Title
stringlengths 15
17
| Keywords
stringlengths 3
238
| Summary
stringlengths 73
7.23k
| Text
stringlengths 125
444k
|
|---|---|---|---|
Mál nr. 246/2013
|
Samningur Gagnsök Sératkvæði
|
Í ehf. höfðaði mál á hendur S ehf. og krafðist greiðslu eftirstöðva kaupverðs vegna fellihýsis og markisu, en málsaðila greindi á um hvort komist hefði á samningur milli S ehf. og Í ehf. um kaupin. S ehf. hélt því meðal annars fram að Í ehf. hefði beint kröfu sinni að röngum aðila, þar sem S ehf. hefði einungis ætlað sér að leigja fellihýsið af kaupanda þess, SP hf. Talið var að ekkert í gögnum málsins renndi stöðum undir að SP hf. hefði keypt fellihýsið af Í ehf. Þvert á móti yrði ráðið af aðdraganda viðskiptanna, greiðslu S ehf. til handa Í ehf., eftir að fyrirsvarsmaður S ehf. kom á starfsstöð Í ehf., skoðaði þar fellihýsið og fékk það afhent, og yfirlýsingar fyrirsvarsmanns S ehf., um að kaupandi greiddi virðisaukaskatt af kaupverði, að komist hefði á skuldbindandi samningur milli S ehf. og Í ehf. um kaup S ehf. á fellihýsinu. Var skráning fellihýsisins í ökutækjaskrá og reikningur, sem gefinn var út á hendur SP hf. fyrir greiðslu kaupverðs þess, engu talið breyta um það kröfuréttarsamband sem stofnast hefði milli Í ehf. og S ehf. Var S ehf. því gert að greiða Í ehf. eftirstöðvar kaupverðs vegna fellihýsisins og markisu.
|
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Benedikt Bogason og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Aðaláfrýjandi skaut málinu upphaflega til Hæstaréttar 5. febrúar 2013. Ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu þess 20. mars 2013 og áfrýjaði hann öðru sinni 11. apríl sama ár. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu gagnáfrýjanda, en til vara að hún verði lækkuð. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjandi áfrýjaði fyrir sitt leyti 24. júní 2013. Hann krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms en hefur fallið frá kröfu sinni á hendur stefnda, Cecil Viðari Jensen. Þá krefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Stefndi, Cecil Viðar Jensen, krefst málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Gagnáfrýjandi flytur inn og selur bifreiðar og önnur ökutæki. Óumdeilt er að fyrirsvarsmaður aðaláfrýjanda kom á starfsstöð gagnáfrýjanda, skoðaði þar fellihýsið BJ D73 og undirritaði kaupleigusamning við fjármögnunarfyrirtækið SP fjármögnun hf. 15. júlí 2011. Í kaupleigusamningnum er SP fjármögnun hf. sagt vera leigusali og aðaláfrýjandi leigutaki. Þar segir að leigusali og leigutaki hafi gert með sér samkomulag um afnotarétt eiganda að fellihýsinu og kaup leigutaka að því í lok leigutíma. Samningsverð er tilgreint 1.314.661 króna. Aðaláfrýjandi greiddi gagnáfrýjanda 100.000 krónur og 294.398 krónur þegar hann fékk fellihýsið afhent. Í kjölfarið notaði hann fellihýsið sumarið 2011. Fyrir dómi bar fyrirsvarsmaður gagnáfrýjanda að fyrirsvarsmaður aðaláfrýjanda hafi komið á starfsstöð hans að ,,kaupa vöru“ og að gerður hafi verið munnlegur samningur um kaupin. Jafnframt kvað hann þann kaupleigusamning sem liggur frammi í málinu vera hefðbundinn á þann hátt að SP fjármögnun hf. sé skráð sem eigandi hins selda, en lántaki sleppi við að greiða þinglýsingagjöld og stimpilgjöld og lántaki sé umráðamaður hins selda. Hann kvað fyrirsvarsmann aðaláfrýjanda hafa sagst vera með fyrirtæki og viljað ,,nota virðisaukaskattinn“ þar sem hann ætlaði að ,,taka þetta inn í þennan rekstur sinn“. Spurður um ástæðu þess að í sölutilkynningu sé seljandi sagður vera Olíuverslunin eða Ellingsen, kvað hann gagnáfrýjanda hafa keypt lager af fellihýsum af Ellingsen og á þeim tíma er gagnáfrýjandi seldi ofangreint fellihýsi hafi ekki verið búið ,,að nafnbreyta [fellihýsinu] yfir“ á gagnáfrýjanda. Fyrirsvarsmaður aðaláfrýjanda hafi skilað fellihýsinu vegna meints galla og sé það nú á þjónustuverkstæði Ellingsen. Gagnáfrýjandi gaf út reikning 15. júlí 2011 vegna sölu á fellihýsinu og markisu á hendur SP fjármögnun hf. og er kaupverð hins selda tilgreint 1.649.900 krónur með virðisaukaskatti. Sama dag var SP fjármögnun hf. skráð sem eigandi fellihýsisins í ökutækjaskrá og aðaláfrýjandi sem umráðamaður þess. Á reikninginn er handskrifað að kaupandi greiði virðisaukaskatt 335.239 krónur 5. október 2011. Þar undir er nafn fyrirsvarsmanns aðaláfrýjanda ritað eigin hendi. Á reikningnum kemur jafnframt fram að umráðamaður hins keypta sé aðaláfrýjandi. Í gögnum málsins er að finna yfirlýsingu Landsbankans hf., 12. október 2012, sem SP fjármögnun hf. mun hafa sameinast, um að fyrrgreindur kaupleigusamningur hafi ekki verið undirritaður á fullnægjandi hátt, en hann hafi verið gerður á starfsstöð gagnáfrýjanda. Hann hafi ekki orðið ,,virkur“ og muni bankinn ,,ekki gera neinar kröfur vegna þessa samnings“. Sé aðeins ,,beðið eftir niðurstöðu dómsmálsins varðandi það hver á að vera skráður eigandi BJD-73”. II Ágreiningur málsins snýst um hvort komist hafi á samningur milli aðaláfrýjanda og gagnáfrýjanda um kaup á ofangreindu fellihýsi og markisu, en aðaláfrýjandi heldur því fram að hann hafi einungis ætlað sér að leigja fellihýsið af SP fjármögnun hf., sem hafi verið kaupandi þess. Við mat á því hvort til kröfuréttarsambands milli SP fjármögnunar hf. og gagnáfrýjanda hafi stofnast, sem leitt geti til þess að gagnáfrýjandi hafi í máli þessu beint kröfu sinni um greiðslu kaupverðs að röngum aðila, ber að líta til þess að fyrirsvarsmaður aðaláfrýjanda kom á starfsstöð gagnáfrýjanda, skoðaði þar fellihýsi og fékk það afhent eftir að hafa greitt gagnáfrýjanda 394.398 krónur. Óumdeilt er að engar greiðslur komu frá SP fjármögnun hf. vegna þessara viðskipta og aðaláfrýjandi skilaði fellihýsinu til gagnáfrýjanda vegna meints galla, en ekki til SP fjármögnunar hf. Þannig er ekkert í gögnum málsins sem rennir stoðum undir að SP fjármögnun hf. hafi keypt fellihýsið af gagnáfrýjanda. Þvert á móti verður ráðið af aðdraganda viðskiptanna, fyrrgreindri greiðslu aðaláfrýjanda og yfirlýsingu fyrirsvarsmanns hans um að kaupandi greiði virðisaukaskatt af kaupverði, að komist hafi á skuldbindandi samningur milli aðaláfrýjanda og gagnáfrýjanda um kaup þess fyrrnefnda á fellihýsinu. Breytir skráning í ökutækjaskrá og reikningur útgefinn á SP fjármögnun hf. fyrir greiðslu kaupverðs, engu um það kröfuréttarsamband sem stofnast hafði milli aðaláfrýjanda og gagnáfrýjanda. Liggur enda fyrir yfirlýsing Landsbankans hf. þess efnis að fyrrgreindur kaupleigusamningur hafi ekki orðið ,,virkur“ og muni SP fjármögnun hf. ,,ekki gera neinar kröfur vegna þessa samnings“. Málsástæður til stuðnings því að aðaláfrýjandi hafi rift kaupunum eða þau fallið niður eru ekki studdar gögnum og eru því haldlausar. Samkvæmt framansögðu verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest. Með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 verður aðaláfrýjandi dæmdur til að greiða gagnáfrýjanda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Yfirlýsing gagnáfrýjanda um að fallið væri frá kröfum á hendur stefnda, Cecil Viðari Jensen, kom fyrst fram eftir að skilað hafði verið greinargerð af hans hálfu fyrir Hæstarétti. Verður gagnáfrýjandi dæmdur til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Aðaláfrýjandi, Sól og heilsa ehf., greiði gagnáfrýjanda, Íslensk-bandaríska ehf. 500.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjandi greiði stefnda, Cecil Viðari Jensen 100.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Sératkvæði Ólafs Barkar Þorvaldssonar hæstaréttardómara Eins og greinir í atkvæði meirihluta dómenda er gagnáfrýjandi innflytjandi og söluaðili bifreiða og annarra ökutækja hér á landi. Hinn 15. júlí 2011 kom fyrirsvarsmaður aðaláfrýjanda, Cecil Viðar Jensen, á starfstöð gagnáfrýjanda og undirritaði þar drög að kaupleigusamningi við fjármögnunarleigufyrirtækið SP fjármögnun hf. vegna fellihýsis með fastanúmerið BJ D73. Í drögunum var aðaláfrýjandi skráður leigutaki og SP fjármögnun hf. leigusali. Samningsverð var þar tilgreint 1.314.661 króna. Við undirritun samnings skyldi greiða 394.398 krónur í fyrstu leigugreiðslu en eftir það skyldi mánaðarlegt legugjald vera 14.692 krónur, verðtryggt miðað við vísitölu neysluverðs með fyrsta gjalddaga 1. september 2011 en hinn síðasta 1. ágúst 2018. Hinn 15. júlí 2011 gaf gagnáfrýjandi út reikning á hendur SP fjármögnun hf. fyrir sölu á framangreindu fellihýsi og markisu, samtals að fjárhæð 1.314.661 króna sem á lagðist virðisaukaskattur að fjárhæð 335.239 krónur. Á reikningnum kom fram að aðaláfrýjandi væri „umráðamaður“ hins selda. Þá var ritað: „Kaupandi greiðir VSK 335.239 þann 5. október 2011“ og fylgdi þessari áritun undirskrift Cecils Viðars. Með tilkynningu 15. júlí 2011 undirritaðri af hálfu gagnáfrýjanda, SP fjármögnunar hf. og Cecils Viðars til Umferðarstofu var SP fjármögnun hf. skráð eigandi fellihýsisins. Ekki verður ráðið að óumdeilt sé að aðaláfrýjandi og Cecil Viðar hafi greitt inn á kaupverðið eins og greinir í héraðsdómi. Greiðslur þær sem inntar voru af hendi, samtals 394.398 krónur, og gagnáfrýjandi tók við voru í samræmi við fjárhæð fyrstu leigugreiðslu samkvæmt drögum að kaupleigusamningnum. Þá hefur það ekki sérstaka þýðingu við úrlausn málsins að fyrirsvarsmenn aðaláfrýjanda gáfu ekki skýrslu í héraði eins og miðað er við í hinum áfrýjaða dómi. Ágreiningur máls þessa snýst um hvort til gilds kaupsamnings hafi stofnast milli aðaláfrýjanda og gagnáfrýjanda um kaup á umræddu fellihýsi og markisu. Krefur gagnáfrýjandi aðaláfrýjanda um greiðslu kaupverðs á grundvelli þess kaupsamnings sem stofnast hafi. Samkvæmt því sem fram er komið í málinu stóð til af hálfu gagnáfrýjanda að SP fjármögnun hf. yrði eigandi fellihýsisins og markisunnar og myndi greiða kaupverðið, en SP fjármögnun hf. leigja svo tækin aðaláfrýjanda. Af því varð ekki þar sem af hálfu gagnáfrýjanda og SP fjármögnunar hf. er miðað við að ekki hafi verið ritað undir fjármögnunarleigusamninginn af hálfu aðaláfrýjanda með fullnægjandi hætti. Neitaði SP fjármögnun hf. að greiða gagnáfrýjanda kaupverðið þar sem ekki hafði stofnast til gilds kaupleigusamnings þess félags við aðaláfrýjanda. Sú staðreynd leiðir þó ekki til þess að gagnáfrýjandi, sem sá um skjalagerð og annaðist um framangreinda tilkynningu til Umferðarstofu, hafi sýnt fram á að kaupsamningur hafi komist á milli hans og aðaláfrýjanda þannig að þeim síðarnefnda beri að efna slíkan samning eftir því efni sem gagnáfrýjandi miðar við. Eins og málatilbúnaði gagnáfrýjanda er háttað tel ég því að sýkna beri aðaláfrýjanda af kröfu gagnáfrýjanda en fella eigi að síður niður málskostnað þeirra í millum á báðum dómstigum, sbr. 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Um málskostnað til handa Cecil Viðari er ég sammála niðurstöðu meirihluta dómenda. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 7. nóvember 2012. Mál þetta, sem var þingfest 14. desember 2011 og dómtekið 15. október 2012, var höfðað af Íslensk-bandaríska ehf., kt. 620498-3439, Þverholti 6, Mosfellsbæ, með birtingu stefnu 1. desember 2011 gegn Sól og heilsu ehf., kt. 450687-1629, Pósthólfi 228, Kópavogi, og Cecil V. Jensen, kt. 050842-3129, Lækjarhvammi 12, Hafnarfirði. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndu verði dæmdir, in solidum, til að greiða stefnanda skuld að fjárhæð kr. 1.255.502, ásamt dráttarvöxtum, skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, af kr. 920.263 frá 15.7.2011 til 05.10.2011, af kr. 1.255.502 frá 05.10.2011 til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar samkvæmt mati dómsins, allt gegn útgáfu afsals á BJD73 til stefnda. Stefndu gera aðallega þá kröfu að þau verði sýknuð af kröfum stefnanda. Til vara er gerð krafa um að kröfur stefnanda verði stórlega lækkaðar. Í báðum tilvikum krefjast stefndu málskostnaðar að skaðlausu að mati réttarins eða samkvæmt síðar framlögðum málskostnaðarreikningi, auk virðisaukaskatts á málflutningsþóknun. Málavextir: Stefnandi kveðst flytja inn bíla, hjól og önnur ökutæki og annast umsýslu og sölu á slíkum vörum. Samkvæmt stefnanda gerðu stefnandi og stefndu, þann 15. júlí 2011, með sér samning um að stefndi Sól og heilsa ehf. keypti fellihýsið BJD73, sem er af gerðinni Coleman Fleetwood, ásamt markisu, af stefnanda. Kaupverð hafi verið 1.649.900 krónur. Um hafi samist að stefndi greiddi 100.000 krónur við samningsgerð og 294.398 krónur við afhendingu. Stefndi hafi átt að greiða virðisaukaskattshluta kaupverðsins til stefnanda, 335.239 krónur, þann 5. október 2011 en eftirstöðvarnar ætlaði stefndi að fjármagna með lántöku hjá SP-Fjármögnunarleigu, að fjárhæð 920.263 krónur. Hafi stefndi fengið lánsloforð frá SP-Fjármögnun hf., fyrir milligöngu stefnanda. Samið hafi verið um á milli stefndu og SP-Fjármögnunar að stefndu fjármögnuðu kaupin með kaupleigusamningi þannig að Sól og heilsa ehf. væri greiðandi en að sjálfskuldarábyrgð yrði hjá stefnda Cecil. Stefndi hafi fyllt út gögn frá SP-Fjármögnun hjá stefnanda en á ófullnægjandi hátt, þ.e.a.s. stefndi Cecil undirritaði samninginn sem ábyrgðarmaður en sem greiðandi og leigutaki hafi hann aðeins skrifað „Fyrir hönd sól og heilsu“. SP-Fjármögnun hf. hafi ekki talið þetta fullnægjandi og neitað að greiða umsamda fjárhæð út til stefnanda. Áður en mistökin komu í ljós hafi stefndu fengið fellihýsið afhent. Daginn eftir að stefndu fóru með fellihýsið kom í ljós að stefndi Sól og heilsa ehf. fengi ekki umrætt lán frá SP-Fjármögnun nema lagfæra undirritun sína. Stefndi Cecil hafi margsinnis ætlað að koma til stefnanda og lagfæra undirskriftina á samningnum en þegar á leið hafi hann borið göllum á hjólhýsinu við og neitað að undirrita tilætluð gögn. Stefndu hafi fengið fellihýsið afhent við samningsgerðina og séu með það í sínum vörslum og hafi notað það frá afhendingardegi. Fellihýsið hafi verið skráð hjá Umferðarstofu á nafn SP-Fjármögnunar hf. en stefndi Sól og heilsa ehf. sé skráður umráðamaður. Málsástæður stefnanda: Stefnandi byggir á því að skuldbindandi munnlegur samningur hafi stofnast milli hans og stefndu, er varði kaup á fellihýsinu. Stefndi hafi greitt útborgun til stefnanda og undirritað samning milli stefnda og SP-Fjármögnunar hf. fyrir milligöngu stefnanda og fengið fellihýsið afhent í kjölfarið og notað það. Auk þess hafi hann fallist á að greiða stefnanda virðisaukaskattsgreiðslu vegna kaupanna síðar, eða 5. október 2011. Vegna ófullnægjandi undirskriftar stefndu hafi SP- Fjármögnun hf. neitað að greiða lánið til stefnanda. Þrátt fyrir ítrekanir hafi stefndu ekki fengist til að ganga frá undirritun sinni hjá stefnanda né SP-Fjármögnun hf. Við aðalmeðferð málsins komu fyrir dóm fyrirsvarsmaður stefnanda auk tveggja starfsmanna stefnanda. Báru þeir allir að gerður hafi verið samningur um kaup stefndu á fellihýsinu af stefnanda og að stefndu hafi verið ljóst að ekki væri um leigusamning að ræða. Stefnandi hafi aldrei leigt út fellihýsi heldur einungis boðið þau til sölu. Stefnandi hafi keypt af Ellingsen fimmtíu fellihýsi og endurselt síðan. Ellingsen hafi í tengslum við þau viðskipti tekið að sér tveggja ára þjónustusamning vegna bilana og eða galla á fellihýsunum. Kvað stefnandi stefnda Cecil hafa kvartað yfir göllum eftir að ítrekað hafi verið reynt að fá hann til að ganga lögformlega frá undirskriftum og að lokum hafi stefndi Cecil komið með fellihýsið til stefnanda og stefnandi fylgt honum til Ellingsen í þeim tilgangi að kanna hvort um gallað eintak væri að ræða. Stefndi Cecil hafi þá sagt að stefnandi gæti hirt fellihýsið og hafi yfirgefið vettvang. Fellihýsið væri enn staðsett hjá Ellingsen en það væri þar á ábyrgð stefndu. Ekkert hafi komið fram um meinta galla á fellihýsinu og aldrei hafi neinum kröfum um riftun á kaupunum verið beint til stefnanda. Þá hafi stefndu ekki borið fyrir sig að um kaupleigu hafi verið að ræða fyrr en í greinargerð sinni fyrir dóminum. Stefnandi kveðst mótmæla öllum málsástæðum sem fram komi í greinargerð stefndu. Þá kveður stefnandi að samningssamband á milli stefndu og SP-fjármögnunar hafi aldrei komist á. Stefndi Cecil hafi komið til stefnanda, óskað eftir kaupum á nýju fellihýsi, greitt inn á kaupverðið og óskað eftir því að skrá stefnda Sól og heilsu ehf. sem kaupanda þar sem hann ætlaði að nýta sér virðisaukaskattinn sem innskatt í rekstri félags síns. Því hafi hann óskað eftir því að greiða þá fjárhæð sem nam virðisaukaskattinum síðar eða á þeim tíma er stefnandi átti að skila til ríkisins skattinum. Það hafi stefnandi samþykkt, enda hafi stefndi Cecil kvittað undir það á reikninginn með eigin undirritun. Segir stefnandi að hafi verið um leigu að ræða þá greiddist ekki virðisaukaskattur af kaupverðinu. Kvað hann tilganginn með fyrirkomulagi stefndu og SP-Fjármögnunar hf. vera sniðganga á stimpil- og lántökugjöldum, en það væri stefnanda óviðkomandi. Þetta væri þekkt fyrirkomulag, enda væri niðurstaða kaupleigusamningsins sú að leigjandi eignaðist tækið í lok leigutímans. Hins vegar gerði SP-fjármögnun hf. þá kröfu að vera skráður eigandi tækisins á lánstímanum en kaupandi sé skráður umráðamaður hjá Umferðarstofu. Það fyrirkomulag sé stefnanda óviðkomandi. Stefnandi byggir kröfur sínar á reglum samninga- og kröfuréttar um loforð og efndir fjárskuldbindinga. Jafnframt vísar hann til ákvæða laga um lausafjárkaup nr. 50/2000. Kröfur um dráttarvexti, þ.m.t. vaxtavexti, styður stefnandi við lög um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001. Krafan um málskostnað styðst við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Varðandi varnarþing vísast til 32. gr. laga nr. 91/1991. Málavextir, málsástæður og lagarök stefndu. Stefndu kveða atvik vera með þeim hætti að sumarið 2011 hafi SP-Fjármögnun hf. keypt eða ætlað að kaupa fellihýsið BDJ73 af stefnanda. Umsamið kaupverð hafi verið kr. 1.649.900. Stefnandi hafi gefið út reikning til SP-Fjármögnunar hf. vegna kaupanna. Stefndi Sól og heilsa ehf. hafi haft hug á að taka fellihýsið á leigu af SP-Fjármögnun og eignast það í lok leigutímans. Í því skyni hafi verið útbúin drög að kaupleigusamningi milli SP-Fjármögnunar hf. og stefnda Sólar og heilsu ehf. Skýrlega hafi komið fram í drögunum að SP-Fjármögnun hf. væri leigusali fellihýsisins og stefndi Sól og heilsa ehf. leigutaki. Samkvæmt umræddum drögum að samningi skyldi stefndi Sól og heilsa ehf. greiða fyrirfram ákveðna leigufjárhæð við undirritun samnings og nam sú fjárhæð 394.398 krónum. Gert hafi verið ráð fyrir því að stefndi Sól og heilsa ehf. myndi greiða virðisaukaskattshlutann af söluverði fellihýsisins. Þá hafi verið gert ráð fyrir að stefndi Sól og heilsa ehf. myndi greiða SP-Fjármögnun hf. jafnar mánaðarlegar leigugreiðslur sem svaraði til þess sem eftir stæði af verði fellihýsisins samkvæmt samkomulagi SP-Fjármögnunar hf. og stefnanda um kaup á því. Enn fremur hafi verið gert ráð fyrir í samningsdrögum að stefndi Sól og heilsa ehf. myndi kaupa fellihýsið af SP-Fjármögnun hf., með fyrirfram ákveðinni lokagreiðslu. Þá hafi enn fremur verið fyrirhugað að stefndi Cecil myndi gangast í sjálfskuldarábyrgð samkvæmt samningnum. Samkvæmt samkomulagi Sólar og heilsu ehf. og SP-Fjármögnunar hf. hafi hið fyrrnefnda félag greitt 394.398 krónur til stefnanda. Í kjölfarið hafi stefndi Sól og heilsa ehf. fengið fellihýsið afhent til umráða og afnota. Eftir afhendinguna hafi fljótlega orðið ljóst að fellihýsið hafi verið haldið ýmsum göllum. Verulegum vandkvæðum hafi verið bundið að loka dyrum fellihýsisins, útdraganlegt svefnrými fellihýsisins hafi verið meingallað og hafi nærri illa farið þegar rýmið hafi dottið niður og kona sem þar var hafi fallið út úr fellihýsinu. Fellihýsinu hafi því verið skilað til stefnanda eftir að hafa verið notað tvisvar sinnum og stefnandi síðan haft það í umráðum sínum. Stefnandi hafi gert þá kröfu að skrifað yrði undir drögin að samningi stefndu Sólar og heilsu ehf. og SP-Fjármögnunar hf. Stefndi hafi hins vegar neitað því þar sem hann hafi ekki haft hug á því að leigja fellihýsið lengur. Hafi stefnda Sól og heilsa ehf. litið svo á að lögskiptum þess og SP-Fjármögnunar hf. væri þar með lokið. Stefndu byggja sýknukröfu sína í fyrsta lagi á því að þau séu ekki réttir aðilar málsins, og það leiði til aðildarskorts. Aldrei hafi staðið til að stefndi Sól og heilsa ehf. keypti fellihýsið af stefnanda heldur hafi það verið SP-Fjármögnun hf. sem hafi keypt það eða ætlað að kaupa það. Í samræmi við það hafi stefnandi gefið út reikning á SP-fjármögnun hf. fyrir andvirði fellihýsisins. Ef talið verði að stefnandi eigi yfirhöfuð einhverja kröfu vegna þessara lögskipta sé ljóst að sú krafa sé á hendur SP-Fjármögnun hf. en hvorugum stefndu, enda sé ekkert kaupsamningssamband milli þeirra og stefnanda. Þá sé því enn fremur mótmælt sem röngu að stefnandi hafi lánað stefnda Sól og heilsu ehf. hluta kaupverðsins, enda liggi ekkert fyrir um slíkt lán. Rétt sé að taka fram að stefnda Sól og heilsa ehf. hafi vissulega fengið fellihýsið afhent. Það hafi hins vegar staðið stefnanda nær að gæta hagsmuna sinna í þessum efnum og afhenda ekki fellihýsið fyrr en greiðsla frá kaupanda, SP-Fjármögnun hf., hafi borist. Verði og að hafa í huga að stefnandi sé þaulkunnugur viðskiptum af þessu tagi og verði sjálfur að bera ábyrgð á þeim mistökum, sem kunna að hafa átt sér stað við afhendingu hýsisins eða skjalagerð tengdum sölu þess til SP-Fjármögnunar hf. Stefndu geti í öllu falli ekki borið ábyrgð á athöfnum stefnanda að þessu leyti, enda hafi engin skylda hvílt á þeim til að gæta hagsmuna hans. Hafi það aldrei verið ætlun stefndu að hafa umráð fellihýsisins án þess að greiða fyrir afnotin. Megi í öllu falli ljóst vera að stefnandi geti ekki beint kröfum sínum að stefnda Cecil Viðari, enda hafi það verið Sól og heilsa ehf. sem hafi ætlað að taka fellihýsið á leigu af SP-Fjármögnun hf. en ekki stefndi Cecil Viðar. Hins vegar hafi staðið til að stefndi Cecil Viðar tæki á sig sjálfskuldarábyrgð á efndum stefnda Sólar og heilsu ehf. samkvæmt hugsanlegum kaupleigusamningi. Til þeirrar skuldbindingar hafi hins vegar aldrei stofnast. Á stefndi Cecil Viðar því án alls efa enga aðild að máli þessu og verði því að sýkna hann af kröfum stefnanda, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991. Í öðru lagi byggja stefndu sýknukröfu sína á því að ekki hafi stofnast til fullgildandi samnings. Það hafi verið SP-Fjármögnun hf. sem hafi tekið að sér að kaupa fellihýsið af stefnanda en hvorugt stefndu. Enginn kaupsamningur hafi verið gerður milli stefnda Sólar og heilsu ehf. og stefnanda, enda hafi stefndi Sól og heilsa ehf. aldrei ætlað sér að kaupa fellihýsið af stefnanda. Þá benda stefndu á að ekki hafi heldur stofnast til kaupleigusamnings um fellihýsið svo sem þó hafi staðið til. Eins og áður sé rakið hafi komið til greina að stefndi Sól og heilsa ehf. tæki fellihýsið á leigu af SP-Fjármögnun hf. samkvæmt drögum að kaupleigusamningi þar um. Hafi þá jafnframt verið fyrirhugað að stefndi Cecil Viðar myndi ábyrgjast efndir stefnda Sólar og heilsu ehf. samkvæmt hugsanlegum samningi. Hins vegar hafi samningsdrögin aldrei verið réttilega undirrituð af hálfu stefnda Sólar og heilsu ehf. og því hafi aldrei stofnast til samnings félagsins og SP-Fjármögnunar hf. Stefndu byggja sýknukröfu sína jafnframt á því að hvað sem líði fyrri lögskiptum aðila hafi fellihýsinu nú verið skilað aftur til stefnanda, enda hafi það verið haldið verulegum göllum. Sé stefnandi því eins settur og hann hafi verið í upphafi. Verði því í öllu falli að líta svo á að kaupunum hafi verið rift og þau gengið til baka, sbr. hér 39., sbr. 64., gr. laga um lausafjárkaup nr. 50/2000. Fari svo ólíklega að ekki verði fallist á að sýkna beri stefndu af öllum kröfum stefnanda, gera stefndu þá kröfu að stefnukröfur verði stórlega lækkaðar. Vísa þau í þeim efnum til þeirra málsástæðna sem fram hafa komið. Stefndu vísa máli sínu til stuðnings til almennra meginreglna íslensks samninga- og kröfuréttar. Þá vísa stefndu til laga um meðferð einkamála nr. 91/1991, einkum 16. gr. laganna. Stefndu vísa einnig til laga um þinglýsingu nr. 39/1978 og til laga um lausafjárkaup nr. 50/2000, einkum 39. og 64. gr. laganna. Um málskostnað vísast til XXI. kafla laga nr. 91/1991 en um virðisaukaskatt af málflutningsþóknun vísast til laga um virðisaukaskatt nr. 50/1988. Niðurstöður. Ekki er ágreiningur um það að stefndu hafi fengið umrætt fellihýsi afhent hjá stefnanda. Ágreiningur aðila snýst um það hvort til skuldbindandi kaupsamnings hafi stofnast milli stefnanda og stefndu varðandi kaup á fellihýsinu. Stefnandi krefst þess að fá kaupverð fellihýsisins greitt úr hendi stefndu á grundvelli munnlegs samnings þeirra um kaup stefndu á fellihýsinu. Stefndu byggja sýknukröfu sína á því að engu samningssambandi sé til að dreifa milli þeirra og stefnanda og að kröfum stefnanda sé ranglega beint að stefndu. Til hafi staðið að stefndu leigðu fellihýsið af SP-Fjármögnun hf. með svokölluðum kaupleigusamningi, en til þess samnings hafi þó aldrei löglega stofnast eins og gögn í málinu bera með sér. Fyrir dóminn komu og gáfu skýrslu Októ Þorgrímsson, fyrirsvarsmaður stefnanda, Garðar Már Garðarsson og Sigurður Valgeir Óskarsson, starfsmenn stefnanda. Hvorki stefndi Cecil né fyrirsvarsmaður Sólar og heilsu ehf., komu fyrir dóminn við aðalmeðferð málsins. Í málinu liggur fyrir reikningur frá stefnanda stílaður á SP Fjármögnun hf., vegna Coleman Sedona BJD73 að fjárhæð 1.266.932 krónur og markisu að fjárhæð 47.729 krónur, samtals 1.314.661 króna auk virðisaukaskatts, 335.239 krónur, allt samtals 1.649.900 krónur. Inn á reikninginn er handritað: „Kaupandi greiði vsk 335.239 þann 5. október 2011.“ Stefndi Cecil V. Jensen undirritar eigin hendi undir þessa áletrun. Er reikningurinn dagsettur 15. júlí 2011. Umráðamaður er tilgreindur á reikninginn stefndi Sól og heilsa ehf. Þá liggur fyrir afrit kaupleigusamnings, staðlaður frá SP-Fjármögnun, þar sem fellihýsið er tilgreint, leigutími sagður vera 84 mánuðir, leiga greidd við undirskrift, 394.398 krónur, og leigugjald mánaðarlega, 14.692 krónur. Fyrsti gjalddagi er 1. september 2011 og er kaupverð í lok samningstímans 27.608 krónur. Þá segir að sérstakt stofngjald, 11.504 krónur, greiðist með fyrstu leigugreiðslu. Í reit sem ætlaður er fyrir undirskrift lántakanda er ritað „Fyrir hönd Sól og heilsu“ og í reit sem ætlaður er fyrir undirritun sjálfskuldarábyrgðaraðila er ritað „Cecil V. Jensen“. Þá liggur fyrir staðfesting frá Umferðarstofu þar sem eigandi er skráður SP Fjármögnun hf. og umráðamaður Sól og heilsa ehf. Innheimtuviðvörun, dagsett 11. október 2011, liggur fyrir og innheimtubréf, dagsett 21. október 2011. Stefndu krefjast sýknu í fyrsta lagi á grundvelli aðildarskorts. Því mótmælir stefnandi. Fallast má á það með stefndu að ekki hafi stofnast til gilds samnings milli þeirra og SP-fjármögnunar hf. þar sem undirritun samningsins var ábótavant. Þá er ekkert í málinu sem styður að stefndi Cecil hafi einnig ætlað að vera kaupandi að fellihýsinu, heldur sýna gögn málsins að eingöngu stefndi Sól og heilsa ehf. hafi átt að vera kaupandi að því. Aðkoma stefnda Cecils persónulega er að samningi milli hans og SP-Fjármögnunar ehf. en ekki að samningi um kaupin á fellihýsinu. Verður stefndi Cecil því sýknaður af kröfum stefnanda. Breytir það þó engu um lögskipti milli stefnanda og stefnda Sólar og heilsu ehf. Lögskipti þeirra fólu í sér að stofnað var til munnlegs samnings um að stefndi Sól og heilsa ehf. keypti fellihýsið af stefnanda á þar til greindu kaupverði. Stefnandi hafði einungis milligöngu um að koma á samningssambandi milli SP-Fjármögnunar hf. og stefndu um fjármögnun kaupverðsins. Verður ekki séð að ágalli á þeirri samningsgerð leiði til þess að enginn gildur samningur hafi stofnast milli stefnanda og stefnda Sólar og heilsu ehf. um kaup á fellihýsinu, enda stefnanda algerlega óviðkomandi hvernig stefndu hugðust fjármagna kaupin og ábyrgðin í þeim efnum algjörlega á herðum stefndu. Ljóst er að Cecil V. Jensen kom til stefnanda, samdi um kaup og skilmála á fellihýsinu og fékk síðan fellihýsið afhent í kjölfarið til notkunar. Óumdeilt er af hálfu beggja aðila að umsamið kaupverð var 1.649.900 krónur. Þá er einnig óumdeilt að stefndu greiddu innborgun á kaupverðið að fjárhæð 100.000 krónur og við afhendingu fellihýsisins 294.398 krónur. Stefndu hafa hvorki greitt til stefnanda né SP-Fjármögnunar mismun á kaupverðinu en ekki er ágreiningur um þá fjárhæð. Ekki verður tekið undir þá málsástæðu stefnda að samningssamband hans hafi átt að vera við SP-Fjármögnun hf. enda er ljóst af gögnum málsins og óumdeilt að stefndu komu á starfsstöð stefnanda, greiddu inn á kaupverðið og undirrituðu skjöl sem áttu að veita stefndu lánsfé fyrir eftirstöðvum kaupverðsins, en sú fjárhæð átti að ganga til stefnanda sem fullnaðargreiðsla fyrir utan greiðsluna sem átti að greiða 5. október 2011. Stefndu héldu fram í greinargerð sinni að samningssambandið hafi átt að vera á milli þeirra og SP-Fjármögnunar hf. og að SP-Fjármögnun hf. hafi ætlað að kaupa fellihýsið af stefnanda og endurleigja það síðan til stefnanda Sólar og heilsu ehf. Ekkert í gögnum málsins bendir til að svo hafi verið og gegn mótmælum stefnanda eru þær fullyrðingar ósannaðar. Stefndu komu ekki fyrir dóminn og hefur málsatvikum sem stefnandi hefur haldið fram ekki verið hnekkt. Bera stefndu hallann af því. Verður stefndi Sól og heilsa ehf. því ekki sýknaður vegna aðildarskorts. Stefndu bera fyrir sig að fellihýsið hafi verið gallað og að stefnandi hafi tekið við því. Stefnandi staðfesti fyrir dóminum að stefndu hafi komið með hjólhýsið á starfsstöð stefnanda en stefnandi hafi fylgt stefndu með það til Ellingsen sem sá um viðgerðarþjónustu fyrir stefnanda. Þar hafi stefndi Cecil gengið í burtu og sagt þá geta átt fellihýsið. Stefndu hafa ekki lagt fram nein gögn um galla eða sýnt fram á að svo hafi verið. Þvert á móti liggja fyrir gögn frá þjónustuveri Ellingsen sem staðfesta að þær skemmdir, sem á fellihýsinu voru, stöfuðu af rangri notkun. Verður, gegn mótmælum stefnanda, þessari málsástæðu stefndu hafnað. Stefndu byggja á því að kaupin hafi gengið til baka þar sem fellihýsinu hafi verið skilað. Verður að taka undir með stefnanda að þó svo að stefndu hafi skilið fellihýsið eftir hjá þjónustuaðila stefnanda, þá hafi stefndu ekki sýnt fram á að kaupunum hafi verið rift eða kaupin gengið til baka. Verður því ekki tekið undir þá málsástæðu stefndu. Af öllu framangreindu verður að telja að til fullgilds samnings hafi stofnast milli stefnanda og stefnda Sólar og heilsu ehf. um kaup á fellihýsinu. Verða dómkröfur stefnanda því teknar til greina eins og nánar greinir í dómsorði. Stefndu fengu hjólhýsið afhent þann 15. júlí 2011 og reikningur gerður sama dag en samkomulag var um að stefndu greiddu því sem næmi virðisaukaskattinum, 335.239 krónur, þann 5. október 2011. Verður stefndi, Sól og heilsa ehf. því dæmdur til að greiða dráttarvexti frá þeim tíma þrátt fyrir að reikningurinn hafi verið ritaður á SP-Fjármögnun hf. að beiðni stefndu. Með hliðsjón af framangreindri niðurstöðu verður hið stefnda félag Sól og heilsa ehf. dæmt til að greiða stefnanda málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 400.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Málskostnaður skal að öðru leyti falla niður. Ástríður Grímsdóttir héraðsdómari kveður dóm þennan upp. Dómsorð. Stefndi Cecil V. Jensen er sýkn í máli þessu. Stefndi Sól og heilsa ehf., kt. 450687-1629, skal greiða stefnanda, Íslensk- bandaríska ehf., kt. 620498-3439, 1.255.502 krónur ásamt dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af 920.263 krónum frá 15. júlí 2011 til 5. október 2011 en af 1.255.502 krónum frá þeim degi til greiðsludags gegn útgáfu afsals á BJD73 til stefnda Sólar og heilsu ehf. Stefndi Sól og heilsa ehf. greiði stefnanda 400.000 krónur í málskostnað. Málskostnaður milli stefnanda og stefnda Cecil V. Jensen fellur niður.
