum í uppsagnarfresti í maí, júní og júlí 2012 né að umsamið hafiverið að hún skyldi fá greidda dagpeninga og ökutækjastyrk frá félaginu.IIGagnáfrýjandi skýrði svo frá fyrir héraðsdómi aðlaunaseðlar hafi verið gefnir út mánaðarlega fyrir aðra starfsmenn en sig ogeiginmann sinn, en hún hafi gefið út launaseðla fyrir þau „eiginlega ... barasvona eftir- má segja eftir hendinni, því að ég vissi það að við fengjum ekkilaun greidd hvort eð væri.“ Hafi launaseðlar þeirra fyrir árið 2011 og „janúarog febrúar“ legið fyrir áður en hún hætti, en þá hafi hún útbúið fyrirstarfslok sín. Að virtum þessum framburði gagnáfrýjanda og með hliðsjón afframangreindum óreglulegum greiðslum inn á laun hennar verður að telja aðumræddir launaseðlar hafi verið útbúnir skömmu fyrir starfslok hennar. Hefurgagnáfrýjandi ekki sýnt fram á að samist hafi um þau launakjör sem þar komafram. Verða þeir því ekki lagðir til grundvallar við úrlausn málsins.Gagnáfrýjandi hefur lagt fyrir Hæstaréttlaunaseðil sinn frá mars 2008, eftir að starf hennar breyttist og hún tók viðbókhaldi félagsins, þar sem grunnlaun hennar voru tilgreind 357.000 krónur.Miðar gagnáfrýjandi kröfu sína samkvæmt því við kjarasamningsbundnarlaunahækkanir á þeirri fjárhæð frá og með nóvember 2009 til og með júlí 2012 ognemi hún samkvæmt því að lágmarki 8.377.537 krónum. Þá eru innifalin í þeirrifjárhæð ökutækjastyrkur og dagpeningar, samtals 290.000 krónur, sem koma tilfrádráttar kröfu gagnáfrýjanda, þar sem ósannað er samkvæmt framansögðu að húnhafi átt rétt á slíkum greiðslum. Jafnframt hefur áður verið komist að þeirriniðurstöðu að gagnáfrýjandi eigi ekki rétt á launum í maí, júní og júlí árið2012. Samkvæmt þessu nemur krafa gagnáfrýjanda um laun á tímabilinu frá júní2011 til apríl 2012 samtals 6.793.236 krónum.Af hálfu aðaláfrýjanda voru lögð fram í héraðsdómigögn, sem unnin voru af hálfu löggilts endurskoðanda upp úr bókhaldi Kemisehf., er gagnáfrýjandi færði frá árinu 2008 undir bókhaldslyklinum „ógreiddlaun.“ Þar kom fram að hún hafi á tímabilinu frá og með júní 2011 til og meðapríl 2012 fengið greiddar samtals 2.571.820 krónur inn á laun sín hjá félaginumeð eftirtöldum tíu greiðslum: 145.000 krónur 1. júlí 2011, 250.000 krónur 2.september sama ár, 331.000 krónur 5. sama mánaðar, 200.000 krónur 18. október samaár, 300.000 krónur 7. nóvember sama ár, 200.000 krónur 29. sama mánaðar,300.000 krónur 3. janúar 2012, 300.000 krónur 14. febrúar sama ár, 272.910krónur 13. maí sama ár og aftur sömu fjárhæð sama dag. Staðfestiendurskoðandinn fyrir dómi að hafa unnið þessi gögn upp úr bókhaldinu. Verðurþví að leggja til grundvallar útreikningi kröfu gagnáfrýjanda á henduraðaláfrýjanda að áðurnefndar greiðslur Kemis ehf. inn á laun hennar samkvæmtbókhaldi félagsins komi til frádráttar kröfu hennar á hendur aðaláfrýjanda.Önnur viðskipti gagnáfrýjanda og fyrrgreinds félags koma ekki til álita í máliþessu, sem rekið er sem vinnulaunamál.Samkvæmt þessu og að teknu tilliti tilframangreindra innborgana á laun gagnáfrýjanda samkvæmt bókhaldi Kemis ehf.,samtals 2.571.820 krónur, og að frádregnum dagpeningum og ökutækjastyrk aðfjárhæð 290.000 krónur, er fallist á með gagnáfrýjanda að ógreidd krafa hennará hendur aðaláfrýjanda nemi 3.931.416 krónum, sem beri vexti eins og dæmdirvoru í héraði. Aðaláfrýjanda verður gert að greiða gagnáfrýjandamálskostnað, sem ákveðinn verður í einu lagi í héraði og fyrir Hæstarétti einsog í dómsorði greinir og hefur þá verið tekið tillit til þess að samhliða máliþessu er rekið annað samkynja mál. Dómsorð:Aðaláfrýjandi, Kemis-heildverslun ehf., greiðigagnáfrýjanda, Margréti R. Dahl- Christiansen, 3.931.416 krónur með vöxtum einsog dæmdir voru í héraði.Aðaláfrýjandi greiði gagnáfrýjanda samtals1.000.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 5. febrúar 2015. Mál þetta höfðaði Margrét R.Dahl-Christiansen, Iðavöllum, Vogum, með stefnu birtri 28. mars 2014 á hendurKemis-heildverslun ehf., Breiðhöfða 15, Reykjavík. Málið var dómtekið að lokinni aðalmeðferð 19.desember sl. Stefnandi krefst þess að stefndiverði dæmdur til greiðslu á 9.404.330 krónum með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr.6. gr. laga nr. 38/2001 af 547.248 krónum frá 1. júlí 2011 til 1. ágúst samaár, af 1.162.195 krónum frá þeim degi til 1. september sama ár, af 1.777.141krónu frá þeim degi til 1. október sama ár, af 2.384.193 krónum frá þeim degitil 1. nóvember sama ár, af 3.173.729 krónum frá þeim degi til 1. desember samaár, af 3.880.674 krónum frá þeim degi til 1. janúar 2012, af 4.240.560 krónumfrá þeim degi til 1. febrúar sama ár, af 4.944.893 krónum frá þeim degi til 1.mars sama ár, af 5.643.754 krónum frá þeim degi til 1. apríl sama ár, af6.342.614 krónum frá þeim degi til 1. maí sama ár, af 7.041.475 krónum frá þeimdegi til 1. júní sama ár, af 7.194.516 krónum frá þeim degi til 1. júlí samaár, af 7.893.376 krónum frá þeim degi til 1. ágúst sama ár og af 9.404.331krónum frá þeim degi til greiðsludags.Hún krefst þess að dæmt verði að dráttarvextir skuli leggjast viðhöfuðstól á tólf mánaða fresti, í fyrsta sinn 1. júlí 2012 en síðan árlega. Til vara krefst stefnandi þessað stefndi verði dæmdur til að greiða henni 8.601.177 krónur með dráttarvöxtumsamkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af 602.485 krónum frá 1. júlí 2011 til1. ágúst sama ár, af 1.287.352 krónum frá þeim degi til 1. september sama ár,af 1.972.222 krónum frá þeim degi til 1. október sama ár, af 2.641.503 krónumfrá þeim degi til 1. nóvember sama ár, af 3.292.762 krónum frá þeim degi til 1.desember sama ár, af 3.924.466 krónum frá þeim degi til 1. janúar 2012, af4.172.126 krónum frá þeim degi til 1. febrúar sama ár, af 4.779.376 krónum fráþeim degi til 1. mars sama ár, af 5.381.736 krónum frá þeim degi til 1. aprílsama ár, af 5.984.096 krónum frá þeim degi til 1. maí sama ár, af 6.607.539krónum frá þeim degi til 1. júní sama ár, af 6.685.167 krónum frá þeim degi til1. júlí sama ár, af 7.308.605 krónum frá þeim degi til 1. ágúst sama ár og af8.682.236 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Hún krefst þess að dráttarvextirleggist við höfuðstól á sama hátt og í aðalkröfu. Stefnandi krefst málskostnaðarbæði í aðal- og varakröfu að mati dómsins.Hún krefst vaxta af málskostnaði samkvæmt III. kafla vaxtalaga frá 15.degi eftir dómsuppkvaðningu til greiðsludags.Loks krefst hún virðisaukaskatts af málskostnaði. Stefndi krefst aðallega sýknu aföllum kröfum stefnanda, til vara að kröfur stefnanda verði lækkaðar. Í báðum tilvikum krefst stefndi málskostnaðarað mati dómsins. Stefnandi var starfsmaður Kemisehf. Ágreiningur málsins snýst um þaðhvort laun stefnanda hafi verið að fullu greidd og hvort hún eigi rétt á launumí uppsagnarfresti frá 1. maí 2012 að telja.Inn í þetta blandast einnig ágreiningur um hvaða laun hafi veriðumsamin. Samhliða þessu máli hefur veriðrekið sambærilegt mál Péturs Hlöðverssonar, eiginmanns stefnanda, á hendurstefnda. Voru skýrslur teknar samtímis íbáðum málunum, en fyrir dóminn komu þau hjónin, Elías Kristjánsson, sem varframkvæmdastjóri og eigandi Kemis ehf., Hörður Hermannsson, eigandi stefnda,Theodór Sigurbergsson endurskoðandi og Helgi Tómas Gunnarsson, sem fyrrum varstarfsmaður Kemis ehf. Rétt er að hefja atvikalýsingu áþví að skýra aðild stefnda að málinu.Hana byggir stefnandi á lögum nr. 72/2002 um réttarstöðu starfsmanna viðaðilaskipti að fyrirtækjum. Hún varstarfsmaður Kemis ehf. Með samningidags. 20. apríl 2012 keypti stefndi, sem þá hét Fígaró ehf., allan reksturKemis. Í samningnum segir að allurrekstur Kemis sé seldur stefnda. Stefndiandmælir því að hér hafi orðið aðilaskipti í skilningi laga nr. 72/2002. Byggir hann það einkum á því að hann hafiekki hafið starfsemi þá sem hann tók við af Kemis ehf. fyrr en í júlímánuði2012, þegar hann fékk leyfi til að versla með sprengiefni o.fl. Þá telur hann að stefnandi hafi verið hættstörfum þegar aðilaskiptin áttu sér stað.Verður nánar fjallað um þetta og aðrar málsástæður stefnda í þessusambandi síðar. Stefnandi hóf störf hjá Kemisehf. í október 2003 og starfaði hjá fyrirtækinu til loka apríl 2012. Hún vann við bókhald og almennskrifstofustörf allan sinn starfstíma og var undir lokin eini starfsmaðurinn áskrifstofu auk framkvæmdastjóra, sem var eigandi fyrirtækisins. Sá hún alla tíð um útreikning launa oglaunabókhald. Á árinu 2009 jukuststarfsskyldur hennar þegar fjármálastjóri hætti störfum og stefnandi tók viðverkefnum hans. Fram kom í skýrslutökum aðsíðustu árin hafi rekstur Kemis ehf. dregist mjög saman. Var svo komið í árslok 2011 aðframkvæmdastjórinn, Elías Kristjánsson, íhugaði að hætta rekstrifyrirtækisins. Sagði hann öllumstarfsmönnum upp fyrir áramótin. Er þaðóumdeilt. Stefnandi hætti hins vegar ekkistörfum í lok mars 2012 eins og uppsögnin miðaði við, heldur starfaði hún áframtil aprílloka. Stefnandi heldur því framað hún hafi verið beðin um að halda áfram starfi sínu. Sama kom fram í skýrslu eiginmanns hennar,Péturs Hlöðverssonar. Sagði stefnandi aðhún hefði samið um þetta við Sigurð Gíslason, hann hefði beðið þau bæði að veraáfram. Þetta hefði ekki veriðframlenging uppsagnarfrests eða tímabundin ráðning. Sigurður Gíslason kom ekki fyrir dóm, en hannmun vera tengdafaðir Harðar Hermannssonar, forsvarsmanns stefnda. Fyrirtæki sem hann stýrir mun hafa keyptfasteign Kemis ehf. og leigt stefnda. Hörður Hermannsson, eigandistefnda, bar á annan veg. Hann sagði aðhann hefði sjálfur samið við stefnanda og eiginmann hennar um að þau ynnu íeinn eða tvo mánuði í viðbót. ElíasKristjánsson kvaðst hafa verið viðstaddur þegar Hörður samdi við stefnanda umað hún yrði tvo mánuði í viðbót. Stefnandi og eigimaður hennarfóru í leyfi í lok apríl. Þau komu ekkitil starfa aftur. Annar starfsmaðurhafði tekið við öllum verkefnum stefnanda og aðgangi þeirra beggja að húsnæðinuog tölvuaðgangi hafði verið lokað.Segjast þau hafa fundið að þau væru ekki velkomin lengur, þau hafi mættóskemmtilegu viðmóti. Þau hafi heyrt aðsagt hefði verið að þau væru hætt störfum.Hörður Hermannsson kvaðst ekki hafa viljað fá þau aftur til starfa. Lokað hefði verið á allan aðgang þeirra aðfyrirtækinu. Það hefði komið í ljós aðekki var allt með felldu. Allarupplýsingar um fjárhagsstöðu fyrirtækisins hefðu verið rangar. Kvaðst hann telja að stefnandi hefði faliðítrekunarbréf frá innheimtumanni ríkissjóðs. Stefnandi kvaðst hafa veriðatvinnulaus frá því að hún hætti hjá Kemis.Iðavellir ehf. hafi ekki verið með neina starfsemi á árinu 2012. Hún kvaðst ekki hafa verið að stelaviðskiptum af Kemis. Stefnandi segir að laun hennarhafi ekki verið greidd að fullu á árinu 2011 vegna erfiðleika í rekstrifélagsins. Hafi safnast upp skuld viðhana. Þá hafi hún og eiginmaður hennareinnig greitt reikninga fyrir félagið úr eigin vasa. Eftir að reksturinn hafði verið seldurstefnda hafi kröfu hennar verið hafnað af fyrri eigendum Kemis og stefnda. Hafi þeir sagt að laun samkvæmt útgefnumlaunaseðlum væru of há, ekki hefði verið samið um svo há laun. Hafi stefndi útbúið nýja launaseðla og sentskattyfirvöldum. Þeir hafi sýnt lægrilaun en hinir fyrri. Þetta hafi veriðgert án samráðs við hana. Stefnandi reiknar sér tvoyfirvinnutíma á dag, óunna. Bæði hún ogeiginmaður hennar báru að samið hefði verið um tvo óunna yfirvinnutíma á dag,unnin yfirvinna hefði verið greidd til viðbótar. Elías Kristjánsson sagði á hinn bóginn aðekki hefði verið greidd óunnin yfirvinna.Leiddur var sem vitni Helgi Tómas Gunnarsson, en hann vann hjá Kemisehf. á árunum 2006 til 2008. Hann bar aðsér hefðu verið greiddir tveir óunnir yfirvinnutímar á dag. Stefnandi sagði að skýringin á því að hennivoru greiddir dagpeningar hafi verið sú að þessi tilhögun hafi sparað Kemispeninga, það hafi verið ódýrara að greiða henni dagpeninga heldur en laun. Í greinargerð stefnda erstuttlega lýst aðdragandanum að því sem hann kallar „... ákvörðun um að kaupaþað sem eftir stóð af lausafé félagsins og leita eftir að endurvekja viðskiptivið birgja félagsins sem höfðu að mestu lagst af“. Komið hafi í ljós við skoðun endurskoðanda aðutanumhaldi í fjármálum fyrirtækisins hafi verið verulega ábótavant. Launaseðlar hafi ekki verið gerðirmánaðarlega og skilagreinum ekki verið skilað.Þá hafi komið í ljós að laun hefðu hækkað án þess að hækkunin hefðiverið borin undir Elías Kristjánsson.Þrátt fyrir hækkun á launaseðlum hefðu laun ekki verið greidd í samræmivið hækkunina. Laun hafi verið greiddstefnanda óreglulega og því hafi verið ómögulegt að sjá hvaða laun hefðu veriðgreidd. Launagreiðslur hafi verið áhendi stefnanda. Vegna þessa, sem stefndi kallarrangfærslur, hafi endurskoðandi verið fenginn til að fara yfir launaseðlana ogleiðrétta fyrir tímabilið frá 1. janúar 2011 til 30. apríl 212. Hafi þá verið byggt á þeim launum semframkvæmdastjóri hefði samið um við stefnanda.Leiðréttar skilagreinar hafi verið sendar til innheimtumanns ríkissjóðs,lífeyrissjóða og stéttarfélags. Stefndi segir að skoðun árekstrargrundvelli Kemis hafi sýnt að félagið hafi verið ógjaldfært. Samið hafi verið um kaup á lausafé Kemis þann20. apríl. Samhliða hafi félag eiguaðila sem séu tengdir eigendum stefnda keypt fasteignina að Breiðhöfða 15 afKemis. Aðalkrafa stefnanda byggir álaunaseðlum sem hún útbjó er hún starfaði hjá Kemis. Krafan sundurliðast svo: Varakrafa stefnanda er miðuð viðlaunahækkanir samkvæmt kjarasamningi og grunnlaun á árinu 2008 og sundurliðastsvo: Stefndi hefur eins og áður segiraðrar hugmyndir um laun stefnanda. Hannsundurliðar í greinargerð sinni laun og launagreiðslur til stefnanda: Stefndi telur samkvæmt þessu aðhann hafi ofgreitt stefnanda. LaunOrlofs- og des.-uppbótHeildar-launStað-greiðslaLífeyris-sjóður, séreigna-sjóður og félagsgjaldInn-borgunSamtalsjún.11372.173 20.300 392.473 98.067 26.265 45.000 23.141 júl.11372.173 372.173 90.394 24.935 250.000 6.844 ágú.11372.173 372.173 90.394 24.935 331.000 -74.156 sep.11372.173 372.173 90.394 24.935 200.000 56.844 okt.11372.173 372.173 90.394 24.935 612.398 -355.554 nóv.11372.173 372.173 90.394 24.935 300.000 -43.156 des.11372.173 70.400 442.573 26.955 29.652 200.000 85.966 jan.12372.173 372.173 87.575 24.935 300.000 -40.337 feb.12385.199 385.199 92.502 25.808 300.000 -33.111 mar.12385.199 385.199 92.502 25.808 272.910 -6.021 apr.12385.199 385.199 92.502 25.808 272.910 -6.021 -285.561 Málsástæðurog lagarök stefnanda Stefnandi kveðst eiga launakröfuog kröfu um laun í uppsagnarfresti á hendur stefnda. Hún vísar til laga nr. 72/2002 um aðildstefnda, sem hafi tekið yfir rekstur Kemis ehf.Telur hún að öll réttindi og skyldur í ráðningarsambandi hennar hafiflust yfir á stefnda, þar á meðal allar vanefndir Kemis ehf. Stefnandi kveðst hafa samið umákveðin kjör sem hafi tekið breytingum með samþykki framkvæmdastjóra og eigandafyrirtækisins. Hún vísar til launaseðlasem gefnir voru út. Hún byggir á því aðsamið hafi verið um fasta yfirvinnu sem allir starfsmenn hafi fengið, tilviðbótar við laun fyrir unna tíma. Þáhafi verið greiddir dagpeningar og ökutækjastyrkur, sem ekki hafi verið ger..upp eins go fram komi á launaseðlum. Stefnandi segir að ElíasKristjánsson hafi aldrei gert athugasemdir við laun eða launaútreikning. Hann hafi staðfest ársreikning félagsins semhafi byggt m.a. á launabókhaldi fyrirtækisins og skuldastöðu sem þar hefðiverið skráð. Það hafi fyrst verið erunnið var að sölu fyrirtækisins að neitað var að gera upp launaskuldina oglaunaseðlum verið breytt. Stefnandi vísar tilkjarasamnings um gjalddaga launa á fyrsta degi næsta mánaðar. Þá vísar hann til 8. gr. orlofslaga umgreiðslu áunninna orlofslauna við lok ráðningartíma. Þá beri og að greiða áunnið hlutfall aforlofs- og desemberuppbót samkvæmt kjarasamningi. Stefnandi segir að greitt hafiveirð inn á kröfuna í desember 2011, 417.459 krónur, og 545.820 krónur í maí2012. Stefnandi krefst 30 daga orlofsvegna orlofsársins 2011-2012 og 7,5 daga vegna orlofsársins 2012-2013. Sundurliðun kröfunnar kemur framhér að framan í umfjöllun um málsatvik.Aðalkrafa nemur samtals 9.404.331 krónum. Dráttarvaxta er krafist frá fyrsta degi næstamánaðar eftir launatímabil. Í varakröfu er byggt áupphaflegum grunnlaunum sem hafi verið 357.000 krónur á árinu 2008 og þessumbreytingum: Febrúar 2008 5,5% hækkun 376.635 Nóvember 2009 3,5% hækkun 389.817 Júní 2010 2,5% hækkun 399.563 Júní 2011 4,25% hækkun 416.544 Febrúar 2012 3,5% hækkun 431.123 Varakrafan er sundurliðuð aðframan, en hún er samtals að fjárhæð 8.682.235 krónur. Stefnandi vísar til laga nr.28/1930, orlofslaga nr. 30/1987, laga nur 72/2002 og meginreglna kröfuréttar ogvinnuréttar og kjarasamninga VR við vinnuveitendur. Málsástæðurog lagarök stefndai Í fyrsta lagi telur stefndi sigekki geta borið ábyrgð á vanefndum Kemis ehf., nú S13 ehf. sem nú er tilgjaldþrotaskipta. Ráðningu stefnandahafi verið slitið fyrir aðilaskiptin eða í síðasta lagi í tengslum við þau, aukþess sem stefnandi hafi ákveðið að starfa ekki hjá stefnda heldur hefja eiginrekstur í samkeppni við stefnda. Það sé skilyrði þess að réttindiog skyldur færist milli aðila við aðilaskipti að ráðningarsamningur sé enn í gildi. Ráðningarsamningi stefnanda hafi verið slitiðáður en aðilaskiptin urðu. Stefnandihafi hætt störfum 30. apríl 2012.Aðilaskipti að fyrirtækinu hafi í fyrsta lagi orðið í maí 2012, enstefndi kveðst byggja á því að aðilaskipti að rekstrinum hafi ekki orðið fyrren þann 11. júlí 2012, þegar hann fékk leyfi til þess að versla með sprengiefniog hvellhettur. Stefndi byggir á því aðmálatilbúnaður stefnanda um að hún hafi tekið starf hjá stefnda, eða hafi áttrétt til þess að fá starf hjá stefnda, ásamt öðrum starfsmanni sem ereiginmaður hennar, fari gegn háttsemi þeirra í aðdraganda og kjölfarstarfsloka. Þau hafi unnið að því aðkoma á fót sjálfstæðum atvinnurekstri í samkeppni við Kemis á þeim tíma sem þauvoru að ljúka störfum hjá fyrirtækinu.Þetta staðfesti það samkomulag að hún léti af störfum hjá Kemis og tækiekki starf hjá stefnda. Stefndi hefurlagt fram afrit tölvupóstsamskipta stefnanda við einn af birgjum Kemis, dags.9. júlí 2012. Þá reki stefnandi ásamteiginmanni sínum fyrirtækið Iðavelli, en á heimasíðu þess félags sé skrá umalla fyrri birgja Kemis. Stefndi vísar til yfirlýsingarendurskoðanda félagsins sem sýni að stefnandi hafi unnið að því að eyðileggjaviðskiptasambönd Kemis. Þetta hafi veriðalvarlegt brot gegn trúnaðarskyldum hennar og samrýmist ekki þeirri málsástæðuhennar að hún hafi orðið eða ætlað að verða starfsmaður stefnda. Með háttsemi sinni hafi hún fyrirgerthugsanlegum rétti til þess að ráðningarsamningur hennar yrði tekinn yfir afstefnda. Stefndi byggir á því aðstefnandi hafi sem gjaldkeri og bókari brotið mjög alvarlega gegntrúnaðarskyldum sínum og það leiði til sömu niðurstöðu. Færsla launa hafi ekki verið í samræmi viðþað sem um hafi samist. Hún hafi einniglýst því yfir á fundi hinn 15. febrúar 2012 að engar útistandandi skuldir væruinnheimtanlegar, þrátt fyrir að útskrifaðir og óútskrifaðir reikningar hafinumið 80 milljónum króna. Enn fremurvísar stefndi til yfirlýsingar endurskoðanda félagsins þar sem segi:„nánast allar þær upplýsingar semkomu frá [stefnanda] og maka hennar voru vísvitandi rangar. Bæði eignir og skuldir voru vantaldar og ásama tíma voru sömu einstaklingar að skemma viðskiptasambönd félagsins sér ogfélagi sínu til hagsbóta“. ii Í öðru lagi byggir stefndi á þvíað stefnandi hafi ekki átt neina launakröfu á hendur Kemis ehf. Ekki hafi verið samið um að hún fengi þaulaun sem hún krefjist. Stefndi segir að stefnandi hafiekki fengið greidd full laun á tímabilinu, en hún hafi sjálf séð um útborgunlauna. Hún hafi þess í stað færtlaunakröfu sína sem skuld félagsins.Þegar framkvæmdastjóri félagsins hafi komist á snoðir um hækkunina hafihann fengið endurskoðanda hjá Grant Thornton til að leiðréttarangfærslurnar. Hafi þá verið tekið miðaf þeim kjörum sem samið hafði verið um við stefnanda og að stefnandi hafi áttrétt til launa til loka aprílmánaðar.Þegar dregnar hafi verið frá þær greiðslur sem greiddar hafi verið tilinnheimtumanns ríkissjóðs og laun sem stefnanda hafi verið greidd, megi sjá aðstefndi hafi ekki vanefnt, heldur hafi stefnandi fengið of mikið greitt. Í greinargerð stefnda er sundurliðun á þessumgreiðslum og er niðurstaða stefnda sú að hann hafi ofgreitt 285.561 krónu. Því beri að sýkna hann af launakröfustefnanda. iii Í þriðja lagi byggir stefndi áþví að ekki hafi átt sér stað aðilaskipti í skilningi laga nr. 72/2002. Samkvæmt 4. tl. 2. gr. laganna séu aðilaskiptsamkvæmt lögunum talin aðilaskipti þar sem efnahagsleg eining haldi einkennumsínum, þ.e. sem skipuleg heild verðmæta sem notuð verði í efnahagslegumtilgangi. Líta beri til þess hvers konarfyrirtæki sé um að ræða, hvort áþreifanleg verðmæti eins og fasteignir eðalausafé, séu framseld, hvert sé verðmæti óhlutbundinna verðmæta, hvortmeirihluti starfsmanna flytjist til nýja fyrirtækisins og hvort framsalshafihaldi viðskiptavinum framseljanda. Sátími sem rekstur fyrirtækis liggur niðri þar til reksturinn hefst að nýju getureinnig haft áhrif á þetta mat, svo og að hve miklu leyti reksturinn ersambærilegur fyrir og eftir aðilaskiptin. Stefndi hafi keypt allan reksturKemis ehf., þ.m.t. viðskiptavild, viðskiptasambönd, vörulager, rekstrartæki oglausafé, nafn félagsins, heimasíðu, netföng og veffang og sprengiefnageymslu áHólmsheiði. Hann hafi ekki keyptfasteignina að Breiðhöfða 15 þar sem meginrekstur fyrirtækisins var. Þótt viðskiptavild hafi verið keypt hafiflest viðskiptasambönd Kemis ehf. verið ónýt þegar kaupin fóru fram. Engir starfsmenn hafi flust yfir tilstefnda. Stefndi kveðst hafa þurft aðvinna upp traust á markaðnum til að fá viðskipti, félagið hafi í raun verið áupphafsreit. Reksturinn hafi ekki veriðsambærilegur fyrir og eftir hin ætluðu aðilaskipti. Þá hafi starfsemi Kemis ehf. í raun lokið ídesember 2011, en hann hafi ekki getað hafi starfsemi fyrr en hann fékktilskilin leyfi þann 11. júlí 2012.Reksturinn hafi því legið niðri í rúmlega hálft ár. Af þessu telur stefndi ljóst aðekki hafi farið fram aðilaskipti að rekstri í skilningi laga nr. 72/2002. iv Loks hafi réttindi og skyldursamkvæmt ráðningarsamningi ekki færst yfir til stefnda þar sem jafna megi stöðuKemis ehf. við það að félagið hafi verið tekið til gjaldþrotaskipta. Stefnandi vill skýra 5. mgr. 3.gr. laga nr. 72/2002 rúmt þar sem Kemis ehf., síðar S13, hafi verið ógjaldfærter salan fór fram og verið tekið til gjaldþrotaskipta skömmu síðar. Því eigi ekki að leggja á hann ábyrgð ákröfum sem ella hefðu fengist greiddar að mestu úr ábyrgðarsjóði launa. Lögum nr. 72/2002 hafi ekki verið ætlað aðtaka til þeirrar aðstöðu sem sé í þessu máli. Verði ekki á þetta fallistbyggir stefndi á því að hann ábyrgist aðeins þá greiðslu sem ekki hefði fengistgreidd úr þrotabúi S13 og að því frágengnu úr ábyrgðarsjóði launa. Nægar eignir séu í búinu til að greiða kröfustefnanda. Stefnandi beri áhættuna ogtjón af því að hann fylgdi ekki eftir kröfu sinni gagnvart þrotabúinu ogábyrgðarsjóði launa. v Varakrafa stefnda byggist á þvíað stefnandi eigi ekki rétt á greiðslu yfirvinnu, orlofs af yfirvinnu,ökutækjastyrks og dagpeninga. Þessirliðir séu ekki í samræmi við samning stefnanda og Kemis. Engar skýringar séu gefnar á yfirvinnu ogfastri yfirvinnu. Þá sé reiknað meðdagpeningum þótt ekkert liggi fyrir um ferðalög stefnanda erlendis á vegumKemis. Þá sé ósannað að samið hafi veriðum ökutækjastyrk. Telur stefndi að lækkaverði kröfu stefnanda sem nemi þessum liðum. Þá segir stefndi að stefnanditaki aðeins tillit til innborgana að fjárhæð 963.279 krónur. Þær hafi numið 3.184.218 krónum á þessutímabili. Telur hann að allarinnborganir eigi að koma til frádráttar.Þá eigi að draga frá staðgreiðslu opinberra gjalda, iðgjöld tillífeyrissjóða og félagsgjöld.Sundurliðar hann þessar greiðslur í greinargerð sinni, en á tímabilinufrá júní 2011 til apríl 2012 nam staðgreiðsla opinberra gjalda 1.042.073 krónumog iðgjöld og félagsgjöld 282.951 krónu, auk þess sem hann hafi greitt samtals3.184.218 krónur. Þá byggir stefndi á því aðstefnandi eigi ekki rétt til launa í maí, júní og júlí eins og húnkrefjist. Henni hafi verið sagt upp oghún starfað út uppsagnarfrestinn. Íþessu sambandi skoraði stefndi á stefnanda að leggja fram skattframtal sittfyrir árið 2012. Draga yrði frá kröfuvegna þessa tímabils allar launagreiðslur sem stefnandi kunni að hafa fengiðfrá öðrum á sama tímabili. Stefndi vísar til laga nr.72/2002, tilskipunar 77/187/EBE, almennra reglna samninga- og kröfuréttar,meginreglu um trúnaðarskyldu starfsmanna í ráðningarsamningi, laga nr. 21/1991og laga nr. 88/2003 um ábyrgðarsjóð launa. Niðurstaða Rétt er að leysa fyrst úr þvíhvaða laun stefnandi hafi átt að fá í starfi sínu hjá Kemis ehf. Aðilar gefa upp þrjá valkosti. Stefnandi gerir aðalkröfu þar sem laun hennarhækkuðu umtalsvert í október 2011. Húngerir varakröfu þar sem hún miðar við laun sem henni hafi verið greidd átilteknum tíma og bætir síðan við almennar launahækkanir samkvæmt kjarasamningiVR. Stefndi heldur því fram að stefnandihafi haft tiltekin laun, lægri en hún heldur fram sjálf, en hann hefur ekkiannað fyrir sér en orð Elíasar Kristjánssonar, forsvarsmanns Kemis ehf. Útreikningar endurskoðanda á launum hennarbyggjast á þessum upplýsingum.Útreikningurinn getur ekki styrkt sönnunargildi þessara upplýsinga. Vitni hafa ekki verið leidd umþetta atriði og gögn eru fátækleg. Báðiraðilar hafa útbúið launaseðla miðað við kröfur sínar. Þegar sönnunarstaðan er metin hallar ástefnda. Hann verður að bera hallann afþví að hafa ekki gert skriflegan samning við starfsmann sinn þar sem launakjörværu ákveðin. Á hinn bóginn hefurstefnandi ekki sannað nægilega að samið hafi verið um verulega launahækkun íoktóber 2011. Stefndi hefur ekki hnekktþeirri tölu sem hún tilgreinir sem laun sín í reifun á varakröfu. Þá má fallast á útreikning á launahækkunum,en þeim hefur stefndi ekki mótmælt. Stefnandi heldur því fram að húnhafi samið um tvo óunna yfirvinnutíma á dag.Þessu mótmælir stefndi og segir Elías Kristjánsson að ekki hafi veriðsamið um óunna yfirvinnu. Í samræmi viðframburð stefnanda er framburður eiginmanns hennar, sem rekur nú sambærilegtmál á hendur stefnda. Þá kom fram ískýrslu vitnisins Helga Tómasar Gunnarssonar að greiddir hefðu verið tveiróunnir yfirvinnutímar hjá fyrirtækinu.Að þessum framburði virtum verður að telja sannað að stefanandi hafi áttað fá greidda tvo yfirvinnutíma á dag, til viðbótar við greiðslur fyrir unnatíma. Stefnandi hefur sýnt fram á aðýmsar greiðslur sem stefndi telur að hafi verið launagreiðslur til hennar voruendurgreiðslur til hennar vegna greiðslna sem hún hafði innt af hendi fyrirstefnda. Niðurstaðan um yfirvinnutímanaleiðir einnig til þess að líta verður á fullyrðingar stefnanda um önnur atriðitil útreiknings launanna sem líklegri en fullyrðingar stefnda um hið gagnstæða. Þá hefur hún einnig skýrt hvers vegna hennivoru reiknaðir dagpeningar, en Elías Kristjánsson var ekki spurður um þettafyrir dómi. Stefnandi var ráðin til starfahjá Kemis ehf. og hafði ráðningu ekki verið slitið þann 20. apríl 2012 þegarstefndi keypti allan rekstur Kemis.Ráðningarsambandið var enn til staðar, sbr. 1. mgr. 3. gr. laga nr.72/2002. Stefndi varð vinnuveitandistefnanda sama dag og hann keypti rekstur Kemis. Engu skiptir í þessu sambandi hvenær stefndifékk leyfi til að versla með sprengiefni og hvellhettur, það er ekki forsendaþess að hann geti ráðið starfsmenn. Þákeypti hann reksturinn samkvæmt skýrum ákvæðum í samningi og getur ekki boriðfyrir sig að verðmætin sem hann fékk hafi verið lítils eða einskis virði. Þá hafði Kemis ehf. ekki verið tekið tilgjaldþrotaskipta þegar aðilaskiptin urðu og því getur stefndi ekki byggt á 5.mgr. 3. gr. áðurnefndra laga. Ákvæðið áekki við þótt fyrirtæki sé ógjaldfært.Þar sem stefndi tók á sig skyldur Kemis ehf. gagnvart stefnanda er hannkeypti reksturinn, getur hann ekki krafist lækkunar vegna þess að hún hafi ekkilýst kröfum í þrotabú Kemis ehf. Fullyrðingar í greinargerðstefnda um að stefnandi hafi ásamt eiginmanni sínum unnið að því að koma á fótstarfsemi í samkeppni við Kemis eru ekki studdar haldbærum gögnum. Aðgerðir hennar og skráningar á heimasíðufyrirtækisins Iðavalla eftir að hún hætti störfum geta ekki komið aðhaldi. Þá er í gögnum málsins að finnaýmsar fullyrðingar Elíasar Kristjánssonar um misgjörðir stefnanda og eiginmannshennar. Málið hefur að litlu leyti veriðflutt um þessi atriði og tilraun hefur vart verið gerð til að sanna nokkuð afþví sem fullyrt er. Loks í skýrslu sinnifyrir dómi sagði Elías Kristjánsson að á tímabili hefði nafngreindur maðurverið framkvæmdastjóri fyrirtækisins, en að stefnandi hefði ekki leyft honum aðsjá launaseðla. Frásögn þessi er meðnokkrum ólíkindablæ og er ekki unnt að draga af þeim ályktanir sem máli skiptaum niðurstöðu málsins. Í bréfi endurskoðanda, dags. ínóvember 2012, sem vann fyrir aðila við söluna á rekstrinum kemur fram að ágreiningurhafi risið milli stefnda og seljandans.Er þar einnig að finna ýmsar fullyrðingar um misgjörðir stefnanda ogeiginmanns hennar. Ekki hefur heldurverið gerð tilraun til að styðja þessar fullyrðingar haldbærum gögnum og erekki unnt að líta til þeirra við niðurstöðu málsins. Stefnandi krefst launa í þrjámánuði frá lokum apríl 2012 að telja, en hún telur að sér hafi þá verið sagtupp störfum. Stefndi byggir á því aðsamið hafi verið um framlengingu uppsagnarfrests, eða tímabundna ráðningu. Þegar þetta er metið verður að horfa til þessað stefnanda var ekki sagt upp störfum með beinum hætti í lok apríl. Hún fór í leyfi að eigin sögn, en kom ekkiaftur til starfa. Gögn málsins styðja þáfullyrðingu hennar að hún hafi verið óvelkomin í fyrirtækið þegar hér var komiðsögu, en ekki er hægt að draga þá ályktun að hún hafi bókstaflega verið hrakiná brott. Þá er ósannað að SigurðurGíslason hafi haft umboð til að ráða stefnanda til starfa hjá stefnda. Verður að byggja niðurstöðu á því að stefnandihafi í raun hætt störfum að eigin frumkvæði í lok apríl og eigi ekki rétt álaunum lengur en til þess tíma. Eins og að framan er getiðverður að dæma stefnanda laun reiknuð í samræmi við varakröfu hennar. Leggja verður til grundvallar fullyrðingar hennarum ökutækjastyrk og dagpeninga, en eins og áður segir verður stefndi að berahallann af því að hafa ekki lagt fram skriflegan ráðningarsamning. Stefnandi hefur ekki sannað aðhann hafi greitt stefnanda laun umfram þær greiðslur sem hún tilgreinir sjálfað fjárhæð 963.279. Aðilareru sammála um að ógreidd laun stefnanda á tímabilinu frá því í júní 2011 tilloka apríl 2012 nemi 6.657.548 krónum.Verður stefndi dæmdur til að greiða þessa fjárhæð með dráttarvöxtum einsog í dómsorði greinir frá stefnubirtingardegi.Vegna ákvæðis 1.mgr. 12. gr. vaxtalaga þarf ekki að mæla fyrir umhöfuðstólsfærslu vaxta. Stefndaverður gert að greiða stefnanda 990.000 krónur í málskostnað. Hefur þá verið tekið tillit tilvirðisaukaskatts. Málskostnaður bervexti samkvæmt skýrum ákvæðum laga frá 15. degi eftir dómsuppkvaðningu og áekki við að mæla fyrir um þann útreikning í dómsorði. Jón Finnbjörnsson héraðsdómarikveður upp dóm þennan. Dómsuppkvaðninghefur dregist vegna anna dómara. Lögmennaðila voru sammála honum um að endurflutningur væri óþarfur. D ó m s o r ð Stefndi, Kemis-heildverslunehf., greiði stefnanda, Margréti R. Dahl-Christiansen, 6.657.548 krónur meðdráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 28. mars 2014 tilgreiðsludags og 990.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 377/2002
|
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
|
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Ingibjörg Benediktsdóttir. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 14. ágúst 2002, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 14. ágúst 2002, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til kl. 16.00 miðvikudaginn 4. september nk. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði staðfestur. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Í greinargerð lögreglustjóra kemur fram að málsatvik eru þau að föstudaginn 2. ágúst sl. kl. 11.08 hafi lögreglunni í Reykjavík borist tilkynning um blóðugan og ölvaðan mann sem studdur væri af tveim bræðrum við Skeljagranda 4 í Reykjavík. Nokkrum mínútum síðar hafi lögreglunni borist tilkynning um að tveir menn hefðu ýtt manni yfir grindverk við leikskólann Gullborg, Rekagranda 14, og taldi tilkynnandi að hugsanlega væri um lík að ræða. Er lögreglumenn hafi komið á vettvang hafi þeir fundið mikið slasaðan mann sem lá á leikskólalóðinni. Hafi þar reynst vera um að ræða S, kt. [ ]. Hafi hann verið fluttur í skyndi á slysa- og bráðadeild Landspítala í Fossvogi. Kærði hafi verið handtekinn ásamt bróður sínum, B, við bensínafgreiðslu við Austurströnd á Seltjarnarnesi kl. 12:36 í kjölfar árásar á annan mann við verslunarmiðstöðina við Eiðistorg. Lögreglan hafi rætt við nokkur vitni í málinu. Fram hafi komið að mikil læti hafi borist frá íbúð kærða að Skeljagranda 4 aðfaranótt föstudagsins. Telji vitni að þessi hávaði hafi líkst því að um slagsmál hafi verið að ræða, húsgögn hafi verið færð til og mikill köll og læti hafi borist frá íbúðinni. Eitt vitni sem farið hafi út úr húsinu snemma morguns kvaðst hafa séð blóð á svalagólfi fyrir framan íbúðina. Við vettvangsrannsókn lögreglu á íbúðinni hafi komið í ljós að þar hafi verið mikið blóð m.a. á veggjum og gólfum. Í íbúðinni hafi lögreglumenn fundið skilríki S. Vitni sem þekki kærða í sjón hafi borið að það hafi séð kærða og bróðir hans henda manni yfir girðingu við lóð leikskólans. Kærði hafi játað að hafa slegið S nokkrum sinnum en játning kærða skýrir einungis að hluta þá áverka sem S reyndist með. Samkvæmt bráðabirgðaáverkavottorði Einars Hjaltasonar, læknis á slysa- og bráðasviði Landspítala í Fossvogi, hafi S reynst við komu á spítalann vera með mjög alvarlega áverka aðallega á höfði, auk þess sem hann hafi verið skorinn eða stunginn víða um líkamann. Fram komi í vottorðinu að röntgenmyndir hafi sýnt blæðingu í heila og brot á andlitsbeinum og tekið fram að erfitt sé að meta afleiðingar árásarinnar að svo komnu. Þá liggi fyrir í málinu læknisvottorð Arons Björnssonar, sérfræðings á heila- og taugaskurðdeild spítalans, þar sem fram komi að S hafi verið með lífshættulega áverka en lífshættu hafi verið afstýrt með skurðaðgerð sem hann gekkst undir á spítalanum þann 2. ágúst sl. Lögreglan kveður rannsókn málsins miða vel áfram. Miklu sé hins vegar ólokið og afla þurfi frekari gagna í þágu rannsóknar málsins. Fyrir liggi að taka þarf mun ítarlegri skýrslur af sakborningum í málinu en mikið ber í milli í framburði þeirra. Þá liggi fyrir að lögreglan á eftir að taka skýrslur af vitnum í málinu. Ekki hafi reynst unnt að taka skýrslu af S. Þann 7. ágúst sl. var gerð tilraun til að taka af honum skýrslu en hann reyndist ekki vera í stakk búinn til skýrslutöku þar sem hann sé enn mjög eftir sig eftir atvik þetta. Þá liggi mikil vinna fyrir tæknideild embættisins en hún hafi nýlokið við að rannsaka íbúð kærða. Blóðsýni úr kærðu og brotaþola voru send til Noregs þar sem framkvæmd verður DNA samanburðarrannsókn á þeim lífsýnum sem fundust í fatnaði og á vettvangi. Ekki er loku fyrir það skotið að bráðabirgða- niðurstöður þeirrar rannsóknar liggi fyrir í byrjun næstu viku. Lögreglan kveður kærða liggja undir rökstuddum grun um að hafa í félagi við aðra menn ráðist á S og misþyrmt honum á hrottafenginn hátt og síðan hent honum yfir háa girðingu við leiksvæði í nágrenninu þar sem þeir hafi skilið hann eftir. Ef kærði haldi frelsi sínu hafi hann tök á því að torvelda rannsókn málsins svo sem með því að hafa áhrif á vitni og samseka. Eins og áður greinir hefur ekki enn reynst unnt að taka skýrslu af brotaþola sem ætla verði að sé aðalvitni málsins. Beri því brýna nauðsyn til þess að hann sæti gæsluvarðhaldi meðan rannsókn málsins fari fram. Arngrímur Ísberg héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. Kærði, X, kt. [...], Skeljagranda 4, Reykjavík, skal sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 4. september 2002 kl. 16.00.