|
Mál nr. 530/2013
|
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
|
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi gert að sæta gæsluvarðhaldi, á grundvelli 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 7. ágúst 2013 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 7. ágúst 2013, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 4. september 2013 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
|
Mál nr. 460/2012
|
Kærumál Aðför
|
D hf. kærði úrskurð héraðsdómsþar sem staðfest var ákvörðun sýslumannsins í Reykjavík um að stöðva gerð íaðfararmáli D hf. gegn J. Við fyrirtöku aðfararbeiðninnar var bókað í gerðabók„Með tilliti til dóms Hæstaréttar nr. 600/2011 er ekki ljóst hvort og hversu hávanskil gerðarþola eru. Sýslumaður ákveður að stöðva gerðina“. Í dómiHæstaréttar kom fram að aðfararbeiðni D hf. hefði fullnægt formkröfum 1. mgr.10. gr. laga nr. 90/1989 og ekki hefði legið fyrir að beiðninni yrði ekkifullnægt samkvæmt efni sínu, sbr. 1. mgr. 17. gr. sömu laga. Því hefðisýslumaður ekki átt að stöðva aðfarargerðina af sjálfsdáðum og var ákvörðunhans felld úr gildi.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar MárMatthíasson, Eiríkur Tómasson og Þorgeir Örlygsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru20. júní 2012 sem barst réttinum ásamtkærumálsgögnum 28. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 8.júní 2012, þar sem staðfest var sú ákvörðun sýslumannsins í Reykjavík 28. febrúar2012 að stöðva gerð í aðfararmáli sóknaraðila gegn varnaraðila nr.011-2012-00476. Kæruheimild er í 4. mgr. 91. gr. laga nr. 90/1989 um aðför.Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagtfyrir sýslumann að framkvæma fjárnám hjá varnaraðila. Þá krefst hannmálskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili hefur ekki látið málið til sín takafyrir Hæstarétti. Sóknaraðili krafðist fjárnáms með aðfararbeiðni semmóttekin var af sýslumanninum í Reykjavík 1. febrúar 2012 til tryggingar skuldsamkvæmt skuldabréfi útgefnu 28. mars 2008. Varnaraðili er tilgreindur skuldaribréfsins en Anna Dagrún Pálmarsdóttir er tilgreindur sem veðsali. Segir íbeiðninni að tvö tryggingarbréf með veði í fasteign Önnu Dagrúnar, Bakkastöðum47, Reykjavík, séu að baki áðurnefndu skuldabréfi. Beiðnin var gerð aðundangengnum greiðsluáskorunum sem birtar voru fyrir varnaraðila og ÖnnuDagrúnu 15. nóvember 2011. Í aðfararbeiðni er höfuðstóll skuldar tilgreindur ásama hátt og í greiðsluáskorunum og skuldin sundurliðuð í höfuðstól,dráttarvexti og nánar tilgreinda kostnaðarliði. Heildarfjárhæð skuldarinnar ersögð vera 60.344.182 krónur. Þar kemur einnig fram að lánið hafi verið íerlendri mynt að jafnvirði ,,ISK 38.000.000“ og að baki því séu tvötryggingarbréf. Jafnframt kemur fram að búið sé að endurreikna lánið í samræmivið dóma Hæstaréttar í málum nr. 471/2010, 603/2010 og 604/2010 og lög nr.38/2001 um vexti og verðtryggingu eins og þeim var breytt með lögum nr.151/2010. Þá segir einnig: ,,Lánið er í vanskilum frá 20. 4. 2011.“ Sóknaraðilihefur upplýst að aldrei hafi verið greitt af láninu en fyrsti gjalddagi þesshafi verið 1. apríl 2009. Ástæða hinna tilvitnuðu orða sé sú að staða lánsinshafi verið endurútreiknuð miðað við tilvitnaðan dag og sá endurútreikningurbirtur varnaraðila sem skuldara. Sóknaraðila hafi, samkvæmt 5. mgr. 18. gr.laga nr. 38/2001, verið óheimilt að krefjast dráttarvaxta vegna vanskila framað framkvæmd endurútreiknings. Því hafi með tilvitnuðum orðum verið vísað tilþess að lánið hafi verið í vanskilum og gjaldfallið þegar endurútreikningurinnvar kynntur varnaraðila og dráttarvextir verði því reiknaðir frá þeim degi. Sýslumaður boðaði varnaraðila til fjárnáms 7.febrúar 2012 og Önnu Dagrúnu í öðru máli sama dag. Varnaraðili mætti ekki þegaraðfararbeiðnin gegn honum var tekin fyrir hjá sýslumanni. Hann lét málið heldurekki til sín taka fyrir héraðsdómi. Beiðni sóknaraðila um aðför fullnægði formkröfum 1.mgr. 10. gr. laga nr. 90/1989. Ekki lá fyrir að beiðninni yrði ekki fullnægtsamkvæmt efni sínu, sbr. 1. mgr. 17. gr. sömu laga, og voru því ekki að lögumskilyrði til þess að sýslumaður stöðvaði aðfarargerðina af sjálfsdáðum.Samkvæmt þessu verður fallist á kröfu sóknaraðila um að fella úr gilditilgreinda ákvörðun sýslumannsins í Reykjavík. Varnaraðili greiði sóknaraðila málskostnað í héraðiog kærumálskostnað sem ákveðinn verður í einu lagi eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Felld er úr gildi sú ákvörðun sýslumannsinsí Reykjavík 28. febrúar 2012 að stöðva gerð í aðfararmáli nr. 011-2012-00476,sóknaraðila, Dróma hf., gegn varnaraðila, Jónasi Þór Þorvaldssyni. Varnaraðili greiði sóknaraðila málskostnaðí héraði og kærumálskostnað, 300.000 krónur.
|
Mál nr. 93/2011
|
Verðbréfaviðskipti Fjármálafyrirtæki Samningur
|
S hf. höfðaði mál gegn Þ til innheimtu kröfu sem S hf. taldi sig eiga á grundvelli svokallaðs gjaldmiðla- og verðbréfaskiptasamnings. Upphaflega höfðu aðilar gert slíkan samning sín á milli 18. október 2006 til eins árs en ágreiningur þeirra laut einkum að því hvort nýr samningur sama efnis hefði verið gerður að liðnum gildistíma þess samnings. Talið var að í almennum skilmálum S hf. um markaðsviðskipti, sem Þ hafði skrifað undir, hefði ekki verið kveðið skýrt á um skyldu til að einstakir viðskiptasamningar milli aðila yrðu gerðir skriflega svo að afleiðingar gæti haft fyrir gildi þeirra. Samkvæmt því gat úrlausn málsins ekki ráðist af því einu að Þ hefði ekki undirritað samning um þau viðskipti, sem aðilar deildu um hvort komist hefðu á. Með vísan til upptaka af símtölum og tölvubréfa milli Þ og starfsmanna S hf. þótti sannað að ekki síðar en 31. október 2007 hefði komist á samningur milli aðila um að framlengja í eitt ár frá 18. sama mánaðar þann samning sem þeir gerðu 18. október 2006. Ekki var fallist á að víkja ætti samningnum til hliðar á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Aftur á móti þótti ósannað að aðilar hefðu samið um annað en að óbreytt kjör ættu að gilda við framlengingu samningsins og var því ekki fallist á að Þ skyldi greiða 2% vaxtaálag, eins og kom fram í texta skriflegs samnings sem Þ undirritaði ekki, heldur 1% vaxtaálag eins og í upphaflegum samningi aðila.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Árni Kolbeinsson og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 14. febrúar 2011. Hann krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 13.391.371 krónu með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 18. október 2008 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Samkvæmt málflutningi fyrir Hæstarétti hefur heiti áfrýjanda verið breytt úr Sparisjóðabanka Íslands hf. í SPB hf. I Samkvæmt gögnum málsins áttu aðilarnir um nokkurt árabil talsverð viðskipti með fjármálagerninga, en stefndi, sem eftir gögnum málsins er menntaður viðskiptafræðingur og hefur rekið eigin starfsemi meðal annars við fjármálagjöf, undirritaði 12. maí 2003 almenna skilmála fyrir markaðsviðskipti við áfrýjanda. Í þessum skilmálum kom fram að þeir tækju til allra markaðsviðskipta aðilanna, meðal annars með gjaldeyri og afleiður. Um framkvæmd einstakra viðskipta á grundvelli skilmálanna skyldu gerðir skriflegir samningar með nánari ákvæðum um sérgreinda skilmála, lánskjör og endurgreiðslu. Beiðni um viðskipti skyldi komið á framfæri við áfrýjanda með símbréfi, tölvupósti eða símtali, en staðfesta bæri alla samninga skriflega nema um væri að ræða svokölluð stundarviðskipti með gjaldeyri eða verðbréf. Átti áfrýjandi að koma skriflegum samningum í hendur viðskiptamanns, sem bæri að undirrita þá og skila þeim aftur til áfrýjanda innan fimm daga. Um þörf á tryggingum við upphaf viðskiptanna skyldi farið eftir mati áfrýjanda, en tekið var fram að honum væri heimilt að krefjast viðbótartrygginga færi tap viðskiptamanns yfir helming af andvirði trygginga og bæri þeim síðarnefnda að meginreglu að verða við slíkri kröfu innan sjö daga. Sérstök fyrirmæli voru um vanefndir og þess meðal annars getið að yrðu þær verulegar af hendi viðskiptamanns væri áfrýjanda heimilt en þó aldrei skylt að „gjaldfella eða loka samningi“. Til verulegra vanefnda í þessum skilningi teldust nánar tilgreind atvik, þar á meðal að tap viðskiptamanns færi yfir 80% af andvirði trygginga eða frumrit samnings bærist ekki áfrýjanda undirritað innan tíu daga frá dagsetningu hans. Áfrýjanda bæri að tilkynna viðskiptamanni um gjaldfellingu skuldbindingar eða lokun samnings af slíkum ástæðum, en áfrýjandi myndi þá annast útreikning á hagnaði eða tapi af samningi og markaðsverðmæti trygginga og skyldi slíkur útreikningur sendur viðskiptamanni innan fimmtán daga krefðist hann þess. Með undirritun skilmálanna lýsti viðskiptamaður því yfir að sér væri ljóst að markaðsviðskiptin gætu verið „sérstaklega áhættusöm“, auk þess sem eftirfarandi var tekið fram: „Viðskiptamaður gerir sér grein fyrir því að í markaðsviðskiptum bankans felst ekki viðskiptavakt. Af því leiðir að bankinn ábyrgist ekki tilkynningar til viðskiptamanns um stöðu samninga eða lokun þeirra við ákveðin mörk. Það er því á ábyrgð viðskiptamanns að fylgjast með stöðu og þróun þeirra samninga sem hann hefur gert við bankann.“ Þá var þess einnig getið í skilmálunum að áfrýjandi kynni að taka upp símtöl við viðskiptamann, sem væri því samþykkur að slíkar hljóðritanir yrðu lagðar fram í dómsmáli kæmi til ágreinings um viðskipti þeirra. Aðilarnir undirrituðu 18. október 2006 skjal með fyrirsögninni „gjaldmiðla- og verðbréfaskiptasamningur“. Samkvæmt honum var svokallaður samningsdagur 17. október 2006, en lokadagur 18. október 2007. Á lokadeginum átti stefndi að afhenda áfrýjanda 361.646,90 svissneska franka, 10.425.717 japönsk yen og 65.885,80 bandaríkjadali að viðbættum LIBOR vöxtum með 1% álagi, en áfrýjandi að afhenda stefnda íbúðabréf með auðkenninu „HFF150914 að nafnverði 34.850.271 að viðbættum afborgunum, vöxtum og verðbótum sem greiddar hafa verið af nafnverðinu á tímabilinu ávaxtað með REIBID.“ Í samningnum var vísað til þess að stefndi hafi með yfirlýsingu 10. apríl 2003 sett áfrýjanda innstæðu á tilteknum bankareikningi að handveði og stæði hún til tryggingar þessari skuldbindingu stefnda. Tekið var fram að ef tap stefnda af samningnum færi yfir 80% af innstæðunni væri áfrýjanda heimilt að krefjast frekari tryggingar, sem stefnda bæri að setja innan sólarhrings að því viðlögðu að áfrýjandi mætti gjaldfella skuldbindingu hans. Um uppgjör á lokadegi voru svofelld ákvæði: „Á gjalddögum samningsins verða upphæðir nettaðar þannig að erlend mynt verður seld á sölugengi og dregin frá greiðslu frá Sparisjóðabanka. Viðskiptareikningur Sparisjóðabankans verður notaður fyrir nettun greiðslustrauma. Skal sú greiðsla sem á að koma frá bankanum vera lögð inn á handveðbók viðskiptamanns yfir líftíma samningsins.“ Í málinu liggur fyrir skjal með yfirskriftinni „uppgjör vegna skiptasamnings“, sem dagsett var 17. nóvember 2007 og undirritað af starfsmanni áfrýjanda. Ljóst er af efni skjalsins, sem fært var á eyðublað frá áfrýjanda, að það hafi snúið að framangreindum samningi aðilanna, þótt þar sé ekki berum orðum vísað til hans. Í reit með fyrirsögninni „skuldbinding viðskiptamanns“ voru tilgreindar sömu fjárhæðir í þremur erlendum gjaldmiðlum og getið var hér að framan og bætt við þær vöxtum, þannig að „höfuðstóll á gjalddaga“ næmi samtals 376.790,36 svissneskum frönkum, 10.701.298,69 japönskum yenum og 70.822,39 bandaríkjadölum, en tekið var fram að þetta væri „framlengt á gjalddaga með nýjum samning“. Í reit með fyrirsögninni „skuldbinding banka“ var ekkert fært. Loks var sagt að „undirliggjandi bréf“ væri „HFF150914“ að nafnverði 34.850.271 króna og væri það „framlengt á gjalddaga með nýjum samningi“. Þá liggur fyrir í málinu annað skjal með fyrirsögninni „gjaldmiðla- og verðbréfaskiptasamningur“ og segir að hann sé gerður milli áfrýjanda og stefnda. Samningsdagur sé 18. október 2007, en á lokadegi 18. október 2008 beri stefnda að afhenda áfrýjanda 376.790,36 svissneska franka, 10.701.298,69 japönsk yen og 70.822,39 bandaríkjadali og áfrýjanda að afhenda stefnda íbúðarbréf, sem lýst var á sama hátt og í samningi aðilanna 18. október 2006. Skilmálum var að öðru leyti lýst á sama veg og í fyrri samningnum, en þó skyldu fjárhæðirnar, sem stefnda var ætlað að afhenda, bera LIBOR vexti með 2% álagi, sagt var að stefndi hafi látið áfrýjanda í té „tryggingar samkvæmt samkomulagi aðila þar um“, sem ekki var getið nánar, tekið var fram að áfrýjanda væri heimilt að krefjast frekari trygginga ef tap af samningi færi yfir 50% af andvirði þeirra og ekki var settur ákveðinn frestur til að verða við slíkri kröfu. Samningur þessi var undirritaður af tveimur starfsmönnum áfrýjanda, Óðni Árnasyni og Ólöfu Pétursdóttur, en ekki af stefnda. Hann var dagsettur 18. október 2007, en eins og ráðið verður af því, sem rakið verður hér á eftir, er ljóst að sú dagsetning fær ekki staðist. Í málinu deila aðilarnir um hvort komist hafi á samningur milli þeirra með því efni, sem greindi í síðastnefndu skjali. Stefndi andmælir ekki að hann hafi óskað eftir því við áfrýjanda, en telur á hinn bóginn að ekki hafi orðið af samningsgerð. II Meðal gagna, sem áfrýjandi hefur lagt fram í málinu, eru endurrit af hljóðupptökum, sem gerðar voru af nokkrum símtölum starfsmanna hans og stefnda með stoð í áðurgreindu ákvæði í almennum skilmálum fyrir markaðsviðskipti milli þeirra. Samkvæmt endurriti af einu slíku símtali, sem var milli stefnda og starfsmanns áfrýjanda Daða Kristjánssonar 19. október 2007, urðu orðaskipti þeirra meðal annars sem hér segir: „[Stefndi]: ... ég var að spá í, ég er með skiptasamning hjá ykkur ... verðtryggð skuldabréf HFF14 ... og ég er með það í mínum bókum skráð að hann sé eða hafi verið á gjalddaga 18. október, ég hef ekki séð neitt uppgjör eða neitt frá ykkur og ekkert rætt það. Ég hef ekkert endurnýjað hann sko. [Daði]: Hvernig er hann segir þú? [Stefndi]: Þar sem ég kaupi sem sagt HFF14, með erlendu láni. [Daði]: Með erlendu láni? [Stefndi]: Já hann hefur væntanlega komið á gjalddaga í gær, en ég ætlaði að endurnýja hann sko, ekki láta hann renna út sko. [Daði]: Ókey, hvenær var þetta gert? [Stefndi]: Fyrir ári síðan. [Daði]: Fyrir ári síðan? [Stefndi]: Já Ólöf þekkir þetta ... [Daði]: Já ... ég þarf eiginlega að ná að tala við hana um þetta sko. [Stefndi]: Getur nokkuð verið að samningnum hafi verið lokað án þess að ég vissi af því? [Daði]: Það finnst mér mjög ólíklegt ... það eru ekki viðskiptahættir okkar alla vega, að spyrja kúnnann ekkert og loka bara ... [Stefndi]: Að vísu hefur krafan líklega hækkað í millitíðinni, eða hún var í reyndar í hámarki held ég í gær ... [Daði]: Það þarf þá bara að skoða það hvernig við myndum tækla þetta ef að þetta hefur einhvern veginn gleymst. [Stefndi]: Ég myndi þá bara rúlla þessu í annað ár og á sömu kjörum ef að það væri í boði, en ég þarf þá bara að fá tilboð frá ykkur í það. [Daði]: Já ... ég þarf bara að tala um þetta við Ólöfu, hún kemur á mánudaginn. ... [Stefndi]: Þú hefur þetta bara hjá þér og skoðar þetta með henni á mánudaginn. [Daði]: Já.“ Þeir sömu áttu aftur símtal 23. október 2007, þar sem meðal annars fóru eftirfarandi orð milli þeirra: „[Stefndi]: Ólöf er ekkert búin að svara þessu með verðbréfaskiptasamninginn? [Daði]: Heyrðu nei, með þarna hvað var það aftur HFF? [Stefndi]: 14 ... [Daði]: Hún er þarna á kafi í einhverju akkúrat núna ... en hún veit af þessu. [Stefndi]: Já, já minntu hana bara á þetta. [Daði]: Já.“ Stefndi sendi tölvubréf 25. október 2007 til fyrrnefnds starfsmanns áfrýjanda Ólafar Pétursdóttur, þar sem sagði: „Þurfum við ekki að gera eitthvað núna varðandi skiptasamninginn sem ég er með á móti HFF14, held að gjalddaginn á honum hafi verið 18/10?“ Stefndi átti síðan símtal við Daða Kristjánsson 31. sama mánaðar, þar sem meðal annars kom fram eftirfarandi: „[Stefndi]: En aftur á móti voru samningar á gjalddaga 18. október sem að ég er náttúrulega búinn ítrekað að reyna að fá upplýsingar um, bæði í gegnum þig og síðan sendi ég línu beint á Ólöfu líka ... hún svarar mér engu sko, þannig að ég veit ekki alveg hvað maður á að gera með þetta sko. [Daði]: Ég skal spyrja hana um þetta á eftir. [Stefndi]: Ég myndi náttúrulega vilja rúlla þessum samningum áfram eins og ég talaði um, annað ár og hérna bara á hvaða kjörum þið eruð til í að gera það sko. [Daði]: Já, já, já. [Stefndi]: Þannig að ég vil meina að ég hafi rúllað þeim fyrir þennan tímapunkt sko. [Daði]: Já, já. [Stefndi]: Þið vinnið bara úr því, en endilega nefndu þetta við hana af því að hún hefur ekkert svarað mér eftir að ég sendi henni tölvupóst. [Daði]: Ókey.“ Í málinu liggur fyrir tölvubréf, sem starfsmaður áfrýjanda Óðinn Árnason sendi stefnda sama dag og síðastgreint símtal átti sér stað, en þar óskaði Óðinn eftir því að stefndi hefði samband við sig út af tveimur skiptasamningum „á gjalddaga 02/11“. Stefndi svaraði þessari orðsendingu samdægurs með tölvubréfi, þar sem meðal annars sagði eftirfarandi: „Þetta er dálítið sérstakt mál, ég hélt að þessir samningar væru á gjalddaga 18/10 sl. og hef verið að spyrja Daða og Ólöfu út í þá frá þeim tíma, án þess að fá nokkur svör. Nú síðast í dag sagði ég Daða að ég vildi framlengja þessum samningum til eins árs, kæmu þeir í leitirnar, lagði áherslu á að ganga frá þessu í dag ef hægt væri. Ég sagði Daða líka að ég liti svo á að ég væri búinn að framlengja þessum samningum með mínum fyrirmælum þó þið næðuð tæknilega ekki að ganga frá þessu fyrr en eftir mánaðarmót. Þú mættir hringja í mig upp úr hádeginu á morgun ... og þá getum við farið betur yfir þetta (myndi jafnvel vilja breyta myntsamsetningunni og hækka samningana, ef hægt er).“ Þessu svaraði Óðinn um hæl með svohljóðandi tölvubréfi: „Það kom kannski ekki nægjanlega vel fram hjá mér í fyrsta pósti en þeir samningar sem ég átti við voru gjaldeyrissamningarnir sem þú ræddir við Daða um og kláraðir. Ólöf ætlar svo að framlengja HFF-samningunum um eitt ár.“ Enn svaraði stefndi þessu sama dag með tölvubréfi, þar sem sagði: „Gott að heyra að þetta er klárt. Ég hefði jafnvel viljað hækka þennan skiptasamning sem Ólöf er með úr 30 í 50 mkr., er alveg jafn gott að gera bara nýjan samning fyrir viðbótinni? Myndi vilja hafa viðbótina alla í EUR, 20 mkr.“ Eftir gögnum málsins urðu ekki frekari samskipti milli aðilanna fyrr en Óðinn sendi stefnda svohljóðandi tölvubréf 7. nóvember 2007: „Varðandi skiptasamninginn sem þig langaði til að stækka þá var það ekki hægt út af MiFID löggjöfinni. Þú ert metinn sem almennur fjárfestir og því var ekki hægt að framkvæma þessi viðskipti svona seint, því miður. En við framlengdum öllu því sem þú baðst okkur um að framlengja.“ Í svari við þessu, sem stefndi sendi samdægurs, voru engar athugasemdir gerðar um atriði, sem varða mál þetta. Áfrýjandi hefur lagt fram bréf með yfirskriftinni „óundirritaður samningur“, sem hann kveðst hafa sent stefnda 27. desember 2007, en hann segir það varða samninginn, sem deilt er um í málinu. Í bréfinu kom fram að áfrýjanda hafi „ekki borist meðfylgjandi samningur undirritaður“ og var óskað eftir að stefndi undirritaði hann og endursendi annaðhvort með tölvubréfi eða símbréfi. Þá hefur áfrýjandi jafnframt lagt fram tölvubréf, sem fór milli tveggja starfsmanna hans 11. desember 2008, en þar sagði meðal annars: „Jólastarfsmaður sendir honum fax 27.12.2007 þar sem beðið er um undirskrift á þessum samningi. Það hefur ítrekað verið beðið um undirritun á öllum samningum þessa manns.“ Stefndi kveðst ekki kannast við að hafa fengið bréfið frá 27. desember 2007. Stefndi sendi tölvubréf 31. desember 2007 til áðurnefnds starfsmanns áfrýjanda, Ólafar Pétursdóttur, þar sem sagði meðal annars: „Ég sendi þér tölvupóst um daginn þar sem ég spurði hvort ekki hefði verið einhver afkoma af verðtryggða skiptasamningnum mínum þegar hann kom á gjalddaga í lok október en hef engin svör fengið, geturðu kannað þetta?“ Í svari, sem Ólöf sendi samdægurs, kvaðst hún ekki kannast við tölvubréf frá stefnda, en „ef mig minnir rétt þá var tap á samningnum sem var framlengt í nýja samningnum þannig að ekkert greiðsluflæði átti sér stað.“ Stefndi svaraði þessari orðsendingu með tölvubréfi 7. janúar 2008, þar sem sagði eftirfarandi: „Viltu vinsamlegast senda mér eitthvað uppgjörsblað fyrir þessari framlengingu, eitthvað svoleiðis hlýtur að hafa verið sett upp?“ Áfrýjandi hefur meðal annars vísað til þess að þegar gengi íslensku krónunnar hafi lækkað fyrri hluta árs 2008 hafi stefndi gert ráðstafanir til að verja sig með því að gera við áfrýjanda framvirk kaup á þeim erlendu gjaldmiðlum, sem hann hafi átt að standa skil á 18. október á því ári samkvæmt samningnum, sem deilt er um í málinu. Þessu til stuðnings hefur áfrýjandi meðal annars vísað til hljóðupptöku af símtali starfsmanns síns Daða Kristjánssonar og stefnda 17. mars 2008, þar sem eftirfarandi kom fram: „[Daði]: Og svo var ... út af þarna samningnum sem að þú varst með þarna, hinum ... [Stefndi]: Verðbréfasamningnum. [Daði]: Já, hann er 10,7 sé ég já, ... þannig að ég loka öllu því, loka ég bara með framvirkum samningi sem að lendir á sama degi með nákvæmlega sömu upphæðum. [Stefndi]: Já ... þú þarft ekki að loka honum svo langt ... [Daði]: Ókey ég get gert það styttra ... [Stefndi]: Þriggja mánaða lokun bara og svo myndi ég kannski hérna skoða hvernig þetta verður, ég get alltaf opnað þetta aftur sko. [Daði]: Já þetta er þá, þetta er þá ég get tekið, ég tek þá í þrjá mánuði. [Stefndi]: Já. [Daði]: En ég hef þetta bara nákvæmlega þessar upphæðir 376.790 ... og 10 milljónir komma, eða 10,7 milljónir jena og 70,8 dollarar. [Stefndi]: Já. [Daði]: Ókey. Þetta er svo mikið hérna, mikið af drasli sem við erum með í gangi hérna. [Stefndi]: Já.“ Samningur um slík gjaldeyriskaup hefur ekki verið lagður fram í málinu og virðist hafa risið ágreiningur um þau, sem hafi orðið til þess að Daði ritaði tölvubréf til stefnda 28. apríl 2008. Þar sagði meðal annars að þrír tilteknir samningar, sem hafi tekið gildi 19. mars 2008 og væru á gjalddaga 16. júní sama ár, hafi verið gerðir „til að loka erlenda hlutanum í HFF samningunum þínum. Þú baðst sérstaklega um það. Svo segirðu að þú hafir ekki viljað hafa þá í þrjá mánuði sem er gjörsamlega rangt. Ég hlustaði á samtalið og það var á þá leið að ég stakk uppá því að gera þessa framvirku fram á lokadag HFF samningsins sem er í haust en þú segir að þú viljir frekar hafa þá bara í 3 mánuði. Þetta var 17. mars sl. og þ.a.l. hafði ég þá til 16. júní nk.“ Þessu svaraði stefndi með tölvubréfi sama dag, en ekki er að sjá að efnislegum athugasemdum hafi þar verið hreyft við því, sem að framan greinir. Í málinu liggur fyrir tölvubréf 3. apríl 2008 frá starfsmanni áfrýjanda Jóhanni Þórhallssyni til stefnda, þar sem sagði meðal annars: „Endilega skoðaðu viðhengin. Ég tók saman alla samningana hjá þér í excel skjali ... Leggja þarf inn á tryggingarreikning kr. 1.999.351 vegna taps á samningum. Að auki þarf að bæta í tryggingastöðu vegna opinna samninga alls 4.250.990 kr.“ Jóhann ritaði síðan annað tölvubréf til stefnda 11. sama mánaðar, þar sem eftirfarandi kom fram: „Hérna færðu í viðhenginu alla samningana sem eru óundirritaðir. Vinsamlegast sendu mér þetta í síðasta lagi ... 15. apríl. Einnig væri gott að fá að vita þegar þú leggur inn auknar tryggingar fyrir opnum samningum að fjárhæð kr. 4.250.990“. Óumdeilt er að samningsins, sem málið varðar, hafi hvorki verið getið á yfirliti, sem fylgdi fyrrnefnda tölvubréfinu, né hafi hann verið meðal óundirritaðra samninga aðilanna, sem fylgdu því síðarnefnda. Þá er óumdeilt að áfrýjandi kallaði á engu stigi eftir frekari tryggingum frá stefnda vegna þessa samnings. Starfsmaður áfrýjanda Margeir Vilhjálmsson sendi svohljóðandi tölvubréf til stefnda 5. nóvember 2008: „Á gjalddaga þann 18. október sl. var gjaldmiðla og verðbréfaskiptasamningur Nr. 01-2007, þar sem þú áttir að afhenda CHF 376.790,36 JPY 10.701.298,69 og USD 70.822,39. Á móti áttirðu að fá HFF 150914 að nafnvirði 34.850.271 að viðbættum afborgunum, vöxtum og verðbótum sem greiddar hafa verið á tímabilinu, ávaxtað með reibid. Sjá meðfylgjandi útreikninga, en tap er á samningnum uppá ríflega 32 milljónir, sem gera þarf upp.“ Þetta ítrekaði Margeir í tölvubréfum 17. og 18. nóvember 2008, en við því virðist stefndi ekki hafa brugðist og beindi áfrýjandi til hans innheimtubréfi 28. sama mánaðar, þar sem skuld vegna samningsins var sögð vera að höfuðstóli 37.113.199 krónur og samtals 39.490.408 krónur með vöxtum og kostnaði. Stefndi sendi tölvubréf til Margeirs Vilhjálmssonar 7. desember 2008, þar sem meðal annars sagði eftirfarandi: „Eftir talsverða yfirlegu yfir þessu máli finn ég ekkert hjá mér um að ég hafi gert þennan samning né minnist ég þess. Ég vísa því þessu máli frá mér, nema fram komi einhver gögn frá ykkur sem staðfesta annað. Aftur á móti komst ég loksins í að yfirfara uppgjör frá ykkur vegna sambærilegs samnings sem rann út í fyrra. Ég fæ ekki betur séð en að ég eigi inni hjá ykkur u.þ.b. 2,7 mkr. vegna þess uppgjörs, sem væri gott að fá greitt frá ykkur við fyrsta tækifæri. Til gamans setti ég líka inn tölur sem fram koma hjá ykkur varðandi meintan nýjan samning og stillti upp uppgjöri miðað við að hann hefði verið gerður, sem ég ítreka að ég kannast ekki við að hafi átt sér stað. Skv. þeim útreikningum ... hefði tap samningsins numið u.þ.b. 19,5 mkr. (og u.þ.b. 16,4 mkr. samtals fyrir báða samningana, að meðtöldum vöxtum af hagnaði af fyrri samningnum, á móti 32,9 mkr. skv. ykkar útreikningum!).“ Þessu svaraði starfsmaður áfrýjanda með tölvubréfi 9. desember 2008, þar sem vísað var til þess að hann hefði „undir höndum tölvupóst þar sem þú ferð fram á framlengingu á umræddum samningi.“ Stefndi óskaði rakleitt eftir að fá þetta tölvubréf sent, sem áfrýjandi varð við 11. sama mánaðar. Í framhaldi af því gengu tölvubréf milli aðilanna, þar á meðal bréf frá stefnda 17. desember 2008, þar sem hann gagnrýndi útreikninga áfrýjanda á kröfu sinni. Ekki verður séð í þessum orðsendingum stefnda að hann hafi á því stigi hreyft því frekar að samningurinn hafi ekki verið gerður. Áfrýjandi gaf út kvittun til stefnda 16. júní 2009 fyrir greiðslu á 3.932.691 krónu inn á skuld samkvæmt samningi, sem hafi verið á lokadegi 18. október 2008. Greiðslu þessa mun áfrýjandi hafa tekið af innstæðu bankareiknings, sem stefndi hafði sett að handveði til tryggingar skuld við þann fyrrnefnda. Sama dag mun áfrýjandi hafa gefið út stefnu í máli á hendur stefnda til heimtu skuldar á grundvelli samningsins, aðallega að fjárhæð 35.455.090 krónur en til vara 24.168.427 krónur, í báðum tilvikum að frádreginni framangreindri innborgun. Ekki mun áfrýjandi hafa látið verða af því að þingfesta það mál, sem mun hafa átt að gera 30. sama mánaðar. Hann höfðaði á hinn bóginn mál þetta 9. október 2009, en í héraðsdómsstefnu var aðeins gerð sú krafa, sem mun hafa verið höfð uppi til vara í fyrri stefnu hans. III Samkvæmt gögnum málsins hefur fjárhæð kröfu, sem áfrýjandi telur sig geta haft uppi á hendur stefnda samkvæmt samningi á lokadegi 18. október 2008, verið mjög á reiki. Sem fyrr segir mun áfrýjandi í innheimtubréfi hafa talið höfuðstól kröfunnar 37.113.199 krónur. Í fyrri stefnu vegna kröfunnar taldi áfrýjandi hana nema 35.455.090 krónum, en samkvæmt skýringum á þeirri fjárhæð, sem liggur fyrir í málinu, átti skuld stefnda samkvæmt ætluðum samningi að hafa verið að fjárhæð 71.588.696 krónur með því að miðað hafi verið við sölugengi hjá áfrýjanda á svissneskum frönkum, japönskum yenum og bandaríkjadölum. Á móti þeirri skuld átti á hinn bóginn að koma eign stefnda vegna íbúðabréfs með auðkenninu HFF150914 að nafnverði 34.850.271 króna en að andvirði 30.609.144 krónur, auk vaxta, sem greiddust af því bréfi 15. mars og 15. september 2008 að fjárhæð samtals 5.524.462 krónur, eða alls 36.133.606 krónur. Í málinu hefur áfrýjandi ekki gert kröfu samkvæmt þessari sundurliðun, heldur krafðist hann í héraðsdómsstefnu greiðslu á 24.168.427 krónum. Þá fjárhæð hefur hann skýrt þannig að skuldbinding stefnda til að inna af hendi 376.790 svissneska franka, 10.701.299 japönsk yen og 70.822 bandaríkjadali 18. október 2008 hafi eftir sölugengi Seðlabanka Íslands á þeim gjaldmiðlum þann dag svarað til 60.302.033 króna, en til frádráttar komi fyrrnefndar 36.133.606 krónur vegna inneignar stefnda á grundvelli íbúðabréfs. Sú fjárhæð stóð óbreytt þegar dómur var lagður á málið í héraði, en áfrýjandi taldi sem áður segir til frádráttar kröfunni innborgun 16. júní 2009 að fjárhæð 3.932.691 króna. Fyrir Hæstarétti krefst áfrýjandi sem fyrr segir þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 13.391.371 krónu. Breytt fjárhæð kröfunnar skýrist fyrst í stað af því að samkvæmt málatilbúnaði áfrýjanda hér fyrir dómi láðist honum að taka tillit til þess að 18. október 2008 bar upp á laugardag og hafi því með réttu átt að miða við sölugengi svissneskra franka, japanskra yena og bandaríkjadala 20. sama mánaðar við útreikning á ætlaðri skuldbindingu stefnda, en hún nemi samkvæmt þessu 59.712.451 krónu. Í annan stað eigi að draga frá þeirri fjárhæð samtals 42.388.389 krónur vegna inneignar stefnda samkvæmt fyrrnefndu íbúðarbréfi. Í málatilbúnaði áfrýjanda er hækkun á fjárhæð þessarar inneignar rakin til þess að í fyrsta lagi hafi á fyrri stigum verið tekið mið af röngu gengi við útreikning á verðmæti íbúðabréfsins, sem með réttu hafi verið 31.145.830 krónur, í öðru lagi hafi láðst að taka tillit til vaxtagreiðslna af því 15. mars og 15. september 2007 að fjárhæð samtals 5.713.794 krónur og í þriðja lagi séu vaxtagreiðslur sömu daga á árinu 2008 að réttu lagi samtals 5.528.765 krónur. Loks hefur krafa áfrýjanda fyrir Hæstarétti sætt lækkun frá því, sem hann krafðist í héraði, sökum þess að áðurnefnd innborgun að fjárhæð 3.932.691 króna er dregin frá höfuðstóli kröfunnar. IV Samkvæmt 1. mgr. 7. gr. laga nr. 33/2003 um verðbréfaviðskipti, sem voru í gildi 18. október 2007, bar fjármálafyrirtæki að gera skriflegan samning við viðskiptavin sinn, þar sem meðal annars yrði kveðið á um réttindi þeirra og skyldur, ef það tók að sér þjónustu við hann á sviði verðbréfaviðskipta, sem fól í sér viðvarandi viðskiptasamband, sbr. nú 1. mgr. 9. gr. laga nr. 108/2007 um verðbréfaviðskipti. Í þessu lagaákvæði var ekki mælt fyrir um skyldu til að gera skriflegan samning um hver einstök viðskipti og var þeim áskilnaði, sem þar var gerður, þannig fullnægt með því að stefndi hafði 12. maí 2003 gengist undir framangreinda almenna skilmála fyrir markaðsviðskipti við áfrýjanda. Í 2. grein þeirra skilmála var eins og áður var getið kveðið á um hvernig viðskiptamaður ætti að koma á framfæri við áfrýjanda beiðni um viðskipti og því bætt við að „allir samningar skulu staðfestir skriflega“ nema um væri að ræða stundarviðskipti með gjaldeyri eða verðbréf. Þá var einnig tekið fram að áfrýjanda bæri að senda frumrit allra samninga, sem samkvæmt þessu ætti að gera skriflega, til viðskiptamanns, sem væri skylt að koma þeim undirrituðum til áfrýjanda innan fimm daga frá samningsgerð. Í ákvæðum 7. greinar skilmálanna um vanefndir og heimildir áfrýjanda til að gjaldfella skuldbindingar viðskiptamanns sagði á hinn bóginn að áfrýjanda væri „heimilt, en undir engum kringumstæðum skylt, að gjaldfella eða loka samningi“ meðal annars ef „frumrit samninga hafa ekki borist bankanum innan 10 daga frá dagsetningu samninga“. Samkvæmt meginreglum fjármunaréttar er gildi samnings ekki háð því að hann sé gerður í tilteknu formi nema slíkan áskilnað leiði af lögum eða aðilar hans hafi gengist undir að hlíta þeim skilmála í lögskiptum sínum. Sem fyrr segir leiddu lög nr. 33/2003 ekki til þess að málsaðilum hafi borið að gera skriflega samninga um einstök viðskipti sín. Það ósamræmi, sem var innbyrðis milli framangreindra ákvæða skilmálanna sem stefndi undirritaði 12. maí 2003, verður óhjákvæmilega að valda því að þar teljist ekki hafa verið kveðið skýrt á um skyldu til að gera einstaka viðskiptasamninga milli aðilanna skriflega svo að afleiðingar geti haft fyrir gildi þeirra. Samkvæmt þessu getur úrlausn málsins ekki ráðist af því einu að stefndi hafi ekki undirritað samning um þau viðskipti, sem aðilarnir deila um hvort komist hafi á. Gjaldmiðla- og verðbréfaskiptasamningur, sem aðilarnir undirrituðu 18. október 2006, var sem áður segir á lokadegi réttu ári síðar. Í fyrrgreindu símtali, sem stefndi átti við starfsmann áfrýjanda 19. október 2007, kom skýrlega fram ósk stefnda um að framlengja þennan samning í eitt ár með sömu kjörum og áður giltu og leitaði hann í símtali og tölvubréfi 23. og 25. sama mánaðar sérstaklega eftir svari áfrýjanda við þessari ósk. Enn ítrekaði stefndi þetta í símtali við starfsmann áfrýjanda 31. október 2007 og sagðist þá meðal annars „vilja rúlla þessum samningum áfram eins og ég talaði um, annað ár“, en bætti því svo við litlu síðar að „ég vil meina að ég hafi rúllað þeim fyrir þennan tímapunkt“, sem viðmælandi hans játti. Í tölvubréfi sama dag til annars starfsmanns áfrýjanda kvaðst stefndi hafa sagt viðmælanda sínum í þessu símtali að hann vildi framlengja samninginn til eins árs, svo og að hann hafi jafnframt sagt „að ég liti svo á að ég væri búinn að framlengja þessum samningum með mínum fyrirmælum þó þið næðuð tæknilega ekki að ganga frá þessu fyrr en eftir mánaðarmót.