|
Mál nr. 552/2005
|
Vinnuslys Skaðabætur Missir framfæranda Gjafsókn
|
V lést af slysförum þegar hann var að vinna við þangskurð á pramma á vegum Þ hf. S, E og V kröfðust skaðabóta úr hendi félagsins vegna missi framfæranda. Ekki var talið að greiðsla Þ hf. á kostnaði vegna útfarar V hefði falið í sér viðurkenningu á skyldu þess til að greiða skaðabætur vegna andlátsins. Þá varð ekki ráðið af gögnum málsins að annmarki á öryggisbúnaði um borð í prammanum hefði leitt til slyssins. Þ hf. var því sýknað af kröfum S, E og V.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Markús Sigurbjörnsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 29. desember 2005 og krefjast þess að stefnda verði gert að greiða áfrýjandanum Steinunni Þorsteinsdóttur 7.233.332 krónur, Elísabetu Ingibjörgu Valdimarsdóttur 1.197.966 krónur og Valdísi Kristínu Valdimarsdóttur 1.493.568 krónur, í öllum tilvikum með 4,5% ársvöxtum frá 30. maí 2003 til 30. júní 2005, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Þær krefjast og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem þeim hefur verið veitt. Stefndi krefst þess aðallega að héraðsdómur verði staðfestur og að áfrýjendur greiði sér málskostnað fyrir Hæstarétti, en til vara að kröfur þeirra verði lækkaðar og málskostnaður felldur niður. Í málinu krefjast áfrýjendur skaðabóta fyrir missi framfæranda vegna andláts Valdimars Jónssonar, sem lést af slysförum við þangskurð af pramma á vegum stefnda 30. maí 2003. Fyrir liggur að stefndi greiddi kostnað af útför Valdimars, en af gögnum málsins verður hvorki ráðið að áfrýjendur hafi fyrir þann tíma borið því við að stefndi bæri skaðabótaábyrgð vegna andláts hans né að stefndi hafi í tengslum við greiðsluna lýst yfir að hann tæki slíka ábyrgð á sig. Af þessum sökum verður ekki fallist á með áfrýjendum að greiðsla þessi hafi falið í sér viðurkenningu stefnda á skyldu til að inna af hendi skaðabætur vegna missis framfæranda. Ítarleg rannsókn á atviki þessu leiddi ekki annað í ljós en að um hafi verið að ræða slys af óþekktum orsökum. Samkvæmt skýrslu rannsóknarnefndar sjóslysa var öryggisbúnaður um borð í prammanum í lágmarki, en af gögnum málsins verður ekki ráðið að annmarki á búnaði hans hafi leitt til slyssins. Þegar þessa er gætt verður fallist á með héraðsdómara að ósannað sé að andlát Valdimars verði rakið til einhvers þess, sem stefndi beri ábyrgð á. Samkvæmt því verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest um sýknu stefnda af kröfum áfrýjenda. Rétt er að málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti falli niður. Um gjafsóknarkostnað áfrýjenda í héraði og fyrir Hæstarétti fer samkvæmt því, sem í dómsorði greinir, þar á meðal um þóknun lögmanns þeirra á báðum dómstigum, sem ákveðin er í einu lagi. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður um annað en gjafsóknarkostnað áfrýjenda, Steinunnar Þorsteinsdóttur, Elísabetar Ingibjargar Valdimarsdóttur og Valdísar Kristínar Valdimarsdóttur. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjenda í héraði og fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns þeirra, samtals 900.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 14. nóvember 2005. Mál þetta, sem var dómtekið 4. nóvember 2005, er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Steinunni Þorsteinsdóttur, Gerðavöllum 48b, Grindavík, persónulega, og tveggja dætra hennar, Elísabetar Ingibjargar Valdimarsdóttur og Valdísar Kristínar Valdimarsdóttur, sama stað, á hendur Þörungaverksmiðjunni hf., Reykhólum, Króksfjarðarnesi, með stefnu birtri 27. júní 2005. Stefnandi Steinunn krefst þess að hið stefnda félag verði dæmt til að greiða henni skaðabætur að fjárhæð 7.233.332 krónur með 4,5% vöxtum samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 frá 30. maí 2003 til þingfestingardags máls þessa 30. júní 2005, en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá þeim tíma til greiðsludags. Stefnandi Elísabet Ingibjörg Valdimarsdóttir krefst þess, að hið stefnda félag verði dæmt til að greiða henni skaðabætur að fjárhæð 1.197.966 krónur með 4,5% vöxtum samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 frá 30. maí 2003 til þingfestingardags máls þessa 30. júní 2005, en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá þeim tíma til greiðsludags. Stefnandi Valdís Kristín Valdimarsdóttir krefst þess, að hið stefnda félag verði dæmt til að greiða henni skaðabætur að fjárhæð 1.493.568 krónur með 4,5% vöxtum samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 frá 30. maí 2003 til þingfestingardags máls þessa 30. júní 2005, en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá þeim tíma til greiðsludags. Þá krefjast allir stefnendur málskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefnda eins og málið væri ekki gjafsóknarmál. Stefndi krefst þess aðallega að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnenda og honum dæmdur málskostnaður úr höndum stefnenda að mati dómsins. Til vara eru gerðar þær kröfur að sök verði skipt í málinu og kröfur verði lækkaðar verulega og málskostnaður felldur niður. Málavextir. Hinn 30. maí 2003 lést Valdimar Jónsson. Hann var eiginmaður stefnanda Steinunnar og faðir stefnenda Elísabetar Ingibjargar og Valdísar Kristínar. Nokkru áður en Valdimar lést eða 14. apríl 2003 hafði hann gert samning um þangöflun við stefnda, um að stefndi lánaði honum prammann sem hann skyldi svo starfrækja fyrir stefnda. Samkvæmt samningnum skyldi Valdimar látnar í té leiðbeiningar frá stefnda um hvernig viðhaldi og umhirðu prammans yrði háttað. Kom þar einnig fram að Valdimar skyldi vera ábyrgur gagnvart tjóni sem hann kynni að verða fyrir vegna starfsrækslu prammans. Skyldi Valdimar síðan láta stefnda í té það þang sem hann aflaði gegn greiðslu. Á slysdegi voru þeir Jón Atli Játvarðarson að skera þang á sitt hvorum þangskurðarprammanum undan Skarði á Skarðsströnd. Þeir hófu þangskurð um kl. 16:25 eftir að hafa slegið um morguninn milli kl. 06:00 og 09:00 og síðan afgreitt þangflutningaskipið Karlsey og lagt sig í framhaldi af því. Upp úr kl. 17:00 fór að hvessa af austan og var þá erfiðara að slá. Töluðu Valdimar og Jón Atli sig þá saman í talstöð og ákváðu að slá í einn poka til viðbótar og snúa svo til lands. Samkvæmt frásögn Jóns Atla í lögregluskýrslu voru um 300 metrar á milli þeirra þegar hann tók eftir því að ekki var allt með felldu hjá Valdimar þar sem prammi Valdimars var kominn óeðlilega úr stefnu. Kvaðst hann hafa kallað til hans í talstöð en ekki fengið neitt svar. Þá kvaðst hann hafa siglt í átt að pramma Valdimars og hringt í Neyðarlínuna. Fljótlega sá Jón Atli lík Valdimars fljóta í sjónum og snéri höfuð hans niður. Jón Atli notaði færiband á framenda pramma síns til þess að ná Valdimar upp. Strax og hann hafði náð honum upp úr sjónum hóf hann lífgunartilraunir, en sá aldrei nein lífsmörk með honum. Þegar komið var með Valdimar í land, úrskurðaði héraðslæknir hann látinn. Krufning prófessors Gunnlaugs Geirssonar, sem fram fór 3. júní 2003, leiddi í ljós að dánarorsök Valdimars var drukknun. Við krufninguna kom ekkert annað fram sem varpað gæti ljósi á það af hverju Valdimar féll í sjóinn. Í nefndaráliti rannsóknarnefndar sjóslysa vegna slyssins kom fram að orsök óhappsins virðist vera sú að Valdimar hafi falli útbyrðis og drukknað. Ekki sé ljóst hvers vegna hann féll útbyrðis. Þá segir einnig að nefndin telji að þangskurðarprammar eigi að lúta eftirliti Siglingamálastofnunar eða þar til gerðra skoðunaraðila líkt og krafist sé fyrir siglandi för og vera jafnframt búnir eðlilegum öryggisbúnaði siglandi fars. Með bréfi stefnenda 11. maí 2004 var krafist viðurkenningar á bótaskyldu stefnda. Henni var hafnað með bréfi 6. júlí 2004. Stefnendur leituðu upplýsinga um hvar stefndi væri ábyrgðartryggður. Vátryggingafélag Íslands upplýsti í kjölfarið að stefndi hefði verið með „hefðbundna ábyrgðartryggingu atvinnurekstrar“ hjá félaginu. Þann 15. september 2004 var f.h. stefnenda sent bréf til Siglingastofnunar Íslands til að spyrjast fyrir um skráningarskyldu Þörungaverksmiðjunnar á þangskurðarprömmunum og hvort prammarnir hefðu verið skráðir í skipaskrá. Í svarbréfi Siglingastofnunar, 7. janúar 2005, er fullyrt að prammarnir hafi verið skráningarskyldir og hafi fyrst verið skráðir í skipaskrá í febrúar 2004. Stefnendur telja nauðsynlegt vegna höfnunar á bótaskyldu að höfða mál þetta til að fá bætur úr hendi stefnda. Málsástæður og lagarök stefnenda. Stefnendur byggja á því í fyrsta lagi, að stefndi hafi viðurkennt bótaskyldu sína gagnvart sér. Eftir að eiginmaður stefnanda var jarðsettur 7. júní 2003 voru reikningar vegna útfararinnar sendir stefnda til greiðslu. Þá krafði bróðir stefnanda Steinunnar stefnda um greiðslu þess kostnaðar sem hann hafði lagt út vegna útfararinnar. Stefndi innti fullnaðargreiðslu vegna útfararinnar af hendi án nokkurs fyrirvara. Vísað er til þess, að samkvæmt 12. gr. skaðabótalaga skuli sá sem skaðabótaábyrgð ber á dauða annars manns greiða hæfilegan útfararkostnað. Stefnendur telja ljóst að hið stefnda félag hafi litið svo á að það væri bótaskylt vegna atburðarins. Í greiðslu stefnda á útfararkostnaði fólst því viðurkenning á bótaskyldu. Sönnunarbyrði um að í greiðslunni hafi ekki falist slík viðurkenning hvílir ótvírætt á stefnda. Í öðru lagi benda stefnendur á, að jafnvel þó litið væri svo á að greiðsla stefnda á útfararkostnaði hafi ekki falið í sér viðurkenningu á bótaskyldu, þá sé stefndi skaðabótaskyldur gagnvart stefnendum. Um ábyrgð stefnda er vísað til meginreglna skaðabótaréttarins, einkum sakarreglunnar og reglunnar um húsbóndaábyrgð. Stefnendur byggja á því, að öryggisþættir prammans hafi farið í bága við lög, almenn sjónarmið um öryggi og það sem hinn látni mátti búast við af samningi við stefnda. Ennfremur leiðir af meginreglum fjármunaréttarins, einkum verktakaréttar og leiguréttar, að stefndi ábyrgðist að pramminn sem hann lét Valdimar í té gegn endurgjaldi væri í lögmætu ástandi. Til stuðnings þessu er m.a. bent á eftirfarandi: a. Stefndi lét ekki skrá og skoða þangskurðarpramma sína af siglingayfirvöldum, líkt og skylda bar til samkvæmt 14. gr. reglugerðar nr. 1017/2003 um skoðanir á skipum og búnaði þeirra, sbr. 1. gr. laga nr. 115/1985 um skráningu skipa. Pramminn var áratuga gamall þegar slysið varð. Hafði hann aldrei verið skráður þótt lagaskylda hafi staðið til þess frá upphafi. b. Öryggisbúnaði um borð í pramma Valdimars var ábótavant og er ljóst að saknæm vanræksla stefnda að þessu leyti var til þess fallin að stórauka hættuna á slysum um borð. Af fyrirliggjandi gögnum verður að telja að það sé óumdeilt. Í skýrslu rannsóknarnefndar sjóslysa kemur þannig fram að öryggisbúnaður hafi verið í lágmarki um borð en pramminn væri eftirlitsskyldur hjá Siglingastofnun líkt og krafist er um siglandi för og jafnframt að hann skyldi búinn eðlilegum öryggisbúnaði siglandi fars. Engin björgunarvesti voru um borð í prammanum og örygginu ábótavant að ýmsu öðru leyti. Hefði öryggisþáttum verið fylgt eftir, þá má leiða að því sterkar líkur að Valdimar hefði ekki farist við þær aðstæður sem uppi voru. c. Samkvæmt lögum nr. 35/1993 um eftirlit með skipum skal hvert skip útbúið á þann hátt að öryggi mannslífa sé tryggt eins og kostur er og skulu skip fullnægja skilyrðum reglna á hverjum tíma um smíði, búnað og örugga starfsemi. Við framkvæmd eftirlits hjá Siglingastofnun er m.a. athugaður búnaður sem lýtur að öryggi skips og áhafnar. Stefnendur byggja jafnframt á því að lög um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum nr. 46/1980 hafi átt við. Ef ekki beint, þá með lögjöfnun eða með vísan til undirstöðuraka laganna. Jafnvel þótt ekki verði fallist á, að öryggisbúnaður prammans hafi farið í bága við lög, svo sem byggt er á af hálfu stefnda, er ljóst að öryggisþættir prammans voru óforsvaranlegir út frá almennum sjónarmiðum um öryggi og stefndi beri allt að einu bótaábyrgð á því. Þá byggja stefnendur á því að orsakatengsl séu á milli annmarka á öryggisþáttum prammans og andláts Valdimars. Verði talinn leika vafi á orsakatengslum milli þessara annmarka og slyssins er byggt á því að stefndi beri hallann af því og að sönnunarbyrðinni um orsakatengsl eigi að snúa við eða að minnsta kosti að slaka eigi á sönnunarkröfum. Er það í samræmi við almenn sjónarmið í íslenskum skaðabótarétti. Dómkröfur stefnanda Steinunnar eru reiknaðar samkvæmt 13. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 sem kveður á um að bætur fyrir missi framfæranda til maka eða sambúðarmaka skuli vera 30% af bótum þeim sem ætla megi að hinn látni mundi hafa átt rétt á fyrir algera (100%) örorku, sbr. 5.8. gr. Um tekjuviðmið fer samkvæmt meginreglu 1. mgr. 7. gr. Tekjur eiginmanns stefnanda voru samkvæmt skattframtölum 1.777.493 kr. á árinu 2000, 2.771.431 kr. á árinu 2001 og 3.965.294 kr. á árinu 2002. Við tekjurnar bætast, samkvæmt ákvæðinu, framlag vinnuveitanda til lífeyrissjóðs og þær eru leiðréttar samkvæmt launavísitölu til þess tíma sem upphaf varanlegrar örorku miðast við. Launavísitala slysdags var 238,5 stig. Meðallaunavísitala ársins 2000 var 194,1 stig og því viðmiðunartekjur þess árs 2.315.137 kr. (1.777.493 + 6% x 238,5/194,1). Meðallaunavísitala ársins 2001 var 211,3 stig og því viðmiðunartekjur ársins 3.315.880 kr. (2.771.431 + 6% x 238,5/211,3). Meðallaunavísitala ársins 2002 var 226,4 stig og því viðmiðunartekjurnar 4.427.853 kr. (3.965.294 + 6% x 238,5/226,4). Meðaltekjur þriggja ára fyrir slys voru því 3.352.956 kr. Valdimar Jónsson var 52 ára og 283 daga gamall á dánardegi, stuðull skv. 6. gr. skaðabótalaga var því 7,191. Stefnukrafan vegna stefnanda Steinunnar Þorsteinsdóttur er því 7.233.332 kr. (7,191 x 3.352.956 x 100% x 0,3). Dómkröfur vegna Elísabetar Ingibjargar og Valdísar Kristínar eru reistar á 14. gr. skaðabótalaga. Samkvæmt ákvæðinu skulu bætur fyrir missi framfæranda til eftirlifandi barns, sem hinum látna var lögskylt að framfæra, vera jafnháar heildarfjárhæð þeirra barnalífeyrisgreiðslna er barnið á rétt á eftir lögum um almannatryggingar frá því að tjón varð til 18 ára aldurs, sbr. 1. mgr. 14. gr. skaðabótalaga. Reikna skal fjárhæð barnalífeyris eins og hann er við andlát framfæranda, sbr. 2. mgr. 14. gr. laganna. Eiginmanni stefnanda var lögskylt að framfæra dætur sínar. Barnalífeyrir á dánardegi eiginmanns stefnanda var 15.558 kr. Dómkröfur Elísabetar Ingibjargar taka mið af því að á dánardegi föður hennar átti hún 77 mánuði í 18 ára aldur. Krafa hennar vegna andláts föður hennar er því 1.197.966 kr. (77 x 15.558). Valdís Kristín átti 96 mánuði í 18 ára aldur þegar Valdimar lést. Krafa hennar vegna andlátsins er því 1.493.568 kr. (96 x 15.558). Stefnendur krefjast 4,5% vaxta, sbr. 16. gr. skaðabótalaga, af bótafjárhæðunum frá slysdegi 30. maí 2003 til upphafsdags dráttarvaxta sem er krafist frá þingfestingu máls þessa til greiðsludags sbr. 4 mgr. 5.gr. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Varðandi lagarök er vísað til laga um skráningu skipa nr. 115/1985, laga um eftirlit með skipum nr. 35/1993 og reglugerða settra með stoð í þeim lögum. Þá er vísað til almennra reglna verktakaréttar, leiguréttar og skaðabótaréttar. Um bótafjárhæðir er vísað til skaðabótalaga nr. 50/1993. Krafa um vexti styðst við 16. gr. laganna. Krafa um dráttarvexti styðst við ákvæði laga nr. 38/2001. Um fyrirsvar stefnanda Steinunnar vegna dætra sinna vísast til 3. mgr. 17. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Um málskostnaðarkröfu vísast til laga um meðferð einkamála, einkum 129. og 130. gr. Málsástæður og lagarök stefnda. Varðandi greiðslu útfarkostnaðar þá hafnar stefndi því að þar með hafi hann viðurkennt ábyrgð á því slysi sem varð. Slysið sem leiddi til andláts Valdimars Jónssonar var ákaflega sorglegur atburður, ekki bara fyrir fjölskyldu hans og vini, heldur einnig fyrir samstarfsfólk, þ.m.t. stefnda. Ástæða þess að stefndi bauðst til þess að greiða fyrir útför Valdimars hefur alltaf verið sú að stefnda langaði til þess að gera það sem hann gat til þess að hjálpa ekkju og fjölskyldu Valdimars, eftir þetta hörmulega slys. Stefndi telur ósannað, að með greiðslu útfararkostnaðarins hafi hann viðurkennt bótaskyldu. Stefndi hafnar því að hér skuli sönnunarbyrði snúið við, þannig að stefndi beri sönnunarbyrðina fyrir því að með greiðslunni hafi ekki falist viðurkenning á bótaskyldu, enda væri það í fullu ósamræmi við þá meginreglu réttarfars að sá sem heldur fram staðhæfingu ber sönnunarbyrðina fyrir henni. Varðandi skráningu prammans byggir stefnandi á því, að stefndi hafi brotið sett lög með því að hafa ekki látið skrá þangskurðarprammana skv. 14 gr. reglugerðar nr. 1017/2003 um skoðanir á skipum og búnaði þeirra, sbr. 1. gr. laga nr. 115/1985. Í tilvitnuðum lögum segir að öll skip stærri en 6 metrar skuli skráð. Þangskurðarprammarnir voru 7,3 metrar að mestu lengd. Sú venja hafði hins vegar viðgengist í áratugi að þangskurðarprammar voru ekki skráðir samkvæmt reglum um skráningu skipa. Aldrei hafði verið hreyft við þeirri venju fyrr en eftir slysið sem Valdimar heitinn varð fyrir. Hvorki í skýrslu rannsóknarnefndar sjóslysa né í minnisblaði Siglingastofnunar Ísafjarðar vegna slyssins er stefndi ámældur fyrir það að hafa ekki skráð prammana, sökum þess að áratuga venja lá að baki því að prammarnir voru ekki skráðir. Stefndi hafnar því að nokkur orsakatengsl séu á milli þess að prammarnir voru ekki skráðir og þess slyss sem varð, enda algjörlega óupplýst um aðdraganda slyssins. Varðandi meinta sakarábyrgð vegna öryggisbúnaðar þangskurðarprammans þá hafnar stefndi allri slíkri ábyrgð. Stefndi lítur svo á að í samningi sem lá til grundvallar verksambandi Valdimars heitins og stefnda segi að Valdimar sé ábyrgur gagnvart tjóni sem hann eða starfsmenn hans kunni að verða fyrir vegna starfrækslu prammans. Stefndi hafði því með samningnum undanþegið sig ábyrgð vegna slyss sem starfsmenn prammans kynnu að verða fyrir. Stefndi hafnar því að hann beri húsbóndaábyrgð á slysi Valdimars heitins. Eitt meginskilyrðið fyrir því að vinnuveitandi beri húsbóndaábyrgð á skaðaverkum starfsmanna sinna er að fyrir liggi vinnusamband á milli vinnuveitandans og starfsmannsins. Á milli stefnda og Valdimars var ekkert vinnusamband, heldur samningur um lán á þangskurðarprammanum sem skyldi starfræktur af Valdimar og í þeim samningi fólst að hann skyldi svo selja stefnda það þang sem hann aflaði. Því er ljóst að stefndi var ekki vinnuveitandi Valdimars, heldur verkkaupi og leigusali á þangskurðarprammanum. Þá hafnar stefndi því að um saknæma vanrækslu sé að ræða vegna þess að öryggisbúnaði á þangskurðarprammanum hafi verið ábótavant. Stefndi vísar hér til 5. gr. í samningi stefnda og Valdimars heitins en þar segir að Valdimar skuli sjá um að þangskurðarpramminn sé ætíð öruggur fyrir veðri, vindum og áhrifum sjávarfalla á lánstímanum. Í 7. gr. umrædds samnings segir að lántaki, þ.e. Valdimar, skuli vera ábyrgur fyrir tjóni sem hann kann að verða fyrir vegna vanhirðu eða aðgæsluleysis og ekki fellur undir tryggingu leigusala, stefnda. Í 5. gr. segir að leigutaki, Valdimar, skuli annast allan kostnað af daglegum rekstri, viðhaldi og umhirðu prammans í samræmi við leiðbeiningar sem hann hafði fengið frá leigusala, stefnda. Stefndi telur ljóst að samkvæmt samningnum og eðli þeirra verkefna sem Valdimar bar að annast, þá hafi hann sjálfur átt að gæta að öryggisþætti prammans, t.d. sjá um að björgunarvesti væru um borð og klæðast slíku sjálfur. Í stefnu segir lögmaður stefnenda að fram komi í skýrslu rannsóknarnefndar sjóslysa að pramminn sé eftirlitsskyldur hjá Siglingastofnun Íslands og jafnframt skyldi hann búinn eðlilegum öryggisráðstöfunum siglandi fars. Lögmaður stefnda getur ekki séð að þetta standi í skýrslunni og er því þessari rangfærslu mótmælt. Hins vegar segir þar að ,,eftir óhappið er lagt til að þangskurðarprammarnir verði skráðir og verulegar endurbætur verði gerðar til að auka öryggi starfsmanna“. Þá er því alfarið hafnað af hálfu stefnda, að nokkur orsakatengsl séu á milli andláts Valdimars og öryggisaðstæðna á þangskurðarprammanum. Í niðurstöðu skýrslu rannsóknarnefndar sjóslysa kemur fram að ekki sé vitað hvað olli því að Valdimar féll útbyrðis og drukknaði. Niðurstaða krufningarskýrslu Rannsóknarstofu Háskóla Íslands, er á sama veg, að dánarorsökin hafi verið drukknun, en ekki sé hægt að segja með hvaða hætti maðurinn fór í sjóinn. Ljóst er því, að ástæða þess að Valdimar féll í sjóinn er á huldu. Því er ósannað að nokkur orsakatengsl hafi verið á milli þangskurðarprammans og andláts Valdimars. Stefnendur halda því fram í stefnu, að verði talinn leika vafi á að orsakatengsl séu á milli meintra annmarka prammans og slyssins, þá eigi stefndi að bera hallann af því og að sönnunarbyrði um orsakatengsl eigi að snúa við eða að minnsta kosti að slaka eigi á sönnunarkröfum. Vísar stefnandi til þess að slíkt sé í samræmi við almenn sjónarmið í íslenskum skaðabótarétti. Þessari staðhæfingu hafnar stefndi alfarið þar sem þvert á móti er meginreglan sú í íslenskum skaðabótarétti að tjónþola beri að sanna tjón sitt, bótagrundvöllinn og að orsakatengsl séu milli tjónsins og hinnar bótaskyldu háttsemi. Verði ekki fallist á sýknukröfu stefnda og verði fallist á að orsakatengsl séu á milli andláts Valdimars og öryggisráðstafana á þangskurðarprammanum er varakrafan reist á því að slysið verði að stærstum hluta rakið til eigin sakar Valdimars heitins og þess að orsakir slyssins er óupplýst. Þá er varakrafan byggð á því að verði fallist á að stefndi hafi átt að sjá fyrir öryggisráðstöfunum í prammanum er byggt á því að öryggisráðstafanir hafi verið fyrir hendi. Eigin sök Valdimars heitins er byggð á reynslu hans sem þangskurðarmanns og þekkingu hans á prammanum sjálfum. Pramminn var starfræktur af honum sjálfum og bar honum að tryggja öryggi prammans. Valdimar var ekki klæddur björgunarvesti, heldur einungis mittisjakka og gallabuxum og mátti honum vera ljóst að slíkur útbúnaður var ekki forsvaranlegur. Fjárkröfu er ekki mótmælt. Þá er gerður almennur fyrirvari um vaxtakröfu stefnanda og er kröfu um dráttarvexti mótmælt frá fyrri tíma en dómsuppsögudegi, sbr. 4. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Kröfu um málskostnað styður stefndi við 130. gr. um meðferð einkamála nr. 91/1991. Forsendur og niðurstaða Stefnandi teflir fram sem fyrstu málsástæðu sinni, að stefndi hafi viðurkennt bótaskyldu sína með því að hafa greitt allan útfararkostnaðinn. Í skýrslu Halldórs Sigurðssonar, framkvæmdastjóra stefnda, fyrir dómi hafnaði hann að með greiðslunni hafi hann viðurkennt bótaskyldu. Útfararkostnaðurinn hafi meðal annars verið greiddur vegna starfa Valdimars heitins hjá fyrirtækinu, fyrst í tíu ár sem starfsmanns eða til ársins 1995 og síðan sem þangskurðarmanns. Einnig yrði á litlum stað eins og Reykhólum, að styðja þá sem ættu um sárt að binda og það hafi fleiri gert en stefndi, til dæmis hafi starfslið fyrirtækisins og þangskurðarmenn lagt sitt af mörkum. Dómurinn lítur svo á, að með því að greiða útfararkostnaðinn hafi stefndi ekki viðurkennt skaðabótaábyrgð í málinu. Greiðslan hafi verið innt af hendi af hjálpsemi, sem leiðir að mati dómsins ekki til viðurkenningar á skaðabótaskyldu. Engu skiptir þótt greiðslan hafi ekki verið greidd með fyrirvara. Tilvitnun stefnenda til 12. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 á ekki við hér. Þar er kveðið á um skyldu þess er ber skaðabótaábyrgð á dauða annars manns, að hann skuli greiða útfararkostnað svo og bætur fyrir missi framfæranda, en ekki það að sá sem greiðir útfararkostnað umfram skyldu kalli yfir sig bótaábyrgð í málinu í heild. Dómurinn lýtur því svo á, að greiðslan hafi verið innt af hendi af samúð og manngæsku og valdi því ekki að stefndi beri skaðabótaábyrgð í málinu. Ágreiningslaust er með aðilum, að pramminn teljist vera skip, sbr. 1. gr. laga nr. 35/1993 um eftirlit með skipum. Eigenda prammans, þ.e. stefnda, bar með vísan til 2. mgr. 6. gr. laga nr. 115/1985 um skráningu skipa, að senda Siglingamálastofnun beiðni um skráningu hans. Það vanrækti stefndi. Eftir slysið mun hafa verið gengið í það að skrá prammana. Þá kemur fram í áliti rannsóknarnefndar sjóslysa svo og í minnisblaði frá Siglingamálastofnun, útibúi á Ísafirði, að öryggisbúnaður hafi verið í lágmarki um borð í prammanum. Því mun stefndi einnig hafa kippt í liðinn eftir slysið. Hér verður þó að athuga að öryggisbúnaður getur verið margvíslegur og þarf ekki að öllu leyti að hvíla á stefnda að hafa hann til reiðu heldur bar Valdimar heitnum jafnframt að einhverju leyti á grundvelli samnings hans og stefnda frá 14. maí 2003 að sjá til þess að öryggisbúnaður í prammanum væri forsvaranlegur. Þótt einhverjum atriðum hafi verið ábótavant af hálfu stefnda, þá lítur dómurinn svo á að það valdi ekki skaðabótaábyrgð hans. Dómurinn telur að orsakasamband sé ekki fyrir hendi milli andláts Valdimars heitins og annmarka á öryggisþáttum prammans. Aðalatriðið er að ekki er upplýst hvernig andlát Valdimars bar að og engin vitni eru að því er hann féll í sjóinn. Því eru atvikin óupplýst og þar af leiðandi ekki hægt að fullyrða hvaða öryggisþættir hefðu þurft að vera til staðar í prammanum. Í nefndaráliti rannsóknarnefndar sjóslysa segir að orsök óhappsins virðist vera sú að Valdimar hafi fallið útbyrðis og drukknað og ekki sé vitað hvers vegna hann hafi dottið útbyrðis. Þá segir í niðurstöðu krufningarskýrslunnar að ekkert finnist sem geti skýrt fall Valdimars fyrir borð og því verði ekki annað séð en að drukknunin hafi verið slys. Dómurinn lítur því svo á að Valdimar heitinn hafi látist af slysförum og ósannað sé með öllu að drukknunina sé að rekja til gerðar prammans eða einhverra annarra atriða sem stefndi beri ábyrgð á. Niðurstaðan er því sú, að stefndi er sýknaður af kröfum stefnenda. Þrátt fyrir þessa niðurstöðu þykir rétt að málskostnaður milli aðila falli niður. Gjafsóknarkostnaður stefnenda, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns þeirra, Eiríks Elísar Þorlákssonar hdl., sem er hæfilega ákveðin 400.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði. Við ákvörðun þóknunarinnar hefur verið tekið tillit til virðisaukaskatts. Sigrún Guðmundsdóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan. Dómsorð. Stefndi, Þörungaverksmiðjan hf., er sýkn af öllum kröfum stefnenda, Steinunnar Þorsteinsdóttur persónulega og einnig f.h. dætra hennar, Elísabetar Ingibjargar Valdimarsdóttur og Valdísar Kristínar Valdimarsdóttur. Málskostnaður á milli aðila fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnenda, þar á meðal málflutningsþóknun lögmanns þeirra 400.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
|
Mál nr. 472/2010
|
Ráðningarsamningur Uppsögn Stjórnsýsla Skaðabætur
|
S starfaði sem dósent hjá H þegar honum var sagt upp störfum í maí 2006 vegna skipulagsbreytinga. Breytingarnar fólu m.a. í sér að dregið var úr námsframboði í kennaradeild H sem S starfaði við. S krafði H um bætur vegna uppsagnarinnar. Þar sem fyrir lá að kennaradeild og háskólaráð H höfðu komist að þeirri niðurstöðu að draga ætti úr raungreinakennslu við deildina féllst Hæstiréttur ekki á með S að rektor H hefði með uppsögninni farið gegn ákvörðunum deildarráðs eða háskólaráðs. Ekki var talið orka tvímælis að ráðning S hefði verið bundin við kennaradeild og að byggt hefði verið á því í starfsemi H að einstakir kennarar væru ráðnir til ákveðinna deilda H, störfuðu við þær og lytu í ýmsum atriðum boðvaldi deildarforseta eða deildarfundar. Við samanburð á kennurum þeirra greina sem S kenndi hefði rektor H því ekki með réttu lagi getað litið út fyrir raðir þeirra sem störfuðu við kennaradeild H. Ekki voru efni til að hnekkja mati H að kennari í þessum greinum, sem einn sat eftir í stöðu við kennaradeild, stæði framar í samanburði við S. Var H því sýknaður af kröfu S.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 6. ágúst 2010. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu gagnáfrýjanda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, en til vara að hún verði lækkuð og málskostnaður á báðum dómstigum felldur niður. Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 20. október 2010. Hann krefst þess aðallega að aðaláfrýjanda verði gert að greiða sér 11.000.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 9. desember 2007 til greiðsludags og málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Til vara krefst hann staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Gagnáfrýjandi starfaði hjá aðaláfrýjanda á árunum 1987 til 2001, en fékk þá leyfi frá starfi og sagði því síðan lausu 2002. Hann var ráðinn að nýju til aðaláfrýjanda frá 1. júní 2003 að telja. Í ráðningarsamningi var starfsheiti samkvæmt kjarasamningi sagt vera dósent í stærðfræði og eðlisfræði og tegund starfs kennsla, rannsóknir og stjórnun. Ráðningin var ótímabundin, en gagnkvæmur uppsagnarfrestur þrír mánuðir. Með bréfi rektors aðaláfrýjanda 31. maí 2006 var gagnáfrýjanda sagt upp starfi sínu frá og með 1. júní sama ár. Til skýringar á uppsögninni var þar meðal annars vísað til þess að vegna langvarandi fjárhagsvanda aðaláfrýjanda hafi verið gripið til umfangsmikilla skipulagsbreytinga, sem miðuðu að því að rekstur skólans yrði framvegis innan ramma fjárlaga. Liður í því væri að sameina deildir og draga úr námsframboði og væru enn frekari breytingar fyrirhugaðar til að ná aukinni hagkvæmni í rekstri en þegar hafi verið ákveðnar. Þetta hafi þegar dregið úr kennsluþörf og væri ráðningarsamningi gagnáfrýjanda sagt upp vegna umræddra skipulagsbreytinga og minnkandi þarfar fyrir starfsfólk. Gagnáfrýjandi óskaði 13. júní 2006 eftir frekari rökstuðningi, sem rektor veitti honum með bréfi 26. sama mánaðar. Þar sagði að skipulagsbreytingar hafi meðal annars beinst að því að samnýta í auknum mæli námsframboð, bæði innan deilda og milli deilda. Þannig hafi verið reynt að fækka mjög fámennum námskeiðum í deildum skólans, en jafnframt að bjóða nemendum hliðstæð námskeið í öðrum deildum. Á grunnskólabraut kennaradeildar, þar sem gagnáfrýjandi starfaði, hafi raungreinasvið verið illa sótt og mjög fáir nemendur valið það. Á síðasta ári hafi einungis tveir nemendur verið á öðru ári á raungreinasviði og á fyrsta ári hafi aðeins tveir valið það. Þess vegna hafi verið ákveðið að bjóða ekki upp á nám á raungreinasviði grunnskóladeildar næsta vetur. Núverandi nemendum á raungreinasviði yrði gert að ljúka námi með því að sækja námskeið í öðrum deildum og gildi sú regla framvegis. Með þessari breytingu minnki námsframboð kennaradeildar og þá jafnframt þörf fyrir kennara. Að auki hafi verið ákveðið á nýliðnu skólaári að draga úr skyldu nemenda grunnskólabrautar til að sitja námskeið í stærðfræði og eðlisvísindum og fyrirhugað væri að samræma raunvísindakennslu við skólann með því að auka samnýtingu námskeiða, sem þegar væru í boði. Breytingin leiddi til þess að ekki væru fyrirsjáanleg verkefni fyrir gagnáfrýjanda á næsta skólaári og því hafi ráðningarsamningi hans verið sagt upp. Í málinu byggir gagnáfrýjandi meðal annars á því að í ráðningarsamningi hans hafi ekki verið tekið fram að hann væri ráðinn til að starfa við tiltekna deild aðaláfrýjanda og hafi ráðningin því tekið til skólans í heild. Jafnvel þótt verkefni við kennslu í stærðfræði og eðlisvísindum hafi ekki verið talin næg fyrir þá kennara, sem störfuðu í kennaradeild, hafi aðaláfrýjandi af þeim sökum ekki getað látið við það sitja að velja einungis á milli þeirra. Þess í stað hafi orðið að bera saman hæfni allra kennara skólans, sem kenndu þessar greinar, og taka ákvörðun um uppsögn á þeim grunni, enda hafi kennsla yfir svokallaða deildarmúra tíðkast innan skólans. Með þeirri nálgun hefði ekki getað komið til uppsagnar hans. Aðaláfrýjandi vísar á hinn bóginn til þess að gagnáfrýjandi hafi starfað við kennaradeild eftir að hann hóf störf hjá þeim fyrrnefnda að nýju á árinu 2003 og verði að taka mið af þeirri staðreynd. Minnkun verkefna við kennslu í þessum greinum hafi einkum orðið í kennaradeild og hljóti fækkun í kennaraliði að koma þar niður en ekki bitna á öðrum eins og gagnáfrýjandi krefjist í raun. Valið hafi staðið á milli gagnáfrýjanda og annars kennara við deildina og niðurstaðan orðið sú að sá maður hafi verið talinn standa gagnáfrýjanda framar. Fyrir Hæstarétti hefur gagnáfrýjandi fallið frá upphaflegum kröfulið um bætur vegna búferlaflutninga milli landshluta af völdum uppsagnarinnar, enda hafi ekki til þeirra komið. II Í málinu er meðal annars deilt um heimild rektors aðaláfrýjanda til þeirrar ráðstöfunar, sem hér um ræðir, og hvort atbeini eða samþykki háskólaráðs eða þeirrar deildar, sem átti í hlut, hafi þurft til að koma. Þannig er byggt á því í málatilbúnaði gagnáfrýjanda að forsendurnar, sem rektor hafi reist ákvörðun um uppsögn á, hafi lotið að því hvaða námsefni yrði kennt hjá aðaláfrýjanda hverju sinni, en um það hafi deildarráð eða eftir atvikum háskólaráð haft ákvörðunarvald. Hvorki deildarráð kennaradeildar né háskólaráð hafi fjallað um þetta og ákvörðunin ekki heldur sótt stoð í samþykkta kennsluskrá. Deildarfundur fari með æðsta ákvörðunarvald í málefnum hverrar deildar, þar með talið um náms- og kennsluskrár, en rektor hafi ekkert tillit tekið til þess og því ekki farið að réttum málsmeðferðarreglum. Þegar atvik málsins urðu giltu lög nr. 40/1999 um Háskólann á Akureyri, en samkvæmt 3. gr. þeirra réði rektor kennara til skólans og í 7. gr. voru frekari ákvæði um valdsvið rektors, þar á meðal um ráðningarvald yfir öllum starfsmönnum skólans. Hlutverk háskólaráðs var einkum markað í 4. gr. og 5. gr. laganna og samkvæmt 8. gr. skyldi það meðal annars ákveða deildaskipan skólans og setja reglur um yfirstjórn deilda. Samkvæmt 9. gr. skyldi setja námskrá fyrir hverja deild eða skilgreinda námsbraut og gefa árlega út kennsluskrá. Þá var mælt svo fyrir í 17. gr. að menntamálaráðherra setti í reglugerð nánari ákvæði um framkvæmd laganna. Í 18. gr. sagði að allar reglur, sem háskólaráð setti á grundvelli þessara laga, skyldu birtar í Stjórnartíðindum. Reglur nr. 888/1999 fyrir Háskólann á Akureyri voru samþykktar af háskólaráði 3. desember 1999 og birtar í B-deild Stjórnartíðinda. Í II. kafla þeirra var fjallað um stjórnskipulag skólans og í 2. mgr. 2. gr. sagði meðal annars að „stjórn hans er falin háskólaráði, rektor og deildum (þ.e. deildarforsetum, deildarfundum og deildarráðum).“ Um yfirstjórn deilda var nánar fjallað í 5. gr., en í 1. mgr. hennar sagði að „með yfirstjórn deilda háskólans fara deildarfundir, deildarforsetar og deildarráð ef deildarfundur viðkomandi deildar tekur ákvörðun um að skipa deildarráð.“ Í 6. gr. voru ákvæði um deildarfundi og deildarráð og í 1. mgr. hennar sagði að „deildarfundir fara með æðsta ákvörðunarvald innan hverrar deildar“, en samkvæmt 2. mgr. ættu sæti á deildarfundum deildarforseti, prófessorar, dósentar, lektorar og aðjúnktar, hvort sem þeir gegndu fullu starfi eða hlutastarfi. Þá sagði meðal annars í 5. mgr. 6. gr. að deildarfundur fjalli um meginatriði í starfsemi hverrar deildar og í 6. mgr. sömu greinar að ákvörðun deildarráðs væri unnt að skjóta til deildarfundar. Í III. kafla reglnanna voru ákvæði um kennara, deildir og stofnanir aðaláfrýjanda, þar sem sagði meðal annars í 1. mgr. 11. gr. að deildir háskólans bæru ábyrgð á kennslu og kennslufyrirkomulagi og samkvæmt 2. mgr. sömu greinar skyldu deildir aðaláfrýjanda hafa með sér náið samstarf, meðal annars til að samnýta mannafla og fleira til að efla fjölbreytta menntunarkosti og tryggja hagkvæmni í rekstri. Um það sagði síðan að „í þessu skyni má nýta starfsskyldu þeirra sem ráðnir eru til starfa við einhverja deild skólans í þágu annarra deilda eða skólans í heild.“ Þá var í 4. mgr. 12. gr. mælt fyrir um að ef auglýst yrði staða prófessors, dósents eða lektors og fleiri en einn fengju hæfnisdóm skyldi rektor leita umsagnar viðkomandi deildar eða deilda áður en hann réði í stöðuna. Í 6. mgr. sömu greinar sagði loks að rektor skyldi ákveða í samráði við deildarforseta hvernig starfsskyldur einstakra háskólakennara skiptust milli kennslu og annarra starfsþátta innan marka gildandi kjarasamninga. Að framan var getið skýringa rektors á uppsögn gagnáfrýjanda, þar sem meðal annars var vísað til dræmrar aðsóknar nemenda að raungreinum í kennaradeild og minnkandi verkefna við kennslu í þeim. Áður en kom til uppsagnar gagnáfrýjanda hafði námskrá fyrir skólaárið 2006 til 2007 þegar verið til umfjöllunar og ákvörðunar á að minnsta kosti þremur fundum innan kennaradeildar í febrúar og mars 2006. Sá fyrsti var haldinn í grunnskólabraut kennaradeildar 14. febrúar 2006, sá næsti einnig í grunnskólabraut 14. mars sama ár og sá þriðji í deildarráði kennaradeildar degi síðar. Niðurstaðan varð sú að lagt var til að kennsla í svokölluðum brautarkjarna deildarinnar í stærðfræði og eðlisfræði yrði minnkuð úr níu einingum í fimm og raungreinasvið sem kjörsvið fellt niður. Í tölvubréfi til rektors 26. mars 2006 lýsti gagnáfrýjandi óánægju með þessar breytingar, sem myndu leiða til þess að „umfang náms í stærðfræði og eðlisvísindum minnki um ca. tvo þriðju innan kennaradeildar.“ Þá liggur fyrir fundargerð háskólaráðs 12. apríl 2006, þar sem forseti kennaradeildar gerði grein fyrir erindi frá henni um staðfestingu háskólaráðs á breyttu námsframboði í grunn- og leikskólabraut. Háskólaráð samþykkti erindið. Að framan var greint annars vegar frá stjórnskipulagi aðaláfrýjanda samkvæmt lögum nr. 40/1999 og reglum nr. 888/1999, þar á meðal hvert væri valdsvið rektors, háskólaráðs og deilda hvers um sig, og hins vegar niðurstöðum kennaradeildar og háskólaráðs um námskrá og ákvörðun rektors um að segja gagnáfrýjanda upp starfi. Að fenginni niðurstöðu kennaradeildar og háskólaráðs um að draga úr raungreinakennslu var það mat rektors að einungis yrði þörf fyrir einn kennara í raungreinum við deildina. Eins og málið liggur fyrir eru ekki forsendur til að hnekkja því mati. Ákvörðun rektors um að fækka kennurum á því sviði féll þannig saman við áðurnefnda niðurstöðu deildarinnar og háskólaráðs. Gagnáfrýjandi ber því við sem áður segir að jafnvel þótt fækkun kennara á raungreinasviði hafi verið talin óhjákvæmileg hefði hún ekki átt að bitna á sér, enda myndi rannsókn hafa leitt í ljós að hann hafi staðið framar ótilgreindum starfsmönnum aðaláfrýjanda, sem kenndu stærðfræði og eðlisvísindi í öðrum deildum. Um þetta verður að gæta að því að í ráðningarsamningi gagnáfrýjanda frá 2003 kom fram að starfsheiti hans væri dósent í stærðfræði og eðlisfræði og vinnustaður Háskólinn á Akureyri, en háskóladeildar var þar í engu getið. Í þeim ákvæðum reglna nr. 888/1999, sem áður voru rakin, var allt að einu sýnilega byggt á því grundvallaratriði í starfsemi aðaláfrýjanda að einstakir kennarar væru ráðnir til tiltekinnar deildar, störfuðu við hana og lytu í ýmsum atriðum boðvaldi deildarforseta eða deildarfundar, sbr. meðal annars 2. mgr. 6. gr., 1. mgr. og 2. mgr. 11. gr. og 4. mgr. og 6. mgr. 12. gr. reglnanna. Ljóst er af gögnum málsins að gagnáfrýjandi starfaði við kennaradeild aðaláfrýjanda og gegndi skyldum sínum meðal annars með því að sitja fundi grunnskólabrautar deildarinnar. Getur að þessu virtu ekki orkað tvímælis að ráðning gagnáfrýjanda var í reynd bundin við kennaradeild, þótt einnig hefði mátt nýta starfsskyldu hans í þágu annarra deilda, sbr. áðurnefnda 2. mgr. 11. gr. reglna nr. 888/1999. Af þessum sökum hefði ekki getað komið til álita að rektor segði upp kennara í stærðfræði eða eðlisvísindum við aðra deild til að mæta samdrætti í kennslu í þeim greinum í kennaradeild og flytti við svo búið gagnáfrýjanda til í starfi á milli deilda án nokkurs tillits til afstöðu hans og þeirrar deildar, sem við honum ætti að taka. Að réttu lagi gat aðaláfrýjandi því ekki litið við samanburð á kennurum í þessum greinum út fyrir raðir þeirra, sem störfuðu við kennaradeild. Ekki eru efni til að hnekkja því mati aðaláfrýjanda að kennari í þessum greinum, sem einn sat eftir í stöðu við kennaradeild, stæði framar í samanburði gagnáfrýjanda. Þessu til samræmis og með því að önnur haldbær rök geta ekki staðið til þess að krafa gagnáfrýjanda verði tekin til greina verður aðaláfrýjandi sýknaður af henni. Rétt er að hvor aðilanna beri sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Aðaláfrýjandi, Háskólinn á Akureyri, er sýkn af kröfu gagnáfrýjanda, Stefáns G. Jónssonar. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Norðurlands eystra 7. maí 2010. Mál þetta, sem dómtekið var 12. marz, er höfðað með stefnu, birtri 9. nóvember 2007, af Stefáni G. Jónssyni, kt. 031048-4439, Holtateigi 24, Akureyri, á hendur Háskólanum á Akureyri, kt. 520687-1229, Sólborg, Akureyri. Dómkröfur Stefnandi krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 26.653.978 krónur auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þingfestingardegi til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar samkvæmt gjaldskrá Markarinnar lögmannsstofu hf. og að við ákvörðun hans verði litið til skyldu stefnanda til að greiða virðisaukaskatt af lögmannsþóknun. Stefndi krefst aðallega sýknu af kröfum stefnanda og málskostnaðar úr hans hendi. Til vara krefst stefndi verulegrar lækkunar stefnukröfu og niðurfellingar málskostnaðar. Málavextir Stefnandi, sem er eðlisfræðingur og stærðfræðingur, hóf störf hjá stefnda á fyrsta starfsári stefnda, 1987. Starfaði hann hjá stefnda til ársins 2002, þar af sem dósent í stærðfræði og eðlisfræði árin 1995 til 2002, síðasta árið var stefnandi þó í launalausu leyfi. Árið 2002 sagði stefnandi upp starfi sínu hjá stefnda og starfaði hjá fyrirtæki í Reykjavík. Árið 2003 var stefnandi að nýju ráðinn til starfa hjá stefnda, sem dósent í stærðfræði og eðlisfræði, frá og með 1. júní það ár. Með bréfi rektors stefnda, dagsettu 31. maí 2006, var stefnanda sagt upp starfinu frá og með 1. júní það ár, en stefnandi starfaði þá innan kennaradeildar stefnda. Í bréfi rektors segir meðal annars, að vegna viðvarandi fjárhagsvanda stefnda hafi verið gripið til umfangsmikilla skipulagsbreytinga sem miði að því, að rekstur stefnda verði framvegis innan ramma fjárlaga. Mikilvægur þáttur í breyttu skipulagi sé að sameina viðskipta-, upplýsingatækni- og auðlindadeild í eina deild, viðskipta- og raunvísindadeild. Kennsla skuli hefjast í nýrri sameiginlegri deild haustið 2006. Þá segir að í nóvember 2005 hafi háskólaráð samþykkt að draga skyldi úr og einfalda námsframboð í félagsvísinda- og lagadeild og hafi ráðið jafnframt fjallað um sameiningu kennaradeildar við félagsvísinda- og lagadeild og falið rektor að gera áætlun um tímaramma og málsmeðferð. Sameining deilda hafi þegar leitt til breytinga á námsframboði einstakra deilda og séu frekari breytingar fyrirhugaðar, svo sem í þá veru að breyta skipulagi náms þannig að deildir sérkenni síður tilteknar fræðigreinar heldur sæki nemendur þess í stað sambærileg námskeið í aðrar deildir. Hafi þetta þegar dregið úr kennsluþörf. Segir í bréfinu að vegna þessara breytinga og minni þarfar fyrir starfsfólk sé ráðningarsamningi stefnanda sagt upp og skuli starfslok, að loknum þriggja mánaða uppsagnarfresti, vera 31. ágúst 2006. Stefnandi fór fram á frekari rökstuðning fyrir ákvörðun rektors og fékk hann með bréfi dagsettu 26. júní 2006. Segir þar, að raungreinasvið grunnskólabrautar kennaradeildar hafi verið illa sókt og mjög fáir nemendur valið sviðið. Síðasta ár hafi aðeins tveir nemendur verið á fyrsta ári og tveir á öðru, og hafi því verið ákveðið að bjóða ekki upp á nám á raungreinasviði grunnskólabrautar komandi vetur. Þeim nemendum, sem þegar séu á sviðinu, verði gert að ljúka námi sínu með því að sækja námskeið í öðrum deildum. Með þessari breytingu minnki námsframboð kennaradeildar og þá þörfin fyrir kennara. Þá segir í rökstuðningnum að ákveðið hafi verið að draga úr skyldu nemenda grunnskólabrautar til að sitja námskeið í stærðfræði og eðlisvísindum. Sé nú öllum gert að sitja tvö námskeið á haustmisseri fyrsta árs en á vormisseri geti þeir valið milli námskeiðs í íslenzku annars vegar og stærðfræði og eðlisvísindum hins vegar. Áður hafi öllum verið skylt að sitja einnig eðlisvísinda- og stærðfræðinámskeið á vormisseri fyrsta árs. Þá sé fyrirhugað að samræma raunvísindakennslu við stefnda með því að auka samnýtingu þeirra námskeiða sem þegar séu í boði. Muni heildarfjöldi kenndra eininga í stærðfræði og eðlisvísindum því minnka, þó samnýting námsleiða verði til þess að námsframboð verði sambærilegt. Hafi þessar breytingar leitt til þess að ekki væru „fyrirsjáanleg verkefni“ fyrir stefnanda næsta skólaár og því hafi ráðningarsamningi hans verið sagt upp. Lýkur rökstuðningnum á að rektor harmar að til þessa hafi þurft að koma. Tveimur dögum síðar skrifar rektor meðmælabréf með stefnanda. Segir þar að stefnandi hafi verið fyrsti starfsmaður stefnda og er starfsferill hans svo rakinn nánar. Segir meðal annars í bréfinu að stefnandi hafi kennt flest námskeið kennaradeildar sem séu á fræðasviði hans en hafi jafnframt kennt námskeið í tölfræði, stærðfræði og eðlisvísindum í öðrum deildum stefnda. Hafi stefnandi reynzt vandaður kennari og farsæll stjórnandi og öll hans störf einkennzt af nákvæmni og sanngirni. Undir rekstri málsins var Sverrir Kristinsson löggiltur fasteignasali dómkvaddur til að meta tjón stefnanda af því að hann „verði að selja hús sitt og konu sinnar á Akureyri og kaupa í staðinn hús í Reykjavík sambærilegt að stærð og gæðum.“ Matsbeiðandi var stefnandi. Í matsgerð sinni, dagsettri 17. nóvember 2009, segir matsmaður að á matsfundi hafi hann verið beðinn um að matið yrði annars vegar miðað við áramótin 2006 og 2007 og hins vegar við 1. september 2009. Niðurstaða matsmanns er sú, að miðað við 1. janúar 2007 teljist tjónið vera 14.850.000 krónur en miðað við 1. september 2009 teljist það vera 12.350.000 krónur. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi kveðst hafa ráðizt fyrst til stefnda árið 1987, á fyrsta starfsári stefnda. Hann hafi látið af starfi við stefnda árið 2002 en verið ráðinn þar að nýju sem dósent í stærðfræði og eðlisfræði frá 1. júní 2003. Hafi hann árin 2003 til 2006 kennt að hluta eða heild nokkur námskeið í stærðfræði, eðlisvísindum og tölfræði í kennaradeild, tölfræði í heilbrigðisdeild og hluta námskeiðs í aðferðafræði í félagsvísinda- og lagadeild. Hafi stefnandi á starfsferli sínum kennt í fimm af sex deildum stefnda og komið að velflestum námskeiðum í stærðfræði, tölfræði, eðlisvísindum, kennslufræði raungreina, aðgerðagreiningu og mælitækni. Kennsluskylda stefnanda hafi við starfslok verið 849 einingar á ári. Stefnandi segir, að í maílok 2006 hafi auk sín tveir kennarar kennt stærðfræði og raunvísindi við kennaradeild í hálfu öðru stöðugildi, Axel Björnsson og Níels Karlsson. Kennsluskylda Axels hafi verið 769 einingar á ári en Níelsar, sem hafi verið í hálfu starfi, 425 einingar. Stefnandi segir, að Níelsi hafi verið sagt upp starfi um leið og stefnanda og hafi efnisatriði uppsagnarbréfs hans verið samhljóða því sem stefnandi hafi fengið. Stefnandi segir, að ekki standist skoðun sú fullyrðing rektors stefnda, að vegna minna kennslumagns hafi ekki verið þörf fyrir stefnanda hjá stefnda. Kveðst stefnandi rökstyðja þá skoðun sína í átján liðum: Í fyrsta lagi segir stefnandi að mat stefnda á námskeiðunum STÆ0153 og EVÍ152 virðist vera nokkuð nærri lagi, en þó vanmat, þar sem nokkur fjöldi eldri nemenda hafi flutzt milli kerfa í kennaradeild og þurfi að reikna með endurtökuprófum. Ekki sé heldur getið um námskeiðið STÆ0151, sem ætlað hafi verið þeim nemendum sem lokið hefðu STÆ0152 en vantað eina einingu til að hafa lokið STÆ0153. Sé því líklegast að nokkurar einingar bætist við hinar áætluðu 950. Í öðru lagi segir stefnandi að fyrirhugað hafi verið að Axel Björnsson yrði í rannsóknarleyfi allt almanaksárið 2007. Eftir uppsögn stefnanda hafi leyfi Axels verið frestað til haustannar 2007 en fram að þeim tíma hafi Axel sinnt kennslu sem stefnandi hefði allt eins getað sinnt. Hefði því mátt komast hjá uppsögn stefnanda með því að Axel færi í sitt fyrirhugaða námsleyfi. Í þriðja lagi segist stefnandi hafa verið búinn að vinna sér rétt til rannsóknarleyfis þegar sér hafi verið sagt upp störfum. Hefði því mátt semja við sig um rannsóknarleyfi í stað uppsagnar. Í fjórða lagi segir stefnandi að Axel Björnsson hafi kennt námskeiðið JVÍ1103, jarðvísindi, sem nú sé í viðskipta- og raunvísindadeild. Samkvæmt áætlun haustmisseris hafi verið reiknað með 309 einingum þar og hafi Axel kennt námskeiðið sem fyrr. Rektor hafi í engu litið til þessa. Í fimmta lagi segist stefnandi hafa tekið að sér einn nemanda til kjörsviðsritgerðar í kennaradeild vorið 2006. Hafi þar verið 30 einingar. Í sjötta lagi segir stefnandi að Axel Björnsson hafi séð um eðlisfræðistofu frá því hann hafi komið til starfa við stefnda. Áður hafi stefnandi gegnt þeim starfa. Séu þar 50 einingar. Í sjöunda lagi segir stefnandi að rektor hafi ekki litið til valnámskeiða í stærðfræði og eðlisfræði vormisseris. Rektor segi, í tölvubréfi til Þóris Sigurðssonar, formanns kennarafélagsins, hinn 22. ágúst 2006 að almenna reglan „sé sú að það þurfi a.m.k. 10 nemendur til að námskeið sé kennt. Verði sú raunin að nægilega margir nemendur velji stærðfræði og eðlisvísindi á vormisseri umfram íslensku þá bætast um 520 einingar við, uþb 340 í EVÍ og 180 í STÆ. Námskeiðið í eðlisvísindum skiptist í eðlis- og efnafræði nokkurn veginn til helminga.“ Stefnandi segir, að við endurskoðun námskrár á grunnskólabraut kennaradeildar veturinn 2005 til 2006 hafi brautarstjóri og fleiri lagt áherzlu á að raunverulegt val yrði milli íslenzku og stærðfræði og eðlisvísinda. Komi sá skilningur fram í fundargerð 45. fundar grunnskólabrautar hinn 18. október 2005, en þar segi að hugmyndin með breytingunum sé „að gefa nemendum kost á auknum valmöguleikum óháð reglum um lágmarksþátttöku á einstökum námsleiðum.“ Rektor hafi ekki, í maí 2006, litið til valnámskeiða vormisseris 2007 og stangist það á við umræður á grunnskólabraut við endurskoðun námsskrár. Í áttunda lagi segir stefnandi að ekki hafi verið minnzt á þann möguleika að útvega Axel Björnssyni meiri kennslu í öðrum fögum en fela stefnanda fleiri verkefni innan kennaradeildar. Í níunda lagi segir stefnandi, að þegar litið sé til kennslu vormisseris þá hafi Axel og stefnandi gjarnan verið með að minnsta kosti 150 einingar við kjörsviðsritgerðir til BEd prófs. Á brautarfundi hinn 22. ágúst 2006 hafi komið fram hjá brautarstjóra grunnskólabrautar að líklega þyrfti að leita handleiðara utan deildar, vegna anna og leyfa kennara. Auðvelt hefði verið að stýra ritgerðarverkefnum til stefnanda. Í september 2006 hafi enn milli tuttugu og þrjátíu nemendur verið án handleiðara og hefðu þar verið 500 til 700 einingar hið fæsta. Í tíunda lagi segir stefnandi að prófessor Kristján Kristjánsson, umsjónarkennari diplóma og meistaraprófsritgerða, hafi talið að þar væru hugsanlega verk fyrir vel menntaða handleiðara. Í ellefta lagi segir stefnandi að Axel Björnsson hafi kennt nokkura tíma í námskeiðinu LIV0552, vísindasmiðju í kennaradeild. Sé eðlilegt að reikna þar með 15 einingum hið fæsta. Þetta hefði stefnandi getað kennt. Þá sé ekki óeðlilegt að kunnáttumaður í raunvísindum sjái um námskeiðið og séu þar aðrar 15 einingar. Í tólfta lagi segir stefnandi að þeir Axel hafi báðir kennt tölfræði kennaradeildar á vormisseri. Sé sú kennsla vart undir 300 einingum. Þetta kenni nú kennari í heilbrigðisdeild en stefnandi gæti það engu síður. Í þrettánda lagi segir stefnandi að námskeiðið AÐF0152, aðferðir, hafi kennt aðjúnkt við deildina, sem þar hafi verið í hlutastarfi á móti starfi á skólarannsóknarsviði. Sá aðjúnkt hafi, eftir uppsögn stefnanda, verið færður tímabundið í fulla stöðu í kennaradeild, vegna mikillar kennslu. Stefnandi segir að þetta námskeið hefði sem bezt getað verið á starfsviði sínu. Sami aðjúnkt hafi einnig séð um námskeiðið stærðfræði og náttúrvísindi yngri barna. Hafi hann lokið BEd prófi af myndlistarsviði og standi stefnanda því að baki við kennslu þeirra verkefna sem hér hafi verið nefnd. Í fjórtánda lagi segir stefnandi að í rannsóknarleyfi Braga Guðmundssonar dósents hafi nýráðinn aðjúnkt séð um námskeið um grenndarkennslu. Þessi aðjúnkt hafi lokið BA prófi í almennri bókmenntafræði með íslenzku sem aukagrein. Eðlilegt hefði verið að fela Axel Björnssyni umsjón með þessu námskeiði og verulegan hluta kennslu þar. Í fimmtánda lagi segir stefnandi að ekki hafi verið kannaðir möguleikar á því, að Axel kenndi sérhæfð námskeið í viðskipta- og raunvísindadeild, á umhverfis- og orkusviði. Nefnir stefnandi sérstaklega námskeiðið ENO1103, endurnýjanlega orkugjafa, en þar sé meðal annars fjallað um jarðhita, sem sé á sérsviði Axels. Í sextánda lagi segir stefnandi að kennari í stærðfræði við viðskipta- og raunvísindadeild hafi unnið mjög mikla yfirvinnu. Stefnandi hafi kennt á þeirri deild og væri undarlegt ef ekki hefði mátt fela honum verkefni þar, hefði skortur verið á þeim innan kennaradeildar. Í sautjánda lagi segir stefnandi að vitað hafi verið að prófstjóri myndi hætta störfum. Það starf hefði stefnandi getað tekið að sér, vegna starfsreynslu sinnar innan stefnda. Í átjánda lagi segir stefnandi að Axel Björnsson hafi verið í rannsóknarleyfi, á yfirstandandi önn, miðað við útgáfu stefnu. Í stað hans hafi verið fenginn matvælafræðingur í stundakennslu eðlisfræði og hagfræðingur fenginn sem umsjónarkennari námskeiðsins. Skólaárið 2006 til 2007 hafi Guðmundur Óskarsson kennt viðskiptastærðfræði á viðskipta- og raunvísindadeild. Stærðfræðinámskeið kennaradeildar hafi verið samkennt með viðskiptastærðfræðinni, en stefnandi segir innihaldið hafa verið þvert á samþykkta kennsluskrá kennaradeildar. Þá hafi Guðmundur kennt strjála stærðfræði á tölvu- og upplýsingatæknibraut vormisserið 2007, en stefnandi kveðst hafa mun meiri menntun og reynslu en Guðmundur á sviði strjállar stærðfræði. Yfirvinna Guðmundar og Axels Björnssonar, skólaárið eftir uppsögn stefnanda, hafi verið meiri en kennsluskylda stefnanda hafi verið. Þá hafi fleiri stærðfræði- og raunvísindakennarar einnig unnið talsverða yfirvinnu það ár. Stefnandi kveðst hafa verið ríkisstarfsmaður. Um réttindi hans og skyldur hafi gilt ákvæði laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur ríkisstarfsmanna. Þá hafi stjórnsýslulög nr. 37/1993 gilt um uppsögn stefnanda auk óskráðra meginreglna stjórnsýsluréttarins. Starfsuppsögn sé einkar íþyngjandi ákvörðun. Stefnandi kveðst telja, að við ákvörðun um uppsögn sína hafi ekki verið gætt málsmeðferðarreglna sem kveðið sé á um í lögum nr. 40/1999 um Háskólann á Akureyri og reglum sem settar hafi verið með stoð í þeim lögum. Fyrir því kveðst stefnandi færa þau rök, að fram hafi komið í rökstuðningi rektors að breytingar á námsframboði og sameining námskeiða hafi verið forsendur uppsagnarinnar. Um þetta og skyld atriði séu ákvæði í lögum um stefnda, er varði stjórnskipan hans. Samkvæmt 5. gr. laganna sé háskólaráð æðsti ákvörðunaraðili innan skólans nema annað sé berum orðum tekið fram í lögum. Samkvæmt 3. mgr. 7. gr. sé rektor yfirmaður stjórnsýslu og æðsti fulltrúi hans gagnvart mönnum og stofnunum. Hann hafi almennt eftirlit með starfsemi stefnda og frumkvæði að því að háskólaráð marki heildarstefnu í málefnum stefnda. Samkvæmt 8. gr. ákvarði háskólaráð deildarskipan og afmarki aðrar stjórnunareiningar innan stefnda. Háskólaráð setji deildum starfsreglur og reglur um hvert vera skuli verksvið, vald og ábyrgð hverrar stjórnunareiningar innan deildar. Samkvæmt 9. gr. skuli setja námsskrá fyrir hverja deild og skilgreinda námsbraut, og þar kveða á um markmið, inntak og megin viðfangsefni námsins. Á grundvelli námsskrár skuli árlega gefa út kennsluskrá þar sem meðal annars sé gerð grein fyrir tilhögun náms, kennsluháttum og námsmati. Í kennsluskrá eða öðrum starfsáætlunum einstakra deilda skuli enn fremur kveðið á um missera- eða annaskiptingu, kennslutíma, próftímabil, leyfi og önnur atriði er varði skipulag náms. Háskólaráð skuli staðfesta námsskrár og kennsluskrár en deildarráð bera ábyrgð á gerð þeirra. Stefnandi segir, að þegar litið sé til laganna sé ljóst að rektor hafi engar lögmætar forsendur haft til að segja stefnanda upp störfum. Forsendurnar, sem hann hafi byggt á, hafi lotið að atriðum sem deildarráð, og eftir atvikum háskólaráð, hafi átt ákvörðunarvald um, hvað kennt skuli í stefnda á hverjum tíma. Hvorki deildarráð né háskólaráð hafi fjallað um þær forsendur sem rektor hafi byggt á. Ákvörðun rektors hafi ekki átt sér forsendur í samþykktri kennsluskrá. Í uppsagnarbréfi til stefnanda hafi rektor vísað til fundar háskólaráðs í nóvember 2005, þar sem ákveðið hafi verið að draga úr og einfalda námsframboð í félagsvísinda- og lagadeild. Fari mjög fjarri að ákvörðun rektors eigi nægilega skýra stoð í þeim fundi og uppsögnin því ólögmæt. Þá kveðst stefnandi vísa til 6. gr. reglna nr. 888/1999 fyrir Háskólann á Akureyri, sem gilt hafi er rektor hafi ákveðið að segja stefnanda upp störfum. Þar segi meðal annars að deildarfundir fari með æðsta ákvörðunarvald hverrar deildar og hafi rektor þar ekki annað en málfrelsi og tillögurétt. Deildarfundur skuli fjalla um meginatriði í starfsemi deildarinnar og bera ásamt deildarforseta ábyrgð á því að hún sé í samræmi við gildandi lög og reglur. Skuli deildarfundur skera úr málum er varði skipulag kennslu. Stefnandi segir að deildarfundur kennaradeildar hafi sett á laggirnar námsnefnd til að gera tillögur um námsskrá, námsskipan og námsgreinar í deildinni. Reglur um náms- og matsnefnd kennaradeildar hafi verið samþykktar hinn 12. desember 2003 og komi þar fram að náms- og matsnefnd hafi það hlutverk að fjalla um nám í hverri skor, skipulag þess og inntak, og meta fyrra nám nemenda. Séu þar ýtarlegar reglur um málsmeðferð við gerð náms- og kennsluskráa. Hafi rektor virt þessar reglur að vettugi við uppsögn stefnanda. Þá kveðst stefnandi telja, að ákvörðun um uppsögn sína hafi verið ólögmæt þar sem við ákvörðun um hana hafi verið brotið gegn grundvallarreglum stjórnsýslulaga nr. 37/1993 og óskráðum meginreglum stjórnsýsluréttar. Kveðst stefnandi, því til stuðnings, telja að rannsóknarregla 10. gr. stjórnsýslulaga hafi verið brotin og uppsögnin verið illa ígrunduð, en samkvæmt ákvæðinu beri stjórnvaldi að sjá til þess að mál sé nægjanlega upplýst áður en ákvörðun í því er tekin. Stefnandi kveðst vísa til þess, að ákvarðanir rektors um skipulagsbreytingar hafi ekki farið fram samkvæmt þeim málsmeðferðarreglum sem um slíkar ákvarðanir hafi gilt. Rektor hafi ekki heldur borið uppsagnartilefnið undir deildarforseta kennaradeildar og ekki stefnanda. Málið hafi því ekki verið upplýst er rektor hafi tekið ákvörðun sína. Þá kveður stefnandi brýnt hafa verið að rektor gerði sér glögga grein fyrir því hvað myndi sparast við uppsögnina og þær afleiðingar sem hún hefði. Á þetta hafi skort, þar sem ekki hafi verið útséð um að hve miklu leyti skarð stefnanda yrði fyllt með störfum og yfirvinnu annarra starfsmanna. Jafnframt liggi fyrir, að ekki hafi verið rannsakað hvort markmiðum um sparnað mætti ná með mildari aðferðum. Stefnandi segir, að rektor hafi rökstutt ákvörðun sína með því að spara hafi átt fjármuni með því að minnka kennslu í greinum sem stefnandi sinnti. Stefnandi segir, að þegar litið sé til ráðningarsamnings síns, menntunar, starfsreynslu og margvíslegra mikilvægra starfa sinna fyrir stefnda, hafi verið til fleiri atriða að líta en þeirra kennslustarfa einna sem stefnandi hafi sinnt á þeirri stund sem uppsögn hafi verið ákveðin. Stefnda hefði borið að leggja frekara mat á hæfni stefnanda og bera hana saman við hæfni samstarfsmanna hans, áður en ákveðið yrði að segja stefnanda upp af sparnaðarástæðum. Þá kveðst stefnandi telja, að meðalhófsregla 12. gr. stjórnsýslulaga hafi verið brotin. Samkvæmt henni beri stjórnvaldi að taka íþyngjandi ákvörðun því aðeins að lögmætu markmiði verði ekki náð með mildara móti, og megi ekki fara strangar að en nauðsyn krefji. Stefnanda hafi verið sagt upp, án þess að skoðað hafi verið hvort ná mætti ætluðum markmiðum með skipulagsbreytingum án niðurlagningar starfa. Hafi stefnandi nefnt fjölmörg dæmi um möguleika sem stefndi hefði haft til að segja stefnanda ekki upp störfum. Þá kveðst stefnandi telja, að meðalhófsregla hafi verið brotin, þegar með því að stefnanda hafi ekki verið gefinn kostur á því að nýta sér rannsóknarleyfisrétt sinn. Við þær aðstæður hafi ekki verið rétt að segja stefnanda upp störfum með þeim rökum að ekki væri nóg kennsla fyrir hann. Stefnandi kveðst telja, að brotið hafi verið gegn réttmætisreglu stjórnsýsluréttarins, en hún ætli stjórnvöldum að byggja matskenndar ákvarðanir á málefnalegum sjónarmiðum. Í lögum nr. 70/1996 séu ekki reglur um hvað ráða skuli vali forstöðumanns á starfsmanni sem segja skal upp, þegar gripið er til hagræðingar í rekstri. Ákvörðun um það séu settar skorður, meðal annars af meðalhófsreglu og réttmætisreglu. Stefndi hafi vísað til þess að fyrirhugað hafi verið að gera breytingar sem leitt hafi til þess að ekki yrðu næg verkefni fyrir stefnanda og hann því óþarfur. Ljóst sé að verkefni stefnanda og hæfni hafi ekki takmarkazt við kennslu tiltekinna námskeiða kennaradeildar, heldur hafi stefnda borið að leggja frekara mat á hæfni hans áður en ákveðið hafi verið að segja honum upp, frekar en öðrum kennurum stefnda. Þá kveðst stefnandi benda á, að forsendur stefnda um kennslumagn og kennsluþörf hafi verið rangar og án nægilegrar könnunar staðreynda. Kveðst stefnandi vegna þessara sjónarmiða sinna vísa til þeirra átján liða sem áður hafa verið raktir. Þá kveðst stefnandi byggja á því, að stefndi hafi með ólögmætum hætti haft af sér áunninn rannsóknarleyfisrétt. Með uppsögninni hafi stefndi komið sér undan að greiða stefnanda laun og annan kostnað í rannsóknarleyfinu. Kveðst stefnandi byggja á því, að stefnda hafi borið að bjóða sér að nýta rannsóknarleyfisrétt sinn. Stefnandi kveðst bæði hafa orðið fyrir fjártjóni og miska vegna uppsagnarinnar og því krefjast skaðabóta. Kveðst hann vísa til almennu skaðabótareglunnar og fordæma Hæstaréttar í málum vegna ólögmætra uppsagna ríkisstarfsmanna. Bótakröfu sína kveðst stefnandi sundurliða svo, að hann krefjist 26.153.978 króna bóta vegna fjártjóns og 500.000 króna miskabóta. Stefnandi segir bótakröfu sína vegna fjártjóns komna af þremur liðum, sem nú verða raktir. Fyrstur sé tekju- og lífeyristjón, en fjárhæðin samsvari þeim launum er stefnandi hefði haft í 18 mánuði, hefði hann haldið starfinu. Mánaðarlaun, að meðtöldu mótframlagi í lífeyrissjóð, hefðu verið 417.491 króna. Sé þar miðað við grunnlaun að meðtöldu 5% álagi 369.588 krónur, 1,5% framlag í vísindasjóð sem Félag háskólakennara greiði út í árslok 5.544 krónur, mánaðarlegt hlutfall af orlofs- og desemberuppbót 5.400 krónur, 8% mótframlag vinnuveitanda í lífeyrissjóð kr. 29.567 krónur og 2% mótframlag í séreignarlífeyrissjóð kr. 7.392. Litið sé framhjá yfirvinnu, sem gera megi ráð fyrir að hefði verið töluverð. Annar sé tekjutjón sem svari til þeirra greiðslna sem stefnandi hefði fengið í eins misseris rannsóknarleyfi sem hann hafi unnið sér rétt til. Greiðslur í leyfinu hefðu orðið 3.650.140 krónur, og sé sú tala þannig fundin að mánaðarlaun í sex mánuði hefðu orðið 2.504.946 krónur, þjálfunardagpeningar 1.045.194 krónur og kostnaður við fargjöld áætlaður 100.000 krónur. Þriðji sé vegna fyrirsjáanlegs kostnaðar við búferlaflutninga og öflun húsnæðis á höfuðborgarsvæðinu, en stefnandi segir í stefnu að afar ólíklegt sé að hann fái starf við hæfi á Akureyri og grennd. Kveðst stefnandi áætla þennan kostnað 15 milljónir króna. Stefnandi kveðst telja bótakröfu sína hæfilega. Fjártjón hans verði að meta að álitum, og beri að líta til aldurs stefnanda, kyns, menntunar, starfsreynslu og aðstæðna að öðru leyti. Sérstaklega beri að gæta að því, að stefnandi hafi unnið sér rétt til rannsóknarleyfis sem hafi af honum verið tekinn með uppsögninni. Stefnandi segir miskabótakröfu sína gerða með stoð í 26. gr. skaðabótalaga. Með því að velja stefnanda úr stórum hópi starfsmanna til að segja upp, án sýnilegrar málefnalegrar ástæðu og án þess að gæta að grundvallarreglum stjórnsýslulaga hafi verið vegið að æru stefnanda, starfsheiðri og persónu. Varpað hafi verið rýrð á hið mikla starf sem stefnandi hafi unnið fyrir stefnda á löngum tíma. Eins og atvikum sé háttað, sé uppsögnin sérstaklega til þess fallin að skapa tortryggni annarra vinnuveitenda í garð stefnanda. Stefnandi segir að verði ekki fallizt á bótakröfu sína að fullu, felist í henni varakrafa um aðrar bætur lægri, samkvæmt mati réttarins. Stefnandi segist krefjast dráttarvaxta frá þingfestingardegi með vísan til ákvæða III. og IV. kaflalaga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Krafa um málskostnað sé reist á 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þess sé krafizt að við ákvörðun málskostnaðar verði gætt að skyldu stefnanda til að greiða virðisaukaskatt af málflutningsþóknun. Málsástæður og lagarök stefnda Eins og rakið hefur verið, tilgreinir stefnandi í átján liðum dæmi er hann telur sýna að rangt sé, að vegna minna kennslumagns hafi ekki verið þörf fyrir stefnanda innan stefnda. Stefndi kveðst svara hverjum og einum lið svo sem nú verður rakið. Í fyrsta lagi segir stefndi að aukaatriði sé, hvort hugsanlega hafi mátt finna einhverjar fleiri kennslueiningar í stærðfræði og eðlisvísindum í kennaradeild. Mergur málsins sé, að um 950 einingar hefðu verið til ráðstöfunar skólaárið 2006 til 2007. Stefnandi hafi verið dósent og dósent þurfi að skila rúmlega 800 einingum til að uppfylla kennsluskyldu sína. Flestir kennarar hafi sótzt eftir nokkurri kennsluyfirvinnu. Stefndi kveðst mótmæla sem röngu að áætlun um kennslumagn í stærðfræði og eðlisvísindum kennaradeildar hafi verið á bilinu 1500 til 2000 einingar. Í öðru lagi segir stefndi að rannsóknarleyfi Axels Björnssonar hafi verið frestað að sjálfs hans ósk. Hafi sú breyting ekki komið uppsögn stefnanda við. Í þriðja lagi segir stefndi að starfsmenn sínir vinni sér rétt til að sækja um rannsóknarleyfi en ekki til