“ Í sömu orðsendingu hreyfði stefndi því einnig að hann „myndi jafnvel vilja breyta myntsamsetningunni og hækka samningana, ef hægt er“. Þessu tölvubréfi svaraði starfsmaðurinn meðal annars með því að vísa til þess að stefndi hafi rætt við annan nafngreindan starfsmann um gjaldeyrisskiptasamninga, sem stefndi hafi klárað, og enn annar starfsmaður myndi framlengja samning um íbúðabréf í eitt ár. Stefndi svaraði þessu aftur með tölvubréfi og sagði það gott „að heyra að þetta er klárt“, en gat þess þó aftur að hann „hefði jafnvel viljað hækka þennan skiptasamning“. Loks sendi starfsmaðurinn stefnda tölvubréf 7. nóvember 2007, þar sem fram kom að af nánar tilteknum ástæðum hafi ekki verið unnt að „stækka“ skiptasamninginn, en bætti því svo við að „við framlengdum öllu því sem þú baðst okkur um að framlengja.“ Samkvæmt gögnum málsins gerði stefndi enga athugasemd af þessu tilefni. Án þess að líta þurfi til nokkurs annars af því, sem áður var rakið, er sannað með þessu að ekki síðar en 31. október 2007 hafi komist á samningur milli aðilanna um að framlengja í eitt ár frá 18. sama mánaðar að telja þann gjaldmiðla- og verðbréfaskiptasamning, sem þeir gerðu 18. október 2006. Engin skilyrði eru til að víkja þeim samningi til hliðar á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga með síðari breytingum, sem stefndi hefur til vara borið fyrir sig. Hann hefur ekki andmælt því sérstaklega að í þessari framlengingu hafi meðal annars falist að hann hafi tekið á sig skyldu til að standa áfrýjanda skil 18. október 2008 á fjárhæðum í erlendum gjaldmiðlum eins og þær stóðu á lokadegi eldri samningsins eða 376.790,36 svissneskum frönkum, 10.701.298,69 japönskum yenum og 70.822,39 bandaríkjadölum. Til þess verður á hinn bóginn að líta að í samningnum 18. október 2006 var kveðið á um að stefnda bæri ári síðar að greiða áfrýjanda tilteknar fjárhæðir í þessum gjaldmiðlum að viðbættum LIBOR vöxtum með 1% álagi, en í texta skriflegs samnings 18. október 2007, sem stefndi undirritaði ekki, var mælt fyrir um LIBOR vexti með 2% álagi og er útreikningur á dómkröfu áfrýjanda miðaður við það. Með því, sem að framan er rakið, er ósannað að aðilarnir hafi samið um annað en að óbreytt kjör ættu að gilda við framlengingu samningsins, þar á meðal um vexti. Samkvæmt málatilbúnaði áfrýjanda fyrir Hæstarétti nemur krafa hans 12.809.981 krónu ef reiknað er með 1% álagi á LIBOR vexti. Með því að stefndi andmælir ekki þessum útreikningi á kröfunni verður honum gert að greiða þessa síðastnefndu fjárhæð, sem ber dráttarvexti frá gjalddaga kröfunnar eins og nánar greinir í dómsorði. Eins og áður var rakið hefur komið fram í málatilbúnaði áfrýjanda fyrir Hæstarétti að fjárhæð dómkröfunnar, sem hann gerði fyrir héraðsdómi, hafi svo að miklu munaði verið of há. Að því virtu er rétt að aðilarnir beri hvor sinn kostnað af málinu í héraði, en stefnda verður gert að greiða áfrýjanda málskostnað fyrir Hæstarétti svo sem í dómsorði segir. Dómsorð: Stefndi, Þorgils Einar Ámundason, greiði áfrýjanda, SPB hf., 12.809.981 krónu með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 18. október 2008 til greiðsludags. Málskostnaður í héraði fellur niður. Stefndi greiði áfrýjanda 500.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 17. nóvember 2010. Stefndi krefst aðallega sýknu af öllum kröfum stefnanda en til vara að kröfur stefnanda verði stórlega lækkaðar. Þess er krafist bæði í aðal- og varakröfu að stefnanda verði gert að greiða stefnda málskostnað að skaðlausu. Málavextir Hinn 18. október 2006 gerði stefndi gjaldmiðla- og verðbréfaskiptasamning við stefnanda. Samningurinn var að fjárhæð 30.000.000 kr. og var til 12 mánaða. Samkvæmt samningnum skuldbatt stefndi sig til að afhenda stefnanda í lok samningstímans hinn 18. október 2007 fjárhæðir í þremur erlendum myntum, þ.e. CHF 361.646,90, JPY 10.425.717 og USD 65.885,80 að viðbættum vöxtum frá samningsdegi til lokadags sem námu LIBOR vöxtum að viðbættu 1% vaxtaálagi. Stefnandi skuldbatt sig hins vegar samkvæmt samningnum til að afhenda stefnda á lokadegi samningsins skuldabréf í flokknum HFF 1590914, svonefnd íbúðabréf. Afborganir, vextir og verðbætur af íbúðabréfinu skyldu á samningstímanum fjárfestar á Reibid og greiddar stefnda á lokadegi samningsins. Samkvæmt samningnum bar stefndi gengisáhættuna af erlendu myntunum en fékk á móti vexti af íbúðabréfinu sem á þessum tíma voru 5,7% auk verðbóta. Sem tryggingu vegna þessara viðskipta lagði stefndi 3.000.000 kr. inn á bankabók hjá stefnanda, sem var 10% af fjárhæð samningsins, en það var skilgreind tryggingaþörf af hálfu stefnanda. Samningurinn var gerður í stað annarra skiptasamninga sem hann hafði verið með hjá stefnanda í nokkur ár, en þeim samningum hafði verið lokað nokkru áður. Samningurinn var sambærilegur fyrri samningum stefnda hjá stefnanda fyrir utan þá vaxtaáhættu sem var af verðbreytingum á íbúðabréfinu. Fyrir liggur í málinu gjaldmiðla- og verðbréfaskiptasamningur, dags. 18. október 2007. Samningurinn var með lokadag hinn 18. október 2008. Samningur þessi er ekki undirritaður af hálfu stefnanda. Dómkrafa stefnanda byggir á þessum samningi. Samkvæmt ákvæðum samningsins skyldi stefndi afhenda stefnanda á lokadegi samningsins fjárhæðir í erlendum gjaldmiðlum: CHF 376.790,36, JPY 10.701.298,69 og USD 70.822,39, að viðbættum vöxtum frá samningsdegi til lokadags sem námu LIBOR vöxtum að viðbættu 2% vaxtaálagi. Vaxtatímabil var 12 mánuðir og vextir reiknuðust frá 18. október 2007. Stefnandi skyldi afhenda stefnda á lokadegi samningsins skuldabréf í flokki HFF150914, að nafnverði 34.850.271 kr. að viðbættum afborgunum, vöxtum og verðbótum, sem greiddar hafa verið af nafnverðinu á tímabilinu ávaxtað með REIBID. Gjalddagar á skuldabréfinu voru tveir á samningstímanum, þ.e. 15. mars 2008 og 15. september 2008. Hinn 7. nóvember 2008 var stefnda tilkynnt í tölvupósti að ekki væri hægt að stækka samninginn og var vísað í því sambandi til MIFID samþykktar svo og þess að stefndi væri metinn sem almennur fjárfestir hjá stefnanda. Með tölvupóstsendingum til stefnanda í desember 2007 leitaði stefndi ítrekað eftir því við stefnanda að fá uppgjör á samningnum frá 18. október 2006. Hinn 27. desember 2007 óskaði stefnandi eftir því að samningurinn frá 18. október 2007 yrði undirritaður. Stefndi kveðst aldrei hafa fengið eintak af þeim samningi, né beiðni eða ítrekun um að undirrita slíkan samning. Í tölvupósti 31. desember 2007 frá starfsmanni stefnanda til stefnda kom fram að starfsmanninn minnti að tap hefði verið á fyrri samningnum án þess að það væri skýrt nánar. Stefndi sendi stefnanda tölvupóst 7. janúar 2008, þar sem hann fór þess á leit við stefnanda að fá í hendurnar uppgjörsblað vegna fyrri samnings og gögn varðandi framlengingu á samningnum, ef um slíkt væri að ræða. Í mars og apríl 2008 óskaði stefndi þá eftir því við stefnanda að fá yfirlit yfir alla þá samninga sem hann hefði hjá stefnanda, jafnt framvirka gjaldeyrissamninga sem aðra opna samninga. Það var sent að sögn stefnda og liggur það fyrir í málinu. Í apríl 2008 fékk stefndi fyrirmæli frá stefnanda um að leggja fram auknar tryggingar vegna opinna framvirkra gjaldeyrissamninga. Stefndi varð við þeim tilmælum og bætti við tryggingarnar, en tók síðar ákvörðun um að loka þessum samningum. Í byrjun nóvember 2008 var stefndi krafinn um greiðslu á rúmum 32 milljónum króna sem stefnandi taldi vera útreiknað tap á þeim samningi sem átti að hafa verið framlengdur 18. október 2007 með lokagjalddaga 18. október 2008. Í framhaldinu átti stefndi fund með starfsmönnum stefnanda þar sem hann skýrði sín sjónarmið til málsins. Hinn 28. nóvember 2008 fékk stefndi innheimtubréf vegna málsins frá lögmanni stefnanda, þar sem höfuðstóll innheimtukröfu stefnanda var 37.113.199 kr., en því til viðbótar komu dráttarvextir og innheimtukostnaður. Hinn 16. júní 2009 fékk stefndi kvittun frá lögmanni stefnanda þar sem tilgreind var innborgun inn á kröfuna að fjárhæð 3.932.691 kr. sem mun hafa verið sú handveðstrygging sem stefndi lagði fram við gerð samningsins 18. október 2006, í formi inneignar á reikningi stefnda nr. 1100-15-530032 hjá stefnanda. Mál á hendur stefnda var síðan höfðað. Málsástæður og lagarök stefnanda Krafa stefnanda er byggð á uppgjöri hinn 18. október 2008, í samræmi við efni samnings aðila 18. október 2007, en stefndi átti að afhenda stefnanda CHF 376.790,36, JPY 10.701.298,69 og USD 70.822,39, að viðbættum áföllnum vöxtum frá 18.10.2007. Til afhendingar af hálfu stefnda voru því CHF 395.943,87, JPY 11.042.919,82 og USD 75.790,58. Sölugengi Seðlabanka Íslands var á uppgjörsdegi CHF 99,44, JPY 1,12 og USD 112,96. Umreiknað í íslenskar krónur, í samræmi við sölugengi Seðlabanka Íslands 18. október 2008, voru því til afhendingar 60.302.033 kr. Málsástæður og lagarök stefnda Sýknukrafa stefnda er byggð á því, að sá samningur, er stefnandi byggir dómkröfur sínar á í málinu, hafi aldrei komist á milli málsaðila. Málsaðilar gerðu með sér gjaldmiðla- og verðbréfaskiptasamning hinn 18. október 2006 sem var á lokagjalddaga ári síðar en engin staðfesting liggur hins vegar fyrir um að sá samningur hafi verið framlengdur um eitt ár eins og haldið er fram af hálfu stefnanda. Fyrir liggur að vilji var til þess af hálfu stefnda að fyrrgreindur samningur yrði framlengdur en jafnframt kom fram af hans hálfu að áður en til framlengingar kæmi þyrfti að liggja fyrir uppgjör á fyrri samningi þannig að hægt yrði að ákveða fjárhæð og myntsamsetningu nýs samnings. Stefndi lét það í ljós gagnvart stefnanda að uppgjör á samningnum frá 18. október 2006 þyrfti að liggja fyrir áður en gengið yrði frá framlengingu samningsins. Einhverra hluta vegna fékk stefndi þó aldrei að sjá uppgjör á samningnum þó ítrekað væri eftir því væri leitað og stefnanda skylt að senda stefnda uppgjör eigi síðar en 15 dögum eftir lokun samningsins, sbr. 7. gr. almennra skilmála fyrir markaðsviðskipti hjá stefnanda. Það er ófullnægjandi uppgjör sem liggur fyrir á samningnum, dags. 17. nóvember 2007, mánuði eftir að skiptasamningurinn á að hafa verið framlengdur. Stefndi sá þetta uppgjör fyrst ári seinna og taldi þá og telur enn að þetta uppgjör sé rangt. Útreikningar stefnda á samningnum gefa hins vegar til kynna að skiptasamningurinn frá 18. október 2006 hafi skilað honum hagnaði og vísar stefndi í því sambandi til uppgjörsblaðs á dskj. nr. 19. Stefndi hefði aldrei samþykkt framlengingu samningsins ef miða hefði átt við þá útreikninga sem nú hafa verið lagðir fram af hálfu stefnanda. Að mati stefnda var aldrei samið um fjárhæð nýs samnings þar sem ekki lá fyrir uppgjör vegna samningsins frá 18. október 2006. Stefndi bendir jafnframt á að ef til framlengingar á samningnum hefði átt að koma var forsenda þess sú að fyrir lægi staðfest uppgjör á fyrri samningi sem samþykkt hefði verið af báðum aðilum, sem þá hefði verið grunnurinn að fjárhæðum nýs samnings. Jafnframt hefðu málsaðilar þurft að semja sérstaklega um þær breytingar sem gera hefði átt á samningnum ef um slíkt hefði verið að ræða. Hagnaður af fyrri samningnum hefði t.d. átt að koma til lækkunar á skuldbindingum stefnda við framlenginguna. Þá telur stefndi fráleitt að stefnandi hafi getað gert einhliða breytingar á samningnum til hagsbóta fyrir sig eins og hann virðist hafa gert án samþykkis stefnda, þar sem vaxtaálag á skuldbindingu stefnda er hækkað um 100% frá fyrri samningi, úr 1% í 2%. Ekkert liggur fyrir í málinu um að stefndi hafi samþykkt slíka breytingu. Stefndi vísar jafnframt til þess að sá samningur sem stefnandi telur að hafi verið gerður 18. október 2007 hafi aldrei verið undirritaður af hálfu stefnda og aldrei verið eftir því leitað af hálfu stefnanda. Þannig hafi stefndi aldrei samþykkt fyrrgreindan samning. Samkvæmt almennum skilmálum fyrir markaðsviðskipti hjá stefnanda, sem gilti um viðskipti málsaðila, skal frumrit allra samninga að undanskildum samningum um stundarviðskipti með gjaldeyri og verðbréf, undirritað af hálfu viðskiptamanns innan fimm daga frá því að samningurinn er gerður. Í 2. gr. skilmálanna kemur einnig fram að allir samningar skulu staðfestir skriflega þar sem kveðið er nánar á um sérgreinda skilmála, lánskjör og endurgreiðslu. Stefndi var skilgreindur sem almennur fjárfestir hjá stefnanda. Mun strangari kröfur eru gerðar til fjármálafyrirtækis varðandi upplýsingagjöf og framkvæmd viðskiptasamninga þegar um almennan fjárfesti er að ræða en þegar viðskipti eru átt við fagfjárfesta. Samkvæmt 9. gr. laga nr. 108/2007 um verðbréfaviðskipti skal fjármálafyrirtæki sem sér um þjónustu á sviði verðbréfaviðskipta fyrir almennan fjárfesti sjá til þess að gerður sé skriflegur samningur milli fjármálafyrirtækisins og viðskiptavinar þess þar sem m.a. er kveðið á um réttindi og skyldur samningsaðila. Í greinargerð með frumvarpi til laga nr. 108/2007 kemur fram að fyrrgreint ákvæði geri ekki einungis ráð fyrir að gera skuli skriflegan samning ef um er að ræða viðvarandi viðskiptasamband heldur eigi fyrrgreint ákvæði við í hvert sinn sem fjármálafyrirtæki tekur að sér þjónustu á sviði verðbréfaviðskipta fyrir almennan fjárfesti. Ákvæðið á þannig við um alla þjónustu sem fjármálafyrirtæki veitir viðskiptavinum sínum á sviði verðbréfaviðskipta, hvort sem um er að ræða einstök viðskipti eða viðvarandi viðskiptasamband. Samkvæmt fyrrgreindum ákvæðum hvílir sú skylda á fjármálafyrirtæki að sjá til þess að gerður sé skriflegur samningur á sviði verðbréfaviðskipta. Allur vafi um efni samninga ber að túlka þeim í óhag er lætur undir höfuð leggjast að sinna lögbundinni skyldu sinni til að gera skriflegan samning. Breytingar á efni samnings verða að vera staðfestar af gagnaðila til að þær öðlist gildi. Samkvæmt framansögðu telur stefndi ljóst að hvorki hafi verið samið um fjárhæð né vexti nýs samnings sem hafi m.a. gert það að verkum að samningurinn hafði aldrei verið undirritaður af stefnda og þannig aldrei komist á. Þá bendir stefndi á að öll framkoma stefnanda frá því að fyrrgreind framlenging á skiptasamningnum á að hafa átt sér stað, þ.e. í október 2007, hafi gefið stefnda réttmæta ástæða til að líta svo á að enginn samningur væri í gildi. Vísar stefnandi í því sambandi einkum til tveggja atriða. Í fyrsta lagi hafi stefnandi aldrei beitt vanefndaúrræðum sínum vegna samningsins þó full ástæða hefði verið til slíks í ljósi þess hvernig að málum var staðið. Fyrir liggur að stefnandi kallaði aldrei eftir auknum tryggingum vegna samningsins þrátt fyrir að tapið á samningnum hafi verið margföld sú trygging sem stefndi lagði fram í upphafi. Þrátt fyrir þetta mikla tap, sem lætur nærri að vera tíföld fjárhæð tryggingar samkvæmt upphaflegum útreikningum stefnanda, sá stefnandi enga ástæðu til að kalla eftir auknum tryggingum né hafa samband við stefnda vegna málsins. Er það einkar athyglisvert í ljósi þess að í samningnum kemur fram að fari tap viðskiptamanns af samningnum yfir 50% af markaðsverðmæti/fjárhæð trygginga sé stefnanda heimilt að krefjast viðbótartrygginga frá stefnda sem stefnandi metur fullnægjandi eða gjaldfella samninginn. Samsvarandi ákvæði er einnig 3. gr. almennra skilmála fyrir markaðsviðskipti hjá stefnanda, og þá kemur einnig fram í 7. gr. fyrrgreindra skilmála að fari tap viðskiptamanns yfir 80% af markaðsvirði trygginga skuli slíkt ávallt skoðast sem veruleg vanefnd af hans hálfu. Þá kemur einnig fram í áðurnefndri 7. gr. samningsskilmálanna að hafi frumrit samninga ekki borist bankanum innan 10 daga frá dagsetningu samnings teljist slíkt til verulegrar vanefndar af hálfu viðskiptamanns. Þrátt fyrir öll fyrrgreind ákvæði sá stefnandi aldrei ástæðu til að hafa samband við stefnda vegna málsins og gera honum grein fyrir stöðu þess eða vanefndum stefnda. Stefnandi nýtti sér aldrei vanefndaúrræði sín né tilkynnti stefnda um afkomu samningsins. Á sama tímabili var stefnandi hins vegar að krefja stefnda um auknar tryggingar vegna þeirra framvirku gjaldeyrissamninga sem stefndi var með hjá stefnanda. Í öðru lagi bendir stefndi á að hann hafi í apríl 2008, vegna óróa sem þá var á gjaldeyrismörkuðum, kallað eftir upplýsingum frá stefnanda um alla opna samninga. Í því yfirliti , sbr. dskj. 20 og 21, sem stefndi fékk frá stefnanda, hafi ekkert verið getið um fyrrgreindan skiptasamning, en hins vegar hafi í yfirlitinu verið gerð grein fyrir öllum öðrum gjaldeyris- og skiptasamningum sem stefndi var með hjá stefnanda á þessum tíma. Samkvæmt 2. og 3. mgr. 9. gr. laga nr. 108/2007 skal fjármálafyrirtæki halda sérstaka skrá yfir alla samninga sem gerðir eru fyrir hvern viðskiptavin sem innihalda ákvæði um réttindi og skyldur í viðskiptum aðila. Fjármálafyrirtækið skal senda viðskiptavinum sínum yfirlit yfir þá þjónustu sem það veitir þeim. Ekki verður séð að stefnandi hafi fullnægt þessari skyldu sinni og í ljósi þess að fyrrgreindur skiptasamningur sem stefnandi byggir dómkröfur sínar á kom ekki fram á því yfirliti sem stefndi kallaði eftir í apríl 2008 var það enn ein staðfesting þess að ekkert liggur fyrir um að fyrrgreindur samningur, sem stefnandi byggir á dómkröfur sínar í málinu, hafi komist á milli málsaðila. Þá vísar stefndi einnig til ákvæða 36. gr. samningalaga nr. 7/1936 og þeirra sjónarmiða sem eru að baki því ákvæði. Í ljósi atvika málsins telur stefndi það bæði ósanngjarnt og andstætt góðri viðskiptavenju af hálfu stefnanda að halda því fram að samningur hafi komist á með málsaðilum um nýjan gjaldmiðla- og verðbréfaskiptasamning þann 18. október 2007 eins og haldið er fram af hálfu stefnanda í málinu. Með vísan til alls þess sem að framan er rakið telur stefndi að hafna beri kröfum stefnanda og því beri að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda í málinu. Verði ekki fallist á aðalkröfu stefnda um sýknu er þess krafist til vara að kröfur stefnanda verði stórlega lækkaðar. Verði talið að samkomulag hafi komist á með málsaðilum um framlengingu á fyrri samningi hinn 18. október 2007 þá telur stefndi að við útreikning á samningnum frá 18. október 2006, sem var á lokadegi ári síðar, beri að miða við þann útreikning sem stefndi hefur lagt fram á dskj. nr. 19. Sá útreikningur er að öllu leyti í samræmi við efni og forsendur samningsins. Stefndi telur að útreikningur stefnanda á dskj. nr. 5 sé rangur. Niðurstaða útreiknings stefnda á dskj. nr. 19 sýnir að samningurinn skilaði stefnda hagnaði að fjárhæð 2.837.066 kr. Sá hagnaður hefði þá átt að koma til lækkunar við framlengingu á samningnum hinn 18. október 2007. Rangur útreikningur á samningnum frá 18. október 2006 gerir það að verkum að höfuðstóll samningsins við framlengingu er rangur. Því til viðbótar telur stefndi einnig að útreikningur stefnanda á dskj. nr. 10 sé rangur. Verði talið að um framlengingu hafi verið að ræða hinn 18. október 2007 telur stefndi að stefnandi hafi ekki getað breytt einhliða ákvæðum samningsins. Vísar stefndi þar til þess að fjárhæðum og vöxtum hafi verið breytt án þess að slíkt hefði verið samþykkt af hálfu stefnda. Þá vísar stefndi varakröfu sinni til stuðnings til þess að stefnanda hafi borið í samræmi við almenna viðskiptahætti, og þá almennu skilmála sem giltu um viðskiptin, að loka samningnum þegar stefnanda var ljóst að undirritað frumrit samningsins hafði ekki borist stefnanda auk þess sem stefnanda bar að hafa samband við stefnda og gera honum grein fyrir stöðu samningsins þegar tapið af samningnum var komið yfir 80% af markaðsverði trygginga. Í ljósi þessara staðreynda telur stefndi það bæði ósanngjarnt og andstætt góðri viðskiptavenju af hálfu stefnanda að gera stefnda ekki grein fyrir stöðu samningsins. Þvert á móti lét stefnandi eins og samningurinn væri ekki til og þegar stefndi kallaði eftir yfirliti yfir opna samninga er þessa samnings ekki getið. Stefndi gerir, bæði í aðal- og varakröfu sinni, kröfu um málskostnað úr hendi stefnanda. Málskostnaðarkrafa stefnda er byggð á ákvæðum 129. gr. og 130. gr. laga nr. 91/1991. Varðandi lagarök vísar stefndi kröfum sínum til stuðnings til meginreglna samninga- og kröfuréttar um réttar efndir og um skuldbindingargildi samninga. Þá er vísað til ákvæða laga nr. 108/2007 um verðbréfaviðskipti, einkum til 1., 2., 5., 9.,14., 18. og 19. gr. laganna. Þá er vísað til sambærilegra ákvæða í eldri lögum um verðbréfaviðskipti nr. 33/2003, einkum til II. kafla laganna um réttindi og skyldur. Jafnframt er vísað til ákvæða laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, einkum 36. gr. laganna. Þá er vísað til almennra skilmála fyrir markaðsviðskipti hjá stefnanda. Niðurstaða Í málinu gerir stefnandi kröfu um greiðslu skuldar og byggir á samningi dags 18. október 2007. Sá hængur er þó á að stefndi hefur ekki undirritað samninginn, en ágreiningslaust er að vilji stefnda stóð til þess að gera samning við stefnanda á þessum tíma. Ágreiningslaust er í málinu að stefnandi taldi stefnda vera almennan fjárfesti, þótt stefndi hefði mikla þekkingu og reynslu á sviði verðbréfaviðskipta og væri talinn sem fagfjárfestir hjá öðrum bankastofnunum. Þá er stefnandi fjármálafyrirtæki sem m.a. annast verðbréfaviðskipti. Fyrir liggur að stefndi hefur samþykkt almenna skilmála fyrir markaðsviðskipti í Sparisjóðabanka Íslands hf. frá nóvember 2001. Samkvæmt 2. gr. þeirra ber að gera skriflega samninga þar sem kveðið sé nánar á um sérgreinda skilmála, lánskjör og endurgreiðslu. Í 3. mgr. skilmálanna segir: „Viðskiptamaður skal senda markaðsviðskiptum bankans beiðni um viðskipti með símbréfi, tölvupósti eða í gegnum síma. Allir samningar skulu staðfestir skriflega.“ Þetta á þó ekki við ef um stundarviðskipti með verðbréf er að ræða, en það skiptir ekki máli hér. Í lok 3.mgr. skilmálanna segir að ef viðskiptamaður gerir athugasemd, skuli upptaka í síma gilda sem sönnun fyrir skilmálum viðskiptanna. Í lok 4. mgr. 2. gr. segir síðan að viðskiptamaður skuldbindi sig til að senda undirrituð, eða koma og undirrita, frumrit samninga til bankans innan fimm daga frá því að samningur var gerður. Þá kemur einnig fram í 7. gr. skilmálanna að hafi frumrit samninga ekki borist bankanum innan 10 daga frá dagsetningu samnings teljist slíkt til verulegrar vanefndar af hálfu viðskiptamanns. Samkvæmt 7. gr. laga nr. 33/2003 skal gerður skriflegur samningur milli fjármálafyrirtækisins og viðskiptavinar þess, þar sem m.a. skal kveðið á um réttindi og skyldur samningsaðila. Almennt er það svo, að ekki er skilyrði fyrir gildi samninga að þeir séu skriflegir. Munnlegir samningar eru jafn skuldbindandi og skriflegir samningar, en sönnunarstaðan er erfiðari þegar um munnlega samninga er ræða. Það er viðurkennt af stefnda að vilji stóð til hjá honum að endurnýja samninginn frá 18. október 2006 og þá liggur það enn fremur fyrir að í mars 2008 voru málsaðilar í samskiptum er túlka má þannig að báðir aðilar hafi talið að gildur samningur væri til staðar. Hins vegar liggur ekkert fyrir í málinu um að stefndi hafi samþykkt hækkun á vaxtaálagi úr 1%, eins og það var samkvæmt fyrri samningnum, í 2% sem tilgreint er í þeim síðari. Þá liggur það fyrir í málinu að stefndi óskaði í apríl eftir yfirliti yfir samninga sína hjá stefnanda, og á yfirlitinu var samningsins frá 18. október 2007 ekki getið. Þá var stefndi ekki krafinn um auknar tryggingar þrátt fyrir að tapið á samningnum hafi verið margföld sú trygging sem stefndi lagði fram í upphafi. Þegar allt þetta er metið er ósannað að gildur samningur hafi komist á 18. október 2007 milli málsaðila. Með vísan til ákvæða laga um verðbréfaviðskipti, til almennra skilmála fyrir markaðsviðskipti í Sparisjóðabanka Íslands hf., þar sem í báðum tilvikum er krafist skriflegra samninga, svo og þess sem að framan greinir verður að telja að samningur hafi ekki komist á milli málsaðila. Því ber að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda. Með vísan til þessara niðurstöðu ber stefnanda að greiða stefnda málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 850.000 kr. Sigrún Guðmundsdóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan. DÓMSORÐ Stefndi, Þorgils E. Ámundason, er sýknaður af kröfum stefnanda, Sparisjóðabanka Íslands hf. Stefnandi greiði stefnda 850.000 kr. í málskostnað.
|
Mál nr. 818/2015
|
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
|
Lögreglu hafi verið vísað á brotaþola þar sem hann hafi legið illa áttaður í rúmi sínu í svefnherbergi íbúðar þar sem hann búi. Brotaþoli hafi verið töluvert bólginn í framan og með skerta meðvitund. Hafi honum verið komið undir læknishendur. Í viðræðum við lögreglu hafi kærðu neitað að hafa veist að brotaþola um morguninn. Kærði Y hafi verið með ætlaða blóðbletti á peysu sinni og X með áverka á höndum.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Benedikt Bogason og Karl Axelsson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 6. desember 2015, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 6. desember 2015, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til mánudagsins 14. desember 2015 klukkan 16 og einangrun meðan á því stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að honum verði gert að sæta farbanni. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar, en til vara að varnaraðila verði gert að sæta farbanni til mánudagsins 4. janúar 2016 klukkan 16. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
|
Mál nr. 138/2010
|
Kærumál Framsal Úrskurður héraðsdóms felldur úr gildi
|
Með bréfi 16. nóvember 2009, vísaði ríkissaksóknari til dómsins, kröfu varnaraðila X, kt. [...],[...], um að fá úrskurð um hvort skilyrði laga um framsal séu fyrir hendi vegna ákvörðunar dómsmálaráðuneytisins, 21. október 2009, um framsal hans til Póllands.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 5. mars 2010, sem stimpluð er um móttöku Héraðsdóms Reykjavíkur 8. mars 2010 og barst Hæstarétti ásamt kærumálsgögnum þann dag. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 5. mars 2010, þar sem ógilt var ákvörðun dómsmálaráðherra 21. október 2009 um að framselja varnaraðila til Póllands. Kæruheimild er í 24. gr. laga nr. 13/1984 um framsal sakamanna og aðra aðstoð í sakamálum. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og staðfest verði ákvörðun dómsmálaráðherra 21. október 2009 um að framselja varnaraðila til Póllands. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og málsvarnarlauna úr ríkissjóði. Með bréfi pólskra yfirvalda 2. júlí 2009 barst dómsmálaráðherra krafa héraðsdóms í Pleszew, Póllandi um framsal varnaraðila til fullnustu refsidóms svo sem greinir í hinum kærða úrskurði. Var honum kynnt krafan 6. október 2009. Við skýrslutöku af því tilefni komu fram upplýsingar um persónulegar aðstæður hans. Í ákvörðun ráðherra 21. sama mánaðar kemur fram að skilyrðum laga til framsals sé fullnægt að því er varðar refsiramma brots þess sem varnaraðili hafi verið sakfelldur fyrir og að refsing sé ekki fyrnd. Einnig er í ákvörðuninni fjallað um undanþáguákvæði 7. gr. laga nr. 13/1984 án þess að varnaraðili hefði gert sérstaka kröfu um það eða framvísað gögnum til stuðnings slíkri kröfu, en réttur hans til þess hafði réttilega verið kynntur honum við skýrslutöku lögreglu að viðstöddum réttargæslumanni. Var það mat ráðherra að aðstæður varnaraðila stæðu ekki í vegi fyrir framsali hans. Varnaraðili mótmælti framsali þegar honum var kynnt ákvörðun ráðherra 29. október 2009 og daginn eftir krafðist hann þess með vísan til 14. gr. laga nr. 13/1984 að borið yrði undir Héraðsdóm Reykjavíkur hvort skilyrði fyrir framsali samkvæmt lögunum væru fyrir hendi. Krafðist hann þess að ákvörðunin yrði felld úr gildi. Ekki var skilað greinargerð af hálfu varnaraðila við meðferð málsins í héraði og í hinum kærða úrskurði eru málsástæður varnaraðila ekki raktar. Hins vegar kemur fram í úrskurðinum að hinn 8. febrúar 2010 hafi brotaþoli í sakamáli því sem er grundvöllur framsalskröfunnar móttekið bætur sem varnaraðili hafi verið dæmdur til að greiða henni. Var sú greiðsla meðal skilyrða fyrir frestun fullnustu refsingar hans í því máli. Í hinum kærða úrskurði er talið að greiðslan og aðstæður varnaraðila eigi að leiða til þess að ekki verði fallist á framsal. Bótagreiðslan átti sér stað eftir að ákvörðun ráðuneytisins hafði verið tekin. Verður ekki séð að varnaraðili hafi óskað eftir endurupptöku málsins hjá ráðherra á þeim grundvelli. Ekki eru efni til að dómstólar hnekki mati dómsmálaráðherra 21. október 2009 og verður hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi. Þóknun skipaðs verjanda varnaraðila greiðist úr ríkissjóði samkvæmt 2. mgr. 16. gr. laga nr. 13/1984 eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi. Þóknun skipaðs réttargæslumanns varnaraðila, Jóns Höskuldssonar hæstaréttarlögmanns, vegna meðferðar málsins fyrir Hæstarétti, 150.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
|
Mál nr. 282/2007
|
Kærumál Kröfugerð Frávísunarúrskurður staðfestur
|
S stefndi F ehf. til greiðslu tiltekinnar fjárhæðar vegna slita á ráðningu hans sem stýrimanns á skip í eigu félagsins. Við meðferð málsins í héraði lagði S fram breytta kröfugerð, þar sem miðað var við kauptryggingu í stað meðallauna undanfarinna mánaða. Í úrskurði héraðsdóms, sem staðfestur var með vísan til forsendna, var talið að hin breytta kröfugerð og þær málsástæður, sem hún byggðist á, væru of seint fram komnar og til þess fallnar að takmarka úrræði F ehf. til varna í málinu. Gengi málatilbúnaður S gegn þeirri meginreglu að grundvöllur málshöfðunar lægi ljós fyrir á frumstigum máls. Þar sem F ehf. samþykkti ekki að þessi breyting kæmist að í málinu yrði ekki hjá því komist að vísa málinu sjálfkrafa frá dómi.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Árni Kolbeinsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 4. maí 2007, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 21. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Austurlands 27. apríl 2007, þar sem máli sóknaraðila gegn varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Sveinbjörn Orri Jóhannsson, greiði varnaraðila, Festarfelli ehf., 150.000 krónur í kærumálskostnað. I. Mál þetta, sem dómtekið var 30. mars sl., er höfðað af Sveinbirni Orra Jóhannssyni, kt. 010856-4269, Múlavegi 13, Seyðisfirði með stefnu birtri 6. janúar 2005 á hendur Festarfelli ehf. (áður Festi ehf.), kt. 590371-0769, Krossey, Höfn í Hornafirði. Endanlegar dómkröfur stefnanda eru þær að stefnda, Festarfell ehf., verði gert að greiða honum 829.500 krónur með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 frá 1. september 2004 til greiðsludags, en til vara 177.029 krónur með dráttarvöxtum af þeirri fjárhæð frá 1. september 2004 til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar að skaðlausu og að teknu tilliti til virðisaukaskatts á málflutningsþóknun. Af hálfu stefnda, Festarfells ehf., er aðallega krafist sýknu af öllum kröfum stefnanda, en til vara er þess krafist að dómkröfur verði lækkaðar verulega. Þá er þess krafist að stefnanda verði gert að greiða stefnda málskostnað samkvæmt mati dómsins, hver sem úrslit málsins verða. Í þinghaldi 27. janúar sl. féll stefnandi frá kröfum sínum á hendur Gjögri ehf., Grenivík um staðfestingu á sjóðveði í skipinu Erni KE-13 (1012). Í þinghaldi 6. maí 2005 var ákveðið að aðalmeðferð í málinu skyldi fara fram mánudaginn 26. september 2005. Annar lögmaður en sá sem stefndi málinu upphaflega tók við því skömmu fyrir væntanlega aðalmeðferð málsins. Að ósk hans og með samþykki lögmanns stefnda var ákveðið að mál þetta yrði látið bíða þar til endanleg niðurstaða í samkynja málum nr. E-30/2005: Jón Karlsson gegn Festarfelli hf. og E-31/2005: Gunnlaugur Sævarsson gegn Festarfelli hf. fengist. Mál þessi voru dæmd í héraði 18. janúar 2006 og gekk dómur í þeim í Hæstarétti Íslands 2. nóvember sama ár. II. Málavextir. Stefnandi kveðst hafa hafið störf á nóta- og togveiðiskipinu Erni KE-13 (1012) hinn 16. ágúst 2001 og gegnt stöðu 2. stýrimanns og stöðu 1. stýrimanns í afleysingum frá þeim degi til 22. mars 2004. Skipið hafi verið í eigu og útgerð stefnda við ráðningu í skipsrúm. Með bréfi 26. mars 2004 hafi stefndi tilkynnt stefnanda og fleiri skipverjum að útgerð á skipum útgerðarinnar, þeim Erni KE-13 og Sunnutindi SU-59, myndi breytast vegna breytinga á eignarhaldi og stjórn stefnda. Jafnframt hafi þeim verið tilkynnt að ekki væri ljóst hvort skipin færu aftur til veiða. Í lok bréfsins standi síðan orðrétt: “Er því ekki gert ráð fyrir endurráðningu vegna komandi úthalda skipanna.” Stefnandi kveður að algengast hafi verið að veiðum á loðnu lyki ár hvert undir lok mars og að síldveiðar hæfust í byrjun eða um miðjan júní. Fiskveiðiárið 1. september 2000 til 31. ágúst 2001 hafi veiðum í loðnunót til að mynda lokið 31. mars 2001 og síldveiðar hafist 4. júní sama ár. Fiskveiðiárið 1. september 2001 til 31. ágúst 2002 hafi veiðum í loðnunót lokið 23. mars 2002 en síldveiðar hafist 26. júní 2002. Fiskveiðiárið 1. september 2002 til 31. ágúst 2003 hafi veiðum í loðnunót lokið 11. mars 2003 og síldveiðar hafist 29. maí sama ár. Stefnandi kveðst ýmist hafa verið í fríi eða að störfum á skipum í eigu og útgerð annarra en stefnda, Festis ehf., í hinum hefðbundnu veiðihléum. Árið 2002 hafi hlé á veiðum Arnar KE-13 til að mynda staðið yfir frá 27. mars til 17. júní. Á því tímabili hafi stefnandi verið í fríi frá 27. mars til 3. maí en hann hafi gegnt skipsstörfum á fiskiskipinu Þórshamri frá 4. til 19. maí og á fiskiskipinu Beiti frá 20. maí til 20. júní. Hann hafi síðan verið í fríi frá 13. til 17. júní. Árið 2003 hafi hann hins vegar verið í fríi allt veiðihléið eða frá 18. mars til 16. maí. Það sé því ljóst að stefnanda hafi verið frjálst að ráðstafa hinum hefðbundna frítíma sínum ár hvert með þeim hætti sem hann hafi sjálfur kosið. Sú fullyrðing fái og stoð í ákvæðum kjarasamnings milli Landssambands íslenskra útvegsmanna og Farmanna- og fiskimannasambands Íslands. Enginn skriflegur ráðningarsamningur, skipsrúmssamningur, hafi verið gerður við stefnanda við ráðningu á Örn KE-13 eins og boðið sé í 6. gr. sjómannalaga nr. 35/1985. Stefnandi kveðst hins vegar hafa litið svo á að hann væri fastráðinn í stöðu 2. stýrimanns og að um kaup og kjör færi samkvæmt kjarasamningi aðila. Af þeim sökum hefði hann þriggja mánaða uppsagnarfrest. Stefnandi kveður að hann og nokkrir aðrir skipverjar á skipum stefnda, Sunnutindi SU-59 og Erni KE-13, hafi þegar í upphafi mótmælt því að hafa verið lausráðnir, þ.e. ráðnir fyrir hvert veiðitímabil í senn eins og fyrirsvarmenn stefnda hafi viljað meina að aflokinni loðnuvertíð í mars 2004. Af þeim sökum hafi einn fyrirsvarsmanna stefnda ritað bréf til stefnanda dags. 26. maí 2004, þar sem fyrst og fremst sé áréttuð sú afstaða fyrirsvarsmanna stefnda að stefnandi hafi verið lausráðinn og að ráðningu hans hafi lokið með bréfi stefnda frá 26. mars 2004. Jafnframt komi fram í bréfinu að útgerð Arnar KE-13 sé ekki lengur í höndum stefnda. Síðan segi m.a. orðrétt í þessu bréfi stefnda: “Fari svo að ágreiningur, líkt og sá sem að framan greinir, rísi um ráðningarsamband þitt við fyrirtækið og fari svo að fallist verði á sjónarmið hlutaðeigandi einstaklinga þess efnis, eftir atvikum að undangenginni dómstólameðferð, ber að líta á efni bréfs þessa sem uppsögn á ráðningarsamningi Festis hf. við þig. Um uppsagnarfrest fer samkvæmt ákvæðum kjarasamnings og/eða ákvæðum laga nr. 35/1985, sjómannalög, þ.e. skemmsti uppsagnarfrestur gildi og miðast upphaf hans við 31. maí 2004.” Með bréfi lögmanns stefnanda til stefnda dags. 11. júní 2004 hafi fullyrðingum fyrirsvarsmanna stefnda, þess efnis að stefnandi hefði verið lausráðinn sem stýrimaður á Örn KE-13, verið mótmælt og settar fram kröfur um greiðslu skaðabóta samkvæmt 25. gr. sjómannalaga nr. 35/1985. Bréfinu hafi ekki verið svarað. Málsaðilar eru ekki að öllu leyti sammála um atvik málsins. Stefndi segir það rétt, að stefndi hafi verið ráðinn skipverji á mb. Örn KE-13 á árinu 2001, en mótmælir því að um ótímabundna ráðningu hafi verið að ræða. Þvert á móti hafi stefnandi greinilega litið svo á sjálfur að hann væri ráðinn til ákveðinna úthalda eða veiðiferða í senn, en það beri framlögð afrit af lögskráningargögnum hans vitni um. Stefnandi hafi starfað á ýmsum skipum á þeim árum sem yfirlitið nái til og hjá ýmsum útgerðum og hafi hann þar af leiðandi ekki talið sig bundinn í fastráðningu hjá stefnda. Stefnandi hafi starfað hjá stefnanda á árinu 2004, þ.e. frá 4. janúar til 22. mars 2004, með úrtökum þó. Hafi ofangreint skip verið gert út til loðnuveiða óslitið frá áramótum til 19. mars 2004, er því hafi endanlega verið lagt og skipverjar afskráðir skömmu síðar. Stefnandi hafi verið 2. stýrimaður þennan tíma, en virðist þó hafa leyst 1. stýrimann af í einum túr. Við starfslok hafi verið gert upp við hann að fullu miðað við vinnuframlag hans og stöðu á skipinu. Ekki sé rétt að skipið hafi verið selt undan stefnanda, heldur hafi Festi hf. verið skipt upp í nokkur félög í eigu sömu hluthafa og öll með sömu stjórnarmönnum. Við uppskiptinguna hafi mb. Örn KE orði eign hlutafélagsins Hvanneyjar. Þessi skipting hafi ekki breytt réttarstöðu skipverja. Hvanney hf. hafi ekki gert skipið út, en það hafi hinn 11. nóvember 2004 verið selt Gjögri hf. sem hluti af stærri viðskiptum. Ástæðan fyrir þessu sé sú að umrætt skip sé ekki lengur talið hentugt til uppsjávarveiða þar sem það skorti grundvallarbúnað til slíkra veiða. Ákvörðun um að leggja skipinu hafi byggst á málefnalegum ástæðum, sem tekið hafi mið af breyttum tæknikröfum við uppsjávarveiðar. Stefndi hafi ætíð átt gott samstarf við starfsmenn sína. Því hafi það þótt það til góðra siða að senda sjómönnum orðsendingu um að ekki væri ljóst hvort skipinu (og Sunnutindi SU, sem stefndi hafi leigt tímabundið) yrði haldið til veiða í framtíðinni, sbr. dskj. nr. 8, þannig að sjómennirnir gætu gert sínar ráðstafanir. Stefndi hafi litið svo á og líti enn svo á að sjómenn á þessum skipum hafi verið ráðnir tímabundið til hverrar vertíðar/hvers úthalds í senn og að fullu hafi verið gert upp við þá samkvæmt ráðningar- og kjarasamningum. III. Málsástæður Málsástæður stefnanda. Stefnandi heldur því fram að ráðningu hans sem stýrimanns á Erni KE-13 hafi verið slitið fyrirvaralaust af stefnda með bréfi dags. 26. mars 2004 þar sem fram hafi komið að ekki væri gert ráð fyrir endurráðningu vegna komandi úthalda skipsins. Stefnandi kveðst mótmæla þeim skilningi stefnda að hann hafi verið ráðinn tímabundinn og að ráðningarsamband hans við stefnda hafi runnið sitt skeið á enda við lok loðnuvertíðar í mars 2004. Kveðst stefnandi hafa verið fastráðinn í stöðu 2. stýrimanns á Erni KE-13 og sem 1. stýrimaður í afleysingum. Yfirlýsing fyrirsvarsmanna stefnda frá 26. mars 2004, þess efnis að stefnandi væri ekki lengur í ráðningarsambandi við stefnda, hafi því falið í sér fyrirvaralaus slit á ráðningarsamningi stefnda við stefnanda. Stefnda beri því að greiða stefnanda skaðabætur samkvæmt 25. gr. sjómannalaga nr. 35/1985, sbr. 2. mgr. 9. gr. sömu laga, en bæturnar miðist við kauptryggingu í þrjá mánuði frá ráðningarslitunum 26. mars 2004. Stefnandi kveður varakröfu sína hins vegar við það miðaða að stefnandi hafi sjálfur rift ráðningu sinni þegar hann réði sig á m.s. Beiti NK-123 (226), þann 19. apríl 2004 og miðast við tímakaup virkra (svartra) daga frá því að stefndi hætti að greiða stefnanda laun, þ.e. 21. mars 2004 uns stefnandi réði sig á m.s. Beiti NK-123 (226), hinn 19. apríl 2004. Ekki hafi verið gerður við stefnanda skriflegur ráðningarsamningur eins og stefnda hafi verið lögskylt skv. 6. gr. sjómannalaga nr. 35/1985. Sönnunarbyrðin um að samið hafi verið um lausráðningu hvíli því á stefnda þar sem stefnandi haldi því fram að hann hafi verið fastráðinn. Vísar stefnandi til niðurstöðu dóms Hæstaréttar í máli nr. 294/2000 þessu til stuðnings. Verði ekki talið að ráðningu stefanda hafi verið slitið með bréfi fyrirsvarsmanns stefnda dags. 26. mars 2004 sé við það miðað að ráðningu stefnanda hafi verið slitið með bréf dags. 26. maí 2004 þar sem fram komi að breytingar hafi orðið á starfsemi stefnda, sem felist m.a. í því að útgerð skipsins Arnar KE-13 sé ekki lengur í höndum fyrirtækisins og að á þeirri stundu liggi fyrir að stefndi muni ekki framar gera út skipið. Byggir stefnandi á að yfirlýsing stefnda um að útgerð Arnar KE-13 sé ekki lengur í höndum stefnda feli í sér riftun. Með yfirlýsingunni sé verið að staðfest að önnur útgerð hafi yfirtekið rekstur skipsins. Stefnandi hefði verið unnt, hefði hann vitað af breyttum útgerðarháttum skipsins, að slíta ráðningu sinni sjálfur, sbr. 2. og 3. mgr. 22. gr. sjómannalaga nr. 35/1985. Til þess hafi þó ekki komið enda hafi stefndi slitið ráðningu stefnanda fyrirvaralaust með því að afhenda skipið nýjum eigendum. Hæstiréttur hafi staðfest þessi sjónarmið í máli nr. 197/2001. Verði ekki talið að eigendaskiptin ein og sér, breytt útgerðaraðild, leiði til riftunar skiprúmssamnings stefnda samkvæmt framansögðu sé á því byggt að orðalag bréfsins frá 26. maí 2004 um að á þeirri stundi hafi legið fyrir að stefndi myndi ekki framar gera út Örn KE-13 leiði sjálfstætt til riftunar skipsrúmssamnings stefnda. Vísar stefnandi hér til Hrd. 2001.293. Í bréfi stefnda frá 26. maí 2004 sé upphaf uppsagnarfrests stefnanda tiltekið 31. maí 2004. Uppsögn á skipsrúmssamningi stefnanda frá og með 31. maí 2004 sé ákvöð og skuldbindi stefnda til að greiða stefnanda laun frá 1. júní 2004 til 1. september 2004. Vísar stefnandi hér til Hrd. 1990.1276. Stefnandi sundurliðar endanlega kröfugerð sína um laun á þriggja mánaða uppsagnarfesti (aðalkröfu) þannig: Kauptrygging, 190.564 kr. á mán. x 3 571.692 krónur Fast kaup, 3.015 kr. á mán. x 3 9.045 krónur Fatapeningar, 2.833 kr. á mán. x 3 8.499 krónur Starfsaldursálag 7.623 kr. á mán. x 3 22.869 krónur Fæðispeningar, 945 kr. á dag x 90 85.050 krónur Samtals 697.155 krónur Orlof, 10,17% af 697.155 kr. 70.901 krónur Samtals 768.056 krónur Framlag atv.rek. í lífeyrissjóð, 8% af 759.657 kr. 61.444 krónur Samtals 829.500 krónur Vararkröfu sína um laun á ráðningartímanum 22. mars til 18. apríl 2004 sundurliðar stefnandi þannig: Virkir dagar á tímabilinu séu 20 dagar x 8 klst. á dag eða alls 160 klst. 160 klst. x 963 á klst. 154.080 krónur Starfsaldursálag 6.607 krónur Orlof, 10,17% af 160.687 krónum 16.342 krónur Samtals 170.029 krónur Upphaf dráttarvaxta sé miðað við 1. september 2004 en þann dag hefði stefnandi í síðasta lagi átt að láta af störfum hjá stefnda, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 326/2000. Stefnandi kveðst byggja kröfur sínar á 6. gr., 9. gr., 25. gr. og 27. gr. sjómannalaga nr. 35/1985 og dómum Hæstaréttar í málum nr. 294/2000, nr. 319/2002, nr. 326/2000, nr. 197/2001 og Hrd. 2001.293. Þá kveðst stefnandi byggja á ákvæðum í kjarasamningi milli Landssambands íslenskra útvegsmanna og Farmanna- og fiskimannasambands Íslands. Um dráttarvexti er vísað til 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001. Um málskostnað er vísað til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og um virðisaukaskatt til laga um virðisaukaskatt nr. 50/1988. Málsástæður stefnda. Stefndi kveðst fullyrða að stefnandi og allir aðrir skipverjar á Erni KE hafi verið ráðnir tímabundið til hverrar vertíðar/hvers úthalds í senn. Aldrei hafi stefnandi fengið greiðslur frá stefnda milli úthalda á Erninum, sem sé óræk sönnun þess að stefnandi hafi einnig litið svo á að ráðning hans væri tímabundin hverju sinni. Hann hafi sýnt það í verki að hann væri ekki í ráðningarsambandi við stefnda eftir 22. mars 2004 með því að hann réð sig því sem næst strax til starfa sem skipverji á bv. Beiti NK, eign Síldarvinnslunnar hf. og virðist hafa verið í skipsrúmi þar það sem eftir lifði árs 2004. Hann hafi ekki leitað samþykkis stefnda fyrir þessari ráðningu né boðið stefnda vinnuframlag sitt á þessum tíma, sem þó sé forsenda fyrir greiðslu á milli úthalda. Sama hátt hafi hann haft á á fyrri árum. Þá bendir stefndi á að starfslok stefnanda hafi að fullu farið saman við stöðvun á úthaldi skipsins til veiða, enda loðnuvertíð lokið. Geti stefnandi því ekki byggt á því að ráðningu hans hafi verið slitið með ólögmætum hætti af þessum sökum. Málefnalegar ástæður hafi ráðið því að mb. Erni hafi verið lagt. Skipið hafi verið tekið í notkun fyrir 40 árum. Gerðar hafi verið endurbætur á því á árinu 1996, en því miður hafi þær ekki náð nógu langt. Þannig hafi skipið ekki verið búið togbúnaði sem sé grundvallaratriði í allri veiði uppsjávarfiska nú til dags. Það séu því tæknilegar ástæður sem hafi ráðið ákvörðun um að leggja skipinu, en ekki breytingar sem orðið við uppskiptingu félagsins. Sjómenn eigi ekki kröfu til þess að útgerðarmenn haldi úreltum skipum til veiða, enda hvorugum aðila til hagsbóta. Þá geti stefnandi ekki byggt á því að hann hafi sagt upp störfum vegna breyttra útgerðarhátta skipsins skv. 2. og 3. mgr. 22. gr. sjómannalaga. Slík tilkynning hafi aldrei borist stefnda, enda sé augljóst af gögnum málsins að stefnandi hafi litið svo á að hann hafi aðeins verið ráðinn til þessarar tilteknu loðnuvertíðar. Einnig sé vakin athygli á að breytingar á eignaraðild á hlutafé í stefnda eða uppskipting félagsins horfi ekki til breytinga á stöðu skipverja á skipum stefnda og geti skipverjar engar kröfur átt á hendur stefnda vegna þessara atvika. Í greinargerð sinni fjallar stefndi þessu næst um uppbyggingu upphaflegrar kröfugerðar stefnanda, þ.e. að hann krefjist launa, dagvinnukaups með öllu tilheyrandi fyrir tímabilið 22. mars til 18. maí og það án þess að taka tillit til þess að hann hafi verið í skiprúmi annars staðar á þessum tíma og hafi þar af leiðandi ekki getað unnið fyrir stefnda á þessum tíma. Hann áætli auk þess bætur fyrir meintan missi aflahlutdeildar í 37 daga og byggi þann útreikning á meðaltalslaunum sínum lögskráða daga á loðnuveiðum 2004. Stefndi mótmælir upphaflegri kröfu stefnanda um dagvinnulaun og kveður kjarasamninga ekki gera ráð fyrir að slík laun séu greidd milli úthalda nema viðkomandi vinni við skip sitt eða hafi eftirlit með því milli veiðitímabila og sé jafnframt í föstu starfi. Stefndi bendir á að það sé föst dómvenja fyrir því í svona málum að sjómenn krefjist bóta fyrir missi kauptryggingar, eða hluta af henni, en ekki tímakaups eins og stefnandi gerði upphaflega. Þetta hafi stefnandi ekki gert og leiði réttarfarsreglur til þess að hann geti ekki breytt kröfugerð sinni nú í það horf. Þessu næst fjallar stefndi í greinargerð sinni um upphaflega kröfu stefnanda um bætur fyrir missi aflahlutdeildar og mótmælir því að stefndi geti gefið sér að Örn KE verið á síldveiðum í 37 daga frá 19. maí til 27. júní 2004, en þar taki stefndi mið af skipi í eigu annars útgerðaraðila, mb. Ísleifs VE. Loks bendir stefndi á í greinargerð sinni að laun fiskimanna hafi um langan aldur byggst upp á tvenns konar kerfi; annars vegar kauptryggingu eða lágmarkslaunum og hins vegar aflahlutdeild. Dómstólar hafi stundum dæmt sjómönnum bætur í þrjá mánuði frá ráðningarslitum og hafi bæturnar tekið mið af aflahlutdeild, sem þeir hefðu fengið miðað við hvað veiðst hefur á skip á tilteknu tímabili á undan ráðningarslitum, oftast næstu þrjá mánuði á undan. Hér sé um að ræða einhvers konar tilraun dómstóla til að setja "staðalbætur" vegna ráðningarslita skv. 25. gr. sjómannalaga, þegar sú grein eigi við. Þessi regla geti hins vegar alls ekki gilt um allar veiðar. Þannig hátti til að ýmsar veiðar séu aðeins leyfðar á tilteknum tímabilum, eins og t.d. loðnuveiðar, sem einungis hafi verið leyfðar á tímabilinu frá 8. jú1í 2003 til 30. aprí1 2004, sbr. rgl. nr. 523/2003. Loðnuveiðar hafi ekki verið heimilar á því tímabili sem stefnandi hafi krafist bóta fyrir að hafa misst af aflahlut og ekki heldur síldveiðar, sbr. rgl. 595/2003. Sambærileg ákvæði séu mörg í öðrum reglugerðum um aðrar veiðar. Þá hagi náttúrulegar aðstæður í sjónum og í lífríkinu því þannig til, að tilteknar tegundir fiskjar veiðast ekki á tilteknum árstímum. Miðað við núverandi útgerðarmynstur Íslendinga og núgildandi reglur um stjórn fiskveiða geti þessi "staðalbótaregla" í mesta lagi átt við um togara en ekki önnur skip. Það sé t.d. augljóst að þessi "staðalbótaregla" getur alls ekki gilt um veiðar á uppsjávarfiski. Það getur ekki staðist að beita þessari reglu þannig að hún nái til þess að sjómaður fái "hlut" úr "afla" sem skipinu sé ekki heimilt að veiða. Nærtækara væri að reikna bætur út frá kauptryggingu, ef bætur beri að greiða yfir höfuð. Stefndi kveðst telja að stefnandi eigi ekki kröfur til bóta samkvæmt þessum lið, en til vara sé þess krafist að bætur til hans verði reiknaðar út frá kauptryggingu og að laun sem hann hafi aflað sér annars staðar á þessu tímabili komi að fullu til frádráttar. Stefndi kveðst telja að hann hafi að fullu hafa gert upp laun stefnanda í samræmi við kjarasamninga og ráðningarsamning og að stefnandi eigi engar kröfur á hendur honum og beri að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda. Í greinargerð kveðst stefndi krefjast þess til vara að krafa stefnanda verði lækkuð og nái þá einungis til dagvinnukaups svo sem stefnandi krefjist, að frádregnum þeim launum sem hann hafi aflað sér annars staðar á sama tíma og launa sé krafist fyrir, en fái ekki bætur vegna meints missis aflahlutar með vísan til framanritaðra raka, en þar er stefndi að bregðast við upphaflegri kröfugerð stefnanda. Loks bendir stefndi á að lögmaður stefnandi hafi sent stefnda kröfubréf 11. júní 2004, en þar séu kröfur hans allt aðrar en þær sem hann geri svo í stefnu. IV. Niðurstaða Í stefnu málsins byggði stefnandi aðallega á því að hann ætti rétt á skaðabótum eða svokölluðum meðalbótum samkvæmt 25. gr. sjómannalaga nr. 35/1985 á þriggja mánaða uppsagnarfresti frá og með ráðningarslitum 26. mars 2004. Í stefnu kemur fram að upphaflegar dómkröfur séu miðaðar við tekjur, sem ætla megi að stefnandi hefði haft á uppsagnarfrestinum, hefði ráðningu hans ekki verið rift. Byggir upphafleg kröfugerð stefnanda á því að hlé hefði verið gert á veiðum skipsins frá 23. mars til 18. maí 2004 og því væri ekki gerð krafa um áætlaðan aflahlut á því tímabili, en hins vegar væri krafist greiðslu dagvinnukaups og annarra launaliða samkvæmt ákvæðum kjarasamnings, svo sem fasts kaups, starfsaldursálags, fæðispeninga, fatapeninga og orlofs. Byggði stefnandi rétt sinn til launa á milli veiðitímabila á 27. gr. sjómannalaga nr. 35/1985 og 3. mgr. greinar 1.32 í kjarasamnings málsaðila. Í stefnu var síðan gert ráð fyrir að á tímabilinu 19. maí til 27. júní 2004 hefði Örn KE-13 að öllum líkindum verið á síldveiðum og er þar miðað við upplýsingar Fiskistofu um landanir uppsjávarveiðiskipsins Ísleifs VE-63. Samkvæmt stefnu miðuðust skaðabætur stefnanda á þessu tímabili við heildarlaun stefnanda fyrstu þrjá mánuði ársins miðað við lögskráningardaga stefnanda að viðbættum lífeyrisréttindum. Í stefnu er vísað til fjölmargra dómafordæma Hæstaréttar þessu til stuðnings. Í stefnu kemur fram að verði ekki fallist á að ráðningu stefnanda hefði verið slitið 26. mars 2004 beri annað hvort að miða við að ráðningunni hefði verið slitið með bréf stefnda 26. maí sama ár eða upphaf uppsagnarfrests, sem tiltekinn sé í því bréfi 31. maí sama ár. Er byggt á því í stefnu að uppsögn á skiprúmssamningi stefnanda frá og með 31. maí 2004 sé ákvöð og skuldbindi stefnda til að greiða stefnanda laun frá 1. júní til 1. september 2004. Er líklegur úthaldstími Arnar KE á því tímabili einnig miðaður við úthald uppsjávarveiðiskipsins Ísleifs VE-63, sem hafi verið að veiðum í 52 daga á þessu tímabili. Miðaðist kröfugerð stefnanda samkvæmt þessu því við fullt kaup (aflahlut) í 52 daga og dagvinnukaup auk annarra fastra launaliða samkvæmt kjarasamningi í 28 daga. Þar sem þessi varamálsástæða stefnanda leiddi til hærri skaðabóta en aðalmálsástæða hans taldi stefndi rétt að miða við sömu bótafjárhæð og aðalmálstæðan leiddi til. Á grundvelli ofangreindra málsástæðna stefnanda tók stefndi til varna í málinu og skilaði greinargerð þar sem hann tíundaði rök sín gegn framangreindum málatilbúnaði stefnanda. Í þinghaldi 29. janúar sl. lagði stefnandi fram breytingu á kröfugerð sinni í málinu, sbr. dómskjal nr. 25, ásamt fylgiskjölum þingmerktum nr. 26 til 32. Breytingin gerir ráð fyrir lækkun á dómkröfum í 829.500 krónum og þá er sett fram ný varakrafa að fjárhæð 177.029 krónur. Í báðum tilvikum er krafist dráttarvaxta frá 1. september 2004 til greiðsludags eins og gert er í stefnu. Á dómskjali nr. 25 kemur fram að lækkun á stefnukröfu byggist á því að stefnandi miði nú kröfu sína um laun í uppsagnarfresti við kauptryggingu eða lágmarkslaun í stað meðallauna byggðum á eigin aflareynslu síðustu mánaða miðað við lögskráningardaga stefnanda. Þá kemur fram að varakrafan sé við það miðuð að stefnandi hafi sjálfur rift ráðningu sinni þegar hann réði sig á annað skip hinn 19. apríl 2004 og miðist við tímakaup virkra (svartra) daga frá því að stefndi hætti að greiða stefnanda laun hinn 21. mars 2004 og þar til stefnandi réði sig til starfa á annað skip hinn 19. apríl 2004. Aðal- og varakrafa stefnanda eru síðan nánar sundurliðaðar á dómskjali nr. 25. Aðalkrafan er sundurliðuð með þeim hætti að krafist er kauptryggingar, fasts kaups, fatapeninga, starfsaldursálags, fæðispeninga, auk orlofs og framlags atvinnurekenda í lífeyrissjóð. Varakrafan miðast hins vegar við dagvinnukaup í 17 daga, auk orlofs. Engan frekari rökstuðning er að finna fyrir hinn breyttu kröfugerð á dómskjali nr. 25. Þá verður ekki séð að framlögð gögn á dómskjölum nr. 27-30 og 32 séu til stuðnings hinni breyttu kröfugerð. Við framlagningu hinnar breyttu kröfugerðar stefnanda og fylgiskjala hennar óskaði lögmaður stefnda eftir að bókað yrði að hann teldi að framlögð gögn á dómskjölum 25-32 væru málinu óviðkomandi. Þá kom fram hjá lögmanni stefnda við munnlegan málflutning að hann teldi að kúvending hefði orðið á kröfugerð stefnanda í málinu með framlagningu dómskjals nr. 25 og að grundvöllur málsins hefði gjörbreyst. Því ætti með réttu að vísa málinu frá ex officio. Breyting stefnanda á kröfugerð sinni er til lækkunar á upphaflegum stefnukröfum og því stefnda í hag að því leyti. Dómkröfur stefnanda á dómskjali nr. 25 byggja hins vegar á öðrum atvikum, málsástæðum og rökum en upphafleg kröfugerð stefnanda og hefur grundvelli málsins því verið raskað í veigamiklum atriðum með hinn breyttu kröfugerð. Telja verður að hin breytta kröfugerð stefnanda og þær málsástæður, sem hún byggi á, séu of seint fram komnar í málinu og til þess fallnar að takmarka úrræði stefnda til varnar í málinu. Þykir málatilbúnaður stefnanda fara í bága við grundvallarreglur réttarfars um að grundvöllur málshöfðunar liggi ljós fyrir á frumstigum málsins með lýsingu málsatvika og annarra atvika í stefnu. Með því að skýra verður afstöðu stefnda í málinu með þeim hætti að hann samþykki ekki að breyting sú, sem stefnandi hefur gert á grundvelli málsins og málsástæðum sínum, komist að í málinu verður ekki hjá því komist að vísa máli þessu frá dómi án kröfu, sbr. 100. gr. laga nr. 91/1991, sbr. Hrd. 1994.1586 og 1994.1698. Með hliðsjón af úrslitum málsins er stefnanda gert að greiða stefnda 249.000 krónur í málskostnað að meðtöldum virðisaukaskatti. Úrskurð þennan kveður upp Ragnheiður Bragadóttir dómstjóri. Úrskurðarorð: Máli þessu er vísað frá dómi. Stefnandi greiði stefnda 249.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 450/2012
|
Kærumál Fjármálafyrirtæki Slit Kröfuröð Málskostnaður
|
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að krafa sem C lýsti í slitabú K hf., nyti rétthæðar eftir 114. gr. laga nr. 21/1991.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Jón Steinar Gunnlaugsson og Benedikt Bogason settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 19. júní 2012, sem barst Héraðsdómi Reykjavíkur þann dag en Hæstarétti ásamt kærumálsgögnum 26. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 6. júní 2012, þar sem kröfu sóknaraðila á hendur varnaraðila var hafnað og staðfest að krafa sóknaraðila nyti rétthæðar eftir 114. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. laga nr. 21/1991. Sóknaraðili krefst þess að krafa hans að fjárhæð 24.085.622 evrur verði við slit varnaraðila viðurkennd sem almenn krafa samkvæmt 113. gr. laganna. Þá krefst hann „kærumálskostnaðar fyrir héraðsdómi og Hæstarétti“. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Kæra þessi er án nægilegs tilefnis. Með hliðsjón af a. lið 1. mgr. 131. gr. laga nr. 91/1991 verður tekið tillit til þess við ákvörðun kærumálskostnaðar sem sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila með þeirri fjárhæð sem greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Credit Suisse International, greiði varnaraðila, Kaupþingi hf., 600.000 krónur í kærumálskostnað.
|
Mál nr. 488/2002
|
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
|
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sætagæsluvarðhaldi á grundvelli a-liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 ummeðferð opinberra mála var staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þettadæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson og IngibjörgBenediktsdóttir. Varnaraðiliskaut málinu til Hæstaréttar með kæru 30. október 2002, sem barst réttinumásamt kærumálsgögnum 31. sama mánaðar. Kærður er úrskurður HéraðsdómsReykjavíkur 30. október 2002, þar sem varnaraðila var gert að sætagæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 8. nóvember nk. kl. 16. Kæruheimild er í1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefstþess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og sér dæmdurkærumálskostnaður. Sóknaraðilikrefst þess að hinn kærði úrskurður verði staðfestur. Við yfirheyrsluhjá lögreglu 30. október sl. var haft eftir Y, sem grunaður er um að eiga aðildað ætluðum brotum varnaraðila, að fyrir tilstuðlan þess síðarnefnda hafi veriðunnt að nýskrá um tuttugu tjónabifreiðar án þess að viðgerð á þeim hafi veriðlokið. Hann kvaðst hins vegar ekki vita með hvaða hætti það var gert. Að þessuvirtu og að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hannstaðfestur. Kærumálskostnaðurverður ekki dæmdur. Dómsorð: Hinn kærðiúrskurður er staðfestur. Ríkislögreglustjóri hefur krafist þess að X,kt. [...], sem handtekinn var þriðjudaginn 29. október 2002 kl. 11.10, verðimeð vísan til a-liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberamála gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 8. nóvember n.k. kl.16.00. Í kröfu ríkislögreglustjóra kemur fram aðefnahagsbrotadeild ríkislögreglustjórans vinni nú að rannsókn á ætluðum brotumkærða gegn ákvæðum XVII. og XXVI. kaflaalm. hgl. nr. 19/1940 einkum 248. gr. laganna.Til rannsóknar sé kæra tollayfirvalda vegna ætlaðra tollsvika kærða viðinnflutning á 24 bílum frá Bandaríkjunum ogkæra frá lögmönnum Sparisjóðs Hafnarfjarðar vegna ætlaðra stórfelldra ogskipulagðra svika kærða og viðskiptafélaga hans með því að fá með blekkingumlán samtals að fjárhæð 11.575.000 krónur hjá Sparisjóði Hafnarfjarðar út áfimm bifreiðar (RF-679, RF-469, MR-159,OI-630 og SL-482) sem ekki hafi verið í þeirra eigu eða skemmdar eða ónýtar. Þrjárþessara bifreiða, RF-679, RF-469 ogMR-159, hafi verið fluttar inn notaðar frá Bandaríkjunum og fram komi ískráningarferli þeirra allra að um tjónabíla hafi verið að ræða. Kærði hafi,samkvæmt gögnum málsins, haft milligöngu um innflutning og tollafgreiðslubifreiðanna sem hafi farið fram hjá embætti sýslumannsins á Selfossi. Að lokinni tollafgreiðslu hafi tvær þessarabifreiða, RF-679 og RF-469, verið skráðar á nafn H ehf., kt. [...], [...],Reykjavík, en forráðamenn félagsins hafi veriðþau Y kt. [...] og Z kt. [...], en félagið hafi verið úrskurðaðgjaldþrota. Í framhaldi af þessu hafifyrirtæki í eigu kærða, A ehf., kt. [...], [...], Reykjavík, gert tilboð íviðgerð á bifreiðunum, en það félag hafi einnig verið úrskurðað gjaldþrota. Skömmu síðar hafi þær verið nýskráðar, samkvæmtþví sem komi fram í skráningarferli bifreiðanna í bifreiðaskrá, kaskótryggðarhjá Sjóvá-Almennum hf. og veðsettar fyrir lánum að fjárhæð 5.825.000 krónur hjáSparisjóði Hafnarfjarðar. Ekkert hafiverið greitt af framangreindum lánum og þegar ganga hafi átt að bifreiðunum ogbjóða þær upp hafi þær ekki fundist og forráðamenn H og kærði ekki viljað eðagetað bent á þær. Það hafi veriðskilyrði lánveitingar af hálfu Sparisjóðs Hafnarfjarðar að bifreiðarnar værunýskráðar og samkvæmt bifreiðaskrá hafi þær verið nýskráðar hjáBifreiðaskoðuninni Athugun hf. í Klettagörðum. Ekki sé ljóst á þessu stigimálsins hvort starfsmaður Bifreiðaskoðunarinnar hafi verið blekktur eða veriðþátttakandi í þessum ætluðu brotum kærða og viðskiptafélaga hans. Kærði hafi sagt í yfirheyrslu hjá lögregluað hann hafi gert við báðar bifreiðarnar en viti síðan ekkert um afdrif þeirra. BifreiðinMR-159 hafi verið flutt inn á vegum kærða en tollafgreidd og forskráð á nafn Z,kt. [...]. Við tollafgreiðslu hjá embætti sýslumannsins á Selfossi hafiskattflokki bifreiðarinnar verið breytt úr skattflokki 70 (tjónabíll) ískattflokk 00 (nýr bíll). Bifreiðin hafi verið kaskótryggð hjá Sjóvá- Almennumhf. og veðsett fyrir láni að fjárhæð 3.600.000 krónur hjá SparisjóðiHafnarfjarðar, en lánið hafi verið tekið í nafni Z. Ekki hafi verið greitt neitt af því láni og þegar ganga hafi áttað bifreiðinni hafi þau Z og kærði ekki viljað eða getað vísað á hana.Bifreiðin hafi svo fundist fyrir tilviljun á bílaverkstæði í Reykjavík þar semhún hafi verið öll í pörtum og alls ekki í skoðunarhæfu ástandi. Samkvæmt skráningarferli bifreiðarinnar íbifreiðaskrá hafi tekist að fá hana nýskráða hjá Bifreiðaskoðuninni Athugun hf.í Klettagörðum. Kærði segi í yfirheyrslu hjá lögreglu að til hafi staðið aðgera við bifreiðina en það hafi vantað varahluti og ekkert orðið affyrirhugaðri viðgerð. Hann neiti síðanvitneskju um afdrif bifreiðarinnar. BifreiðinaOI-630 hafi kærði keypt í nafni A ehf. af Vátryggingafélagi Íslands hf. meðtjóni eftir umferðaróhapp. A ehf. hafi síðan selt Z bifreiðina og í framhaldiaf því hafi bifreiðin verið kaskótryggð hjá Sjóvá Almennum hf. og síðan veðsettfyrir láni að fjárhæð 900.000 krónur hjá Sparisjóði Hafnarfjarðar. Ekki hafi verið greitt neitt af láninu ogþegar ganga hafi átt að bifreiðinni hafi hún ekki fundist. Z hafi vísað á kærða en kærði neitað því aðbifreiðin væri í hans vörslu og ekki getað upplýst hvar bifreiðin væriniðurkomin. Kærði segi í yfirheyrslu hjá lögreglu að hann hafi afhent Zbifreiðina án þess að viðgerð hafi farið fram og neiti vitneskju um afdrifhennar. BifreiðinaSL-482 hafi kærði keypt í nafni H ehf. af Vátryggingafélagi Íslands hf. meðtjóni eftir umferðaróhapp. Í framhaldi af því hafi bifreiðin verið kaskótryggðhjá Sjóvá-Almennum hf. og síðan veðsett fyrir láni að fjárhæð 1.250.000 krónurhjá Sparisjóði Hafnarfjarðar. Ekki hafiverið greitt neitt af láninu og þegar hafi átt að ganga að veðinu þ.e.bifreiðinni hafi hún ekki fundist og forráðamenn H og kærði hafi ekki getað eðaviljað upplýsa hvar hún væri niðurkomin. Kærði segi í yfirheyrslu hjá lögregluað hann hafi aldrei gert við bifreiðina.Bílhræið hafi verið í húsnæði hans og telji hann helst að því hafi veriðhent. Ríkislögreglustjórikveður rökstuddan grun vera um að kærði tengist öllum þessum fimm bifreiðum,sem talið sé að hafi aldrei verið annað en bílhræ sem ekki hafi verið gert við,og notaðar hafi verið sem andlag fjársvikanna með einum eða öðrum hætti. Hafifrásögn kærða við yfirheyrslu hjá lögreglu ekki verið trúverðug um það að hanntengist ekki ætluðum brotum kærðu Z og Y.Kærði hafi haft milligöngu um innflutning og tollafgreiðslu innfluttubílanna og keypt tjónabílana ýmist í eigin nafni eða í nafni H ehf. Allir bílarnir hafi verið í vörslu kærða.Suma þeirra segist hann hafa gert við en um það hafi hann ekki komið fram meðtrúverðugar skýringar en hafa þurfi upp á bókhaldsgögnum kærða sem hann segistekki hafa í sínum vörslum. Þá þykiliggja fyrir að eitt bílflak, sem notað hafi verið sem andlag veðsetningar,hafi verið, þrátt fyrir að kærði hefði selt Z það, áfram í hans vörslu þar tilþví hafi verið fargað, að því er virðist af kærða. Rannsóknvegna kæru tollayfirvalda beinist að ætluðu skjalafalsi og broti á tollalögumvegna innflutnings 24 notaðra bíla þar sem kærða sé gefið að sök að hafaframvísað röngum og eða fölsuðum vörureikningum og komist með þeim hætti hjáþví að greiða 10.219.481 krónu í aðflutningsgjöld. Rannsókn beinist að því m.a. að upplýsa um skráningu hjá tollyfirvöldumá tveimur bifreiðum, sem samkvæmt gögnum frá Bandaríkjunum, þar sem þær vorukeyptar, hafi verið tjónlausar en í tollpappírum, þ.e. aðflutningsskýrslu séuþær skráðar með tjóni. Grunsemdir séu einnig um að reikningar, semtollafgreiðsla hafi verið grundvölluð á, hafi verið falsaðir um kaupverð þarsem það hafi verið miklu lægra en raunverulegt var. Grunsemdir beinist að þeim tollverði sem hafi tollafgreittbifreiðarnar um þátttöku í broti kærðaX. Rannsóknallra framangreindra brota sé á frumstigi og fyrir liggi að yfirheyra þá sem taldirséu samsekir, þau Z, Y og S. Með vísantil þess sem að framan sé rakið, rannsóknargagna og a.-liðar 1. mgr. 103. gr.laga nr. 19/1991 sé þess krafist að kærði verði úrskurðaður í gæsluvarðhald tilföstudagsins 8. nóvember n.k. þar sem hætta sé á að hann geti torveldaðrannsókn málsins svo sem með því að hafa áhrif á vitni eða samseka, ef hann fáiað fara frjáls ferða sinna. Kærði ergrunaður um brot gegn ákvæðum XVII. og XXVI.kafla alm. hgl. nr. 19/1940 einkum 248. gr. laganna., sem varðað geta fangelsisrefsingu.Kærði hefur neitað sakargiftum. Rannsóknargögn, sem fyrir liggja, vekja hinsvegar grunsemdir um aðild hans að málinu þannig að telja verður að rökstuddurgrunur sé fram kominn um að hann tengist meintum brotum. Með hliðsjón af því að rannsókn málsins er ábyrjunarstigi og hætta á því að kærði geti torveldað rannsókn málsins, farihann frjáls ferða sinna, með því að hafa samband við aðra sem kunna að tengjastmeintum brotum og hann hefur tengsl við þykja skilyrði a-liðar 1. mgr. 103. gr.laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála vera fyrir hendi og ber að taka tilgreina kröfu ríkislögreglustjóra um að kærði sæti gæsluvarðhaldi eins og hún erfram sett og nánar greinir í úrskurðarorði.