að hljóta það. Stefnandi hafi ekki sókt um rannsóknarleyfi skólaárið 2006 til 2007. Hefði reynzt mögulegt að leysa vanda stefnanda með því að veita honum rannsóknarleyfi, án umsóknar hans, hefði sú lausn einungis verið tímabundin. Stefndi hefði staðið frammi fyrir sama vanda ári síðar og við ákvörðun um uppsögn hafi verið horft til lengri tíma en árs. Í fjórða lagi mótmælir stefndi því, að líta hefði átt til námskeiðsins JVÍ1103 við mat á kennsluþörf skólaársins 2006 til 2007, en jarðvísindi séu ekki á sérsviði stefnanda og komi námskeiðið því ekki til álita við mat á kennsluþörf vegna hans. Í fimmta lagi segir stefndi að engu skipti við mat á heildarkennsluþörf kennara hvort hann hafi 30 einingar vegna lokaverkefna. Í sjötta lagi segir stefndi að ekki hafi staðið til að breyta þeirri skipan að Axel Björnsson sæi um eðlisfræðistofu enda hefði engin ástæða verið til þess. Í sjöunda lagi segir stefndi að rektor hefði ómögulega getað litið til valnámskeiða á vormisseri. Ákvörðun rektors hafi verið tekin seint í maí 2006 en upplýsingar um fjölda nemenda í valnámskeiðum á vormisseri hafi ekki legið fyrir fyrr en í október. Engar líkur hafi verið til þess að nægilega margir nemendur myndu sækjast eftir þeim námskeiðum. Í rekstraráætlun hafi verið sett fjöldaviðmið í námskeiðum sem slíkum og þar einnig sérstaklega tekið fram að dregið yrði úr kennslu í raunvísindum í kennaradeild. Rektor sé einum heimilt að veita undanþágu frá ákvörðunum háskólaráðs og því mistök af hálfu brautarfundar grunnskólabrautar að ætla sér að bjóða upp á námskeið í stærðfræði og eðlisfræði án tillits til fjölda skráðra nemenda. Í áttunda lagi segir stefndi að ekki hafi legið á lausu önnur kennsla til handa Axel Björnssyni. Hefði átt að fá honum meiri kennslu í öðrum deildum en kennaradeild hefði þurft að segja kennara þar upp störfum eða raska högum hans í verulegu. Í níunda lagi segir stefndi, að upplýsingar um þörf nemenda fyrir handleiðara vegna kjörsviðsritgerða hafi ekki legið fyrir fyrr en þremur mánuðum eftir uppsögn stefnanda. Þá sé þess að geta að nemendur velji sér sjálfir leiðbeinendur en sé ekki úthlutað þeim. Á raungreinasviði hafi aðeins verið tveir nemendur og ekki tryggt að þeir myndu leita til stefnanda. Í tíunda lagi segir stefndi að ekkert liggi fyrir um hvenær prófessor Kristján Kristjánsson hafi sagt verk vera til fyrir vel menntaðan handleiðara við leiðsögn vegna gerðar diplómaritgerða og meistaraprófsritgerða. Aldrei hafi verið skrifuð meistaraprófsritgerð á sviði stærðfræði eða eðlisfræði í kennaradeild. Í ellefta lagi segir stefndi að námskeiðið LIV0552, vísindasmiðja, sé á leikskólabraut. Það hafi leikskólakennarar hannað og hugsað fyrir leikskólanema. Hafi leikskólakennari frá upphafi séð um námskeiðið og kennslu þar að mestu. Geri umsjón þess enga kröfu um viðamikla sérþekkingu á sviði stærðfræði eða eðlisvísinda. Í tólfta lagi segir stefndi að tölfræðinámskeið kennaradeildar sé samkennt með heilbrigðisdeild. Kennarinn, er séð hafi um það, sé vel menntaður í eðlisfræði og hafi gengið vel með kennsluna. Engin ástæða hafi verið til að hrófla við honum. Í þrettánda lagi segir stefndi að aðjúnkti þeim, sem séð hafi um námskeiðin AÐF0152, aðferðir, og NSY0152, náttúruvísindi og stærðfræðikennslu yngri barna, hafi farizt það verk mjög vel úr hendi. Engin rök hafi verið fyrir því að ýta honum úr kennslu fyrir stefnanda, enda sé stærðfræðikennsla yngri barna ekki á sérsviði stefnanda og aðferðanámskeiðið taki til fleiri þátta en rökfræði, gerðar taflna og línurita. Ákvörðun um kennslu aðjúnktsins hafi legið fyrir áður en til uppsagnar stefnanda hafi komið. Í fjórtánda lagi segir stefndi að ákvörðun um umsjón námskeiðs í grenndarkennslu hafi legið fyrir löngu áður en ákvörðun hafi verið tekin um uppsögn stefnanda. Hefði átt að fá Axel Björnssyni umsjón með þessu námskeiði, í júní eftir uppsögn stefnanda, hefði þurft að segja aðjúnkti upp starfi veturinn 2006 til 2007, sem henni hefði verið lofað, en hún hefði starfað sem aðjúnkt við stefnda í tvö ár. Þar að auki hefði Axel ekki getað kennt námskeiðið nema að hluta, þar sem það sé sambland af sagnfræði, landafræði, líffræði og jarðfræði. Í fimmtánda lagi segir stefndi að umhverfis- og orkusvið hafi verið illa sókt. Ekki hafi þar verið umtalsverð kennsla í boði og hafi verið talið nær að fækka þar kennurum en fjölga. Í sextánda lagi segir stefndi að stærðfræðikennari í viðskipta- og raunvísindadeild hafi skilað afar góðu starfi og nemendur ítrekað lýst ánægju með hann í kennslumati. Deildarforseti hafi ekki viljað taka áhættu með þann árangur sem náðst hafi í stærðfræðikennslu deildarinnar. Í sautjánda lagi segir stefndi að starf prófstjóra hafi verið auglýst en stefnandi ekki sókt um það. Í átjánda lagi segir stefndi að ákvarðanir um ráðstöfun kennslu í eðlisvísindum á haustmisseri 2007 komi máli stefnanda ekki við. Þá segir stefndi að Guðmundur Óskarsson hafi kennt námskeið í stærðfræði á fyrsta ári grunnskólabrautar. Hafi hann talið að með lagfæringum á því námskeiði, sem kennt væri í viðskipta- og raunvísindadeild, væri hægt að uppfylla þau markmið sem sett væru í kennsluskrá kennaradeildar. Deildarforseti hafi því ákveðið að fela honum umsjón með námskeiðinu. Sé rangt hjá stefnanda að innihald stærðfræðinámskeiðs haustmisseris 2006 hafi verið þvert á samþykkta kennsluskrá kennaradeildar. Þá segir stefndi að kennsluyfirvinna kennara sinna sé að jafnaði nokkur og hafi stundum verið full mikil. Sé það eðlilegur hluti kjara fastra starfsmanna að geta fengið yfirvinnu, óski þeir hennar. Sé því röskun á eðlilegum kjörum séu starfsmenn sviptir yfirvinnu. Þótt slík aðgerð hafi komið til álita hafi ekki verið gripið til hennar, en stefndi hafi talið að þegar litið væri lengra en til skólaársins 2006 til 2007 hafi ekki verið þörf fyrir alla þá kennara á sviði náttúruvísinda sem verið hafi í starfi vormisserið 2006. Stefndi segir að þær ákvarðanir um stærðfræðikennslu, sem teknar hafi verið eftir að stefnanda var sagt upp störfum, hafi verið útfærsluatriði sem ekki hafi verið hægt að ganga frá fyrr en eftir uppsögn stefnanda. Stefndi segir að rekstur sinn hafi verið óviðunandi í nokkur ár. Yfir 70% útgjalda stefnda sé vegna launa. Háskólaráð hafi samþykkt sérstaklega í rekstraráætlun ársins 2006 að raunvísindakennsla kennaradeildar skyldi dregin saman. Þá hafi deildarráð kennaradeildar samþykkt nýtt námsskipulag sem fækkaði námskeiðum á fyrsta ári sviði stærðfræði og raunvísinda. Engir nemendur hafi óskað eftir námi á raungreinasviði grunnskólabrautar. Fastir kennarar deildarinnar hafi verið of margir til að sinna þeirri raunvísindakennslu sem eftir hafi staðið. Stefndi segir að þegar ákvörðum um uppsögn hafi verið tekin, hafi ekki legið annað fyrir en að tvö námskeið yrðu kennd á sviði stærðfræði og raunvísinda í kennaradeild skólaárið 2006 til 2007. Þótt hægt sé að leggja til að námskeið verði tekin af kennurum sem hafi séð um þau, hafi slíkar tillögur engan tilgang hér. Ljóst hafi verið að yrði stefnanda ekki sagt upp störfum yrði að segja einhverjum öðrum upp. Stefndi segir að skilja megi stefnu málsins svo, að eðlilegt hefði verið að grípa inn í skipulag kennslu víða innan stefnda, til að tryggja hagsmuni stefnanda. Stefndi segir að vega verði hagsmuni hans á móti hagsmunum annarra. Sé það hlutverk stjórnenda stofnunar sem stefnda að sjá til þess að starfsemin haldist innan fjárlaga, gæði starfseminnar séu sem mest og festa í rekstri. Þá beri þeim að líta til langtímahagsmuna við ákvarðanir sínar. Stefndi segir að deildir séu grunneiningar sínar. Hver beri ábyrgð á skipulagningu og uppbyggingu náms og þeim gráðum sem hún veiti. Háskólaráð ákveði deildaskiptingu stefnda og tíðkist það vinnulag að deildarforsetar ákveði hverjir séu umsjónarkennarar námskeiða. Við kennaradeild hafi mótazt það verklag að brautir taki ákvarðanir um námsskrá þess náms sem í boði sé, og deildarráð staðfesti ákvörðun brautar. Sé deildarráðið ekki sátt við ákvörðun brautarinnar geti það vísað námsskránni aftur til brautarinnar en hafi ekki vald til að breyta henni. Stefndi segir að deildarráð kennaradeildar hafi samþykkt nýtt skipulag grunnskólabrautar og háskólaráð samþykkt það hinn 12. apríl 2006. Í framhaldi af því hafi rektor rætt við forseta kennaradeildar og viðskipta- og raunvísindadeildar og metið stöðuna í raunvísindakennslu við stefnda, þar á meðal þörf fyrir kennslu. Ljóst hafi verið, að kennsla í öðrum deildum yrði að koma til, ef allir fræðimenn á sviði raunvísinda í kennaradeild ættu að halda störfum. Eftir ítrekaða skoðun og mat á þörfum deilda stefnda fyrir kennslu á sviði stærðfræði og eðlisfræði hafi niðurstaða rektors orðið að ekki væri þörf fyrir hluta þeirra kennara er þessar greinar hafi kennt. Stefndi segir að þegar rektor hafi tekið ákvörðun sína hafi það eitt verið öruggt um kennaradeild að þar yrðu kennd tvö námskeið á haustmisseri fyrsta árs. Þau dugi sem forsenda einnar stöðu í raunvísindum. Skoðað hafi verið, hvort koma mætti til móts við stefnanda, en niðurstaðan orðið sú, að til þess þyrfti að segja einhverjum öðrum upp. Stefndi kveðst mótmæla sem röngu og ósönnuðu að við uppsögn stefnanda hafi ekki verið gætt málsmeðferðarreglna sem kveðið sé á um í lögum nr. 40/1999 um Háskólann á Akureyri. Uppsögnin hafi verið fyllilega lögmæt. Stefndi segist hafa átt í umtalsverðum rekstrarörðugleikum og verið rekinn með halla frá árinu 2001. Í rökstuðningi rektors til stefnanda sé vísað til uppsagnarbréfs hans og sé þar greint frá sameiningu deilda og breytingu á námsframboði sem allt miði að því að draga úr rekstrarkostnaði stefnda. Meginmarkmið breytinganna hafi verið að ná tökum á rekstrarvandanum. Stefndi segir að samkvæmt 1. mgr. 43. gr. laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins hafi forstöðumaður stofnunar rétt til að segja starfsmanni upp störfum, eftir því sem mælt sé fyrir í ráðningarsamningi. Þar sé miðað við þriggja mánaða uppsagnarfrest og hafi stefnanda verið sagt upp með löglegum fyrirvara. Samkvæmt 4. mgr. 7. gr. laga nr. 40/1999 hafi rektor ráðningarvald yfir öllum starfsmönnum stefnda nema annað sé berum orðum tekið fram í lögum. Rektor hafi því haft vald til að segja stefnanda upp störfum. Þá hafi það verið í höndum rektors að meta hver þörf væri fyrir kennslukrafta á sviði raunvísinda. Stefndi kveðst mótmæla sem röngu og ósönnuðu að rannsóknarregla stjórnsýslulaga hafi verið brotin. Stefndi hafi átt í umtalsverðum rekstrarerfiðleikum. Árið 2001 hafi halli stefnda verið 10 milljónir króna, 35,9 milljónir króna árið 2002, 133,6 milljónir króna árið 2003, 107,7 milljónir króna árið 2004, 86,6 milljónir króna árið 2005, 15,3 milljónir króna árið 2006 en í greinargerð stefnda segir að líkur séu á að reksturinn verði í jafnvægi árið 2007. Meginástæða hallarekstrarins árin 2003 til 2005 hafi verið fjölgun nemenda og aukið námsframboð. Meginástæða batnandi afkomu séu umfangsmiklar aðgerðir til að hagræðingar, sem meðal annars hafi haft uppsagnir starfsfólks í för með sér. Ljóst hafi verið að sparnaður yrði fyrst og fremst á sviði náttúruvísindagreina. Á því sviði, bæði í kennaradeild og upplýsingatæknideild, hafi verið flest námskeið með fáum nemendum og verið dýr og afar óhagkvæm, þar sem greiðslur ríkissjóðs til háskóla byggist á nemendafjölda. Að minnsta kosti fjórir kennarar í upplýsingatækni hafi hætt störfum í kjölfar sameiningar og á því sviði þurfti ekki að koma til uppsagna. Mögulegum námseiningum á sviði raunvísinda í kennaradeild hafi fækkað úr níu í fimm og raunvísindasvið hafi fallið niður. Jafnframt hafi verið fyrirhugað að samræma raunvísindakennslu við skólann með því að auka samnýtingu námskeiða. Því hafi verið ljóst að heildarfjöldi kenndra eininga í stærðfræði og eðlisfræði drægist enn saman. Stefndi segir að í fjárhagsáætlun hvers árs, sem háskólaráð samþykki, komi fram almenn viðmið þar sem fram komi að lágmarksfjöldi nemenda sem hefji nám á sviði sé tíu. Nemendur á raungreinasviði hafi aldrei náð þeirri tölu og veturinn 2005 til 2006 hafi aðeins tveir nemendur verið á sviðinu. Til að bjóða upp á raungreinasvið hafi kennaradeild einlægt þurft að óska eftir undanþágu. Þá komi fram í almennum viðmiðunum fjárhagsáætlunar að ekki verði boðið upp á námskeið nema að minnsta kosti tíu nemendur séu þar skráðir og fimmtán nemendur þurfi að vera á námsbraut til að geta hafið þar nám. Nemendum á fyrsta ári grunnskólakennarabrautar hafi fækkað umtalsvert árin 2004 og 2005. Þegar legið hafi fyrir að ekki yrði óskað eftir undanþágu fyrir raungreinasvið hafi verið ljóst að kennslueiningum á sviði náttúruvísinda myndi fækka verulega. Stefndi segir að rektor hafi metið það svo, að til að ná fram hagræðingu í rekstri stefnda væri nauðsynlegt að fækka starfsmönnum raungreinasviðs grunnskólabrautar kennaradeildar. Stefndi segir að mat á hæfni stefnanda og samstarfsmanna hans hafi farið fram, með því að litið hafi verið til samanburðar á hæfnisþáttum í kennslu og rannsóknum kennara á raungreinasviði, það er að segja stefnanda og Axels Björnssonar. Hafi þannig farið fram val milli starfsmanna. Hafi verið mat stefnda að Axel væri bezt fallinn til að ná markmiðum stefnda. Stefndi hafi hins vegar talið óeðlilegt að bera stefnanda saman við alla kennara stefnda. Fyrir hafi legið að Níels Karlsson myndi ekki sækjast eftir áframhaldandi starfi við stefnda og að mati stefnda hafi verið rétt að sá héldi áfram starfi sem deildinni nýttist bezt. Axel hafi verið prófessor en stefnandi dósent, rannsóknarverkefni Axels hafi verið mun meiri en stefnanda og námskeiðsmat Axels sömuleiðis mun hærra en stefnanda. Þá hefði stefnandi ekki getað tekið yfir kennslu Axels þar sem fræðasvið stefnanda nái ekki yfir námskeið í jarðvísindum sem Axel hafi á þeim tíma kennt. Stefndi hafi hins vegar álitið að Axel réði við kennsluverkefni stefnanda. Þá hafi verið litið til þess að stefnandi hafi haft hvað stytztan samfelldan starfsaldur kennara á sviði raunvísinda í kennaradeild. Það hafi verið mat stjórnenda stefnda að uppsögn stefnanda væri sú ákvörðun sem minnst raskaði þeirri starfsemi sem fram færi innan stefnda og miðaðist við þróun stefnda til langs tíma. Það mat, sem hér hafi verið lýst, hafi verið réttmætt, löglegt og málefnalegt. Stefndi segir að engin skylda hafi verið til að bera uppsagnarferlið undir forseta kennaradeildar og stefnanda. Hafi verið aflað þeirra upplýsinga sem nauðsynlegar hafi verið, áður en ákvörðun hafi verið tekin. Stefndi kveðst mótmæla sem röngu og ósönnuðu að meðalhófsregla 12. gr. stjórnsýslulaga hafi verið brotin. Stefndi hafi átt í umtalsverðum rekstrarörðugleikum og eftir ítrekaða skoðun og mati á þörfum deilda stefnda, hafi niðurstaðan orðið sú að ekki væri annarra kosta völ en að segja meðal annarra stefnanda upp störfum. Hefði stefnanda ekki verið sagt upp störfum hefði það orðið hlutskipti einhvers annars. Stefndi kveðst mótmæla því að meðalhófsregla hafi verið brotin með því að stefnandi hafi ekki átt þess kost að nýta rannsóknarleyfisrétt. Um rannsóknarleyfi stefnanda hafi farið samkvæmt 10. kafla kjarasamnings fjármálaráðherra og Félags háskólakennara á Akureyri. Stefnandi hafi ekki óskað eftir að fara í rannsóknarleyfi og hafi það því ekki verið svo, að hann hafi ekki fengið að nýta rannsóknarleyfisrétt. Málsástæðum í þá veru sé mótmælt sem röngum. Þá kveðst stefndi mótmæla sem röngu og ósönnuðu að réttmætisregla stjórnsýsluréttar hafi verið brotin. Meginmarkmið stefnda með endurskipulagningu starfsemi sinnar hafi verið að draga úr rekstrarkostnaði sínum. Samkvæmt 2. mgr. 38. gr. laga nr. 70/1996 beri forstöðumaður ábyrgð á því að rekstrarútgjöld og rekstrarafkoma stofnunar hans sé í samræmi við fjárlög og fjármunir nýttir á árangursríkan hátt. Stefnda hafi verið skylt að hagræða í rekstri sínum og uppsögn stefnanda hafi verið byggð á lögmætum sjónarmiðum. Stefndi kveðst mótmæla því sem röngu og ósönnuðu að forsendur sínar um kennslumagn og kennsluþörf hafi verið rangar og án nægilegrar könnunar staðreynda. Stefndi kveðst telja stefnanda ekki hafa orðið fyrir neinu tjóni vegna uppsagnarinnar og eiga því hvorki rétt á bótum vegna fjártjóns né miska. Kveðst stefndi mótmæla öllum liðum bótakröfu stefnanda. Sérstaklega sé kröfulið vegna fyrirsjáanlegs kostnaðar við búferlaflutninga og öflun húsnæðis á höfuðborgarsvæðinu sérstaklega mótmælt og röksemdum bak við hann. Kveðst stefnandi telja kröfuliðinn gersamlega vanreifaðan og eiga að sæta frávísun exofficio, meðal annars með vísun til d og e liða 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þá segir stefndi að stefnandi hafi ekki sýnt fram á að í ákvörðunum stefnda hafi falizt ólögmætar meingerðir gegn friði, frelsi, æru og persónu stefnanda í skilningi 26. gr. skaðabótalaga. Ákvarðanir stefnda hafi verið lögmætar og kveðst stefndi mótmæla því að uppsögnin hafi verið sérstaklega til þess fallin að valda tortryggni annarra vinnuveitenda og kveðst benda meðal annars á meðmæli þau er rektor hafi gefið stefnanda eftir uppsögnina. Kveður stefndi að skilyrðum skaðabótaréttar fyrir kröfum stefnanda sé að engu leyti fullnægt. Sé meðal annars ekki fullnægt skilyrðum um tjón, sök, orsakatengsl, sennilega afleiðingu og ólögmæti. Stefndi kveðst mótmæla öllum málsástæðum stefnanda. Vegna varakröfu sinnar kveðst stefndi vísa til allra sömu málsástæðna og sjónarmiða og hér hafa verið rakin. Þá segir stefndi að stefnandi miði kröfu sína við allt of langt tímabil og sé þess krafizt að sú viðmiðun verði stytt og lækkuð verulega. Í stefnu segi að fjárhæð bóta vegna tekju- og lífeyristjóns samsvari þeim launum sem stefnandi hefði haft á átján mánaða tímabili hefði hann haldið starfinu. Stefndi segir aðstæður stefnanda réttlæta engan veginn að miðað sé við svo langan tíma. Dómkrafa stefnanda sé allt að einu miðuð við fjárhæðir í nóvember 2007 og kveðst stefndi mótmæla því á alla grein og telur eiga að miða við fjárhæðir launa eins og þær hafi verið við uppsögn stefnanda. Þá segir stefndi að stefnandi hafi ekki sókt um rannsóknarleyfi og geti ekki átt rétt til þess sem hann hafi ekki sókt um. Þá sé krafa stefnanda hér ekki sett fram sem endurgreiðsla á kostnaði á þeim tíma sem ferðir hafi verið farnar. Stefnandi hafi því ekki sýnt fram á að hann eigi rétt á greiðslu úr hendi stefnda vegna þessa þáttar. Verði þessi krafa stefnanda hins vegar að einhverju leyti tekin til greina mótmæli stefndi forsendum og útreikningi mánaðarlauna og annarra greiðslna, sem stafi frá stefnanda, sem of háum og kveði jafnframt viðmiðun ná um of langan tíma. Þá sé kröfu um greiðslu þjálfunarpeninga mótmælt. Loks sé kostnaður við fargjöld vanreifaður og sé honum einnig mótmælt. Stefndi kveðst gera athugasemdir við sjálfstæðar bótakröfur stefnanda sem krefjist 1,5% framlags í vísindasjóð, orlofs- og desemberuppbóta og mótframlaga í lífeyrissjóð og séreignalífeyrissjóð. Verði fallizt á kröfur stefnanda verði þessi atriði hluti af því uppgjöri sem þá færi fram. Stefnandi hafi verið í ellefta launaflokki frá og með 1. maí 2006 en ekki tólfta, eins og segi í stefnu. Mótframlag vinnuveitanda í vísindasjóð sé af föstum launum og greiðist stéttarfélagi en ekki starfsmanni. Í kröfu stefnanda séu fjárhæðir orlofs- og desemberuppbóta miðaðar við árið 2007 og sé því mótmælt, en fremur eigi að miða við fjárhæðir árið 2006. Þá sé ekki greitt í lífeyrissjóð af framlagi í vísindasjóð, eins og gert sé ráð fyrir í stefnu. Þá segir stefndi að kröfu stefnanda vegna fyrirsjáanlegs kostnaðar vegna búferlaflutninga og öflunar húsnæðis á höfuðborgarsvæðinu sé sérstaklega mótmælt og sé hún gjörsamlega órökstudd, ósönnuð og vanreifuð. Verði hins vegar að einhverju leyti fallizt á hana sé á það bent að hún sé allt of há og sé krafizt stórkostlegrar lækkunar hennar. Þá segir stefnandi að í hugtakinu „fyrirsjáanlegs“ felist viðurkenning stefnanda á því að hann hafi ekki orðið fyrir neinu tjóni. Sé til dæmis ósannað að stefnandi fái ekki vinnu á Akureyri eða grennd. Stefndi segir að stefnanda hafi borið skylda til að takmarka tjón sitt og sé ósannað að hann hafi fullnægt þeirri skyldu. Stefndi segir, að verði hann dæmdur til greiðslu skaðabóta, sé þess krafizt að frá þeim verði dregin öll laun sem stefnandi hafi haft á því tímabili sem miðað verði við. Loks kveðst stefndi mótmæla vaxtakröfu stefnanda. Krafizt sé dráttarvaxta frá þingfestingardegi en stefnandi telji að verði dráttarvextir dæmdir verði að miða við þann tíma er mánuður sé frá birtingu stefnu í málinu og sé það í samræmi við 9. gr. laga nr. 38/2001, en bótakrafa hafi ekki verið lögð fram fyrr. Þá geti dráttarvextir vegna kröfu um fyrirsjáanlegan kostnað vegna búferlaflutninga og öflun nýs húsnæðis ekki reiknast fyrr en mánuður sé liðinn frá því stefnandi leggi sannanlega fram þær upplýsingar sem þurfi til að meta tjónsatvik og fjárhæð bóta. Það hafi stefnandi ekki gert. Verður nú rakin skýrslugjöf og framburður vitna eftir því sem ástæða þykir til. Stefnandi kvaðst hafa í febrúar 2003 misst starf er hann hefði gegnt, og hefði Guðmundur Heiðar Frímannsson, deildarforseti kennaradeildar stefnda, þá sent sér tölvubréf og boðizt til að ráða stefnanda til starfa, frá þeim tíma er stefnandi sjálfur kysi. Hefði Guðmundur Heiðar haft við orð, að ekki væri kennslan vandalaus en fáum treysti hann betur fyrir henni en stefnanda. Stefnandi hefði í framhaldi af þessu haft samband við Guðmund Heiðar, en þeir hefðu áður átt gott samstarf um margra ára skeið, stefndi hefði auglýst stöðu nokkurum vikum síðar og hefði stefnandi verið ráðinn í hana þá um vorið. Hefði stefnandi, samkvæmt vinnusamningi, verið ráðinn til stefnda án þess að nokkur sérstök deild hans væri greind. Fyrsta verkefni stefnanda hefði verið að vinna skýrslu um raungreinakennslu í skólanum og hefði honum væntanlega verið falið það verk þar sem hann hefði áður kennt raungreinar í öllum deildum stefnda nema einni. Hefði stefnandi flutzt norður vegna starfsins hjá stefnda, en áður hefði hann starfað í Reykjavík. Hefði fjölskyldan selt fasteign sína í Reykjavík en keypt á Akureyri. Stefnandi sagði að uppsögn sín hefði komið sér í opna skjöldu. Hann hefði verið boðaður með tölvubréfi á fund rektors að morgni 31. maí og hefði rektor afhent sér uppsagnarbréf á þeim fundi þeirra, um klukkustund síðar. Hefði stefnandi unnið út þriggja mánaða uppsagnarfrest sinn. Ástæða uppsagnarinnar væri sögð vera skipulagsbreytingar, en stefnandi hefði ekki komið því heim og saman að þær skipulagsbreytingar ættu að leiða til uppsagnar sinnar. Áður hefði verið fjallað um sameiningu deilda, en stefnandi og samkennarar hans í raunvísindum kennaradeildar hefðu litið svo á, að eftir sem áður yrði næg kennsla til skiptanna fyrir alla, og hefðu engar upplýsingar um annað komið frá deildarforseta. Stefnandi kvaðst líta svo á, að uppsögn sín hefði verið óþörf og næg kennsluverkefni fyrir sig á fagsviðum sínum. Kennsluskylda sín sem dósents hefði verið um hálft níunda hundrað eininga, en með einingu væri átt við vinnustund. Væri hvert námskeið metið til eininga, og væru þá fyrirlestrar, dæmatímar og verkleg kennsla innifalin. Stefnandi sagði að aldrei hefði verið við sig orðað að hann færi fremur í námsleyfi en að vera sagt upp störfum. Í stefnu sinni tilgreinir stefnandi í átján töluliðum dæmi um möguleika sem hann kveður hafa verið á að fela stefnanda, eða samkennara hans Axel Björnssyni, verkefni, innan eða utan kennaradeildar, ef vilji stefnda hefði verið til þess. Stefnandi kvaðst aðspurður standa við öll þau sjónarmið sín. Stefnandi kvað þá Axel hafa kennt ýmsa áfanga, í fleiri en einni deild. Hefði Axel þannig kennt jarðvísindi í auðlindadeild, 390 eininga námskeið. Þá hefði Axel haft umsjón með eðlisfræðistofu og væri greitt fyrir hana. Staðið hefði til að Axel kæmi meira að kennslu um endurvinnanlega orkugjafa, en ekki hefði orðið úr því veturinn eftir uppsögn stefnanda, vegna anna Axels. Axel hefði kennt eðlisfræði á raunvísindasviði og hefði haft dæmatíma í stærðfræði á fyrsta ári, en stefnandi hefði kennt öll eðlisvísindi fyrsta árs og hefði haft dæmatíma í stærðfræði, þá hefði stefnandi kennt hluta stærðfræðiáfanga raungreinasviðs. Þeir Axel hefðu skipt þessu eins bróðurlega milli sín og unnt hefði verið og hefðu unnið þá yfirvinnu sem stefndi hefði óskað eftir. Þegar komið hefði að vetrinum 2006 til 2007 hefði ekki annað staðið til en þeir skiptu kennslu milli sín, þannig að Axel myndi kenna í auðlindadeild eins mikið og hann kæmist yfir, en ekki hefði komið til þess. Hvorugur hefði hins vegar ætlað sér að vinna yfirvinnu sem nokkuru næmi og væri það beggja ósk. Við uppsögn stefnanda hefðu verið næg verkefni fyrir þá báða við kennslu, en eftir uppsögnina hefði verkefnum verið bætt á Axel svo hann hefði ekki aðeins kennt fulla kennslu heldur fulla yfirvinnu og raunar gott betur. Hefði Axel orðið að láta frá sér verkefni í auðlindadeild og hefði ekki haft tök á að leiðbeina nemendum um lokaverkefni, vegna anna sinna. Hefði Axel þannig, umfram reglulega vinnuskyldu sína, sinnt ýmsum verkefnum sem stefnandi hefði getað sinnt. Þá sæi stefnandi ekki betur en kennarinn Guðmundur Óskarsson hefði sinnt tvöfaldri kennslu umræddan vetur og bersýnilega kennt allt sem til hefði fallið og stefnandi hefði ella getað kennt. Hefði Guðmundur raunar ætíð kennt „gríðarlega mikla yfirvinnu“. Aldrei hefði verið nefnt við stefnanda að hann myndi kenna eitthvað af því sem Guðmundi var falið, en á meðan stefnandi hafi verið við störf hjá stefnda, alls sautján ár, hefði aldrei skort kennslustörf á hans sviði. Hefði stefnandi verið búinn að ráða með sér, árið 2006, að óska eftir að þurfa ekki að kenna mikla yfirvinnu. Stefnandi kvaðst eftir uppsögnina hafa tekið að svipast um eftir öðrum starfa, en uppsögnin hefði komið á óhentugum tíma fyrir skólamann. Hefði starfsleitin gengið illa, fátt verið í boði og nánast ekkert á Akureyri. Stefnandi hefði fylgzt með atvinnuauglýsingum og beðið menn um að spyrjast fyrir, fyrir sína hönd. Þá hefði stefnandi tvívegis sókt um starf, annað á Akureyri en hitt í Reykjavík. Stefnandi hefði hins vegar ekki hugleitt að sækja um atvinnuleysisbætur. Eftir nokkurra mánaða atvinnuleit hefði stefnandi, haustið eftir, ákveðið að fara til Svíþjóðar til náms eftir næstu áramót, með það fyrir augum að fá vinnu haustið þar eftir. Stefnandi hefði haldið til Svíþjóðar en of hár blóðþrýstingur hefði orðið sér til vandræða og hefði stefnandi leitað aftur út til Íslands til lækninga, eftir um vikudvöl. Þessi hái blóðþrýstingur væri álagstengd ættarfylgja sem þó hefði lítið látið á sér kræla, vegna meðalagjafar, þar til eftir uppsögn stefnanda. Í kjölfar uppsagnarinnar hefði stefnandi auk þess glímt við svefnleysi. Árið 2007 hefði atvinnuleitin haldið áfram með svipuðum hætti og áður. Það vor hefði rektor Menntaskólans við Hamrahlíð hins vegar haft símasamband við stefnanda og tjáð honum að hann hygðist auglýsa kennarastöðu í raunvísindum og hefði hvatt stefnanda til að sækja um hana. Hefði stefnandi sókt um stöðuna og fengið frá og með fyrsta ágúst. Í ágúst 2007 hefði stefnandi farið suður og fengið herbergi hjá syni sínum, er þar hefði búið, en kona stefnanda hefði búið áfram nyrðra. Jafnframt þessu hefði stefnandi tekið að sér að kenna tölfræðinámskeið í verkfræði við Háskólann í Reykjavík. Nokkuru seinna hefði stefnandi tekið að sér námskeið í tölvunarfræði við sama skóla. Þennan tíma hefði stefnandi gert út frá herbergi því er hann hafði hjá syni sínum, en heimili þeirra hjóna áfram verið á Akureyri, og hefði þessi skipan ekki getað gengið til lengdar. Um veturinn hefði verið auglýst staða stærðfræðikennara við Menntaskólann á Akureyri og hefði stefnandi sókt um hana og fengið haustið 2008, en þau hjónin hefðu ekki treyst sér til búferlaflutninga suður á þessum tíma. Jafnframt hefði hann fengið tímabundna stöðu námsstjóra náttúrufræðibrautar skólans. Stefnandi kvaðst hafa svolitlar tekjur vegna kennslubókarskrifa. Væru þær óreglulegar og greiddar sem verktakalaun. Mætti áætla þær nokkur hundruð þúsund krónur á ári, en margt gæti haft áhrif á þær frá ári til árs, svo sem þrot bókaverzlana. Vitnið Axel Björnsson prófessor kvaðst hafa verið prófessor við stefnda frá árinu 2000, fyrst við kennaradeild svo auðlindadeild. Hefði hann kennt tölfræði, eðlisfræði og jarðvísindi, auk þess að koma að ýmsum námskeiðum sem tengist umhverfi og orku. Ætti þessi lýsing einnig við um þann tíma er stefnanda var sagt upp störfum. Vitnið kvaðst muna mjög vel eftir uppsögn stefnanda, sem hefði verið „mjög eftirminnilegur atburður“ í skólanum og haft mikil áhrif á vitnið og fleiri. Vitnið kvaðst aldrei hafa, á þeim tíu árum sem það hefði kennt við skólann, kennt meira en það hefði gert veturinn eftir uppsögn stefnanda. Hefði fyrri kennsla stefnanda nær öll flutzt á vitnið. Kennsluskylda prófessors í eldri kantinum væri 769 tímar á ári, en margir ynnu yfirvinnu þar fyrir utan, þótt um 400 tíma árlegt þak væri þar á. Vitnið hefði umræddan vetur kennt milli 1200 og 1300 tíma, og hefði þar munað mest um eðlisfræðinámskeið í kennaradeild, en þar hefði vantað kennara. Hefðu það raunar ekki verið nein ósköp, miðað við „ýmislegt sem hefur verið á ferðinni í skólanum hvað yfirvinnu varðar“, en sér hefði þókt þetta mikið. Vitnið sagði að stefnandi hefði hæglega getað kennt þau námskeið sem þannig hefðu bætzt á vitnið, en stefnandi hefði kennt mörg þeirra áður. Vitnið tók fram að því líkaði yfirvinna illa og vildi helzt enga hafa, því hún tæki svo mikinn tíma frá rannsóknum þess. Ýmsir náttúruvísindakennarar hefðu hins vegar haft gerólíka afstöðu í þeim efnum og hefðu viljað vinna sem mesta yfirvinnu. Væru dæmi um kennara sem ynnu jafnvel tvöfalda yfirvinnu, og hefði þar verið svigrúm til að auka vinnu annarra, svo sem stefnanda. Þannig hefði stærðfræðikennari í viðskiptafræði og auðlindafræði verið meðal þeirra sem hefði kennt um tvöfalt, eða meira, eftir því sem vitninu hefði skilizt. Einnig hefði deildarforseti kennt mjög mikla yfirvinnu. Stefndi hefði getað stýrt slíku eftir þörfum. Vitnið sagði að árið eftir hefði það farið í rannsóknarleyfi og ekkert kennt, en allt að einu hefði skólinn þann vetur allan verið enn að greiða sér yfirvinnu frá fyrra ári. Vitnið hefði þar fyrir utan getað kennt meira í auðlindadeild, en hefði hvorki óskað eftir slíku né viljað það. Vitnið hefði verið í rannsóknarleyfi veturinn 2007 til 2008. Við kennslu sinni í jarðvísindum hefði tekið ungur jarðfræðingur á Náttúrufræðistofnun Íslands en við eðlisfræðikennslu kennaradeildar hefði tekið matvælafræðingur, sem þrjátíu árum fyrr hefði tekið BS próf í matvælafræði við Háskóla Íslands en fyrir nokkurum árum masterspróf í líftækni. Sækja hefði þurft um rannsóknarleyfi með um árs fyrirvara. Vitnið hefði sókt um leyfi sitt í febrúar 2006 og fengið jákvætt svar í apríllok. Hefði vitnið þá beðið um vor- og hausmisseri 2007, en vitnið hefði í júlí óskað eftir því að fá að fresta leyfinu í hálft ár, meðal annars vegna þess að sér hefði þókt þægilegra að fá leyfi heilt skólaár fremur en hálft misseri tveggja skólaára. Þessi frestun hefði verið veitt greiðlega. Vitnið kvað stefnda hafa haft ýmsa möguleika til að „hliðra til og sveigja“ ef vilji hefði verið til þess að komast hjá uppsögn stefnanda. Starfsmenn hafi látið af störfum, svo sem prófstjóri og þar hefði skapazt starf sem stefnandi hefði hæglega getað sinnt. Stefnandi kvaðst telja alveg ljóst að næg kennsluverkefni hefðu verið á sviði stefnanda, í öðrum deildum en kennaradeild, svo sem með því að draga úr yfirvinnu og minnka notkun stundakennara. Hefði það „örugglega skapað nægt svigrúm“. Hugsanlega hafi stefndi hins vegar einblínt á kennaradeildina sjálfa. Á þessum tíma hafi stefnt í að gjörbylta kennaranáminu, „það er að segja henda út raungreinasviðinu, henda út öllu sem er erfitt og þungt í grunnnáminu“, og væri nú svo komið í kennaradeild, að raungreinasviðið, sem hefði verið aðalsmerki deildarinnar og raunar stefnda alls, hefði verið lagt niður. Væri nú ekki annað eftir en einn eða tveir kúrsar sem búið væri að „minnka og skera utanaf og blanda saman ýmsum fögum, í þessum náttúruvísindum sem við kenndum, þannig að kennaranám, eftir þessa lengingu um tvö ár og mikið tal um styrkingu, það er eiginlega ennþá meira uppeldis- og kennslufræði og ennþá verra en það var.“ Væri þarna fylgt þeirri „stefnu uppeldisfræðinganna að kennari eigi helzt ekkert að kunna í því sem hann á að kenna, allavega ekki faglega.“ Þrýstingur hafi verið mikill í þessa átt, á þeim tíma sem stefnanda hafi verið sagt upp störfum. Vitnið kvaðst aðspurt hafa kennt námskeiðið JVÍ1103 jarðvísindi og hafa kennt 256 einingar þar. Þá hefði vitnið kennt 137 einingar í jarðhitafræði. Vitnið kvaðst hafa haft umsjón með eðlisfræðikennslu og tækjum og tólum henni tengd, og eftir að skólinn hafi flutt í nýtt húsnæði að Borgum hefði vitnið fengið umsjón eðlisfræðistofunnar metna sem 50 stunda kennslu. Hafi sú skipan verið hafin áður en stefnanda hafi verið sagt upp störfum. Þetta hefði vitnið getað eftirlátið stefnanda, þar eð vitnið hefði haft yfrið nóg að gera. Þessi möguleiki hefði ekki verið ræddur við vitnið. Vitnið sagði uppsögn stefnanda hafa komið eins og reiðarslag. Hefði vitnið aldrei verið spurt hvort það gæti bent á einhverjar tilhliðrunarleiðir sem orðið gætu til þess að ekki þyrfti að koma til uppsagnarinnar. Vitnið hefði reynt að afla sér skýringa á uppsögninni en engin svör fengið. Fjárhagur skólans hafi verið í rúst á þessum tíma, ráðuneyti hefði þrýst mjög á að eitthvað yrði í því gert og skipun tilsjónarmanns hefði vofað yfir. Menn hafi á þessum tíma reynt að „gera eitthvað“ og uppsögn stefnanda hafi komið til við þær aðstæður. Vitnið kvaðst aðspurt hafa kennt á námskeiðinu LIV0552, vísindasmiðju í kennaradeild. Stefnandi hefði alveg eins getað kennt þar. Vitnið kvaðst aðspurt staðfesta það sem í stefnu væri sagt um námskeiðið AÐF0152, aðferðir. Þar væri settur til háskólakennslu kennari, sem hefði ekki til þess hæfi, og væri aðjúnkt en ekki lektor, dósent eða prófessor. Byggju þar að baki ríkjandi viðhorf til kennaramenntunar, að ekki eigi að kenna námsgreinarnar sjálfar, heldur eigi allir að geta kennt allt. Eðlilegra hefði verið, að mati vitnisins, að maður með réttindi og hæfi kenndi umrætt námskeið. Vitnið var spurt hvort rétt væri að umhverfis- og orkusvið hefði verið illa sókt og að þess vegna hafi ekki þókt skynsamlegt að bæta við kennurum þar, heldur þvert á móti fækka þeim og draga úr námsframboði. Vitnið kvað þetta ekki rétt. Ef skoðaðar væru síðustu haustinnritanir þá hefðu mun fleiri nemendur skráð sig á umhverfis- og orkubraut en sjávarútvegsbraut og líftæknibraut til samans. Væri umhverfis- og orkubraut vinsælust meðal nemenda, en hins væri að gæta að mjög fáir nemendur væru í raunvísindum auðlindadeildar. Vitnið sagði, að ef horft væri á það sem það hefði kennt, veturinn eftir uppsögn stefnanda, hefði vitnið örugglega vilja losna við um 500 til 550 kennslueiningar, en full kennsla dósents væri nálægt 800 einingum. Vitnið sagði að ekki væri dýrt að láta prófessor kenna yfirvinnu, en yfirvinnutaxti prófessora væri lægri en dagvinnutaxti. Öðru máli myndi gegna um dósenta. Vitnið Ólafur Halldórsson, framkvæmdastjóri Háskólaskrifstofu stefnda, kvaðst hafa komið til þeirra starfa hjá stefnda í byrjun apríl 2006. Hefðu skipulagsbreytingar staðið yfir og verið komnar til vegna fjárhagsvandræða stefnda. Þegar vitnið hefði komið til starfa hefði uppsafnaður halli stefnda verið tæplega 340 milljónir króna. Hallareksturinn hafi varað frá árinu 2001 til 2006 og hefði stefndi verið kominn með mjög ákveðin fyrirmæli úr menntamálaráðuneytinu um að gerð yrði bragarbót á. Frekari hallarekstur yrði ekki liðinn. Árin 2003 til 2005 hefði hallinn verið um og yfir hundrað milljónir króna á ári. Fjármál stefnda hefðu heyrt undir vitnið sem sjálft hefði átt undir rektor. Aðgerðir til að bæta fjárhagsstöðuna hefðu verið hafnar þegar vitnið hefði komið til starfa. Þannig hefði þá verið búið að sameina þrjár deildir stefnda í eina en áfram hefði verið haldið á sömu braut, hagrætt hefði verið í kennslu og fólki sagt upp störfum. Allt hafi það miðað að því að koma rekstri stefnda innan þeirra marka sem fjárlög settu. Hefði þannig tekizt árið 2006 að minnka árlegan halla úr hundrað milljónum króna í fimmtán. Árið 2007 hefði reksturinn skilað afgangi og gengið vel síðan. Hefði menntamálaráðuneytið í framhaldi af því beitt sér fyrir aukafjárveitingu til að greiða niður hinn uppsafnaða halla, og væri hann nú kominn niður í áttatíu milljónir króna. Vitninu voru sýndir launaseðlar stefnanda og kvaðst ráða af þeim að stefnandi hefði verið í launaflokki 695C13 fyrir rannsóknarhluta starfs síns, en C13 merkti að hann fengi ekki álag vegna rannsókna þar sem virkni hans við rannsóknir hafi ekki verið nægilega mikið til þess. Í október 2006 hafi nýir samningar tekið gildi, frá og með 1. maí það ár og hafi stefnandi þá flutzt í 11. launaflokk, fjórða þrep. Vitnið kvað stefnanda ekki hafa sókt um rannsóknarleyfi árin 2005 og 2006. Hefði háskólaráð heimild til þess að veita starfsmönnum rannsóknarleyfi samkvæmt umsókn þeirra. Réðust afdrif slíkrar umsóknar af rannsóknarvirkni þeirra og fjölda ára sem liðið hefðu milli rannsóknarmissera, og væri ljóst að menn ynnu sér ekki rétt til rannsóknarleyfis heldur til þess að sækja um slíkt leyfi. Væri á alfarið á valdi háskólaráðs að veita slíkt leyfi og væru slíkt leyfi til dæmis ekki veitt nú. Á þeim tíma sem mál þetta snýst um hefðu slík leyfi hins vegar veitt þeim umsækjendum sem uppfylltu skilyrði. Vitnið var spurt hvernig uppsögn stefnanda hefði verið undirbúin. Sagði vitnið, að þegar það hefði hafið störf hjá stefnda, í apríl 2006, hefði vinna við að ná tökum á rekstri stefnanda þegar verið hafin. Fundir hefðu verið haldnir og málin rædd, þar á meðal mál kennaradeildar, en nauðsynlegt hefði þókt að skera niður í rekstri stefnda. Litið hefði verið á ýmsa hluti, svo sem fjölda nemenda í hverju námskeiði, en vitnið hefði ekki verið sett inn í öll smáatriði sem rædd hefðu verið áður en það hefði komið til starfa. Við uppsögn stefnanda hefði sparazt launakostnaður vegna stefnanda, en vitnið kvaðst ekki geta svarað hverju hver og ein sparnaðaraðgerð hefði skilað, en í heild hefði náðst mikill árangur. Vitnið sagði að legið hefði ljóst fyrir hve mikill launakostnaður myndi sparast við uppsögn stefnanda, en sú yfirvinna annarra, sem hugsanlega yrði að auka til að mæta uppsögninni, hefði verið talin mun kostnaðarminni. Uppsögnin hafi verið ákveðin að fengnum upplýsingum frá deildarforseta og deildum skólans. Vitnið sagði að á þessum tíma hefðu kennarar talið yfirvinnu vera hluta af kjörum sínum. Þegar yfirvinna hefði verið skorin niður síðar, hefði það verið gert samkvæmt samkomulagi við starfsmenn. Vitnið Guðmundur Heiðar Frímannsson prófessor kvaðst hafa verið forseti kennaradeildar stefnda þegar stefnanda var sagt upp störfum. Á þessum tíma hefði nám í deildinni skipzt í leikskólabraut og grunnskólabraut. Veturinn 2005 til 2006 hefði innan grunnskólabrautar farið fram vinna er lotið hefði að skipulagi námsins. Meðal þess sem rætt hefði verið á fundi eftir fund, hefði verið staða kennslu í stærðfræði og náttúruvísindum, en kennara deildarinnar hefði greint á um hana og skipzt í tvö horn. Á fyrsta ári grunnskólabrautar hafði kennslu verið háttað svo, að á haustmisseri væri námskeið í stærðfræði og annað í náttúruvísindum og aftur á vormisseri. Samtals hefðu þessi námskeið veitt níu námseiningar, en þegar vitnið var nánar spurt kvað það einingarnar hugsanlega hafa verið tíu. Nemendur hefðu verið skyldugir að sitja öll þessi námskeið. Brautarfundur hefði hins vegar ákveðið að nemendum skyldi í sjálfsvald sett hvort þeir veldu að sitja námskeiðin á vormisserinu. Hefði þetta verið grundvallaratriði í þeim skipulagsbreytingum sem varðað hefðu þessar námsgreinar. Vitnið sagði að stefndi hefði viljað bjóða upp á kennslu í umræddum greinum, svo úr yrðu útskrifaðir kennarar, sem hefðu þennan grunn. Ljóst hefði hins vegar verið, að „það yrðu afar fáir ef nokkurir nemendur til þess að sækja um þetta nám á þessu sérsviði“ veturinn 2006 til 2007. Þar með félli mikil kennsla niður á þessu sviði, og eftir stæði þá fyrst og fremst kennslan á haustmisseri. Þannig hefði þörf deildarinnar fyrir raunvísindakennslu dregizt „mjög rækilega“ saman. Vitnið kvaðst hafa með tvennum hætti komið að undirbúningi uppsagnar stefnanda. Þegar deildarráð hefði staðfest skipulagsbreytingarnar, hefði vitnið upplýst rektor um í hvað stefndi og jafnframt sent niðurstöðu deildarráðs til háskólaráðs, en gera yrði sérstaklega grein fyrir öllum breytingum sem áhrif hefðu á rekstrarkostnað stefnda. Þá hefði vitnið í marz, eða byrjun apríl, setið fund með rektor og forseta viðskipta- og raunvísindadeildar þar sem afleiðingar skipulagsbreytinganna hefðu verið ræddar, bæði að því er sneri að raungreinakennurum kennaradeildar og því, hvort annars staðar opnuðust möguleikar á kennslu á þeirra sviði. Hefði þar fyrst og fremst verið rætt hvort í viðskipta- og raunvísindadeild væru verkefni fyrir stefnanda, en álitið hefði verið að eftir breytingar væri ekki efni til nema einnar stöðu raungreinakennara í kennaradeild. Að boði rektors hefði því verið reynt að finna stefnanda verkefni annars staðar. Vitnið kvaðst hins vegar ekki muna til þess að aðrir menn hefðu verið ræddir í því sambandi, en þar sem skipulagsbreytingarnar hefðu orðið í kennaradeild hefði verið „sjálfgefin forsenda“ að horfa yrði fyrst til þeirra einstaklinga sem þar störfuðu. Hefði því þurft að velja milli stefnanda og Axels Björnssonar. Eftir þetta hefði málið verið í höndum rektors. Kvaðst vitnið ekki líta svo á að það hefði átt aðild að ákvörðun um uppsögn stefnanda, enda væri slíkt hvorki á valdi né starfssviði deildarforseta. Rektor hefði tilkynnt sér um uppsögnina klukkustund eftir að rektor hefði tilkynnt stefnanda um hana. Vitnið hefði ekki vitað af uppsögninni fyrr en þá, en vitninu hefði verið kunnugt um að svo kynni að fara. Vitnið sagði að náttúruvísindanámskeiðin hefðu verið kennaradeildinni kostnaðarsöm að því leyti að „einingarnar, eða tímarnir, sem greiddir eru fyrir þau, eru fleiri en fyrir aðrar tegundir námskeiða“, en námskeið væru flokkuð eftir ákveðnu kerfi, og væru náttúruvísindanámskeiðin í dýrasta flokknum. Vitnið kvaðst hins vegar ekki geta svarað hvort þau væru dýrari en önnur, miðað við hverja stund. Vitnið kvaðst ekki hafa þrýst á rektor að hann drægi uppsögn stefnanda til baka. Vitnið hefði hins vegar, að beiðni Þóris Sigurðssonar, gengið á fund rektors og spurt hvort til greina kæmi að draga uppsögnina til baka, en rektor hefði neitað því afdráttarlaust. Vitnið kvað sér ekki hafa verið kunnugt um hvað sparast myndi á uppsögn stefnanda en vitnið hefði ekki komið nálægt fjárhagsatriðum er vörðuðu málið. Vitnið Þorsteinn Gunnarsson, fyrrverandi rektor, kvað þáverandi prófessor við stefnda, Kristján Kristjánsson, hafa sagt sér að stefnanda hefði verið sagt upp starfi, er hann hefði gegnt fyrir sunnan, en þörf væri á raunvísindakennara við kennaradeild stefnda og hefði Kristján mælt með stefnanda. Í framhaldi af þessu hefði kennarastaða verið auglýst og stefnandi ráðinn í hana. Vitnið sagði fjárhagsástæður hafa knúið stefnda til uppsagna. Stefndi hefði lengi verið rekinn með halla, á árinu 2003 um 133 milljónir króna, á árinu 2004 um 107 milljónir og á árinu 2005 um 86 milljónir króna. Mjög ströng skilaboð hefðu komið frá menntamálaráðuneyti og ríkisendurskoðun um að svo mætti ekki lengur til ganga. Hefði verið gripið til ýmissa aðgerða, námskeið hefðu verið kennd saman, sum kennd annað hvert ár, ekki verið ráðnir menn í stað þeirra sem létu af störfum og deildum hefði verið fækkað úr sex í fjórar, en upplýsingatæknideild, viðskiptadeild og auðlindadeild hafi verið sameinaðar og hafinn hafi verið undirbúningur sameiningar laga- og félagsvísindadeildar og kennaradeildar. Ljóst hefði þó verið, að endum yrði ekki náð saman nema starfsfólki yrði fækkað, en greidd laun væru um 70% af útgjöldum stefnda. Raungreinasvið kennaradeildar hefði verið mjög illa sókt og nemendur þar færri en viðmið stefnda hefðu sagt, en þar væri gert ráð fyrir að minnsta kosti tíu nemendum. Veturinn 2005 til 2006 hefði grunnskólabrautin ákveðið að draga úr skyldusókn nemenda á raungreinanámskeið og hætta að bjóða upp á raungreinasvið, sem hafi raunar verið sjálfgert því enginn nemandi hefði sókt um nám þar. Við þetta hefði námseiningum í raunvísindum fækkað úr níu í fimm. Vitnið sagði háskólaráð hafa samþykkt rekstraráætlun fyrir árið 2006 þar sem gert hafi verið ráð fyrir samdrætti í raunvísindakennslu kennaradeildar og deildarráð hefði jafnframt samþykkt nýtt námsskipulag sem hefði orðið til fækkunar námskeiða í raunvísindum og stærðfræði á fyrsta ári, en stefnandi hefði kennt þær greinar. Hefði þetta leitt til uppsagnar stefnanda. Forseti kennaradeildar hefði kynnt vitninu þær breytingar sem deildin hefði samþykkt á skipulagi sínu og að ekki væri þörf fyrir fleiri en einn raunvísindakennara við deildina. Fyrirhuguð raunvísindakennsla deildarinnar hefði verið metin til eitt þúsund til ellefu hundruð eininga, í stærðfræði og skyldum greinum. Þá hefði vitnið kallað forseta viðskipta- og raunvísindadeildar fyrir sig, til að fara yfir hver þörf væri fyrir raunvísindakennara við þá deild. Hefði hann ekki talið rúm fyrir kennara til viðbótar við þá er fyrir væru. Vitnið sagði að athugað hefði verið hvort möguleikar væru á að finna stefnanda kennsluverkefni annars staðar í skólanum, en niðurstaðan hefði orðið að það væri ekki unnt án þess að raska verkefnum þeirra sem fyrir hefðu verið. Hefði sú leið því ekki verið talin fær. Þá hefði verið nauðsynlegt að lækka rekstrarkostnað stefnda, og væri slíkt ekki gert með því að flytja menn milli starfa heldur fækka starfsfólki. Vitnið sagði að mikill árangur hefði orðið af sparnaðaraðgerðum og hefði tekizt að ná rekstrinum úr hundrað milljóna króna halla í jafnvægi árið 2007. Vitnið sagði að sparnaðaraðgerðum hefði ekki verið sérstaklega beint að raunvísindakennslu heldur hefði orðið víðtækur sparnaður í rekstri skólans, námskeið felld niður og störfum fækkað. Mest hefði verið sparað þar sem fæstir hefðu verið nemendur, en tekjur skólans kæmu þar sem þeir væru flestir. Í viðmiðunarreglum stefnda væri gert ráð fyrir að ekki væru færri nemendur en tíu í námskeiði, slíkt hefði þó verið látið óátalið í nokkur ár, en þegar svo hefði lengi gengið hefði orðið að bregðast við. Á námskeiðum raungreinasviðs kennaradeildar hefðu nemendur verið mun færri en tíu. Vitnið var spurt hvernig staðið hefði verið mati á starfsmönnum stefnda. Kvað vitnið rannsóknarvirkni kennara vera metna og eins færi fram námskeiðsmat, þar sem nemendur mætu kennara. Niðurstöður þessa hefðu legið fyrir um stefnanda, eins og aðra kennara, og áður en ákvörðun um uppsögn stefnanda hefði verið tekin, hefði verið litið til þessara þátta hjá honum annars vegar og Axel Björnssyni hins vegar, en Axel hefði þá einnig verið kennari á raungreinasviði. Axel hefði verið talinn hafa það fram yfir stefnanda að vera prófessor, en stefnandi dósent, rannsóknarverkefni og rannsóknarvirkni Axels hefðu þókt meiri en hjá stefnanda, rannsóknarstig stefnanda hefðu verið 274 en rannsóknarstig Axels hefðu verið nálægt átta hundruð. Þá hefðu niðurstöður námskeiðsmats verið jákvæðari hjá Axel en hjá stefnanda. Loks hefði samfelldur starfstími stefnanda verið styttri en Axels. Vitnið kvaðst hafa metið það svo að Axel myndi nýtast kennaradeildinni betur en stefnandi. Vitnið sagði að starfsmenn hefðu ekki átt rétt á rannsóknarleyfi heldur rétt til að sækja um rannsóknarleyfi. Stefnandi hefði ekki nýtt sér þann rétt á þeim tíma er mál þetta varði. Fyrirhugað námsleyfi Axels Björnssonar hefði engu skipt er ákvörðun um uppsögn stefnanda hefði verið tekin. Vitnið sagði að frá umræddum tíma hefði stöðugt dregið úr yfirvinnu hjá stefnda. Vitnið var spurt um yfirvinnu þriggja kennara kennsluárið 2006 til 2007, Axels Björnssonar, Guðmundar Óskarssonar og Bjarna Hjarðar. Vitnið kvaðst ekki muna hversu mikil hún hefði verið þá, en vita að Axel og Guðmundur hefðu unnið verulega yfirvinnu þetta skólaár. Vitnið kvaðst ekki muna eftir yfirvinnu Bjarna. Vitnið sagði að þegar ákvörðun hefði verið tekin um uppsögn stefnanda hefðu legið fyrir rekstraráætlun stefnda, samþykkt deildarráðs kennaradeildar um nýtt skipulag þar sem ekki hefði verið gert ráð fyrir raungreinasviði, og gögn um námskeiðsmat stefnanda og rannsóknarvirkni. Reiknað hefði verið út að uppsögn stefnanda myndi spara um fimm milljónir króna á ári. Ódýrara væri fyrir stefnda að fá kennara til að kenna yfirvinnu en að hafa starfsmann á föstum fullum launum. Ekki hefðu þó legið fyrir nákvæmir útreikningar á þessu, þegar stefnanda hefði verið sagt upp störfum. Fastráðnir kennarar á þessum tíma hefðu verið nálægt áttatíu. Uppsögn stefnanda og tveggja annarra starfsmanna hefðu verið fyrstu uppsagnir sem gripið hefði verið til, en eitthvað hefði verið um að tímabundnar ráðningar hefðu ekki verið framlengdar. Vitnið sagði að kennarar hefðu ekki átt rétt á því að vinna yfirvinnu. Þeir hafi hins vegar talið yfirvinnu eftirsóknarverða búbót og ekki verið vel séð ef yfirstjórn stefnda „væri að klípa mikið í yfirvinnu kennara“. Stefnda hefði hins vegar verið heimilt að skera yfirvinnuna niður. Hefðu slíkir möguleikar komið til skoðunar, þegar leitað hefði verið leiða til að draga úr launakostnaði, en niðurstaðan orðið sú, að andstaða kennara við þá leið yrði of mikil. Vitnið Þórir Sigurðsson, stundakennari við stefnda, kvaðst hafa verið lektor hjá stefnda frá áramótum 1989 til 1990 og kennt stærðfræði, tölfræði, eðlisfræði og ýmsar hagnýtar stærðfræðigreinar. Hefðu þeir stefnandi unnið mjög vel saman í mörg ár, en mörg námskeið hefðu verið sameiginleg í þeim deildum er þeir hefðu kennt við; stefnandi hefði fyrst kennt í rekstrardeild en vitnið í sjávarútvegsdeild, stefnandi hefði svo kennt í viðskiptadeild en vitnið í auðlindadeild. Samvinna hefði verið milli deilda og vitnið og stefnandi kennt á víxl í hvorri deild. Væri mjög algengt að kennarar „kenni á milli og fari yfir þessa svo kölluðu deildarmúra“. Vitnið kvaðst telja sig hafa þekkt raungreinakennslu innan stefnda manna bezt. Hefði vitnið verið formaður félags háskólakennara á Akureyri og hefði sem slíkur beitt sér fyrir því að uppsögn stefnanda yrði dregin til baka, og hefði gengið oft á fund rektors og skrifað honum vegna þess erindis. Enginn árangur hefði orðið af þeirri baráttu. Hefði vitnið meðal annars teflt því fram, að stefnandi væri mjög fjölhæfur kennari og gæti því nýtzt stefnda víðar en í kennaradeild. Rektor hefði hins vegar horft til kennaradeildar einnar. Í auðlindadeild, þar sem vitnið hefði starfað, hefðu verið ýmsir kennarar, á sama sviði og stefnandi, sem kenndu „alveg gífurlega yfirvinnu“, bæði fyrir og eftir uppsögn stefnanda, og hefði yfirvinnan enn aukizt eftir uppsögnina. Þá hefði starfstími stefnanda við skólann verið um sautján ár, en ekki þrjú, eins og oft hefði mátt ráða af málflutningi rektors, en á það yrði að horfa að stefnandi hefði starfað hjá stefnda í mörg ár, áður en hann hefði horfið til annarra starfa í um eins til tveggja ára skeið. Stefnandi hefði svo komið að nýju til starfa hjá stefnda árið 2003. Vitnið var spurt um þá ákvörðun að samkenna stærðfræðinámskeið auðlindadeildar og raunvísindasviðs kennaradeildar. Vitnið sagði að hér virtist ákvörðun hafa verið tekin á fundi tveggja deildarforseta með þeim kennara, sem kenna skyldi hið sameiginlega námskeið. Væri sú aðferð ekki í samræmi við lög og starfsreglur stefnda, en að réttu lagi hefðu námsnefndir deildanna átt að fjalla um málið og svo ætti að ræða málið á fundum í brautum og skorum. Það virtist ekki hafa verið gert hér. Vitnið væri mjög kunnugt þessum námskeiðum enda hefði það kennt stærðfræði í deildunum báðum. Væru þessi námskeið mjög ólík, og alls ekki réttlætanlegt að kenna þau saman en áherzlur deildanna væru mjög ólíkar. Hefði þessi tilhögun aðeins verið notuð einn vetur. Væri þetta „faglega séð alveg óskiljanleg ákvörðun og gerð greinilega eftir á til þess að geta sýnt fram á að það væri minni þörf fyrir starfskrafta [stefnanda] heldur en ella.“ Vitnið sagði að rétt væri, sem sagt væri í stefnu, að námskeiðið AÐF0152 hefði kennt aðjúnkt við deildina sem þar hefði verið í hlutastarfi, en hefði, eftir uppsögn stefnanda verið færður í fullt starf í kennaradeild. Sagði vitnið að stefnandi hefði verið mun betur til þess starfs fallinn en sá kennari, en sá hefði ekki haft lágmarksmenntun kennara og alls ekki í stærðfræði, heldur hefði hann haft kennaramenntun á myndlistarsviði en hefði þarna fengið mikla ábyrgð á stærðfræði- og eðlisvísindakennslu. Væri „ótrúlegt að þetta skuli gerast í háskóla, vægast sagt.“ Hefði þetta verið lausamaður sem hefði verið „gripinn úr öðrum störfum til þess að geta kennt ennþá meira heldur en áður, einmitt námskeið sem voru á fræðasviði [stefnanda] en ekki á fræðasviði hans.“ Hefði þessi kennari verið með mjög mikla yfirvinnu árið eftir uppsögn stefnanda. Vitnið Sverrir Kristinsson, fasteignasali, staðfesti matsgerð sína. Niðurstaða Stefnandi var í starfi sínu hjá stefnda ríkisstarfsmaður og giltu um réttindi hans og skyldur ákvæði laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Samkvæmt 1. mgr. 43. gr. þeirra laga hefur forstöðumaður stofnunar rétt til að segja starfsmanni upp störfum eftir því sem fyrir er mælt í ráðningarsamningi. Þegar stefnanda var sagt upp störfum giltu um stefnda lög nr. 40/1999 um Háskólann á Akureyri. Þau lög féllu úr gildi með gildistöku laga nr. 85/2008 um opinbera háskóla. Í 4. mgr. 7. gr. laga nr. 40/1999 sagði að rektor stefnda hefði ráðningarvald yfir öllum starfsmönnum stefnda, nema annað væri berum orðum ákveðið í lögum. Það vald var hvergi í lögum tekið frá rektor og fært öðrum. Samkvæmt þessu hafði rektor stefnda vald til að segja stefnanda upp störfum. Við töku slíkrar ákvörðunar var rektor bundinn af ákvæðum stjórnsýslulaga nr. 37/1993, svo sem rannsóknarreglu 10. gr. laganna og meðalhófsreglu 12. gr. þeirra. Verður nú hugað að því. Er stefnanda var sagt upp störfum starfaði hann innan kennaradeildar stefnda. Í ráðningarsamningi stefnanda segir að hann sé ráðinn til starfa sem dósent í stærðfræði og eðlisfræði og vinnustaður er sagður vera Háskólinn á Akureyri. Í bréfi rektors til stefnanda, er stefnanda var tilkynnt um ráðningu sína, segir: „Vísað er í umsókn þína um stöðu háskólakennara í stærðfræði/eðlisfræði við Háskólann á Akureyri sem auglýst var laus til umsóknar 23. mars 2003. Ákveðið hefur verið að ráða þig til að gegna stöðu dósents í stærðfræði/eðlisfræði frá 1. júní n.k. Háskólinn býður þig hér með velkominn til starfa.“ Hvergi í þessum plöggum er kennaradeildar stefnda sérstaklega getið. Vitnið Þórir Sigurðsson, fyrrverandi lektor og formaður kennarafélags stefnda, bar að mjög algengt hefði verið að kennarar kenndu „á milli“ og færu „yfir þessa svo kölluðu deildarmúra“. Þá báru vitnin Þorsteinn Gunnarsson og Guðmundur Heiðar Frímannsson að kannað hefði verið, við undirbúning ákvörðunar um uppsögn, hvort finna mætti stefnanda verkefni í öðrum deildum stefnda. Þykir dóminum óhjákvæmilegt að líta svo á, að stefnandi hafi verið ráðinn til að kenna stærðfræði og eðlisfræði við stefnda, en ekki ráðinn sérstaklega til einstakrar brautar eða deildar. Í uppsagnarbréfi rektors til stefnda er vísað til „viðvarandi fjárhagsvanda“ stefnda og skipulagsbreytinga sem hans vegna hafi verið gripið til. Telja verður ljóst að stefndi hafi, árin fyrir uppsögn stefnanda, glímt við verulegan fjárhagsvanda og að þörf hafi verið róttækra aðgerða í rekstri hans. Var í höndum stefnda að meta til hvaða skipulagsbreytinga hafi verið þörf, til að ná fram nauðsynlegri hagræðingu í rekstri, en slík hagræðing verður að teljast lögmætt markmið. Ljóst er að stefndi áleit í því skyni nauðsynlegt að draga úr launakostnaði. Þurfi að koma til uppsagna starfsmanna af þeim sökum, er það komið undir mati forstöðumanns stofnunar hverjum starfsmanna hennar verður sagt upp störfum. Eins og áður segir, gilda ákvæði stjórnsýslulaga nr. 37/1993 um þá ákvörðun. Samkvæmt 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 skal stjórnvald gæta þess að mál sé nægilega upplýst áður en það tekur ákvörðun í því. Ekki er í lagagreininni nánar kveðið á um hvernig það skuli metið, hvenær mál teljist nægilega upplýst. Við mat á því verður einnig að hafa 1. mgr. 9. gr. laganna í huga, en hún mælir svo fyrir að mál skuli afgreitt eins fljótt og unnt er. Þá verður að hafa í huga, að afar margar ákvarðanir eru teknar á stjórnsýslustigi og verður að ætla stjórnvaldshafa á hverju sviði talsvert svigrúm til mats á því hvenær hann telji mál svo upplýst að hann geti tekið í því ákvörðun. Stefndi hefur byggt á því, að hann hafi borið þá saman, stefnanda og samkennara hans í kennaradeild, Axel Björnsson, og niðurstaða sín hafi orðið að Axel myndi nýtast stefnda betur. Hefur stefndi tilgreint rök sem hann hafi haft fyrir því mati sínu. Ekki er á valdi dómstóla að endurskoða eða hnekkja frjálsu mati stjórnvalds milli lögmætra sjónarmiða, og þar sem telja verður að stefndi hafi byggt mat sitt milli þeirra tveggja á lögmætu sjónarmiði, verður það mat stefnda, að Axel hafi hentað stefnda betur, ekki endurskoðað af dómnum. Eins og áður segir lítur dómurinn svo á að stefnandi hafi verið ráðinn til starfa hjá stefnda í heild en ekki til afmarkaðra verkefna svo sem kennslu tiltekinna námskeiða. Stefnandi hafi einfaldlega verið ráðinn til að kenna stærðfræði og eðlisfræði við stefnda. Fyrir liggur að kennsla á fræðasviðum stefnanda var ekki bundin við kennaradeild. Þótt ætla verði stjórnvaldshafa töluvert svigrúm til að meta hvenær hann hafi fengið nægar upplýsingar til að taka ákvörðun í máli, þá geta þau sjónarmið ekki dregið hann að landi í þeim tilvikum þar sem alls ekkert mat hefur farið fram og mál verður að teljast alveg óupplýst. Stefndi hefur byggt á því, að eftir skipulagsbreytingar hafi ekki verið næg verkefni fyrir stefnanda í kennaradeild, að gerðum samanburði á stefnanda og Axel Björnssyni. Vitnin Þorsteinn Gunnarsson og Guðmundur Heiðar Frímannsson báru að kannað hefði verið hvort verkefni væru fyrir stefnanda í öðrum deildum, en niðurstaðan orðið sú að þá hefði þurft að segja öðrum upp. Eins og áður segir lítur dómurinn svo á, að stefnandi hafi ekki verið sérstaklega ráðinn til að kenna stærðfræði og eðlisfræði við kennaradeild stefnda, heldur innan stefnda í heild. Ekkert hefur komið fram í málinu sem bendir til þess að öðru máli hafi gegnt um aðra fastráðna kennara í þeim greinum. Þykir þvert á móti hafa komið fram, að kennarar hafi kennt yfir „deildamúra“ ef þannig hafi borið undir. Það að rektor hafi kannað, áður en hann tók ákvörðun um uppsögn stefnanda, hvort finna mætti honum verkefni í öðrum deildum, þykir horfa til sömu áttar. Álítur dómurinn því, að jafnvel þótt komizt yrði að þeirri niðurstöðu, að vegna skipulagsbreytinga hefði þörf kennaradeildar fyrir kennara, á fræðasviði stefnanda, minnkað, þá leiði sú niðurstaða ekki sjálfkrafa til þess að réttlætt hafi verið uppsögn kennara sem þar starfi, umfram aðra kennara í stefnda. Að mati dómsins var stefnda ekki nægilegt að bera stefnanda við Axel Björnsson, samkennara hans innan kennaradeildar, heldur hefði stefndi þurft að leggja mat á hæfni stefnanda í samanburði við aðra starfsmenn stefnda á sama fræðisviði, úr því að stefndi hafði komizt að þeirri niðurstöðu að segja yrði upp kennara á þessu fræðisviði. Þykir þessi niðurstaða fá stuðning í dómi Hæstaréttar Íslands í máli nr. 647/2006, sem upp var kveðinn 10. maí 2007. Telur dómurinn, að þar sem kennarar hafi verið ráðnir til stefnda í heild, en ekki til einstakra deilda, og þar sem fyrir liggi að kennarar hafi tíðum færzt milli námskeiða og deilda, að uppsögn stefnanda verði ekki réttlætt með því að þörf fyrir stærðfræði- og eðlisfræðikennara innan einnar deildar skólans hafi minnkað og að samanburður hans og annars kennara þeirrar deildar einnar hafi ekki orðið honum í vil. Af hálfu stefnda hefur því verið haldið fram, að ef stefnanda hefði ekki verið sagt upp störfum heldur fengið verkefni í öðrum deildum, hefði orðið að segja einhverjum upp þar. Að mati dómsins breyta þau sjónarmið engu hér, þótt sönnuð yrðu. Jafnvel þótt fallizt yrði á, að vegna skipulagsbreytinga hefði þörf stefnda fyrir kennara á fræðasviðum stefnanda minnkað, þá leysti það stefnda ekki undan þeirri skyldu að leggja mat á það, hverjum kennara á því fræðasviði yrði sagt upp störfum. Eins og samningum og vinnulagi var háttað innan stefnda, var stefnda ekki unnt að takmarka það val við þá starfsmenn sem þá stundina kenndu í þeirri deild þar sem verkefnunum skyldi fækkað. Í ljósi framanritaðs er niðurstaða dómsins að ekki hafi verið staðið réttilega að þeirri ákvörðun að segja stefnanda upp störfum á þeim grunni sem gert var. Verður að líta svo á að ákvörðunin hafi verið ólögmæt og þykir stefndi með henni hafa bakað sér skaðabótaskyldu gagnvart stefnanda. Bótakrafa stefnanda hefur verið rakin. Stærsti liður hennar er vegna fyrirsjáanlegs kostnaðar sem stefnandi kveður sig munu hafa af búferlaflutningum og öflunar húsnæðis á höfuðborgarsvæðinu. Metur stefnandi þennan kostnað fimmtán milljónir króna. Frá því stefnandi gerði dómkröfur sínar hefur hann hlotið fast starf á sínu fræðasviði sem stærðfræðikennari við Menntaskólann á Akureyri og gegnir þar jafnframt tímabundnu starfi sviðsstjóra náttúrufræðibrautar. Hefur uppsögn stefnanda því ekki haft þau áhrif að hann hafi þurft að flytja búferlum og hefur hann hvorki selt né keypt húsnæði hennar vegna. Verður stefndi sýknaður af kröfu um bætur vegna slíks. Þá krefst stefnandi bóta vegna tekjutjóns sem hann telur sig hafa orðið fyrir vegna þess að hann hafi orðið af rannsóknarleyfi sem hann hafi unnið sér rétt til. Stefndi hefur mótmælt þeirri kröfu. Reglur um rannsóknarleyfi kennara við stefnda liggja fyrir í málinu. Samkvæmt þeim geta kennarar sókt um rannsóknarleyfi eftir ákveðinn árafjölda í starfi. Segir í reglunum að sérstök nefnd skuli vinna úr umsóknum og skila til rektors tillögu um hverjir fái leyfið. Í 10. gr. a reglnanna segir að komi til þeirrar stöðu, „að ekki geti allir sem eiga gildar umsóknir fengið leyfi“ skuli nefndin raða umsóknunum eftir nánar tilgreindum viðmiðum. Þykir dóminum af þessu sem ekki liggi fyrir með óyggjandi hætti að stefnandi hefði fengið námsleyfi, jafnvel þó að hann hefði sókt um það, sem hann gerði ekki. Verður ekki fallizt á að stefndi sé bótaskyldur gagnvart stefnanda vegna þessa. Stefnandi krefst bóta vegna tekju- og lífeyristjóns. Er uppsögn stefnanda kom til framkvæmda var stefnandi kominn hátt á sextugsaldur, búsettur í byggðarlagi þar sem búast mátti við að fátt væri lausra starfa á sérsviði hans. Var stefnandi án starfs í um eitt ár, en fékk svo starf á höfuðborgarsvæðinu. Ekki liggur fyrir að hann hafi haft tekjur á því tímabili sem hér skiptir máli, en ekki hefur verið hrakið að tekjur sem hann hafi haft vegna eldri fræðibókaskrifa séu óreglulegar og breyti engu um þær hvort hann sé í föstu starfi eða ekki. Launaseðlar stefnanda mánuðina fyrir uppsögn liggja fyrir í málinu og eru laun þá ríflega 350.000 krónur á mánuði auk yfirvinnu og orlofs af yfirvinnu sem nemur um 70.000 krónum. Á hinn bóginn verður að líta til þess að rektor stefnda lét stefnanda í té lofsamlegt meðmælabréf sem var til þess fallið að auðvelda stefnanda atvinnuleit og draga þannig úr tjóni hans. Stefndi byggir á því í greinargerð sinni að ósannað sé að stefnandi hafi reynt að takmarka tjón sitt svo sem skylda hans sé. Stefnandi kvaðst fyrir dómi hafa tvívegis sókt um starf en auk þess beðið menn að spyrjast fyrir í sína þágu. Ekkert liggur hins vegar fyrir um þessa atvinnuleit og í ljósi andmæla stefnda verður hún að teljast ósönnuð. Þegar á allt framanritað er horft þykja skaðabætur til stefnanda hæfilega metnar að álitum þrjár milljónir króna sem bera skuli dráttarvexti frá 9. desember 2007 er mánuður var liðinn frá birtingu stefnu, en gögn málsins bera ekki með sér að fjárkrafa hafi verið gerð fyrr en þá. Stefnandi krefst miskabóta að fjárhæð 500.000 krónur og kveður vegið hafa verið að æru sinni, heiðri og persónu með því að vera valinn úr stórum hópi starfsmanna til uppsagnar án sýnilegar málefnalegrar ástæðu. Ljóst þykir að stefndi glímdi við verulega fjárhagserfiðleika sem hafi verið á almennu vitorði. Umtalsverðar aðgerðir hafi farið fram þeirra vegna og hafi meðal annars falizt í skipulagsbreytingum. Þá verður að líta til þess að rektor lét stefnanda í té meðmælabréf þar sem farið var lofsamlegum orðum um stefnanda og störf hans fyrir stefnda. Þó ráða megi af framburði vitnisins Axels Björnssonar að innan stefnda hafi verið tekizt á um stefnu í kennaramenntun, hefur ekki verið sannað í málinu að uppsögn stefnanda hafi átt sér aðrar ástæður en stefndi hefur gefið upp og þykir ekki hafa verið sannað í málinu að í uppsögn stefnanda hafi falizt atlaga að æru hans og persónu, þó þannig hafi til tekizt að stefndi hafi ekki staðið að henni með þeim hætti sem stjórnsýslulög áskilja. Verða skilyrði miskabóta ekki talin uppfyllt. Í málinu liggur fyrir matsgerð svo sem rakið hefur verið. Féll kostnaður vegna vinnu matsmanns allur til eftir að ljóst varð að stefnandi hafði fengið fast starf við fræðigrein sína á Akureyri. Verður ekki horft til matskostnaðar við ákvörðun málskostnaðar, en stefndi verður dæmdur til að greiða stefnanda eina milljón króna í málskostnað. Mál þetta fluttu hæstaréttarlögmennirnir Gísli Guðni Hall fyrir stefnanda og Óskar Thorarensen fyrir stefnda. Gætt var ákvæða 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991. Þorsteinn Davíðsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð Stefndi, Háskólinn á Akureyri, greiði stefnanda, Stefáni G. Jónssyni, þrjár milljónir króna ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 9. desember 2007 til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda eina milljón króna í málskostnað.