|
Mál nr. 273/2000
|
Börn Forsjá Vistun barns Gjafsókn Sératkvæði
|
Við sambúðarslit M og K gerðu þau samkomulag um að M færi með forsjá barna þeirra A og B, en B hafði þá þegar verið komið í fóstur, og var gerður samningur milli aðila um umgengnisrétt K við börnin. M hafði ekki tök á að sinna uppeldi A og stuttu eftir sambúðarslitin samþykkti K að A færi í fóstur til C og D til 18 ára aldurs og var gerður vistunarsamningur við fósturforeldra á grundvelli 40. gr. barnalaga. Á árinu 1998 óskaði M eftir því að C og D fengju forsjá A, en K mótmælti því og höfðaði mál þar sem hún krafðist þess að sér yrði dæmd forsjáin. Samkvæmt skýrslu sálfræðings var talið að A byggi við gott atlæti og fengi gott uppeldi og taldi hann ekki rétt að raska þessum aðstæðum. M hafði lýst því yfir, að hann myndi hafa telpuna áfram í fóstri hjá C og D. Talið var að ekki hefði verið sýnt fram á það að hagsmunum A væri betur borgið hjá K, sbr. 1. mgr. 35. gr. laga nr. 20/1992 og var staðfest niðurstaða héraðsdóms um, að með tilliti til framtíðar væri óforsvaranlegt að raska högum A og best væri að M hefði áfram forsjá telpunar og var M dæmd forsjáin.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Haraldur Henrysson, Hjörtur Torfason, Hrafn Bragason og Pétur Kr. Hafstein. Áfrýjandi skaut máli þessu til Hæstaréttar með stefnu 13. júlí 2000. Hún krefst þess, að sér verði dæmd forsjá dóttur málsaðila, A, f. [...] 1992, og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti eins og málið væri ekki gjafsóknarmál. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti eins og málið væri ekki gjafsóknarmál. I. Eins og lýst er í héraðsdómi voru aðilar máls þessa í óvígðri sambúð frá 1992 til 1997. Við sambúðarslit varð samkomulag milli þeirra um, að stefndi færi með forsjá beggja barna þeirra, A og B, f. [...] 1994, en drengnum hafði þá þegar verið komið í fóstur. Í tengslum við sambúðarslitin var gerður samningur milli aðila um umgengnisrétt áfrýjanda við börnin. Stefndi hafði ekki tök á að sinna daglegu uppeldi telpunnar sökum mikillar vinnu. Stuttu eftir sambúðarslit um haustið 1997 samþykkti áfrýjandi, að stefndi kæmi dóttur þeirra í fóstur hjá C og D til 18 ára aldurs telpunnar. Var gerður við þau vistunarsamningur á grundvelli 40. gr. barnaverndarlaga nr. 58/1992, sbr. 35. gr. laga nr. 160/1998. Í júlí 1998 lýsti stefndi því yfir hjá sýslumanni, að hann óskaði eftir því, að fósturforeldrarnir fengju forsjá telpunnar. Áfrýjandi samþykkti ekki, að þeim yrði veitt forsjá hennar og höfðaði hún mál þetta, þar sem hún krefst þess, að sér verði dæmd forsjáin. II. Áfrýjandi styður kröfu sína um forsjá telpunnar við það, að breyting á forsjá sé réttmæt vegna breyttra aðstæðna, sbr. 1. mgr. 35. gr. barnalaga nr. 20/1992. Gögn málsins bera með sér, að áfrýjandi hafi haldið sér frá áfengi í rúm tvö ár og gildir það sama um núverandi eiginmann hennar. Þau hafa til skamms tíma búið í vernduðu umhverfi á vegum Byrgisins og Krossins. Kveður áfrýjandi, að hún hafi samþykkt að telpan færi í fóstur á þeirri forsendu, að hún hefði ríflegan umgengnisrétt við hana, en svo hafi ekki orðið, og hafi samband hennar og fósturforeldra verið erfitt. Samkvæmt skýrslu sálfræðings, sem kannaði hæfni aðila og fósturforeldra sem uppalenda og tengsl þeirra við telpuna býr telpan við gott atlæti og fær ágætis uppeldi hjá fósturforeldrum, sem eru vel hæf til að gegna foreldrahlutverki. Telur hann ekki rétt að raska þessum aðstæðum. Þess vegna sé annaðhvort forsjá fósturforeldra eða forsjá föður, sem lætur uppeldi telpunnar í hendur fósturforeldranna, öruggasti kosturinn fyrir telpuna. Stefndi hefur lýst því yfir, að hann muni ekki raska högum barnsins frá því sem er, heldur hafa hana áfram hjá fósturforeldrunum. Afstaða áfrýjanda er ekki eins afgerandi um þetta, en fyrir Hæstarétti var því haldið fram, að áfrýjandi væri fyrst og fremst að fara fram á forsjá telpunnar til þess að hafa sterkari stöðu gagnvart fósturforeldrum um umgengni. Samkvæmt fyrrgreindu mati sálfræðingsins eru áfrýjandi og eiginmaður hennar tilbúin til að takast á við umgengni við telpuna. Gögn málsins bera með sér, að sýslumaður hafi til meðferðar kröfu áfrýjanda um umgengnisrétt við dóttur sína, og bíður það mál niðurstöðu þessa máls. Það var niðurstaða héraðsdóms, sem skipaður var sérfróðum meðdómendum, að með tilliti til framtíðar væri óforsvaranlegt að raska högum barnsins og best væri, að stefndi hefði áfram forsjá þess. Ekki hefur verið sýnt fram á það í málinu, að hagsmunum telpunnar væri betur borgið hjá áfrýjanda, sbr. 1. mgr. 35. gr. laga nr. 20/1992. Samkvæmt framansögðu og að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms ber að staðfesta hann. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Gjafsóknarkostnaður málsaðila fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði svo sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Gjafsóknarkostnaður áfrýjanda, A, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningslaun talsmanns hennar, 175.000 krónur. Gjafsóknarkostnaður stefnda, B, greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningslaun talsmanns hans, 175.000 krónur. Hjartar Torfasonar Málsaðilar staðfestu slit á óvígðri sambúð sinni með yfirlýsingu 19. ágúst 1997, eftir að hafa daginn áður gengið frá samningi um umgengnisrétt áfrýjanda við börn þeirra, sem vera áttu í forsjá stefnda. Í framhaldi af því tóku þau ákvörðun um að koma dóttur sinni í fóstur eða vistun hjá hjónum í H, og samþykkti áfrýjandi eða staðfesti hana fyrir sitt leyti með yfirlýsingu 11. október sama ár. Samkvæmt þeim gögnum málsins, er varða sambúðarslitin og aðstæður fjölskyldunnar á þessum tíma, virðast þessar ráðstafanir svo tengdar, að líta megi á hina síðari sem þátt í sambúðarslitunum. Er þá ekki unnt að telja þá staðreynd, að dóttirin var falin umsjá fósturforeldranna, til breytingar á högum stefnda frá því að slitin voru staðfest. Hins vegar er þá ekki heldur unnt að meta afstöðu áfrýjanda svo, að hún hafi fallið frá þeim sjónarmiðum um tiltölulega rúma umgengni við dótturina, sem lýst var í áðurgreindum samningi, með því að veita samþykki við ráðstöfuninni til fósturs. Hafi stefndi talið á þeim tíma, að forsendur samningsins væru brostnar við þá ráðstöfun, hefði hann á móti átt að bjóða áfrýjanda, að forsjá dótturinnar yrði hjá þeim báðum sameiginlega, þannig að líkur yrðu á jafnræði milli þeirra í samskiptum við barnið. Í málinu er um það deilt, hvor aðila skuli fara með forsjá dótturinnar til næstu frambúðar að minnsta kosti, og verður að leysa úr ágreiningnum í ljósi þess, hvernig aðstæður þeirra og barnsins horfa við í dag. Fram er komið, að mikil breyting til batnaðar hafi orðið á högum áfrýjanda, þótt hún virðist ekki enn hafa náð því öryggi og festu í daglegu lífi sínu, sem æskilegt sé að njóta til að geta gegnt forsjárskyldum. Jafnframt liggur fyrir álit sálfræðings þess efnis, að brýn nauðsyn sé að bæta tengsl dótturinnar við móður sína og rækta þau reglubundið. Aðstæður föðurins virðast hins vegar óbreyttar að mestu. Það mælir gegn framhaldandi forsjá hans, að hann hefur ekki sýnt í verki undanfarin ár, að hann sé reiðubúinn til að leggja sig fram um að treysta umrædd tengsl. Á hinn bóginn virðist ljóst, að barnið sé í góðri og öruggri höfn hjá fósturforeldrum sínum, sem notið hafa trausts af hálfu föðurins. Þau hafa lýst vilja til að eyða þeirri tortryggni, sem vart hefur orðið í skiptum þeirra og móðurinnar, og verður að treysta því, að það geti gengið farsællega eftir í næstu framtíð. Verður þannig að taka undir þau sjónarmið, sem mestu virðast hafa ráðið um niðurstöðu héraðsdóms. Með þessum athugasemdum er ég sammála atkvæði annarra dómenda. Dómur Héraðsdóms Suðurlands 17. apríl 2000. I. Mál þetta var þingfest hinn 3. febrúar 1999, en tekið til dóms að loknum munnlegum málflutningi, hinn 14. mars sl. Stefnandi er K, en stefndi M. Stefnandi gerir eftirfarandi dómkröfur:„ 1. Að stefnanda verði dæmd forsjá dóttur málsaðila A, kt. [...]92-[...]. 2. Að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað að skaðlausu samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi eins og málið væri eigi gjafsóknarmál.”. Stefndi gerir eftirfarandi dómkröfur: Að kröfu stefnanda um forsjá dótturinnar A kt. [...]92-[...] verði hafnað og að stefnda verði dæmd forsjá hennar og að stefnandi verði dæmd til að greiða stefnda málskostnað að skaðlausu, samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi, eins og málið væri eigi gjafsóknarmál og að 24,5% virðisaukaskattur leggist við tildæmda málskostnaðarfjárhæð. II. Málavextir. Stefnandi og stefndi bjuggu saman í óvígðri sambúð frá 29. júlí 1992 til 1. júlí 1997. Á sambúðartímabilinu eignuðust þau tvö börn, A, hinn [...] 1992 og B hinn [...] 1994. Við sambúðarslitin varð það að samkomulagi milli aðila að stefndi færi með forsjá barnanna og var það samkomulag staðfest af Sýslumanninum á F hinn 19. ágúst 1997. Jafnframt var gerður samningur í viðurvist fulltrúa sýslumanns, um umgengni stefnanda við A og B, sem dagsettur er 18. sama mánaðar. Umgengni stefnanda við A var á þá lund að hún myndi hitta barnið á F a.m.k. einu sinni í mánuði og vera ein með því „í nokkra klukkutíma”, en þegar húsnæðismál stefnanda hefðu lagast og „verið komin í fastar skorður óskar hún eftir að fá barnið aðra hvora helgi, frá föst-sunnud.”, eins og bókað var. Þá var bókað um umgengni einn mánuð að sumri og um umgengni á jólum og hátíðisdögum.”. Um umgengni við B var sagt að um væri að ræða „samkomulag milli foreldra. Miðast við aldur hans og þroska.”. Í kjölfar þessa var hins vegar báðum börnunum komið í fóstur. Var stúlkunni, sem deilt er um forsjá vegna í máli þessu, komið í fóstur hjá hjónunum C og D, til heimilis að [...], H. Stefnandi samþykkti þessa ráðstöfun með yfirlýsingu, dagsettri 11. október 1997, sem einnig var undirrituð af C. Yfirlýsing þessi var móttekin af Hagstofu hinn 15. október 1997. Hinn 22. október 1997 staðfesti sýslumaður skjal um samning um meðlagsgreiðslur, þannig að stefnandi skyldi greiða áfram einfalt meðlag með stúlkunni, en greiðslur skyldu renna til Cog D. Hinn 20. júlí 1998 mætti stefndi og C hjá sýslumanni og var bókað þar um vilja stefnda til að fela C og eiginmanni hennar forsjá stúlkunnar. Vegna þessarar ráðagerðar leitaði Sýslumaðurinn á F umsagnar barnaverndarnefndar H með bréfi hinn 21. júlí 1998. Sömuleiðis var leitað umsagnar stefnanda með bréfum dagsettum 21. júlí 1998 og 18. ágúst 1998. Að ósk stefnanda var málið sent Sýslumanninum í V með bréfi 26. ágúst 1998. Eftir boðunarbréfi Sýslumannsins í V dagsettu 14. september 1998 mætti stefnandi til fyrirtöku hjá Sýslumanninum í V 22. september 1998 og lýsti sig mótfallna fyrirhugaðri breytingu á forsjá. Stefnandi kvaðst þó vilja samþykkja áframhaldandi fóstur stúlkunnar veturinn 1998-1999, en tilkynnti jafnframt að hún hygðist fara í dómsmál í því skyni að sér yrði dæmd forsjáin. Jafnframt lagði stefnandi fram sérstakar óskir um umgengni við dóttur sína. Með bréfi dagsettu 24. september 1998 sendi Sýslumaðurinn á F lögmanni stefnanda gögn er hann hafði með höndum og vörðuðu málið. Með bréfi barnaverndarnefndar H til Sýslumannsins á F, dagsettu 25. september 1998 var mælt með því að C og D yrði falin forsjá hennar, „enda telji nefndin að umönnun og aðbúnaði barnsins sé mjög vel sinnt.”. Með bréfi hinn 15. október 1998 tilkynnti Sýslumaðurinn á F stefnanda að hún hefði frest til 1. janúar 1999 til að sýna fram á að hún hefði höfðað mál um forsjá barnsins. Hefði það ekki verið gert myndi embættið staðfesta samning milli stefnda annars vegar og C og D hins vegar um að stefndi hefði falið þeim forsjá barnsins. Með bréfum hinn 14. október 1998 tilkynnti Sýslumaðurinn á F stefnda, C og D að stefnanda hefði verið veittur umræddur frestur. Með bréfi lögmanns stefnanda, dagsettu 28. október 1998, til C og D, var fullyrt að frá ágúst 1997 til þess dags hefðu þau hindrað stefnanda í að hafa eðlilega umgengni við stúlkuna en einn og hálfur mánuður væri frá því að stefnandi hefði hitt hana. Var óskað eftir að stefnandi fengi að rækja umgengni við dóttur sína og jafnframt tilkynnt um að stefnandi hygðist fara í forsjármál. Málið var höfðað með stefnu , dagsettri 30. desember 1998, en birtri 19. janúar 1999. Með bréfi dagsettu 5. janúar 1999 tilkynnti sýslumaður C og D að samningur við stefnda um forsjá dótturinnar yrði ekki staðfestur að svo stöddu. Hinn 30. mars 1999 mætti stefndi hjá sýslumanni og var bókað eftir honum að hann óskaði eftir að draga til baka yfirlýsingu sína um að hann vildi fela C og D forsjá stúlkunnar. Ástæðu afturköllunarinnar kvað stefndi vera þá að hann byggist við að stefnandi myndi draga til baka kröfu um að henni yrði falin forsjá barnsins, auk þess sem hann væri ósáttur við fyrirkomulag umgengni sinnar við barnið. Hinn 9. apríl 1999 sendi lögmaður stefnanda C og D á ný bréf þar sem kvartað var yfir hindrun við umgengni stefnanda við A. Jafnframt því var tilkynnt um að stefnandi hefði „rift fóstursamningi” um stúlkuna og sýslumanni jafnframt sent bréf um þá yfirlýsingu. Með bréfi, dagsettu 6. júlí 1999, til Sýslumannsins á F, krafðist stefnandi úrskurðar um umgengni sína við A. Hinn 20. ágúst 1999 sendu C og D bréf til sýslumanns, þar sem því var lýst að stefnandi hefði ekki rækt umgengisskyldur sínar og kváðu þau ekki forsvaranlegt að umgengni stefnanda við stúlkuna ætti sér stað án eftirlits, auk þess sem þau nefndu að umgengni stefnda við barnið hefði verið með ágætum. Bréf þetta var jafnframt sent lögmanni stefnanda sem ritaði sýslumanni svarbréf hinn 8. september 1999 og ítrekaði ósk um skjóta afgreiðslu málsins. Með bréfi hinn 18. október 1999 til sýslumanns var sú ósk enn ítrekuð af hálfu stefnanda. Með bréfi lögmanns stefnda til sýslumanns, dagsettu 23. janúar 2000, var þess farið á leit að beðið yrði með úrskurð sýslumanns um umgengni stefnanda við dóttur sína uns niðurstaða fengist í forsjármálinu. Sú ósk var ítrekuð með bréfi lögmannsins til sýslumanns hinn 28. febrúar 2000. III. Málsástæður og lagarök stefnanda. Stefnandi segir að hún hafi samþykkt þá tilhögun að dóttir hennar skyldi fara í fóstur með þeirri forsendu að engin breyting skyldi verða á umgengni hennar við dóttur sína. Hins vegar hafi mál þróast þannig að fósturforeldrar stúlkunnar hafi gert allt til þess að hindra stefnanda í að umgangast dóttur sína með eðlilegum hætti. Þá segir stefnandi það vera þungamiðju þessa máls að stefndi hafi lýst vilja sínum um að fósturforeldrarnir fái forsjá stúlkunnar, en stefnandi hafi algjörlega hafnað því. Eins og málavextir beri með sér sé ljóst að stefndi sé algjörlega óhæfur til að fara með forsjá dóttur málsaðila. Sérstaklega þegar það er haft í huga að stefndi sé reiðubúinn til að láta forsjána í hendur fólks sem sé á engan hátt skyld stúlkunni, auk þess sem fósturforeldrarnir hafi einnig sýnt af sér slíka framkomu gagnvart stefnanda að ljóst sé að þeim sé ekki treystandi til að hafa forsjána. Stefnandi bendir einnig á að aðstaða hennar sé nú önnur og mun betri en var fyrir ári síðan. Stefnandi hafi gengið í hjónaband og stofnað heimili með eiginmanni sínum í Ó. Persónulegir erfiðleikar stefnanda séu nú að baki og treysti hún sér til að búa dóttur sinni viðunandi aðstæður og heimili. Stefnandi reisir kröfur sínar á 1. mgr. 35. gr. barnalaga nr. 20/1992, sbr. og 29. gr. og 57. gr.- 67. gr. sömu laga. Um málskostnað vísar stefnandi til 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. IV. Málsástæður og lagarök stefnda. Stefndi byggir kröfu sína um að honum verði dæmd forsjá dóttur sinnar á ákvæðum 1. mgr. 35. gr. barnalaga nr. 20/1992, þar sem skýrt komi fram að krefjist annað foreldra þess að samningi um forsjá verði breytt verði slík krafa aðeins tekin til greina að breyting þyki réttmæt vegna breyttra aðstæðna og með tilliti til hags og þarfa barnsins. Stefndi telur að hvorki hafi aðstæður stefnanda breyst með þeim hætti að réttlætanlegt sé að fallast á kröfu stefnanda, né að slík niðurstaða sé í hag stúlkunnar. Í þessu sambandi byggir stefndi einnig á 2. mgr. 34. gr. barnalaga nr. 20/1992, þar sem kveðið sé á um að við ákvörðun um forsjá barns skuli byggt á því hvað barni sé fyrir bestu. Stefndi kveðst hafa í hyggju að gera samning við fósturforeldra stúlkunnar um að þau fái forsjá hennar, sbr. ákvæði 3. mgr. 33. gr. barnalaga nr. 20/1992. Stefndi kveður dóttur sína hafa búið hjá fósturforeldrum sínum um liðlega eins árs skeið og aðbúnaður hennar þar hinn besti. Aðstæður hennar séu því þannig að ekkert réttlæti breytingu að teknu tilliti til haga og þarfa hennar. Stefndi vill í þessu sambandi nefna að vegna áforma stefnda um að fela fósturforeldrum forsjá stúlkunnar hafi Barnaverndarnefnd H fjallað um málið, rætt við fósturforeldra og starfsfólk leikskólans sem hún var á. Nefndin telji að umönnun og aðbúnaði stúlkunnar sé í góðu lagi hjá fósturforeldrum og mæli með því að þeim verði falin forsjáin eins og stefndi áformi, verði áframhaldandi forsjá hans með dótturinni staðfest með dómi. Stefndi kveður stefnanda hafa afsalað sér forsjá dóttur málsaðila við sambúðarslit aðila þar sem hún hafi ekki talið sig geta boðið dóttur sinni sómasamlegt líf vegna persónulegra vandamála sinna, en engin gögn séu því til sönnunar að aðstæður stefnanda hafi breyst til hins betra. Þá kveður stefndi að hæfi stefnanda til að ala upp barn sé skert eins og komi glöggt fram í bréfum frá félagsráðgjafa og barnalækni á Landspítala vegna dvalar sonar aðila á spítalanum á tímabilinu frá fyrri hluta árs 1995 til ársloka 1996. Aðbúnaður barnsins og framkoma móður hafi verið með þeim hætti að heilbrigðisstarfsmönnum hafi þótt ástæða til að tilkynna barnaverndarnefnd um málið. Þessi bréf gefi til kynna að stefnandi sé ófær um að annast uppeldi barna og þá einnig stúlkunnar. Kröfu sína um málskostnað reisir stefndi á ákvæðum XXI. kafla um laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, en kröfu um virðisaukaskatt á málskostnað á lögum nr. 50/1988, um virðisaukaskatt, en stefndi sé ekki virðisaukaskattsskyldur og honum sé því nauðsyn til að fá skatt þennan tildæmdan úr hendi stefnanda. V. Með bréfi dómsins hinn 10. maí 1999 var óskað eftir áliti sálfræðings að undangenginni könnun, á högum og aðstæðum aðila og fósturforeldra og tengslum barnsins við foreldra og fósturforeldra. Vegna anna sálfræðingsins dróst að gera þá könnun og var hann leystur frá starfanum jafnframt því sem Guðrún Einarsdóttir sálfræðingur var fengin til verksins hinn 8. september sl. Hún skilaði skriflegri greinargerð til dómsins í nóvember sl. Í skýrslu sálfræðingsins segir m.a.: „ II. Gerð skýrslunnar Skýrsla þessi er byggð á markvissum viðtölum, fundum, heimsóknum og símtölum við aðila málsins. Engin sálfræðileg próf voru lögð fyrir málsaðila. Undirrituð mat það svo að niðurstöður prófa (t.d. greindarprófa, persónuleikaprófun og tengslamats) myndu ekki bæta við neinum þeim upplýsingum um málið sem ekki höfðu þegar komið fram við ofangreindar aðstæður. Leitast var við að meta þrjá þætti hjá þeim fullorðnu aðilum sem að málinu koma, þ.e. hæfni (sem uppalendur), tengsl við dótturina og á hvaða grundvelli vilji eða óskir viðkomandi byggðust. Hjá dótturinni var leitast við að meta tilfinningatengsl við þá fullorðnu, líðan og vilja. Ákveðið var að leggja ekki formlegt tengslamat fyrir stúlkuna þar sem tilfinningatengsl hennar við þá fullorðnu aðila sem að málinu koma hafa endurmótast algjörlega á síðustu tveimur árum og byggja á því hverjar hennar aðstæður eru í dag samanborið við þær aðstæður sem ríktu þegar hún bjó hjá foreldrum sínum. III. Niðurstöður einstakra viðtala, funda og/eða heimsókna Leitast var við að meta þrjá þætti hjá móður, föður og fósturforeldrum: Í fyrsta lagi, hæfni viðkomandi til að gegna foreldrahlutverki. Hæfnin var metin á grundvelli a) lífsstíls eða lífvenja (þ.e. hvernig uppeldi á barni samræmdist lífsstíl viðkomandi), b) aðstæðna-umhverfis, c) ábyrgðartilfinningu og d) hversu miklu máli foreldrahlutverkið skipti viðkomandi. Í öðru lagi, tilfinningatengsl við dótturina. Tilfinningatengslin voru metin á grundvelli a) tjáðrar umhyggju og ástar og b) tryggðar og trausts í samskiptum við dótturina. Í þriðja lagi, vilja viðkomandi varðandi framtíðarfyrirkomulag á samskiptum við dótturina. 1. Viðtal á F við fósturforeldra, C og D, til heimilis að [...] í H, þ. 15.09.´99. _____________________________________________________________________ Almenn atriði Fósturforeldrar segja fósturdótturina A hafa komið til sín í fóstur haustið ´97 á grundvelli kunningsskapar þeirra við föður og fósturforeldra sem höfðu tekið yngri bróður stúlkunnar í fóstur. Haustið ´97 voru fósturforeldrar barnlausir en eiga nú nokkurra mánaða tvíbura. Í máli fósturforeldra kom fram að nokkurra erfiðleika hafi gætt fyrst hjá A er hún kom til þeirra. Stúlkan pissaði undir og svaf illa og virtist mjög öryggislaus. Fósturforeldrar tóku einnig fram að þegar A kom til þeirra virtist hún vera vön að annast sig sjálf og gera ekki sömu kröfu til fullorðinna og barna er siður. Þau lýstu A þannig að hún hefði fremur hegðað sér eins og fullorðin kona en eins og fimm ára barn. A er öll önnur í dag að sögn fósturforeldranna og henni gengur vel í skóla (er í 2. bekk) og hegðun hennar heima fyrir er orðin eðlileg og aldursmiðuð. Þegar fósturforeldrar voru spurð út í umgengnismál fósturdóttur þeirra við móður sína kom fram í máli þeirra að ekki hefði verið hægt að treysta á móður í byrjun. Henni stóð kannski til boða að koma á tilteknum tíma en kom ekki. Málin hafa svo þróast þannig að fósturforeldrar vilja ógjarnan að A fari til móður sinnar nema undir eftirliti frá barnaverndarnefnd. Þau segja að A treysti sér heldur ekki til að fara til móður. Hæfni til að gegna foreldrahlutverki Ef miðað er út frá lífsstíl og venjum fósturforeldranna þá er ljóst að hæfni þeirra til að gegna foreldrahlutverki er ágæt. Fósturforeldrar lifa reglubundnu lífi. Faðir vinnur úti og móðir er heima nú til að sinna litlu tvíburunum. Engin óregla er á heimilinu og lífsskoðanir foreldra virðast heilbrigðar með tilliti til uppeldisins á A. Þau virðast veita henni bæði hlýju og aga. Umhverfi og heimilisaðstæður eru góðar. Ættingjar A í föðurlegg búa í nágrenni við fósturforeldrana í H. Síðan er yngri bróðir A einnig í H og er kunningsskapur á milli fósturforeldra A og fósturforeldra yngri bróður. A umgengst bæði ættingja sína og yngri bróður. Ábyrgðartilfinning fósturforeldra gagnvart fósturdótturinni virðist mjög mikil og þau virðast hafa sterka verndartilfinningu gagnvart A, jafnsterka og hún væri þeirra eigið barn. Foreldrahlutverkið virðist skipta fósturforeldra miklu máli og með tímanum hafa þau styrkst í sínu hlutverki sem foreldrar A. Fósturforeldrar vilja alls ekki missa foreldrahlutverkið gagnvart A jafnvel þó þau hafi nú eignast tvö börn sjálf. Þau segja að ef eitthvað er þá hafi þau styrkst í hlutverki sínu sem foreldrar A með tilkomu tvíburanna. Tilfinningatengsl við fósturdótturina Fósturforeldrar tjáðu mikið umhyggju sína og ást til A. Þau virðast vera tilbúin til að gera allt sem í þeirra valdi stendur til að vernda þau tilfinningatengsl sem hafa myndast á milli þeirra og fósturdótturinnar. Fósturforeldrar hafa greinilega gegnt því hlutverki í lífi A undanfarin tvö ár að vera hennar akkeri í lífinu. Kannski það akkeri sem hana hafði svolítið vantað áður þegar hún var enn undir verndarvæng foreldra sinna því ýmis alvarleg vandamál steðjuðu að fjölskyldu A áður fyrr. Samskipti fósturforeldra við A virðast mjög eðlileg og í góðum farvegi. Þau eru ákveðin við A en mjög gefandi við hana. Vilji um fyrirkomulag á samskiptum Fósturforeldrar vilja fá forræði A til sín. Samkomulag um slíkt hafði verið gert á sínum tíma við föður telpunnar. Þau vilja að umgengni A og móður verði undir eftirliti barnaverndarnefndar. Umgengni A við föður vilja þau hafa óbreytta. 2. Viðtal við A f. [...]´92 á F þ. 17.09.´99. _____________________________________________________________________ A er opin og hress stúlka. Hún tjáir sig auðveldlega, talar um væntumþykju sína til C og D sem hún kallar mömmu og pabba. Hún segist vilja vera áfram hjá fósturforeldrum þar til hún verði fullorðin. A vill halda áfram að hitta „M pabba" annað slagið á sunnudögum eins og verið hefur hingað til. Aðspurð segist hún helst ekki vilja hitta mömmu sína. A segist ekki vera búin að gleyma henni en hana langi ekkert sérstaklega til að hitta hana og alls ekki fara í burtu með henni frá núverandi heimili sínu, hvorki yfir dag né nótt. A lýsir lífi sínu heima og í skólanum. Hún lítur á litlu tvíburana, sem fósturforeldrar hafa eignast, sem bræður sína. Hún segir frá reglulegum heimsóknum sínum til yngri bróður síns sem er einnig í fóstri í H. A segist eiga marga vini og ættingja í H og þar vilji hún vera. Hún lýsir einnig væntumþykju sinni til fósturforeldranna og er farin að ókyrrast í sætinu og spyr hvort mamma (fósturmamman) fari ekki að koma til að sækja hana. Ekki var talin ástæða til að leggja fyrir A formlegt tilfinningatengslapróf því útkoman yrði svipuð og hún segir frá hér að ofan. Hafa ber í huga þegar yfirlýsingar A eru skoðaðar að hún hefur nú í tvö ár lagt allt sitt traust á fósturforeldrana og hefur uppskorið vellíðan og tilfinningu um það að hún sé elskuð og vernduð. Hún hefur lítið umgengist móður sína á þessu tímabili og þekkir í raun ekki móður sína eins og hún er í dag. A man eingöngu eftir móður sinni frá því fyrir tveimur árum og þá var móðir virkur drykkjumaður. Einnig voru erfiðleikar í samskiptum móður og föður sem áttu rætur sínar í vandamálum bæði föður og móður við að vera ábyrgir og heilbrigðir uppalendur. Tilfinningatengsl A hljóta því eðli málsins samkvæmt að vera sterkust við fósturforeldrana nú. 3. Viðtal við föður, M á F þ. 29.09´99. Faðir hefur lögheimili á F, [...] en býr og starfar í V. _____________________________________________________________________ Almenn atriði Faðir lýsir fortíðinni, erfiðleikum í sambandi hans og K móður A. Faðir segir að mikil drykkja hafi verið á móður og hafi hún yfirgefið heimilið og farið til núverandi eiginmanns síns. Faðir sótti um forræði barnanna (Aog yngri bróður) í kjölfarið á brotthvarfi móður af heimilinu og samþykkti móðir það án nokkurs hiks. Faðir varð síðan atvinnulaus og fékk atvinnu og húsnæði á G. Afi og systir föður tóku þá að sér að sjá um börnin. Faðir kom síðan börnunum í fóstur í H hjá sitt hvorum hjónunum. Móðir samþykkti fóstur A hjá C og D. Faðir lýsir því að engir fastir tímar séu í umgengni hans við A hjá fósturforeldrunum. Reglan er sú að hann hringi með dags fyrirvara. Yfirleitt heimsækir faðir A hana aðra hverja helgi. Faðir segir að smávægileg vandamál hafi komið upp í umgengnismálunum við dóttur sína hjá fósturforeldrunum vegna minnkandi samgangs á milli systkinanna. Faðir kvartaði við opinber yfirvöld en sagði að eftir á að hyggja hefði hann átt að kvarta beint við fósturforeldrana. Regla er komin á samgang systkinanna núna og hefur því faðir ekki yfir neinu að kvarta varðandi umgengni sína við A hjá fósturforeldrunum. Faðir segir frá því að A hafi í fyrstu, eftir að móðir fór að heiman, pissað niður eftir hringingar frá henni. Hann bætir við að A vilji ekki hitta mömmu sína. A hefur heldur ekki mikil tengsl við móðurömmu, eingöngu í gegnum síma. Stúlkan hefur hins vegar tengsl við ættingja föður og býr föðurbróðir hennar í næsta húsi við fósturforeldrana. Einnig hefur A tengsl við föðurafa sinn. M telur að móðir sé virkur alkóhólisti á háu stigi og að eiginmaður móður sé ofbeldisfullur alkóhólisti. Faðir hefur ekkert samband við móður og segir að A hafi nánast ekkert hitt móður í tvö ár, kannski þrisvar og svo eitthvert símasamband. Hæfni til að gegna foreldrahlutverki. Lífsstíll M samræmist illa uppeldi barna því hann vinnur svo mikið að lítið rúm væri fyrir daglega umönnun barns. M virðist hafa valið sér þetta lífsmynstur og má spyrja hvort hann sé haldinn vinnufíkn (þ.e. að vinnan sé notuð sem flótti frá því að takast á við daglegt líf og þá sérstaklega fjölskyldulíf)? Umhverfi M gerir heldur ekki ráð fyrir barni eða börnum. Hann segist eiga unnustu en hann býr einn og þröngt. Ábyrgðartilfinning M er töluverð, því hann vill börnunum sínum allt hið besta og hefur vit á að koma þeim fyrir í öruggu fóstri þegar hann getur ekki sinnt þeim. Foreldrahlutverkið virðist ekki skipta M höfuðmáli í lífinu en hann leggur samt metnað sinn í að hafa regluleg tengsl við dóttur sína. Tilfinningatengsl við dótturina Faðir tjáði mjög einlægt væntumþykju sína til dótturinnar og sagði einnig frá tilfinningum um sorg og missi þegar hann þurfti að setja börnin frá sér í fóstur. Faðir leggur mikið upp úr því að A geti treyst því að hann hafi samband reglulega við hana og geri eitthvað með henni. Tilfinningatengsl föður við dóttur sína eru því allnokkur. Faðir sagði einnig frá því að A kallaði hann alltaf pabba þegar þau væru saman og talaði þá um D pabba ef hún minntist á fósturpabba sinn. Vilji varðandi fyrirkomulag á samskiptum við dótturina Faðir tjáði sig mjög ákveðið um það að hans vilji væri að halda óbreyttu fyrirkomulagi, þ.e. að A verði áfram í fóstri hjá C og D og að hann héldi forræðinu. Þegar hann var spurður um hvað honum finndist um það ef fósturforeldrar fengju forræði yfir dóttur hans eins og hafði komið til tals sagði hann að það vildi hann alls ekki. Hann sagði ennfremur að hann væri þegar búinn að missa mikið með því að setja A í fóstur en ef forræðið færi yfir til fósturforeldranna þá finndist honum að hann hefði tapað henni alveg og hann mætti ekki til þess hugsa. 4. Fundur (þ.13.10.´99) með K, eiginmanni og lögfræðingi í V. Heimsókn á heimili K og eiginmanns í Rockville á Miðnesheiði og viðtal við K á heimili hennar þ. 15.10. ´99. _____________________________________________________________________ Almenn atriði Móðir segist hafa átt við alvarlegt áfengisvandamál að stríða áður, en hefur verið laus við drykkju í næstum tvö ár. Það sama gildi um manninn hennar (R). Hún segir frá því að samband hennar við föður barnanna hafi ekki gengið upp og áfengisvandamál hennar hafi ekki verið eina vandamálið. K upplifði sig sem kúgaða af fyrrverandi sambýlismanni. Hún kynntist núverandi eiginmanni sínum í neyslu og hann kom henni síðan inn á Vog. Hún féll þegar hún kom af Vogi og fór þangað aftur í meðferð. Síðan leituðu K og eiginmaður hennar til Byrgisins sem er kristilegt samfélag fyrir fyrrverandi áfengis- og vímuefnaneytendur. Þau voru fyrst í Hlíðardalsskóla en komu í Rockville á Miðnesheið í mars ´99 og mega vera þar eins lengi og þau vilja, að því gefnu að þau séu laus við áfengi og vímuefni og taki þátt í kristilegu samfélagi. K og eiginmaður hennar vinna við að dytta að og gera upp húsnæðið í Rockville. Þess ber að geta að í Rockville eru íbúðir fyrir skjólstæðinga Byrgisins og á stefnuskránni er að byggja þar samfélag einstaklinga og fjölskyldna sem áður voru í klóm drykkju og vímuefna en byggja nú líf sitt á kristilegum grunni eða „orði Jesú" eins og þau orða það sjálf. Móðir segir frá því að sonur hennar hafi farið strax í fóstur eftir að hún fór að heiman en A aðeins seinna. K hélt að hún fengi dóttur sína hálfsmánaðarlega til sín en það hefur ekki gengið eftir að hennar sögn. K segist ekki hafa treyst sér til að koma strax í heimsókn eftir að A fór í fóstur enda var hún ennþá í rugli. Fór svo tvisvar í heimsókn ´98 en lítið eftir það. Hitti A síðast í apríl ´99 og fékk þá ekki að hitta hana nema í 1 klst. Móðir segir að fósturforeldrar hafi alfarið neitað að eiginmaður hennar kæmi og hitti A. K segir að fósturforeldrar hafi bannað henni að hitta dóttur sína síðan í apríl ´99 og gefið þá skýringu að best sé að bíða og sjá hvernig forræðismálið fari. K er mjög ósátt við þessa „meðferð fósturforeldranna" á sér eins og hún orðað það sjálf. K tjáir einnig að hún og eiginmaður hennar ætli sér að vera áfram í Rockville annað standi ekki til. Þeim hjónum líður vel þarna í íbúðinni sinni og þau sækja reglulega samkomur. K segist ekki vera heilaþvegin af Orðinu en að hún leggi mikið upp úr Biblíunni sem hjálpi henni til að lifa frá degi til dags. Fram kemur að þau hjónin K og R fá tvö börn R til sín hálfsmánaðarlega yfir helgi til Rockville. Hæfni til að gegna foreldrahlutverki Ljóst er að lífsstíll drykkju og vímuefnaneyslu samræmist ekki barnauppeldi. Óljóst er hvenær fólk er tilbúið í raun að takast á við dagleg verkefni barnauppeldis eftir meðferð við áfengis- og vímuefnasýki. Mér virðist að K og eiginmaður hennar séu að reyna að byggja sér nýtt líf eftir ruglið og að þau finni verulegt hald og traust í þessu kristilega samfélagi sem þau eru þátttakendur í. Þetta samfélag hjálpar þeim ekki eingöngu til að halda sér frá áfengi og vímuefnum heldur glæðir lífið nýrri merkingu og von sem ekki var til staðar áður. Á hinn bóginn er ljóst að K og eiginmaður hennar eru ekki tilbúin til að lifa „venjubundnu lífi" utan Byrgisins þar sem almennar venjur ríkja. Þau hjónin stunda t.d. ekki ennþá launavinnu á hinum almenna vinnumarkaði. Þó má segja að K og eiginmaður hennar séu fyllilega tilbúin til að takast á við reglulega umgengni við A og séu fullfær um að hafa hana hjá sér í takmarkaðan tíma á reglulegum grundvelli. Aðstæður K eru þær að þau hjónin hafa íbúð út af fyrir sig og geta því auðveldlega boðið A til sín. Ábyrgðartilfinning K virðist allnokkur því henni er mjög umhugað um A og gerir sér grein fyrir að líf sitt áður fyrr hafi verið ábyrgðarlaust. Foreldrahlutverkið virðist skipta K verulegu máli nú og er það ástæða þess að hún sækir þetta forræðismál. Tilfinningatengsl við dótturina K tjáði ást sína og umhyggju fyrir dótturinni á eðlilegan hátt. Hún upplifir það að fósturforeldrar séu markvisst að brjóta niður tilfinningasamband A við sig með því að banna henni að hitta dóttur sína. Ljóst er að vegna drykkjuvandamála sinna áður voru veruleg takmörk fyrir því hvaða öryggi K gat veitt dóttur sinni. Nú þegar drykkjuvandamál móður eru fyrir bí þá þarf að byggja upp traust á nýjum grunni á milli A og móður hennar. Vilji varðandi fyrirkomulag á samskiptum við dótturina K tjáði undirritaðri að það sem hefði fengið hana til að fara af stað með forræðismálið væru umgengnismálin við fósturforeldrana annars vegar og vilji föður til að gefa sitt forræði á telpunni eftir til fósturforeldra. K segist hafa samþykkt fóstur á sínum tíma vegna þess að hún hélt að það yrði aðeins í stuttan tíma. Hún segist ekki hafa áttað sig á að hún væri að skrifa undir fóstursamning til átján ára aldurs. Vilji K er sá að endurnýja samband sitt við dótturina og fá forræðið yfir henni til sín eða þá að fá sameiginlegt forræði með föður. Hún segist samt gera sé grein fyrir því að ekki sé hægt að rífa barnið frá fósturforeldrunum. IV. Mat á niðurstöðum og samantekt 1. Möguleg úrræði Úrræðin í forræðisdeilunni um A gætu mögulega verið fimm: A. Fósturforeldrar fengju forræði yfir A. B. Faðir fengi forræðið áfram en tæki A til sín. C. Óbreytt ástand, áframhaldandi dvöl hjá fósturforeldrum með forræði föður. D. Móðir færi með forsjá A. E. Sameiginlegt forræði móður og föður yfir dóttur sinni. Þessir fimm möguleikar eru ólíkir að innihaldi og einnig misjafnlega öruggir varðandi uppeldi A. 2. Mat á úrræðum Vert er að hafa í huga að mat á uppeldisaðstæðum barna fela alltaf í sér óvissu og ónákvæmni að einhverju marki. Slíkt mat byggir einnig á vissum gildum um það hverjar heppilegustu uppeldisaðstæðurnar séu. Í forræðisdeildu sem þessari fer ekki hjá því að finna þurfi út hvaða úrræði séu best með tilliti til velferðar A óháð óskum þeirra fullorðnu. Lítum á eftirfarandi töflu sem sýnir hvernig hægt er að lýsa þeim fullorðnu sem uppalendum gagnvart A. Einnig sjáum við hvernig ofannefnd úrræði (A-E) birtast í þessu samhengi. Tafla 1 Það má draga þá ályktun út frá þessari töflu að úrræði A (forræði fósturforeldra) og úrræði C (forræði föður en uppeldi í höndum fósturforeldra) séu vænlegustu kostirnir fyrir A eins og málin standa nú. Úrræði B (forræði föður sem tæki A til sín), úrræði D (forræði móður) og úrræði E (sameiginlegt úrræði móður og föður) eru mun óöruggari kostir með tilliti til uppeldis á A. Mögulegt sjötta úrræði, þ.e. forræði móður og áframhaldandi fóstur A hjá núverandi fósturforeldrum hefur ekki verið nefnt hér sem mögulegt úrræði og þá fyrst og fremst vegna þeirra samskiptaörðugleika sem hafa verið á milli móður og fósturforeldra. Tel ég óraunsætt að ætla að móðir og fósturforeldrar gætu sætt sig við þá stöðu mála Samantekt A virðist líða vel við þær aðstæður sem hún býr nú. Hún býr við gott atlæti og fær ágætis uppeldi hjá fósturforeldrum sínum í H. Ekki þykir sýnt að rétt sé að raska þessum aðstæðum A í neinum grundvallaratriðum. Þess vegna er annaðhvort forræði fósturforeldra eða forræði föður, sem lætur uppeldi A í hendur fósturforeldra, öruggustu niðurstöðurnar fyrir A í þessu deilumáli. Samskipti A við föður sinn og móður eru einnig mjög mikilvæg, bæði fyrir foreldrana en ekki síður fyrir stúlkuna sjálfa. Eftir því sem A eldist og þroskast mun uppruninn skipta hana meira og meira máli. Samskipti A við föður sinn virðast í friðsamlegum farvegi en tengslin við móðurina hafa slitnað og getur það haft vissar afleiðingar fyrir A seinna meir þegar hún fer að fóta sig í lífinu á eigin spýtur, því upprunaleg móðir hefur ætíð fyrirmyndargildi fyrir dóttur sína. Það virðist sem núverandi ástand með forræði föður og uppeldi A í höndum fósturforeldra hafi gengið upp að hluta til vegna þess að faðir er tiltölulega óvirkur og nokkuð laus við afskiptasemi gagnvart uppeldi fósturforeldranna. Öfugt er farið með móður A, hún er afskiptasamari og kröfuharðari gagnvart fósturforeldrum og vill ekki lúta þeim. Móðirin lendir því í deilum við fósturforeldrana. Fósturforeldrar skynja móður A sem ógnun við sitt heimili og við A og verja því stúlkuna gegn móður sinni eins og A væri þeirra eigin dóttir og móðirin utanaðkomandi aðili sem hefði enga mikilvæga þýðingu fyrir þroska A. Deilur fósturforeldra og móður eiga rætur sínar í valdabaráttu um forræði yfir A. Algengast er að faðir og móðir deili um forræði barna sinna. Í þessu máli stendur faðirinn að vissu leyti fyrir utan deilu móður og fósturforeldra um forræðið en þó ekki alveg því hann gaf það í skyn að hann vildi alls ekki missa forræði yfir dótturinni eins og látið var liggja að í fyrri gögnum um þetta mál. Að lokum: Forræðið skiptir höfuðmáli á meðan A er barn en tengsl við upprunann fara að vega þungt þegar barn breytist í fullorðna manneskju. Best væri að A fengi ákjósanlegustu uppeldisaðstæðurnar nú á meðan hún er barn en fengi auk þess að rækta reglulega tengsl sín við föður og móður. Tengsl eða tengslaleysi við föður og móður munu einnig, ásamt uppeldinu, vega þungt í því hvernig henni gengur að feta sig í lífinu sem fullorðinn einstaklingur.”. Sálfræðingurinn ítrekaði fyrir dómi að færi svo að stefnanda yrði dæmd forsjáin þá væri stúlkunnar vegna ekki rétt að raska núverandi skipan mála um að barnið skuli vera í umsjá C og D. Vitnið sagði föður vera tiltölulega óvirkan og lausan við afskiptasemi gagnvart uppeldi dóttur sinnar, en léti fósturforeldrana um það. Vitnið kvað stúlkuna hafa virkað fjarlæga stefnanda, enda ekki hafa verið í miklum samvistum við hana síðastliðinn tvö ár. Hins vegar hefði hún ekki gleymt stefnanda, en setja allt sitt traust á C og D, þar sem hún hafi fundið ákveðið öryggi og vellíðan og væri hún glöð og sæl í dag. Sálfræðingurinn kvaðst ekki þekkja til núverandi dvalarstaðar stefnanda, en meðan athugunin hafi farið fram hafi stefnandi búið á Rockwille. Þó breyting hafi orðið á búsetu stefnanda þá eigi það ekki að hafa afgerandi áhrif á niðurstöður vitnisins, þar sem röskun á högum stúlkunnar yrði henni allt að einu afar erfið. Vitnið kvaðst ekki hafa fengið á tilfinninguna við samtal sitt við stúlkuna að afstaða hennar til stefnanda hafi mótast af annarlegum þrýstingi frá C og D, heldur telja að stúlkan hafi tjáð sér það sem henni hafi búið í brjósti og hafi tilfinningar hennar verið mjög eðlilegar. Þá kvaðst vitnið ekki hafa fundið gegnum viðtal sitt við barnið að C og D væru að reyna að eyðileggja tengsl hennar við stefnanda. Hins vegar bæri að hafa í huga að um væri að ræða unga stúlku sem ekki hafi hitt móður sína um langan tíma. Vitnið kvað stúlkuna hafa virkað eðlilega stúlku, að öllu leyti. Fyrir dómi kom fram hjá stefnanda að hún hefði hætt drykkju fyrir tæpum tveimur árum og væri líf hennar í föstum skorðum. Frá 13. janúar sl. hafi hún og eiginmaður hennar, R, búið í áfangaheimilinu Krossgötum að [...]. Ástæður þess að þau hjón hafi flutt frá Rockwille séu þær helstar að þau eigi ekki bifreið auk þess sem þau ættu auðveldara með að sækja samkomur á vegum Krossins. Þau hefðu sérstaka íbúð, en þau gætu einnig matast í matsal hússins. Þau gætu búið þar svo lengi sem þau vilji og það væri stefnan hjá þeim að búa þar um langa hríð. Stefnandi kvaðst selja bækur í gegnum síma á vegum Krossins og vera virk í starfi þar en eiginmaður hennar væri einnig við vinnu. Stefnandi kvaðst stundum hafa átt ágæt samtöl við dóttur sína í síma, en hún sé þvinguð ef fósturforeldrar hennar eru nálægt meðan hún talar í síma. Stefnandi kvað fósturforeldrana hafa hindrað umgengni sína við stúlkuna og ekki hafa fengið að vita ástæðu þess. Stefnandi kvað það þó rétt vera að hún hafi í þrígang boðað komu sína á heimili fósturforeldranna, en ekki staðið við það, þar sem hún hafi ekki treyst sér til þess, heldur talið sig þurfa frekari tíma til þess að jafna sig og safna kjarki áður en hún hitti hana. Nú þegar hún telji sig hafa forsendur til að rækja umgengni sína við barnið þá sé henni ekki leyft það. Stefnandi kvað forsendu þess að hún samþykkti að dóttir sín færi í fóstur hafi verið þá að hún fengi umgengnisrétt við barnið. Þær vanefndir á samningnum og ósk föður um breytingar á forsjá barnsins, hefði orðið til þess að hún hafi höfðað þetta mál. Stefnandi kvað eiginmann sinn eiga tvö börn og rækja umgengni sína við börnin þannig að þau dvelji hjá þeim hjónum um hverja helgi. Af hálfu stefnanda kom þó fram að fái hún forsjá barna sinna þá kæmi allt eins til greina að hún myndi ekki reyna að hnika við fóstursamningnum, a.m.k. fyrsta árið, ef umgengni yrði gætt. Stefndi bar fyrir dómi að fyrirkomulag á umgengni hans við dóttur sína væri með besta móti og ekkert út á það að setja. Færi svo að dómur féllist á kröfu hans um forsjá, myndi hann ekki reyna að freista þess að stúlkan yrði tekin úr fóstri, enda liði henni nú vel. Stefndi gat ekki nefnt ástæðu þess að hann óskaði eftir því að fósturforeldrarnir fengju forsjána, en sagðist hafa sett fram þá ósk í reiðiskasti vegna ónæðis frá stefnanda sem óskað hafi eftir að forsjáin yrði sameiginleg. Þá gat stefndi ekki skýrt frá ástæðum þess að hann dró þá ósk sína til baka. Stefndi sagði stefnanda ekki hafa sinnt umgengni við stúlkuna sem skyldi eftir að honum var falin forsjáin og áður en stúlkunni var komið í fóstur, hún hafi t.d. eitt sinn farið með hana til móðurömmu sinnar, en drukkið áfengi þannig að hann hafi þurft að ná í barnið þaðan. Stefndi kvað stefnanda hafa haft frumkvæði að því að stúlkunni var komið í fóstur, en sér hafi skilist á stefnanda að hún hafi ekki viljað að barnið dveldi hjá honum þar sem hann hafi búið og byggi enn í foreldrahúsum. Vitnið C kvað stúlkunni hafa augljóslega vanist því að sjá mikið um sig sjálf, er hún fyrst kom til þeirra hjóna. Stúlkunni hafi þó greinilega ekki liðið mjög vel, hún hafi pissað undir á nóttunni og oft vaknað upp með andfælum. Þá hafi hún sífellt verið að spyrja þau D hvort þau færu nokkuð frá henni eða myndu skilja hana eftir eina, en hún hafi sagt þeim að oft hefði hún verið skilin eftir ein heima með bróður sínum. Vitnið kvað stúlkuna hafa treyst D strax, en hins vegar hafi það tekið vitnið langan tíma að vinna trúnað hennar, sem hafi haft á orði að „mömmum væri ekki treystandi”. Vitnið kvað stúlkunni líða vel nú um stundir og vera „allt annað barn” Vitnið kvað umgengni stefnda við dóttur sína hafa gengið vel. Framkvæmdin væri ekki njörfuð niður, heldur væri farið eftir samkomulagi hverju sinni. Hið sama væri ekki að segja um umgengni stefnanda við stúlkuna. Fyrst eftir að stúlkan flutti til þeirra D hafi stefnandi hringt í tíma og ótíma. Stefnanda hafi verið boðið að koma í heimsókn, en hún ekki sagst treysta sér til að koma, en stefnandi hafi einnig ítrekað sagst ætla að koma tiltekinn dag í nóvember 1997, en ekki staðið við það. Einnig séu dæmi þess að þau hafi á árinu 1997 meinað stefnanda að fá barnið vegna upplýsinga frá móður stefnanda að stefnandi væri ekki í standi til að hafa barnið. Síðar, eða á árinu 1998, hafi stefnandi og R eiginmaður hennar, flutt til Ú og stöðugt verið að biðja þau hjón um að senda stúlkuna með flugi þangað. Þau hafi reynt að útskýra fyrir stefnanda hvers vegna það gengi ekki, en þá hafi R, eiginmaður stefnanda, hringt í vitnið og hótað þeim hjónum málaferlum og sagt að hann myndi „negla” þau eins og hann hafi komist að orði. Vegna þessarar framkomu R, sem þau hafi vitað að hefði komist ítrekað í kast við lögin og með hliðsjón af því sem á undan hafði gengið hafi þau tekið þá ákvörðun að stefnandi skyldi ekki hitta stúlkuna nema heima hjá þeim hjónum og þá myndi R ekki vera með í för. Vitnið kvað ástæðu þess að ár hafi liðið frá því að þau fengu stúlkuna í fóstur og þar til stefnandi heimsótti hana vera þá að stefnandi hafi ekki viljað koma í heimsókn án R, en það hafi þau hjón þvertekið fyrir. Þá nefndi vitnið að ástæða þessarar neitunar sé einnig sú að stúlkunni væri órótt er stefnandi hringdi í hana, en eftir samráð við fagaðila þá hafi þau D eigi að síður fengið stúlkuna með fortölum að tala við stefnanda í síma og í eitt sinn hafi vitnið þurft að skipa stúlkunni að gera það. Kvað vitnið stúlkuna óttast að stefnandi kæmi og tæki sig af heimili þeirra hjóna og hefði sá ótti komið upp í ágúst 1998, strax eftir að stefnandi kom fyrst í heimsókn og hafi stúlkan oft spurt af hverju hún þyrfti að hitta móður sína, þó bróðir hennar þyrfti ekki að gera það. Vitnið kvað það rétt vera sem fram komi í einu bréfa lögmanns stefnanda til vitnisins að þau hafi ekki svarað er stefnandi hafi hringt til þeirra á fyrirfram ákveðnum tíma, eða klukkan 19:00, laugardaginn 16. október 1999. Ástæða þess hafi verið sú að þau hafi ekki getað verið heima hjá sér þá, en ekki getað náð í stefnanda til að tilkynna henni um það. Vitnið kvað það rétt vera að sambærilegt tilvik hefði einnig komið upp síðar. Vitnið kvað þau hjón ætíð hafa kosið að stúlkan myndi halda sambandi við móður sína, en slíkt þyrfti að vera eftir ákveðinni reglu en vitnið kvaðst hafa tilkynnt stefnanda að hún skyldi ekki hringja í dóttur sína nema á ákveðnum tímum, en stefnandi hafi þó stundum gleymt að hringja. Kvaðst vitnið telja að stefnandi ætti að fá frekari umgengni smátt og smátt, meðan stefnandi væri að koma skikk á líf sitt. Fram kom hjá vitninu að samband stúlkunnar við bróður sinn væri mikið og gott. Vitnið D kvað þau hjón alla tíð hafa viljað koma á eðlilegri umgengni stúlkunnar við foreldra sína. Stefndi hafi sinnt sínum skyldum vel og verið liðlegur við að taka tillit til þarfa stúlkunnar, t.d. sleppt heimsóknum ef hún hafi þurft að fara í afmæli vina sinna o. s. frv. Hins vegar hafi stefnandi engan vegin sinnt sínum skyldum allt fram í ágúst 1998. Stefnandi og R eiginmaður hennar hafi hringt í þau hjón í tíma og ótíma, en þau ekki treyst stefnanda og R fyrir því að fá stúlkuna í heimsókn m. a. til Ú á árinu 1998. Bæði hafi stúlkan verið mjög óörugg vegna samskipta sinna við stefnanda sem lýsi sér m. a. í því að hún hafi átt andvökunætur og hafi stundum pissað undir eftir sum símtölin. Þá kvaðst vitnið ekki hafa viljað fá R á sitt heimili vegna fortíðar hans og ekki treysta því fyllilega að stefnandi sé nægilega örugg í sínu lífi til að fá barnið í heimsókn til sín. Vitnið þvertók hins vegar fyrir það að hann og eignkona sín hafi reynt að hafa áhrif á stúlkuna í þessu sambandi, heldur hafi þau haft samband við ýmsa fagaðila vegna þessa ástands svo þau mættu komast að sem réttastri afstöðu varðandi umgengni stefnanda við stúlkuna. Vitnið sagði stúlkuna hafa tekið miklum stakkaskiptum til hins betra frá því að hún kom til þeirra í fóstur. Vitnið kvaðst vilja að stúlkan myndi hafa samskipti við stefnanda, en slíkar breytingar yrðu að gerast hægt og kvaðst vitnið ekki vilja taka mikla áhættu í sambandi við umgengni stúlkunnar við stefnanda. Vitnið Gunnar Þorsteinsson, forstöðumaður Krossins, kvað stefnanda og eiginmann hennar hafa sýnt einurð við að snúa lífi sínu til betri vegar. Hafi stefnandi einnig fengið afbragðs vitnisburð frá starfsmönnum Byrgisins, er sæju um heimilið á Rockwille. Vitnið sagði aðstöðu þeirra til búsetu vera ágæta í áfangaheimili safnaðarins, þau hefðu til umráða 40-50 fermetra íbúð, svefnherbergi, stofu, baðherbergi og eldhús í nýju og vönduðu húsi. Þau hafi einnig aðgang að mötuneyti hússins. Vitnið sagði að ráðgjafar væru á staðnum sem fylgdust með þroska íbúa og viðgangi. Hjá vitninu kom einnig fram að aðstaða væri til að hafa börn á staðnum, þó enn sem komið væri byggju þar engin börn að staðaldri. Vitnið nefndi einnig að þeir sem lengst hefðu dvalið á áfangaheimilinu hafi gert það í tvö ár, en hins vegar væri íbúum ekki sett nein tímamörk í því sambandi. Eins og fram kemur í mati Guðrúnar Einarsdóttur sálfræðings eru málsaðilar báðir sæmilega hæfir til að ala upp dóttur þeirra. Þá lætur sálfræðingurinn þess getið að hæfni fósturforeldranna til að ala upp stúlkuna sé ágæt. Upplýst er að á meðan stefnandi var í óreglu virðist sem hún hafi sinnt börnum sínum afar slælega. Raunar svo að starfsfólk Landspítalans sá ástæðu til að gera Félagsmálastofnun F viðvart um aðbúnað B, fyrst með bréfi, dagsettu 10. mars 1995 og aftur með bréfum 17. júní 1996 og 16. desember 1996. Vegna óreglu stefnanda varð það að samkomulagi milli aðila að stefndi fengi forsjá barna þeirra er þau slitu samvistir sumarið 1997. Hins vegar virðist stefndi ekki heldur hafa verið í stakk búinn til að sinna uppeldi þeirra sem skyldi enda var þeim báðum komið í fóstur strax um haustið 1997. Var það gert með samþykki stefnanda. Ekki er með öllu upplýst hvenær stefnandi hætti áfengisdrykkju, en af upplýsingum stefnanda og öðrum gögnum málsins mun það hafa verið fyrir u. þ. b. einu og hálfu ári. Síðan þá hefur hún búið við verndaðar aðstæður. Er það mat Guðrúnar Einarsdóttur, sálfræðings, að nýlegar búsetubreytingar stefnanda hafi ekki haft afgerandi áhrif á álit hennar á hæfni stefnanda til að ala upp dóttur sína. Stefnandi hefur ekki oft hitt dóttur sína frá því að málsaðilar slitu samvistir og síðast hittust þær í maí 1999. Í þessu sambandi verður að geta þess að ágreiningur hefur verið milli stefnanda og fósturforeldra stúlkunnar um hvernig haga skuli umgengnismálum. Þrátt fyrir að gengið sé út frá því að stefnandi fái ekki að njóta umgengni við dóttur sína sem skyldi, eru skýringar fósturforeldra á því skiljanlegar, m. a. þegar litið er til forsögu málsins sem markast af því að stefnandi rækti ekki umgengniskyldur sínar við barnið og heimsótti hún dóttur sína fyrst eftir að ár var liðið frá því að barninu var komið í fóstur. Í þessu sambandi verður að hafa í huga að umgengni föður við stúlkuna er með eðlilegum hætti og í ágætri sátt við fósturforeldra stúlkunnar. Kemur raunar fram hjá Guðrúnu Einarsdóttur, sálfræðingi, að hún telji að fósturforeldrar stúlkunnar hafi ekki reynt að hafa óeðlileg áhrif á stúlkuna í afstöðu hennar til móður. Þrátt fyrir að stúlkan sé einungis átta ára gömul og afstaða hennar, eins og annarra barna á þessum aldri, mótist mjög af umhverfinu verður að hafa í huga að stúlkan lýsti í viðtali við Guðrúnu Einarsdóttur sálfræðing mikilli væntumþykju í garð fósturforeldra sinna og ótta við breytingar á sínum högum. Lýsti sálfræðingurinn stúlkunni nú sem eðlilegri og lífsglaðri ungri stúlku sem búi við öruggar og góðar aðstæður enda hafi fósturforeldrar hennar auðsýnt henni öryggi og hlýju. Þá verður ekki annað ráðið af skýrslu sálfræðingsins, framburði stefnda og fósturforeldra stúlkunnar fyrir dómi, en að stúlkan sé í góðu sambandi við stefnda. Aðstæður stefnda eru hinar sömu og er hann fékk forsjá barnsins og hefur hann lýst því yfir að hann vilji alls ekki raska högum barnsins frá því sem er. Þrátt fyrir að stefnandi hafi snúið lífi sínu til betri vegar og teljist sæmilega hæfur uppalandi, er ekki mjög langt síðan hún hætti drykkju. Þá er helst á stefnanda að skilja að verði henni dæmd forsjáin í máli þessu muni það hafa breytingar í för með sér fyrir barnið, því stefnandi muni innan ekki langs tíma freista þess að fá barnið úr höndum fósturforeldranna. Auk þess ber að nefna, að verði stefnanda dæmd forsjá, er ýmislegt sem bendir til að umgengni barnsins við fósturforeldra og föður muni ekki verða með þeim hætti, sem væru því fyrir bestu. Þannig hafa samskipti og umgengni við telpuna og fósturforeldra hingað til verið brotakennd og erfið, sem að miklum hluta má gera stefnanda ábyrga fyrir. Telpan er nú í góðu tilfinningasambandi við fósturforeldra og föður, sem nauðsynlegt er að viðhalda. Óljóst er nú hversu áreiðanleg stefnandi yrði í að virða umgengni, fengi hún forsjánna. Einnig má hafa í huga, að stefnandi býr nú við mjög verndaðar aðstæður á vegum trúfélagsins Krossins og hefur notið talsverðs aðhalds frá þeim aðila og þannig tekist að ná tökum á áfengisvandamáli sínu. Verður vart talið að um framtíðarbúsetu sé að ræða. Mjög óljóst er á þessu stigi málsins hversu hæf stefnandi yrði til að fóta sig við sjálfstæða búsetu síðar meir og þar með einnig að skapa barninu þroskavænleg skilyrði. Úr máli þessu verður að leysa í samræmi við það sem talið er barninu fyrir bestu, samkvæmt 2. mgr. 34. gr. barnalaga nr. 20/1992. Þá verður breyting á forsjá barnsins einungis tekin til greina að hún þyki réttmæt með tilliti til breyttra aðstæðna, hags og þarfa barnsins, samkvæmt 1. mgr. 35. gr. sömu laga. Þegar litið er til alls framanritaðs, sérstaklega þess að aðstæður barnsins eru nú ákjósanlegar, telpan lifir nú góðu og heilbrigðu lífi við öryggi og væntumþykju þar sem hún fær að þroskast eðlilega og ótvíræður vilji hennar stendur til að vera þar áfram, er óforsvaranlegt að högum barnsins verði raskað. Samkvæmt því skal stefndi hafa forsjá barnsins. Rétt þykir að málskostnaður falli niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, 395.474 krónur greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns stefnanda, Hilmars Ingimundarsonar, hæstaréttarlögmanns, 373.500 krónur. Hefur þá verið tekið tillit til skyldu stefnanda að greiða virðisaukaskatt. Gjafsóknarkostnaður stefnda, 373.500 krónur, sem er þóknun lögmanns stefnda, Daggar Pálsdóttur, hæstaréttarlögmanns, greiðist úr ríkissjóði. Hefur þá verið tekið tillit til skyldu stefnanda að greiða virðisaukaskatt. Dóm þennan kveða upp Ólafur Börkur Þorvaldsson, dómstjóri og meðdómsmennirnir Margrét Bárðardóttir og Ragna Ólafsdóttir, sálfræðingar. Dómsorð: Stefndi, M, skal fara með forsjá dóttur málsaðila, A, sem fædd er [...] 1992. Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, K, 395.474 krónur, greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns stefnanda, Hilmars Ingimundarsonar, hæstaréttarlögmanns, 373.500 krónur. Gjafsóknarkostnaður stefnda, 373.500 krónur, sem er þóknun lögmanns stefnda, Daggar Pálsdóttur, hæstaréttarlögmanns, greiðist úr ríkissjóði.
|
Mál nr. 489/2016
|
Fjármálafyrirtæki Lánssamningur Skuldajöfnuður Ógilding samnings Frávísunarkröfu hafnað
|
L hf. krafði Þ um greiðslu vegna yfirdrátta á þremur myntveltureikningum sem stofnaðir höfðu verið árið 2007. Þ hafði uppi gagnkröfu til skuldajafnaðar sem byggðist á því hann hefði orðið fyrir fjártjóni af völdum starfsmanna LÍ hf. vegna saknæmrar og ólögmætrar háttsemi þeirra og ætti því rétt á skaðabótum eftir almennum reglum. Þá hafði Þ einnig uppi fjárkröfu vegna meintra ólögmætra þóknana og ráðstöfunar L hf. á innlausn úr peningamarkaðssjóði og sölu af andvirði bréfa í S hf. sem var í eigu hans upp í skuldir G ehf. en Þ hafði sett þau verðmæti sín til tryggingar skuldum félagsins. Var ekki fallist á með Þ að LÍ hf. hefði einhliða yfirdregið myntveltureikninga Þ með ólögmætum hætti og án heimildar m.a. með vísan til þess að Þ hefði sýnt af sér stórfellt tómlæti með því að hafa ekki gert athugasemdir við L hf. fyrr en tæpum sjö árum eftir stofnun reikningana. Var því krafa L hf. tekin til greina. Þá var talið að LÍ hf., sem L hf. leiddi rétt sinn frá, hefði ekki bakað sér bótaskyldu gagnvart Þ í lögskiptum þeirra og af því leiddi að ekki stofnaðist til kröfu af hálfu Þ sem skuldajafnað yrði við kröfu L hf. Hins vegar var gagnkrafa Þ er varðaði endurgreiðslu ólögmætra þóknana tekin til greina.
|
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson, Benedikt Bogasonog Karl Axelsson. Áfrýjandi skaut málinu upphaflega til Hæstaréttar 12. maí 2016. Ekki varðaf fyrirhugaðri þingfestingu þess 20. júní sama ár og var málinu áfrýjað öðrusinni 30. sama mánaðar. Áfrýjandi krefst þess að stefnda verði gert að greiðasér 190.718.559 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr.38/2001 um vexti og verðtryggingu af 137.876.391 krónu frá 4. janúar 2014 til23. apríl sama ár, en af 190.718.559 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Þákrefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Stefndi krefst þess aðallega að kröfu áfrýjanda, er varðar endurgreiðsluinnlausnarvirðis skuldabréfs í Samson hf. að fjárhæð 52.087.250 krónur, verðivísað frá héraðsdómi, en til vara að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur. Íbáðum tilvikum er krafist málskostnaðar fyrir Hæstarétti.Stefndi reisir frávísunarkröfu sína á því að áfrýjandi geti ekki í máliþessu krafist endurgreiðslu á fjárhæð, sem hann hafi í tilgreinduhéraðsdómsmáli samþykkt að ráðstafað verði til greiðslu annarrar skuldarsinnar. Þar sem úrslit héraðsdómsmálsins um framangreindan málatilbúnaðáfrýjanda ráðast af niðurstöðu máls þessa eru ekki efni til að fallast á frávísunarkröfustefnda og verður henni því hafnað.Með vísan til forsendna héraðsdóms verður fallist á með stefnda aðáfrýjandi hafi stofnað til yfirdráttar á myntveltureikningum þeim sem hér umræðir. Þá verður með vísan til forsendna dómsins fallist á með stefnda aðLandsbanki Íslands hf., sem stefndi leiðir rétt sinn frá, hafi ekki bakað sérbótaskyldu gagnvart áfrýjanda í þeim lögskiptumaðila, sem um ræðir í málinu, en af því leiðir að ekki stofnaðist tilkröfu af hálfu áfrýjanda, sem skuldajafnað verði við kröfu stefnda. Loks verðurmeð skírskotun til forsendna héraðsdóms staðfest niðurstaða hans í gagnsök.Samkvæmt þessu verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur.Eftir úrslitum málsins verður áfrýjanda gert að greiða stefndamálskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð:Héraðsdómur skal vera óraskaður.Áfrýjandi, Þorsteinn Hjaltested, greiði stefnda, Landsbankanum hf.,1.000.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.Dómur Héraðsdóms Reykjaness,fimmtudaginn 18. febrúar 2016Málþetta var höfðað með birtingu stefnu 20. mars 2014 og tekið til dóms að lokinniaðalmeðferð 21. janúar 2016. Aðalstefnandi er Landsbankinn hf., Austurstræti11, Reykjavík, en aðalstefndi er Þorsteinn Hjaltested, Vatnsenda, Kópavogi.Gagnstefna Þorsteins á hendur gagnstefnda, Landsbankanum hf., var höfðuð meðbirtingu gagnstefnu 23. apríl 2014. Aðalstefnandi,Landsbankinn hf., gerir þá kröfu í aðalsök að aðalstefndi, Þorsteinn Hjaltested,verði dæmdur til að greiða skuld að fjárhæð 316.785.370 krónur meðdráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 15. febrúar 2013 tilgreiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar og virðisaukaskatts ámálflutningsþóknun. Aðalstefndikrefst aðallega sýknu en til vara að stefnukröfur verði lækkaðar verulega. Þákrefst aðalstefndi málskostnaðar í aðalsök. Ígagnsök gerir gagnstefnandi, Þorsteinn, þá kröfu að gagnstefndi, Landsbankinnhf., verði dæmdur til að greiða gagnstefnanda skuld að fjárhæð 190.718.559krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af 137.876.391 krónu frá 4. janúar 2014 til 23.apríl 2014 en af 190.718.559 krónumfrá þeim degi til greiðsludags. Þá er þess krafist í gagnsök að gagnstefndi greiðigagnstefnanda málskostnað auk virðisaukaskatts.Gagnstefndikrefst sýknu í gagnsök og málskostnaðar úr hendi gagnstefnanda. IÍaðalsök byggir aðalstefnandi á því að aðalstefndi hafi stofnað þrjámyntveltureikninga með yfirdráttarheimild árið 2007 og yfirdregið þá sem nemurstefnufjárhæð. Aðalstefndi byggir vörn sína í aðalsök á því m.a. að hann hafiekki sótt um yfirdráttarheimild og það hafi verið aðalstefnandi sem hafiyfirdregið reikning hans án samþykkis. Þá byggir aðalstefndi vörn sína einnig á33. gr. og 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógildalöggerninga.Gagnkrafaaðalstefnda í aðalsök til skuldajafnaðar byggist á því að hann hafi orðið fyrirfjártjóni af völdum starfsmanna Landsbanka Íslands hf. og eigi rétt áskaðabótum eftir almennum reglum. Í því sambandi byggir aðalstefndi m.a. á því aðstarfsmenn Landsbanka Íslands hf., forvera aðalstefnanda, (hér eftir L.Í. hf.)hafi að eigin frumkvæði keypt í hans nafni hlutabréf í Straumi Burðarásfjárfestingafélagi hf. (hér eftir Straumur). Aðalstefndi hafi verið fákunnandium slík viðskipti og hafi ráðgjöf L.Í. hf. brugðist og verið í andstöðu viðreglur laga nr. 33/2003 um verðbréfaviðskipti sem þá voru í gildi. Honum hafiekki verið á fullnægjandi hátt gerð grein fyrir þeirri áhættu sem fylgir slíkumviðskiptum. Á tiltölulega stuttum tíma hafi aðalstefndi verið búinn að kaupahlutabréf í Straumi fyrir rúmlega milljarð króna og fjármagnað það með eigin féen einnig með erlendum lánum að ráði L.Í. hf. Bankinn hafi krafist veðs í hlutabréfunum ogvið hrun bankakerfisins hafi þessi fjárfesting tapast með öllu. Auk þess hafibankinn ráðlagt honum afleiðuviðskipti í gegnum félagið Vendi ehf. og hafi tapvegna þeirra viðskipta orðið um 50.000.000 króna. Tjón aðalstefnda hafi orðið1.090.511.600 krónur vegna ólögmætrar háttsemi starfsmanna Landsbankans. Ígagnsök byggir gagnstefnandi annars vegar á því að handveðsyfirlýsing, semgagnstefnandi gaf út 22. mars 2007 með veði í peningamarkaðsbréfum gagnstefnda,hafi fallið úr gildi þegar Fjármálaeftirlitið tók þá ákvörðun aðpeningamarkaðsbréf gagnstefnanda í sjóði hjá L.Í. hf. yrðu innleyst og flutt ásparisjóðsreikning gagnstefnanda hjá gagnstefnda. Bankinn hafi þá gengið aðveðinu og mótmælir gagnstefnandi því. Hins vegar byggir gagnstefnandi á því ígagnsök að L.Í. hf. hafi tekið ólögmætar þóknanir og aðrar greiðslur afreikningi gagnstefnanda, samtals að fjárhæð 754.918 krónur.Gagnstefndimótmælir framangreindum kröfum og málsástæðum gagnstefnanda í gagnsök.Meðákvörðun Fjármálaeftirlitsins, dagsettri 9. október 2008, var tilteknum eignumog skuldum Landsbanka Íslands hf. ráðstafað til aðalstefnda. II AðalsökMálavaxtalýsing og málsástæðuraðalstefnanda í aðalsökMálavextirí aðalsök eru þeir að þann 16. ágúst 2007 stofnaði aðalstefndimyntveltureikning í evrum nr. 76056 við útibú L.Í. hf. að Laugavegi 77,Reykjavík, og fékk að sögn aðalstefnanda yfirdráttarheimild á reikninginn aðfjárhæð EUR 1.137.000,00. Segir aðalstefnandi að þann 23. ágúst 2007 hafi veriðteknar út EUR 1.137.000,00. Yfirdráttarheimild á reikningnum hafi runnið út ánþess að uppsöfnuð skuld reikningsins væri greidd og hafi reikningnum veriðlokað í kjölfarið 29. desember 2011 vegna endurútreiknings. Uppsöfnuð skuldreikningsins hafi þá numið EUR 1.350.617,09. Þann29. desember 2011 hafi aðalstefnda verið sent bréf þar sem fram hafi komið aðmyntveltureikningurinn hefði verið endurútreiknaður í samræmi við lög nr.151/2010 um breytingar á lögum nr. 38/2001 sem kveði á um endurútreikning lánameð ólögmætri gengistryggingu. Endurútreikningurinn hafi miðast við lægstuóverðtryggðu vexti sem Seðlabanki Íslands birti, sbr. 10. gr. sömu laga. Staðamyntveltureikningsins fyrir endurútreikning hafi verið neikvæð um 215.126.290krónur en eftir endurútreikning hafi staða reikningsins verið neikvæð um159.420.930 krónur sem sé hluti af stefnufjárhæðinni en endurútreikningur hafimiðast við 28. desember 2011. Við endurútreikning hafi reikningurinn fengiðnýtt númer, 76056, nú samkvæmt yfirdrætti á veltureikningi nr. 799004 í útibúi L.Í.hf. Hinn 11. október 2012, í máli nr. 467/2011, hafi Hæstiréttur kveðið upp dómþess efnis að yfirdráttarlán á gjaldeyrisreikningum væru gild lán í erlendumgjaldmiðli. Samkvæmt dómnum sé ljóst að endurútreikningur myntveltureikningsinshafi verið umfram skyldu bankans. Yfirdráttarskuldin verði því ekkiendurreiknuð frekar, enda um hreina ívilnun bankans að ræða. Í öðru lagi stofnaði aðalstefndi 16.ágúst 2007 myntveltureikning JPY nr. 76057 við við sama útibú L.Í. hf. og fékkað sögn aðalstefnanda yfirdráttarheimild á reikninginn að fjárhæð JPY1.137.000,00. Þann 23. ágúst 2007 hafi verið teknar út JPY 88.280.000,00.Yfirdráttarheimild á reikningnum hafi runnið út án þess að uppsöfnuð skuldreikningsins væri greidd og hafi reikningnum í kjölfarið verið lokað þann 29.desember vegna endurútreiknings. Uppsöfnuð skuld reikningsins hafi þá verið að fjárhæðJPY 98.785.089,03. Sama dag og áður hafi aðalstefndaverið sent bréf þar sem fram hafi komið að staða myntveltureikningsins fyrirendurútreikning hafi verið neikvæð um 155.952.020 krónur en eftirendurútreikning væri staða reikningsins neikvæð um 78.177.745 krónur sem séhluti af stefnufjárhæðinni. Við endurútreikning hafi reikningurinn fengið nýttnúmer, 76057, nú samkvæmt yfirdrætti á veltureikningi nr. 799006 í útibúi aðalstefnanda.Í þriðja lagi er krafa aðalstefnandabyggð á því að aðalstefndi hafi sama dag og áður stofnað hjá L.