|
Mál nr. 506/2009
|
Kærumál Gæsluvarðhald
|
Ríkissaksóknari hefur krafist þess með vísan til 2. mgr. 95. gr., sbr. 3. mgr. 97. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, að X, kt. [...], verði gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi þar til dómur fellur í Hæstarétti í máli hans en þó ekki lengur en til fimmtudagsins 3. desember 2009, kl. 16.00.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Hjördís Hákonardóttir og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 3. september 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 3. september 2009, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til fimmtudagsins 3. desember 2009 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 6. ágúst 2009 var varnaraðili dæmdur til að sæta fimm ára fangelsi en til frádráttar refsingunni skyldi koma að fullri dagatölu gæsluvarðhald sem hann hefur sætt frá 19. apríl 2009. Varnaraðili hefur áfrýjað dóminum. Með þessari athugasemd en að öðru leyti vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
|
Mál nr. 330/2000
|
Upplýsingaskylda Sératkvæði
|
S, sem varð fyrir slysi um borð í skipi E hf., reyndi að fá félagið til að afhenda sér gögn er slysið vörðuðu. Var því neitað nema gegn því að hann afsalaði sér kröfum á hendur félaginu vegna slyssins. Gögn þessi, sem honum voru þannig ekki tiltæk frá öðrum en R án höfðunar dómsmáls, voru S nauðsynleg svo hann gæti gert sér grein fyrir því hvort hann ætti frekari kröfur vegna slyssins. Þar sem gögnin vörðuðu S sjálfan var talið að um um skyldu R til afhendingar skjalanna færi að 1. mgr. 9. gr. upplýsingalaga og undantekningarákvæði 2. mgr. sömu greinar og 4. gr. sömu laga ættu ekki við í máli þessu.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Haraldur Henrysson, Hjörtur Torfason, Hrafn Bragason og Pétur Kr. Hafstein. Mál þetta sætir flýtimeðferð samkvæmt XIX. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Áfrýjandi skaut máli þessu til Hæstaréttar með stefnu 25. ágúst 2000. Hann krefst þess að felldur verði úr gildi úrskurður úrskurðarnefndar um upplýsingamál frá 3. ágúst 2000 í málinu A-99/2000 og dæmt að synja beri stefnda um aðgang að þeim gögnum, er H/f Eimskipafélag Íslands lét áfrýjanda í té vegna slyss, er stefndi varð fyrir um borð í m.s. Altona 8. febrúar 1997. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Tildrög máls og málsástæður koma fram í héraðsdómi. Stefndi reyndi að fá H/f Eimskipafélag Íslands til að afhenda sér gögn sem vörðuðu slys, er hann varð fyrir um borð í skipinu m.s. Altona. Var því neitað nema gegn því að hann afsalaði sér kröfum á hendur félaginu vegna slyssins. Honum eru þessi gögn þannig ekki tiltæk frá öðrum en áfrýjanda án höfðunar dómsmáls. Gögn þessi eru honum nauðsynleg svo að hann geti gert sér grein fyrir því, hvort hann eigi frekari kröfur vegna slyssins. Gögnin, sem um er deilt, varða stefnda sjálfan, en skýran mun verður að gera á almennri skyldu samkvæmt upplýsingalögum nr. 50/1996 og þeim aðgangi að skýrslum og gögnum sem aðilar sjálfir eiga rétt á samkvæmt lögunum. Með vísun til raka héraðsdóms ber að fallast á að um skyldu áfrýjanda til afhendingar skjalanna fari að 1. mgr. 9. gr. upplýsingalaga og undantekningarákvæði 2. mgr. sömu greinar og 4. gr. sömu laga eigi ekki við í máli þessu. Ber því að staðfesta héraðsdóm. Áfrýjandi greiði stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti, svo sem nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Rannsóknarnefnd sjóslysa, greiði stefnda, Sigurði Rúnari Hrólfssyni, 150. 000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Sératkvæði Hjartar Torfasonar I. Rannsóknarnefnd sjóslysa var sett á stofn á árinu 1970 samkvæmt fyrirmælum 44. gr. (síðar 45. gr.) laga nr. 52/1970 um eftirlit með skipum. Voru störf hennar í öndverðu einkum fólgin í því að fylgjast með störfum sjódóma við rannsóknir á sjóslysum og safna með þeim og öðrum hætti upplýsingum um orsakir sjóslysa, sem miðla mætti til sjómannaskóla, sjómanna og útgerðarmanna, ásamt tillagnagerð um ráðstafanir til að draga úr slysahættu á sjó. Með lögum nr. 21/1986 um breytingu á siglingalögum nr. 34/1985 voru ákvæði um nefndina í raun flutt í 230. gr. og 231. gr. þeirra laga, þar sem kveðið hafði verið á um heimild handa samgönguráðherra til að skipa sérstaka nefnd til rannsóknar á einstökum sjóslysum, ef sérstaklega ríkar ástæður þættu mæla með því, svo sem ef slys væri stórfellt eða þyrfti óvenju umfangsmikillar rannsóknar við. Gæti rannsókn slíkrar nefndar komið í stað sjóprófa fyrir dómi, ef því væri að skipta. Í breytingunni, sem tók til 230. gr., fólst ákvörðun þess efnis, að starfandi yrði föst nefnd kunnáttumanna, er kanna skyldi orsakir allra sjóslysa, þegar íslensk skip færust, og einnig rannsaka öll slys, þar sem manntjón yrði eða annars væri rík ástæða til rannsóknar. Skyldi nefnd þessi starfa sjálfstætt og óháð og embættisdómurum og lögreglustjórum á hverjum stað vera skylt að veita henni aðstoð við skýrslutöku og aðra þætti málsrannsóknar. Nánari fyrirmæli um starfshætti nefndarinnar var að finna í 4. 5. mgr. 230. gr. og 231. gr. laganna, sem hélst óbreytt. Samkvæmt ummælum í greinargerð með frumvarpi til laga nr. 21/1986 var breytingunni ætlað að beina rannsókn sjóslysa í svipaðan farveg og rannsókn flugslysa í höndum flugslysanefndar eftir loftferðalögum. Á grundvelli þessara ákvæða var rannsóknarnefnd sjóslysa endurskipulögð á árinu 1986 og henni falið að gegna því rannsóknarhlutverki, sem þau gerðu ráð fyrir. Hefur hún starfað eftir þeim fram til 1. september sl., þegar við tóku ákvæði sérstakra laga nr. 68/2000 um rannsókn sjóslysa. Í störfum sínum hefur nefndin þó lengst af ekki beitt heimildum sínum til sjálfstæðra rannsókna út í æsar, heldur hefur hún stuðst að miklu leyti við rannsóknir í sjóprófum og hjá lögreglu. Er að því stefnt með hinum nýju lögum og ákvæðum laga nr. 69/2000 um breytingar á siglingalögum nr. 34/1985, að á þessu verði breyting í hina áttina. Í samræmi við upphafleg verkefni sín og ákvæði 1. mgr. 231. gr. siglingalaganna hefur nefndin fylgt því viðhorfi í rannsóknarstörfum sínum, að markmið þeirra væri ekki að kalla fram niðurstöður um sök eða ábyrgð á slysum, heldur að greina orsakir sjóslysa til að leiða í ljós, hvað betur mætti fara, og efla þannig öryggi í sjóferðum og ráðstafanir til að forðast slys um borð í skipum. Á þetta viðhorf einnig að ráða um rannsóknir samkvæmt lögum nr. 68/2000, sbr. 12. gr. þeirra, og er það ennfremur í samræmi við alþjóðlegar reglur, sem Ísland hefur staðfest. II. Samkvæmt 1. mgr. 1. gr. upplýsingalaga taka þau til stjórnsýslu ríkis og sveitarfélaga. Í 2. gr. laganna, sem fjallar um gildissvið þeirra gagnvart öðrum lögum og þjóðréttarsamningum, segir þó með upptalningu í 1. mgr., að lögin gildi ekki um þinglýsingu, aðfarargerðir, nauðungarsölu, gjaldþrotaskipti eða búskipti eða skylda stjórnsýslu, sem fyrrum var á valdsviði fógeta, né heldur um rannsókn eða saksókn í opinberu máli. Á þetta ákvæði er óþarft að líta sem undantekningu frá meginreglu 1. gr., þar sem í því felst í raun önnur meginregla þess efnis, að sérstök sjónarmið eigi við á þeim stjórnsýslusviðum, er næst standa dómsvaldinu, að meðtöldu verksviði ákæruvalds og lögreglu á vettvangi opinberra mála. Meðal annars varða þau sjónarmið væntanlega þá ýmsu aðila, sem hagsmuna eiga að gæta á þessum sviðum. En hvað sem nafngiftum líður í þessu tilliti ber að skýra ákvæðið eftir efni sínu og umhverfi, eins og aðra lagastafi. Telja verður ljóst, að rannsóknarnefnd sjóslysa sé stjórnvald og tilheyri stjórnsýslu í landinu í þeirri merkingu, sem um ræðir í 1. gr. upplýsingalaga. Hins vegar er jafnljóst, að vegna verkefna sinna stendur hún mjög nærri þeirri stjórnsýslu, sem lýst er í 1. mgr. 2. gr. Virðist að mörgu leyti eðlilegt að fella störf nefndarinnar undir þessa lagagrein með rúmri skýringu, einkum þegar horft er til beinna orða 230. gr. siglingalaga um starfshætti hennar hingað til. Nauðsynlegt er þó að taka tillit til þess, að nefndin hefur í reynd ekki stundað rannsóknir sínar sjálfstætt nema að takmörkuðu leyti, og þess viðhorfs um markmið rannsóknanna, sem fyrr greinir og nú er lýst í lögum nr. 68/2000. Að því athuguðu virðist réttara að líta svo á, að lagagreinin eigi ekki við, þannig að almenn ákvæði upplýsingalaga taki til nefndarinnar. Eftir sem áður blasir það við, að verkefni nefndarinnar veita henni sérstöðu, sem gerir það að verkum, að fyrirmæli upplýsingalaga geti ekki átt við um skyldur hennar nema með takmörkunum, sem leiða kunni af ákvæðum laganna um hana sjálfa. Af þeim má draga allskýrar ályktanir um upplýsingaskyldur nefndarinnar og aðgang að gögnum hennar, og á það bæði við um 230. gr. 231. gr. siglingalaga og samsvarandi ákvæði laga nr. 68/2000. Er eðlilegt, að þessi ákvæði gangi framar reglum upplýsingalaga, svo langt sem þau ná. Meðal þessara ályktana eru þær, að nefndinni sé ætlað að geta unnið að rannsóknum sínum með sem líkustum hætti og þeim, er við á um sjópróf og rannsókn opinberra mála, og að henni sé að jafnaði ekki ætlað að tjá sig um rannsóknirnar eða niðurstöður þeirra nema með skýrslu, er út sé gefin í lok rannsóknar, sbr. 231. gr. siglingalaga og 12.-14. gr. laga nr. 68/2000. Er það einkum þetta, sem máli skiptir andspænis kröfu stefnda um aðgang að gögnum í fórum nefndarinnar, þar sem nefndin hefur haft um hönd rannsókn á slysi því, er hann varð fyrir, og skýrir svo frá hér fyrir dómi, að þeirri rannsókn sé ekki lokið. Er þannig álitaefni, hvort hafna beri kröfu hans af þeirri ástæðu, að hún sé ekki tímabær, og að hann muni geta ætlast til aðgangs að skýrslu nefndarinnar við lok rannsóknarinnar. Á hinn bóginn er á það að líta, að nefndin hefur ekki haft þessa málsástæðu uppi nema öðrum þræði, og að afhending afrits af gögnunum virðist ekki mundu raska rannsóknarhagsmunum hennar. Fyrir liggur jafnframt, að gögnin eru hlutlæg og þess eðlis, að stefndi eigi að njóta aðgangs að þeim að öðru jöfnu, ásamt því, að honum eru þau ekki tiltæk frá öðrum án atbeina dómstóla, þótt hagsmunir hans séu brýnir og bersýnilegir. Telja verður samkvæmt þessu, að umrædd ákvæði siglingalaga eða laga nr. 68/2000 standi því ekki í vegi, að krafa stefnda verði tekin til greina, og að því athuguðu er ég sammála atkvæði annarra dómenda. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 23. ágúst 2000. Mál þetta sem dómtekið var 22. þ.m. höfðaði Rannsóknarnefnd sjóslysa, kt. 540782-0169, Hafnarhúsinu, Reykjavík á hendur Sigurði Rúnari Hrólfssyni, kt.140847-2169, Dalhúsum 48, Reykjavík, fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur með stefnu móttekinni af lögmanni stefnda 16. þ.m. Málið sætir flýtimeðferð samkvæmt XIX. kafla laga nr. 91/1991. Dómkröfur stefnanda eru þær að felldur verði úr gildi úrskurður Úrskurðarnefndar um upplýsingamál, dags. 3. ágúst 2000, í málinu nr. A-99/2000: Sigurður Rúnar Hrólfsson gegn Rannsóknarnefnd sjóslysa og dæmt að synja beri stefnda um aðgang að þeim gögnum, er H/f Eimskipafélag Íslands lét stefnanda í té vegna slyss er stefndi varð fyrir um borð í m.s. Altona hinn 8. febrúar 1997. Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda að mati dómsins. Úrskurðarorðið í framangreindum úrskurði er svohljóðandi: „Rannsóknarnefnd sjóslysa er skylt að veita kæranda, Sigurði Rúnari Hrólfssyni, aðgang að gögnum sem Hf. Eimskipafélag Íslands lét nefndinni té vegna slyss er kærandi varð fyrir um borð í m.s. Altona hinn 8. febrúar 1997.” Dómkröfur stefnda eru þær að kröfum stefnanda verði hrundið og að staðfestur verði úrskurður Úrskurðarnefndar um upplýsingamál, dags. 3. ágúst 2000, í málinu A99/2000. Stefndi krefst málskostnaðar að skaðlausu. Stefndi varð fyrir slysi um borð í skipinu m.s. Altona þegar það var statt í Argentia á Nýfundnalandi hinn 8. febrúar 1997 og hefur verið metinn 60% öryrki af tryggingalækni. Hann vann þá sem “supercargo”, eða sem umsjónarmaður farms, í þjónustu Hf. Eimskipafélags Íslands. Stefndi hefur fengið greiddar bætur frá tryggingarfélagi Hf. Eimskipafélags Íslands. Hann telur sig geta átt rétt á frekari bótum, annað hvort frá vinnuveitanda sínum, sem hann telur þó vera ólíklegt, eða eiganda skipsins Altona, en það var í tímaleigu hjá Eimskipafélaginu. Fram kemur í bréfi lögmanns stefnda til stefnanda dags. 28. apríl sl. að hann hafi reynt að fá í sínar hendur gögn frá Hf. Eimskipafélagi Íslands en fengið þau svör frá lögmanni félagsins að þau yrðu látin í té gæfi stefndi skriflega yfirlýsingu um að hann myndi ekki gera neinar kröfur á hendur félaginu vegna slyssins. Við það hafi stefndi ekki viljað una. Í bréfi þessu fer lögmaður stefnda þess á leit við Rannsóknarnefnd sjóslysa að „nefndin hafi milligöngu um að hafa upp á gögnum, sem kunna að vera í vörslum Eimskipafélagsins og annarra varðandi slysið.” Með bréfi dags. 22. mars sl. bað stefnandi ítrekað Hf. Eimskipafélag Íslands um eftirgreindar upplýsingar um slysið. 1.Skýrsla skipstjóra um slysið 2.Afrit af dagbók skipsins fyrir 8., 9. og 10. feb. 1997 3.Upplýsingar um skipið s.s. hvar skráð, stærð þess brl., lengd, breidd og dýpt 4.Skrá yfir skipverja í umræddri ferð 5.Upplýsingar um hvort yfirvöld í Argentia hafi rannsakað slysið og skýrslur þaðan 6.Skýrslur teknar af slasaða og öðrum skipverjum og varða slysið Umbeðin gögn fékk stefnandi send með bréfi dags. 24. apríl sl. og segir m.a. í því eftirfarandi: „Með vísan til bréfs þíns dags. 22.03.00, þar sem þú ferð fram á að fá afhent gögn varðandi ofangreint mál, sendast meðfylgjandi þau gögn sem um er beðið. Þykir rétt að árétta að meðfylgjandi gögn eru afhent sem trúnaðarmál og í trausti þess að þau sjálf eða afrit þeirra komi ekki fyrir augu annarra en nefndarinnar.” Hinn 13. júní sl. ritaði formaður Rannsóknarnefndar sjóslysa lögmanni stefnda bréf og í því segir m.a. eftirfarandi: „Eins og málið liggur fyrir, getur nefndin ekki án úrskurðar afhent þau gögn, er h/f Eimskipafélag Íslands afhenti nefndinni. Bera má þess synjun undir úrskurðarnefnd um upplýsingamál sbr. 14. gr. upplýsingalaga nr. 50, 24. maí 1996.” Með bréfi dags. 28. júní sl. gerði lögmaður stefnda kröfu fyrir Úrskurðarnefnd um upplýsingamál um að hún úrskurðaði um neitun Rannsóknarnefndar sjóslysa um upplýsingar varðandi Sigurð Rúnar Hrólfsson, sem orðið hafi fyrir slysi í m.s. Altona 8. febrúar 1997 í Argentia á Nýfundnalandi. Úrskurðarnefndin kvað upp úrskurð sinn 3. ágúst sl. eins og fyrr er frá greint. Stefnandi telur sig ekki geta unað úrskurði Úrskurðarnefndar um upplýsingamál af þeim sökum að afleiðingar hans yrðu þær að allt trúnaðartraust milli þeirra, er nefndin leiti til um upplýsingar þegar sjóslys verða, og nefndarinnar myndi bresta. Rannsóknum Rannsóknarnefndar sjóslysa megi öldungis líkja við rannsóknir í opinberum málum. Nefndin hafi m.a. heimild til að kveðja til lögreglu og fá aðstoð dómstóla við störf sín. Nefndin sé því ekki stjórnvald í þeirri merkingu orðsins enda starfi hún sjálfstætt og óháð, sbr. 230. og 231. gr. siglingalaga nr. 34/1985. Þar af leiði að lög nr. 50/1996 eigi ekki við um starfsemi Rannsóknarnefndar sjóslysa, sbr. 1. mgr. 2. gr. laganna, a.m.k. ekki á meðan rannsókn nefndarinnar standi. Rannsóknarskýrsla nefndarinnar, þegar hún hafi verið gefin út, geti hins vegar orðið sönnunargagn í dómsmáli. Ennfremur heldur stefnandi því fram, að gögn þau sem stefndi krefst að fá í hendur falli undir 2. tl. 4. gr. laga nr. 50/1996, sbr. 9. gr. og sé nefndinni því ekki skylt að láta þau af hendi við hann. Þótt samþykkt Alþjóðasiglingamálastofnunarinnar frá 1997 um reglur um rannsóknir sjóslysa og óhappa á sjó hafi ekki verið birt hér á landi þá beri til hennar að líta við skýringar á íslenskum lögum, en Ísland sé bundið við hana að þjóðarétti. Um sé að ræða áskorun um að haga sjóslysarannsóknum með ákveðnum hætti. Kveðið sé á um það hver tilgangur rannsókna, eins og Rannsóknarnefnd sjóslysa framkvæmi, eigi að vera og skýrt tekið fram að slíkar rannsóknir séu óháðar öllum öðrum rannsóknum sem fram fari á sjóslysum. Stefnandi hafi fengið hin umdeildu gögn með þeim fyrirvara að þau yrðu ekki látin af hendi til þriðja aðila. Sá fyrirvari hafi fullt gildi. Stefndi reyni nú að fá þau gögn í hendur sem Hf. Eimskipafélag Íslands hafi synjað honum um og sé með þeim hætti að nota Rannsóknarnefnd sjóslysa til öflunar gagna í hugsanlegu einkamáli. Stefndi eigi að beina þessari kröfu gegn Eimskipafélaginu eða útgerðarfélagi skipsins, sem honum sé í lófa lagið. Stefndi heldur því fram að Rannsóknarnefnd sjóslysa sé stjórnvald í skilningi 1. gr. laga nr. 50/1996. Nefndin starfi á grundvelli 230. og 231. gr. siglingalaga, nr. 45/1985, sé skipuð af samgönguráðherra og ríkissjóður kosti starfsemi hennar. Stefndi heldur því fram að undantekningarákvæðin í 4. gr. laga nr. 50/1996 eigi engan veginn við um hin umdeildu gögn. Þá heldur stefndi því fram að hann sé aðili í skilningi 1. mgr. 9. gr. laga nr. 50/1996 og eigi samkvæmt því ákvæði rétt á því að fá umdeild gögn í hendur. Undantekningarákvæði 2. og 3. mgr. 9. gr. laganna eigi ekki við. Enginn vafi leiki á því að hagsmunir stefnda, sem sé 60% öryrki eftir slysið og eigi í miklum eftirköstum eftir það, gangi framar hagsmunum Hf. Eimskipafélags Íslands, bæði fjárhagslega og á annan hátt. Ljóst sé að stjórnvald, sem Rannsóknarnefnd sjóslysa, geti ekki borið fyrir sig, þegar um stórvægilega hagsmuni sé að ræða, að því hafi verið afhent gögn í trúnaði þegar þau gögn snerti þá hagsmuni. Þegar aðilar eigi óskertan rétt til gagna í höndum stjórnvalda sé ekki heimilt að halda þeim leyndum skv. ákvæðum upplýsingalaga. Sú fullyrðing stefnanda, að afhending gagnanna muni skerða trúnaðartraust milli aðilja sér haldlaus. Ljóst sé að niðurstöður stefnanda séu birtar opinberlega og þar komi fram hverjar stefnandi telji orsakir þeirra slysa sem rannsókn nái til. Þannig geti þau gögn sem frá nefndinni sjálfri komi orðið sönnunargagn í dómsmáli. Þegar stefndi hafi skrifað stefnanda hinn 28. apríl sl. hafi hann beðið um að aflað yrði gagna í vörslum Eimskipafélagsins og annarra sem kynnu að hafa gögn undir höndum varðandi slys stefnda. Hann hafi þá ekki vitað að stefnandi hafi þá þegar haft hin umdeildu gögn undir höndum. Það sem hér skipti máli sé að stefnandi hafi aflað upplýsinga sem honum skylt að lögum að láta stefnda í té. V Niðurstaða dómsins Stefnandi heldur því fram að rannsóknir Rannsóknarnefndar sjóslysa séu hliðstæðar rannsóknum í opinberum málum og byggir m.a. á því að í 4. mgr. 230. gr. siglingalaga, nr. 34/1985, sé kveðið á um það að nefndin skuli í störfum sínum fylgja meginreglum laganna um sjópróf og um skyldu manna til þess að gefa skýrslu fyrir nefndinni, um öflun sönnunargagna og um vettvangskönnun gildi sömu reglur og í opinberum dómsmálum eftir því sem við geti átt. Þá sé lögreglu skylt að aðstoða nefndina við rannsókn. Af þessu leiði að Rannsóknarnefnd sjóslysa sé undanþegin upplýsingalögum nr. 50/1996. Í 1. gr. upplýsingalaganna er kveðið á um það að lögin nái til stjórnsýslu ríkis og sveitarfélaga og er það aðalregla. Frá þessari reglu er að finna undantekningar í 2. gr. laganna og segir í niðurlagi 1. mgr. að lögin gildi ekki um rannsókn eða saksókn í opinberu máli. Þessa undantekningarreglu ber að skýra þröngt. Þótt í 230. gr. siglingalaga sé vísað til reglna um sjópróf og reglna um skýrslugjöf, gagnaöflun og vettvangskönnun í opinberum málum, eftir því sem við getur átt, þá verður að líta svo á að um sé að ræða fyrirmæli um starfsháttu Rannsóknarnefndar sjóslysa, sem leiði ekki til þess að nefndinni sé markaður bás utan stjórnsýslu ríkisins í skilningi upplýsingalaga. Til þess að svo væri þyrfti mun skýrari lagafyrirmæli. Samkvæmt þessu verður á því byggt að Rannsóknarnefnd sjóslysa sé stjórnvald í skilningi upplýsingalaga og ákvæði laganna nái því til starfsemi nefndarinnar. Í niðurlagi úrskurðar úrskurðarnefndar um upplýsingamál kemur fram að einvörðungu er leyst úr því álitaefni hvort stefndi í þessu máli eigi rétt á því að fá aðgang að hinum umdeildu gögnum sem aðili máls. Í 1. mgr. 9. gr. upplýsingalaga er kveðið á um það að stjórnvöldum sé skylt, sé þess óskað, að veita aðila sjálfum aðgang að skjölum og öðrum gögnum sem varða tiltekið mál ef þau hafa að geyma upplýsingar um hann sjálfan. Það er án vafa og óumdeilt að þær upplýsingar sem úrskurður Úrskurðarnefndar um upplýsingamál nær til hafa að geyma upplýsingar um stefnda og slys það sem hann varð fyrir og ber því að skoða stefnda sem aðila í skilningi 1. mgr. 9. gr. Samkvæmt því lagaákvæði á stefndi rétt á því að fá aðgang að þessum upplýsingum. Undantekingaákvæði 4. gr. upplýsingalaga eiga hér ekki við og ekki heldur undantekningaákvæði 2. mgr. 9. gr. laganna. Dómarinn í máli þessu kynnti sér hin umdeildu gögn. Þar er ekki að finna að því er séð verður neinar upplýsingar um einkamálefni annarra manna. Upplýsingar um slys á borð við það sem stefndi varð fyrir geta ekki talist einkamálefni þess býr yfir upplýsingum um það og hefur ekki orðið fyrir slysinu sjálfur. Fyrirvari Hf. Eimskipafélags Íslands um að Rannsóknarnefnd sjóslysa megi ekki afhenda öðrum gögnin þykir ekki hafa neina þýðingu í þessu máli. Undantekningarákvæðið í 3. mgr. 9. gr. upplýsingalaga á því ekki við hér. Samkvæmt framansögðu er stefnanda, Rannsóknarnefnd sjóslysa, skylt að veita stefnda aðgang að þeim gögnum sem úrskurður Úrskurðarnefndar um upplýsingamál nær til. Er því kröfu stefnanda í máli þessu hafnað. Málskostnaður sem stefnandi greiði stefnda þykir hæfilega ákveðinn kr. 65.000. Friðgeir Björnsson dómstjóri kvað upp dóm þennan. Dómsorð: Hafnað er kröfu stefnanda, Rannsóknarnefndar sjóslysa, um að felldur verði úr gildi úrskurður Úrskurðarnefndar um upplýsingamál, dags. 3. ágúst 2000, í málinu nr. A-99/2000 Sigurður Rúnar Hrólfsson gegn Rannsóknarnefnd sjóslysa. Stefnandi greiði stefnda, Sigurði Rúnari Hrólfssyni, kr. 65.000 í málskostnað.
|
Mál nr. 166/2001
|
Kærumál Gæsluvarðhald. B. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
|
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi áfram sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli b. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 9. maí 2001, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 10. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 9. maí 2001, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi þar til dómur gengur í máli er ákæruvaldið hefur höfðað gegn honum, þó eigi lengur en til fimmtudagsins 21. júní nk. kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að honum verði gert að sæta farbanni uns dómur gengur í máli hans. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Lögreglustjórinn í Reykjavík hefur krafist þess að X [ . . . ] litháenskur ríkisborgari, verði á grundvelli b-liðar 1. mgr. 103. gr. laga um meðferð opinberra mála nr. 19,1991 úrskurðaður til að sæta áfram gæsluvarðhaldi, frá lokum þess gæsluvarðhalds sem hann nú sætir en lýkur á morgun kl. 16.00, allt til þar til dómur gengur í máli hans en þó eigi lengur en til fimmtudagsins 21. júní nk. kl. 16.00. [ . . . ] Hinn 11. apríl sl. var gefin út ákæra á hendur X þar sem honum eru gefin að sök brot á 244. gr. og 1. mgr. 259. gr. almennra hegningarlaga nr. 19,1940, sem geta varðað hann fangelsisrefsingu verði hann sakfelldur. Er mál ákæruvaldins á hendur honum til meðferðar hér við dómstólinn og aðalmeðferð ákveðin 28. og 29. þ.m. Samkvæmt upplýsingum frá Interpol hafa allir ákærðu margoft komið við sögu lögreglu og dómstóla í nokkrum löndum Evrópu, og hefur ákærði hlotið refsidóma erlendis. Hann bíður nú dóms hér á landi og verður að ætla að hann muni reyna að komast úr landi ef hann verður nú látinn laus. Verður því ekki fallist á að úrræði svo sem farbann skv. 110. gr. laga nr. 19,1991 sé fullnægjandi. Með vísan til alls framanritaðs, framlagðra gagna og með vísan til b-liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19,1991, um meðferð opinberra mála verður krafa lögreglustjórans í Reykjavík um gæsluvarðhald ákærða tekin til greina svo sem nánar greinir í úrskurðarorði. Allan V. Magnússon héraðsdómari kvað upp dóminn. Úrskurðarorð: Ákærði, X, sæti áfram gæsluvarðhaldi allt þar til dómur gengur í máli hans en þó eigi lengur en til fimmtudagsins 21. júní nk. kl. 16.00.