Í. hf. myntveltureikningCHF nr. 76058 og fengið að sögn aðalstefnanda yfirdráttarheimild á reikninginnað fjárhæð CHF 927.000,00. Þann 23. ágúst 2007 hafi verið teknar út CHF 927.000,00. Yfirdráttarheimild áreikningnum hafi runnið út án þess að uppsöfnuð skuld reikningsins væri greiddog hafi reikningnum verið lokað þann 29. desember vegna endurútreiknings.Uppsöfnuð skuld reikningsins hafi þá verið að fjárhæð CHF 1.058.460,06. Eins og í fyrri skiptin hafiaðalstefnda verið sent bréf 29. desember 2011 þar sem fram hafi komið aðmyntveltureikningurinn hefði verið endurútreiknaður og væri staðamyntveltureikningsins fyrir endurútreikning neikvæð um 138.139.622 krónur eneftir endurútreikning væri staða reikningsins neikvæð um 79.186.695 krónur sem séhluti af stefnufjárhæðinni. Við endurútreikning hafi reikningurinn fengið nýtt númer,76058, nú samkvæmt yfirdrætti á veltureikningi nr. 799005 í útibúi Landsbankans.Samtals nemi framangreindirútreikningar stefnufjárhæð.Fram kemur í stefnu í aðalsök aðaðalstefnda hafi verið sent innheimtubréf þann 15. janúar 2013 ogáminningarbréf þann 20. janúar 2014. Skuldin hafi ekki fengist greidd þráttfyrir innheimtutilraunir og sé því nauðsynlegt að höfða mál til greiðsluhennar.Kröfu sína í aðalsök byggiraðalstefnandi á meginreglum kröfu- og samningaréttar um greiðsluskyldufjárskuldbindinga. Kröfur um dráttarvexti styður stefnandi við reglur III.kafla vaxtalaga nr. 38/2001, einkum 3. mgr. 5. gr. og 1. mgr. 6. gr. sömu laga.Krafan um málskostnað styðjist við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála. Krafa um virðisaukaskatt af málflutningsþóknun sé reist á lögum nr.50/1988. Stefnandi sé ekki virðisaukaskattsskyldur og beri honum því nauðsyntil að fá dóm fyrir skatti þessum úr hendi aðalstefnda. Málavaxtalýsing aðalstefnda vegna kröfu aðalstefnanda um greiðsluskuldar samkvæmt myntveltureikningum Aðalstefndi lýsir málavöxtum áannan veg í þessum þætti málsins. Með umsókn 16. ágúst 2007 hafi hann sótt umstofnun þriggja myntveltureikninga (innlánsreikninga) í myntunum EUR, JPY ogCHF hjá L.Í. hf. Umsóknin um myntveltureikningana hafi verið að frumkvæði ogtilhlutan L.Í. hf. Á öllum umsóknareyðublöðunum um myntveltureikningana komifram að uppruni, tilgangur og fyrsta greiðsla inn á reikningana eigi að vera íformi láns, sbr. töluliði 3, 4 og 5 á umsóknareyðublöðunum. Þá komi fram ítölulið 2 á umsóknareyðublöðunum að aðalstefndi sé eigandi þeirra fjármuna semlagðir verða inn á reikningana. Á umsóknunum komi jafnframt fram að aðalstefndigefi ekki öðrum, eða þriðja aðila, heimild til að ávísa og taka út afreikningunum. Þá hafi aðalstefndi ekki sótt um yfirdráttarheimild ámyntveltureikningana eða óskað eftir að reikningarnir yrðu tengdir einkabanka. Íþessu formi hafi umsóknir aðalstefnda um myntveltureikningana verið samþykktaraf starfsmanni L.Í. hf. sama dag og umsóknin var dagsett, eða þann 16. ágúst2007. Aðalstefndihafi því aldrei lagt fram umsókn um yfirdráttarheimild á framangreindamyntveltureikninga og aldrei fengið tilkynningar frá L.Í. hf. um aðreikningarnir hefðu verið yfirdregnir af L.Í. hf. án þess að aðalstefndi hafióskað eftir yfirdrætti. Þá hafi aðalstefndi ekki heldur verið upplýstur afhálfu L.Í. hf. um fjárhæð yfirdráttar á hvern reikning fyrir sig, né heldur umgildistíma yfirdráttarheimildarinnar.Löngusíðar, er lögmaður aðalstefnda var að vinna í málefnum aðalstefnda, hafi komiðí ljós að L.Í. hf. hafði 23. ágúst 2007 yfirdregið einhliða og án umboðsmyntveltureikninga aðalstefnda, eða í evrum EUR 1.137.000, í svissneskumfrönkum CHF 927.000 og í japönskum jenum JPY 88.280.000. Samadag hafi fjárhæðirnar verið umreiknaðar í íslenskar krónur og lagðar inn átékkareikning aðalstefnda nr. 0111-26-2228 í þrennu lagi, 99.191.880 krónur, 48.642.280krónur og 49.270.050 krónur, eða samtals 197.104.210 krónur. Aftur þann samadag hafi verið millifærðar 199.030.151 króna af tékkareikningi aðalstefnda nr.2228 inn á sparireikning í eigu aðalstefnda nr. 0101-05-199884. Auk þess hafi L.Í.hf. selt peningabréf í eigu aðalstefnda þann sama dag að nafnverði 7.466.768,01krónu á genginu 26,671, eða fyrir 197.944.849 krónur. Samkvæmtframansögðu hafi L.Í. hf. yfirdregið einhliða erlendar myntir á fyrrgreindamyntveltureikninga aðalstefnda án þess að kynna það fyrir aðalstefnda og ánumsóknar eða heimildar aðalstefnda. Tilurð þess virðist hafa verið vegnamilligöngu L.Í. hf. um kaup á hlutabréfum í Straumi í ágúst 2007. Áviðskiptakvittun vegna kaupanna komi fram að keypt hafi verið hlutabréf í Straumiað nafnverði 20.000.000 krónur á genginu 19,75, eða fyrir 395.000.000 krónur. Þákomi fram að viðskiptin hafi átt sér stað þann 20. ágúst 2007 en uppgjör vegnaviðskiptanna hafi farið fram 23. ágúst 2007. Þann dag hafi verið millifært afsparireikningi aðalstefnda nr. 0101-05-199884 396.975.000 krónur sem sundurliðistsvo að kaupverð hlutabréfanna hafi verið 395.000.000 krónur og þóknun 1.975.000krónur. Ljóst sé því að L.Í. hf. hafi fjármagnað kaupin með því að yfirdragameð ólögmætum hætti á framangreinda myntveltureikninga aðalstefnda og með söluá peningabréfum í eigu aðalstefnda.Engingögn liggi fyrir um að stefnandi hafi kynnt fyrir aðalstefnda hvernigfjármögnun vegna kaupa á hlutabréfunum átti sér stað. Fyrir liggi hljóðritun afsamtali Solmaj Fjörðoy Niclasen fjármálaráðgjafa aðalstefnda, þann 20. ágúst2007 en hún hafði verið tilnefnd sem sérstakur fjármálaráðgjafi fyrir aðalstefndaá þessum tíma. Í fyrra samtalinu kl. 12:46 sé fjármálaráðgjafinn að kynna fyriraðalstefnda að keypt hafi verið hlutabréf í stórum viðskiptum á genginu 19,75en í samtalinu komi ekki neitt fram um umfang þeirra. Af samtalinu megi ráða aðviðskiptin hafi verið að frumkvæði L.Í. hf. ("...þú gafst grænt ljós áþetta þá höfðum við svolítið frjálsar hendur..."). Þá megi ráða afsamtalinu að aðalstefnda hafi ekki verið fyllilega ljóst hvað um var að ræða. Ísamtalinu komi ennfremur fram að aðalstefndi taldi sig eiga að skrifa undireitthvað í tengslum við kaupin en vissi ekki hvað það var. Solmaj datt helst íhug að um væri að ræða undirritun á handveðsyfirlýsingu. Ekkert hafi verið minnstá myntveltureikningana í samtalinu. Síðar hafi komið í ljós í símtali sama dagkl. 16:48 að það var handveðsyfirlýsing sem aðalstefndi átti að skrifa undir þarsem aðalstefnda var gert að setja aðalstefnanda að handveði hin keyptuhlutabréf í Straumi í ágúst 2007. Aðalstefndibendir á að aðalstefnda hafi verið gert að rita undir handveðsyfirlýsingu þarsem hann veðsetur L.Í. hf. hlutabréfin í Straumi 21. ágúst 2007, þ.e. degieftir að viðskiptin áttu sér stað en áður en uppgjör vegna viðskiptanna fórfram. Og ennfremur áður en L.Í. hf. dró einhliða yfirdrátt á framangreindamyntveltureikninga aðalstefnda. L.Í. hf. hafi yfirdregið einhliða á reikninganaþann 23. ágúst eða sama dag og uppgjör vegna viðskiptanna með hlutabréfin íStraumi hafi farið fram. Ekkertsé til um aðdraganda þessara viðskipta að öðru leyti eða með hvaða hætti L.Í.hf. veitti aðalstefnda ráðgjöf um kaupin og hvernig fjármögnun á kaupunum áttiað eiga sér stað. Þá komi ekkert fram í fyrrgreindum símtölum um að L.Í. hf. hafikynnt fyrir aðalstefnda að stefnandi hygðist yfirdraga fyrrgreinda myntveltureikningaaðalstefnda til að fjármagna kaupin. Þá hafi ekki heldur verið rætt um sölupeningabréfa vegna fjármögnunarinnar.UmboðL.Í. hf. til að taka út af bankareikningum aðalstefnda hafi einungis tekið til bankareikningaaðalstefnda sem tengdust einkabankaþjónustu eða reikningum nr. 0111-26-2228 ognr. 0101-05-199884. Samkvæmt skilmálum L.Í. hf. og síðar aðalstefnanda sé þaðeinungis reikningseigandi sem hafi heimild til úttektar nema hann hafi veittöðrum aðila slíkt umboð. Eigi það jafnt við um sparireikninga sem ogveltureikninga. Þaðhafi fyrst verið á árinu 2009 sem aðalstefndi hafi fengið reikningsyfirlit frá aðalstefnandayfir myntveltureikningana en eftir það hafi hann fengið mánaðarlegareikningsyfirlit ásamt vaxtanótu, allt til tímabilsins frá 31. desember 2010til 31. janúar 2011, en þá hafi reikningsyfirlit hætt að berast aðalstefnda. Aðalstefndihafi ekki á þessum tíma verið í aðstöðu til að átta sig á um hvaða skuldir varað ræða samkvæmt yfirlitunum. Á reikningsyfirlitunum hafi ekki verið getið umyfirdráttarheimild, né heimildaryfirlit, þ.e. tímabil yfirdráttarheimildar. Aðalstefndihafi aldrei fengið upplýsingar um meintan gildistíma yfirdráttarheimildarinnareða tilkynningu um að meint yfirdráttarheimild vegna myntveltureikninganna værifallin niður. Síðar hafi aðalstefndi fengið sent bankayfirlit yfirmyntveltureikningana þar sem fram kom að um enduropnaðan reikning væri að ræða.Engar skýringar hafi fylgt um hvers vegna reikningurinn var enduropnaður, néheldur hvers vegna reikningnum var lokað. Þann4. janúar 2012 hafi aðalstefnda borist bréf frá aðalstefnanda þar sem tilkynnt hafiverið að myntveltureikningar aðalstefnda hafi verið endurreiknaðir á grundvelliþess að um ólögmæta gengistryggingu hafi verið að ræða. Jafnframt hafi verið tilkynnt að myntveltureikningunum hafi veriðbreytt í íslenska tékkareikninga. Stefnandi hafi í þessu sambandi lagt frambréf sem dagsett séu 29. desember 2011. Aðalstefndahafi hins vegar aldrei borist bréf frá aðalstefnanda með þeirri dagssetningu.Tveimurdögum síðar, eða þann 6. janúar 2012, hafi aðalstefnda borist innheimtuviðvöruneða tilkynning um óheimilan yfirdrátt. Í bréfunum sé vakin athygli á óheimilumyfirdrætti í vanskilum frá 29. nóvember 2011. Eins og fyrr hafi komið framsótti aðalstefndi aldrei um yfirdráttarheimild á reikningana og þ.a.l. hafihann aldrei fengið tilkynningu um að meint yfirdráttarheimild á reikningunumværi fallin niður. Þá veki athygli að svo virðist sem stefnandi hafi talið hinameintu yfirdráttarheimild hafa fallið niður sama dag og endurútreikningur fórfram, eða sama dag og nýir veltureikningar voru stofnaðir í nafni aðalstefndaaf hálfu aðalstefnanda. Aðalstefnda hafi síðan borist ítrekun aðalstefnanda umóheimilan yfirdrátt á fyrrgreindum reikningum þann 30. janúar 2012. Málsástæður aðalstefnda vegnamyntveltureikninga Aðalstefndi byggir á því að hannhafi ekki sótt um yfirdráttarheimild á myntveltureikningana, hvorki íumsókninni sjálfri né síðar. Engin gögn liggi fyrir af hálfu aðalstefnanda umað aðalstefndi hafi sótt síðar um yfirdráttarheimild á reikningana, né að hannhafi veitt L.Í. hf. umboð til að taka út af reikningunum eða yfirdraga þá,þrátt fyrir fjölda áskorana um að stefnandi legði fram gögn um viðskipti viðLBI hf. Í umsóknum aðalstefnda ummyntveltureikninga komi fram að aðalstefndi sé sjálfur eigandi þeirra fjármunasem lagðir verða inn á reikninginn, sbr. tölulið 2. Í tölulið 3 komi fram aðtilgangur með notkun reikninganna sé vegna lántöku og í tölulið 5 komi fram aðfyrsta greiðsla fjármuna inn á reikninganna komi í formi láns. Á blaðsíðu 2 íumsóknunum komi fram að aðalstefndi veitir ekki þriðja aðila heimild tilúttekta af reikningunum. Þá óski aðalstefndi ekki eftir því að reikningarnirverði tengdir við einkabanka. Ennfremur óski aðalstefndi ekki eftir því aðstefnandi veitti fyrirgreiðslu í formi yfirdráttarheimildar. Á því er byggt aðekkert skuldbindandi loforð um endurgreiðslu yfirdráttarskuldar sé til staðaraf hálfu aðalstefnda. Stefnandi geti því ekki krafið aðalstefnda umyfirdráttarskuld sem aðalstefndi óskaði ekki eftir og beri þegar af þeirriástæðu að sýkna aðalstefnda af öllum kröfum aðalstefnanda. Umsókn aðalstefnda um stofnunmyntveltureikninga án yfirdráttar sé dagsett þann 16. ágúst 2007 og samþykkt afL.Í. hf. samdægurs. Aðalstefndi byggir á því að L.Í. hf. hafi ekki haftheimildir til úttektar af myntveltureikningum aðalstefnda, hvorki í formibeinnar úttektar, né heldur úttektar með því að yfirdraga reikningana. Íumsóknunum sé gert ráð fyrir því að fyrsta greiðsla inn á reikningana sé íformi lánveitingar. Á því er byggt að það hafi einnig verið ætlun aðalstefndaog megi leiða það af samtali hans við Solmaj Fjörðoy Niclasen, starfsmanns L.Í.hf., þann 20. ágúst 2007. Í fyrra samtalinu komi fram að aðalstefndi telur sigeiga að skrifa undir „...eitthvað...“ í tengslum við kaup á hlutabréfum íStraumi Solmaj hafi sagt svo ekki vera, nema þá að um væri að ræðahandveðsyfirlýsingu sem aðalstefnda væri gert að setja L.Í. hf. vegna hlutabréfannaí Straumi. Í síðara samtalinu hafi Solmaj staðfest við aðalstefnda að hann ættiað skrifa undir handveðsyfirlýsingu. Í samtölunum sé ekkert minnst á myntveltureikningaaðalstefnda. Aðalstefndi byggir á því aðheimild L.Í. hf. til úttektar á reikningum aðalstefnda hafi verið bundin viðtékkareikning hans nr. 0111-26-2228 á grundvelli samnings um vörslureikning nr.58154 og sparireikning hans nr. 0101-05-199884 á grundvelli samnings umvörslureikning nr. 508155 og samnings um ráðgjöf vegna viðskipta meðfjármálagerninga. Á því er byggt að L.Í. hf. hafieinhliða yfirdregið myntveltureikninga aðalstefnda með ólögmætum hætti, þ.e. ánheimildar eða aðkomu aðalstefnda. Aldrei hafi verið rætt við aðalstefnda um aðreikningarnir yrðu yfirdregnir, né heldur um hinar yfirdregnu fjárhæðir. Sé aðalstefndiþví óskuldbundinn af einhliða og formlausum aðgerðum L.Í. hf. Byggt er á því að L.Í. hf. hafiverið í yfirburðastöðu gagnvart aðalstefnda í viðskiptum hans við L.Í. hf. meðfjármálagerninga. Aðalstefndi hafi treyst því að L.Í. hf. væri að ráðleggjahonum með hans hagsmuni að leiðarljósi. Í stað þess hafi L.Í. hf. einhliða, ánaðkomu aðalstefnda, yfirdregið myntveltureikninga hans þann 23. ágúst 2007vegna kaupa á hlutabréfum í Straumi og þar með sett fjárhag aðalstefnda ístórfellda hættu, teldist hann bundinn af þeirri einhliða ráðstöfun. Engin gögnliggi fyrir um að L.Í. hf. hafi rætt við aðalstefnda um umfanghlutabréfakaupanna í ágúst 2007, né heldur um fjármögnun þeirra. Áþví er byggt að L.Í. hf. hafi verið fjármálastofnun og hafi sem slík borið ríkaábyrgð á meðferð fjármuna viðskiptamanna sinna og í ljósi hlutverks og aðstöðu L.Í.hf. verði að gera miklar kröfur til hans. Gera verði ríkar kröfur til þess aðstarfsmenn fjármálafyrirtækja sýni ýtrustu varkárni við starf sitt þar sem oft ogtíðum séu mjög miklir hagsmunir í húfi fyrir viðskiptamenn og fjárfestingar oftflóknar og áhættusamar. Fjármálafyrirtæki hafi þannig yfirburðaaðstöðu gagnvartviðskiptavinum sínum og beri að beita ströngu sakarmati á háttsemi starfsmannaþeirra þar sem þeir eru sérfræðingar á viðkomandi sviði. Aðalstefndi byggir á því að L.Í.hf. hafi ekki verið heimilt að yfirdraga myntveltureikningana og skipti þarengu máli þótt ætlunin hafi verið að aðalstefndi tæki lán hjá L.Í. hf. til aðleggja inn á reikningana. Með því að L.Í. hf. yfirdró myntveltureikninga aðalstefndaþann 23. ágúst 2007, án þess að umsókn þess efnis hafi legið fyrir af hálfu aðalstefnda,sé aðalstefndi óskuldbundinn af þeim gerningi. Aðalstefnda hafi ekki veriðveitt ráðgjöf um gengisáhættu þegar myntveltureikningarnir voru stofnaðir. Á því er byggt að L.Í. hf. hafisem fjármálastofnun borið að ganga með formlegum og tryggilegum hætti fráskuldaskjölum og beri áhættu af þeirri vanrækslu sinni að afla ekki formlegs ogskuldbindandi loforðs af hálfu aðalstefnda um endurgreiðslu þeirra fjármuna semL.Í. hf. einhliða og án heimildar dró á innlánsreikninga aðalstefnda í erlendrimynt. Því beri að sýkna aðalstefnda. Verði talið að aðalstefndi hafiorðið skuldbundinn til að endurgreiða yfirdrátt á þremur myntveltureikningum erbyggt á því að þar sem ekki hafi verið kveðið á um gildistíma hins meintayfirdráttar 23. ágúst 2007 hafi hinn ólögmæti yfirdráttur verið gjaldfallinnsama dag og L.Í. hf. yfirdró reikningana. Hefði L.Í. hf. þá haft í hendi sérhvenær hann krefðist greiðslu hinna gjaldföllnu meintu „yfirdráttarlána“ þarsem L.Í. hf. hafi haft handveð í öllum eignum og sparifé aðalstefnda hjá aðalstefnanda.Aðalstefnda hafi verið gert að skrifa undir handveðsyfirlýsingu þar sem L.Í.hf. var veitt handveð í væntanlegum hlutabréfum aðalstefnda í Straumi þann 21.ágúst 2007 fyrir öllum skuldum sínum við L.Í. hf. eða tveimur dögum áður en L.Í.hf. yfirdró myntveltureikningana með ólögmætum hætti. Ef þessi aðstaða ætti aðstanda óhögguð væri um hreina sjálftöku L.Í. hf. úr hendi aðalstefnda að ræða. Áþví er byggt að sú aðgerð L.Í. hf. að setja aðalstefnda í slíka stöðu séóheiðarleg, ósanngjörn og andstæð góðum viðskiptaháttum og venjum áverðbréfamarkaði. Aðalstefndi byggir á því aðréttarsamband hans við L.Í. hf. hafi byggst á sérfræðiþjónustu L.Í. hf. Aðalstefndihafi leitað til L.Í. hf. vegna sérfræðiþekkingar bankans. Stefnandi hafi ekkifarið að gildandi lögum, reglugerðum og leiðbeinandi tilmælum um starfsemislíkra fyrirtækja á fjármálamarkaði. Aðalstefndi hafi mátt treysta því að svo hefðiverið gert. Í þágildandi 19. gr. laga nr. 161/2002 segi að fjármálafyrirtækiskuli starfa í samræmi við eðlilega og heilbrigða viðskiptahætti og venjur áfjármálamarkaði. Í umfjöllun um greinina með frumvarpi til laganna sé m.a.vísað til 11. gr. tilskipunar 93/22/EBE um fjárfestingarþjónustu á sviðiverðbréfaviðskipta. Þar komi m.a. fram að aðildarríkin skuli tryggja aðfjárfestingarfyrirtæki starfi á heiðarlegan hátt og annist viðskipti sín afkunnáttusemi, umhyggju og kostgæfni með hagsmuni viðskiptamanna og heilbrigðimarkaðarins að leiðarljósi. Jafnframt að fjárfestingarfyrirtæki miðli, eftirþví sem þörf er á, þeim upplýsingum sem skipta máli í samskiptum viðviðskiptavini. Ennfremur að fjárfestingarfyrirtæki reyni að forðasthagsmunaárekstra og láti viðskiptamenn njóta sanngjarnar meðferðar. Þá séennfremur vísað til 4. gr. laga nr. 33/2003 þágildandi laga umverðbréfaviðskipti. Aðalstefndi byggir á því að L.Í.hf. hafi með margvíslegum saknæmum hætti brotið gegn lögum nr. 33/2003 sem þágiltu um verðbréfaviðskipti. Þá byggir aðalstefndi einnig á því að ósanngjarntsé af hálfu aðalstefnanda að innheimta kröfu á grundvelli myntveltureikninganameð vísan til 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógildalöggerninga. Einnig byggir aðalstefndi á því að óheiðarlegt sé af hálfu aðalstefnandaað innheimta kröfu á grundvelli myntveltureikninganna með vísan til 33. gr.laga nr. 7/1936. Á því er byggt að stefnandi berihallann af því að ekki hafi verið gengið með tryggilegum og skuldbindandi hættifrá skjölum vegna meints yfirdráttarláns. Verði talið að aðalstefndi sé bundinnaf yfirdráttarláni, sem hann sótti ekki um og lofaði aldrei að greiða, er á þvíbyggt, á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936, að það sé óheiðarlegt af aðalstefnandaað bera fyrir sig persónulegri ábyrgð aðalstefnda vegna skuldbindingar áyfirdrætti á myntveltureikningum aðalstefnda. Aðalstefndi sjálfur hafi ekki stofnaðtil yfirdráttarins. Hann hafi ekki sótt um yfirdrátt né fengið heimild L.Í. hf.til að yfirdraga reikningana. L.Í. hf. hafi samþykkt umsókn aðalstefnda ummyntveltureikningana í því formi sem umsóknin var þann sama dag, eða 16. ágúst2007. Engu skipti þótt ætlun aðalstefnda hafi verið að taka lán og leggjaandvirði lánsins inn á reikningana. Aðalstefndi hafi ekki yfirdregið reikningana,enda ekki haft til þess heimild. Aðalstefndi byggir á því að framkvæmd L.Í. hf.við að yfirdraga myntveltureikninga án heimildar aðalstefnda sé þess eðlis aðvíkja eigi henni til hliðar í heild sinni sökum þess að það sé ósanngjarnt ogandstætt góðri viðskiptavenju að bera yfirdráttinn fyrir sig á þann hátt semstefnandi geri. Í 2. mgr. 36. gr. laga nr. 7/1936 sé tekið fram að við mat á 1.mgr. 36. gr. skuli líta til efnis samnings, stöðu samningsaðila, atvika viðsamningsgerðina og atvika sem síðar komu til. Aðalstefndi byggir á því að öllþessi atriði leiði til þess að ákvæði 1. mgr. 36. gr. eigi við og að víkja eigitil hliðar þeirri framkvæmd L.Í. hf. að yfirdraga myntveltureikninga aðalstefndaog verði því að sýkna aðalstefnda af dómkröfum aðalstefnanda. Fari svo ólíklega að dómurinntelji að við umsókn aðalstefnda um stofnun þriggja myntveltureikninga hafifalist beiðni um yfirdrátt séu atvik við samningsgerðina með þeim hætti aðvíkja beri samningnum til hliðar með vísan til 36. gr. laga 7/1936. Vísar aðalstefnditil allra þeirra réttarbrota sem framin hafi verið gagnvart aðalstefnda íaðdraganda og í kjölfar umsóknar hans um stofnun myntveltureikninga. Með samafyrirvara byggir aðalstefndi einnig á því að óheiðarlegt sé af hálfu aðalstefnandaað bera fyrir sig meinta yfirdráttarskuld í skilningi 33. gr. laga nr. 7/1936og því beri að sýkna aðalstefnda af dómkröfum aðalstefnanda þar semskuldbindingin sé þá ógild. Aðalstefndi byggir jafnframt áþví að starfsmenn L.Í. hf. hafi virt að vettugi reglur bankans og ekki beittþeirri sérfræðiþekkingu, þeim faglegu vinnubrögðum og þeirri aðgæslu, semkrefjast megi af sérfræðingum, með því að yfirdraga myntveltureikninga aðalstefndaán umsóknar aðalstefnda. Þar með hafi starfsmenn L.Í. hf. sýnt af sér saknæmaháttsemi sem leitt hafi til fjártjóns hjá aðalstefnda. Aðalstefndi byggir á þvíað fjártjón hans vegna ólögmætrar háttsemi L.Í. hf. nemi sömu fjárhæð ogkrafist sé í dómkröfum í stefnu. Engu máli skipti þótt stefnandi hafiendurreiknað hinar yfirdregnu fjárhæðir myntveltureikninganna í íslenskarkrónur umfram skyldu. Þá sé fjártjón aðalstefnda sennileg afleiðing af þeirrisaknæmu háttsemi starfsmanna L.Í. hf. að yfirdraga reikningana án umsóknar eðaaðkomu aðalstefnda. Málavaxtalýsing aðalstefnda vegnagangkröfu hans til skuldajafnaðar við stefnukröfur í aðalsök vegna meintsfjártjóns aðalstefnda. Aðalstefndi lagði 800.000.000króna inn á tékkareikning sinn hjá L.Í. hf. nr. 0111-26-2228 sem barfyrirsögnina Einkabankaþjónusta. Strax sama dag voru keypt peningabréf ípeningamarkaðssjóði bankans fyrir 797.000.000 króna. Í kvittuninni kemur framað keypt voru peningabréf Landsbankans að nafnverði 31.859.609,85 krónur ágenginu 25,016. Tekið er fram í kvittuninni að peningabréfin væru færð ágeymslusafn í eigu bankans. Miðlariviðskiptanna var Sólmaj Fjörðoy Niclasen, fjármálaráðgjafi aðalstefnda. Ekki var gerður sérstakursamningur við aðalstefnda um eignastýringu og fjárfestingarráðgjöf í tengslumvið millifærslu þessara fjármuna. Aðalstefndi segir að ekki sé að sjá að gögnséu til um að L.Í. hf. hafi aflað sér á nokkurn hátt upplýsinga um reynslu ogþekkingu aðalstefnda á verðbréfaviðskiptum eða um önnur þau atriði sem L.Í. hf.hafi borið að gera samkvæmt fyrirmælum 5. gr. laga nr. 33/2003 umverðbréfaviðskipti sem giltu á þessum tíma. Þá hafi aðalstefnda ekki verið gerðgrein fyrir því hvaða þóknun L.Í. hf. hygðist taka fyrir þjónustu sína.Aðalstefndi tekur fram að hann hafi ekki verið í viðskiptum við L.Í. hf. fyrir2. mars 2007. L.Í. hf. hafi ekkert þekkt til aðalstefnda og þrátt fyrir það hafiL.Í. hf. ekki aflað sér vitneskju um aðalstefnda eða reynslu hans afverðbréfaviðskiptum. Þegar litið sé til texta ífyrirsögn yfirlits tékkareiknings nr. 2228, „Einkabankaþjónusta“, og textafyrir millifærslu fyrir 797.000.000 króna, „Einkabanki, 220760-5619“, sé ljóst að L.Í. hf. hafi tekið fjármuni aðalstefndaí eignastýringu og fjárfestingaráðgjöf. Á afriti samnings um vörslureikningaðila nr. 58154 megi sjá að málefni aðalstefnda voru á eignastýringarsviði hjá aðalstefnandaen þann 14. mars 2007 hafi umsóknin verið send á faxi frá eignastýringarsviðibankans. Þrátt fyrir það hafi ekki verið gengið frá skriflegum samningisamkvæmt 7. gr. laga nr. 33/2003 þar sem kveða hefði átt um réttindi og skylduraðila. Aðalstefndi tekur fram að áþessum tíma hafi hann ekki átt tölvu, ekki kunnað á tölvu, ekki haft netfang og ekki aðgang að Interneti. Aðalstefndahafi verið tilnefndur sérstakur fjármálaráðgjafi hjá LBI hf., Solmaj FjöroyNiclasen, sem starfað hafi hjá L.Í. hf. sem fjármálaráðgjafi frá maí árið 2000. Í mars árið 2007 hafi verið keypthlutabréf í Straumi og sé allsendis óljóst um aðdraganda þeirra viðskipta ogverði ekki annað ráðið en að þau hafi orðið að frumkvæði L.Í. hf. Ekki sé tilneitt um frumkvæði aðalstefnda að þessum viðskiptum eða fyrirmæli af hans hálfuum kaup hlutabréfanna. Hins vegar séu til tölvusamskipti milli starfsmanna L.Í.hf. og starfsmanna Straums um þessi viðskipti. Erfitt hafi verið að afla gagnaog upplýsinga hjá aðalstefnanda um framangreind viðskipti en eftirfaranditölvusamskipti séu gögn sem lögmaður aðalstefnda hafi fengið frá Straumi áárinu 2011. Fyrstsé tölvupóstur frá Markúsi Mána Michaelssyni, starfsmanni Straums, 15. mars2007 þar sem hann spyrji Kristján Einarsson, útibústjóra LBI hf., hvort L.Í.hf. sé eigandi hlutabréfanna eða aðalstefndi. Fram komi í tölvupóstinum að „...þettaværu þá alls, 643.536.600 krónur, inni í því verði er vaxtakostnaður ogþóknanir. (Miðast við að gert verði upp á morgun) ...“. Síðar sama dag hafi LindaÓsk Þórmundsdóttir, starfsmaður LBI hf., sent tölvupóst til Solmaj F. Niclasenfjármálaráðgjafa þar sem fram komi að Linda hafi fengið uppgefið hvað „... viðeigum að borga“. Síðan spyrji Linda Ósk Solmaj hvort hún vilji ekki fá andvirðilánsins til sín og sjá svo um heildargreiðsluna daginn eftir. Tölvupósti Lindu hafiSolmaj svarað samdægurs þannig að best væri að setja Straumsbréfin áVS-reikning aðalstefnda en lánið skuli lagt inn á reiknings hans nr.0111-26-002228 og síðan myndi Solmaj innleysa það sem upp á vantaði úrpeningabréfum og leggja inn á sama reikning. Síðan myndi Linda „... þið ...“sjá um að millifæra heildarupphæðina 643.536.600 krónur til Straums Aðmorgni 16. mars 2007 hafi Kristján Einarsson, útibústjóri LBI hf., beðið MarkúsMána, starfsmann Straums, að koma til sín nótunni og reikningsnúmeri svo hægt væriað klára viðskiptin þann dag. Síðar sama dag hafi Markús Máni sentKristjáns Einarssonar tölvupóst þar sem segi: „Meðfylgjandi er nótan, gott fyrir þigað vita að upphaflegt gengi var 21,2 - gengið á nótunni er 21,45122 en inn í því eru vextir og þóknanir.(Ef hann spyr þá getur þú sagthonum að það hafi verið gert mjög vel við hann í þeim efnum)“. Aldreihafi verið tekið fram hver þóknunin var, hún sundurliðuð eða hver ætti hana.Ekkert af þessu hafi verið kynnt fyrir aðalstefnda. Síðar saman dag hafi veriðgengið frá greiðslum. Hvergi sé að sjá að nokkur þessara aðila eigi beinsamskipti við aðalstefnda vegna þessara viðskipta. Þann 19. mars 2007 séutölvusamskipti milli starfsmanna L.Í. hf. og Straums þar sem fram komi aðyfirfærsla bréfanna hafi tafist þar sem aðalstefndi hafi ekki verið meðVS-reikning. Sundurliðun kaupverðs hlutabréfanna hafi verið send L.Í. hf. meðtölvupósti frá Straumi. L.Í. hf. hafi ekki kynnt aðalstefnda sundurliðaðkaupverð og kostnað samfara kaupunum. Þann 23. ágúst 2011 hafi lögmaðuraðalstefnda sent bréf til aðalstefnanda þar sem því hafi verið mótmælt af hálfuaðalstefnda að frumkvæði að kaupum á hlutabréfum í Straumi væri komið frá aðalstefndaeins og haldið hafði verið fram af hálfu aðalstefnanda. Áður en framangreindtölvusamskipti hafi átt sér stað hafi aðalstefndi skrifað undir lánssamningþann 9. mars 2007 þar sem hann hafi tekið gengistryggt lán hjá L.Í. hf. aðfjárhæð 320.000.000 króna. Samdægurshafi aðalstefndi veðsett L.Í. hf. hlutabréf í Straumi að nafnvirði 30.000.000kr., án þess þó að aðalstefndi hafi þá átt að eignast hlutabréf í því félagi áþessu tímamarki. Hann hafi ekki eignast bréfin fyrr en 16. mars 2007. Meðal skilmálahandveðsetningarinnar sé ákvæði þess efnis að beita megi veðkalli ef skuld aðalstefndafari upp fyrir 75% af markaðsverði hinna veðsettu hlutabréfa og skyldi aðalstefndagefinn þriggja daga frestur til að bæta við nægilegum tryggingum. Aðalstefndi hafihér verið orðinn flæktur í net viðskipta og áhættu sem honum hafði á engan háttverið gerð grein fyrir með fullnægjandi hætti. Veðsetningin eigi sér stað áður en aðalstefndi hafði eignasthlutabréfin sem sett voru að veði. Ekki sé til beiðni frá aðalstefnda um þessiviðskipti, né heldur lánsumsókn frá aðalstefnda þar sem hann sæki um lán hjá L.Í.hf. Ekkert sé til um ráðgjöf L.Í. hf. gagnvart aðalstefnda vegna kaupanna eðaað slík ráðgjöf hafi yfir höfuð verið veitt. Í viðauka I með lánssamningiaðila, sem sé beiðni um útborgun lánsfjárhæðarinnar, komi fram að leggja átti andvirðilánsins inn á tékkareikning aðalstefnda nr. 0111-26-002228 og hafi beiðninverið undirrituð þannig af aðalstefnda. Beiðninni hafi verið breytt eftir á af L.Í.hf. og ritað reikningsnúmer í eigu útibús L.Í. hf. Lánsfjárhæðin hafi síðanverið greidd beint inn á reikning nr. 0111-26-974900 í eigu L.Í. hf. Aðalstefndihafi því aldrei fengið umrædda lánsfjárhæð greidda, heldur hafi verið ummillifærslu milli reikninga L.Í. hf. sjálfs að ræða. Þann 16. mars 2007 hafi verið seldpeningabréf í eigu aðalstefnda að nafnverði 12.914.471,34 krónur á genginu25,14, eða fyrir 324.669.809 krónur. Sama dag hafi fjárhæðin verið lögð inn átékkareikning aðalstefnda nr. 0111-26-2228 og sama dag greitt út af reikningnuminn á reikning hjá Straumi nr. 515-26-89. Aðalstefndi getur þess að þann26. mars 2007 seldi stefnandi peningabréf í eigu aðalstefnda að nafnverði5.004.235,61 króna á genginu 25.229 fyrir 126.251.860 krónur. Sama dag hafi stefnandikeypt fyrir hönd aðalstefnda aftur peningabréf að nafnverði 5.000.000 króna ásama gengi fyrir 126.145.000 krónur. Aðalstefndi hafi ekki óskað eftir þessumviðskiptum og ekki verið kynnt þau. Það eina sem þessi viðskipti aðalstefnandameð peningabréf aðalstefnda leiddu af sér hafi verið að aðalstefnda hafi veriðgert að greiða fjármagnstekjuskatt í ríkissjóð að fjárhæð 106.560 krónur, aukþess sem nafnverð peningabréfa aðalstefnda hafi lækkað að nafnverði 4.235,61króna. Þann 16. mars 2007 hafi Straumurgefið út kvittun fyrir sölu hlutabréfa í sjálfu sér að nafnverði 30.000.000króna á genginu 21,451220 fyrir 643.536.600 krónur. Þessi verðbréfaeign sé færðþann 19. mars 2007 yfir á geymslusafn í eigu L.Í. hf. á genginu 19,80 sem ersagt vera kaupgengi bréfanna. Á þessum fjárhæðum, þ.e. kaupverði á kvittun fráStraumi og kaupverði samkvæmt hreyfingaryfirliti frá aðalstefnanda, sé mismunurupp á 49.536.600 krónur aðalstefnda í óhag. Aðalstefnda hafi ekki verið gerðgrein fyrir þessu, fremur en þeim falda kostnaði vegna viðskiptanna, sem áður hafiverið búið að taka af aðalstefnda. Ekki sé upplýst í dag hver naut þessahagnaðar, né heldur hvað L.Í. hf. fékk í sinn hlut fyrir þessi viðskipti. Þann 14. ágúst 2007 hafi aðalstefndiskrifað undir samning um ráðgjöf vegna viðskipta með fjármálagerninga við L.Í.hf. Degi síðar hafi komið fyrirmæli frá Guðlaugu Bóasdóttur, starfsmanni LBIhf., um færslu verðbréfaeigna aðalstefnda hjá L.Í. hf. af geymslusafni yfir áráðgjafasafn. Þann 16. ágúst 2007 hafihlutabréf aðalstefnda í Straumi að nafnverði 30.000.000 króna verið færð afgeymslusafni yfir á ráðgjafasafn. Við yfirfærsluna hafi hlutabréfin verið færðá genginu 19,40, eða að verðmæti 582.000.000 króna. Verðmæti bréfanna hafiþannig lækkað um 12.000.000 króna við það eitt að færa bréfin af geymslusafniyfir á ráðgjafasafn. Aðalstefnda hafi ekki verið kynnt þessi lækkun né heldur séaðalstefnda ljóst hvort L.Í. hf. hafi tekið sér mismuninn sem þóknun fyrirmillifærsluna eða hver ástæðan fyrir þessum 12.000.000 króna mismun var. Tilsamanburðar megi nefna að peningabréf, sem keypt voru þann 26. mars 2007 aðnafnverði 5.000.000 króna á genginu 25,229, hafi verið færð yfir á ráðgjafasafná sama gengi þann 15. ágúst 2007 eða á genginu 25,229. Í samningi aðila um ráðgjöfvegna viðskipta með fjármálagerninga hafi falist að L.Í. hf. tók að sér aðveita aðalstefnda ráðgjöf vegna viðskipta með fjármálagerninga og annast vörsluþeirra. Samkvæmt samningnum hafi L.Í. hf. haft umboð aðalstefnda til að taka féút og leggja fé inn á sparireikning aðalstefnda nr. 0101-05-199884. Tekið séfram í 1. mgr. 1. gr. samningsins að L.Í. hf. sé ekki heimilt að eiga viðskiptimeð fjármálagerninga fyrir hönd aðalstefnda án þess að fyrirmæli um viðskiptinkomi frá aðalstefnda, sbr. 8. gr. samningsins. Samkvæmt 3. mgr. 1. gr.samningsins hafi L.Í. hf. lofað að taka mið af eignum aðalstefnda, aðstæðum aðöðru leyti og ytri aðstæðum. Mat á aðstæðum aðalstefnda skyldi taka mið afupplýsingum sem aðalstefndi veitti L.Í. hf. samkvæmt 4. gr. samningsins. Þráttfyrir þessi ákvæði liggi engin gögn fyrir um það að á þessu tímamarki hafi LBIhf., á grundvelli 5. gr. þágildandi laga um verðbréfaviðskipti nr. 33/2003,aflað upplýsinga um aðalstefnda, þ.e. um bakgrunn hans eða þekkingu og reynsluá verðbréfaviðskiptum eða önnur þau atriði sem L.Í. hf. hafi borið að gera samkvæmt5. gr. laga nr. 33/2003. Í viðauka A meðráðgjafasamningnum hafi verið sérákvæði um þóknanir L.Í. hf. vegna viðskiptameð fjármálagerninga. Þar komi m.a. fram að ef aðalstefndi ætti yfir 500.000.000króna í eignasafni með ráðgjöf væri árleg umsýsluþóknun 0,2% á árinu afmeðalstöðu verðbréfaeignar. Þá hafi verið kveðið á um sérkjör vegnaverðbréfaviðskipta, en þar komi m.a. fram að þóknun aðalstefnanda vegnaviðskipta með hlutabréf skráðum hjá Kauphöll væri 1% af sölu- og kaupþóknun með50% afslætti. Auk þess að þóknun með viðskipti peningabréfa L.Í h.f. væri engin. Strax í kjölfar ráðgjafarsamningsinshafi L.Í. hf. hafist handa um frekari kaup aðalstefnda á hlutabréfum í Straumi. Fyrir liggi hljóðritun afsamtali aðalstefnda við Solmaj Fjöroy Niclasen, fjármálaráðgjafa hjá LBI hf.,þar sem aðalstefnda sé kynnt að staðfest gengi á kaupum á hlutabréfum sé 19,75.Ekkert komi fram í samtalinu um umfang viðskiptanna en ráða megi af samtalinuað viðskiptin hafi verið að frumkvæði LBI hf., sbr. orðalagið „... þú gafstgrænt ljós á þetta þá höfðum við svolítið frjálsar hendur ...