|
Mál nr. 756/2015
|
Kærumál Afhending gagna
|
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að hafna kröfu X um afhendingu eða aðgang að skýrslu sem tekin var af A á grundvelli 2. mgr. 54. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Í dómi Hæstaréttar kom fram að eðli máls samkvæmt væri efni slíkrar skýrslu bundið við viðkomandi sakborning og hefði því ekki sönnunargildi í málinu, sbr. 3. mgr. 110. gr. laga nr. 88/2008.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Greta Baldursdóttir og Helgi I. Jónsson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 5. nóvember 2015, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum sama dag. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 5. nóvember 2015, þar sem hafnað var kröfu varnaraðila um afhendingu eða aðgang að skýrslu samkvæmt 2. mgr. 54. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Kæruheimild er í c. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008. Varnaraðili krefst þess að sóknaraðila verði gert skylt að afhenda verjanda hans umrædda skýrslu. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Eins og rakið er í hinum kærða úrskurði gerir varnaraðili þá kröfu að sóknaraðili afhendi skýrslu sem tekin var af A á grundvelli 2. mgr. 54. gr. laga nr. 88/2008. Þegar skýrslan var tekin naut A réttarstöðu sakbornings, en hann var ekki ákærður í málinu og er nú á vitnalista ákæruvaldsins vegna fyrirhugaðrar aðalmeðferðar. Eðli máls samkvæmt er efni slíkrar skýrslu bundið við viðkomandi sakborning og hefur því ekki sönnunargildi í máli þessu, sbr. 3. mgr. 110. gr. laga nr. 88/2008. Verður hinn kærði úrskurður því staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
|
Mál nr. 52/2019
|
Stjórnarskrá Rannsókn Kyrrsetning Haldlagning Skaðabætur Miskabætur Framsal lagasetningarvalds Stjórnvaldsfyrirmæli Refsiheimild
|
A höfðaði mál á hendur Í og krafðist skaðabóta vegna ýmissa aðgerða lögreglu og ákæruvalds sem höfðu átt sér stað á tímabilinu frá 29. janúar 2010 til 18. febrúar 2016 í tengslum við rannsókn á ætluðum brotum á lögum nr. 87/1992 um gjaldeyrismál og reglum settum samkvæmt þeim. Þá krafðist A miskabóta vegna ummæla saksóknara á opinberum vettvangi, bæði við upphaf rannsóknar og eftir að henni lauk. Einnig krafðist hann skaðabóta vegna atvinnutjóns sem hann taldi sig hafa orðið fyrir vegna rannsóknar og meðferðar málsins. Sakamál hafði verið höfðað gegn A og þremur öðrum mönnum vegna hinna ætluðu brota í mars 2013 en fallið var frá hluta sakargifta undir rekstri málsins þar sem lögáskilið samþykki ráðherra hefði ekki legið fyrir við setningu reglna nr. 1130/2008 um gjaldeyrismál og því talið að reglurnar gætu ekki talist viðhlítandi refsiheimild. Með dómi héraðsdóms í desember 2014 voru fjórmenningarnir svo sýknaðir af þeim sakargiftum sem eftir stóðu. Þeim dómi var áfrýjað til Hæstaréttar en ákæruvaldið féll frá áfrýjuninni í febrúar 2016. Í dómi Hæstaréttar var vísað til þess að unnt væri að dæma sökuðum manni miskabætur vegna yfirlýsinga ákæruvalds á þeim grunni að hann hefði við rannsókn og meðferð máls orðið fyrir ólögmætri meingerð sem beinst hefði gegn frelsi, friði, æru eða persónu hans sbr. 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Þá var vísað til þess að greinarmunur væri gerður á ummælum þar sem fullyrt væri að sakborningur væri sekur um ákveðinn verknað og ummælum þar sem lýst væri grunsemdum um að hann hefði framið verknaðinn. Ummæli af fyrrnefnda taginu hefðu verið talin fara í bága við meginreglu 2. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu en þau síðari ekki. Taldi rétturinn að umrædd ummæli saksóknara hefðu hvorki falið í sér fullyrðingu um sekt A né að þau væru að öðru leyti því marki brennd að skylda Í til greiðslu miskabóta hefði stofnast vegna þeirra. Varðandi kröfu A um bætur vegna rannsóknaraðgerða kom fram að þótt skilyrði hefðu verið til að grípa til þeirra aðgerða og tryggingarráðstafana bæri Í eigi að síður hlutlæga ábyrgð á þeim samkvæmt 1. og 2. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Var talið að innlánsvextir sem lagst hefðu á hið haldlagða og kyrrsetta fé hefði ekki veitt honum fulla bót og nægilega hefði verið leitt í ljós að hann hefði orðið fyrir frekara fjártjóni vegna þeirra aðgerða. Voru bætur ákveðnar að álitum eftir ólögfestum reglum skaðabótaréttar og að virtum ákvæðum 42. gr. laga nr. 31/1990 um kyrrsetningu, lögbann o.fl. að fjárhæð 600.000 krónur. Þá var Í sýknað af kröfu A um bætur vegna atvinnutjóns þegar af þeirri ástæðu að ekki yrði annað ráðið en að lögregla og ákæruvald hefði ekki fengið upplýsingar um skort á samþykki ráðherra fyrir reglum nr. 1130/2008 fyrr en að liðnu því tímabili sem A miðaði kröfu sína við. Var Í því dæmt til að greiða A skaðabætur að fjárhæð 600.000 krónur
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldssonog Benedikt Bogason og Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og IngibjörgBenediktsdóttir fyrrverandi hæstaréttardómarar.Áfrýjandi skautmálinu til Hæstaréttar 18. nóvember 2019. Hann krefst þess að stefnda verðigert að greiða sér 58.042.540 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr.laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af nánar tilgreindum fjárhæðum frá29. janúar 2010 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar fyrirHæstarétti. Stefndi krefststaðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.IÍ málinu krefuráfrýjandi stefnda um skaðabætur vegna ýmissa aðgerða lögreglu og ákæruvalds semáttu sér stað á tímabilinu frá 29. janúar 2010 til 18. febrúar 2016 í tengslumvið rannsókn á ætluðum brotum á lögum nr. 87/1992 um gjaldeyrismál og reglumsettum samkvæmt þeim. Þá krefst hann miskabóta vegna ummæla saksóknara áopinberum vettvangi, bæði við upphaf rannsóknar og eftir að henni lauk. Einnigkrefst hann skaðabóta vegna atvinnutjóns sem hann hafi orðið fyrir vegna rannsóknarog meðferðar málsins. Framangreindrannsókn hófst í lok árs 2009 og lauk með útgáfu ákæru 22. mars 2013 á hendur áfrýjanda og þremur öðrummönnum fyrir að hafa í sameiningu á tímabilinu 25.mars til 2. nóvember 2009 haft milligöngu um gjaldeyrisviðskipti hér á landi ánlögmætrar heimildar eða leyfis frá Seðlabanka Íslands. Þá var þeim jafnframtgefið að sök að hafa á sama tímabili staðið að ólögmætum gjaldeyrisviðskiptumvegna fjármagnshreyfinga milli landa með úttektum af reikningum í íslenskumkrónum í fjármálafyrirtækjum hér á landi. Við meðferð málsins féll ákæruvaldiðfrá síðara ákæruatriðinu og með dómi héraðsdóms 18.desember 2014 voru áfrýjandi og meðákærðu sýknaðir af því ákæruatriði sem eftir stóð. Ákæruvaldið áfrýjaði dóminum 14. janúar 2015 tilHæstaréttar en féll frá áfrýjuninni 18. febrúar 2016. Héraðsdómur féllst á kröfu áfrýjanda um miskabæturvegna rannsóknaraðgerða lögreglu samkvæmt IX. til XIII. kafla laga nr.88/2008 um meðferð sakamála og vegnatilgreindra ummæla saksóknara í fjölmiðlum við rannsókn málsins. Vorumiskabætur vegna þessa ákveðnar að álitum samtals 1.400.000 krónur. Með hinumáfrýjaða dómi Landsréttar var stefnda gert að greiða áfrýjanda miskabætur aðálitum vegna rannsóknaraðgerða lögreglu og tafa við rannsókn málsins, samtals2.500.000 krónur. Áfrýjandi undi dómi um miskabætur vegna framangreindraþvingunarúrræða og tafa við rannsókn málsins. Hann leitaði hins vegar eftiráfrýjunarleyfi 28. október 2019 hvað aðra þætti málsins varðaði og var leyfiveitt 19. nóvember sama ár á þeim grunni að úrslit málsins kynnu að hafafordæmisgildi hvað varði mörk leyfilegrar opinberrar umfjöllunar lögreglu og ákæruvaldsí sakamálum. Þá reyni í málinu á við hvaða aðstæður megi dæma bætur að álitum,annars vegar fyrir atvinnutjón og hins vegar vegna kyrrsetningar eðahaldlagningar reiðufjár. Kröfur sínar fyrirHæstarétti sundurliðar áfrýjandi með svofelldum hætti: 1. Krafa um miskabætur2.000.000 krónur vegna yfirlýsinga saksóknara um sekt hans 29. janúar og 2.febrúar 2010 og 500.000 krónur vegna yfirlýsingar saksóknara 23. febrúar 2016.2. Bætur fyrir fjárhagslegt tjón vegna kyrrsettra og haldlagðra eigna, aðallega3.388.773 krónur, en til vara 1.643.828 krónur og til þrautavara 1.089.885krónur. 3. Bætur fyrir atvinnutjón 52.153.767 krónur. IIÍ kjölfar hrunsþriggja stærstu viðskiptabanka landsins í byrjun október 2008 var eitt brýnastaverkefni stjórnvalda að tryggja stöðugleika á gengi íslensku krónunnar. Af þeimsökum var talið nauðsynlegt að grípa til tímabundinna takmarkana ágjaldeyrisviðskiptum. Með lögum nr. 134/2008 um breytingu á lögum nr. 87/1992um gjaldeyrismál með síðari breytingum og reglum nr. 1082/2008 umgjaldeyrismál, sem settar voru á grundvelli þeirra laga, voru slík höft sett ágjaldeyrisviðskipti. Í 8. gr. laganr. 87/1992 er mælt fyrir um að öðrum en Seðlabanka Íslands sé óheimilt að hafamilligöngu um gjaldeyrisviðskipti og versla með erlendan gjaldeyri nema hafatil þess heimild í lögum eða samkvæmt ákvæðum í alþjóðlegum samningum semÍsland er aðili að eða fengið til þess leyfi frá Seðlabanka Íslands. Samkvæmtákvæði til bráðabirgða í fyrrnefndum breytingarlögum var Seðlabanka Íslandsheimilt fram til 30. nóvember 2010, þrátt fyrir ákvæði 2. gr. laga nr. 87/1992og 9. gr. laga nr. 34/1991 um fjárfestingu erlendra aðila í atvinnurekstri, aðákveða að gefa út reglur, að fengnu samþykki viðskiptaráðherra, sem takmörkuðueða stöðvuðu tímabundið einhverja eða alla flokka fjármagnshreyfinga, sem gerðvar grein fyrir í ákvæðinu, og gjaldeyrisviðskipti sem þeim tengdust, ef slíkarhreyfingar fjármagns til og frá landinu myndu að mati bankans valda alvarlegumog verulegum óstöðugleika í gengis- og peningamálum. Til fjármagnshreyfingasamkvæmt þessu töldust meðal annars innlegg á og úttektir af reikningum ílánastofnunum og inn- og útflutningur innlends og erlends gjaldeyris.Seðlabanki Íslands nýtti þessa heimild með útgáfu framangreindra reglna nr.1082/2008, sem tóku gildi 28. nóvember 2008. Þær féllu úr gildi 16. desembersama ár við gildistöku reglna nr. 1130/2008 um sama efni. Samkvæmt 4. mgr. 1.gr. síðargreindu reglnanna voru óheimil gjaldeyrisviðskipti vegnafjármagnshreyfinga samkvæmt framangreindu bráðabirgðaákvæði á milli landa meðúttektum af reikningum í íslenskum krónum í fjármálafyrirtækjum hér á landi eðaSeðlabanka Íslands. Þá var í 13. gr. reglnanna mælt fyrir um viðurlög vegnabrota á þeim. Þessar reglur féllu úr gildi 30. október 2009 með gildistökunýrra reglna um sama efni nr. 880/2009. Í 2. og 3. gr. þeirra voru ákvæði semtakmörkuðu gjaldeyrisviðskipti og fjármagnshreyfingar í tengslum við þau. 2Hinn 19.nóvember 2009 kærði Fjármálaeftirlitið til efnahagsbrotadeildarríkislögreglustjóra ætluð brot á lögumnr. 87/1992 og reglum settum á grundvelli þeirra. Tilefni kærunnar vartilkynning Seðlabanka Íslands 11. sama mánaðar í samræmi við þágildandi ákvæði15. gr. a. laganna. Í tilkynningunni kom fram að grunur beindist að sænskafyrirtækinu B AB vegna meiriháttar brota á lögunum á tímabilinu 25. mars til 5.október 2009. Fælust ætluð brot í óheimilli milligöngu um gjaldeyrisviðskipti íatvinnuskyni af hálfu félagsins. Fjórir nafngreindir Íslendingar, þeirra ámeðal áfrýjandi, væru einnig grunaðir um brot á lögunum vegna tengsla sinna viðfélagið, en þeir hefðu á tímabilinu fengið verulega fjármuni greidda fráfélaginu inn á persónulega reikninga sína. Talið var að þessir aðilar hefðuhaft milligöngu um gjaldeyrisviðskipti hér á landi án heimildar og þannigbrotið gegn 8. gr. laga nr. 87/1992. Þá laut kæran að ætluðum brotum gegn 4.mgr. 1. gr. reglna nr. 1130/2008, sbr. 3. gr. laganna og 1. mgr. bráðabirgðaákvæðisI í sömu lögum.Með úrskurði héraðsdóms 28. janúar 2010 var að kröfuefnahagsbrotadeildar ríkislögreglustjóra heimiluð húsleit í húsnæði að [...] íKópavogi, sem talið var starfsaðstaða B AB og tengdra félaga, og á heimilumþeirra fjögurra manna er rannsókn beindist að, þar á meðal áfrýjanda. Sama dagvar einnig með úrskurði héraðsdóms heimiluð haldlagning og rannsókn gagna ívörslum Símans hf. er vörðuðu sömu aðila. Með úrskurði héraðsdóms 29. samamánaðar var enn fremur heimiluð leit í bifreiðum í eigu eða umráðumfjórmenninganna þar af í tveimur bifreiðum í umráðum áfrýjanda. Sama dagkyrrsetti sýslumaður að kröfu ríkislögreglustjóra eignarhlut áfrýjanda í þremurfasteignum og innstæðu á tveimur bankareikningum hans til tryggingar kröfu aðfjárhæð 42.610.000 krónur. Þá lagði efnahagsbrotadeild ríkislögreglustjóra haldá innstæðu á einum bankareikningi áfrýjanda til viðbótar sem sýslumaður hafðiákveðið að undanþiggja kyrrsetningu með vísan til 15. gr. laga nr. 31/1990 umkyrrsetningu, lögbann o.fl., sbr. 41. gr. laga nr. 90/1989 um aðför. Áfrýjandiog tveir aðrir grunaðir voru jafnframt handteknir þennan dag og yfirheyrðirsíðdegis eftir að leit hafði farið fram á grundvelli fyrrgreindra úrskurða. Ríkislögreglustjóri, í samstarfi viðFjármálaeftirlitið og gjaldeyriseftirlit Seðlabanka Íslands, boðaði tilblaðamannafundar 29. janúar 2010. Fyrir hönd þessara stofnana voru á fundinumsaksóknari efnahagsbrotadeildar ríkislögreglustjóra, forstjóriFjármálaeftirlitsins og forstöðumaður gjaldeyriseftirlits Seðlabanka Íslands. Ímáli saksóknara kom meðal annars fram að þau brot sem væru til rannsóknarvörðuðu fyrst og fremst ólögmæta miðlun á gjaldeyri. Það væri háð leyfiSeðlabanka Íslands að hafa milligöngu um miðlun gjaldeyris og viðskiptin sem umræddi væru umfangsmikil og líkleg til að hafa haft neikvæð áhrif á tilraunirstjórnvalda og Seðlabanka Íslands til að vinna gegn veikingu krónunnar. Sagðisaksóknari sterkar grunsemdir um að brotin væru með þessum hætti, en rannsóknmálsins beindist að félaginu B AB sem skrásett væri í Svíþjóð og fjórum Íslendingum,sem saksóknari vildi ekki nafngreina. Væru þessir menn með skráð lögheimilierlendis og taldir raunverulegir eigendur félagsins með stjórn þess á hendiþótt tveir erlendir einstaklingar væru skráðir eigendur. Aðspurður í kjölfariðum hvort lögheimili sakborninga hefði áhrif á stöðu þeirra við rannsókninasvaraði saksóknari að hann teldi svo ekki vera. Rannsóknaraðilar teldu brotin hafaátt sér stað, en þó yrði að hafa þann fyrirvara að rannsókn stæði yfir ogekkert hefði enn verið sannað. Áfundinum kom einnig fram að fyrr sama dag hefði lögregla gert leit á heimilumfjórmenninganna og starfsstöð félagsins og að unnið hefði verið að því aðtryggja upptöku ávinnings af ætluðum brotum með kyrrsetningum hérlendis ogerlendis. Þrír væru í haldi og í yfirheyrslum en lögregla hefði mælt sér mótvið þann fjórða sama dag. Hinn 2. febrúar 2010 veitti saksóknari viðtal viðMorgunblaðið þar sem meðal annars kom fram það álit hans að sakborningar hefðuvirst gera sér far um að halda sig formlega innan ramma laganna enrannsóknaraðilar væru ekki á þeirri skoðun. Með samkomulagiríkislögreglustjóra og áfrýjanda var kyrrsetningargerð hjá áfrýjanda endurupptekin18. maí 2011 og aflétt kyrrsetningu af tveimur þeirra fasteigna sem áður höfðuverið kyrrsettar. Þess í stað voru kyrrsettir fjármunir sem lagðir höfðu veriðtil viðbótar inn á annan áður kyrrsettan bankareikning jafnframt sem kyrrsetturvar eignarhluti eiginkonu hans í tilgreindri fasteign en eignarhluti áfrýjandaí þeirri fasteign hafði áður verið kyrrsettur. Með dómi 25. janúar 2012 í málinr. 682/2011 felldi Hæstiréttur kyrrsetninguna úr gildi með þeim rökum aðdráttur á rannsókn málsins hefði verið í bága við 1. mgr. 70. gr.stjórnarskrárinnar, 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu og 2. og 3. mgr.53. gr. laga nr. 88/2008. 3Embætti sérstaks saksóknara tók við rannsókn málsins1. september 2011 við sameiningu efnahagsbrotadeildar ríkislögreglustjóra ogembættis sérstaks saksóknara. Hinn 14. júní 2012 voru áfrýjandi og aðrir grunaðir yfirheyrðir íannað sinn við rannsókn málsins og á ný 29. nóvember 2012. Rannsókn lauk hjá embætti sérstaks saksóknara 22. janúar 2013. Hinn 22. mars 2013 var ákæra gefin út á hendur áfrýjandaog áðurnefndum þremur mönnum og þann sama dag var aftur kyrrsettur hluturáfrýjanda í tilgreindri fasteign fyrir kröfu að fjárhæð allt að 164.000.000króna. Með ákærunni var áfrýjanda og meðákærðugefið að sök að hafa í sameiningu á tímabilinu 25. mars til 2. nóvember 2009haft milligöngu um gjaldeyrisviðskipti hér á landi án lögmætrar heimildar eðaleyfis frá Seðlabanka Íslands. Með því voru þeir taldir hafa brotið gegn 1.mgr. 8. gr. laga nr. 87/1992, sbr. 186. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940,að því er tók til tímabilsins 25. mars til 13. júlí 2009, en frá þeim tíma og til2. nóvember sama ár var háttsemin sögð varða við 1. mgr. 8. gr., sbr. 3.tölulið 16. gr., laga nr. 87/1992, sbr. 3. gr. laga nr. 73/2009 umgjaldeyrismál. Jafnframt var þeim gefið að sök að hafa á sama tímabili staðiðað ólögmætum gjaldeyrisviðskiptum vegna fjármagnshreyfinga á milli landa meðúttektum af reikningum í íslenskum krónum í fjármálafyrirtækjum hér á landi.Var þessi háttsemi sögð varða við 4. mgr. 1. gr., sbr. 13. gr., reglna nr.1130/2008, sbr. 1. mgr., sbr. 5. mgr., bráðabirgðaákvæðis I og 16. gr.áðurnefndra laga um gjaldeyrismál vegna tímabilsins 25. mars 2009 til og með30. október sama ár, en vegna tímabilsins 31. október til 2. nóvember sama ár hafiþessi háttsemi varðað við 2. og 3. gr., sbr. 16. gr., reglna nr. 880/2009, sbr.sömu málsgrein bráðabirgðaákvæðis I í lögum nr. 87/1992. Samkvæmt úrskurði héraðsdóms 14. mars 2014 varsakamálinu vísað frá dómi með þeim rökum að ákæran væri of óskýr til að dómur yrðilagður á málið. Með dómi Hæstaréttar 4. apríl 2014 í máli nr. 206/2014 varfrávísunarúrskurðurinn felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka máliðtil efnismeðferðar með vísan til þess að ákæran uppfyllti skilyrði c. liðar 1.mgr. 152. gr. laga nr. 88/2008. Við fyrirtöku málsins á ný í héraði 5. maí 2014 lagði ákæruvaldið fram bókun þar sem tekiðvar fram að lögáskilið samþykki ráðherra hefði ekki legið fyrir við setninguframangreindra reglna nr. 1130/2008. Vegna þessa annmarka gætu reglurnar ekkitalist viðhlítandi refsiheimild og væri því fallið frá heimfærslu háttsemiákærðu til þeirra. Þá var jafnframt bókuð sú yfirlýsing ákæruvalds að hið samaætti við um reglur nr. 880/2009. Einskorðuðust sakargiftir í málinu því viðbrot gegn 1. mgr. 8. gr. laga nr. 87/1992 og þá verknaðarlýsingu sem lá þeirriheimfærslu til grundvallar, þannig að framangreindum fjórum einstaklingum vargefið að sök að hafa í sameiningu á tímabilinu 25. mars 2009 til 2. nóvember2009 haft milligöngu um gjaldeyrisviðskipti hér á landi „án lögmætrar heimildareða leyfis frá Seðlabanka Íslands.“ Hinn 18. desember 2014 voru áfrýjandi og meðákærðusýknaðir af því ákæruatriði sem eftir stóð. Í niðurstöðu dómsins kom fram aðáfrýjandi og meðákærðu hefðu átt gjaldeyrisviðskipti með því að kaupa íslenskarkrónur af erlendum fjármálafyrirtækjum fyrir erlendan gjaldeyri sem mótaðilarþeirra hefðu lagt inn á gjaldeyrisreikning í nafni B AB í Svíþjóð. Krónurnar hefðusíðan verið lagðar inn á bankareikning félagsins hér á landi og þaðan inn ábankareikning sem mótaðilinn hefði stofnað hér. Í því hefðu hin eiginlegugjaldeyrisviðskipti falist og þau viðskipti ekki farið fram hér á landi. Þvíværi ekki fullnægt skilyrði refsiábyrgðar samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr.87/1992 að viðskiptin færu fram hér á landi. Ákæruvaldið áfrýjaði dóminum til Hæstaréttar, 14.janúar 2015 en féll frá áfrýjuninni 18. febrúar 2016 eins og áður segir. Hinn23. þess mánaðar veitti vararíkissaksóknari viðtal í Ríkisútvarpinu þar sem komfram að fallið hefði verið frá áfrýjun málsins því líklegt hefði þótt að sakirværu fyrndar. Hefði fjárskortur og mannekla rannsóknaraðila meðal annars orðiðtil þess að málið dróst á langinn. Einnig hefði mun vægari hluti sakargiftannastaðið eftir þegar sá hluti sem varðaði brot gegn gjaldeyrishöftum hefði falliðniður vegna mistaka Seðlabanka Íslands sem ekki hefði fengið lögboðið samþykki viðskiptaráðherrafyrir setningu reglna sinna um gjaldeyrishöft. IIISamkvæmt 2. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar,sbr. 8. gr. stjórnarskipunarlaga nr. 97/1995, skal hver sá sem borinn er sökumum refsiverða háttsemi talinn saklaus þar til sekt hans hefur verið sönnuð.Ákvæðið er efnislega samhljóða 2. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr.1. gr. laga nr. 62/1994, en vísað er til þessa ákvæðis í athugasemdumgreinargerðar með frumvarpi því er varð að stjórnarskipunarlögum nr. 97/1995.Í 2. mgr. 18. gr. laga nr. 88/2008 er kveðið á um það hlutverk ákærendaað tryggja, í samvinnu við lögreglu, að þeir sem afbrot fremja verði beittirlögmæltum viðurlögum. Einnig segir að þeir taki ekki við fyrirmælum frá öðrumstjórnvöldum um meðferð ákæruvalds nema sérstaklega sé kveðið á um það í lögum.Þá er í 3. mgr. greinarinnar mælt fyrir um hlutlægnisskyldu ákærenda með þeimhætti að þeir skuli vinna að því að hið sanna og rétta komi í ljós og gætajafnt að þeim atriðum sem horfa til sýknu og sektar. Þeim ber jafnframt aðhraða meðferð mála eftir því sem kostur er.Loks segir í 4. mgr. greinarinnar að ákærendur séu bundnir þagnarskyldusamkvæmt X. kafla stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Tekur þetta til upplýsinga umeinkahagi manna sem eðlilegt er að leynt fari, upplýsinga sem varða starfshættiákæruvalds og lögreglu og fyrirhugaðar aðgerðir í þágu rannsóknar, og annarraupplýsinga sem leynt skulu fara samkvæmt lögum, stjórnvaldsfyrirmælum eða eðlimáls. Þótt upplýsingalög nr. 140/2012 gildi ekki um rannsókn sakamáls eðasaksókn, sbr. 1. mgr. 4. gr. þeirra, og réttur almennings til upplýsinga náialmennt ekki til slíkra upplýsinga sem að framan greinir verður með hliðsjón af rétti almennings til að taka viðupplýsingum samkvæmt 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994,að líta svo áað eðlilegur hluti starfs yfirmanna lögreglu og ákæruvalds sé að gerafjölmiðlum nokkra grein fyrir stöðu máls meðan á rannsókn þess stendur og þeimákvörðunum sem teknar eru, sbr. til hliðsjónar dóm mannréttindadómstóls Evrópu24. janúar 2017 í máli Paulikas gegn Litháen og þá dóma sem þar er vísað til. Ferþað þó nokkuð eftir eðli mála hverju sinni og hversu mjög málefni telst eigaerindi við almenning, en gæta verður nauðsynlegsskýrleika og varfærni í yfirlýsingum svo ummæli teljist ekki andstæðframangreindri meginreglu 2. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar. Samkvæmt framansögðu er unnt að dæma sökuðummanni miskabætur vegna yfirlýsinga ákæruvalds á þeim grunni að hann hafi viðrannsókn og meðferð máls orðið fyrir ólögmætri meingerð, sem beinst hefur gegnfrelsi, friði, æru eða persónu hans, sbr. b. lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaganr. 50/1993. Verður í því tilliti að líta til efnis yfirlýsinga ákæruvalds með hliðsjón af aðstæðumhverju sinni, af hvaða tilefni þær eru settar fram og hvernig og í hvaðasamhengi það er gert. Þannig er greinarmunur á ummælum þar sem fullyrt er aðsakborningur sé sekur um ákveðinn verknað og ummælum þar sem lýst er grunsemdumum að hann hafi framið verknaðinn. Ummæli af fyrrnefnda taginu hafa verið talinfara í bága við meginreglu 2. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, en ummæliaf síðarnefndum toga ekki. Eðli máls samkvæmt hvílir sérstaklega rík skylda áhandhafa ákæruvalds að gæta orða sinna í þessum efnum, sbr. meðal annars dómMannréttindadómstóls Evrópu 6. febrúar2007 í máli Garycki gegn Póllandi. Ummæli saksóknara á blaðamannafundinum 29.janúar 2010, sem áfrýjandi vísar sérstaklegatil, fólust í svari við spurningu blaðamanns um hvort lögheimili sakborningahefði áhrif á stöðu þeirra við rannsóknina. Samkvæmt nýju og mikið leiðréttuendurriti, sem lagt hefur verið fyrir Hæstarétt, sagði saksóknari: „Ég sé þaðekki að það geri það, það er ekki hefur ekki áhrif á hugsanlega refsiábyrgð ogbrot þessi teljast vera að okkar áliti alla vega, teljist þau sönnuð og ég villnú hafa alltaf þennan fyrirvara og við erum að tala um mál sem er í rannsókn ogþað er ekki búið að sanna neitt og grunsemdir og annað slíkt. En þá eru þautalin vera fullframin á Íslandi. Með því að skila að sem sagt að viðskiptunumljúki með því að íslenskum krónum sé skilað til Íslands til íslenskra aðila.Þar af leiðandi séu brot framin á Íslandi og sé þá í rauninni ekki atriði,skipti þá ekki máli hvort það eru íslenskir menn með lögheimili hér eðaerlendis eða erlendir aðilar sem fremji brotin.“Þótt nafn félagsins B AB hafi komið fram á blaðamannafundi sem haldinnvar á sama degi og umfangsmiklar rannsóknaraðgerðir gegn áfrýjanda hófust viðhafðisaksóknari afdráttarlaust þá fyrirvara er lög bjóða um ætlaða sekt ónafngreindramanna sem tengdust því félagi og tók fram að sök hefði ekki verið sönnuð. Aðþessu gættu og í ljósi þess að rannsóknin varðaði þjóðfélagsmál sem átti brýnterindi við almenning verður ekki talið að næg efni séu til að dæma áfrýjandamiskabætur vegna þessara ummæla. Þá voru ummæli sem Morgunblaðið hafðieftir saksóknara 2. febrúar 2010 svofelld: „Þeir virðast hafa gert sér far um að halda sigformlega innan ramma laganna en við erum á þeirri skoðun að svo hafi ekki verið.“Skilja verður ummælin svo að hér sé saksóknari að veita almenningi innsýn írannsókn málsins eins og hún þá stóð og gengu ummælin ekki lengra en að fela þaðí sér að lýsa því viðhorfi að fyrir hendi væru grunsemdir lögreglu um brot, ánþess að staðhæft væri að refsivert brot hefði verið framið. Í því ljósi verðurekki talið að ummælin séu þess eðlis að leiði til bótaskyldu stefnda. Loks koma til skoðunar eftirfarandiummæli saksóknarans í viðtali við Ríkisútvarpið 23. febrúar 2016: „Auðvitað tókþessi rannsókn miklu lengri tíma en að var stefnt. Og í ljósi þess að þá teljumvið að miklar líkur séu á því að Hæstiréttur myndi telja þetta vera fyrnt,þessar sakir. Og að það sé þá réttara í ljósi allrar meðferðar málsins að látahér við sitja.“ Hér er þess að gæta að áfrýjun máls felur einatt í sérað dómi sé ekki unað. Jafnframt vísaði saksóknaritil þess að mun vægari hluti sakargifta hefði staðið eftir sökum þess að ákæravegna brota gegn gjaldeyrishöftum hefði fallið niður vegna mistaka SeðlabankaÍslands sem ekki hefði fengið lögboðið samþykki viðskiptaráðherra fyrirsetningu reglna sinna um gjaldeyrishöft. Í þessu samhengi verðurhvorki talið að fyrrgreind ummæli hafi falið í sér fullyrðingu um sektáfrýjanda né að þau séu að öðru leyti því marki brennd að skylda stefnda tilgreiðslu miskabóta hafi stofnast vegna þeirra. 2Svo sem áður greinir unir áfrýjandiniðurstöðu hins áfrýjaða dóms um dæmdar miskabætur samkvæmt 246. gr. laga nr.88/2008, vegna rannsóknaraðgerða sem áttu sér stað samkvæmt IX. til XIII. kaflalaganna. Eftir stendur því krafa hans um skaðabætur fyrir fjártjón, vegnakyrrsetningar og haldlagningar reiðufjár á bankainnstæðum. Áfrýjandi byggir á því að honum beri bæturvegna haldlagningar og kyrrsetningar reiðufjár á hlutlægum grunni samkvæmt 246.gr. laga nr. 88/2008. Telur hann rétt að líta með tilgreindum hætti til laganr. 38/2001 sem viðmiðs fyrir meðalhófsbætur vegna missis afnota reiðufjár, aðvirtri 1. mgr. 42. gr. laga nr. 31/1990 sem mælir fyrir um að bætur megi dæmaað álitum vegna kyrrsetningar er fellur niður ef ljóst þykir að fjárhagslegttjón hafi orðið, en ekki er unnt að sanna fjárhæð þess. Eins og áður greinir liggur fyrir aðrannsókn sú sem fór fram á starfsemi áfrýjanda og samstarfsfélaga hans ávettvangi B AB laut að afar umfangsmikilli milligöngu um gjaldeyrisviðskipti ánþess að aflað hefði verið heimildar Seðlabanka Íslands samkvæmt 1. mgr. 8. gr.laga nr. 87/1992. Töldu stjórnvöld að starfsemi áfrýjanda og annarra sem aðmálinu komu græfi verulega undan því markmiði laganna að tryggja aðskilaskyldur gjaldeyrir bærist til landsins. Þótt skilyrði hafi verið til aðgrípa til þeirra rannsóknaraðgerða og tryggingaráðstafana sem um ræðir, og komuí kjölfar úrskurða dómstóls, ber stefndi eigi að síður hlutlæga ábyrgð á þeimsamkvæmt 1. og 2. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008. Þó má lækka bætur eða fellaþær niður sýni stefndi fram á að áfrýjandi hafi valdið eða stuðlað að þeimaðgerðum sem hann reisir kröfu sína á, sbr. síðari málslið 2. mgr. 246. gr.laganna. Á það verður ekki fallist með stefnda að áfrýjandi hafi valdið eða stuðlaðað því að fjármunir hans voru kyrrsettir og haldlagðir þann tíma sem um ræðir.Eru því ekki efni til að fella niður eða lækka bætur til hans af þeim sökum.Eftir sem áður ber honum að sanna fjártjón sitt vegna þessara aðgerða. Hjá áfrýjanda voru kyrrsettir tveirbankareikningar með innstæðu samtals að fjárhæð tæpar fjórar milljónir króna aukþess sem haldlagður var reikningur hans með rúmlega sex milljón krónum. Viðendurupptöku kyrrsetningar 18. maí 2011 voru svo 10 milljón krónur til viðbótarlagðar inn á annan hinna kyrrsettu reikninga. Kyrrsetningargerðir þessar voru loksfelldar úr gildi með framangreindum dómi Hæstaréttar 25. janúar 2012 í máli nr.682/2011 og verður ekki annað ráðið af gögnum málsins en að haldlagningunni hafiverið aflétt á sama tíma. Fallist er á með áfrýjanda að þeir innlánsvextir semlögðust á hið haldlagða og kyrrsetta fé þann tíma sem um ræðir hafi ekki veitthonum fulla bót og nægilega sé í ljós leitt að hann hafi orðið fyrir frekara fjártjónivegna þessara aðgerða. Í lögum er ekki að finna ákvæði erkveða beinlínis á um hvernig reikna skuli fjárhæð bóta í tilviki sem þessu.Verða bætur því ákveðnar að álitum eftir ólögfestum reglum skaðabótaréttar og aðvirtum ákvæðum 42. gr. laga nr. 31/1990um heimild til að ákveða bætur á þeim grunni. Þótt ákvæði laga nr. 38/2001 eigisamkvæmt efni sínu ekki við um kröfu sem þessa má við ákvörðun bóta líta tilákvæða 4. gr. laganna um almenna vexti á útlánum, að teknu tilliti til þeirrainnlánsvaxta sem lögðust á innstæður þessar umrætt tímabil, en stefndi hefurekki vefengt tölulega útreikninga áfrýjanda þar að lútandi. Að þessu virtuverða bætur ákveðnar 600.000 krónur, með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr.laga nr. 38/2001 frá 1. mars 2017 til greiðsludags, en nefndan dag var mánuðurfrá höfðun málsins. 3 Kröfu sína um bætur fyriratvinnutjón reisir áfrýjandi á því að saknæm háttsemi lögreglu og ákæruvaldsvið rannsókn og meðferð sakamálsins hafi leitt til þess að sér hafi ekki veriðunnt að fá atvinnu við hæfi. Hafirannsókn verið haldið áfram þrátt fyrir vitneskju þessara aðila um aðframangreindar reglur nr. 1130/2008 hefðu ekki getað orðið grundvöllurrefsiábyrgðar. Annars vegar hafi falist í reglunum ólögmætt framsallagasetningarvalds til handa Seðlabanka Íslands og hins vegar hafi skort ásamþykki viðskiptaráðherra fyrir útgáfu þeirra. Að þessu fengnu hafi einungisstaðið eftir ætlað brot hans gegn 8. gr. laga nr. 87/1992. Grunsemdir um það brothefðu ekki átt að kalla á viðamikla rannsókn, enda ætíð legið fyrir aðviðskiptin sem um ræðir hefðu átt sér stað erlendis og ekki verið háð samþykkiSeðlabanka Íslands. Miðar áfrýjandi kröfu sína við tímabilið frá ogmeð febrúar 2011 til og með apríl 2012 og takmarkar hana við aðgerðir lögregluog ákæruvalds, en ekki annarra stjórnvalda. Maður sem sakaður hefur verið um refsiverða háttsemi á ekki einvörðungurétt á bótum á grundvelli hinnar hlutlægu bótareglu í 246. gr. laga nr.88/2008, heldur getur hann einnig átt slíkan rétt eftir almennu sakarreglunni,sbr. til hliðsjónar meðal annars dóm Hæstaréttar 6. maí 2009 í máli nr. 445/2008.Skilyrði þess að slíkri ábyrgð verði komið fram eru þó að lögreglumenn eðahandhafar ákæruvalds hafi valdið sökuðum manni tjóni sem rakið verður tilsaknæmrar og ólögmætrar háttsemi sem stefndi ber ábyrgð á og fellur ekki undir gildissviðXXXIX. kafla laga nr. 88/2008 um bætur vegna sakamáls, sbr. dóm Hæstaréttar 6.mars 2019 í máli nr. 27/2018. Verður jafnframt að líta til þess að lögregla oghandhafar ákæruvalds njóta að lögum verulegs sjálfstæðis við ákvörðun umrannsókn og höfðun refsimáls, sbr. III. og VII. kafla laga nr. 88/2008. Sætirmat þeirra um það ekki endurskoðun dómstóla, sbr. dóma Hæstaréttar 8. maí 2008í máli nr. 207/2008 og 20. desember 2018 í máli nr. 30/2018. Í málinu hefur komið fram að snemmaárs 2011 var haldinn fundur í dómsmála- og mannréttindaráðuneytinu með ríkissaksóknara,ríkislögreglustjóra og fulltrúa frá Seðlabanka Íslands, meðal annars tilundirbúnings sameiningar efnahagsbrotadeildar ríkislögreglustjóra og embættissérstaks saksóknara 1. september það ár. Á fundinum mun meðal annars hafa veriðrætt hvort reglur nr. 1130/2008 fælu í sér of víðtækt framsallagasetningarvalds. Á hinn bóginn hefur ekkert komið fram um að þar hafi veriðupplýst að ráðherra hefði ekki samþykkt reglur þessar. Þá er í gögnum málsins bréfsérstaks saksóknara 7. apríl 2014 til verjenda ákærðu í framangreindu sakamáli þarsem fram kemur að embættið hafi um haustið 2011 óskað eftir upplýsingum frágjaldeyriseftirliti seðlabankans um lögáskilin samþykki ráðherra fyrir reglusetningubankans um gjaldeyrismál. Hafi embættið fengið þau munnlegu svör frá bankanum aðformlegar staðfestingar fyrir reglunum hefðu ætíð legið fyrir. Embættið hafi ekkiséð ástæðu til að vefengja þau svör en vegnadómsmeðferðar í sakamálinu talið rétt að afla formlegra og skriflegraupplýsinga þar um. Í fyrstu hafi svör bankans gefið til kynna að samþykkiráðherra fyrir reglum um málefnið hafi legið fyrir, en samkvæmt síðasta svari bankans 27. janúar 2014 hafi ekki fundistformleg staðfesting ráðherra fyrir reglum nr. 1130/2008. Samkvæmtþessu og öðrum gögnum málsins verður ekki annað ráðið en að lögregla ogákæruvald hafi ekki fengið upplýsingar um skort á samþykki ráðherra fyrir reglumnr. 1130/2008 fyrr en eftir að áfrýjandi hóf störf á ný hjá fyrirtæki áfjármálamarkaði. Fékk lögregla og ákæruvald því ekki vitneskju um þetta fyrr enað liðnu framangreindu tímabili sem áfrýjandi miðar kröfu sína við. Ber honumþegar af þeim sökum ekki bætur á þeim grunni. Ekki verður heldur fallist á meðáfrýjanda að lögregla eða handhafar ákæruvalds hafi sýnt af sér skaðabótaskyltgáleysi við að ganga ekki harðar fram eftir réttum upplýsingum frá SeðlabankaÍslands eða viðskiptaráðherra um hvort framangreindar reglur sem birtar höfðuverið skorti lögboðið samþykki ráðherra. Enn síður verður talið að saknæmháttsemi lögreglu og ákæruvalds hefði getað falist í áframhaldandi rannsókn ábrotum gegn reglunum enda um að ræða efnislegt atriði sem útkljáð yrði með dómi. Samkvæmt því sem rakið hefur verið fereinnig fjarri að fallist verði á með áfrýjanda að rannsókn sú er laut að brotumgegn 8. gr. laga nr. 87/1992 og leiddi til ákæru geti hafa falið í sér skaðabótaskyldaháttsemi gagnvart honum. Verður stefndi því sýknaður af kröfu áfrýjanda umbætur vegna atvinnutjóns.4 Ákvæði hins áfrýjaða dóms ummálskostnað og gjafsóknarkostnað verða staðfest. Stefndi verður dæmdur til að greiðaáfrýjanda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.Dómsorð: Stefndi,íslenska ríkið, greiði áfrýjanda, A, 600.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. mars 2017 tilgreiðsludags. Ákvæði hins áfrýjaða dóms ummálskostnað og gjafsóknarkostnað skulu óröskuð. Stefndi greiði áfrýjanda 800.000krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Landsréttar 11. október 2019.Mál þetta dæma landsréttardómararnirKristbjörg Stephensen ogOddný Mjöll Arnardóttir og Arngrímur Ísberg, settur landsréttardómari.Málsmeðferð ogdómkröfur aðilaAðaláfrýjandi skaut málinu til Landsréttar 25. október 2018. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 2. október 2018 í málinu nr. E-508/2017.Aðaláfrýjandi krefst sýknu af öllum kröfum stefnda. Þá er krafist málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti.Gagnáfrýjandi skaut málinu til Landsréttar fyrir sitt leyti 22. nóvember 2018. Hann krefst þess að aðaláfrýjanda verði gert að greiða honum 65.092.540 krónur auk nánar tilgreindra dráttarvaxta. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti líkt og mál þetta væri ekki gjafsóknarmál.Málsatvik og sönnunarfærslaHinn 11. nóvember 2009 tilkynnti Seðlabanki Íslands Fjármálaeftirlitinu, í samræmi við þágildandi ákvæði laga nr. 87/1992 um gjaldeyrismál, að grunur væri um að sænskt félag með heitinu B AB og fjórir nafngreindir menn, þar á meðal gagnáfrýjandi, hefðu brotið á nánar tilgreindan hátt gegn þeim lögum og reglum nr. 1130/2008 um gjaldeyrismál, en þær hafi bankinn gefið út 15. desember 2008 og fengið birtar í B-deild Stjórnartíðinda. Á grundvelli þessarar tilkynningar sendi Fjármálaeftirlitið kæru 19. nóvember 2009 til þáverandi efnahagsbrotadeildar ríkislögreglustjóra sem tók málið til rannsóknar í janúar 2010. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 28. janúar 2010 var að kröfu efnahagsbrotadeildar ríkislögreglustjóra heimiluð húsleit í húsnæði að [...], Kópavogi, sem sagt var vera starfsaðstaða B AB og tengdra félaga og á heimilum og í fasteignum þeirra fjögurra manna er rannsókn beindist að, þar á meðal gagnáfrýjanda. Sama dag var jafnframt heimiluð haldlagning og rannsókn gagna í vörslum Símans hf. er vörðuðu sömu aðila. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 29. sama mánaðar var enn fremur heimiluð leit í bifreiðum í eigu eða umráðum fjórmenninganna, þar af voru tvær bifreiðar í umráðum gagnáfrýjanda. Sama dag kyrrsetti sýslumaðurinn í Reykjavík að kröfu ríkislögreglustjóra eignarhlut gagnáfrýjanda í þremur fasteignum og innstæðu á tveimur bankareikningum hans til tryggingar kröfu að fjárhæð 42.610.000 krónur. Þá haldlagði efnahagsbrotadeild ríkislögreglustjóra innstæðu á einum bankareikningi til viðbótar. Gagnáfrýjandi var handtekinn 29. janúar 2010 og þann dag fór fram húsleit á heimili hans á grundvelli áðurnefnds úrskurðar. Þennan sama dag boðaði efnahagsbrotadeild ríkislögreglustjóra til blaðamannafundar í samstarfi við Fjármálaeftirlitið og gjaldeyriseftirlit Seðlabanka Íslands þar sem greint var frá þeim rannsóknaraðgerðum sem að framan greinir. Á fundinum kom fram að rannsóknin væri nýhafin og beindist að hinu sænska félagi, sem var nafngreint, og fjórum einstaklingum hér á landi sem væru taldir tengjast félaginu, ætluðum brotum þeirra var lýst og hugsanlegri refsiábyrgð sem og áhrifum brotanna á gjaldeyrisstöðugleika í landinu. Fram kom að sterkar grunsemdir væru fyrir hendi af hálfu lögregluyfirvalda um brot á áðurnefndum lögum og reglum um gjaldeyrismál. Sagði þáverandi yfirmaður efnahagsbrotadeildar ríkislögreglustjóra meðal annars að lögregluyfirvöld teldu brot þessara fjögurra einstaklinga „sönnuð en ég vil hafa alltaf þennan fyrirvara að við erum að tala um mál í rannsókn og grunsemdir og annað slíkt“. Í viðtali við Morgunblaðið 2. febrúar 2010 var haft eftir yfirmanninum að þessir fjórir einstaklingar „virðast hafa gert sér far um að halda sig formlega innan ramma laganna en við erum á þeirri skoðun að svo hafi ekki verið“. Sama dag og framangreindar húsleitir og blaðamannafundur fóru fram var tekin skýrsla af gagnáfrýjanda.Með samkomulagi efnahagsbrotadeildar ríkislögreglustjóra og gagnáfrýjanda var framangreind kyrrsetningargerð endurupptekin 18. maí 2011 og aflétt kyrrsetningu af tveimur þeirra fasteigna sem áður höfðu verið kyrrsettar, en þess í stað kyrrsett öll innstæða á tilteknum bankareikningi gagnáfrýjanda og eignarhluti eiginkonu gagnáfrýjanda í þriðju fasteigninni. Í framhaldi af því að lög nr. 82/2011 um breytingu á lögum nr. 135/2008 um embætti sérstaks saksóknara öðluðust gildi 1. september 2011 tók það embætti við rannsókn málsins.Með dómi Hæstaréttar 25. janúar 2012 í máli nr. 682/2011 var fallist á kröfu gagnáfrýjanda um að ákvörðun sýslumannsins í Reykjavík 29. janúar 2010 og 18. maí 2011, um að kyrrsetja áðurgreindar eignir gagnáfrýjanda, yrði felld úr gildi. Í dómi Hæstaréttar kom fram að tvö ár og rúmir tveir mánuður væru liðnir frá því að kæra Fjármálaeftirlitsins barst efnahagsbrotadeild ríkislögreglustjóra. Gripið hefði verið til nokkuð umfangsmikilla rannsóknaraðgerða og tryggingarráðstafana í lok janúar 2010. Í framhaldi af því hefði verið tekin skýrsla af einu vitni en síðan hefði ekki verið aflað gagna í þágu rannsóknarinnar ef frá væru taldar skýrslur sem teknar voru af sjö mönnum snemma árs 2011. Hefði sérstakur saksóknari ekki gert það líklegt að ekki hefði mátt ljúka úrvinnslu rannsóknargagna á mun skemmri tíma en embættið hefði haft til þess. Taldi Hæstiréttur að þessi dráttur á rannsókn málsins væri með þeim hætti að færi í bága við 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar, 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994 og 2. mgr. 53. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Sérstakur saksóknari gaf út ákæru á hendur fjórmenningunum 22. mars 2013. Sama dag var að kröfu embættisins kyrrsettur á ný eignarhlutur gagnáfrýjanda í nánar tiltekinni fasteign til tryggingar kröfu að fjárhæð allt að 164.000.000 króna.Undir rekstri framangreinds sakamáls fyrir héraðsdómi leitaði embætti sérstaks saksóknara að gefnu tilefni upplýsinga Seðlabanka Íslands um hvernig aflað hefði verið þess samþykkis ráðherra fyrir setningu reglna nr. 1130/2008 sem áskilið var í ákvæði til bráðabirgða við lög nr. 87/1992, svo sem þeim hafði verið breytt með lögum nr. 134/2008. Samkvæmt svari bankans fannst engin formleg staðfesting ráðherra á reglum þessum. Í framhaldi af því féll ákæruvaldið frá sakargiftum sem vörðuðu brot gegn reglum Seðlabanka Íslands en hélt málinu að öðru leyti áfram í óbreyttu horfi. Með dómi héraðsdóms Reykjaness 18. desember 2014 var gagnáfrýjandi sýknaður af kröfum ákæruvaldsins. Ríkissaksóknari áfrýjaði dómnum 14. janúar 2015, en féll frá áfrýjuninni 18. febrúar 2016, einu ári og rúmum einum mánuði síðar. Málið var síðan fellt niður fyrir Hæstarétti 19. febrúar 2016. Í viðtali við Ríkisútvarpið 23. febrúar 2016 greindi vararíkissaksóknari frá því að ástæða þess að fallið var frá áfrýjun málsins væri sú að miklar líkur væru á því að sakir málsins yrðu taldar fyrndar.Við aðalmeðferð málsins í héraði gaf gagnáfrýjandi aðilaskýrslu og greindi frá því að málið hefði haft mikil og þungbær áhrif á sig. Þá komu eftirtalin vitni fyrir héraðsdóm: Hreiðar Eiríksson, fyrrverandi starfsmaður Seðlabanka Íslands, Valtýr Sigurðsson, fyrrverandi ríkissaksóknari, Finnur Þór Vilhjálmsson, saksóknari við embætti héraðssaksóknara, áður saksóknari við embætti sérstaks saksóknara og Helgi Magnús Gunnarsson, vararíkissaksóknari og fyrrverandi yfirmaður efnahagsbrotadeildar ríkislögreglustjóra. Hreiðar og Valtýr báru að á fundi sem haldinn var í dóms- og mannréttindaráðuneyti snemma árs 2011 hafi áhyggjur Seðlabanka Íslands af reglum nr. 1130/2008 sem refsiheimild komið til tals. Í vætti Finns kom fram að þegar mál B AB og fjórmenninganna kom frá efnahagsbrotadeild ríkislögreglustjóra í september 2011 hafi enn átt eftir að vinna mikið í því. Helgi Magnús bar að vegna manneklu hjá efnahagsbrotadeild ríkislögreglustjóra hefði rannsókn málsins farið að „haltra“. Við aðalmeðferð málsins fyrir Landsrétti gaf Elvar Rúnarsson, starfsmaður Íslandsbanka hf., vitnaskýrslu og bar að hann hefði hvatt gagnáfrýjanda til að sækja um starf „forstöðumanns stýringa eigna VÍB“ en þar sem hann hefði haft réttarstöðu grunaðs manns hafi hann ekki komið til greina í starfið.Niðurstaða Í máli þessu krefst gagnáfrýjandi meðal annars skaðabóta á grundvelli þágildandi 228. gr. laga nr. 88/2008, sbr. nú 246. gr. sömu laga, vegna rannsóknaraðgerða sem hann sætti af hendi lögreglu og sérstaks saksóknara á tímabilinu 29. janúar 2010 til 18. febrúar 2016, þegar aflétt var síðari kyrrsetningu eigna gagnáfrýjanda. Fólust þessar aðgerðir í handtöku, leit á heimili, skrifstofu, í íbúð, bílskúr og tveimur bifreiðum í umráðum gagnáfrýjanda, haldlagningu og rannsókn gagna frá Símanum hf., kyrrsetningu á eignum í tvígang og haldlagningu innstæðu á bankareikningi.Samkvæmt 1. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008 á maður, sem borinn hefur verið sökum í sakamáli, rétt til bóta úr hendi aðaláfrýjanda samkvæmt 2. mgr. ef mál hans hefur verið fellt niður eða hann verið sýknaður með endanlegum dómi án þess að það hafi verið gert vegna þess að hann var talinn ósakhæfur. Í 2. mgr. sömu greinar er tekið fram að dæma skuli bætur vegna aðgerða eftir IX. til XIV. kafla laganna ef skilyrði fyrstu málsgreinarinnar eru fyrir hendi. Þar er þó einnig tekið fram að fella megi niður bætur eða lækka þær ef sakborningur hefur valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum, sem krafa hans er reist á. Í málinu liggur fyrir að gagnáfrýjandi sætti framangreindum aðgerðum samkvæmt IX. til XIII. kafla laga nr. 88/2008 í þágu rannsóknar á sakamáli, þar sem hann var sýknaður með endanlegum dómi. Hann á því rétt til skaðabóta úr hendi aðaláfrýjanda nema því aðeins að telja megi hann sjálfan hafa valdið eða stuðlað að þeim.Aðaláfrýjandi hefur í málatilbúnaði sínum vísað til þess að rannsókn málsins hafi ekki verið tilhæfulaus. Málið hafi horft þannig við lögreglu að rökstuddur grunur hafi verið um að starfsemi B AB hafi verið andstæð lögum nr. 87/1992 og reglum Seðlabanka Íslands nr. 1130/2008. Starfsemi félagsins hafi verið umfangsmikil og til þess fallin að torvelda stjórnvöldum að ná markmiðum sínum í gjaldeyrismálum og tryggja að skilaskyldur gjaldeyrir skilaði sér til landsins. Gagnáfrýjandi hafi jafnframt ekki leitast við að upplýsa málið. Hann hafi í yfirheyrslu hjá lögreglu 29. janúar 2010 veitt litlar upplýsingar, neitað að tjá sig um sakarefnið og gefið ótrúverðugar skýringar á fjármagnsflutningum milli reikninga í sinni eigu og B AB. Í síðari tveimur yfirheyrslum hafi hann neitað að tjá sig. Hann hafi því sjálfur stuðlað að upphafsaðgerðum lögreglu gegn sér.Við meðferð máls ákæruvaldsins gegn gagnáfrýjanda fyrir Héraðsdómi Reykjaness komu tveir starfsmenn Seðlabanka Íslands fyrir dóm og báru að þeim hefði borist tilkynning frá Skandinaviska Enskilda Banken AB um að bankinn hefði tekið B AB í viðskipti og að þau snerust um aflandsviðskipti með íslenskar krónur. Var því engin leynd yfir þeim viðskiptum, sem gagnáfrýjandi taldi frá upphafi lögleg, líkt og síðar var staðfest, hvað varðaði þá ákæruliði sem þá hafði ekki verið fallið frá, með endanlegum sýknudómi Héraðsdóms Reykjaness 18. desember 2014. Verður því ekki fallist á það með aðaláfrýjanda að tildrög rannsóknarinnar hafi verið með þeim hætti að gagnáfrýjandi hafi með háttsemi sinni valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem gripið var til. Þá verður framburður gagnáfrýjanda hjá lögreglu ekki einn og sér talinn leiða til þess að hann teljist hafa valdið eða stuðlað að upphafsaðgerðum lögreglu í skilningi 2. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008. Er þá einnig horft til þess að gagnáfrýjandi var fyrst yfirheyrður síðla dags 29. janúar 2010 þegar upphafsaðgerðir lögreglu í rannsókn málsins í formi leitar, haldlagningar gagna og kyrrsetningar á fjármunum höfðu þegar farið fram. Aðaláfrýjanda verður því gert að greiða gagnáfrýjanda miskabætur vegna rannsóknaraðgerða lögreglu samkvæmt IX. til XIII. kafla laga nr. 88/2008. Gagnáfrýjandi krefst jafnframt skaðabóta fyrir fjárhagstjón sem hann hafi orðið fyrir vegna kyrrsettra og haldlagðra peningaeigna. Samkvæmt 5. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008 skal bæta fjártjón og miska samkvæmt lagagreininni ef því er að skipta. Gagnáfrýjandi hefur ekki lagt fram nein gögn sem varpa ljósi á umfang fjárhagslegs tjóns síns en kveður kröfu sína byggjast á mismun þeirra vaxta sem þær eignir báru meðan á kyrrsetningunni og haldlagningunni stóð og dráttarvöxtum samkvæmt 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, sem séu lögákveðnar meðalhófsbætur fyrir missi afnota af peningum. Til vara byggir hann á vaxtamun raunvaxta og vaxta samkvæmt 4. eða 8. gr. sömu laga. Ákvæði II. til IV. kafla laga nr. 38/2001 eiga ekki samkvæmt efni sínu við um kröfu vegna missis afnota af kyrrsettu eða haldlögðu fé og verður framangreind krafa gagnáfrýjanda um greiðslu bóta fyrir fjártjón því ekki á þeim byggð. Þá er óumdeilt í málinu að umræddir fjármunir báru vexti á meðan þeir voru kyrrsettir eða haldlagðir og gagnáfrýjandi hefur ekki gert sennilegt að hann hefði getað ávaxtað þá betur hefðu þeir staðið honum til frjálsrar ráðstöfunar. Kemur því heldur ekki til greina að honum verði dæmdar bætur að álitum á grundvelli 42. gr. laga nr. 31/1990 um kyrrsetningu, lögbann o.fl., sbr. 2. mgr. 88. gr. laga nr. 88/2008. Gagnáfrýjandi hefur jafnframt byggt á því að hann hafi ekki aðeins beðið tjón vegna aðgerða sem falla undir 246. gr. laga nr. 88/2008. Þannig krefst hann skaðabóta annars vegar vegna yfirlýsinga yfirmanns efnahagsbrotadeildar ríkislögreglustjóra á blaðamannafundi 29. janúar 2010 og í viðtali við Morgunblaðið 2. febrúar sama ár og hins vegar vegna ummæla vararíkissaksóknara er fram komu í viðtali sem birtist á vefsíðu Ríkisútvarpsins 23. febrúar 2016. Þá krefst hann skaðabóta vegna óhæfilegs dráttar málsins og vegna atvinnutjóns.Maður sem sakaður hefur verið um refsiverða háttsemi á ekki aðeins rétt á bótum úr hendi aðaláfrýjanda á grundvelli hinnar hlutlægu bótareglu 246. gr. laga nr. 88/2008, heldur einnig samkvæmt almennu sakarreglunni og reglunni um vinnuveitandaábyrgð. Skilyrði þess að bótaábyrgð verði dæmd er þó að lögreglumenn, handhafar ákæruvalds eða aðrir ríkisstarfsmenn hafi með ólögmætum og saknæmum hætti valdið honum tjóni. Sökuðum manni verða jafnframt aðeins dæmdar miskabætur á þessum grunni ef hann hefur orðið fyrir líkamstjóni af ásetningi eða stórfelldu gáleysi þess sem varð valdur að því, sbr. a-lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, eða ólögmætri meingerð sem beinst hefur gegn frelsi, friði, æru eða persónu hans, sbr. b-lið sömu málsgreinar.Gagnáfrýjandi kveður nánar tiltekin ummæli yfirmanns efnahagsbrotadeildar ríkislögreglustjóra á blaðamannafundi 29. janúar 2010, í Morgunblaðinu 2. febrúar sama ár og í Ríkisútvarpinu 23. febrúar 2016 hafa verið ólögmæt og saknæm og andstæð rétti gagnáfrýjanda til að teljast saklaus uns sekt er sönnuð, sbr. 2. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994 og 2. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar.Endurrit af fyrrnefndum blaðamannafundi liggur fyrir í gögnum málsins. Þar er eins og áður er komið fram haft eftir yfirmanninum: „…brot þessi teljast vera að okkar áliti allavega teljast þau sönnuð en ég vil hafa alltaf þennan fyrirvara að við erum að tala um mál í rannsókn og grunsemdir og annað slíkt.“ Í gögnum málsins er einnig að finna afrit af viðtali við þennan sama yfirmann sem birtist í Morgunblaðinu 2. febrúar 2010 þar sem eftirfarandi er haft eftir honum: „Þeir virðast hafa gert sér far um að halda sig formlega innan ramma laganna en við erum á þeirri skoðun að svo hafi ekki verið.“ Enn fremur liggur fyrir endurrit fréttar sem birtist á vefsíðu Ríkisútvarpsins 23. febrúar 2016 þar sem eftirfarandi er haft eftir vararíkissaksóknara um ástæður þess að málið var fellt niður fyrir Hæstarétti: „Auðvitað tók þessi rannsókn miklu lengri tíma en að var stefnt. Og í ljósi þess að þá teljum við að miklar líkur séu á því að Hæstiréttur myndi telja að þetta væri fyrnt þessar sakir.“Ákvæði 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu felur bæði í sér rétt til að veita og taka við upplýsingum. Af þeim sökum hefur lögreglu og opinberum starfsmönnum verið talið heimilt að upplýsa almenning um rannsókn sakamála enda sé gætt meginreglunnar í 2. mgr. 6. gr. sáttmálans um að hver sá sem borinn er sökum skuli talinn saklaus uns sekt hans er sönnuð að lögum. Greinarmun verður að gera á ummælum þar sem fullyrt er að sakborningur sé sekur um tiltekinn verknað og ummælum þar sem lýst er grunsemdum um að hann hafi framið verknaðinn. Ummæli sem falla undir fyrrnefnda flokkinn hafa verið talin fara í bága við meginreglu 2. mgr. 6. gr. en ekki ummæli sem falla í síðarnefnda flokkinn, sbr. meðal annars dóm Mannréttindadómstóls Evrópu 6. febrúar 2007 í máli Garycki gegn Póllandi.Meta verður efni tilvitnaðra yfirlýsinga, ekki aðeins með hliðsjón af orðalagi þeirra, heldur einnig hvar og hvernig þær eru settar fram, af hvaða tilefni og í hvaða samhengi. Þótt yfirmaður efnahagsbrotadeildar ríkislögreglustjóra komist svo að orði í hinni tilvitnuðu yfirlýsingu frá blaðamannafundinum 29. janúar 2010 að „brot þessi teljast að okkar áliti allavega teljast þau sönnuð …“ bætir hann við í beinu framhaldi að um sé að ræða grunsemdir og mál í rannsókn. Skilja verður ummælin svo að þar sé yfirmaðurinn að greina frá því mati lögregluyfirvalda að í málinu liggi fyrir nægar sannanir svo að leitt geti til sakfellingar fyrir dómi. Að því virtu verða þau ekki talin brjóta í bága við 2. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar og 2. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. til hliðsjónar dóm Mannréttindadómstóls Evrópu 26. mars 2002 í máli Butkevicius gegn Litháen. Hið sama á við um ummælin frá 2. febrúar 2010 þar sem yfirmaður efnahagsbrotadeildar ríkislögreglustjóra greinir beinlínis frá því að þeir aðilar sem til rannsóknar voru, þar á meðal gagnáfrýjandi, hafi gert sér far um að halda sig formlega innan ramma laganna. Þá fer því fjarri að skilja megi ummælin frá 23. febrúar 2016, þar sem vararíkissaksóknari greinir frá ástæðu þess að málið var fellt niður fyrir Hæstarétti, svo að þar sé kveðið á um sekt gagnáfrýjanda.Gagnáfrýjandi krefst eins og fyrr segir skaðabóta vegna óhæfilegs dráttar málsins. Við mat á því hvort meðferð máls hafi dregist svo mikið að bótaskyldu varði verður að líta til þess að markmið rannsóknar er að upplýsa mál svo að unnt sé að taka ákvörðun um saksókn á eins traustum grundvelli og kostur er. Fyrir liggur að mál þetta var umfangsmikið í rannsókn svo sem fram kom meðal annars í skýrslu Finns Þórs Vilhjálmssonar fyrir héraðsdómi og ekki verður heldur fallist á að rannsóknin hafi verið án tilefnis. Þrátt fyrir það er til þess að líta að svo virðist sem málið hafi lítið verið rannsakað þegar það barst í september 2011 frá efnahagsbrotadeild ríkislögreglustjóra til hins nýstofnaða embættis sérstaks saksóknara, tæpum tveimur árum eftir að Fjármálaeftirlitið kærði gagnáfrýjanda til efnahagsbrotadeildarinnar, svo sem ráðið verður af framburði Finns og Helga Magnúsar Gunnarssonar fyrir héraðsdómi. Líkt og greinir í efnisgrein átta hér að framan var einnig staðfest með dómi Hæstaréttar 25. janúar 2012 í máli nr. 682/2011 að sá dráttur á rannsókn málsins sem þá var orðinn hefði verið með þeim hætti að færi í bága við 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar, 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994 og 2. mgr. 53. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Þá hefur aðaláfrýjandi ekki skýrt ástæður þess að rúmt ár leið frá því að ríkissaksóknari áfrýjaði héraðsdóminum til Hæstaréttar þar til fallið var frá áfrýjuninni og þá án þess að málið hefði verið þingfest fyrir Hæstarétti. Var þó sérstök ástæða til að hraða meðferð málsins í ljósi framangreinds dóms Hæstaréttar 25. janúar 2012. Verður því fallist á með gagnáfrýjanda að meðferð málsins hafi dregist svo úr hömlu að telja verður hana fara gegn 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar, 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994 og 2. mgr. 53. gr. laga nr. 88/2008 og að í ljósi málsatvika felist í því brot gegn friði gagnáfrýjanda og æru. Aðaláfrýjanda verður því gert að greiða gagnáfrýjanda miskabætur vegna framangreindra tafa á meðferð málsins.Miskabætur til áfrýjanda eru hæfilega ákveðnar 2.500.000 krónur. Við ákvörðun þeirra er litið til þess að ákærði var með stöðu grunaðs manns í rúm sex ár og að verulegir fjármunir og fasteignir gagnáfrýjanda voru kyrrsett og haldlögð í tæp tvö ár eða frá 29. janúar 2010 til 25. janúar 2012 er Hæstiréttur kvað upp dóm í máli 682/2011. Fasteign gagnáfrýjanda var jafnframt kyrrsett að nýju 22. mars 2013 og stóð sú kyrrsetning í tæp þrjú ár eða þar til ríkissaksóknari féll frá áfrýjun málsins til Hæstaréttar 18. febrúar 2016.Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest sú niðurstaða hans að gagnáfrýjandi hafi ekki sýnt fram á atvinnutjón eða að orsakatengsl séu milli aðgerða lögreglu og slíks ætlaðs tjóns.Ákvæði hins áfrýjaða dóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað gagnáfrýjanda verða látin standa óröskuð. Málskostnaður fyrir Landsrétti fellur niður en um gjafsóknarkostnað hér fyrir dómi fer sem í dómsorði greinir.Dómsorð:Aðaláfrýjandi, íslenska ríkið, greiði gagnáfrýjanda, A, 2.500.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 28. febrúar 2017 til greiðsludags.Ákvæði héraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað eru staðfest.Málskostnaður fyrir Landsrétti fellur niður.Allur gjafsóknarkostnaður gagnáfrýjanda greiðist úr ríkissjóði þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, Reimars Péturssonar, 1.000.000 króna. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 2. október 2018.Mál þetta, sem vardómtekið 4. september sl., er höfðað með stefnu birtri 30. janúar 2017.Stefnandi er A, [...] í Garðabæ. Stefndi er íslenska ríkið. Stefnandi gerir þærdómkröfur að stefndi verður dæmdur til að greiða honum 65.092.540 krónur aukdráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti ogverðtryggingu, af 3.550.000 krónum frá 29. janúar 2010 til 31. desember 2010,en af 22.936.424 krónum frá þeim degi til 31. desember 2011, en af 47.511.932krónum frá þeim degi til 25. janúar 2012, en af 50.900.705 krónum frá þeim degitil 30. apríl 2012, en af 59.092.540 krónum frá þeim degi til 22. mars 2013, enaf 59.592.540 krónum frá þeim degi til 23. febrúar 2016 en af 65.092.540 krónumfrá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar að skaðlausuúr hendi stefnda. Stefndi krefstaðallega sýknu af dómkröfum stefnanda og greiðslu málskostnaðar úr hendi hansen til vara að málskostnaður verði látinn niður falla. I.Á árunum 2009 til 2013rannsökuðu lögregluyfirvöld ætluð brot stefnanda og þriggja annarra manna álögum um gjaldeyrismál og reglum settum á grundvelli þeirra, vegna starfaþeirra fyrir félagið B AB, sem var með skráð lögheimili í Svíþjóð. Rannsókninnilauk 22. janúar 2013 og ákæra var gefin út á hendur þeim 22. mars s.á. Í ákærunni var stefnda og meðákærðugefið að sök að hafa í sameiningu á tímabilinu 25. mars til 2. nóvember 2009haft milligöngu um gjaldeyrisviðskipti hér á landi án lögmætrar heimildar eðaleyfis frá Seðlabanka Íslands. Með því voru þeir taldir hafa brotið gegn 1.mgr. 8. gr. laga nr. 87/1992 um gjaldeyrismál, sbr. 186. gr. almennrahegningarlaga nr. 19/1940, að því er tók til tímabilsins 25. mars til 13. júlí2009 en frá þeim tíma til 2. nóvember s.á. var háttsemin sögð varða við 1. mgr.8. gr., sbr. 3. tölul. 16. gr., laga nr. 87/1992. Þá var þeim jafnframt gefiðað sök að hafa á sama tímabili staðið að ólögmætum gjaldeyrisviðskiptum vegnafjármagnshreyfinga á milli landa með úttektum af reikningum í íslenskum krónumí fjármálafyrirtækjum hér á landi. Var þessi háttsemi sögð varða við 4. mgr. 1.gr., sbr. 13. gr., reglna um gjaldeyrismál nr. 1130/2008, sbr. 1. mgr., sbr. 5.mgr., bráðabirgðaákvæðis I og 16. gr. áðurnefndra laga um gjaldeyrismál envegna tímabilsins 31. október til 2. nóvember hafi þessi háttsemi varðað við 2.og 3. gr., sbr. 16. gr., reglna nr. 880/2009 um gjaldeyrismál, sbr. sömumálsgreinar bráðabirgðaákvæðis I í lögum nr. 87/1992. Undir rekstri sakamálsins féll ákæruvaldiðfrá þeim hluta ákærunnar sem laut að gjaldeyrisviðskiptum vegnafjármagnshreyfinga á milli landa, þ.e. þeim hluta ákærunnar sem ákæruvaldiðtaldi varða við bann samkvæmt reglum Seðlabankans. Ástæðan var sú að í ljóshafði komið að reglur Seðlabankans nr. 1130/2009 höfðu ekki verið samþykktar afráðherra, svo sem áskilið var í lögum, sbr. 1. mgr. bráðabirgðaákvæðis I ílögum nr. 87/1992. Taldi ákæruvaldið því vafa leika á að viðhlítandirefsiheimild væri til staðar hvað þennan ákærulið varðaði. Þann 18. desember2014 voru stefnandi og meðákærðu sýknaðir af þeim ákærulið sem eftir stóð oglaut að broti gegn banni við milligöngu um gjaldeyrisviðskipti hér á landi ánviðeigandi heimildar. Í niðurstöðu héraðsdóms segir að stefnandi og meðákærðuhafi átt gjaldeyrisviðskipti með því að kaupa íslenskar krónur af erlendumfjármálafyrirtækum fyrir erlendan gjaldeyri sem mótaðilar þeirra hafi lagt inná gjaldeyrisreikning í nafni B í Svíþjóð. Í því hafi hin eiginlegugjaldeyrisviðskipti þeirra falist og þau viðskipti hafi ekki farið fram hér álandi. Sýknudómi héraðsdómsvar áfrýjað til Hæstaréttar en 18. febrúar 2016 ákvað ákæruvaldið að falla frááfrýjuninni. Rannsókn máls þessa hófst hjálögreglunni með því að efnahagsbrotadeild Ríkislögreglustjóra barst kæra fráFjármálaeftirlitinu 19. nóvember 2009 vegna gruns um meiri háttar brot gegnákvæðum laga um gjaldeyrismál. Með kærunni fylgdi tilkynning Seðlabanka Íslandstil Fjármálaeftirlitsins frá 11. sama mánaðar vegna gruns um brot B AB á lögumum gjaldeyrismál nr. 87/1992 og reglum settum samkvæmt þeim. Ætluðum brotum Bog hlut stefnanda í þeim er lýst ítarlega í tilkynningu Seðlabankans. Þar kemurfram að grunur leiki á að fyrirtækið hafi haft milligöngu umgjaldeyrisviðskipti í andstöðu við 8. gr. laga um gjaldeyrismál. Í nefndulagaákvæði er kveðið er á um að öðrum en Seðlabanka Íslands sé óheimilt að hafamilligöngu um gjaldeyrisviðskipti og versla með erlendan gjaldeyri nema hafatil þess heimild í lögum eða samkvæmt ákvæðum í alþjóðlegum samningum sem Íslander aðili að eða hafa fengið til þess leyfi frá Seðlabankanum. Um skilgreininguá því hvað felist í milligöngu í gjaldeyrisviðskiptum var vísað til 1. gr.reglugerðar nr. 679/1994. Í tilkynningunni var einnig vísað til þess aðstarfsemin kynni að brjóta gegn 3. gr. og 1. mgr. bráðabirgðaákvæðis I ílögunum. Í síðarnefnda ákvæðinu var mælt fyrir um að fram til 30. nóvember 2010væri Seðlabanka Íslands heimilt að ákveða að gefa út reglur, að fengnu samþykkiefnahags- og viðskiptaráðherra, sem takmörkuðu eða stöðvuðu tímabundið tilteknaflokka fjármagnshreyfinga og gjaldeyrisviðskipti sem tengdust þeim ef slíkarhreyfingar fjármagns til og frá landinu yllu að mati Seðlabankans alvarlegum ogverulegum óstöðugleika í gengis- og peningamálum. Meðal fjármagnshreyfinga sembankanum var heimilt að stöðva samkvæmt ákvæðinu voru innlegg á og úttektir afreikningum í lánastofnunum og inn- og útflutningur innlends og erlendsgjaldeyris, sbr. 2. og 4. tölul. 1. mgr. ákvæðisins. Reglur nr. 1130/2008 umgjaldeyrismál voru gefnar út og birtar 15. desember 2008, með stoð í þessubráðabirgðaákvæði og með þeim felldar úr gildi eldri reglur um sama efni, nr.1082/2008, sbr. 15. gr. þeirra. Samkvæmt 4. mgr. 1. gr. reglnanna voru óheimilgjaldeyrisviðskipti vegna fjármagnshreyfinga skv. 1. mgr. bráðabirgðaákvæðisinsá milli landa með úttektum af reikningum í íslenskum krónum ífjármálafyrirtækjum hér á landi eða Seðlabankanum. Samhljóða ákvæði var aðfinna í eldri reglum nr. 1082/2008. Í tilkynningu Seðlabankans kemurjafnframt fram að gögn málsins bendi til að umsvif B AB hafi numið verulegaháum fjárhæðum. Á tímabilinu 25. mars 2008 til 5. október 2009 hafi inn- ogútborganir á innlendum reikningum félagsins numið ríflega 13 milljörðum króna,mismunur inn- og útborgana hafa verið um 73 milljónir á sama tímabili. Sá mismunur,auk greiðslna sem stefnandi og samstarfsmenn hans hafi fengið greiddar inn áreikninga sína nemi tæplega 216 milljónum króna en grunur leiki á að ágóðinn séað stærstum hluta geymdur á erlendum bankareikningum félagsins sem þörf sé á aðkanna nánar. Þá er því lýst að heildarinnstreymi erlends gjaldeyris sem skipthafi verið í íslenskar krónur á gjaldeyrismarkaði hér á landi á því tímabilisem var til rannsóknar hafi numið tæplega 193 milljörðum króna. Segir jafnframtað sé gert ráð fyrir að innborganir á reikninga B endurspegli þann erlendagjaldeyri sem sé skilaskyldur hér á landi megi ætla að umfang starfsemifélagsins nemi um 6,82% af heildarveltu alls markaðarins. Stefnandi, sem áður starfaði hjá [..],hóf störf í þágu B í mars 2009. Í stefnu segir að starfsemi félagsins hafifalist í því að hafa milligöngu um gjaldeyrisviðskipti í Svíþjóð milli erlendraaðila. Svo sem að framan er rakið beindistrannsókn lögreglu að því hvort starfsemi félagsins bryti í bága við íslensklög. Segir í áður tilvitnaðri skýrslu Seðlabankans frá 11. nóvember 2009 aðþótt félagið sé skráð í Svíþjóð leiki vafi á því hvort raunverulegframkvæmdastjórn þess sé hér á landi og félagið teljist af þeim sökum innlendurlögaðili í skilnngi laga um gjaldeyrismál nr. 87/1992, sbr. 2. tölul. 1. gr.laganna. Við rannsókn lögreglu á ætluðum brotum stefnanda neitaði hann ávalltsök og byggði m.a. á því að starfsemi B hefði ekki farið fram hér á landi ogbryti þar af leiðandi ekki í bága við íslensk lög og reglur settar samkvæmtþeim. Þá voru varnir stefnanda einnig á því byggðar að Seðlabankinn hefði ekkistaðið rétt að setningu reglna um bann við fjármagnshreyfingum til og frálandinu skv. 1. mgr. bráðabirgðaákvæðis í lögum nr. 87/1992 þar sem reglurbankans nr. 1130/2008 hefðu ekki verið samþykktar af ráðherra, svo sem lögboðiðvar. Hefðu reglurnar af þeim sökum ekki öðlast gildi þrátt fyrir birtinguþeirra. Að auki hefði B gert ráðstafanir til að tryggja að farið væri að reglumnr. 1130/2008, hvað sem liði gildi þeirra. Ekki er um það deilt að umræddarreglur skorti formlegt samþykki ráðherra en í greinargerð stefnda er á þvíbyggt að sérstakur saksóknari hafi ekki verið upplýstur um það fyrr en íársbyrjun 2014. Þá liggur fyrir að eftir setningu reglna Seðlabanka Íslands nr.880/2009 um gjaldeyrismál, frá 31. október 2009, lagðist starfsemi B AB af en í3. mgr. 2. gr. þeirra reglna var með nýjum hætti kveðið á um takmarkanir áfjármagnshreyfingum á milli landa í innlendum gjaldeyri, sbr. 3. mgr. 2. gr.þeirra. Á meðan á rannsókn málsins stóð sættistefnandi ýmiss konar þvingunarráðstöfunum af hálfu lögreglu í þágu rannsóknarmálsins. Stefnandi var handtekinn að morgni 29. janúar 2010 og sleppt að kvöldisama dags að yfirheyrslu lokinni. Stefnandi var síðan yfirheyrður tvívegis afturá meðan á rannsókn málsins stóð, 14. júní og 29. nóvember 2012. Sama dag og stefnandi var handtekinnvar gerð húsleit á starfsstöð B hérlendis, á heimili stefnanda að [..] íGarðabæ, fasteign hans að [...] í Reykjavík og leitað í tveimur bifreiðum í hansumráðum, í því skyni að haldleggja skjöl og önnur sönnunargögn sem tengdustrannsókn málsins. Jafnframt voru haldlögð gögn í vörslum Símans hf. átímabilinu 1. janúar 2009 til 28. janúar 2010 sem vörðuðu B AB, önnur félögtengd því félagi, sem og stefnanda sjálfan. Meðal þeirra muna sem haldlagðirvoru á starfsstöð B AB samkvæmt úrskurði um haldlagningu voru sími, tölva ogminnislykill í eigu stefnanda, harður diskur og ýmis önnur tæki og gögn. Viðleit á heimili stefnanda var lagt hald á ýmis skjöl, tölvur, síma, minnislykilog fleiri gögn og tæki í hans eigu. Hald var lagt á eitt minniskort við leit íbifreiðum í umráðum stefnanda. Sama dag, þ.e. 29. janúar, boðaðiembætti ríkislögreglustjóra til blaðamannafundar í samstarfi viðFjármálaeftirlitið og gjaldeyriseftirlit Seðlabankans þar sem greint var fráfyrrnefndum rannsóknaraðgerðum. Á fundinum var ætluðum brotum stefnanda ogfyrrum samstarfsmanna hans lýst, sem og hugsanlegri refsiábyrgð og áhrifumbrotanna á gjaldeyrisstöðugleika. Þá kom fram að rannsóknin væri nýhafin en aðsterkar grunsemdir væru fyrir hendi af hálfu lögregluyfirvalda um brot ááðurnefndum lögum og reglum um gjaldeyrismál. Sagði þáverandi yfirmaðurefnahagsbrotadeildar ríkislögreglustjóra að þeir teldu brot stefnanda og samstarfsmannahans vera sönnuð en hafði þó þann fyrirvara á að málið væri í rannsókn og umværi að ræða „grunsemdir og annað slíkt“. Í viðtali við Morgunblaðið 2. febrúarer haft eftir honum varðandi málið: „Þeir virðast hafa gert sér far um að haldasig formlega innan ramma laganna en við erum á þeirri skoðun að svo hafi ekkiverið.“ Ennfremur voru sama dag að kröfuríkislögreglustjóra kyrrsettar eignir stefnanda til tryggingar kröfu að fjárhæð42.610.000 krónur vegna greiðslu sakarkostnaðar, sekta og annarra krafnaákæruvaldsins á grundvelli 69. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 o.fl.reglna. Kyrrsetningin tók til eignarhluta stefnanda í fasteignunum [...] íReykjavík, [...] í Garðabæ og [...] í Hrunamannahreppi. Að auki voru kyrrsettirfjármunir á tveimur bankareikningum stefnanda, annars vegar reikningur nr. [...]í Arion banka og hins vegar reikningur nr. [...] í Íslandsbanka. Sýslumaðurhafnaði hins vegar kröfu um kyrrsetningu fjármuna á reikningi nr. [...] íÍslandsbanka en fjármunir á þeim reikningi námu 6.120.593 krónum. Taldisýslumaður þá fjármuni nauðsynlega til framfærslu stefnanda og fjölskyldu hans.Lögregluyfirvöld lögðu aftur á móti hald á innstæðu þess reiknings með vísantil 1. mgr. 68. gr., sbr. 69. gr., laga nr. 88/2008. Hinn 4. mars 2010 gerði lögreglajafnframt kröfu fyrir dómi um að tilteknum símafyrirtækjum yrði skylt að veitalögreglu upplýsingar um svokölluð símagögn, þ.e. notkun símanúmera í eigu ogumráðum stefnanda, sem sýndu sundurliðuð símtöl í og úr viðkomandi númeri átímabilinu 25. mars 2009 til 4. mars 2010. Fallist var á kröfuna með úrskurðiHéraðsdóms Reykjavíkur 5. mars 2010. Áðurnefnd kyrrsetning frá 29. janúar2010 var endurupptekin 18. maí 2011, þegar felld var niður kyrrsetning í [...]og [...] en í þess stað kyrrsettur eignarhlutur eiginkonu stefnanda í [...] aukþess sem frekari fjármunir voru lagðir inn á áðurnefndan reikning stefnanda íArion banka. Kyrrsetning á reikningi í Íslandsbanka hélst óbreytt. Sumarið 2011 fór stefnandi þess á leitvið embætti ríkislögreglustjóra að kyrrsetningu eigna yrði aflétt, en þeirribeiðni var hafnað af hálfu embættisins. Að endingu krafðist stefnandi þessfyrir dómi að kyrrsetningu eigna hans yrði aflétt og var fallist á kröfu hansmeð dómi Hæstaréttar 25. janúar 2012 í máli réttarins nr. 682/2011 með vísantil þess að dráttur á rannsókn málsins færi í bága við 1. mgr. 70. gr.stjórnarskrárinnar og hliðstætt ákvæði í 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmálaEvrópu og 2. mgr. 53. gr. laga nr. 88/2008. Rannsókn málsins var í upphafi á hendiefnahagsbrotadeildar ríkislögreglustjóra. Með lögum nr. 82/2011, sem tóku gildi1. september 2011, voru verkefni deildarinnar flutt yfir til embættis sérstakssaksóknara sem hélt rannsókn málsins áfram á óbreyttum grundvelli. Svo sem áður greinir var ákæra gefinút 22. mars 2013. Sama dag var að kröfu sérstaks saksóknara kyrrsettur á nýeignarhlutur stefnanda í fasteigninni [...], til tryggingar kröfu að fjárhæðallt að 164.000.000 króna, til greiðslu sakarkostnaðar, sekta og krafnaákæruvaldsins á grundvelli 2. mgr. 16. gr. a í lögum nr. 87/1992 umgjaldeyrismál, sbr. a-lið 3. gr. laga nr. 143/2008 og 69. gr. almennrahegningarlaga nr. 19/1940. Hélst sú kyrrsetning þar til 18. febrúar 2016 þegarmáli þessu að endingu lauk með því að ákæruvaldið féll frá áfrýjun á sýknudómihéraðsdóms. Í viðtali við RÚV 23. febrúar 2016greindi vararíkissaksóknari frá því að ástæða þess að ákveðið hefði verið aðfalla frá áfrýjun málsins væri sú að miklar líkur væru á að sakir máls yrðutaldar fyrndar.II.Stefnandi krefst bótafyrir tjón sem hann kveðst hafa orðið fyrir vegna aðgerða lögreglu ogákæruvalds í tengslum við rannsókn ætlaðra brota hans gegn lögum og reglum umgjaldeyrismál. Stefnandi byggir dómkröfur sínar á þvíað hann eigi hlutlægan rétt til skaðabóta vegna allra þeirra aðgerða sem hannhafi þurft að þola við rannsóknina, sbr. 1. mgr. 228. gr., nú 246. gr., laganr. 88/2008 um meðferð sakamála. Samhliða því og til vara byggir hann á því aðhann eigi rétt til bóta á sakargrundvelli vegna allra þessara sömu aðgerða.Rannsóknin hafi verið tilhæfulaus og hefði lögreglu og ákæruvaldi átt að hafaorðið það ljóst við frumathugun máls, sem og dómurum sem hafi kveðið uppúrskurði í þágu rannsóknarinnar. Frá upphafi hafi afstaða stefnanda tilsakargifta verið sú að þau störf sem hann hafi unnið í þágu B AB hafi samrýmstlögum. Fyrirkomulagi viðskipta félagsins hafi verið háttað þannig að það hafialdrei haft milligöngu um gjaldeyrisviðskipti hér á landi í skilningi 8. gr.laga nr. 87/1992 um gjaldeyrismál, heldur hafi þau farið fram erlendis. Þá hafistarfsemi B AB falið í sér „innflæði“ fremur en „útflæði“ á krónum og reglurnr. 1130/2008 því ekki falið í sér nein fyrirmæli sem hamlað hafi starfseminni.Saksóknari hafi viðurkennt í viðtali við Morgunblaðið strax 2. febrúar 2010 aðsakborningar hefðu „gert sér far um að halda sig formlega innan ramma laganna“þótt ekki hafi það orkað til að breyta fyrirfram þeim hugmyndum sem hann hafitjáð á blaðamannafundinum. Saksóknarinn hafi sökum þess hnýtt við: „en við erumá þeirri skoðun að svo hafi ekki verið“. Þegar árið 2010 hafi á opinberumvettvangi verið hafðar uppi efasemdir um að setning reglna nr. 1130/2008 hvíldiá lögmætum grunni. Þess sæist hvergi stað að ráðherra hefði samþykkt þær, einsog lög nr. 87/1992 þó áskildu. Afstaða stefnanda til sakargifta hafi í kjölfariðtekið mið af þessu. Þrátt fyrir þessa fyrirferð hafi rannsókn málsins lagst ílangvarandi dvala þegar upphafsaðgerðum lauk. Stefnandi hafi því að endingu séðsig knúinn til að krefjast þess fyrir dómi þann 23. nóvember 2011 aðkyrrsetning í eignum hans yrði felld úr gildi. Við það tilefni hafi hann gertítarlega grein fyrir þeirri afstöðu sinni að viðskipti hans á vegum B AB hefðuekki brotið í bága við lög og reglur og að enginn lögmætur grundvöllur hefðiverið fyrir setningu reglna nr. 1130/2008. Að endingu hafi Hæstiréttur felltkyrrsetninguna úr gildi 25. janúar 2012 með vísan til þess að dráttur árannsókn ætlaðra brota væri óhæfilegur. Í framhaldi þess hafi lögregla loksgert reka að því að rannsaka málið. Þegar rannsókninni hafi lokið og ákæraverið gefin út 22. mars 2013 hafi ákæruvaldið enn á ný óskað kyrrsetningar íeignum stefnanda. Þá hafi ákæruvaldið upplýst við meðferð málsins að falliðværi frá öllum sakargiftum á hendur stefnanda um brot á reglum nr. 1130/2008.Þá fyrst hafi saksóknari orðið þess áskynja að umræddar reglur hefðu ekki veriðsettar með lögformlegum hætti. Saksóknari hafi skýrt þetta með vísan til þessað starfsmenn Seðlabanka Íslands hefðu veitt embætti saksóknara rangarupplýsingar um setningu reglnanna. Stefnandi byggir á því að afskiptiákæruvaldsins af honum hafi varað samtals í rúmlega sex ár frá handtöku hans29. janúar 2010 og lyktað með sýknu hans af öllum sakargiftum. Í stað þess aðleyfa stefnanda að njóta sýknudómsins eftir fráfall áfrýjunar héraðsdóms hafi vararíkissaksóknarigreint frá því í viðtali við Ríkisútvarpið 23. febrúar 2016 að ákæruvaldiðhefði fallið frá áfrýjun þar sem saksóknarar hafi talið „miklar líkur“ á því að„þessar sakir“ yrðu álitnar fyrndar. Þannig hafi ákæruvaldið gefið til kynna, þráttfyrir sýknudóminn, að „sakir“ hefðu verið til staðar og þar með að stefnandihefði gerst brotlegur. Þá vekur stefnandi jafnframt athygli áumfangi kyrrsetninga eigna hans og þess langa tíma sem kyrrsetningin stóð. Meðfyrri kyrrsetningargerðinni hinn 29. janúar 2010 hafi verið kyrrsettir tveirbankareikningar og þrjár fasteignir í hans eigu. Við framkvæmd gerðarinnar hafisýslumaður synjað kröfu lögreglu um kyrrsetningu á einum bankareikningistefnanda með vísan til 15. gr. laga nr. 31/1990 um kyrrsetningu, lögbanno.fl., sbr. 41. gr. laga nr. 90/1989. Að áliti fulltrúa sýslumanns hafi súinnstæða verið stefnanda „nauðsynleg til að standa straum af kostnaði umskamman tíma af framfærslu „stefnanda og þeirra sem hann var framfærsluskyldurvið“. Lögregla hafi brugðist freklega við þessari niðurstöðu og beitt valdisínu til að haldleggja innstæðuna á þessum reikningi með vísan til 1. mgr. 68.gr., sbr. 69. gr., laga nr. 88/2008. Stefnandi hafi þannig einnig verið svipturvörslum þessa bankareiknings hinn 29. janúar 2010. Kyrrsetningunni hafi veriðbreytt 18. maí 2011 og hún felld niður með dómi Hæstaréttar 25. janúar 2012.Eignarhlutur stefnanda í [...] hafi hins vegar aftur verið kyrrsettur 22. mars2013 og hafi sú kyrrsetning staðið þar til 18. febrúar 2016. Verðmæti þeirrapeningalegu eigna sem kyrrsettar eða haldlagðar hafi verið hafi veriðeftirfarandi: [...] Hinir kyrrsettu bankareikningar hafiborið vexti sem hafi verið greiddir út í árslok á reikningum nr. [...] og nr. [...]en í lok hvers mánaðar á reikningi nr. [...]. Vextirnir hafi numið eftirfarandifjárhæðum á þessum dögum: [...] Miðað við fasteignamat hafi hinarkyrrsettu eignir hækkað með tímanum en með hliðsjón af kröfugerð stefnanda séóþarft að rekja þetta nánar. Þá byggir stefnandi á því að þegar íupphafi hafi verið óhjákvæmilegt annað en að málinu lyki með sýknudómi.Staðsetning viðskipta B AB hafi legið fyrir strax í öndverðu og meðal annarsbirst í bókum félagsins. Af þeim sökum hafi aldrei verið fótur fyrir ásökunumgegn stefnanda um brot gegn 8. gr. laga nr. 87/1992. Þá hafi einnig legið fyrirþegar í upphafi að samþykki ráðherra fyrir setningu reglna nr. 1130/2008skorti. Af þeim sökum hafi aldrei verið fótur fyrir rannsókn gegn stefnandavegna ásakana um brot gegn reglunum nema slíkt samþykki hefði áður legið fyrir.Að auki megi nefna að B hafði gert ráðstafanir til að tryggja að farið værieftir fyrirmælum reglna nr. 1130/2008, hvað sem formlegu gildi þeirra hafiliðið. Stefnandi byggir á því að það tjón semhann hafi orðið fyrir vegna allra áðurnefndra aðgerða lögreglu og ákæruvaldsgegn honum sé bótaskylt á grundvelli hinnar hlutlægu bótareglu 228. gr. laganr. 88/2008. Aðgerðirnar hafi verið framkvæmdar með samstilltum hætti ogblaðamannafundurinn verið liður í þeim og markað upphaf þeirra. Því séóhjákvæmilegt að álíta að bótagrundvöllur 246. gr. taki einnig til hans. Verðiekki á það fallist byggir stefnandi á því að þær aðgerðir sem ekki falli undirbótareglu 246. gr. hafi verið framkvæmdar með saknæmum og ólögmætum hætti. Rannsókninhafi verið tilhæfulaus, engin þörf hafi verið á þessum aðgerðum og þær hafi íframkvæmd gengið langt úr hófi fram. Stefnandi tekur fram að við mat á saknæmigildi einu þótt sumar hinna umdeildu aðgerða hafi verið framkvæmdar ágrundvelli dómsúrskurðar, enda hafi aldrei verið skilyrði fyrir því að kveðaupp slíka úrskurði. Aðgerðirnar séu því bótaskyldar að þessu leyti. Varðandi ummæli saksóknara á opnumblaðamannafundi hinn 29. janúar 2010, ummæli í Morgunblaðinu 2. febrúar s. á.og í Ríkisútvarpinu hinn 23. febrúar 2016, um sekt stefnanda, er byggt á því aðþau hafi verið saknæm og ólögmæt og andstæð rétti stefnanda til að vera álitinnsaklaus uns sekt sé sönnuð, sbr. 2. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu,sbr. og lög nr. 62/1994 og 2. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar. Einnig megi umþetta vísa til 234.–236. gr. almennra hegningarlaga. Allt þetta hafi orsakaðtjón sem hafi verið sennileg afleiðing áðurnefndra aðgerða eða hinnar saknæmuog ólögmætu háttsemi. Stefnandi sundurliðarbótakröfu sína með svofelldum hætti: Varðandi þá undirliðisem fram komi undir 1. lið um miskabætur byggir stefnandi á því að þær aðgerðirsem þar séu tilgreindar hafi verið óþarfar. Rannsóknin hafi verið tilhæfulausog miski stefnanda því verið sérstaklega mikill. Þá hafi það reynst stefnandaeinkar særandi að saksóknari hafi á opnum blaðamannafundi hinn 29. janúar 2010viðhaft ummæli um hann og aðra sakborninga sem gefið hafi til kynna sekt hans.Sama megi segja um ummæli saksóknarans sem birst hafi í Morgunblaðinu 2.febrúar 2010. Í því sambandi verði að hafa í huga að með öllu hafi veriðfyrirsjáanlegt að nafn stefnanda yrði tengt ummælunum, eins og raunin hafiorðið. Rannsóknin hafi síðan dregist fram úröllu velsæmi og það hafi aukið mjög á miska stefnanda af aðgerðunum og falið ísér sjálfstæðan miska. Málinu hafi síðan ekki lokið fyrr en 18. febrúar 2016,en við það tilefni, eða hinn 23. febrúar 2016, hafi vararíkissaksóknari viðhaftummæli sem gefið hafi til kynna að stefnandi hefði gerst brotlegur, þrátt fyrirsýknudóm héraðsdóms. Allt þetta hafi valdið stefnanda verulegan miska sem hannsundurliði með þeim hætti sem að framan greini. Varðandi 2. lið, um bætur fyrirfjárhagstjón vegna kyrrsettra eigna, þá reiknist sú fjárhæð sem dráttarvextiraf hinum kyrrsettu og haldlögðu peningalegu eignum að frádregnum þeim vöxtumsem eignirnar hafi borið á meðan. Fjárhæðir eignanna hafi verið þessar í krónumá eftirtöldum dögum: Hefði kyrrsetningin ekki átt sér staðhefði stefnandi getað hagnýtt sér þessa fjármuni til arðsköpunar. Dráttarvextirsamkvæmt 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu feli í sérmeðalhófsbætur fyrir að hafa ekki haft þau afnot fjármuna sem réttur standiella til. Því miði stefnandi bótakröfuna við að fá greiddar bætur sem nemidráttarvöxtum af þessum fjárhæðum. Fjárhæð dráttarvaxta af framangreindumfjárhæðum hefði hinn 25. janúar 2012 numið 3.388.773 krónum. Verði ekki á þettafallist varðandi 2. lið er til vara miðað við vaxtafót 4. gr. laga nr. 38/2001.Samkvæmt því viðmiði yrði fjárhæð kröfu samkvæmt 2. lið 1.643.828 krónur. Tilþrautavara sé svo varðandi 2. lið miðað við vaxtafót 8. gr. laga nr. 38/2001.Samkvæmt því viðmiði yrði fjárhæð kröfu samkvæmt 2. lið 1.089.885 krónur.Stefnandi gerir ekki kröfu fyrir tjón vegna kyrrsetningar fasteigna sinna. Þessí stað byggir hann á því að horfa megi til þess óhagræðis sem hún hafi haft íför með sér sem aukins rökstuðnings fyrir því að kröfu hans vegna hinnapeningalegu eigna sé stillt í hóf. Varðandi 3. lið byggir stefnandi á þvíað hann hafi orðið fyrir verulegu atvinnutjóni. Hann hafi áður en málið kom tilhaft lífsviðurværi sitt af störfum á fjármálamarkaði. Rannsókn málsins hafi þvíhamlað honum verulega við atvinnuleit og honum ekki auðnast að fá vinnu fyrr ení maí 2012. Síðasta fasta starf sem stefnandi hafi gegnt áður en hann hóf störfí þágu B AB hafi verið hjá [...]. Þar hafi hann fengið samkvæmtráðningarsamningi frá 9. janúar 2009 110.000 sterlingspund í föst árslaun eða9.167 pund á mánuði. Sé miðað við miðgengi punds gagnvart krónu 1. febrúar2010, sem hafi verið 202,79 krónur, hafi föst mánaðarlaun hans numið 1.858.908krónum. Rétt þyki að bæta við þá fjárhæð orlofi sem megi reikna sem 10,17%,sbr. 7. gr. laga nr. 30/1987 um orlof. Þannig sé að mati stefnanda rétt aðleggja til grundvallar að hann hafi á þeim tíma sem aðgerðir lögreglu hófustgetað unnið sér inn föst mánaðarlaun samtals að fjárhæð 2.047.959 krónur.Miðist kröfugerð hans hér við þetta. Í málinu geri stefnandi kröfu umatvinnutjón vegna þess tíma sem hafi liðið frá upphafi rannsóknarinnar og þartil hann hafi hafið störf á nýjan leik í maí 2012. Hann hafi þannig farið á misvið tekjur þær er að framan greini í 11 mánuði á árinu 2010, samtals að fjárhæð22.527.548 krónur, alla 12 mánuði ársins 2011, samtals að fjárhæð 24.575.507krónur og í fjóra mánuði á árinu 2012, samtals að fjárhæð 8.191.836 krónur.Tjón stefnanda nemi því alls sökum þessa 55.294.891 krónu. Til að allrarvarfærni sé gætt dragi hann þó frá þessari kröfu laun sem hann hafi fengiðtilfallandi frá [...] ehf. árið 2010 að fjárhæð 3.141.124 krónur. Gerð er krafa um vexti og dráttarvextií samræmi við ákvæði laga nr. 38/2001. Krafan miðist við 29. janúar 2010 að þvíer varði miskabætur fyrir yfirlýsingar á blaðamannafundi, handtöku, leit áheimili, öflun gagna frá Símanum hf., fyrri kyrrsetningu og haldlagningu eignaog öflun gagna um símasamskipti, samtals að fjárhæð 3.550.000 krónur. Krafa umvexti og dráttarvexti miðist við 22. mars 2013 að því er varði miskabætur fyrirseinni kyrrsetningu eigna stefnanda, samtals að fjárhæð 500.000 krónur. Þámiðist krafa að því er varði miskabætur fyrir ummæli vararíkissaksóknara umbrot stefnanda eftir lok málsins og óhæfilegar tafir á meðferð þess, samtals aðfjárhæð 5.500.000 krónur, við 23. febrúar 2016. Krafa um vexti af tjóni vegnakyrrsetningar miðist við lok hennar hinn 25. janúar 2012. Krafa um vexti afatvinnutjóni miðist við lok hvers árs og samanlagt atvinnutjón á árinu, að þvígættu að krafa um vexti af atvinnutjóni á árinu 2012 reiknist frá 30. apríl2012 en á því tímamarki hafi atvinnuleysi stefnanda lokið.Vextir reiknist þá afuppsafnaðri kröfu stefnanda eins og hér greini: Krafan miðist við að skilyrði séu tilað krefjast dráttarvaxta frá umræddum dögum, en verði ekki á það fallist erkrafist skaðabótavaxta samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 frá umræddum dögum tilþess dags er skilyrði verði talin hafa myndast fyrir kröfu um dráttarvexti. Um lagarök vísar stefnandi tilalmennra reglna skaðabótaréttar og hlutlægrar bótareglu 228. gr. laga nr.88/2008. Þá er vísað til 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr.62/1994, og 70. gr. stjórnarskrárinnar. Kröfu um málskostnað styður stefnandivið XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. III.Til stuðningssýknukröfu sinni bendir stefndi á að íslenska ríkið njóti fullveldis ípeningamálum og hér á landi sé íslenska krónan lögeyrir, sbr. lög nr. 22/1968um gjaldmiðil Íslands. Í lögum nr. 36/2001 um Seðlabanka Íslands séu bankanumfaldar yfirgripsmiklar heimildir til að standa vörð um verðgildi íslenskukrónunnar. Sjálfstæði Seðlabankans við stjórn peningamála helgist af þvímeginmarkmiði peningastefnunnar að stuðla að stöðugu verðlagi. Fjármagnshöftinsem sett hafi verið haustið 2008 hafi staðið í nánum tengslum við þettahlutverk bankans sem og það hlutverk að stuðla að virku og öruggufjármálakerfi, sbr. 3. og 4. gr. laga nr. 36/2001. Ein hliðaráhrif fjármagnshaftanna hafimeðal annars birst í því að gjaldeyrismarkaður hafi skapast fyrir íslenskarkrónur erlendis (aflandsmarkaði) þannig að til hafi orðið tvöfalt gengi áíslensku krónunni, annars vegar á þeim markaði og hins vegar á opinberumgjaldeyrismarkaði hér á landi. Gengismunurinn hafi að jafnaði verið mikillfyrst eftir setningu haftanna rétt eftir bankahrunið, svo numið gat tugumprósenta. Með því að nýta sér þann mismun á gengi krónunnar sem hafi verið áaflandsmarkaði og hinum opinbera markaði hafi aðilar getað hagnast verulega. Íþessu sambandi vísist meðal annars til eftirfarandi röksemda í ákæru: „Þessarefnahagslegu aðstæður á Íslandi nýttu ákærðu sér til að framkvæma þá háttsemisem þeim er gefin að sök samkvæmt ákæru. Þeir höfðu allir þekkingu og reynslu afgjaldeyrisviðskiptum, þar með á alþjóðlegum vettvangi og á tímanum eftir aðgjaldeyrishöftin voru sett…“. Ástæðu þess að stefnandi og aðrirmeðákærðu hafi verið sýknaðir með dómi héraðsdóms 18. desember 2014 sé ekki aðrekja til þess að gögn málsins hafi ekki varpað ljósi á það í hverju starfsemi BAB hafi verið fólgin, heldur vegna þess að hluti viðskiptanna hafi ekki veriðtalinn hafa átt sér stað hér á landi í merkingu 1. mgr. 8. gr. laga nr. 87/1992um gjaldeyrismál. Engin afstaða hafi verið tekin til þess í dómnum hvortþjónusta félagsins við mótaðila hafi falið í sér milligöngu. Þá hafi legiðfyrir að við meðferð málsins hafi ákæruvaldið fallið frá sakargiftum um aðháttsemi ákærðu varðaði við 4. mgr. 1. gr. reglna nr. 1130/2008 umgjaldeyrismál, sem hafi verið ætlað að taka gildi 16. desember 2008 ágrundvelli bráðabirgðaákvæðis laga nr. 134/2008. Að mati ákæruvaldsins hafireglurnar ekki getað talist viðhlítandi refsiheimild þar sem lögáskiliðsamþykki ráðherra fyrir setningu reglnanna hafi ekki legið fyrir. Samskipti sérstaks saksóknara ogSeðlabanka Íslands, sem fyrir liggi í málinu, beri með sér að embætti sérstakssaksóknara hafi ekki verið upplýst um að formlegt samþykki ráðherra hefði skortfyrr en í upphafi árs 2014 og eftir að ákæra í málinu hafi verið gefin út.Fyrir liggi að formlegt samþykki ráðherra hafi ekki legið fyrir við setningureglna nr. 1130/2008 en þeim hafi verið ætlað að leysa af hólmi reglur nr.1082/2008 frá 28. nóvember 2008. Jafnvel þótt þótt litið sé svo á að reglur nr.1130/2008 hafi aldrei öðlast gildi vegna skorts á formlegu samþykki ráðherra,hafi það vart getað haft aðrar afleiðingar en að endurskoðun á reglum nr.1082/2008, sem gert hafi verið ráð fyrir í 14. gr. þeirra, hefði ekki gengiðeftir og þær reglur þar af leiðandi áfram verið í gildi. Samanburður leiði íljós að 1. mgr. 4. gr. reglna nr. 1130/2008, sem brot stefnanda hafi veriðtalin varða við, hafi verið samhljóða 1. mgr. 4. gr. reglna nr. 1082/2008. Þvíverði að líta svo á að þessi regla hafi verið í gildi á brotatímabilinu, endahafi aðstæður í hagkerfinu á þeim tíma ekki gefið tilefni til að ætla aðlöggjafinn hefði breytt afstöðu sinni til nauðsynjar hafta. Ákvæði 1. mgr. 4. gr. reglna nr.1082/2008 og 1. mgr. 4. gr. reglna nr. 1130/2008 hafi hljóðað svo:„Gjaldeyrisviðskipti vegna fjármagnshreyfinga skv. 1. mgr. bráðabirgðaákvæðislaga um gjaldeyrismál, með síðari breytingum, á milli landa með úttektum afreikningum í íslenskum krónum í fjármálafyrirtækjum hér á landi eða SeðlabankaÍslands eru óheimil.“ Á bls. 7–9 í ákæru, sem fyrir liggi í gögnum málsins, séþví lýst hvernig háttsemi ákærðu hafi fallið undir þetta bann og hvernigfjármagnshreyfingar sem ákærðu hafi staðið fyrir á íslenskum krónum til Íslandshafi verið órjúfanlegur hluti af þeim gjaldeyrisviðskiptum sem þeir hafistundað. Fram kemur að orðalagið taki meðal annars mið af því hvernig alþjóðleggreiðslumiðlun milli fjármálastofnana sé framkvæmd. Sakargiftir hafi einnigvarðað ætluð brot gegn 8. gr. laga um gjaldeyrismál. Stefndi hafnar því að til aðgerðalögreglu, sem stefnandi krefjist bóta fyrir, hafi verið gripið að tilefnislausueða þær gengið lengra en nauðsyn hafi borið til. Stefnandi staðhæfi að afstaðahans til sakargifta hafi frá fyrstu stundu verið sú að þau störf sem hann vanní þágu B AB hafi samrýmst lögum. Hins vegar hafi stefnandi ekki leitast við aðupplýsa málið í yfirheyrslum hjá lögreglu og í síðari tveimur yfirheyrslunumhafi hann alfarið neitað að tjá sig um sakarefnið. Þótt stefnandi hafi meðþessu nýtt sér lögvarinn rétt sinn til að fella ekki á sig sök hafi sú háttsemiverið til þess fallin að styrkja grunsemdir um aðkomu hans að ætluðum brotum,hvað sem álitaefnum um skýrleika refsiheimilda líði. Rannsókn málsins hafi veriðumfangsmikil og leitt í ljós flókið félaganet sem að mati stefnda hafi gefiðréttmæta ástæðu til að ætla að hefði verið komið upp í því skyni að sniðgangareglur um fjármagnshöft. Í því sambandi vísist m.a. til 3. kafla í skýrslurannsakenda sem fyrir liggi í málinu. Þar komi fram að stefnandi ogsamverkamenn hans hafi, með þeim ásetningi að hagnast, hagað starfsemi B AB ogtengdra félaga þannig að mótaðilum félagsins, sem í raun hafi verið innlendiraðilar, hafi verið gert kleift að kaupa íslenskar krónur á aflandsmarkaði áhagstæðara gengi en á íslenskum gjaldeyrismarkaði. Stefnandi hafi mátt vita aðmeð því væri farið á svig við reglur um fjármagnshöft og þá neyðarrástöfun semí þeim hafi falist. Fjórmenningarnir hafi hagnast vel á starfseminni þótt ekkisé með vissu vitað hvað hafi á endanum orðið um þann hagnað. Þær upplýsingar sem fram hafi komiðvið rannsókn málsins veiti áreiðanlega vitneskju um starfsemi B AB og þannávinning sem af henni hafi hlotist. Af þeim megi ráða, hvað sem refsinæmiháttseminnar líði, að stefnandi hafi í félagi við samverkamenn sína aflað sérog öðrum ólögmæts eða óréttmæts ávinnings á kostnað almennings ábrotatímabilinu. Sönnunarkröfur í einkamálum, sem ekki séu jafn strangar og írefsimálum, standi þeirri ályktun alls ekki í vegi að stefnandi hafi stuðlað aðaðgerðum gegn sér, enda hafi hann sjálfur ekki leitast við að upplýsa málið viðyfirheyrslur hjá lögreglu. Stefndi vísi enn fremur til bls. 2 íákæru þar sem fram komi að heildarágóði af starfseminni, sem koma hafi áttjafnt til skipta fjórmenninganna, hafi verið talinn nema að minnsta kosti 656milljónum króna. Fjárhæðin sé langt umfram þær bótafjárhæðir sem stefnandikrefjist í stefnu, sem aftur veki upp efasemdir um í hverju tjón stefnanda séraunverulega fólgið. Að mati stefnda hafi stefnanda ekki tekist að sýna fram áþað frumskilyrði bótaábyrgðar að tjóni sé til að dreifa. Stefndi mótmælir því að aðrar aðgerðirlögreglu en þær sem vísað sé til í 2. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008 geti leitttil hlutlægrar ábyrgðar skv. 1. mgr. sömu greinar. Ekki verði ráðið að þeirbótaliðir sem tengist málsmeðferðartíma rannsóknarinnar og yfirlýsingumákæruvaldsins eigi hér undir. Bætur vegna þessara liða komi því ekki tilskoðunar nema að uppfylltum skilyrðum almennu sakarreglunnar. Stefndi mótmælir bótakröfu stefnandavegna opinberra yfirlýsinga handhafa ákæruvalds og krefst sýknu af þessumbótalið. Megintilgangur blaðamannafundarins 29. janúar 2010 hafi verið að komaá framfæri þeim skilaboðum að stjórnvöld litu ætlaða brotastarfsemi alvarlegumaugum með tilliti til þeirra almannahagsmuna sem í húfi hafi verið. Hugsanlegahafi aðrir aðilar, t. a. m. viðskiptavinir B AB sem fylgst hafi með fundinum,áttað sig á því hverjir sakborningarnir væru. Stefndi bendir á að stefnandi ogsamverkamenn hans hafi um margra mánaða skeið átt í mjög umsvifamiklumviðskiptum við mótaðila í gjaldeyrisviðskiptum. Á bls. 6 í ákæru sé vísað tilþess að einstök viðskipti hafi alls verið 748 talsins og að mótaðilarnir hafiverið 84. Niðurstöður rannsóknarinnar hafi einnig bent til þess að reksturstarfseminnar hafi farið fram hér á landi og að mótaðilarnir eða raunverulegireigendur þeirra hafi verið innlendir. Þá telur stefndi umkrafða fjárhæð veraórökstudda og fari fram á að hún sæti verulegri lækkun verði fallist á það meðstefnanda að umræddar yfirlýsingar hafi valdið honum miska. Hvað málsástæðu stefnda um óhæfilegandrátt málsins varði þá hafnar stefndi því að þær tafir sem orðið hafi árannsókn málsins, og hafi verið liður í framfylgd laga um gjaldeyrismál, verðivirtar þeim sem að henni hafi unnið til sakar á þann hátt að leiði tilbótaskyldu. Þegar slíkur dráttur þyki hafa átt sér stað hafi dómstólar að öðrujöfnu tekið tillit til slíkra atriða við ákvörðun refsingar. Í því samhengiskuli áréttað að tafir á rannsókn málsins hafi leitt til þess að Hæstirétturhafi fellt úr gildi kyrrsetningu á eignum stefnanda, sbr. niðurstöðu í máli nr.682/2011. Ákvörðun handhafa ákæruvaldsins um að áfrýja ekki sýknudómi yfir stefnandamegi enn fremur rekja til tafa sem orðið hafi á rannsókn málsins. Tafir á meðferð sakamála veitisakborningi ekki sjálfstæðan rétt til bóta enda ýmislegt sem geti haft áhrifþar á annað en sök þeirra sem að rannsókn slíkra mála starfi. Einnig liggifyrir að hvorki stefnandi né samverkamenn hans hafi leitast við að upplýsamálið á meðan á rannsókn þess hafi staðið. Þá hafi rannsóknin ekki veriðfrábrugðin rannsóknum í ýmsum öðrum efnahagsbrotamálum að því leyti að hún hafiverið flókin og umfangsmikil. Þá telur stefndi umkrafða fjárhæð veraórökstudda og fari fram á að hún sæti verulegri lækkun verði fallist á það meðstefnanda að tafirnar hafi valdið honum miska. Stefndi telur með hliðsjón afþví sem áður hafi verið rakið um tilefni rannsóknar lögreglu, háttsemi stefndavið rannsóknina og ávinning af ætluðum brotum að ekki hafi stofnast tilbótaskyldu vegna þeirra aðgerða sem stefnandi hafi sætt og sem fjallað sé um í2. mgr. 246. gr. laga um meðferð sakamála. Þá sé fjárhæð umkrafinna bóta mótmæltsem allt of hárri. Hvað varði miskabótakröfu stefnandavegna handtöku hans að fjárhæð 200.000 krónur, þá bendir stefndi á að stefnandihafi verið færður í fangageymslu og til yfirheyrslu á lögreglustöð hinn 29.janúar 2010 í tengslum við húsleit sem gerð hafi verið á starfsstöðvum B AB.Stefnanda hafi verið sleppt að lokinni þeirri yfirheyrslu en síðan veriðyfirheyrður aftur í tvígang. Stefnandi, sem hafi verið undir rökstuddum grun umviðamikil brot á lögum og reglum um gjaldeyrismál, hafi neitað sök og ekkileitast við að upplýsa málið við yfirheyrslur. Hann hafi því að mati stefndastuðlað að aðgerðinni gegn sér og fyrirgert rétti til bóta, sbr. 228. gr. lagaum meðferð sakamála. Verði ekki fallist á að stefnandi hafi fyrirgert rétti tilbóta fari stefndi fram á að sú bótafjárhæð sem stefnandi krefjist vegnahandtökunnar verði lækkuð. Þá bendir stefndi á að leitað hafiverið á dvalarstað stefnanda sama dag og hann var handtekinn eða hinn 29.janúar 2010. Leitin hafi verið heimiluð samkvæmt dómsúrskurði. Við leitina hafimeðal annars verið lagt hald á skjöl, fartölvur og önnur tölvugögn. Í kröfulögreglu um húsleit hafi komið fram að stefnandi væri undir rökstuddum grun umbrot á lögum og reglum um gjaldeyrismál. Stefndi telur hér einnig að stefnandi hafistuðlað að aðgerðinni gegn sér þar sem hann hafi ekki leitast við að upplýsamálið við yfirheyrslur. Verði ekki fallist á að stefnandi hafi fyrirgert réttitil bóta fari stefndi fram á að sú bótafjárhæð sem stefnandi krefjist verðilækkuð. Hvað varði öflun gagna frá Símanumhf., sem heimiluð hafi verið með dómsúrskurði 28. janúar 2010, bendir stefndi áað atriði er tengst hafi dvöl sakborninga sjálfra hér á landi og hvar starfsemiþeirra hafi í reynd farið fram, hafi skipt miklu máli fyrir rannsókn sakamálsins.Því hafi öflun þessara gagna verið eðlilegur liður í viðleitni til að upplýsamálið og hvorki verið óréttmæt, tilefnislaus, né úr hófi fram. Þá hafistefnandi ekki leitast við að upplýsa málið við yfirheyrslur hjá lögreglu ogþannig stuðlað að aðgerðum gegn sér. Verði ekki fallist á að stefnandi hafifyrirgert rétti til bóta fer stefndi fram á að sú bótafjárhæð sem stefnandikrefst sæti verulegri lækkun. Hvað varði fyrri kyrrsetningabeiðnina,dagsetta 29. janúar 2010, bendir stefndi á að forsenda hennar hafi verið veriðsú að erfitt gæti verið að sækja á hendur stefnanda kröfu um upptöku ávinningsog/eða greiðslu sektar og sakarkostnaðar, væri engin trygging til staðar. Afdómi Hæstaréttar 25. janúar 2012, þar sem kyrrsetning eigna stefnanda hafiverið felld úr gildi á þeirri forsendu að rannsókn málsins hefði dregist úrhófi fram, verði að mati stefnda ekki önnur ályktun dregin en að fullnægt hafiverið skilyrðum um lögmæti kyrrsetningarinnar á þeim tíma er hún hafi veriðgerð. Þá telur stefndi enn að líta beri svo á að stefnandi hafi stuðlað aðaðgerðinni þar sem hann hafi ekki leitast við að upplýsa málið við yfirheyrslurhjá lögreglu. Stefndi bendir auk þess á að umrædd miskabótakrafa virðist aðeinhverju leyti fléttast saman við þá miskabótakröfu sem stefnandi geri vegnatafa á rannsókn málsins, sem að óbreyttu leiði til þess að hvoruga sé unnt aðtaka til greina. Verði ekki fallist á að stefnandi hafi stuðlað aðkyrrsetningaraðgerðinni gegn sér og fallist á að tafir á rannsókn málsins hafivaldið honum miska fari stefndi fram á að sú bótafjárhæð sem stefnandi krefjistsæti verulegri lækkun. Hvað varði haldlagningu tiltekinsbankareiknings í eigu stefnda, sem undanþeginn hafi verið kyrrsetningunni 29.janúar 2010, þá bendi stefndi á að stefnandi hafi farið fram á að haldlagningufjármunanna yrði aflétt með bréfi til ríkislögreglustjóra, dagsettu 8. júlí2010. Í svari ríkislögreglustjóra við erindinu 15. júlí 2010 hafi verið tekiðfram að ekki væri tilefni til að aflétta haldlagningunni að svo stöddu og óskaðeftir ítarlegri rökstuðningi. Af gögnum málsins virðist mega ráða aðhaldlagningin hafi breyst í kyrrsetningu í kjölfar samkomulags aðila sem legiðhafi til grundvallar endurupptöku kyrrsetningargerðarinnar hinn 18. maí 2011.Til stuðnings sýknu og lækkun bóta vísi stefndi því til sömu sjónarmiða ograkin séu að framan og varði kyrrsetningu á eignum stefnanda 29. janúar 2010. Með vísan til fyrri sjónarmiða umtilefni og ástæður þeirra aðgerða lögreglu í málinu sem varðað hafi öflunsímagagna, þá hafnar stefndi kröfu stefnanda um miskabætur vegna öflunar gagnaum símasamskipti hans. Verði ekki fallist á að stefnandi hafi fyrirgert rétttil bóta fari stefndi jafnframt fram á að sú bótafjárhæð sem stefnandi krefjistverði lækkuð. Hvað síðari kyrrsetningargerðinavarði, sem fram hafi farið 22. mars 2013, bendir stefndi á að hún hafi, eins ogfyrri kyrrsetningargerðin, lotið að því að tryggja greiðslu sakarkostnaðar ogupptöku ávinnings af ætluðum brotum. Stefndi byggir á því að stefnandi hafiekki lagt fram nein gögn um að hann hafi orðið fyrir miskatjóni af völdumþessarar kyrrsetningargerðar og því fái stefndi ekki séð í hverju ætlað tjónhans felist eða hvert orsakasamhengið sé á milli þess og kyrrsetningarinnar.Dómur Hæstaréttar frá 25. janúar 2012, þar sem fyrri kyrrsetningin hafi veriðfelld úr gildi, hafi engan enda bundið á rannsókn málsins heldur haft í för meðsér að lögregla hafi talið þörf á að beiðast kyrrsetningar á ný í eignumstefnanda. Stefndi byggir á því að öll lagaskilyrði hafi verið fyrir hendi viðþá kyrrsetningu, enda hafi rannsóknin leitt í ljós verulegan ávinning afætluðum brotum. Stefndi telur auk þess að stefnandi hafi stuðlað að aðgerðinnigegn sér, svo sem með því að leitast ekki við að upplýsa málið við yfirheyrslurhjá lögreglu. Verði talið að stefnandi hafi ekki fyrirgert rétti til miskabótavegna síðari kyrrsetningargerðarinnar fari stefndi fram á að sú krafa sætiverulegri lækkun. Þá mótmæli stefndi kröfu stefnanda umbætur vegna fjártjóns af völdum kyrrsetninganna. Ítrekuð sé sú afstaða stefndaað stefnandi hafi sjálfur stuðlað að upphafsaðgerðum rannsóknarinnar í janúar2010. Þá standi engin efni til þess, hvorki í ljósi dómafordæma né laga umvexti og verðtryggingu nr. 38/2001, að ákvarða stefnanda dráttarvexti eðaalmenna vexti á tímabili kyrrsetningarinnar. Stefnandi hafi ekki heldur færtsönnur á að ætlað vaxtatap hans sé umfram þá vexti sem hann hefði notið átímabilinu. Þá hafi stefnandi farið fram á miskabætur vegna þessarar sömukyrrsetningaraðgerðar og vegna tafa á rannsókn málsins sem vart geti fariðsaman. Stefndi bendir á að fyrir liggi aðkyrrsetningin á umræddum bankainnstæðum hafi fallið niður 25. janúar 2012 ágrundvelli fyrrgreinds Hæstaréttardóms. Enda þótt stefnandi hafi í kjölfardómsins enn verið með réttarstöðu sakbornings hafi hann átt þess kost aðkrefjast miska- og skaðabóta frá íslenska ríkinu, teldi hann ekki hafa veriðtilefni til gerðarinnar, sbr. 4. mgr. 42. gr. laga nr. 31/1990 um kyrrsetninguog lögbann o.fl. og 2. mgr. 88. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008.Stefnandi, sem frá fyrstu stundu hafi notið lögmannsaðstoðar, hefði á þeimgrundvelli getað takmarkað ætlað tjón sitt sem hann reikni sér hér semdráttarvexti. Krafa stefnanda vegna fjártjóns afvöldum kyrrsetningarinnar sé að mati stefnda því marki brennd að vera í eðlisínu krafa um vexti en samkvæmt lögum um fyrningu kröfuréttinda nr. 150/2007fyrnist slíkar kröfur á fjórum árum. Málið sé höfðað með stefnu 16. febrúar2017 og því eigi kröfur stefnanda um vexti sem fallið hafi fyrir 16. febrúar2013 að vera niður fallnir, þ.á m. sú krafa sem hér sé til umfjöllunar. Hvað bótakröfu stefnanda vegnaatvinnutjóns varðar byggi stefndi á því að aðgerðir lögreglu hafi engin áhrifhaft á starfslok stefnanda hjá [...]., sem hann samt sem áður reikni sér tiltjóns. Stefnandi hafi misst vinnuna hjá [...]í mars 2009, þ.e. áður eneftirlitsstjórnvöld og síðar lögregla hafi byrjað afskipti af málinu. Að matistefnda skorti hér verulega á samhengi á milli dómkröfu stefnanda og málsástæðnaí stefnu, og leiði það að mati stefnda til sýknu hans, ef ekki til frávísunarmálsins af sjálfsdáðum. Þá mótmæli stefndi því einnig sérstaklega að þau kjörsem stefnandi hafi notið í starfi sínu fyrir [...] í Bretlandi séu lögð tilgrundvallar útreikningi á hugsanlegum tekjum hans síðar. Í því sambandi bendistefndi á að það sé alls óljóst hvort og að hvaða leyti stefnandi hafi notiðtekna eða getað orðið sér úti um atvinnutækifæri meðan á rannsókn málsins hafistaðið. Stefndi mótmæli því sem röngu og ósönnuðu að nokkrar aðgerðir yfirvaldagagnvart stefnanda hafi einar og sér varnað því að hann hefði getað útvegað sérstarf eða að öðru leyti aflað tekna á framangreindu tímabili. Fyrir þeirristaðhæfingu beri stefndi sönnunarbyrði sem ekki verði séð af stefnu ogframlögðum gögnum að hann hafi axlað með neinu móti. Að endingu mótmæli stefndi upphafstímadráttarvaxta í öllum tilvikum. Engin efni standi til þess að ákvarða stefnandadráttarvexti frá fyrra tímabili en málshöfðunardegi að því leyti sem kröfurhans kunni að verða teknar til greina. Þá hafi þess sjónarmiðs einnig veriðgætt í dómaframkvæmd er varði bætur vegna aðgerða lögreglu að látið sé þar viðsitja og að aðrir vextir komi ekki til tals, sem að mati stefnda megi eflaustrekja til þess hversu erfitt geti verið að staðreyna slíkar kröfur fyrirfram,enda séu slíkar bætur oft á tíðum dæmdar að álitum. Með hliðsjón af því mótmælistefndi einnig upphafstíma seðlabankavaxta sem stefnandi krefjist til vara íöllum tilvikum. Að því leyti sem fallist yrði á meðstefnanda að hann eigi tilkall til vaxta frá fyrra tímabili en málshöfðunardegisé að mati stefnda þá ekki heimilt að viðurkenna þann rétt lengra aftur ítímann en fjögur ár frá höfðun málsins, sbr. 3. gr. laga nr. 150/2007. IV.Í máli þessu krefurstefnandi stefnda um skaðabætur vegna ýmissa rannsóknaraðgerða sem hann sættiaf hálfu lögreglu og sérstaks saksóknara frá 29. janúar 2010 til 18. febrúar2016, þegar aflétt var síðustu kyrrsetningu í eign stefnanda. Þá krefst hannbóta vegna ummæla sem núverandi vararíkissaksóknari lét falla á opinberumvettvangi í upphafi rannsóknar málsins er hann starfaði hjá efnahagsbrotadeildríkislögreglustjóra, sem og eftir að málinu lauk. Ennfremur krefst hann bótavegna dráttar á rannsókn málsins. Stefnandi reisir bótakröfu sína annars vegará reglu 1. mgr. 246. gr., áður 228. gr., laga nr. 88/2008 um hlutlægabótaábyrgð stefnda og hins vegar á almennu sakarreglunni. Samkvæmt 1. mgr. 246. gr. laga nr.88/2008 á sá sem borinn hefur verið sökum í sakamáli rétt til bóta úr hendistefnda ef hann er sýknaður með endanlegum dómi. Í 2. mgr. er tekið fram aðbætur skv. 1. mgr. skuli dæma vegna aðgerða eftir IX.–XIV. kafla laganna efskilyrði 1. mgr. eru fyrir hendi en þó megi lækka eða fella niður bætur efsakborningur hefur valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem bótakrafan er reistá. Fyrir liggur að stefnandi sætti ýmsum aðgerðum samkvæmt IX., X.,XI. og XII.kafla. laganna og var sýknaður með endanlegum dómi. Á hann því rétt tilskaðabóta vegna aðgerða sem gripið var til á grundvelli heimilda í nefndumköflum laga nr. 88/2008, nema því aðeins að telja megi að hann sjálfur hafivaldið eða stuðlað að þeim aðgerðum. Hvað varðar bótakröfu stefnanda vegnaaðgerða lögreglu sem ekki falla undir IX.–XIV. kafla laga nr. 88/2008, þá verðaþær kröfur ekki reistar á hinni hlutlægu bótareglu sem fram kemur í 1. mgr.246. gr. laganna, enda í 2. mgr. hennar með tæmandi hætti talið til hvaðaaðgerða bótaskylda á þeim grunni kemur til álita. Er málsástæðu stefnanda íþessa veru hafnað. Stefnandi reisir kröfur málsins m.a. áþví að rannsókn málsins hafi verið tilhæfulaus. Á þetta felst dómurinn ekki.Fyrir liggur að starfsemi stefnanda og samstarfsfélaga hans sem rannsóknlögreglu laut að var umfangsmikil og til þess fallin að torvelda stjórnvöldumað ná markmiðum sínum í gjaldeyrismálum og tryggja að skilaskyldur gjaldeyrirskilaði sér til landsins. Þá verður jafnframt að telja að málið hafi við upphafrannsóknar litið þannig út frá sjónarhóli lögreglu að rökstuddur grunur hafiverið uppi um að starfsemin væri andstæð ákvæðum laga um gjaldeyrismál ogreglum settum samkvæmt þeim og jafnframt refsiverð á grundvelli þeirra laga ogákvæða hegningarlaga. Ekki er um það deilt að til grundvallar öllum aðgerðumlögreglu lágu úrskurðir dóms að því leyti sem lög áskilja. Hvað sem líðurrefsinæmi verknaðar stefnanda vegna skorts á samþykki ráðherra á reglumSeðlabankans mátti stefnanda vera ljóst að hin umfangsmikla starfsemi B væri íandstöðu við markmið ákvæða gjaldeyrislaga nr. 87/1992, svo sem þeim var breyttmeð lögum nr. 134/2008, og til þess fallin að vekja grunsemdir um refsiverðanverknað og því kallað á viðbrögð af hálfu lögreglu og annarra stjórnvalda. Við fyrstu yfirheyrslu hjá lögregluþann 29. janúar 2010 veitti stefnandi litlar upplýsingar, neitaði að tjá sig umsakarefnið og gaf ótrúverðugar skýringar, m.a. á millifærslu hárra fjárhæðamilli reikninga hans og fyrirtækisins B AB á því tímabili sem rannsókn málsinstók til. Í síðari tveimur yfirheyrslunum neitaði hann alfarið að tjá sig. Með vísan til þess sem að framan errakið um tildrög rannsóknar lögreglu og viðbrögð stefnanda í yfirheyrslum erþað mat dómsins að stefnandi hafi að nokkru stuðlað að þeim þvingunaraðgerðumsem beindust að honum og hans hagsmunum í skilningi 2. mgr. 246. gr. laga nr.88/2008. Er af þessum sökum hafnað miskabótakröfu hans að því leyti sem húnvarðar upphafsaðgerðir lögreglu, þ.e. vegna handtöku og yfirheyrslu 29. janúar2010 auk húsleitar og leitar í bifreiðum hans sama dag og haldlagningar muna íkjölfar þeirra aðgerða. Sömuleiðis er með sömu rökum hafnað miskabótakröfu hansvegar gagnaöflunar lögreglu hjá Símanum og haldlagningar gagna frá þvífyrirtæki og gagnaöflunar frá öðrum fjarskiptafyrirtækjum. Hvað varðar kröfu um miskabætur vegnahaldlagningar og kyrrsetningar fjármuna stefnanda verður hins vegar að taka miðaf því að þótt aðgerðir lögreglu hafi í upphafi verið réttmætar þá stóðu þærlengur yfir en ástæða var til. Rannsókn málsins tók liðlega þrjú ár fráupphafsaðgerðum lögreglu og þar til ákæra var gefin út. Eftir að sakamálið varhöfðað féll ákæruvaldið frá stórum ákærulið en umfang rannsóknarinnar tók hinsvegar mið af upphaflegum ákæruliðum. Þá kom fram við aðalmeðferð málsins aðmálsmeðferðartímann megi að hluta rekja til manneklu hjá efnahagsbrotadeildríkislögreglustjóra og síðar flutnings verkefna hennar til sérstaks saksóknara.Verulegir fjármunir og eignir stefnanda voru kyrrsettar og haldlagðar í tvö ár,þ.e. frá 29. janúar 2010 fram að þeim tíma þegar Hæstiréttur felldi niðurkyrrsetninguna með dómi 25. janúar 2012. Þá var fasteign stefnanda að [...]kyrrsett á ný 22. mars 2013 og stóð sú kyrrsetning þar til málinu að endingulauk 18. febrúar 2016, þegar ljóst var að ákæruvaldið áfrýjaði ekki dómihéraðsdóms. Á stefnandi rétt til miskabóta á grundvelli 1. mgr. 246. gr. laganr. 88/2008 vegna kyrrsetningar og haldlagningar eigna á rannsóknartíma, endaverður að telja að meginorsök þess hve langan tíma rannsókn málsins tók sé aðrekja til atvika og aðstæðna sem stefndi beri ábyrgð á. Verðurþá næst vikið að miskabótakröfum stefnanda vegna annarra aðgerða, sem sýntþykir að mati dómsins að falli ekki undir IX.–XIV. kafla laga nr. 88/2008 ogverða af þeim sökum ekki reistar á bótagrundvelli 246. gr. laganna. Stefnandi gerir kröfu um greiðslumiskabóta vegna opinberra ummæla af hálfu rannsóknaryfirvalda er lutu að sektstefnanda. Krafan beinist annars vegar að ummælum saksóknara hjá embættiríkislögreglustjóra er féllu á blaðamannafundinum 29. janúar 2010 og jafnframtí viðtali við Morgunblaðið 2. febrúar s. á. Hins vegar beinist krafan aðummælum er féllu í viðtali við vararíkissaksóknara hjá Ríkisútvarpinu 23.febrúar 2016. Samtals nemur miskabótakrafa stefnanda vegna þessara kröfuliða2.500.000 krónum. Hvað varðar ummæli saksóknara hjá efnahagsbrotadeildríkislögreglustjóra um sekt hans á blaðamannafundi 29. janúar 2010, þá liggurfyrir í gögnum málsins endurrit af áðurnefndum blaðamannafundi. Þar ereftirfarandi haft orðrétt eftir saksóknara: „... Það hefur ekki áhrif áhugsanleg[a] refsiábyrgð og brot þessi teljast vera að okkar áliti allavegateljast þau sönnuð en ég vil hafa alltaf þennan fyrirvara að við erum að talaum mál í rannsókn og grunsemdir og annað slíkt.“ Þá liggur fyrir í gögnum málsinsviðtal við hann í Morgunblaðinu 2. febrúar 2010 þar sem eftirfarandi kemurfram: „... Þeir virðast hafa gert sér far um að halda sig formlega innan rammalaganna en við erum á þeirri skoðun að svo hafi ekki verið.“ Ljóst er af tilvitnuðum texta að aforðum saksóknara megi ætla að stefnandi hafi gerst sekur um refsivert athæfi ogþað á þeim tíma er rannsókn málsins var skammt á veg komin og ákæra hafði ekkiverið gefin út. Þá var yfirheyrslum yfir stefnanda ekki lokið á þessum tíma. Þóað ákveðnir fyrirvarar séu hafðir um ætlaða sekt stefnanda, sbr. síðari hlutafyrri ummælanna, þykja hvor tveggja ummælin, eins og þau voru sett fram, einkumí ljósi hlutlægnisskyldu þeirrar er á ákæruvaldinu hvílir, sbr. 3. mgr. 18. gr.laga nr. 88/2008, hafa verið óheppileg og ótímabær og gefið sekt stefnandafyrirfram til kynna. Að mati dómsins þykir hann því eiga rétt til miskabótasökum þeirra, enda hafi ummælin verið til þess fallin að vega að æru hans. Ummæli vararíkissaksóknara í viðtalivið Ríkisútvarpið þann 23. febrúar 2016 lét hann falla aðspurður um ástæðurþess að embætti ríkissaksóknara hefði ákveðið að hætta við áfrýjun dómshéraðsdóms í sakamálinu á hendur stefnanda. Þá var í viðtalinu einnig rætt umhve lengi rannsóknin hefði staðið yfir en í máli vararíkissaksóknara kom framað hún hefði tekið mun lengri tíma en til stóð sökum manneklu og fjárskorts.Ummæli þau er stefnandi krefst miskabóta fyrir hljóða svo: „Og í ljósi þess aðþá teljum við að miklar líkur séu á því að Hæstiréttur myndi telja að þettavera fyrnt þessar sakir.“ Að mati dómsins þykja þessi ummæliekki vera til þess fallin að vera sérstaklega meiðandi eða særandi fyrirstefnanda, einkum í því samhengi er þau voru látin falla. Eingöngu er verið aðskýra frá þeim ástæðum er lágu að baki þeirri ákvörðun embættis ríkissaksóknaraað falla frá áfrýjun og því mati sem lá til grundvallar henni. Af þeim sökumverður ekki fallist á kröfu stefnanda um miskabætur vegna þeirra. Hvað varðar kröfu stefnanda um bæturvegna óhæfilegs dráttar á rannsókn málsins er ekki fallist á að það veiti stefnandasjálfstæðan rétt til bóta.. Áður er rakið að kyrrsetning og haldlagning eignastefnanda stóð lengur yfir en efni stóðu til vegna þess hve langan tíma tók aðrannsaka mál stefnanda. Við ákvörðun um fjárhæð miskabóta er tekið tillit tilþessa. Að öðru leyti er hafnað bótakröfu stefnanda sem tengistrannsóknartímanum. Þá gerir stefnandi kröfu um bæturfyrir fjártjón vegna kyrrsetningar og haldlagningar peningalegra eigna inni ábankareikningum hans. Fjárkrafa hans er byggð á mismun greiddra vaxta afumræddu fé og dráttarvöxtum á sama tíma, eða til vara og þrautavara miðað viðvexti skv. 4. gr. laga nr. 38/2001 og 8. gr. sömu laga. Í 2. mgr. 246. gr. laganna er mæltfyrir um það að bótaskylda samkvæmt ákvæðinu taki bæði til fjártjóns og miskaef því er að skipta. Hér að framan hefur dómurinn komist að þeirri niðurstöðuað skilyrði bóta samkvæmt greininni séu fyrir hendi að því er varðarkyrrsetningu og haldlagningu fjármuna stefnanda. Sönnunarbyrðin um það aðstefnandi hafi orðið fyrir fjártjóni vegna kyrrsetningar og haldlagningarfjármuna á reikningum hans hvílir á stefnanda. Af hálfu stefnanda hafa ekkiverið lögð fram gögn sem sýna fram á slíkt tjón. Ekki er fallist á það meðstefnanda að lagaskilyrði standi til þess að ákvarða honum einhvers konarmeðalhófsbætur sem felist í mismun ávöxtunar fjármuna annars vegar ogdráttarvaxta eða vaxta miðað við tiltekinn annan vaxtafót hins vegar. Erþessari kröfu hans því hafnað. Að endingu gerir stefnandi kröfu umbætur fyrir atvinnutjón frá þeim tíma er rannsókn málsins hófst og þar til hannfékk atvinnu að nýju í maí 2012, nánar tiltekið frá og með febrúar 2011 til ogmeð apríl 2012, samtals í 27 mánuði. Stefnandi byggir á því að hann eigi áþessu tímabili rétt á þeim tekjum sem hann hafði í starfi sínu hjá [...]samkvæmt ráðningarsamningi sem lagður hefur verið fram í málinu. Þar kemur framað árstekjur stefnanda þar hafi numið 110.000 sterlingspundum sem að sögnstefnanda nemi, að viðbættu 10,17% orlofi, samtals 2.047.959 krónum ímánaðarlaun. Samkvæmt gögnum málsins féll [...]2009 og er óumdeilt að stefnandi hætti þar störfum í kjölfarið. Starfslokstefnanda hjá því fyrirtæki eru því alls ótengd rannsókn á ætluðum brotumstefnanda í starfi í þágu B AB, sem hann hóf fljótlega eftir starfslok hjáStraumi. Gögn málsins benda enn fremur til að stefnandi hafi haft tekjur afþessari starfsemi. Rannsókn á starfsemi B hófst 19. nóvember 2009. Þá kemurfram í stefnu að starfsemi B hafi lagst af eftir að reglur Seðlabankans nr.880/2009 tóku gildi í lok október 2009. Engin gögn hafa verið lögð fram ímálinu sem styðja staðhæfingar stefnanda um að rannsókn lögreglu hafi hindraðatvinnuþátttöku hans. Skortir því bæði á að stefnandi hafi sýnt fram áatvinnutjón á umræddu tímabili og jafnframt að orsakatengsl séu á milli aðgerðalögreglu og slíks tjóns. Verður kröfu stefnanda um bætur fyrir atvinnutjón þvíhafnað. Með vísan til alls framangreinds erfallist á kröfu stefnanda um miskabætur vegna kyrrsetningar og haldlagningarfjármuna og eigna hans og bætur vegna ummæla saksóknara við upphafrannsóknaraðgerða. Eru bætur vegna þessa metnar að álitum og hæfilega ákveðnar1.400.000 krónur með dráttarvöxtum svo sem stefnandi krefst, en upphafstímidráttarvaxta skal vera 28. febrúar 2017, þegar mánuður var liðin frá málshöfðunþessari, sbr. 1. mgr. 9. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Rétt er að málskostnaður milli aðilafalli niður. Stefnandi nýtur gjafsóknar vegna reksturs málsins samkvæmtgjafsóknarleyfi dagsettu 27. júní 2017. Allur gjafsóknarkostnaður stefnandagreiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans, ReimarsPéturssonar, sem er hæfilega ákveðin 1.100.000 krónur. Málið flutti ReimarPétursson lögmaður fyrir stefnanda og Eiríkur Áki Eggertsson lögmaður fyrirstefnda. Ingibjörg Þorsteinsdóttir héraðsdómari kveður upp dóminn. Dómsorð:Stefndi, íslenskaríkið, greiði stefnanda, A, 1.400.000 krónur með dráttarvöxtum, samkvæmt 1.mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, frá 28. febrúar 2017 til greiðsludags.Málskostnaður milli aðila fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðistúr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, ReimarsPéturssonar, 1.100.000 krónur.
|
Mál nr. 737/2014
|
Vinnusamningur Uppsögn
|
H höfðaði mál gegn K ehf. og krafðist greiðslu launa í uppsagnarfresti. H hafði verið sagt upp störfum af fyrirsvarsmanni K ehf. Við það tilefni lét fyrirsvarsmaðurinn H afhenda fartölvu og farsíma, sem hún hafði haft yfir að ráða í störfum sínum fyrir félagið, svo og lykla að vinnustaðnum. Óumdeilt var að H mætti ekki frekar til vinnu. Aðilar deildu um hvort K ehf. hefði leyst H undan þeirri skyldu að vinna út þriggja mánaða uppsagnarfrest, en af hálfu H var á því byggt að fyrirsvarsmaður K ehf. hefði sent sér símskilaboð þar sem fram hefði komið að hún fengi greidd full laun í uppsagnarfresti án þess að inna vinnuframlag af hendi. K ehf. byggði á hinn bóginn á því að stéttarfélag H hefði, í umboði H, boðið fram starfskrafta hennar í uppsagnarfrestinum og þar sem H hefði ekki komið til starfa hefði hún fyrirgert rétti sínum til launa í uppsagnarfresti. Talið var að sú framganga fyrirsvarsmanns K ehf., að segja H upp störfum og krefjast þess að hún afhenti lykla að vinnustaðnum, fartölvu og farsíma, yrði ekki skilin öðruvísi en svo að um riftun á vinnusamningi aðila hefði verið að ræða, sem leiddi til fyrirvaralausrar brottvikningar H úr starfi. Sú niðurstaða fengi og stoð í fyrrgreindum símskilaboðum fyrirsvarsmannsins. Að þessu gættu hefðu heimildir stéttarfélags H ekki náð til að stofna til nýrrar skuldbindingar hennar um vinnuframlag í þágu K ehf. Var því fallist á kröfu H um greiðslu launa fyrir þrjá mánuði að frádregnum atvinnuleysisbótum sem hún hafði fengið á tímabilinu.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Helgi I. Jónsson og Karl Axelsson settur hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 18. nóvember 2014. Hann krefst sýknu af kröfu stefndu. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefnda krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Ágreiningslaust er með aðilum að fyrirsvarsmaður áfrýjanda hafi 12. júní 2012 sagt stefndu upp störfum og látið hana afhenda sér lykla að vinnustaðnum, farsíma og fartölvu. Af þessari framgöngu fyrirsvarsmannsins verður ekki annað ráðið en að um riftun á vinnusamningi aðila hafi verið að ræða, sem leiddi til fyrirvaralausrar brottvikningar stefndu úr starfi. Sú niðurstaða fær enn fremur stoð í eftirfarandi símskilaboðum fyrirsvarsmannsins til stefndu tveimur dögum síðar: „Viltu hringja? Mundi vilja hitta tig kl 15.30 í dag til ad afhenda tér uppsagnabréf. Tú færd greidd full laun. Trátt fyri ad vinna ekki vinnu tina.“ Að þessu gættu náðu heimildir stéttarfélags stefndu ekki til að stofna til nýrrar skuldbindingar hennar um vinnuframlag í þágu áfrýjanda. Samkvæmt þessu verður niðurstaða héraðsdóms staðfest. Áfrýjanda verður gert að greiða stefndu málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Kolbrún grasalæknir ehf., greiði stefndu, Helgu Dögg Björgvinsdóttur, 450.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 30. september 2014. Mál þetta, sem dómtekið var 19. september sl., er höfðað 20. janúar sl. af Helgu Dögg Björgvinsdóttur, Sævarlandi 16, Reykjavík gegn Kolbrúnu grasalækni ehf., Freyjugötu 30, Reykjavík. Stefnandi gerir þær dómkröfur að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 1.498.695 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga 38/2001, um vexti og verðtryggingu, af 310.000 krónum frá 1. júlí. 2013 til 1. ágúst 2013, af 826.250 krónum frá þeim degi til 1. september 2013 og af 1.498.696 krónum frá þeim degi greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar. Stefndi krefst aðallega sýknu en til vara að stefnukrafan verði lækkuð verulega. Þá krefst stefndi greiðslu málskostnaðar. I. Stefnandi kveður málatilbúnað sinn byggðan á meginreglum samningaréttarins um að samninga skuli halda svo og reglum vinnuréttarins. Ráðningarsamningur aðila, sem eigi stoð í kjarasamningi VR, hafi verið brotinn af hálfu stefnda. Stefnandi byggi á því að hún hafi áunnið sér 3ja mánaða uppsagnarfrest og skuli uppsagnarfrestur miðast við mánaðamót. Þann 12. júní 2013 hafi fyrirsvarsmaður stefnda, Kolbrún Björnsdóttir, vikið stefnanda fyrirvaralaust úr starfi og farið þess á leit við hana að hún yfirgæfi vinnustaðinn þá þegar. Hafi hún verið krafin um fartölvu og farsíma og gert að skila af sér lyklum. Við þetta tækifæri hafi stefnandi spurt að því hvort verið væri að segja sér upp og fyrirsvarsmaður stefnda sagt það ekki vera, heldur væri verið að reka hana. Stefnandi hafi orðið við þessum tilmælum, tekið saman hluti sína og yfirgefið fyrirtækið. Stefnandi hafi tveimur dögum síðar fengið símskilaboð frá fyrirsvarsmanni stefnda þar sem hún hafi beðið hana að koma á fund til sín til að fá afhent uppsagnarbréf og tekið fram að hún fengi greidd full laun þrátt fyrir að vinna ekki vinnuna. Þremur dögum eftir það hafi hún fengið tilkynningu frá símafélagi sínu um að vinnuveitandinn greiddi ekki lengur farsímareikning sem greiddur hefði verið samkvæmt samkomulagi. Samningaumleitanir VR hafi ekki báru ekki árangur. Stefnandi hafi fengið uppgerð laun vegna vinnu sinnar fram til 12. júní 2013 svo og áunnið orlof fram til þess dags. Hún hafi hins vegar ekki fengið greidd nein laun í uppsagnarfresti. Stefnandi hafi sótt um atvinnuleysisbætur og fengið greiddar bætur samtals 584.406 krónur, sem hafi verið dregnar frá kröfu á hendur stefnda. Innheimtubréf vegna kröfunnar hafi fyrst verið sent 23. júlí 2013 og síðan leiðrétt bréf sent 28. október 2013 þegar ljóst hafi verið hverjar atvinnuleysisbætur væru. Stefnandi eigi rétt til þriggja mánaða uppsagnarfrests samkvæmt kjarasamningi og skuli uppsögn miðast við mánaðamót. Við ólögmætan brottrekstur úr starfi öðlist stefnandi rétt til skaðabóta sem nemi launum fyrir þann tíma auk umsamins orlofs, sem séu 28 dagar á ári. Sá dagafjöldi jafngildi 12,07% ofan á laun. Dómkrafan um laun í uppsagmarfresti sundurliðist með eftirfarandi hætti: Laun vegna júní 2013 310.000 krónur Laun vegna júlí-september 516.250 x 3 1.548.750 krónur Orlof 12,07 % af kr. 1.858.750 224.351 krónur Frá dragast atvinnuleysisbætur 584.406 krónur Samtals 1.498.695 krónur Krafist sé dráttarvaxta af framangreindri fjárhæð frá 23. ágúst 2013 og til greiðsludags. Dráttarvaxtakrafa vegna skaðabóta byggi á 9. gr. vaxtalaga nr. 38/2001. Miðað sé við að dráttarvexti á skaðabætur sé einungis hægt að krefja frá því að einn mánuður sé liðinn frá því að innheimtubréf hafi verið sent til stefnda. Þá sé krafist vaxtavaxta skv. 12. gr. laga nr. 38/2001 er leggist við höfuðstól á 12 mánaða fresti. Stefnandi vísar í meginreglur samningaréttar um að samninga skuli halda og varðandi rétt til skaðabóta vegna riftunar til ráðningarsamnings aðila. Kröfur um dráttarvexti, þ.m.t. vaxtavexti, styður stefnandi við reglur III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 með síðari breytingum. Kröfur um orlof, 12,07% ofan á laun, eigi stoð í orlofslögum nr. 30/1987 og ráðningarsamningi. Krafan um málskostnað styðst við 1. mgr. 130. gr. laga 91/1991 um meðferð einkamála. Krafa um virðisaukaskatt af málflutningsþóknun er byggð á lögum númer 50/1988. Um varnarþing vísist til 33. gr. laga nr. 91/1991. III. Stefndi kveður stefnanda hafa verið ráðna í starf framkvæmdastjóra hjá stefndu, sem m.a. reki jurtaapótek, heilsuráðgjöf o.fl. Meðal verkefna stefnanda hafi verið að halda utan um fjármál og bókhald félagsins. Þann 12. júní 2013 hafi fyrirsvarsmaður stefnda tilkynnt stefnanda að hún yrði að segja henni upp störfum. Hafi stefnanda m.a. verið gerð grein fyrir því að launakostnaður hennar væri of hár miðað við veltu, en jafnframt hafi fyrirsvarsmaðurinn haft orð á því við stefnanda að bókhald virtist ekki vera í góðu horfi. Stefnandi hafi tekið þessum orðum illa og horfið af starfsvettvangi. Því hafi ekki komið til þess að henni yrði afhent uppsagnarbréf. Stefnandi hafi ekki mætt til starfa 13. júní 2013 og ekki heldur 14. júní 2013. Fyrirsvarsmaðurinn hafi þá haft samband við stefnanda og boðað hana samdægurs á fund til þess að ræða uppsögnina og afhenda henni uppsagnarbréf. Stefnandi hafi ekki mætt á þann fund, en sent þess í stað skilaboð um að hún vildi fá uppsagnarbréfið í pósti. Í millitíðinni hafi stefnda borist bréf VR, dagsett 14. júní 2013, þar sem sagði að yrði stefnandi ekki kölluð til starfa innan 7 daga yrði litið svo á að um fyrirvaralausa uppsögn væri að ræða og launþeginn áskildi sér þá launa á uppsagnarfresti. Fyrirsvarsmaður stefnda hafi haft sambandi við starfsmann VR og benti honum á að stefnandi hefði farið í fússi vegna uppsagnarinnar og að henni bæri að vinna uppsagnarfrest sinn eins og öðrum. Þann 18. júní 2013 hafi stefnda borist svofellt tölvubréf starfsmanns VR: ,,Sæl Kolbrún. Ég hef látið Helgu Dögg vita og mun hún mæta til starfs í fyrramálið“. Stefnandi hafi ekki mætti til vinnu 19. júní 2013 eins og hún hafði þó boðað. Í kjölfarið hafi verið boðað til fundar 21. júní 2013 hjá VR, en auk starfsmanns VR hafi stefnandi, fyrirsvarsmaður stefnda og lögmaður stefnda setið fundinn. Á fundinum hafi verið rætt um þá skyldu stefnanda að mæta til starfa, en hún hafnað því alfarið þar sem hún kvaðst ekki getað hugsað sér að vinna áfram með stefnda. Kom fram hjá starfsmanni VR að félagið myndi ekki hafa frekari afskipti af málinu. Í lok júní 2013 hafi stefndi gert upp mánaðarlaun stefnanda miðað við 13. þess mánaðar, er stefnandi lét af störfum, og jafnframt hafi verið gengið frá orlofsuppgjöri við stefnanda vegna starfslokanna. Hefði hún því fengið greitt laun að fullu í samræmi við vinnuframlag. Stefnanda hafi ekki verið fyrirvarlaust rekin úr starfi, en ráðningarsamningi hennar hafi ekki verið rift. Þegar starfsmanni sé sagt upp störfum hefði hann alltaf þá skyldu að vinna uppsagnarfrestinn, nema samkomulag næðist um annað. Ekkert samkomulag hafi verið gert við stefnanda um að hún losnaði undan vinnuskyldu sinni heldur, þvert á móti, hafi orðið að samkomulagi að stefnandi myndi mæta til starfa og vinna uppsagnarfrest sinn. Með því að gera það ekki hafi hún með ólögmætum hætti slitið ráðningarsamning sinn við stefnda og bakað sér skyldu til að greiða skaðabætur, sem samkvæmt dómvenju næmi hálfum uppsagnarfresti. Varakröfu um lækkun byggi stefndi á því, verði ekki fallist á sýknu, að draga beri frá stefnufjárhæðinni launagreiðslur frá öðrum vinnuveitendum í ætluðum uppsagnarfresti. Þannig verði stefnandi því að upplýsa um allar launagreiðslur til sín eftir 12. júní 2013 og jafnframt um verktakagreiðslur, ef um þær hafi verið að tefla. Orlofskröfu stefnanda sé sérstaklega mótmælt sem rangri. Um lagarök vísar stefndi til almennra reglna kröfuréttar, samningaréttar og vinnuréttar og reglna um vanefndir og ólögmæta riftun samninga og afleiðingar þeirra. IV. Í málinu deila aðilar um hvort stefndi hafi leyst stefnanda undan þeirri skyldu sinni að vinna út uppsagnarfrest. Stefnandi staðhæfir að fyrirsvarsmaður stefnda hafi komið á sinn fund 12. júní 2013 og sagt stefnanda upp störfum. Um leið hafi fyrirsvarsmaðurinn krafið stefnanda um fartölvu, farsíma og lykla að vinnustað, allt í eigu stefnda. Þá staðhæfir stefnandi að fyrirsvarsmaður stefnda hafi 14. júní 2013 sent stefnanda símaskilaboð með þeim skilaboðum að fyrirsvarsmaðurinn vildi afhenda stefnanda uppsagnarbréf. Í skilaboðunum hafi komið fram að stefnandi fengi greidd full laun og að hún þyrfti ekki að vinna út uppsagnarfrestinn. Stefndi hefur viðurkennt að hafa krafið stefnanda um fartölvu, farsíma og lykla að vinnustað. Þá hefur stefndi viðurkennt að hafa sent stefnanda símaskilaboð er frammi liggja í málinu. Í málinu er óumdeilt að stefnandi hafði áunnið sér 3ja mánaða uppsagnarfrest, miðað við mánaðarmót. Stefndi er atvinnurekandi og hefur starfsmenn í vinnu. Stefnda máttu vera ljósar skyldur sínar í tengslum við uppsagnir starfsmanna. Sú ákvörðun stefnda að krefja stefnanda um fartölvu, farsíma og lykla að vinnustað stefnda gaf stefnanda til kynna að ekki væri óskað eftir vinnuframlagi hennar í uppsagnarfresti. Símaskilaboð sem stefndi sendi stefnanda 14. júní 2013 verða ekki skilin á annan veg en að stefnandi þyrfti ekki að vinna út uppsagnarfrest sinn. Með þessu komst á bindandi samkomulag á milli stefnanda og stefnda um vinnu í uppsagnarfresti. Stefndi heldur því fram að stéttarfélagið VR hafi haft umboð fyrir stefnanda til að semja um starfslok stefnanda. Hafi stéttarfélagið, í umboði stefnanda, boðið fram starfskrafta stefnanda í uppsagnarfresti. Stefnandi hafi ekki komið til starfa og þar með fyrirgert rétti sínum til launa í uppsagnafresti. Þessu hefur stefnandi mótmælt og kveður stéttarfélagið ekki hafa haft umboð til að bjóða fram vinnuframlag sitt í uppsagnarfresti. Stefndi hefur ekki sýnt fram á að stéttarfélagið VR hafi haft stöðuumboð til að koma fram fyrir hönd stefnanda og ráðstafa þar hennar hagsmunum. Þá liggur ekkert umboð frammi í málinu sem bindur stefnanda gagnvart stefnda. Er stefnandi því óbundinn af yfirlýsingum stéttarfélagsins í málinu. Er tölulegur útreikningur kröfunnar í samræmi við launaseðla stefnanda. Frá eru dregnar atvinnuleysisbætur er stefnandi naut í uppsagnarfresti. Verða stefnukröfur stefnanda því teknar til greina eins og þær eru fram settar. Í samræmi við niðurstöðu málsins greiði stefndi stefnanda 400.000 krónur í málskostnað. Mál þetta flutti af hálfu stefnanda Lára V. Júlíusdóttir hæstaréttarlögmaður en af hálfu stefnda Sigrún Ingibjörg Gísladóttir héraðsdómslögmaður. Dóm þennan kveður upp Símon Sigvaldason héraðsdómari. Dómsorð: Stefndi, Kolbrún grasalæknir ehf., greiði stefnanda, Helgu Dögg Björgvinsdóttur, 1.498.695 krónur, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga 38/2001, um vexti og verðtryggingu, af 310.000 krónum frá 1. júlí 2013 til 1. ágúst 2013, af 826.250 krónum frá þeim degi til 1. september 2013 og af 1.498.695 krónum frá þeim degi greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda 400.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 228/2000
|
Ölvunarakstur Fíkniefnalagabrot Ítrekun Svipting ökuréttar
|
S var ákærð fyrir að hafa í fjögur skipti ekið undir áhrifum áfengis og fyrir vörslu fíkniefna. Um var að ræða ítrekaðan ölvunarakstur. Dómur héraðsdóms um sakfellingu og upptöku fíkniefna var staðfestur, en refsing var ákveðin fangelsisvist í 30 daga í stað sektar. Þá var dæmd ævilöng svipting ökuréttar í stað sviptingar til fimm ára.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Gunnlaugur Claessen. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 29. maí 2000 í samræmi við yfirlýsingu ákærðu um áfrýjun og jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst þess að refsing ákærðu verði þyngd og hún dæmd til ævilangrar sviptingar ökuréttar. Ákærða krefst sýknu af sakargiftum samkvæmt ákæru 1. febrúar 2000 og II. kafla ákæru 24. sama mánaðar, auk þess að refsing, sem henni var ákveðin í héraðsdómi, verði milduð. Í máli þessu er ákærðu gefið að sök að hafa í fjögur skipti ekið bifreið undir áhrifum áfengis og auk þess að hafa haft í fórum sínum 0,49 g af amfetamíni. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður staðfest sakfelling ákærðu af öllum ákæruefnum og eru brot hennar réttilega heimfærð til refsiákvæða. Með dómi 20. mars 1998 var ákærðu gert að greiða sekt fyrir brot á 1. mgr. 48. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 með síðari breytingum. Þá hlaut hún einnig sekt fyrir dómi 28. nóvember 1996 fyrir brot á 1. mgr., sbr. 3. mgr. 45. gr. sömu laga. Hefur nefnd viðurlagaákvörðun ítrekunaráhrif þegar ákveðin er svipting ökuréttar vegna þeirra brota á umferðarlögum, sem ákært er fyrir í máli þessu, sbr. 3. mgr. 102. gr. umferðarlaga. Að virtum brotum ákærðu nú og sakaferli hennar er hæfileg refsing fangelsi í 30 daga. Þá verður hún dæmd til að sæta sviptingu ökuréttar ævilangt. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað og upptöku verða staðfest. Ákærða skal greiða allan áfrýjunarkostnað málsins eins og segir í dómsorði. Dómsorð: Ákærða, Sólrún Axelsdóttir, sæti fangelsi í 30 daga. Ákærða er svipt ökurétti ævilangt. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað og upptöku skulu vera óröskuð. Ákærða greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Hilmars Ingimundarsonar hæstaréttarlögmanns, 35.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 12. maí 2000. Mál þetta sem dómtekið var að loknum munnlegum málflutningi þann 27. apríl sl. er höfðað með þremur ákærum, þar sem lögreglustjórinn í Reykjavík höfðar opinbert mál á hendur Sólrúnu Axelsdóttur kt. 241174-4849, Hringbraut 111, Reykjavík: Ákærða hefur játað sakargiftir hvað snertir ákæru dagsetta 14. desember 1999 og lið I í ákæru dagsettri 24. febrúar 2000. Hún hefur hins vegar neitað sök varðandi lið II í ákæru dagsettri 24. febrúar 2000 og sök samkvæmt ákæru dagsettri 1. febrúar 2000. Málin voru sameinuð. Við aðalmeðferð málsins krafðist verjandi þess að ákærða yrði sýknuð af þeim brotum í ákæru sem hún hefur neitað að hafa framið. Þá krafðist hann vægustu refsingar vegna þeirra brota sem hún hefur viðurkennt að hafa framið auk málsvarnarlauna. Eins og framan er rakið er í máli þessu fjallað um þrjár ákærur og hefur ákærða viðurkennt hluta þeirra sakargifta sem þar greinir. Hvað snertir ákæru sem dagsett er 14. desember 1999 og lið I í ákæru dagsettri 24. febrúar þá hefur ákærða játað að hafa gerst sek um þá háttsemi sem þar er lýst og verður látið við það sitja að vísa til ákæranna um málavexti. Verður nú fjallað um þau ákæruatriði sem ekki eru viðurkennd af hálfu ákærðu. Föstudaginn 15. október 1999 kl. 18.42 kom lögreglan að Flókagötu vegna tilkynningar um að maður hefði sparkað í spegil á bifreið og væri maður þessi staddur við bifreiðina IV-704 sem væri lagt við vegkant á Flókagötu. Þegar lögreglan kom á staðinn þar sem bifreiðin IV-704 stóð við Flókagötu 7 og voru 3 farþegar í bifreiðinni auk ökumanns. Kemur fram í frumskýrslu lögreglu að fyrir utan bifreiðina hafi Garðar Garðarsson staðið og verið verulega ölvaður. Hafi hann og fólkið í bifreiðinni greinilega þekkst og einhver ágreiningur orðið milli þeirra. Hafi vél bifreiðarinnar verið í gangi og lögreglan haft tal af ökumanni, sem hafi verið ákærða og hafi sterkan áfengisþef lagt frá henni. Hafi hún verið handtekin, grunuð um ölvun við akstur. Var hún færð fyrir varðstjóra sem tók af henni skýrslu en hún neitaði að skrifa undir þá skýrslu. Í skýrslunni segir jafnframt að ákærða hafi borið að hafa ekið bifreiðinni nokkra metra eftir götunni og að hún hafi drukkið áfengan bjór fyrir aksturinn. Hafi hún gefið öndunarprufu sem sýnt hafi 3 stig. Var ákærðu ekið á lögreglustöðina þar sem tekin var af henni skýrsla og öndunarprufa þar sem niðurstaðan sýndi 1,35 prómill. Að lokinni skýrslutöku var tekið blóðsýni úr ákærðu á slysadeild Sjúkrahúss Reykjavíkur. Niðurstaða blóðrannsóknar sýndi að í blóði ákærðu var 1,32 prómill alkóhóls. Tekin var skýrsla af ákærðu hjá lögreglu þann 15. nóvember 1999 og kemur þar fram að ákærða hafi ekki verið tilbúin að tjá sig um sakarefnið án lögfræðings. Kemur og fram í skýrslu þessari að hún hafi neitað á sínum tíma að skrifa undir varðstjóraskýrslu vegna þess að hún hafi verið pirruð vegna aðstæðna sem hefðu skapast er hún hafi verið tekin við að aka bifreið undir áhrifum áfengis. Verða nú raktir framburðir ákærðu og vitna fyrir dómi varðandi þetta sakarefni. Fyrir dómi bar ákærða að hún hefði umrætt sinn verið með sambýlismanni sínum Garðari Garðarssyni. Hún hafi ekið bifreið sinni, IV-704 að Flókagötu þar sem þau hafi farið í hús, en hún mundi ekki númer hvað húsið var. Hún hafi ekki verið undir áhrifum áfengis þá. Þegar þau komu í umrætt hús hafi hún drukkið áfengi. Þau hafi síðan farið þaðan og hafi Garðar sest undir stýri og ekið bifreiðinni stuttan spöl, en þar sem bifreiðin hafi verið eitthvað biluð hafi hann stöðvað hana, opnað húddið og kannað hvað væri að. Hún hafi þá sest undir stýri til að reyna að koma bílnum í gang. Lögreglan hafi svo komið að þegar hún sat undir stýri. Aðspurð um hvers vegna hún hafi borið hjá lögreglu að hún hefði ekið bílnum, kvaðst hún hafa verið að hlífa Garðari en útskýrði það ekkert frekar. Vitnið Aðalsteinn Aðalsteinsson lögreglumaður kvað að tilkynnt hefði verið um skemmdaverk á bifreið við Flókagötu. Hafi lögreglan farið á staðinn og þá hafi bifreið ákærðu verið staðsett út í vegkanti um það bil til móts við Flókagötu 7. Hafi bifreiðin verið í gangi og ákærða setið undir stýri. Hafi hún viðurkennt að hafa ekið bifreiðinni fáeina metra og að hafa drukkið áfengi fyrir aksturinn. Hafi hún verið handtekin í kjölfarið. Kvaðst vitnið einnig hafa talað við vitnið Kára Steinar Karlsson sem hafi verið þarna á staðnum. Hann hafi upplýst lögregluna um að hafa séð ákærðu aka bifreiðinni fáeina metra áður en hún stöðvaði hana. Vitnið Aðalsteinn Bernharðsson lögreglumaður kom fyrir dóminn og kvaðst ekki muna sérstaklega eftir máli þessu og treysti sér ekki til að tjá sig um atburðinn. Vitnið Garðar Garðarsson, sambýlismaður ákærðu kvaðst hafa farið ásamt ákærðu í gleðskap í hús við Flókagötu umræddan dag. Hann kvaðst hafa verið á róandi lyfjum en ekki verið að neyta áfengis. Þó kvað hann að það gæti verið að hann hafi verið að drekka bjór í þessum gleðskap, en minnti að svo hafi ekki verið. Þegar þau hafi ætlað að fara frá Flókagötu hafi annaðhvort hann eða vitnið Örn Þór Kristínarson sest undir stýri á bifreið ákærðu og þá hafi komið í ljós að bíllinn var í ólagi. Hafi hann og líklega vitnið Örn verið að stimpast á um hvor ætti að keyra. Hafi bifreiðinni verið ekið nokkra metra eftir götunni og hafi hún síðan drepið á sér. Þeir hafi síðan opnað húdd bifreiðarinnar til að kanna hvað væri að og hafi ákærða þá sest undir stýri bifreiðarinnar til að setja bifreiðina í gang og þá hafi bifreiðin komist í lag og farið í gang. Kvaðst vitnið síðan hafa lokað húddinu og þá hafi lögreglan verið komin að og ákærða komin í lögreglubíl. Aðspurður kvaðst hann líklega hafa verið sá sem ók bifreiðinni þessa metra en það gæti líka hafa verið vitnið Örn en hann myndi það ekki fyrir víst enda langt um liðið. Aðspurður um skýrslu þá sem hann gaf hjá lögreglu þann 8. janúar 2000 þar sem haft er eftir honum orðrétt: “Ég óska eftir að þurfa ekki að bera vitni í þessu máli, ég var sjálfur fullur þarna og man þetta ekki vel”, kvaðst vitnið ekki muna eftir að hafa gefið þá skýrslu og hafi hann örugglega verið undir áhrifum áfengis þegar hún var gefin enda bæri undirskrift hans á skýrsluna þess merki. Vitnið Kári Steinar Karlsson kvaðst hafa verið að að horfa út um eldhúsgluggann hjá sér og séð tvo menn stimpast hinum megin við götuna við Flókagötu nr. 11. Hafi annar þessara manna sparkað í spegil bifreiðar sem þarna stóð og hafi hann brotnað af. Hafi hann þá hringt úr GSM síma sínum í lögregluna sem komið hafi nokkrum mínútum síðar. Á meðan hann hafi talað við lögregluna hafi hann horft út og fylgst með hvað væri að gerast. Hafi hann séð að mennirnir hafi gengið í átt að Gunnarsbraut. Hafi svo bifreið ákærðu verið ekið vestur Flókagötu frá húsi nr. 13 og stöðvað hjá mönnum þessum og sýndist honum sem þeir sem í bílnum voru hafi verið að reyna að fá menn þessa inn í bílinn. Hann kvaðst hafa séð að ákærða hafi verið sú sem ók bifreiðinni. Hafi engin tilfærsla átt sér stað frá því að bifreiðinni var ekið eftir götunni og þar til lögreglan handtók konuna sem sat undir stýri. Hann kvaðst hafa séð greinilega að þetta var sami aðilinn. Minnti vitnið að fleiri hafi verið í bifreiðinni en ákærða en þorði ekki að fullyrða hversu margir það hafi verið, líklega einn í viðbót. Vitnið Jóna Sigurveig Guðmundsdóttir kvaðst lítið muna eftir umræddum atburði. Kvaðst hún ekki geta staðfest að ákærða hafi keyrt bifreiðina umrætt sinn, en það hafi verið kona sem ók. Hún kvaðst aldrei hafa séð konu þessa áður. Mundi hún eftir að í bifreiðinni auk hennar hafi verið Vitnið Örn, frændi vitnisins og líklega vitnið Garðar. Kvaðst hún hafa setið í aftursæti bifreiðarinnar. Vitnið kvaðst hafa verið á “pillufylliríi” á þessum tíma og verið að þvælast um. Muni hún lítið frá þessum degi og dögunum í kring. Aðspurð um lögregluskýrslu sína sem hún gaf þann 17. janúar sl. kvaðst hún aldrei hafa sagt við lögreglu að ákærða væri sú sem hafi verið að aka bifreiðinni. Henni hafi verið sagt að ákærða hefði verið búin að játa að hafa ekið bifreiðinni og því hafi hún talið að hún væri sú sem ók. Hún kvaðst aldrei hafa nafngreint hana enda þekki hún hana ekki. Vitnið Örn Þór Kristínarson kvaðst hafa á þessum tíma búið á Flókagötu nr. 13. Hann kvaðst vita að ákærða hafi ekki verið drukkin umrætt sinn. Hann kvaðst hafa verið inni í húsinu þegar umræddir atburðir hafi átt sér stað og því ekki séð hvað fram fór fyrir utan. Hann mundi síðan eftir að hann hafi verið úti umrætt sinn. Hafi ákærða ekki ekið bifreiðinni. Hafi hann örugglega verið sá sem ók bifreiðinni eftir Flókagötu umrætt sinn nokkra metra. Hann kvaðst muna eftir að hafa ekið bifreiðinni en ekki hvort eitthvað hafi verið að bifreiðinni. Taldi hann mjög líklegt að hann hefði verið bílstjórinn umrætt sinn, hann væri eiginlega hundrað prósent viss. Fullyrti vitnið að hann myndi aldrei hleypa drukknum ökumanni undir stýri bifreiðar þar sem hann væri farþegi. Í frumskýrslu lögreglu kemur fram að þann 29. desember sl. hafi ákærða verið stöðvuð á bifreið sinni við Eiðsgranda. Hafi fundist nokkur áfengisþefur frá vitum hennar. Hefur ákærða viðurkennt að hafa umrætt sinn ekið bifreið undir áhrifum áfengis. Þegar hún var flutt á slysadeild Sjúkrahúss Reykjavíkur til blóðtöku veitti hún lögreglunni heimild til leitar í handtösku sinni. Við þá leit fannst hvítt efni, ætlað fíkniefni, vafið inn í bréf. Var efnið haldlagt og fært í fíkniefnaskáp lögreglunnar. Samkvæmt efnaskrá lögreglunnar er umrætt efni, hvítt duft, 0,49 g af amfetamíni. Kvaðst ákærða ekki vita hvernig umrædd efni voru komin í handtösku hennar og kvaðst hún ekki kannast við að eiga þau Ákærða bar á sömu lund fyrir dómi og neitaði því að hafa átt umrædd efni. Taldi hún að einhver hljóti að hafa komið þeim fyrir í tösku hennar án hennar vitundar. Hún kvaðst hafa tekið fólk upp í bílinn fyrr um kvöldið. Eins og áður hefur verið rakið hefur ákærða játað að hafa framið þá háttsemi sem henni er að sök gefin í ákæru dagsettri 14. desember 1999 og í lið I í ákæru dagsettri 24. febrúar 2000. Með skýlausri játningu ákærðu sem studd er öðrum gögnum málsins, þykir sannað að hún hafi gerst sek um brot þau sem henni eru þar að sök gefin og þar eru rétt heimfærð til refsiákvæða. Endanlegar niðurstöður rannsóknar á blóðsýni ákærðu, sem tekin voru vegna gruns um ölvunarakstur, sýndu að þann 13. nóvember sl. mældist áfengismagn í blóði ákærðu 0,85 prómill, þann 17. desember sl. mældist áfengismagn í blóði hennar 0,85 prómill og þann 29.desember sl. mældist áfengismagn í blóði hennar 0,92 prómill. Ákærða var undir áhrifum áfengis er hún var handtekin þann 15. október 1999 grunuð um ölvunarakstur. Kom í ljós að áfengismagn í blóði hennar var 1,32 prómill. Þegar hún var handtekin játaði hún að hafa ekið umræddri bifreið nokkra metra eftir götunni. Hún dró síðan játningu sína til baka fyrir dómi og kvaðst hafa sagt þetta við lögregluna til að hlífa sambýlismanni sínum, vitninu Garðari. Engar frekari skýringar gaf hún á þessum breytta framburði sínum. Vitnið Garðar bar að annaðhvort hann eða vitnið Örn hefði ekið bifreiðinni umrætt sinn og vitnið Örn taldi mjög líklegt að hann hefði ekið bifreiðinni. Framburðir vitnanna Garðars og Arnar eru mjög á reiki og ótrúverðugir. Framburður vitnisins Kára hefur hins vegar verið stöðugur og trúverðugur. Hann hefur fullyrt að hann hefði séð ákærðu aka umræddri bifreið. Vitnið Jóna Sigurbjörg kvað ökumann umrætt sinn hafa verið konu og ekki liggja fyrir upplýsingar um að fleiri konur en ákærða og vitnið Jóna Sigurbjörg hafi verið á staðnum þegar meintur atburður átti sér stað. Skýring ákærðu á breyttum framburði verður að teljast hæpin og fær breyttur framburður hennar ekki næga stoð í gögnum málsins og því að engu hafandi. Af því sem nú hefur verið rakið þykir komin fram lögfull sönnun, sem hafin er yfir allan skynsamlegan vafa, að ákærða hafi gerst sek um þá háttsemi sem henni er að sök gefin í ákæru dagsettri 1. febrúar 2000 og þar er rétt heimfærð til refsiákvæða. Ekki er ágreiningur um að ákærða var með í tösku sinni þann 29. desember 1999 hvítt efni, sem samkvæmt efnaskrá tæknideildar Lögreglunnar í Reykjavík reyndist vera 0,49 g af amfetamíni. Hefur ákærða haldið því fram að hún ætti ekki efnið og vissi ekki hvernig stóð á því að það væri í tösku hennar. Sem eigandi töskunnar hlýtur ákærða að verða talin ábyrg fyrir því sem í tösku hennar finnst nema sérstakar ástæður leiði til annars. Sú staðreynd að fíkniefni fundust í tösku hennar hlýtur því að hafa áhrif á sönnunarstöðu í máli þessu. Þykja engin gögn fram komin sem styðja þá fullyrðingu ákærðu að einhver hafi komið efnum þessum fyrir án hennar vitundar og þykir því ekki varhugavert að telja að komin sé fram lögfull sönnun þess að hún hafi gerst sek um háttsemi þá sem greinir í ákærunni. Samkvæmt sakavottorði ákærðu hefur hún hlotið dóm fyrir brot gegn 1. mgr. 48. gr. umferðarlaga og gengist undir sátt þann 28. nóvember 1996 fyrir brot gegn 1. sbr. 3. mgr. 45. gr. umferðarlaga og var hún svipt ökurétti í 12 mánuði frá 7. mars 1996. Með brotum sínum nú hefur hún ítrekað gerst sek um ölvunarakstur. Með vísan til framangreinds þykir refsing ákærðu hæfilega ákvörðuð 420.000 króna sekt í ríkissjóð og komi 44 daga fangelsi í stað sektarinnar verði hún ekki greidd innan 4 vikna frá birtingu dómsins að telja. Þá verður ákærða svipt ökurétti í 5 ár frá birtingu dómsins. Þá skulu gerð upptæk 0,49 g af amfetamíni. Ákærða greiði allan sakarkostnað, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda, Hilmars Ingimundarsonar hæstaréttarlögmanns 50.000 krónur. Greta Baldursdóttir héraðsdómari kveður upp dóminn. Dómsorð Ákærða, Sólrún Axelsdóttir greiði 420.000 króna sekt til ríkissjóðs innan 4 vikna frá birtingu dómsins að telja en sæti ella fangelsi í 44 daga. Ákærða er svipt ökurétti í 5 ár frá birtingu dómsins að telja. Upptæk skulu gerð 0,49 g af amfetamíni. Ákærða greiði allan sakarkostnað þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda, Hilmars Ingimundarsonar hæstaréttarlögmanns 50.000 krónur.
|
Mál nr. 428/2016
|
Kærumál Sakarefni Gerðardómur Frávísunarúrskurður staðfestur
|
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem máli A o.fl. gegn LS ehf. og A hf. var að hluta vísað frá dómi. Í málinu kröfðust A o.fl. þess að LS ehf. yrði gert að greiða þeim nánar tilgreinda fjárhæð á grundvelli kaupréttarsamnings sem þau höfðu gert við félagið og kvað á um hlutdeild þeirra í söluandvirði dótturfélags LS ehf. Sala dótturfélagsins hafði verið samþykkt á hluthafafundi LS ehf. með atkvæðum A hf., sem átti meirihluta í LS ehf. Þá höfðu A o.fl. jafnframt uppi skaðabótakröfu á hendur LS ehf. og A hf. í sameiningu á þeim grundvelli að söluverð dótturfélagsins hefði verið langt undir markaðsvirði. LS ehf. og A hf. kröfðust frávísunar málsins á þeirri forsendu að A o.fl. hefðu með samhljóða ákvæðum í kaupréttar- og hluthafasamningi samið um að ágreiningurinn ætti undir gerðardóm. Talið var að gerðardómsákvæði framangreindra samninga uppfylltu áskilnað laga nr. 53/1989 um samningsbundna gerðardóma. Þá fælu ákvæðin ekki aðeins í sér heimild, heldur skyldu til þess að leita úrlausnar gerðardóms um ágreining sem samningarnir tækju til. A o.fl. hefðu skuldbundið sig gagnvart A hf. til að leysa úr ágreiningnum fyrir gerðardómi með kaupréttarsamningnum og yfirlýsingu í þeim samningi um að virða ákvæði hluthafasamkomulagsins. Var talið að ágreiningur málsins félli samkvæmt efni sínu undir gerðarsamningana og var ekki tekið undir sjónarmið A o.fl. um að samningsforsendur aðila hefðu brostið eða víkja bæri gerðardómsákvæðum til hliðar með vísan til 36. gr. laga nr. 7/1936. Loks var ekki fallist á að gerðardómsmeðferðin kæmi í veg fyrir að A o.fl. gætu aflað sönnunargagna í málinu. Samkvæmt þessu, svo og dómum Hæstaréttar í málum nr. 246 og 247/2016, átti ágreiningur aðila undir lögsögu gerðardóms og var staðfest sú niðurstaða héraðsdóms að vísa kröfum A o.fl. frá dómi.
|
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir ÞorgeirÖrlygsson og Helgi I. Jónsson og Ingveldur Einarsdóttir setturhæstaréttardómari. Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttarmeð kæru 3. júní 2016, en kærumálsgögn bárust réttinum 15. sama mánaðar. Kærðurer úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 20. maí 2016, þar sem máli sóknaraðila áhendur varnaraðilum var að hluta vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1.mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðilar krefjast þessað lagt verði fyrir héraðsdóm að taka málið í heild til efnismeðferðar. Þákrefjast þeir kærumálskostnaðar. Varnaraðilar krefjast staðfestingarhins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.Í málinu liggur fyrir afritkaupréttarsamninga sóknaraðilanna Aðalsteins Valdimarssonar og BjarkarGarðarsdóttur sem þau gerðu við varnaraðilann LS Retail Holding ehf. 21. júníog 21. september 2010. Kaupréttarsamningar annarra sóknaraðila munu veraefnislega samhljóða þeim fyrrnefndu, að öðru leyti en því að fjárhæð kaupréttarmun hafa verið mismunandi eftir samningum. Í grein 1.6. í samningunum sagði aðí viðauka með þeim hafi fylgt hluthafasamningur og hafi sóknaraðilar kynnt sérvandlega efni samningsins og fallist á skilmála hans. Af kaupréttarsamningunummá ráða að varnaraðilinn ALMC hf. var aðili að greinum 4.1.1., 4.2. og 4.3. ogeru samningarnir undirritaðir af hálfu varnaraðilans því til staðfestingar. Sóknaraðilar fengu útgefnaréttarstefnu í máli þessu 14. september 2015. Um skaðabótakröfur þær, ersóknaraðilar hafa uppi á hendur varnaraðilum sameiginlega, segir í stefnunni aðþær séu á því byggðar að í kaupréttarsamningum aðila hafi falist aðvarnaraðilum hafi borið að selja dótturfyrirtæki varnaraðilans LS RetailHolding ehf. á hæsta mögulega verði, án þess að aðrir hagsmunir mættu á nokkurnhátt „lita söluferli eða ákvarðanir um sölu og söluverð.“ Þessu til stuðningsvísuðu sóknaraðilar meðal annars til þess „að í kaupréttarsamningunum oghluthafasamkomulaginu sé gert ráð fyrir að allt sem gert sé í þessum efnummiðist við viðskipti við óskylda aðila. Þessar skyldur megi m.a. lesa út úrákvæði 4.2. í kaupréttarsamningum („arms length basis“) og greinum 4 og 5 íhluthafasamkomulagi“. Samkvæmt þessu hafa sóknaraðilar hagað málatilbúnaðisínum á þann veg að við úrlausn skaðabótakrafna þeirra á hendur varnaraðilanumALMC hf. reynir bæði á túlkun greinar 4.2. í kaupréttarsamningunum, sem sávarnaraðili er aðili að eins og áður greinir, og túlkun hluthafasamningsins,sem óumdeilt er að fyrrgreindur varnaraðili er aðili að. Svo sem rakið er ídómum Héraðsdóms Reykjavíkur 16. mars 2016 í málum nr. E-2785/2015 ogE-3170/2015, sem staðfestir voru með dómum Hæstaréttar 6. maí 2016 í málum nr.246 og 247/2016, á ágreiningur sem rekja má til réttinda og skyldna aðila samkvæmtkaupréttarsamningunum og hluthafasamningnum undir lögsögu gerðardóms samkvæmtnánari ákvæðum samninganna þar um. Að þessu gættu, en að öðru leyti með vísantil forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðilum verður gert að greiðavarnaraðilum kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Sóknaraðilar, Aðalsteinn Valdimarsson,Björk Garðarsdóttir, Carsten Wulff, Daði Kárason, Eiður Már Arason, Guðni Vilmundarson,Guðrún Edda Gunnarsdóttir, Högni Hallgrímsson, Jörge Schmikale, Jóhann SveinmarSveinsson, Marý Björk Steingrímsdóttir, Matthías E. Matthíasson, Pétur ÞórSigurðsson, Rúnar Sigurbjartsson, Stefán Konráðsson og Sveinn Áki Lúðvíksson,greiði sameiginlega varnaraðilum, ALMC hf. og LS Retail Holding ehf., hvorum um sig,250.000 krónur í kærumálskostnað.Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 17.maí 2016. Mál þetta, sem tekið var tilúrskurðar þann 11. maí 2016, var höfðað með réttarstefnu birti 17. septembersl. Stefnendur eru AðalsteinnValdimarsson, Suðurvangi 7 í Hafnarfirði, Björk Garðarsdóttir, Bollatanga 5 íMosfellsbæ, Carsten Wulff, Præstevej 10A, 3480 Fredensborg í Danmörku, DaðiKárason, Kringlunni 63 í Reykjavík, Eiður Már Arason, Vallarhúsum 34 íReykjavík, Guðni Vilmundarson, án tilgreinds heimilisfangs, Guðrún EddaGunnarsdóttir, Mánabraut 15 í Kópavogi, Högni Hallgrímsson, Foldarsmára 20 í Kópavogi, Jörg Schmikale, Am Himberg 10, 23714Malente í Þýskalandi, Jóhann Sveinmar Sveinsson, Fannafold 46 í Reykjavík, MarýBjörk Steingrímsdóttir, Löngumýri 20 í Garðabæ, Matthías E. Matthíasson,Safamýri 37 í Reykjavík, Pétur Þór Sigurðsson, Svöluási 6 í Hafnarfirði, RúnarSigurbjartsson, 430 Hamilton Park Dr, Roswell, GA 30075 í Bandaríkjunum, StefánKonráðsson Öldusölum 6 í Kópavogi og Sveinn Áki Lúðvíksson, Hörgslundi 10 íGarðabæ. Stefndu eru LS Retail Holdingehf., Borgartúni 25 í Reykjavík og ALMC hf., Borgartúni 25 í Reykjavík. Stefnendur gera þær dómkröfur áhendur stefnda LS Retail Holding ehf. að staðfest verði kyrrsetning semsýslumaðurinn í Reykjavík gerði þann 7. september 2015 í reikningi stefnda LSRetail Holding ehf. í Íslandsbanka nr. 0515-38-711909, í kyrrsetningarmáli nr.K-18/2015, fyrir allt að 7.217.254 evrum og 25.533.099 krónum, vegnaeftirfarandi krafna:Aðalsteinn Valdimarsson: 402.000 evrur með dráttarvöxtum af85.284 evrum frá 15. júní 2015 til greiðsludags og með vöxtum skv. 8. gr. laganr. 38/2001 af 316.716 evrum frá 15. júní 2015 til stefnubirtingardags en meðdráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. frá þeim degi til greiðsludags, en til varameð dráttarvöxtum frá síðari tíma. Björk Garðarsdóttir: 335.000 evrur með dráttarvöxtum af71.070 evrum frá 15. júní 2015 til greiðsludags og með vöxtum skv. 8. gr. laganr. 38/2001 af 263.930 evrum frá 15. júní 2015 til stefnubirtingardags en meðdráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. frá þeim degi til greiðsludags, en til varameð dráttarvöxtum frá síðari tíma.Carsten Wulff: 335.000 evrur með dráttarvöxtum af71.070 evrum frá 15. júní 2015 til greiðsludags og með vöxtum skv. 8. gr. laganr. 38/2001 af 263.930 evrum frá 15. júní 2015 til stefnubirtingardags en meðdráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. frá þeim degi til greiðsludags, en til varameð dráttarvöxtum frá síðari tíma. Daði Kárason: 670.000 evrur með dráttarvöxtum af142.141 evru frá 15. júní 2015 til greiðsludags með vöxtum skv. 8. gr. laga nr.38/2001 af 527.859 evrum frá 15. júní 2015 til stefnubirtingardags en meðdráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. frá þeim degi til greiðsludags, en til varameð dráttarvöxtum frá síðari tíma. Eiður Már Arason: 335.000 evrur með dráttarvöxtum af71.070 evrum frá 15. júní 2015 til greiðsludags með vöxtum skv. 8. gr. laga nr.38/2001 af 263.930 evrum frá 15. júní 2015 til stefnubirtingardags en meðdráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. frá þeim degi til greiðsludags, en til varameð dráttarvöxtum frá síðari tíma. Guðni Vilmundarson: 335.000 evrur með dráttarvöxtum af71.070 evrum frá 15. júní 2015 til greiðsludags með vöxtum skv. 8. gr. laga nr.38/2001 af 263.930 evrum frá 15. júní 2015 til stefnubirtingardags en meðdráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. frá þeim degi til greiðsludags, en til varameð dráttarvöxtum frá síðari tíma. Guðrún Edda Gunnarsdóttir: 335.000 evrur með dráttarvöxtum af71.070 evrum frá 15. júní 2015 til greiðsludags með vöxtum skv. 8. gr. laga nr.38/2001 af 263.930 evrum frá 15. júní 2015 til stefnubirtingardags en meðdráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. frá þeim degi til greiðsludags, en til varameð dráttarvöxtum frá síðari tíma. Högni Hallgrímsson: 670.000 evrur með dráttarvöxtum af142.141 evru frá 15. júní 2015 til greiðsludags með vöxtum skv. 8. gr. laga nr.38/2001 af 527.859 evrum frá 15. júní 2015 til stefnubirtingardags en meðdráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. frá þeim degi til greiðsludags, en til varameð dráttarvöxtum frá síðari tíma. Jörg Schmikale: 335.000 evrur með dráttarvöxtum af71.070 evrum frá 15. júní 2015 til greiðsludags með vöxtum skv. 8. gr. laga nr.38/2001 af 263.930 evrum frá 15. júní 2015 til stefnubirtingardags en meðdráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. frá þeim degi til greiðsludags, en til varameð dráttarvöxtum frá síðari tíma. Jóhann Sveinmar Sveinsson: 335.000 evrur með dráttarvöxtum af71.070 evrum frá 15. júní 2015 til greiðsludags með vöxtum skv. 8. gr. laga nr.38/2001 af 263.930 evrum frá 15. júní 2015 til stefnubirtingardags en meðdráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. frá þeim degi til greiðsludags, en til varameð dráttarvöxtum frá síðari tíma. Marý Björk Steingrímsdóttir: 335.000 evrur með dráttarvöxtum af71.070 evrum frá 15. júní 2015 til greiðsludags með vöxtum skv. 8. gr. laga nr.38/2001 af 263.930 evrum frá 15. júní 2015 til stefnubirtingardags en meðdráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. frá þeim degi til greiðsludags, en til varameð dráttarvöxtum frá síðari tíma. Matthías E. Matthíasson: 670.000 evrur með dráttarvöxtum af142.141 evru frá 15. júní 2015 til greiðsludags með vöxtum skv. 8. gr. laga nr.38/2001 af 527.859 evrum frá 15. júní 2015 til stefnubirtingardags en meðdráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. frá þeim degi til greiðsludags, en til varameð dráttarvöxtum frá síðari tíma. Pétur Þór Sigurðsson: 670.000 evrur með dráttarvöxtum af142.141 evru frá 15. júní 2015 til greiðsludags með vöxtum skv. 8. gr. laga nr.38/2001 af 527.859 evrum frá 15. júní 2015 til stefnubirtingardags en meðdráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. frá þeim degi til greiðsludags, en til varameð dráttarvöxtum frá síðari tíma. Rúnar Sigurbjartsson: 335.000 evrur með dráttarvöxtum af71.070 evrum frá 15. júní 2015 til greiðsludags með vöxtum skv. 8. gr. laga nr.38/2001 af 263.930 evrum frá 15. júní 2015 til stefnubirtingardags en meðdráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. frá þeim degi til greiðsludags, en til varameð dráttarvöxtum frá síðari tíma. Stefán Konráðsson: 335.000 evrur með dráttarvöxtum af71.070 evrum frá 15. júní 2015 til greiðsludags með vöxtum skv. 8. gr. laga nr.38/2001 af 263.930 evrum frá 15. júní 2015 til stefnubirtingardags en meðdráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. frá þeim degi til greiðsludags, en til varameð dráttarvöxtum frá síðari tíma. Sveinn Áki Lúðvíksson: 335.000 evrur með dráttarvöxtum af71.070 evrum frá 15. júní 2015 til greiðsludags með vöxtum skv. 8. gr. laga nr.38/2001 af 263.930 evrum frá 15. júní 2015 til stefnubirtingardags en meðdráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. frá þeim degi til greiðsludags, en til varameð dráttarvöxtum frá síðari tíma. Málskostnaðarkrafa:25.533.009 krónur.Stefnendurkrefjast þess að stefnda LS Retail Holding ehf. verði gert að greiða þeimeftirfarandi kröfur:Aðalsteinn Valdimarsson: 85.284 evrur með dráttarvöxtum frá15. júní 2015 til greiðsludags.Björk Garðarsdóttir: 71.070 evrur með dráttarvöxtum frá15.6.2015 til greiðsludags.Carsten Wulff: 142.141 evra með dráttarvöxtum frá15.6.2015 til greiðsludags.Daði Kárason: 142.141 evra með dráttarvöxtum frá15.6.2015 til greiðsludags.Eiður Már Arason: 71.070 evrur með dráttarvöxtum frá15.6.2015 til greiðsludags.Guðni Vilmundarson: 71.070 evrur með dráttarvöxtum frá15.6.2015 til greiðsludags.Guðrún Edda Gunnarsdóttir: 71.070 evrur með dráttarvöxtum frá 15.6.2015til greiðsludags.Högni Hallgrímsson: 142.141 evra með dráttarvöxtum frá15.6.2015 til greiðsludags.Jörg Schmikale: 71.070 evrur með dráttarvöxtum frá15.6.2015 til greiðsludags.Jóhann Sveinmar Sveinsson: 71.070 evrur með dráttarvöxtum frá15.6.2015 til greiðsludags.Marý Björk Steingrímsdóttir: 71.070 evrur með dráttarvöxtum frá15.6.2015 til greiðsludags.Matthías E. Matthíasson: 142.141 evra með dráttarvöxtum frá15.6.2015 til greiðsludags.Pétur Þór Sigurðsson: 142.141 evra með dráttarvöxtum frá15.6.2015 til greiðsludags. Rúnar Sigurbjartsson: 71.070 evrur með dráttarvöxtum frá15.6.2015 til greiðsludags.Stefán Konráðsson: 71.070 evrur með dráttarvöxtum frá15.6.2015 til greiðsludags.Sveinn Áki Lúðvíksson: 71.070 evrur með dráttarvöxtum frá15.6.2015 til greiðsludags. Stefnendur krefjast þess aðbáðum stefndu verði gert að greiða stefnendum eftirfarandi fjárhæðir:Aðalsteinn Valdimarsson: 331.800 evrur með vöxtum skv. 8. gr.laga nr. 38/2001 frá 27. apríl 2015 en með dráttarvöxtum frástefnubirtingardegi skv. 1. mgr. 6. gr. frá þeim degi til greiðsludags eða tilvara frá síðara tímamarki.Björk Garðarsdóttir: 276.500 evrur með vöxtum skv. 8. gr.laga nr. 38/2001 frá 27. apríl 2015 en með dráttarvöxtum frástefnubirtingardegi skv. 1. mgr. 6. gr. frá þeim degi til greiðsludags eða tilvara frá síðara tímamarki.Carsten Wulff: 553.000 evrur með vöxtum skv. 8. gr.laga nr. 38/2001 frá 27. apríl 2015 en með dráttarvöxtum frástefnubirtingardegi skv. 1. mgr. 6. gr. frá þeim degi til greiðsludags eða tilvara frá síðara tímamarki.Daði Kárason: 553.000 evrur með vöxtum skv. 8. gr.laga nr. 38/2001 frá 27. apríl 2015 en með dráttarvöxtum frástefnubirtingardegi skv. 1. mgr. 6. gr. frá þeim degi til greiðsludags eða tilvara frá síðara tímamarki.Eiður Már Arason: 276.500 evrur með vöxtum skv. 8. gr.laga nr. 38/2001 frá 27. apríl 2015 en með dráttarvöxtum frástefnubirtingardegi skv. 1. mgr. 6. gr. frá þeim degi til greiðsludags eða tilvara frá síðara tímamarki.Guðni Vilmundarson: 276.500 evrur með vöxtum skv. 8. gr.laga nr. 38/2001 frá 27. apríl 2015 en með dráttarvöxtum frástefnubirtingardegi skv. 1. mgr. 6. gr. frá þeim degi til greiðsludags eða tilvara frá síðara tímamarki.Guðrún Edda Gunnarsdóttir: 276.500 evrur með vöxtum skv. 8. gr.laga nr. 38/2001 frá 27. apríl 2015 en með dráttarvöxtum frástefnubirtingardegi skv. 1. mgr. 6. gr. frá þeim degi til greiðsludags eða tilvara frá síðara tímamarki.Högni Hallgrímsson: 553.000 evrur með vöxtum skv. 8. gr.laga nr. 38/2001 frá 27. apríl 2015 en með dráttarvöxtum frástefnubirtingardegi skv. 1. mgr. 6. gr. frá þeim degi til greiðsludags eða tilvara frá síðara tímamarki.Jörg Schmikale: 276.500 evrur með vöxtum skv. 8. gr.laga nr. 38/2001 frá 27. apríl 2015 en með dráttarvöxtum frástefnubirtingardegi skv. 1. mgr. 6. gr. frá þeim degi til greiðsludags eða tilvara frá síðara tímamarki.Jóhann Sveinmar Sveinsson: 276.500 evrur með vöxtum skv. 8. gr.laga nr. 38/2001 frá 27. apríl 2015 en með dráttarvöxtum frástefnubirtingardegi skv. 1. mgr. 6. gr. frá þeim degi til greiðsludags eða tilvara frá síðara tímamarki.Marý Björk Steingrímsdóttir: 276.500 evrur með vöxtum skv. 8. gr.laga nr. 38/2001 frá 27. apríl 2015 en með dráttarvöxtum frá stefnubirtingardegiskv. 1. mgr. 6. gr. frá þeim degi til greiðsludags eða til vara frá síðaratímamarki.Matthías E. Matthíasson:553.000 evrur með vöxtum skv. 8. gr.laga nr. 38/2001 frá 27. apríl 2015 en með dráttarvöxtum frástefnubirtingardegi skv. 1. mgr. 6. gr. frá þeim degi til greiðsludags eða tilvara frá síðara tímamarki.Pétur Þór Sigurðsson: 553.000 evrur með vöxtum skv. 8. gr.laga nr. 38/2001 frá 27. apríl 2015 en með dráttarvöxtum frástefnubirtingardegi skv. 1. mgr. 6. gr. frá þeim degi til greiðsludags eða tilvara frá síðara tímamarki.Rúnar Sigurbjartsson: 276.500 evrur með vöxtum skv. 8. gr.laga nr. 38/2001 frá 27. apríl 2015 en með dráttarvöxtum frástefnubirtingardegi skv. 1. mgr. 6. gr. frá þeim degi til greiðsludags eða tilvara frá síðara tímamarki.Stefán Konráðsson: 276.500 evrur með vöxtum skv. 8. gr.laga nr. 38/2001 frá 27. apríl 2015 en með dráttarvöxtum frástefnubirtingardegi skv. 1. mgr. 6. gr. frá þeim degi til greiðsludags eða tilvara frá síðara tímamarki.Sveinn Áki Lúðvíksson: 276.500 evrur með vöxtum skv. 8. gr.laga nr. 38/2001 frá 27. apríl 2015 en með dráttarvöxtum frástefnubirtingardegi skv. 1. mgr. 6. gr. frá þeim degi til greiðsludags eða tilvara frá síðara tímamarki. Stefnendur krefjast þess aðstefndu verði sameiginlega (in solidum) gert að greiða stefnendum málskostnaðað skaðlausu. Stefndu hafa skilaðgreinargerðum þar sem einvörðungu eru hafðar uppi kröfur um frávísun málsinsfrá dómi svo sem heimilt er samkvæmt 2. mgr. 99. gr. laga nr. 91/1991 ummeðferð einkamála, sbr. 7. gr. laga nr. 78/2015. Málið var tekið til úrskurðarað loknum málflutningi um þær kröfur þann 8. febrúar sl. Vegna forfalla dómarareyndist ekki unnt að kveða upp úrskurð innan lögbundins frests og var máliðþví endurflutt þann 11. maí sl. og tekið til úrskurðar að nýju að því loknuI Stefnendur voru starfsmenn LSRetail ehf., dótturfélags stefnda LS Retail Holding ehf. Ekki kemur fram ígögnum málsins hvort þeir eru enn starfandi hjá félaginu. Í lok árs 2010 gerðustefnendur kaupréttarsamninga við stefnda LS Retail Holding. Ágreiningurmálsins á rætur að rekja til réttinda og skyldna aðila samkvæmt þeim samningumog hluthafasamkomulagi, sem er fylgiskjal með kaupréttarsamningunum. Stefndi LS Retail Holding ereignarhaldsfélag og eina eign þess er dótturfélagið LS Retail. Í samþykktumeignarhaldsfélagsins er kveðið á um að tilgangur þess sé eignarhald, meðferð ogsala hluta í LS Retail ehf. sem sé eina eign þess. Stefndi ALMC hf. átti allthlutafé í stefnda LS Retail Holding fram til loka árs 2013 þegar AðalsteinnValdimarsson innleysti 6,9% af 7,5% kauprétti sínum á hlutum í félaginusamkvæmt kaupréttarsamningi þar um, sem hann framseldi sama dag til Vita ehf.,sem er einkahlutfélag að fullu í eigu Aðalsteins. Kaupréttarsamningar stefnendaeru gerðir á árinu 2010. Í málinu liggja fyrir afrit af samningum AðalsteinsValdimarssonar frá 21 júní það ár, ásamt þremur viðaukum dagsettum 15. febrúar2011, 6. desember 2013 og 2. mars 2015, Bjarkar Garðarsdóttur og Carsten Wulff,sem báðir eru frá 21. september, auk tveggja viðauka við hvorn þeirra sem erugerðir 25. mars 2011 og 2. mars 2015. Þá segir í stefnu að samningar Eiðs MásArasonar, Guðna Vilmundarsonar, Guðrúnar Eddu Gunnarsdóttur, Jörg Schmikale,Jóhanns Sveinssonar, Marý Bjarkar Steingrímsdóttur, Rúnars Sigurbjartssonar,Stefáns Konráðssonar og Sveins Áka Lúðvíkssonar séu samhljóða samningnum viðBjörk en samningar Daða Kárasonar, Matthíasar E. Matthíassonar og Péturs ÞórsSigurðssonar séu samhljóða samningnum við Carsten Wulff. Kaupréttarsamningarnireru efnislega samhljóða að því leyti sem máli skiptir við úrlausn þessa máls enfjárhæð kaupréttar er mismunandi. Í 1. kafla samninganna,inngangskafla, segir m.a. að markmið allra samningsaðila sé að seljadótturfélagið innan fimm ára og jafnframt að vilji sé til að umbuna stefnendumef virði félagsins eykst á þeim tíma. Þá er í inngangskaflanum vísað tilviðauka 1 við samninginn, sem er hluthafasamningur milli stefnda ALMC oglykilstarfsmanna dótturfélagsins, þ.e. LS Retail, sem hafa nýtt sér kauprétt ífélaginu. Segir í grein 1.6 að kaupréttarhafar hafi kynnt sér og fallist áskilmála hans. Jafnframt er tekið fram í grein grein 1.7 að við skýringar ákaupréttarsamningnum sé nauðsynlegt að líta til þess sem fram komi íinngangskaflanum, m.a. framangreinds hluthafasamnings. Samkvæmt 3. kafla samningannaáttu stefnendur rétt á að kaupa hluti í LS Retail Holding. Nafnverð kaupréttarAðalsteins var 75.000 kr. sem svara til 7,5% af hlutafé félagsins en kaupréttursamkvæmt öðrum samningum var ýmist 5000 eða 10.000 kr. að nafnverði. Í kaflanumer nánar gerð grein fyrir skilmálum og skilyrðum kaupréttarins. Kaupréttartímabilið var frá 1.mars til 30. apríl 2015 skv. grein 4.1. Með viðauka við samningana þann 2. mars2015 var kaupréttartímabilið lengt til 30.apríl 2016. Í grein 4.2 er kveðið áum það að ef stefndi LS Retail Holding selur hlut sinn í dótturfélagi sínu, eðaef ALMC selur hluti sína í meðstefnda skuli greiða kaupréttarhöfumhlutfallslega fyrir gildan kauprétt, sem þegar sé fallinn til, miðað við mismuná söluverði og áætluðu verðmæti hlutanna skv. grein 3.4 í samningunum, svo semnánar er gerð grein fyrir í nefndum ákvæðum samningsins. Samningarnir eru gerðir á ensku.Í 11. gr. þeirra er svohljóðandi ákvæði um úrlausn ágreiningsmála: „Thisagreement shall be governed by the laws of Iceland. If a dispute arisesrelating to this agreement, its interpretation, individual articles or othermatters which relate to the interaction between the parties to this agreementrelating to their holding of shares or call options in the Company, the partiesagree to attempt to settle such disputes in good faith. If such settlementcannot be reached, each party can submit such a dispute to arbitration. If aparty wishes to submit a dispute to arbitration, he shall notify the disputingparty in writing. The matter shall be decided by one (1) arbitrator who shallfulfil the conditions to be appointed as a Supreme Court judge. If thedisputing parties cannot agree on an arbitrator, he shall be appointed by thechairman of the Reykjavik district court. The arbitration shall otherwise be inaccordance with Act no. 53/1989 on contractual arbitrations. The parties tothis agreement irrevocably accept the sole jurisdiction of the arbitration andwave their rights to access to general courts.“ Í þýðingu löggilts skjalaþýðandaer ákvæðið svohljóðandi: „Samningur þessi lýtur íslenskum lögum. Komi upp deilaer tengist samningnum, túlkun hans eða einstakra ákvæða hans eða samskiptumaðilanna varðandi eignarhald á hlutum eða kauprétt í félaginu, eru aðilarsammála um að leitast við að leysa þann ágreining í góðri trú. Takist það ekkigetur hvor aðili lagt deiluna í gerð. Vilji aðili gera svo skal hann tilkynnaþað deiluaðilanum skriflega. Úr deilunni skal skorið af einum (1) gerðarmannisem fullnægja skal skilyrðum til að vera skipaður Hæstaréttardómari. Geti deiluaðilar ekki komið sér saman umgerðarmann skal hann skipaður af dómstjóra Héraðsdóms Reykjavíkur. Að öðruleyti skal gerð fara fram samkvæmt lögum nr. 53/1989 um samningsbundnagerðardóma. Aðilar að samningi þessumfallast hér með óafturkallanlega á að gerðardómur eigi einn dómsvald, og afsalasér rétti sínum til að leita til almennra dómstóla.“ Af þeim samningum sem lagðirhafa verið fyrir dóminn má ráð að þeir eru undirritaðir af stefnendum ogstefnda LS Retail Holding ehf. auk þess sem stefndi ALMC hf. undirritarsamningana „með tilliti til ákvæða 4.1.1, 4.2 og 4.3“, eins og segir ísamningunum. Stefnendur kveðast hafa unnið afelju hjá dótturfélaginu og sumir þeirra haldið aftur af launakröfum sínum íljósi þess ávinnings sem þeir áttu í vændum á grundvelli kaupréttarsamninganna.Segja þau gengi fyrirtækisins hafa vaxið mikið á liðnum árum og að fleiri eneinn aðili hafi sýnt verulegan áhuga á að kaupa félagið. Síðari hluta árs 2014og í byrjun árs 2015 hafi borist þrjú tilboð í félagið, þar sem kaupverð hafiverið á bilinu 25 til 37,5 milljónir evra, og verðmat stjórnarmanns ídótturfélaginu hafi sýnt að vermæti þess gæti verið allt að 89,5 milljónirevra. Í málinu liggja fyrir gögn frá samningaviðræðum við ýmsa aðila sem sýnthöfðu áhuga á kaupum. Þrátt fyrir mikinn áhuga kaupenda á félaginu segjastefnendur að svo hafi farið að stjórn dótturfélagsins hafi slitið viðræðum viðfélagið Vector Capital, í lok febrúar 2015, með því að neita því um tveggjavikna frest til að ljúka skoðun á félaginu. Að sögn stefnenda hafi það félag boðiðhæst í dótturfélagið og samningaviðræður við það verið á lokastigi þegarviðræðum hafi verið slitið. Á hluthafafundi LS RetailHolding, þann 27. apríl sl., var samþykkt tilboð um að selja Anchorage CapitalGroup, eða heimiluðum framsalshafa, LS Retail fyrir 17.638.600 evrur. Kaupinvoru samþykkt með atkvæðum ALMC hf., sem átti 93,1% hlut í félaginu gegn hörðummótmælum Vita ehf., sem er í eigu Aðalsteins Valdimarssonar, sem átti 6,9% hlutí félaginu, en hann taldi kaupverðið vera mun lægra en það sem hægt hefði veriðað fá fyrir félagið. Í hlutaskrá LS Retail ehf., hefur Hoxton (Lux) S.à r.l. núverið skráður eigandi allra hluta í félaginu og dagsetning eigendaskipta ersögð vera 5. júní 2015. Aðrir stefnendur telja einnig að söluverðdótturfélagsins hafi verið langt undir markaðsverði. Um miðjan júní sl. sendi stefndiLS Retail Holding stefnendum, að frátöldum Aðalsteini Valdimarssyni, drög aðsamningi um fjárhagsuppgjör á grundvelli kaupréttarsamninganna. Bauðst hann tilað gera upp kaupréttarsamninga með eingreiðslu í stað þess að kaupréttarhafarinnleystu kauprétt sinn. Uppgjörsfjárhæðin tók mið af söluverði dótturfélagsinstil Anchorage að frádregnum kostnaði við söluna og var í samningsdrögunumkveðið á um að greiðslan væri heildar- og lokagreiðsla á skuldbindingum LSRHtil stefnenda vegna kaupréttarsamningsins. Stefnendur höfnuðu því að ganga tilsamninga á þessum grundvelli. Í bréfi til stefnda LS Retail Holding, þann 24.júní sl., kemur fram að þeir telji sig eiga rétt til uppgjörs á grundvelli þessað dótturfélagið hafi verið selt á réttu verði sem þeir telji söluverðið ekkivera. Í bréfinu er því jafnframt lýst yfir að stefnendur séu reiðbúnir að geraupp kauprétt sinn miðað við matsverð dómkvaddra matsmanna á virði félagsinsþegar salan fór fram. Stefnendur lögðu fram beiðni um dómkvaðningu matsmanna íHéraðsdómi Reykjavíkur þann 29. júní sl. Stefndi LS Retail Holding hafnaðhugmyndum stefnenda að uppgjöri á grundvelli matsgerðar með svarbréfi 29. júlísl. og vísar m.a. til þess að Viti ehf. hafi höfðað mál gegn stefndu, m.a. tilógildingar á ákvörðun hluthafafundar um sölu dótturfélagins. Á meðan sáágreiningur sé óútkljáður geti stefndi ekki tekið til skoðunar tillögur umuppgjör til stefnenda. Svo sem rakið er í málum E-2578/15 og E-3170/15 hefurstefndi LS Retail Holding lýst yfir riftun á kaupum Aðalsteins Valdimarssonar áhlutabréfum skv. kaupréttarsamningi hans, rift samningi hans um frekarikauprétt og afmáð félag hans, Vita ehf., af hlutaskrá félagsins. Þann 7.september sl. féllst sýslumaðurinn í Reykjavík á beiðni stefnenda umkyrrsetningu eigna stefnda LS Retail Holding. Kyrrsetningin nær til 7.217.254evra og 25.533.099 króna á nánar greindum reikningi stefnda. Ímáli þessu krefjast stefnendur staðfestingar á framangreindri kyrrsetningu aukþess sem gerðar eru efnislegar kröfur á hendur kyrrsetningarþola og ALMC hf.,aðaleiganda hans. Kröfugerð stefnenda er annars vegar um tiltekna greiðslu tilhvers þeirra um sig, sem byggir á ákvæði í grein 4.1 í kaupréttarsamningunum ogmiðast fjárhæð þessara krafna við söluverð LS Retail til Anchorage Capital, eðaliðlega 17 milljónir evra. Hins vegar gera stefnendur kröfu um skaðabætur úrhendi beggja stefndu sem nemur mismun á þessu söluverði og því sem stefnendurtelja vera rétt verð félagsins, miðað við sölu til ótengds aðila. Byggja þeirþessa kröfu á því að þeir eigi rétt til efndabóta á grundvelli samninga viðstefndu, almennum reglum skaðabótaréttar auk ákvæða laga nr. 134/1994, umeinkahlutafélög. Fjárhæð bótakröfu kveðast stefnendur byggja á því aðmarkaðsverðmæti félagsins á söludegi hafi, samkvæmt mati óháðs löggilts endurskoðanda,verið 72.800.000 evrur. Svo sem áður greinir hafa stefnenduróskað dómkvaðningar matsmanna til að meta verðmæti félagsins. Stefndumótmæla málsástæðum og lagarökum stefnenda, sérstaklega þeim sem lúta aðstaðhæfingum um að dótturfélagið hafi verið selt á verði sem hafi verið undirmarkaðsverði og staðhæfa m.a. að tilboð kaupenda hafi verið eina óskilyrtakauptilboðið sem borist hafi í félagið. Þá má sjá í bréfaskiptum aðila aðágreiningur er uppi um það hvort stefnendur eigi rétt til kaupréttar ágrundvelli áðurnefnds ákvæðis í grein 4.2 í kaupréttarsamningnum. II Svosem áður greinir krefjast stefndu frávísunar málsins frá dómi. Byggja þeirfrávísunarkröfu sínar í fyrsta lagi á því að mál þetta eigi ekki undir almennadómstóla þar sem stefnendur hafi með bindandi hætti skuldbundið sig til aðleysa úr ágreiningi málsins fyrir gerðardómi. Vísa þeir í því efni til ákvæða11. gr. í kaupréttarsamningunum, en efni greinarinnar er rakið að framan.Ákvæðið sé gilt og bindandi. Ágreiningsefni þessa máls lúti að kaupréttistefnenda á hlutum í stefnda LS Retail Holding og túlkun samningsins og taki11. gr. einmitt til slíks ágreinings, þ.m.t ágreinings um bótarétt stefnenda.Þá vísar stefndi ALMC hf. einnig til samhljóða ákvæðis í 9. gr.hluthafasamkomulagsins, sem er fylgiskjal með kaupréttarsamningnum. Ákvæðinkveði ekki á um heimild, heldur skyldu til að bera mál undir gerðardóm, viljisamningsaðilar á annað borð fela þriðja aðila úrslausn ágreinings á milli sín.Allir stefnendur málsins séu bundnir af ákvæðum þessara samninga og beri þvímeð vísan til 1. mgr. 24. gr. laga nr. 91/1991, sbr. og 1. gr. sömu laga, og 1. og 2. gr. og 1. mgr.3. gr. laga nr. 53/1989, um samningsbundna gerðardóma, að vísa máli þessu frádómi í heild sinni. Stefndu byggja á því að þaðbreyti engu um framangreint afsal á rétti til að leita úrlausnar almennradómstóla þótt málshöfðun þessi sé öðrum þræði til staðfestingar á kyrrsetningusýslumannsins í Reykjavík. Málið heyrir allt að einu undir lögsögu gerðardómsen ekki almennra dómstóla. Aðilar að kyrrsetningarmálum hafi forræði á þvíhvort höfða þurfi mál til staðfestingar kyrrsetningu samkvæmt ákvæðum laga nr.31/1990 um kyrrsetningu, lögbann o.fl. Þeim er því einnig, eðli máls samkvæmt,heimilt að fela gerðardómi ákvörðunarvald um staðfestingu kyrrsetningar, svosem þeir hafi gert með framangreindu ákvæði 11. gr. kaupréttarsamningsins.Önnur niðurstaða byði upp á augljósa möguleika á misnotkun heimildar til aðkrefjast kyrrsetningar í því skyni að koma úrlausn máls undan lögsögugerðardóms yfir til almennra dómstóla. Slík niðurstaða bryti gegnsamningsfrelsi aðila við val á úrræðum til lausnar á ágreiningi, sbr. og ákvæði1. gr. og 1. og 2. mgr. 24. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og 1. og2. gr. og 1. mgr. 3. gr. laga nr. 53/1989 um samningsbundna gerðardóma. Stefndumótmæla því að hagræði sé að því fyrir alla aðila að reka mál fyrir almennumdómstólum í stað gerðardóms og hafna því jafnframt að unnt sé að komast undansamningsbundinni gerðardómsmeðferð með því að auka við hóp stefndu í málinu.Hvað sem öðru líði verði að vísa frá dómi þeim dómkröfum sem ekki lúta aðstaðfestingu fyrirliggjandi kyrrsetningargerðar. Í öðru lagi er frávísunarkrafanstudd þeim rökum að málatilbúnaður stefnanda sé óljós og vanreifaður.Framsetning og uppsetning tölulegra dómkrafna sé úr hófi löng og óskiljanleg.Þá sé samhengi milli staðfestingarkröfunnar og efnislegra krafna í málinu óljóst,ef nokkurt, þar sem fjárhæðir í staðfestingarkröfunni séu ekki hinar sömu ogsamtala tölulegra krafna. Miðað við orðalag staðfestingarkröfunnar sé ekkikrafist staðfestingar á því sama og kyrrsett var með kyrrsetningargerðsýslumanns. Enn fremur sé sá annmarki á málatilbúnaði stefnanda að mati stefnduað kröfur málsins eru byggðar á skýrslu um verðmæti umdeilds félags sem unninhafi verið einhliða fyrir Vita ehf., sem ekki sé aðili þessa máls. Skýrslangeti aldrei orðið grundvöllur kröfugerðar stefnenda eða dóms í málinu enda hafihún ekkert sönnunargildi. Málatilbúnaðurinn sé því í andstöðu við í 95. gr.laga nr. 91/1991, sbr. og 1. mgr. 80. gr. laganna, sem ekki sé unnt að bæta úrá síðari stigum. Íþriðja lagi séu hvorki skilyrði fyrir samlagsaðild samkvæmt 1. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991 néskilyrði um kröfusamlag samkvæmt 1. mgr. 27. gr. sömu laga fyrir hendi. Kröfurstefnanda á hendur LS Retail Holding ehf. annars vegar og ALMC hf. hins vegarbyggja á ólíkum atvikum, aðstöðu og löggerningum. Þannig hafi stefnendur uppikröfur á hendur LS Retail Holding um „nettun“ á grundvelli kaupréttarsamningsen skaðabótakröfu á hendur báðum stefndu. Engin heimild sé til að hafa slíkarkröfur uppi í einu og sama málinu. III Stefnendur mótmæla öllum málsástæðumstefndu og krefjast þess að frávísunarkröfum þeirra verði hrundið. Eðli málsinssamkvæmt geti gerðardómur ekki staðfest kyrrsetningu og geti sú krafa aldreikomið fyrir gerðardóm. Þá byggja stefnendur á því að gerðardómsákvæði samningaþeirra fullnægi ekki form- og efniskröfum laga nr. 53/1989 auk þess sem ákvæðiðberi að túlka þannig að heimilt sé en ekki skylt að leita til gerðardóms. Viðtúlkun þess beri jafnframt að líta til 70. gr. stjórnarskrárinnar og 6. gr.mannréttindasáttmála Evrópu, en af þeim ákvæðum leiði að samningsákvæði, semtakmarki rétt manna til að leita úrlausnar mála hjá almennum dómstólum, beri aðtúlka þröngt. Þá geti ákvæðið aldrei tekið til krafna á hendur ALMC hf. þar semþað félag sé einungis aðili að tileknum ákvæðum kaupréttarsamningsins og 11.gr. sé ekki þar á meðal. Þá geti skaðabótakrafan ekki átt undirgerðardómsákvæðið, miðað við þann lagagrundvöll sem hún er reist á enda byggihún ekki á kaupréttarsamningnum, heldur rétti til skaðabóta utan samninga. Verði ekki fallist áframangreint, byggja stefnendur á því að forsendur samnings um gerðardóm séubrostnar þar sem gagnaðilar þeirra hafi ekki unnið í góðri trú og ekki hafiverið gætt s.k. armslengdarsjónarmiða við umdeilda sölu. Þá sé ákvæðið ekkisamið af stefnendum og við samningu þess hafi núverandi aðstæður ekki veriðfyrirséðar. Ákvæðið sé verulega íþyngjandi og kostnaðarsamt fyrir stefnendursem séu launþegar og hafi ekki bolmagn til að standa straum af kostnaði viðgerðardómsstörf. Vísa stefnendur í þessu sambandi til 36. gr. laga nr. 7/1936.Þá sé mikið óhagræði af því að reka mál til staðfestingar kyrrsetningu fyrirhéraðsdómi en efnislegan ágreining fyrir gerðardómi. Þá sé ekki hægt að beitaákvæðum réttarfarslaga um vitnaskyldu og vitnakvaðningu fyrir dómi í málumfyrir gerðardómi, en mál þetta sé þess eðlis að líklegt sé að úrlausn þessvelti á framburði vitna. Veiti gerðardómsmeðferð málsins því ekki fullnægjandiréttarvernd.IV Í máli þessu er höfð uppi krafaum staðfestingu kyrrsetningar í kyrrsetningarmáli K-18/2015, þar sem kyrrsettarvoru 7.217.254 evrur og 25.533.099 krónur á reikningi í eigu stefnda LS RetailHolding og jafnframt hafðar uppi efnislegar kröfur sem kyrrsetningunni er ætlaðað tryggja. Annars vegar krefjast stefnendur þess að stefndi LS Retail Holdinggreiði þeim samtals 1.506.690 evrur sem greiðslu samkvæmt kaupréttarsamningivegna sölu LS Retail, dótturfélags stefnda, en sala félagsins var samþykkt áhluthafafundi stefnda LS Retail Holding þann 25. apríl sl. Hins vegar gerastefnendur kröfu um greiðslu skaðabóta óskipt úr hendi stefndu að samtalsfjárhæð 5.861.800 evrur, vegna þess tjóns sem þeir telja sig hafa orðið fyrirþegar dótturfélagið var selt. Stefndi ALMC, sem er eigandi 93,1% hlutafjár ímeðstefnda, samþykkti söluna á framangreindum hluthafafundi en hinn hluthafinn,Viti ehf. greiddi atkvæði gegn henni. Staðhæfa stefnendur að söluverðið hafiverið langt undir markaðsvirði dótturfélagsins. Svo sem kveðið er á um í 1. mgr.24. gr. laga nr. 91/1991 hafa dómstólar vald til að dæma um hvert það sakarefnisem lög og landsréttur ná til nema það sé skilið undan lögsögu þeirra samkvæmtlögum, samningi, venju eða eðli máls. Samkvæmt tilvitnuðu ákvæði réttarfarslagaog 2. mgr. 1. gr. laga nr. 53/1989, um samningsbundna gerðardóma, geta aðilarsamið svo um að réttarágreiningur þeirra skuli lagður í gerð. Samkvæmt 2. gr.laganna verður ágreiningsefni sem á undir gerðardóm þó ekki vísað fráhéraðsdómi nema krafa komi fram það að lútandi. Í máli þessu hafa stefndu uppifrávísunarkröfu. Stefndu byggja frávísunarkröfusína m.a. á því að aðilar máls hafi með bindandi hætti afsalað sér rétti til aðfara með ágreining þessa máls fyrir dómstóla. Vísa þeir til ákvæða í 11. gr.kaupréttarsamninga við stefnendur sem gerðir voru á árinu 2010 og ákvæði 9. gr.hluthafasamkomulags sem er fylgiskjal með kaupréttarsamningnum. Beri því aðvísa málinu frá dómi í heild sinni með vísan til 1. mgr. 24. gr. laga nr.91/1991 og 1. og 2. gr. laga nr. 53/1989, um samningsbundna gerðardóma. Gerðardómsákvæðið í 11. gr. kaupréttarsamningannaer rakið í heild í atvikalýsingu. Samhljóða ákvæði er í 9. gr.hluthafasamkomulagins. Að mati dómsins uppfylla þessi ákvæði áskilnað laga nr.53/1989, um samningsbundna gerðardóma, enda er um skriflegan samning að ræðaþar sem fram kemur hverjir séu aðilar að samningunum og úr hvaðaréttarágreiningi skuli leyst, sbr. 1. mgr. 3. gr. sömu laga. Þá veldur það ekkiógildi ákvæðanna þótt gert sé ráð fyrir því að einungis einn gerðardómsmaðursitji í dóminum. Er því hafnað málsástæðum stefnanda sem lúta að því að ákvæðiframangreindra samninga jafngildi ekki gerðarsamningi í skilningi laga nr.53/1989 eða uppfylli ekki kröfur til slíkra samninga samkvæmt sömu lögum. Þá erað mati dómsins vafalaust að gerðardómsákvæðin fela í sér skyldu en ekkieinungis heimild til að leita úrlausnar gerðardóms um ágreining sem ákvæðintaka til. Í lokamálslið þeirra stendur: „The parties to this agreementirrevocably accept the sole jurisdiction to the arbitration and wave theirrights to access to general courts.“ Samkvæmt orðanna hljóðan og í samræmi viðþýðingu löggilts skjalaþýðanda felst í þessu ákvæði óafturkallanlegskuldbinding samningsaðila um að hlíta lögsögu gerðardóms og jafnframt afsal árétti til að bera ágreining undir almenna dómstóla, enda falli ágreiningurinnundir gerðardómsákvæði samninganna. Er því hafnað málsástæðum stefnenda semlúta að því að túlkunarreglur samningaréttar eða tilvísun til 70. gr.stjórnarskrárinnar eða 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu geti leitt tilannarrar niðurstöðu. Þá byggja stefnendur á því aðákvæði 11. gr. kaupréttarsamningsins geti ekki bundið stefnda ALMC, þar semhann sé ekki aðili að þeim hluta samningsins. Ekki er álitamál að stefnendur ogstefndi LS Retail Holding eru aðilar að samningnum. Þá er stefndi ALMC einnigaðili að samningnum, að því er varðar málsgreinar 4.1.1, 4.2 og 4.3. Grein 4.1fjallar um rétt stefnanda sem kaupréttarhafa til greiðslna við söludótturfélagsins og mælir nánar fyrir um hvernig fjárhæðin skuli reiknuð.Ágreiningur málsins lýtur að þessum rétti stefnenda og ætluðum brotum beggjastefndu á rétti þeirra samkvæmt ákvæðinu. Fyrir utan Aðalstein Valdimarsson,voru stefnendur ekki hluthafar í stefnda LS Retail Holding ehf. Hins vegar erhluthafasamkomulagið viðauki við kaupréttarsamning þeirra, sbr. grein 1.6, ogþar segir m.a. að stefnendur fallist á skilmála hans. Svo sem áður greinir er ígerðardómsákvæði í 9. gr. hluthafasamkomulagsins, samhljóða ákvæði 11. gr.kaupréttarsamningsins. Stefnendur byggja bótakröfu sína m.a. á því að ALMC hafibrotið gegn ákvæðum hluthafasamkomulagsins með því að selja dótturfélagmeðstefnda á verði sem var að þeirra mati langt undir markaðsverði. Vísa þeir íþví sambandi til skyldna ALMC til að gæta svokallaðra armslengdarsjónarmiða viðákvörðun um söluna. Með hliðsjón af framangreindu er það niðurstaða dómsins aðstefnendur hafi einnig með áðurnefndum kaupréttarsamningi, og yfirlýsingu ígrein 1.6 um að virða ákvæði hluthafasamkomulagsins, skuldbundið sig gagnavartstefnda ALMC til að leysa úr þeim ágreiningsmálum fyrir gerðardómi sem ákvæði9. gr. hluthafasamkomulagsins og 11. gr. kaupréttarsamningsins kveða á um aðskuli beint til þess úrlausnaraðila. Um afmörkun þeirraágreiningsefna, sem gerðardómi er ætlað að leysa úr, segir ígerðardómsákvæðunum að gerðardómi sé falið að leysa úr deilu sem „tengistsamningnum, túlkun hans eða einstakra ákvæða hans eða samskiptum aðilannavarðandi eignarhald á hlutum eða kauprétt í félaginu“. Sá ágreiningur sem hérer til úrlausnar lýtur annars vegar að rétti stefnenda til greiðslu tiltekinnarfjárhæðar til hvers þeirra úr hendi stefnda LS Retail Holding. Þá kröfu byggjastefnendur á grein 4.2 í kaupréttarsamningunum. Er vafalaust að sú krafa fellurundir gerðardómsákvæði kaupréttarsamninganna sbr. framangreinda tilvitnun. Hins vegar lýtur ágreiningurinnað ætluðu tjóni stefnenda og greiðslu skaðabóta vegna sölu dótturfélagsins. Ístefnu er sú krafa m.a rökstudd með því að við umdeilda sölu dótturfélagsinshafi ekki verið gætt s.k. armslengdarsjónarmiða, þar sem félagið hafi veriðselt aðila tengdum stefnda ALMC hf. Byggja stefnendur á því að með þessu hafistefndu brotið gegn nánar greindum ákvæðum í kaupréttarsamningunum oghluthafasamkomulaginu. Er krafan m.a. á því byggð að framangreind sala veitistefnendum rétt til efndabóta og jafnframt rétt til skaðabóta samkvæmt almennumreglum skaðabótaréttar utan samninga. Ekki verður annað séð en þessi deilatengist beint samningum aðila, túlkun þeirra og eignarhaldi á hlutum í félaginuþar sem bæði kaupréttarsamningurinn og hluthafasamkomulagið fjalla um söluáðurnefnds dótturfélags og réttindi og skyldur aðila tengdum þeirri sölu, ogvísað er til þessara ákvæða sem rökstuðnings fyrir kröfu stefnenda. Fellur þvíágreiningur þessi undir gerðardóm samkvæmt tilvitnuðum ákvæði í 11. gr.kaupréttarsamninganna og eftir atvikum undir 9. gr. hluthafasamkomulagsins. Erþví niðurstaða dómsins sú að skuldbinding stefnenda til að leita úrlausnargerðardóms eigi við um ágreining málsins gagnvart báðum stefndu. Þá er hafnað þeirri málsástæðustefnenda að forsendur gerðardómsákvæðisins séu brostnar. Vísast um það efnitil niðurstöðu héraðsdóms, sem staðfest var með dómi Hæstaréttar þann 6. maísl., í máli nr. 247/2016, en þar var sömu málsástæðu teflt fram og varða sömuatvik. Svo sem þar er rakið verður að telja ósannað að samningsforsendur aðilasem stefnendur vísa til séu brostnar. Þá er heldur ekki fallist á það meðstefnendum að víkja beri gerðardómsákvæðunum hliðar með vísan til 36. gr. laganr. 7/1936, um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Að mati dómsins hefurekki verið sýnt fram á að atvik, aðstæður eða staða samningsaðila þegarsamningarnir voru gerðir, eða komu síðar til, hafi verið með þeim hætti aðskilyrði fyrir því að ógilda gerðardómsákvæði samninganna séu fyrir hendi. Fyrirliggur að kostnaður af úrlausn ágreinings fyrir gerðardómi fellur á deiluaðila.Hins vegar getur það út af fyrir sig ekki verið ógildingarástæða á grundvelli36. gr. laga nr. 7/1936, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 149/2010. Loks er ekki heldur fallist áþað með stefnendum að gerðardómsmeðferð ágreinings aðila komi í veg fyrir aðstefnendur geti aflað sönnunargagna í málinu en í því efni vísa stefnendur tilþess að ekki verði mögulegt að afla vitnaskýrslna fyrir dómi verði leyst úrmálinu fyrir gerðardómi. Svo sem rakið er í úrlausn dómsins, sem staðfest varmeð framangreindum dómi Hæstaréttar, er að mati dómsins mögulegt að afla gagnaog taka skýrslu fyrir héraðsdómi jafnvel þótt mál sé rekið fyrir gerðardómi ogvísast í þessu sambandi til m.a. 77. gr. laga nr. 91/1991 og athugasemdum við7. gr. frumvarps til laga nr. 53/1989, um samningsbundna gerðardóma, þar semvakin er athygli á heimild í 103. gr. A þágildandi réttarfarslaga sem hafði aðgeyma sambærilegt úrræði og nú er í 77. gr. gildandi laga um meðferð einkamála. Með vísan til alls framangreindser fallist á það með stefndu að ágreiningur máls þessa eigi undir gerðardóm, aðþví er varðar þær efniskröfur sem hann hefur uppi í málinu og verður því aðvísa þeim kröfum frá dómi. Málatilbúnaður stefnenda, eftirþessa niðurstöðu dómsins er því sá að þeim kröfum, sem kyrrsetningunni er ætlaðað tryggja, hefur verið vísað frá dómi þar sem niðurstaða dómsins er sú aðúrlausn ágreinings um þær heyri undir gerðardóm. Kemur þá til úrlausnar hvorteinnig beri að vísa frá kröfu um staðfestingu kyrrsetningarinnar. Stefndi LSRetail Holding, sem er gerðarþoli í kyrrsetningarmálinu, krefst frávísunarstaðfestingarkröfunnar jafnt og annarra krafna með vísan til gerðardómsákvæðisí kaupréttarsamningnum. Í VI. kafla laga nr. 31/1990, umkyrrsetningu, lögbann o.fl. er fjallað um mál til staðfestingar kyrrsetningu.Svo sem segir í 1. mgr. 36. gr. skal, innan tiltekinna tímamarka, höfða mál meðútgáfu réttarstefnu til héraðsdóms til staðfestingar kyrrsetningar nema gerðarþolihafi lýst því yfir við gerðina að hann uni við hana án málshöfðunar. Hafi málekki áður verið höfðað um kröfu gerðarbeiðanda skal í einu lagi höfða mál umhana og til staðfestingar gerðinni, sbr. 2. mgr. 36. gr. Kröfugerð stefnanda,að fenginni úrlausn dómsins um frávísun efnislegra krafna hans, er ekki ísamræmi við þessar reglu, þar sem einvörðungu stendur eftir krafa umstaðfestingu á kyrrsetningargerðinni. Sá annarmarki veldur þó, einn og sér,ekki frávísun frá dómi, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 541/2005 frá 1. júní2006. Stefndi byggir kröfu um frávísunþessa kröfuliðar á því að aðilar máls hafi forræði yfir því hvort höfða þurfimál til staðfestingar á kyrrsetningu samkvæmt lögum nr. 31/1990 og þeim sé þvíheimilt að fela gerðardómi ákvörðunarvald um það atriði og það hafi þeir gertmeð áðurnefndum gerðardómssamningi. Á þetta er ekki fallist. Í lögum nr.31/1990 er að finna lögbundna leið til að viðhalda kyrrsetningargerð. Öfugt viðþað sem almennt gildir í einkamálaréttarfari hafa aðilar máls ekki fulltforræði á því hvenær mál er höfðað og með hvaða hætti það er gert. Af ákvæðum39. gr. má ráða að afleiðingar þess að höfða ekki staðfestingarmál fyrirhéraðsdómi eru þær að kyrrsetningagerð fellur úr gildi. Málsmeðferð fyrirgerðardómi um gildi kyrrsetningar eða staðfestingu gerðardóms á kyrrsetninguverður ekki jafnað til staðfestingar dómstóls um gildi gerðarinnar. Verðurkröfu um staðfestingu á kyrrsetningu því ekki hafnað á framangreindumgrundvelli. Af þessum sökum er ekki tilefnitil að vísa frá dómi þeim kröfuliðum í stefnu sem lúta að staðfestingukyrrsetningar, jafnvel þótt niðurstaða dómsins sé sú að ágreining um úrlausnþeirra réttinda, sem kyrrsetningarkrafan beinist að, verði að leysa úr fyrirgerðardómi. Ekki er fallist á að framsetning þeirra krafna sé óljós eða máliðvanreifað þannig að það varði frávísun. Með sömu rökum er hafnað kröfu umfrávísun á kröfu stefnenda á staðfestingu kyrrsetningar vegna málskostnaðar. Samkvæmtþví sem að framan hefur verið rakið er öllum kröfum stefnenda vísað frá dómi,að undanskilinni þeirri sem lýtur að staðfestingu á kyrrsetningu samkvæmtkyrrsetningargerð K-18/2015. Sú krafa sætir úrlausn héraðsdóm sem kann eftiratvikum að verða frestað þar til ágreiningur um efnislegan ágreinings málsinshefur verið til lykta leiddur af umsömdum úrlausnaraðila. Ingibjörg Þorsteinsdóttirhéraðsdómari kvað upp þennan úrskurð.Úrskurðarorð: Hafnað er kröfu stefndu umfrávísun frá dómi á kröfu um staðfestingu kyrrsetningargerðar Sýslumannsins áhöfuðborgarsvæðinu nr. K-18/2005 sem fór fram þann 7. september 2015. Öðrumkröfum stefnenda er vísað frá dómi. Ákvörðun um málskostnað bíður efnisdóms ímálinu.
|
Mál nr. 6/2023
|
Kynferðisbrot Endurupptaka Ákvörðun refsingar Miskabætur Sératkvæði
|
Með dómi Landsréttar í máli nr. 43/2018 var X sakfelldur fyrir brot gegn 2. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með því að hafa í tvö skipti á tilgreindu tímabili káfað á kynfærum dóttur sinnar A. Refsing X var ákveðin fangelsi í níu mánuði en fullnustu sex mánaða hennar frestað skilorðsbundið í þrjú ár. Með úrskurði endurupptökudóms 11. janúar 2022 var fallist á endurupptöku málsins fyrir Landsrétti að beiðni ákærða. Með hinum áfrýjaða dómi Landsréttar í máli nr. 60/2022 var X sakfelldur á ný og refsing hans ákveðin 12 mánaða fangelsi en níu mánuðir bundnir skilorði í tvö ár. Með þeim dómi var X gerð þyngri refsing en hann hafði áður verið dæmdur til með fyrri dómi Landsréttar. Hæstiréttur staðfesti niðurstöðu Landsréttar um sakfellingu en taldi ákvörðun refsingar hafa verið í beinni andstöðu við 5. mgr. 231. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, um að hlutur ákærða megi aldrei verða lakari en hann var eftir hinum upphaflega dómi. Refsing var ákveðin fangelsi í níu mánuði en fullnustu sex mánaða hennar frestað skilorðsbundið í tvö ár. Þar sem brotaþoli hafði fengið greiddar miskabætur úr ríkissjóði eftir fyrri dóm Landsréttar var bótakröfu hennar í málinu vísað sjálfkrafa frá Landsrétti.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Björg Thorarensen og Sigurður Tómas Magnússon, Helgi I. Jónsson fyrrverandi hæstaréttardómari og Ólafur Ólafsson dómstjóri Héraðsdóms Austurlands.2. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 6. janúar 2023 og krefst þess að dómur Landsréttar verði staðfestur um sakfellingu ákærða en að refsing hans verði milduð til samræmis við dóm Landsréttar 14. desember 2018 í máli nr. 43/2018.3. Ákærði krefst þess aðallega að fyrsta lið ákæru verði vísað frá héraðsdómi. Til vara krefst hann sýknu af þeirri háttsemi sem hann var sakfelldur fyrir í Landsrétti en til þrautavara að honum verði ekki gerð refsing. Að því frágengnu krefst hann þess að sér verði gerð vægasta refsing sem lög leyfa og að fangelsisrefsing verði að öllu leyti bundin skilorði. Þá krefst hann þess að skaðabótakröfu brotaþola verði vísað frá héraðsdómi en til vara að bætur verði lækkaðar.4. Brotaþoli krefst þess aðallega að ákærði verði dæmdur til að greiða sér 1.500.000 krónur með nánar tilgreindum vöxtum en til vara að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur.Ágreiningsefni5. Með héraðsdómi 10. nóvember 2017 var ákærði sakfelldur fyrir þrjú brot gegn 2. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Honum var gert að sæta eins árs fangelsi og hann dæmdur til greiðslu miskabóta til brotaþola. Með dómi Landsréttar 14. desember 2018 í máli nr. 43/2018 var ákærði sakfelldur fyrir tvö brot gegn sama refsiákvæði. Honum var gert að sæta fangelsi í níu mánuði en fullnustu sex mánaða af refsingunni frestað skilorðsbundið í þrjú ár. Þá var hann dæmdur til að greiða brotaþola miskabætur.6. Með úrskurði Endurupptökudóms 11. janúar 2022 í máli nr. 2/2021 var málið í heild sinni endurupptekið að beiðni ákærða með vísan til a-liðar 1. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála á þeim grunni að skipan Landsréttar í málinu hefði ekki verið rétt að lögum í skilningi 2. málsliðar 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, einkum að virtum dómi Mannréttindadómstóls Evrópu 1. desember 2020 í máli nr. 26374/18, Guðmundur Andri Ástráðsson gegn Íslandi.7. Með hinum áfrýjaða dómi Landsréttar 4. nóvember 2022 í máli nr. 60/2022 var ákærði sakfelldur á ný fyrir tvö brot gegn 2. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga en sönnun talin fram komin um að annað brotið hefði verið alvarlegra en samkvæmt fyrri dómi réttarins. Refsing ákærða var ákveðin fangelsi í tólf mánuði og voru níu mánuðir af henni bundnir almennu skilorði í tvö ár.8. Með beiðni 2. desember 2022 leitaði ríkissaksóknari leyfis Hæstaréttar til áfrýjunar með vísan til þess að hlutur ákærða samkvæmt síðari dómi Landsréttar hefði verið lakari en samkvæmt fyrri dómi réttarins í málinu en slíkt kynni að vera í andstöðu við ákvæði 5. mgr. 231. gr., sbr. 232. gr. laga nr. 88/2008. Áfrýjunarleyfi í málinu var veitt 14. desember 2022, samkvæmt ákvörðun Hæstaréttar nr. 2022-156, með vísan til þess að ástæða væri til að ætla að dómur Landsréttar væri bersýnilega rangur að efni til, sbr. 4. mgr. 215. gr. laganna.Helstu málsatvik9. Ákærði er faðir brotaþola og var í hjúskap með móður hennar á þeim tíma er ákæra tekur til. Eins og nánar er rakið í héraðsdómi sendi Barnavernd Reykjavíkur erindi til Lögreglunnar á höfuðborgarsvæðinu 4. júní 2015 þar sem óskað var rannsóknar á ætluðum kynferðisbrotum ákærða gagnvart dætrum sínum tveimur. Þar kom meðal annars fram að lögregla hefði í lok maí sama ár verið kvödd á heimili fjölskyldunnar og starfsmaður Rauða krossins tilkynnt barnaverndarnefnd 2. júní 2015 um sterkan grun um kynferðislegt ofbeldi ákærða gagnvart telpunum. Í kjölfar tilkynningarinnar fór fram rannsókn lögreglu og skýrslugjafir fyrir dómi í Barnahúsi. Leiddi sú rannsókn til ákæru héraðssaksóknara 12. júní 2017 þar sem ákærða voru gefin að sök kynferðisbrot og brot gegn barnaverndarlögum nr. 80/2002 gagnvart tveimur dætrum sínum, B, sem fædd er […], og A, sem fædd er […], á þáverandi heimili þeirra á tímabilinu frá janúar til júní 2015. Ákærði hefur neitað sök á öllum stigum máls.0. Ákæran var í þremur liðum. Í fyrsta lið hennar var ákærða gefið að sök að hafa „í fleiri skipti á ofangreindu tímabili káfað á kynfærum [A] innanklæða“. Var háttsemin heimfærð undir 2. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga. Í öðrum og þriðja lið ákæru voru ákærða auk þess gefin að sök brot gegn 1. mgr. 98. gr. og 3. mgr. 99. gr. barnaverndarlaga. Annars vegar með því að hafa margsinnis á ofangreindu tímabili horft á klámmyndir í viðurvist dætra sinna B og A. Hins vegar með því að hafa í eitt skipti á ofangreindu tímabili fróað sér í viðurvist A í stofu á heimili þeirra.1. Með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 10. nóvember 2017 var ákærði sakfelldur samkvæmt fyrsta lið ákæru fyrir að hafa í að minnsta kosti þrjú skipti káfað á kynfærum A utan klæða á tímabilinu frá febrúar til maí 2015. Ákærði var sýknaður af öðrum sakargiftum. Hann var dæmdur í eins árs fangelsi og gert að greiða brotaþola 800.000 krónur í miskabætur með nánar tilgreindum vöxtum.2. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 23. nóvember 2017 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun 20. sama mánaðar sem krafðist sýknu af kröfu ákæruvaldsins og frávísunar bótakröfu. Af hálfu ákæruvalds var unað niðurstöðu héraðsdóms um sýknu af öðrum og þriðja lið ákæru en þess krafist að refsing ákærða yrði þyngd vegna brota samkvæmt fyrsta lið ákæru. Málið var rekið fyrir Landsrétti frá 2. janúar 2018 samkvæmt 1. mgr. 78. gr. laga nr. 49/2016 og 4. gr. laga nr. 53/2017 er vörðuðu breytingar á ýmsum lögum vegna stofnunar millidómstigs.3. Með dómi Landsréttar 14. desember 2018 í máli nr. 43/2018 var ákærði sakfelldur fyrir brot gegn 2. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga með því að hafa í tveimur tilvikum káfað utan klæða á kynfærum dóttur sinnar á tímabilinu frá 29. janúar til 1. maí 2015, annars vegar í stofu og hins vegar í svefnherbergi á heimili þeirra. Var refsing ákærða lækkuð frá því sem dæmt hafði verið í héraði og honum gert að sæta fangelsi í níu mánuði. Með vísan til þess að málsmeðferð hefði tafist að óþörfu og án skýringa var fullnustu sex mánaða refsingarinnar frestað skilorðsbundið í þrjú ár. Þá var staðfest niðurstaða héraðsdóms um greiðslu miskabóta.4. Með ákvörðun Hæstaréttar nr. 2019-78 frá 28. febrúar 2019 hafnaði rétturinn beiðni ákærða um áfrýjunarleyfi. Var það gert meðal annars með vísan til þess að ekki væru efni til að ætla að málsmeðferð væri stórlega ábótavant eða dómur Landsréttar bersýnilega rangur, sbr. 2. málslið 4. mgr. 215. gr. laga nr. 88/2008.5. Með beiðni 8. apríl 2019 fór ákærði fram á við Endurupptökunefnd að mál hans yrði endurupptekið á þeim grunni að skipan dóms Landsréttar hefði ekki verið rétt að lögum í skilningi 2. málsliðar 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Samkvæmt 1. mgr. ákvæðis IX til bráðabirgða við lög nr. 50/2016 um dómstóla tók Endurupptökudómur við meðferð beiðninnar frá og með 1. desember 2020. Með úrskurði 11. janúar 2022 var endurupptaka heimiluð eins og áður segir.6. Við síðari meðferð málsins fyrir Landsrétti krafðist ákæruvaldið sakfellingar samkvæmt fyrsta lið ákæru og staðfestingar héraðsdóms á ákvörðun refsingar en breytti ákæru þannig að hún laut að tímabilinu 29. janúar til 31. maí 2015. Með hinum áfrýjaða dómi Landsréttar var ákærði síðan sakfelldur fyrir að hafa tvisvar á framangreindu tímabili káfað á kynfærum brotaþola, annars vegar utan klæða er þau voru stödd í stofu á heimili þeirra og hins vegar innan klæða í svefnherbergi hennar. Var háttsemin heimfærð til 2. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga og ákærði dæmdur í tólf mánaða fangelsi en vegna dráttar á meðferð málsins var fullnustu níu mánaða af refsingunni frestað skilorðsbundið í tvö ár. Þá var ákærði dæmdur til að greiða brotaþola 1.000.000 króna í miskabætur með nánar tilgreindum vöxtum.Helstu röksemdir ákæruvalds og ákærða7. Meginágreiningur aðila stendur um hvort vísa eigi málinu frá héraðsdómi sökum þess að ákæra sé ekki nægilega vel úr garði gerð að virtum fyrirmælum 152. gr. laga nr. 88/2008 svo og um hvort sýkna skuli ákærða. Komi til sakfellingar krefjast báðir aðilar lækkunar á þeirri refsingu sem ákærða var gerð með hinum áfrýjaða dómi.8. Ákæruvaldið vísar til þess að um tíðkanlega ákæruhætti sé að ræða og vörn ákærða hafi ekki verið áfátt þótt ákæra hafi verið lagfærð lítillega við meðferð málsins í samræmi við ákvæði 1. mgr. 180. gr. laga nr. 88/2008. Hinn áfrýjaði dómur þarfnist í engu lagfæringar nema hvað varðar refsingu ákærða en ákvæði 5. mgr. 231. gr. laganna heimila ekki að hún verði ákvörðuð þyngri en í upphaflegum dómi Landsréttar í máli nr. 43/2018.9. Ákærði telur verknaðarlýsingu þess hluta ákærunnar sem undir er í málinu í andstöðu við c-lið 1. mgr. 152. gr., sbr. 1. mgr. 180. gr. laga nr. 88/2008 og að því beri að vísa málinu frá héraðsdómi. Í fyrsta lagi sé þar komist sérkennilega að orði um að ákærði hafi „í fleiri skipti“ á ofangreindu tímabili káfað á kynfærum brotaþola. Af þessu sé ljóst að ákærði sé ekki ákærður fyrir fyrsta skiptið sem það eigi að hafa gerst. Í öðru lagi sé ákæra ónákvæm um á hvaða tímabili brotin eigi að hafa verið framin. Þegar hún var gefin út hafi legið fyrir að háttsemin gæti ekki hafa átt sér stað frá janúar til júní 2015 þar sem ákærði hafi ekki búið með dætrum sínum og þáverandi eiginkonu á heimili þeirra nema hluta þess tímabils líkt og héraðsdómur hafi komist að niðurstöðu um. Til viðbótar þessu hafi ákæruvaldið við munnlegan flutning málsins fyrir Landsrétti breytt ákærunni að þessu leyti og raskað þannig grundvelli málsins og torveldað varnir ákærða.20. Ákærði reisir kröfu sína um sýknu á þeim grunni að hann hafi frá fyrstu stundu neitað sök. Þar sem hvorki sé til að dreifa trúverðugum framburði vitna né öðrum gögnum sem styðji sakfellingu beri að leggja trúverðugan framburð hans til grundvallar niðurstöðu í málinu, sbr. 108. gr. og 109. gr. laga nr. 88/2008. Þá geti Landsréttur ekki að réttum lögum snúið sýknu héraðsdóms um káf á kynfærum brotaþola innan klæða í sakfellingu. Það sé í andstöðu við meginregluna um milliliðalausa sönnunarfærslu fyrir dómi og dómafordæmi Hæstaréttar. Vísar hann um þetta til þess að sakfelling sé að hluta reist á framburði móður brotaþola sem ekki hafi gefið skýrslu við síðari meðferð málsins fyrir Landsrétti. Vegna þessa annmarka beri að sýkna ákærða enda standi hagsmunir hans ekki til þess að málið sæti enn og aftur meðferð í Landsrétti komist Hæstiréttur ekki að þeirri niðurstöðu að ómerkja beri hinn áfrýjaða dóm af þessum sökum án sérstakrar kröfu ákærða þar um.Löggjöf21. Eins og fram hefur komið leitaði ríkissaksóknari leyfis Hæstaréttar til áfrýjunar með vísan til þess að með hinum áfrýjaða dómi hefði verið brotið gegn rétti dómfellda samkvæmt 5. mgr. 231. gr. laga nr. 88/2008, svohljóðandi:Nú hefur mál verið endurupptekið eftir beiðni dómfellda og má þá hlutur hans aldrei verða lakari en hann var eftir hinum upphaflega dómi.22. Nánast samhljóða ákvæði var áður í 3. mgr. 214. gr. laganna en þar áður í 190. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Teygir það rætur sínar allt til 197. gr. laga nr. 27/1951 um meðferð opinberra mála þar sem það var orðað með sama hætti. Ekki er að finna sérstaka umfjöllun um ákvæðið í lögskýringargögnum með framangreindum lögum en í athugasemdum með frumvarpi sem varð að lögum nr. 27/1951 var vísað til frumvarpa um sama efni sem lögð voru fram á Alþingi 1948 og 1949 en urðu ekki að lögum á þeim þingum. Í frumvarpinu frá 1948 kom fram að brýn þörf væri á að lögfesta ákvæði er tækju til endurupptöku opinberra mála þar sem ákvæði laga nr. 112/1935 um Hæstarétt miðuðust einkum við einkamál. Ákvæði 30. gr. þeirra laga var hið sama og í fyrri lögum um Hæstarétt nr. 22/1919 en í lögskýringargögnum með þeim kom fram að ákvæðið væri að mestu sniðið eftir réttarfarslögum Dana.23. Í núgildandi 984. gr. dönsku réttarfarslaganna er ákvæði efnislega hliðstætt 5. mgr. 231. gr. laga nr. 88/2008. Þar kemur fram að þegar mál er endurupptekið eingöngu eftir beiðni dómfellda megi ekki víkja að neinu leyti frá upphaflegum dómi í málinu honum í óhag. Ákvæði þetta á rætur að rekja til réttarfarslaga frá 1899 en í lögskýringargögnum kom fram að í enduruppteknu máli skyldi dómfelldi ekki dæmdur til þyngri refsingar, sakfelldur fyrir meira brot eða dæmdur til greiðslu hærri skaðabóta en í fyrri dómi.Niðurstaða24. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hafnað kröfu ákærða um frávísun málsins frá héraðsdómi.25. Eins og að framan er rakið var að hluta til komist að annarri niðurstöðu í hinum áfrýjaða dómi en í fyrri dómi Landsréttar í málinu um hvaða háttsemi ákærða teldist sönnuð.26. Samkvæmt 2. mgr. 225. gr. laga nr. 88/2008 getur Hæstiréttur ekki endurmetið niðurstöðu áfrýjaðs dóms í sakamáli um mat á sönnunargildi munnlegs framburðar. Á hinn bóginn kemur í hlut réttarins að meta hvort annmarki hafi verið á málsmeðferð og þá þeirri aðferð sem beitt var við sönnunarmat sem gæti hafa haft áhrif á úrlausn máls. Þannig beinist endurskoðun að því hvort sönnunarmat hafi verið í samræmi við lög án þess að tekin sé afstaða til þess hvað er sannað á grundvelli munnlegs framburðar. Um þetta verður vísað til dóma réttarins 22. febrúar 2022 í máli nr. 46/2022, 15. október 2020 í máli nr. 16/2020 og 18. mars 2021 í máli nr. 34/2020.27. Ekki verður talið að 5. mgr. 231. gr. laga nr. 88/2008 takmarki skyldu Landsréttar til málsmeðferðar og dómsálagningar að nýju með tilliti til sjálfstæðs sönnunarmats í máli að því marki sem endurupptakan nær til, sbr. framanritað og 4. og 5. mgr. 232. gr. laganna. Við meðferð málsins í héraði voru teknar skýrslur af ákærða og vitnum sem máli gátu skipt við mat á sönnun. Þá var hin síðari meðferð málsins fyrir Landsrétti í samræmi við ákvæði 205. og 206. gr. laganna. Þannig gaf ákærði skýrslu á ný sem og brotaþoli og systir hennar. Á hinn bóginn nýtti móðir þeirra þá rétt sinn samkvæmt a-lið 1. mgr. 117. gr. laga nr. 88/2008 til að skorast undan skýrslugjöf. Einnig voru við þá málsmeðferð í samráði við sakflytjendur spilaðar í þinghaldi upptökur af tilgreindum hlutum framburðar ákærða og vitna fyrir héraðsdómi jafnframt því sem upptökurnar voru í heild sinni hluti af gögnum málsins. Þá var í forsendum hins áfrýjaða dóms rökstutt hvað sannað teldist í málinu, sbr. 3. og 4. mgr. 207. gr., sbr. f-lið 2. mgr. 183. gr. laga nr. 88/2008, en niðurstaða dómsins um sakfellingu ákærða var einkum reist á mati á sönnunargildi munnlegs framburðar ákærða og vitna sem ekki verður endurskoðað fyrir Hæstarétti, sbr. 2. mgr. 225 gr. laganna. Verður því hvorki fallist á með ákærða að slíkir ágallar hafi verið á málsmeðferð fyrir Landsrétti að leiða eigi til ómerkingar dómsins og heimvísunar til nýrrar meðferðar né hróflað verði við niðurstöðu dómsins um sakfellingu ákærða.28. Á hinn bóginn var ákvörðun refsingar ákærða í hinum áfrýjaða dómi í andstöðu við bein fyrirmæli í 5. mgr. 231. gr. laga nr. 88/2008 um að hlutur ákærða megi aldrei verða lakari en hann var eftir hinum upphaflega dómi Landsréttar. Samkvæmt því, að virtum refsiforsendum hins áfrýjaða dóms og með hliðsjón af 1. tölulið 1. mgr. 70. gr. svo og 1. og 2. mgr. 77. gr. almennra hegningarlaga, verður refsing ákærða ákveðin fangelsi í níu mánuði. Vegna alvarleika brota ákærðu eru ekki efni til að skilorðsbinda refsingu hans frekar en gert var í hinum upphaflega dómi.29. Að virtri forsögu og markmiði fyrirmæla 5. mgr. 231. gr. laga nr. 88/2008, sem lýst var að framan, um hlut dómfellda þegar endurupptekið mál er dæmt á ný verður ákærði ekki heldur dæmdur til greiðslu hærri miskabóta en ákveðnar voru í dómi Landsréttar í máli 43/2018. Við flutning málsins fyrir Hæstarétti upplýsti réttargæslumaður brotaþola að ríkissjóður hefði greitt brotaþola bætur á grundvelli laga nr. 69/1995 um greiðslu ríkissjóðs á bótum til þolenda afbrota til samræmis við dóm Landsréttar í síðastgreindu máli. Í 1. mgr. 19. gr. þeirra laga segir að greiði ríkissjóður bætur samkvæmt lögunum eignist hann rétt tjónþola gagnvart tjónvaldi sem nemur fjárhæð bóta. Þá skuli Bótanefnd taka ákvörðun um hvort endurkrefja skuli tjónvald vegna bóta sem ríkissjóður hefur greitt. Samkvæmt þessu hefur brotaþoli ekki lögvarða hagsmuni af því að fá dóm um kröfuna í þessu máli. Verður henni því vísað sjálfkrafa frá Landsrétti.30. Ákvæði hins áfrýjaða dóms um sakarkostnað verða staðfest.31. Allur kostnaður af rekstri málsins fyrir Hæstarétti verður felldur á ríkissjóð, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða og þóknun réttargæslumanns brotaþola sem ákveðin verða að meðtöldum virðisaukaskatti eins og greinir í dómsorði.Dómsorð:Ákærði, X, sæti fangelsi í níu mánuði. Fresta skal fullnustu sex mánaða af refsingunni og sá hluti hennar niður falla að liðnum tveimur árum frá uppkvaðningu dóms þessa haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.Einkaréttarkröfu brotaþola, A, er vísað frá Landsrétti.Ákvæði hins áfrýjaða dóms um sakarkostnað skulu óröskuð.Allur sakarkostnaður fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, Vilhjálms H. Vilhjálmssonar lögmanns, 868.000 krónur og þóknun réttargæslumanns brotaþola, Valgerðar Valdimarsdóttur lögmanns, 186.000 krónur. SératkvæðiÓlafs Barkar Þorvaldssonar hæstaréttardómara ogÓlafs Ólafssonar, dómstjóra Héraðsdóms Austurlands. Við erum sammála meirihluta dómenda að öðru leyti en hvað varðar fullnustu refsingar ákærða.2. Við ákvörðun refsingar ákærða í dómi Landsréttar í máli nr. 43/2018 var litið til þess að meðferð málsins fyrir útgáfu ákæru hefði tafist að óþörfu og þær tafir hefðu ekki verið skýrðar. Af þeirri ástæðu hefði refsing ákærða verið skilorðsbundin að hluta. Nú eru um átta ár liðin frá brotum ákærða. Hinar margþættu tafir sem síðan hafa orðið á máli þessu, sbr. það sem rakið er í atkvæði meirihlutans og ákærða verður ekki kennt um, eru í andstöðu við 171. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála og meginreglu 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. og 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Í því ljósi er rétt að fresta fullnustu refsingar ákærða að öllu leyti og að hún falli niður að liðnum tveimur árum frá uppkvaðningu dóms að telja haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.https://landsrettur.is/domar-og-urskurdir/domur-urskurdur/?id=08c5ce65-6e08-4ce0-bf0f-fd5959744f2d&verdictid=018e50a4-e53b-4803-a38f-26ea4a597c92
|
Subsets and Splits
No community queries yet
The top public SQL queries from the community will appear here once available.