“ Ekkert komi framum aðdraganda viðskiptanna að öðru leyti eða með hvaða hætti L.Í. hf. hafiveitt aðalstefnda ráðgjöf um kaupin. Þá komi ekkert fram í samtalinu um fjármögnuná viðskiptunum og engin gögn liggi fyrir um að L.Í. hf. hafi kynnt fyrir aðalstefndahvernig fjármögnun vegna kaupa á hlutabréfunum átti að eiga sér stað. Þá komi fram í samtalinu að aðalstefndasé ekki fyllilega ljóst hvað um var að vera og hvort eða hvaða pappíra hannætti að skrifa undir í tengslum við kaupin. Síðar komi í ljós að um var að ræðaundirritun handveðsyfirlýsingar þar sem L.Í. hf. var veitt handveð íhlutabréfunum í Straumi sem ætlunin var að kaupa f.h. aðalstefnda. Ráðgjöf L.Í. hf. hafi falist íþví að kaupa enn frekari hlutabréf í Straumi. Keypt hafi verið að nafnverði20.000.000 króna á genginu 19.75 fyrir 395.000.000 króna. Viðskiptin hafi fariðfram þann 20. ágúst 2007 en uppgjör viðskiptanna farið fram þann 23. ágúst2007. Áður, eða þann 21. ágúst 2007, hafi aðalstefnda verið gert að setja L.Í.hf. að handveði öll hlutabréfin og þar undir hafi einnig verið réttur aðalstefndatil arðs af bréfunum. Heimild hafi verið í handveðsetningunni til L.Í. hf. aðbeita veðkalli ef skuld aðalstefnda færi upp fyrir 60% af markaðsvirði hinnaveðsettu hlutabréfa og skyldi aðalstefnda gefinn þriggja daga frestur til aðbæta við nægilegum tryggingum. Ekki sé til afrit af lánsumsókn aðalstefndavegna síðari kaupa á hlutabréfum í Straumi. Í júní 2007 hafi L.Í. hf. kynntfyrir aðalstefnda áætlun um stýringu gjaldeyrisáhættu og afhent honum þá áætlununna af L.Í. hf. fyrir gengistryggð lán aðalstefnda hjá L.Í. hf. Hafi áætluninverið kynnt sem „Ólafur H. Jónsson & Þorsteinn Hjaltested – samstæða“. Þá hafiverið gert tilboð í áhættustýringu fyrir aðalstefnda, Vendi ehf. og Grænarlausnir ehf. þann 29. okt. 2007. Aðdragandi alls þessa hafi verið að KristjánEinarsson, útibússtjóri hjá LBI hf., hafi sent beiðni til starfsmanns ááhættustýringardeild L.Í. hf. þar sem hann segi að aðalstefndi o.fl. viljikomast í skuldastýringu hjá bankanum. Samkvæmt tilboðinu skyldi þóknun fyrirþessa þjónustu vera föst þóknun, 500.000 krónur, að viðbættum 14% af nettóhagnaðiafleiðusamninga sem gerðir séu í tengslum við ráðgjöfina. Þann 1. nóvember 2007hafi verið skrifað undir tvo samninga um ráðgjöf við skulda- og áhættustýringu,annars vegar við aðalstefnda og hins vegar við Vendi ehf. Í 10. töluliðsamningsins sé tekið fram að afleiðuviðskipti séu ekki áhættulaus og gert séráð fyrir því að áhættustefna aðalstefnda hafi áður verið mótuð. Þá sé ekki aðsjá af efni tilboðsins, né samningsins, að L.Í. hf. hafi flokkað aðalstefndasem fagfjárfesti. Þann 1. nóvember 2007 hafi ný lög tekið gildi umverðbréfaviðskipti, lög nr. 108/2007. Aðalstefndi lætur þess getið aðnefndur Ólafur H. Jónsson sé tengdafaðir Björgólfs Thors Björgólfssonar. Ólafursé jafnframt tengdur aðalstefnda fjölskylduböndum þar sem hann sé móðurbróðir aðalstefnda.Ólafur H. Jónsson hafi nú verið lýstur gjaldþrota að kröfu aðalstefnanda. Þann 19. nóvember 2007 hafi L.Í.hf. óskað eftir því við Ólaf H. Jónsson, sem hafi ekki haft umboð frá aðalstefnda,að hann fyllti út eyðublað til að sækja um að vera flokkaður sem fagfjárfestir.Ekki hafi slíkt bréf eða eyðublað verið sent aðalstefnda en í tölvupóstinumsegi: „Ætlunin var að Vendi ehf. mundi gera alla samninga svo að þá fyllirðuþetta út m.v. það.“ Sama dag hafi Ólafur H. Jónsson fyllt út eyðublað þar semhann óski eftir því að Vendi ehf. verði metinn sem fagfjárfestir. Hann hafigefið upp rangar upplýsingar um umfang viðskipta á markaði og gefið upp rangarupplýsingar um verðbréfaeign Vendi ehf. Þá segi hann um reynslu Vendi ehf. áfjármálamarkaði að félagið sé í virkri stýringu hjá L.Í. hf. Ekki hafi veriðleitað upplýsinga um þetta efni hjá aðalstefnda, né heldur verið gætt að því aðyfirfara að ársreikningar félagsins beri með sér þessar upplýsingar. Þá hafitilgangur félagsins Vendi ehf. átt að vekja upp spurningar hjá L.Í. hf. en félagiðhafi verið skráð með landbúnaðarstarfsemi allt til 19. nóvember 2007. RegluvörðurL.Í. hf. hafi ritað undir eyðublaðið 20. nóvember 2007 þrátt fyrir augljósa annmarkaá umsókninni. Þann 11. desember 2007 hafi aðalstefndihringt í fjármálaráðgjafa sinn hjá L.Í. hf. en hann hafi ætlað að taka út 40.000.000króna sem hann taldi vera lausar til útborgunar. Fjármálaráðgjafi aðalstefnda hafisagt að fjármunirnir hafi verið lausir en séu það ekki lengur þar sem þeir hafiverið notaðir sem trygging fyrir skuldastýringuna. Samtalið beri með sér að aðalstefndihafi hvorki vitað í þennan heim né annan um það sem verið var að ráðskast meðhans eigin fjármuni. Þá séu gefnar rangar upplýsingar í símtalinu þar sem engarskuldbindingar vegna gjaldeyrisstýringar voru fyrir hendi af hálfu aðalstefndané Vendi ehf. þegar símtalið fór fram. Þennan dag hafi Samson-skuldabréfiðverið óveðsett og því rangar upplýsingar veittar sem hafi leitt til tjóns fyriraðalstefnda. Þann 12. desember 2007 hafi Solmaj,fjármálaráðgjafi hjá LBI hf., hringt í aðalstefnda til að kynna honum semfjárfestingarkost fasteignaverkefni víða um heim á vegum Novator hf. og Samson ehf. Þann 14. desember 2007 hafi aðalstefndiskrifað undir tryggingarbréf þar sem hann veðsetti L.Í. hf. skuldabréf sín íSamson ehf. að nafnverði 50.000.000 króna til tryggingar öllum skuldum sínumvið L.Í. hf. Af aðdraganda útgáfu tryggingarbréfsins megi þó ráða aðveðsetningin fór fram til tryggingar afleiðuviðskiptum í nafni Vendi ehf. Þaðskipti hér máli að þegar aðalstefndihringdi þann 11. desember 2007 til að taka út fé, en var neitað, hafi afleiðuviðskiptiVendi ehf. ekki verið hafin og þeir fjármunir sem aðalstefndi ætlaði að taka útlausir til úttektar. L.Í. hf. hafi hins vegar meinað honum úttekt og veittrangar upplýsingar og enga ráðgjöf, m.a. um áhættu af afleiðuviðskiptum. Ekki hafiverið lagt mat á hæfi aðalstefnda til að stunda slík viðskipti. Þann 14. desember 2007 hafi fyrstiafleiðusamningurinn verið gerður í nafni Vendi ehf. og sé tilkynning um hannsendur Ólafi H. Jónssyni en aðalstefnda ekki tilkynnt um það sérstaklega. Þann 11. júlí 2008 hafi L.Í. hf.gert samning við Vendi ehf. um „virka stýringu á lánasafni“ og með honum fylgtaðgerðarrammi í viðauka. Ekki hafi verið lagt mat á þekkingu og reynslu Vendiehf., aðalstefnda eða prókúruhafans Ólafs H. Jónssonar vegna þessara viðskipta.Þegar yfir lauk hafi L.Í. hf. gert fjölda afleiðusamninga við Vendi ehf. ánaðkomu aðalstefnda. Persónulegir fjármunir aðalstefnda hafi hins vegar veriðsettir sem trygging fyrir afleiðuviðskiptunum sem aðalstefndi hafði enganskilning á. Ekki hafi verið lagt mat á hæfi aðalstefnda til slíkra viðskipta. Við hrun bankakerfisins hafi níuopnir afleiðusamningar verið í gildi samkvæmt bréfi aðalstefnanda þann 26.janúar 2009. Erfitt hafi reynst að fá skiljanleg yfirlit yfir afleiðingarþessara viðskipta fyrir aðalstefnda en ljóst sé að fjárbinding 50.000.000 krónaaf ráðgjarfasafni aðalstefnda (handveðsyfirlýsing í Samson-bréfunum frá 14.des. 2007) sem trygging fyrir þessum viðskiptum hafi haft samverkandi áhrif áheildartjón aðalstefnda í máli þessu. Þessum fjármunum hefði verið borgið ef fjármálaráðgjafiaðalstefnda hefði ekki veitt honum rangar upplýsingar og heimilað honumúttektina. Í byrjun febrúar 2008 hafi veriðframkvæmt veðkall gagnvart aðalstefnda og hann krafinn um frekari tryggingarvegna þeirra gengistryggðu lána sem veitt voru vegna kaupa á hlutabréfum íStraumi. Þann 12. febrúar 2008 hafi aðalstefndi skrifað undir þrjúveðtryggingarbréf, samtals að fjárhæð 120.000.000 króna með veði í jörðinniSumarliðbær 2 sem sé í eigu aðalstefnda. Ekkert sé til um formlegt erindi vegnaþessa veðkalls, né heldur neitt um ráðgjöf L.Í. hf. á grundvelli samnings umráðgjöf vegna viðskipta með fjármálagerninga. Aftur hafi verið framkvæmtveðkall gagnvart aðalstefnda í apríl 2008 vegna þeirra lána sem veitt voruvegna kaupa á hlutabréfum í Straumi. Það sem eftir var af peningabréfum aðalstefndahafði verið veðsett aðalstefnanda þann 22. mars 2007. Brugðið hafi verið á þaðráð að L.Í. hf. hafi samið einhliða yfirlýsingu sem aðalstefnda hafi verið gertað rita undir. Samkvæmt efni yfirlýsingarinnar hafi aðalstefndi lofað aðveðsetja L.Í. hf. væntanlega greiðslu samkvæmt sáttargerð við Kópavogsbæ aðfjárhæð 300.000.000 króna eða vegna 300 lóða. Í yfirlýsingunni hafi aðalstefndaverið gert að lýsa því yfir gagnvart L.Í. hf. að þegar lóðirnar yrðu afhentar,stofnskjali lóðar hefði verið þinglýst og lóðirnar þar með orðnar veðhæfar,skuldbindi aðalstefndi sig til að gefa út verðtryggt tryggingarbréf að fjárhæð300.000.000 króna til tryggingar öllum skuldum aðalstefnda við L.Í. hf. Tryggingarbréfinuskyldi þinglýst á 1. veðrétt allra lóðanna. Við hrun bankakerfisins íoktóber 2008 hafi fjárfestingar aðalstefnda verið verðlausar og lán sem aðalstefnditók að tilhlutan L.Í. hf. höfðu tvöfaldast. Fjártjón aðalstefnda sundurliðistsvo:Tjónvegna kaupa á hlutabréfum íStraumi-Burðarás16. mars 2007 kr. 643.536.600Tjón vegna kaupa á hlutabréfum íStraumi-Burðarás23. ágúst 2007 kr. 396.975.000Tjón vegna veðsetningar á skuldabréfiSamson 12. des. 2007 kr. 50.000.000Samtals kr. 1.090.511.600enþetta telst vera fjártjón aðalstefnda sem orsakaðist einvörðungu af og sésennileg afleiðing af ólögmætri háttsemi L.Í. hf. og starfsmanna L.Í. hf. sem L.Í.hf. beri ábyrgð á. Nánar tiltekið sé fjártjón aðalstefnda þeir fjármunir semgreiddir voru sem kaupverð hlutabréfa í Straumi og kaupverð skuldabréfs,útgefið af Samson ehf., sem veðsett var vegna afleiðuviðskipta Vendi ehf. Verði talið að aðalstefndi sébundinn af einhliða úttektum L.Í. hf. af myntveltureikningum aðalstefnda hafi aðalstefndieinnig orðið fyrir fjártjóni af völdum L.Í. hf. vegna þeirrar ólögmætrarháttsemi L.Í. hf. að yfirdraga myntveltureikningana án heimildar, án þess aðumsókn hafi legið fyrir um yfirdráttarheimild og án þess að aðalstefndi hafiveitt L.Í. hf. umboð til að yfirdraga myntveltureikningana. Tjón aðalstefndavegna þessarar ólögmætu háttsemi L.Í. hf. nemi sömu fjárhæð og geti um í stefnueða 316.785.370 króna auk dráttarvaxta sem þar sé lýst. Tjón aðalstefnda vegnaþessa sé sennileg afleiðing af ólögmætri háttsemi L.Í. hf. að yfirdragamyntveltureikninga án heimildar og án þess að hafa til þess umboð aðalstefnda.Málsástæður aðalstefnda vegnagangkröfu hans til skuldajafnaðar við stefnukröfur í aðalsök vegna meintsfjártjóns aðalstefnda. Aðalstefndi byggir á því aðstefnandi hafi tekið við réttindum og skyldum gamla Landsbankans með ákvörðunumFjármáleftirlitsins 9. okt. 2008 og 19. okt. 2008. Aðalstefndi komi því aðöllum mótbárum og vörnum gagnvart aðalstefnanda sem hann hefði komið aðgagnvart L.Í. hf. Ákvörðun Fjármáleftirlitsins 19. okt. 2008 leiði einnig tilsömu niðurstöðu, sem og dómafordæmi Hæstaréttar í málunum nr. 191/2011 og192/2011. Þá er á því byggt að kröfur á hendur L.Í. hf. komi að fullu tilskuldajafnaðar og leiði til sömu niðurstöðu. Eftir að stefnandi eignaðistmeintar kröfur samkvæmt umþrættum myntveltureikningum sé öllum vörnum aðalstefndaréttilega beint gegn aðalstefnanda. Aðalstefndi byggir á því að hannhafi fallist á að þiggja fjármálaráðgjöf hjá L.Í. hf. í formi eignastýringar ogfjárfestingarráðgjafar í byrjun mars 2007. Aðalstefndi hafi af því tilefnibyrjað viðskipti við L.Í. hf. og stofnað tékkareikning nr. 0111-26-2228 í útibúiL.Í. hf. þann 2. mars 2007. Sama dag hafi aðalstefndi byrjað í eignastýringu ogfjárfestingarráðgjöf hjá L.Í. hf. þegar aðalstefndi lagði 800.000.000 króna inná hinn nýstofnaða reikning. L.Í. hf. hafi samdægurs keypt peningabréf L.Í hf. fyrir797.000.000 króna og á reikningsyfirliti yfir reikning 2228 sé skýring kaupanna„einkabankaþjónusta“. Þá hafi aðalstefnda verið skipaður sérstakurfjármálaráðgjafi hjá LBI hf., Solmaj Fjörðoy Niclasen, sem hafi veitt aðalstefndafjármálaráðgjöf. Aðalstefndi byggir á því að L.Í.hf. hafi borið að kynna sér hæfi, reynslu og þekkingu aðalstefnda áverðbréfaviðskiptum í upphafi viðskipta aðila. Um skyldur L.Í. hf. að þessuleyti er vísað til 5. gr. þágildandi laga um verðbréfaviðskipti nr. 33/2003. Ekkiséu til nein gögn sem sýni fram á að L.Í. hf. hafi gætt að lagaskyldu sinnisérstaklega. Á því er byggt að aðalstefndi hafi enga reynslu haft afverðbréfaviðskiptum í byrjun mars 2007. Hann hafi ekki átt tölvu, ekki kunnað átölvu, ekki haft tölvupóstfang og ekki notað Internetið. L.Í. hf. hafi þvíborið skylda til sérstakrar aðgæslu gagnvart aðalstefnda sem hafi veriðreynslulaus í verðbréfaviðskiptum og leitaði skjóls með stóran hluta fjármunasinna hjá LBI hf. Í greinargerð með 5. gr. ífrumvarpi til laga nr. 33/2003 segi að með greininni sé leitast við að standavið skuldbindingar um að innleiða í íslenskan rétt reglur CESR um verndfjárfesta (e. Th Committee of European Securities Regulators, A European Regimeof Investor Protection, CESR/01-014d). Í 1. mgr. 5. gr. séu þær kröfur gerðartil fjármálafyrirtækja að þau afli sér upplýsinga sem máli skipta umviðskiptavini vegna væntanlegrar þjónustu við þá. Þetta á sér samsvörun íreglum sem nefndar hafa verið „know-your-customer rules“ á ensku. Þessi regla hafiáður verið orðuð í 15. gr. laga nr. 13/1996, þannig að viðskiptamönnum skuli aðteknu tilliti til þekkingar þeirra veittar greinargóðar upplýsingar um þá kostisem þeim standi til boða. Þá segi einnig í greinargerð með5. gr. frumvarps til laga nr. 33/2003 að í 3. málslið 1. mgr. ákvæðisins séáréttað að upplýsingar sem veittar séu viðskiptamönnum séu skýrar, nægjanlegarog ekki villandi þannig að viðskiptavinur geti tekið upplýstafjárfestingarákvörðun. Fjármálafyrirtæki skuli við upplýsingagjöf meta þekkinguog reynslu viðskiptavinar og setja fram upplýsingar með þeim hætti að hannskilji til hlítar inntak og efni upplýsinga sem veittar eru. Þá sé kveðið skýrtað orði í greinargerðinni um skyldur L.Í. hf. á grundvelli þeirra upplýsingasem honum ber að veita. Á því er byggt að túlka berifyrirmæli 1. mgr. 5. gr. laga nr. 33/2003 í samræmi við efni og tilgang CESRreglnanna um vernd fjárfesta. Á því er byggt að L.Í. hf. hafi með margvíslegumhætti brotið gegn fyrirmælum 5. gr. laga nr. 33/2003 og af þeim réttarbrotumhafi orðið tjón hjá aðalstefnda. Aðalstefndi byggir á því að hann hafi engaráðgjöf fengið hjá L.Í. hf. um eðli fyrirhugaðra fjárfestinga og ráðgjöf ummismunandi fjárfestingarkosti. Þá hafi L.Í. hf. algerlega brugðist þeirriskyldu sinni að gera aðalstefnda grein fyrir þeirri áhættu sem fólst í því aðkaupa hlutabréf í Straumi í mars 2007 fyrir 643.536.600 krónur. Aðalstefndi hafi þá átt peningabréfí vörslum L.Í. hf. fyrir 797.000.000 króna. L.Í. hf. hafi vanrækt þá skyldusína að veita aðalstefnda upplýsingar um aðra fjárfestingarkosti. L.Í. hf. hafiborið að kynna fyrir aðalstefnda sem valkost að halda sig við fjárfestingu í peningabréfum.Jafnframt hafi L.Í. hf. borið að gera grein fyrir þeirri auknu áhættu sem íþessu fólst. Aðalstefndi hafi þá verið nýbúinn að kaupa peningabréfin og er áþví byggt að stefnandi beri sönnunarbyrði fyrir því að við ráðgjöfina hafiverið gætt að hagsmunum aðalstefnda. Á því er byggt að L.Í. hf. hafieinnig brotið gegn þeirri skyldu sinni að gera aðalstefnda grein fyrir þeirriáhættu sem fólst í því að taka lán að fjárhæð 320.000.000 króna til kaupa áhlutabréfum í Straumi og setja að veði alla fjárfestinguna að virði 643.536.600króna. Í CESR kafla 2.5 um áhættuviðvaranir, sé sérstaklega tekið fram að brýntsé að greinargóðar upplýsingar séu veittar og er að finna upptalningu á þeim í53. gr. reglnanna. Á því er byggt að L.Í. hf. hafiekki veitt aðalstefnda sérstaka viðvörun við að eiga viðskipti með þeim hættisem gert var við kaup á hlutabréfum í Straumi í mars 2007. Þótt lögbundinskylda L.Í. hf. hafi verið skýr og ótvíræð í þessa veru. Á því er byggt að L.Í. hf. hafiekki heldur veitt aðalstefnda sérstaka viðvörun við því að eiga viðskiptifjármögnuð með lánsfé sem að auki hafi verið bundin skilyrðum um veðkall. Fjármuniraðalstefnda hafi verið settir sem veðtrygging eins og gert hafi verið við kaupá bréfum í Straumi í mars 2007. Á því er byggt að L.Í. hf. hafiekki veitt aðalstefnda sérstaka viðvörun vegna gengisáhættu vegna láns sem hanntók með gengistryggingu við kaup á hlutabréfum í Straumi í mars 2007.Áþví er byggt að L.Í. hf. hafi vanrækt að afla sér vitneskju um reynslu, hæfi,þekkingu og getu aðalstefnda á verðbréfamarkaði og brotið gegn þeirrigrunnskyldu sem felst í reglunni um að þekkja viðskiptavin sinn (CESR, kafli3). Þá er á því byggt að L.Í. hf. hafi vanrækt að veita aðalstefnda upplýsingarog viðvaranir svo sem honum var sérstaklega skylt samkvæmt 5. gr. laga nr.33/2003. Á því er byggt að aðalstefndi hafi vegna vanrækslu L.Í. hf. ekki getaðtekið upplýsta fjárfestingarákvörðun um skuldsett kaup á hlutabréfum í Straumiþann 16. mars 2007 fyrir 643.563.600 krónur. Aðalstefndi telur L.Í. hf. hafameð þessu brotið gegn reglunni um að fjármálafyrirtæki beri að hafa hagsmuniviðskiptavinar að leiðarljósi (CESR 3.2 The investment firm´s duty to care forthe customer). Þar sé skýrt kveðið á um að L.Í. hf. hafi borið að veita aðalstefndafullnægjandi upplýsingar, viðvaranir og ráðgjöf á grundvelli þeirra upplýsingasem L.Í. hf. bar að afla sér um þennan nýja viðskiptavin sinn. Sérstaklegaer á því byggt að sú þjónusta, sem L.Í. hf. veitti aðalstefnda, hafi verið þaðsem skilgreint er í CESR gr. 71 sem “full hand-holding service” eða fullþjónusta eða einkabankaþjónusta. Þjónustan hafi veið veitt af starfsmönnumeignastýringarsviðs bankans. Þannig hafi fyrstu kaup á peningabréfum ISK veriðmerkt sem einkabankaþjónusta og strax í upphafi hafi aðalstefnda verið skipaðursérstakur fjármálaráðgjafi. Þegar kaup aðalstefnda á hlutum í Straumi voru gerð16. mars 2007 hafi L.Í. hf. séð um alla þætti þess máls og tekið sjálfur peningabréfaðalstefnda, innleyst þau og greitt kaupverð með þeim. Þá hafi lán á grundvellilánssamnings frá 9. mars 2007 verið greitt beint inn á reikning hjá L.Í. hf. ogaldrei komið til útborgunar til aðalstefnda. Á því er byggt að líta verði m.a.til þeirra viðmiða sem talin séu upp í 72-74 gr. CESR við mat á því hvort L.Í.hf. hafi brotið gegn 5. gr. laga nr. 33/2003.Þáer byggt á því að L.Í. hf. hafi borið að veita aðalstefnda ráðgjöf ummismunandi fjárfestingarkosti og samanburð á þeirri fjárfestingu í peningabréfumsem L.Í. hf. hafði þegar ráðlagt aðalstefnda að kaupa við kaup hlutabréfa fyrirstóran hluta þeirra eigna sem L.Í. hf. hafði tekið að sér að varðveita íeignastýringu fyrir aðalstefnda.Áþví er byggt að tjón aðalstefnda hafi orðið vegna vanrækslu L.Í. hf. á skyldumsínum gagnvart honum á grundvelli 1. mgr. 5. gr. laga nr. 33/2003 eins ogefnislega hefur verið gerð grein fyrir hér að framan. Hefði aðalstefndi veriðsettur í þá stöðu að geta tekið upplýsta fjárfestingarákvörðun hefði hann ekkigengið til þessarar áhættusömu viðskipta. Vanræksla L.Í. hf. á skyldum sínum hafileitt til fjártjóns aðalstefnda. Í2. mgr. 5. gr. laga nr. 33/2003 sé kveðið á um að fjármálafyrirtæki skulikunngera viðskiptavinum sínum fyrirfram hvaða þóknun þau muni áskilja sér fyrirþjónustu sína. Í greinargerð með 5. gr. frumvarps til laga nr. 33/2003 sé lagtblátt bann við því að fella kostnað inn í verð fjármálagerninga. Ígreinargerðinni segir að viðskiptavinur þurfi að hafa ráðrúm til að takaafstöðu til þess hvort forsendur séu brostnar fyrir viðskiptum við viðkomandifjármálafyrirtæki.Áþví er byggt að í aðdraganda umsýslu og ráðgjafar L.Í. hf. til aðalstefndavegna kaupa á hlutum í Straumi fyrir 643.536.600 krónur hafi verið gróflegabrotið gegn 2. mgr. 5. gr. laga nr. 33/2003 og af því hafi leitt stórfellt tjónfyrir aðalstefnda. Þannig liggi fyrir að kostnaður og þóknun vegna kaupa áumræddum hlutum hafi verið felld inn í gengi hlutabréfanna sem hafi veriðólögmætt samkvæmt 2. mgr. 5. gr. laga nr. 33/2003. Þetta komi skýrt fram ísundurliðun og í tölvupósti sem sendur hafi verið Kristjáni Einarssyni, útibússtjórahjá LBI hf., 15. mars 2007 og 16. mars 2007 en í þeim tölvupósti segi: „Meðfylgjandier nótan … gengið á nótunni er 21,45122 en inn í því eru vextir og þóknanir“. Ítölvupóstinum sé vísað til þess að upphaflegt kaupgengi hafi átt að vera 21,2en engin gögn séu til sem styðji að aðalstefnda hafi verið kynnt það. Þá stemmiþað ekki við yfirlýsingar aðalstefnanda og Straums að hvorugur þeirra kannistvið að hafa selt aðalstefnda hlutabréfin. Miðað við að það gengi sé lagt tilgrundvallar hafi falinn kostnaður, sem aðalstefnda hafi verið gert að greiða, verið13.536.600 krónur, án þess að honum hafi verið gerð grein fyrir því. L.Í. hf. hafiverið kunnugt um þetta en ekki upplýst aðalstefnda um þetta, sbr. framangreindantölvupóst til Kristjáns Einarssonar.Þáer á því byggt að kostnaður aðalstefnda af þessum viðskiptum hafi verið munmeiri eða alls 49.536.600 krónur sem hafi verið mismunur þeirrar fjárhæðar sem L.Í.hf. greiddi til seljanda bréfanna og þess gengis sem bréfin voru færð aðalstefndatil eignar á geymslusafn hjá L.Í. hf. á genginu 19,8. Áþví er byggt að L.Í. hf. hafi borið að gera aðalstefnda grein fyrir þessumkostnaði áður en endanlega var frá þessum kaupum gengið, sbr. „Viðskiptavinurþarf að hafa ráðrúm til að taka afstöðu til þess hvort forsendur séu brostnarfyrir viðskiptum við viðkomandi fjármálafyrirtæki.“ Þessi tilvitnun sé tekin úrgreinargerð með 2. mgr. 5. gr. laga nr. 33/2003 og er á því byggt að L.Í. hf. hafiborið að gera aðalstefnda grein fyrir þessum gríðarlega kostnaði vegnaviðskiptanna í stað þess að hylma yfir hann. Á því er byggt að aðalstefndihefði ekki gengið til þessara viðskipta, heldur talið brostnar forsendur fyrirviðskiptum við L.Í. hf. hefði honum verið gerð grein fyrir þessu. Áþví er byggt að L.Í. hf. hafi borið að gera skriflegan samning við aðalstefndaþann 2. mars 2007, sbr. fyrirmæli 7. gr. laga nr. 33/2003, enda á því byggt að L.Í.hf. hafi tekið að sér eignastýringu og fjárfestingarráðgjöf í þágu aðalstefnda,sbr. 3. tl. 1. mgr. 1. gr. laga nr. 33/2003. Hugtakið eignastýring hafi veriðskilgreint sem viðtaka fjármuna til fjárfestingar í fjármálagerningum eða öðrumverðmætum viðskiptavinar gegn endurgjaldi. L.Í. hf. hafi strax eftir að hanntók við fjármunum aðalstefnda byrjað að kaupa fjármálagerninga fyrir aðalstefndaí hans reikning. Í greinargerð með 7. gr. laga nr. 33/2003 segi berum orðum aðávallt beri að gera skriflegan samning við viðskiptavin þegar fjármálafyrirtækitaki að sér eignastýringu. Jafnvelþótt ekki yrði fallist á að L.Í. hf. hafi tekið að sér eignastýringu heldureinungis fjárfestingaráðgjöf sé umfang innlagnar aðalstefnda af þeirristærðargráðu, og hún augljóslega hugsuð til lengri tíma, að L.Í. hf. hafi boriðað gera skriflegan samning við aðalstefnda þar sem kveða skyldi á um réttindiog skyldur aðila. Í greinargerð með 7. gr. laga nr. 33/2003 sé tekið fram aðinnihald slíks samnings eigi að miða við CESR kafla 4.1 og sé sá kafli reifaðurefnislega í greinargerð með 7. gr. frumvarps til laga nr. 33/2003. Skyldantil samningsgerðar sé nátengd reglunni um skyldu L.Í. hf. til að þekkjaviðskiptavin sinn og taka tillit til hagsmuna hans. Sérstaklega þar sem kveðið séá um skyldu fjármálafyrirtækis til að taka fram í samningi þau atriði sem tekiðsé upp úr greinargerð með 7. gr. Samningur um vörslureikning aðalstefnda hjá L.Í.hf. frá 14. mars 2007 uppfylli ekki skilyrði 7. gr. fyrir samning umeignastýringu. Framganga starfsmanna L.Í. hf. í byrjun mars 2007 í tengslum viðviðtöku fjármuna aðalstefnda og ráðstafanir í tengslum við kaup á hlutabréfum íStraumi verði ekki túlkuð öðru vísi en sem eignastýring samkvæmt 3. tl. 1. mgr.1. gr. laga nr. 33/2003. Ráðskast hafi verið með hagsmuni aðalstefnda ánskriflegra fyrirmæla frá honum eða samráðs við hann og án þess að gæta ýtrustuhagsmuna hans.Áþví er byggt að vanræksla L.Í. hf. á að gera skriflegan samning við aðalstefndaí upphafi eignastýringar og fjárfestingarráðgjafar L.Í. hf. fyrir aðalstefndaeigi að túlka aðalstefnanda í óhag og leiði til þess að aðalstefndi eigi aðnjóta ýtrasta réttar til verndar hagsmunum sínum. Vísar aðalstefndi í þessusambandi til fyrirmæla laga nr. 33/2003, aðallega 4., 5., 7., 8. og 9. gr., svoog til 19. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki. Loks til 14. gr.leiðbeinandi tilmæla FME nr. 1/2001.Áþví er byggt að framganga starfsmanna LBI hf., sem L.Í. hf. beri ábyrgð á, og L.Í.hf. sjálfs, hafi í tengslum við milligöngu og ráðgjöf til aðalstefnda um kaup áhlutabréfum í Straumi í mars 2007 verið með þeim hætti að L.Í. hf. beri ábyrgðá fjártjóni aðalstefnda sem hann varð fyrir vegna þeirra viðskipta. Auk þeirrabrota gegn 5. gr. laga nr. 33/2003, sem reifuð séu hér að framan, er á þvíbyggt að við framkvæmd ráðgjafar, lánveitingar og kaupa á hlutabréfum í Straumií mars 2007 hafi af hálfu L.Í. hf. verið farið gegn 4. gr. laga nr. 33/2003 og19. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki.Aðalstefndibyggir á því að L.Í. hf. hafi lagt fyrir aðalstefnda að veðsetja 30.000.000hluti í Straumi áður en hann hafi verið búinn að kaupa hlutabréfin, sbr.handveðsyfirlýsingu, dags. 9. mars 2007. Með því hafi aðalstefndi verið kominní þá stöðu að geta ekki hætt við viðskiptin þótt hann hefði svo kosið, því að veðsetningbréfanna hafi verið gild sem slík. Þá hafi aðalstefndi í raun verið kominn í þástöðu að vera skuldbundinn L.Í. hf. áður en kaupin á Straum-bréfunum komust á. Þaðhafi verið andstætt eðlilegum og heilbrigðum viðskiptaháttum á fjármálamarkaðiað fara fram gegn aðalstefnda með slíkum hætti og setja hann í þá stöðu að getaekki hætt við viðskiptin. Aðalstefndibyggir á því að undirritun lánssamnings 9. mars 2007 hafi verið sama markibrennd. Með því hafi aðalstefndi verið settur í þá stöðu að vera skuldbundinn L.Í.hf. fyrir kaupin og ekki getað hætt við viðskiptin þó svo að hann hefði viljað.Það hafi verið andstætt eðlilegum ogheilbrigðum viðskiptaháttum á fjármálamarkaði að setja aðalstefnda í þá stöðu.Þábyggir aðalstefndi á því að vanræksla L.Í. hf. á því að kynna fyrir aðalstefndakostnað, sem var falinn í kaupverði hlutabréfanna með breytingu á gengi þeirra,hafi verið í andstöðu við eðlilega og heilbrigða viðskiptahætti. Sama gildi umþað að L.Í. hf. gerði aðalstefnda ekki grein fyrir því að hann tapaði49.536.600 krónum á því að eiga þessi viðskipti fyrir milligöngu L.Í. hf. FramgangaL.Í. hf. hafi verið stórlega ámælisverð og því bæði ósanngjarnt og óheiðarlegt aðgera kröfu um greiðslu myntveltulánanna. Þábyggir aðalstefndi á því að hann hafi ekki samið fyrirfram um gengið 21,20 einsog ráða megi af tölvupóstsamskiptum starfsmanna L.Í. hf. og starfsmannaStraums. Stefnandi hafi þrátt fyrir ítrekaðar áskoranir ekki lagt fram neingögn um fyrirmæli aðalstefnda í þessa veru. Á því er byggt að L.Í. hf. hafibrotið gegn 9. gr. laga nr. 33/2003 með því að tryggja aðalstefnda ekki besta mögulegaverð sem í boði var og bestu framkvæmd viðskiptanna. Þábyggir aðalstefndi á því að L.Í. hf. hafi verið í yfirburðastöðu gagnvart aðalstefndaeins og sjáist vel á því að einu fyrirmælin, sem aðalstefndi hafi gefið L.Í.hf. í tengslum við þessi viðskipti, hafi L.Í. hf. virt að vettugi. Átt sé viðað í stað þess að leggja andvirði lánssamningsins frá 9. mars 2007 inn ábankareikning aðalstefnda hafi L.Í. hf. lagt andvirði lánsins inn á eiginreikning og greitt það þaðan beint til seljanda hlutabréfanna. Þá hafi L.Í. hf.ekki gert aðalstefnda grein fyrir þeim kostnaði sem hann krafðist af aðalstefndaog sé það alvarlegt brot af hálfu L.Í. hf. Á L.Í.hf. hafi hvílt ríkari skyldur en ella að gæta að hagsmunum aðalstefnda vegnahagsmunatengsla og eignatengsla L.Í. hf. við Straum. Á því er byggt aðstefnandi verði, með vísan til 4. gr. laga nr. 33/2003 og grunnsjónarmiða í 13.gr. og 14. gr. leiðbeinandi tilmæla FME nr. 1/2001, að færa rök fyrir því aðframkvæmd og milliganga L.Í. hf. vegna viðskiptanna þann 16. mars 2007 hafitryggt að hagsmunir aðalstefnda hafi verið í fyrirrúmi en ekki hagsmunir L.Í.hf. og skyldra aðila. Samskipti starfsmanna L.Í. hf. og starfsmanns Straums ímars 2007 beri með sér mikla nánd í samskiptum milli fjármálafyrirtækjanna ogallt að því kæruleysi um hagsmuni aðalstefnda. Telja verði, þegar viðskiptin séuskoðuð heildstætt, að góðum og gegnum manni, sem hæfur sé til starfa viðfjármálaráðgjöf, hafi ekki getað dulist að hagsmunir L.Í. hf. voru mun beturtryggðir í þessum viðskiptum en hagsmunir aðalstefnda. Í því felist brotfjármálafyrirtækisins gegn aðalstefnda sem almennum fjárfesti.Áþví er byggt að aðalstefnanda beri að sýna fram á að tekið hafi verið tillit tilallra hagsmuna aðalstefnda og þurfi ekki hvað síst að gera grein fyrir þvíhvernig það var talið tryggja hagsmuni aðalstefnda að kaupa 30.000.000 hluti íStraumi í skuldsettum viðskiptum í mars 2007 í stað þess að eiga peningabréf L.Íhf. áfram. Takist aðalstefnanda ekki sönnun þess að hagsmunir aðalstefnda hafiverið í fyrirrúmi sé á því byggt að aðalstefnda hafi orðið fyrir tjóni sem sébein afleiðing af háttsemi starfsmanna L.Í. hf. Áþví er byggt að í ljósi stærðar viðskipta aðila og ekki síður í ljósi þess að viðþau var aukið með lánsfé, auk þess að þau voru tryggð með veðgerningi meðveðkallsáhættu, vaxtaáhættu og gjaldeyrisáhættu ofan á aðra áhættu, beri aðlíta til grunnsjónarmiða 8. gr. laga nr. 33/2003, sbr. 4. gr. laganna. Því hafiL.Í. hf. í raun borið að haga sér gagnvart aðalstefnda líkt og um óskráðverðbréf væri að ræða. Á því er byggt að L.Í. hf. hafi borið að leggja mat áfaglega þekkingu, fjárhag og reynslu viðskiptavinar og synja um viðskiptinteldi L.Í. hf. skorta þar á. Ígreinargerð með 8. gr. laga nr. 33/2003 sé þess getið að frumvarpsgreinin takimið af 11. gr. tilskipunar 93/22/EBE um fjárfestingarþjónustu sem mæli fyrir umað tekið skuli mið af faglegri þekkingu viðskiptavinar. Á því er byggt að 11.gr. tilskipunar nr. 93/22/EBE takmarkist alls ekki við óskráð verðbréf.Í8 gr. laga nr. 33/2003 felist vísiregla sem fjármálafyrirtæki beri að taka miðaf og beri að túlka í samræmi við tilgang ákvæðisins og laganna að tryggjaöryggi almennings í viðskiptum við fjármálafyrirtæki. Með hliðsjón af 4. gr.,sbr. 8. gr., laga nr. 33/2003 verði að telja að L.Í. hf. hafi verið óheimilt aðselja eða hafa milligöngu um að selja aðalstefnda hlutabréf í Straumi fyrir643.536.600 krónur með veði í verðbréfunum sjálfum og með veðkallsheimild og gjaldeyrisáhættu.Í öllu falli hafi L.Í. hf. borið að gæta fyllstu varúðar og tryggja upplýsingagjöfog ráðgjöf þannig að aðalstefndi gæti tekið upplýsta fjárfestingarákvörðun.Aðalstefndibyggir á því að það að ráðleggja almennum fjárfesti og hafa milligöngu um að kaupa30.000.000 hluti í einu félagi í áhætturekstri fyrir um 650.000.000 króna ogsíðan sama einstakling aftur að kaupa 20.000.000 hluti í sama félagi fyrir um 400.000.000króna, hvoru tveggja í skuldsettum viðskiptum, sé langt um meiri áhætta en aðselja einstaklingi nokkra hluti í óskráðu félagi. Byggt er á því að þess vegnaberi að beita grunnsjónarmiðum eða vísireglu 8. gr. laga nr. 33/2003 um ráðgjöfL.Í. hf. vegna kaupanna á alls 50.000.000 hlutum í Straumi. Á því er byggt aðsamkvæmt því hafi L.Í. hf. verið óheimilt að hafa milligöngu um viðskiptin ogfráleit hegðun af hálfu starfsmanna L.Í. hf. að hafa frumkvæði og milligöngu umviðskiptin gagnvart aðalstefnda. Ígreinargerð með frumvarpi að 8. gr. laga nr. 33/2003 sé þess getið að fjármálafyrirtækigeti „uppfyllt skyldu sína meðal annars með því að afla sér upplýsinga ummenntun, atvinnu og reynslu viðskiptavinar á sviði verðbréfaviðskipta, meðafriti af skattframtali og yfirliti frá fjármálafyrirtæki yfir verðbréfaeign ogverðbréfaviðskipti. Ef þessi gögn gefa til kynna að viðskiptavinur hafi til aðbera þekkingu, reynslu og fjárhagslegan styrk er fyrirtækinu heimilt að hafamilligöngu um viðskiptin“. L.Í. hf. hafi ekki gætt að þessu. Áþví er byggt að lögfesting sérstakrar vísireglu í 8. gr. laga nr. 33/2003, semfyrirtækjum í verðbréfaþjónustu beri að leggja til grundvallar þegar verðbréf séuseld til annarra en fagfjárfesta, feli í sér að vilji löggjafans standi tilþess að beita skuli ströngu sakarmati í tilvikum líkum þeim sem fjallað sé um íþessu máli. Sé það í samræmi við meginregluna um strangt sakarmat í málum umbótaábyrgð sérfræðinga sem sóknaraðili telur að eigi við í þessu máli hér. Hafaverði í huga að umfang viðskipta aðalstefnda sé af þeirri stærðargráðu að rétt séað hafa hliðsjón af vísireglu í 8. gr., sbr. 4. gr., laganna um skyldu L.Í. hf.til varkárni og aðgæslu gagnvart aðalstefnda. Við túlkun reglunnar beri einnigað líta til efnisinnihalds og markmiða 11. gr. tilskipunar nr. 93/22/EBE.Áþví er byggt að við túlkun á 4. gr. laga nr. 33/2003 verði að líta til þess semsegir í greinargerð með ákvæðinu að með 4. gr. sé verið að innleiða 11. gr.tilskipunar nr. 93/22/EBE frá 10. maí 1993 um fjárfestingarþjónustu á sviðiverðbréfaviðskipta. Ákvæðið þurfi að skýra með hliðsjón af því en aðalstefnditelur L.Í. hf. hafa brotið gegn eftirfarandi viðmiðum 11. gr. tilskipunarinnarsem innleidd voru í íslensk lög með 4. gr. laga nr. 33/2003: L.Í. hf. stóðhvorki heiðarlega né á réttlátan hátt að málum með hagsmuni aðalstefnda og heilbrigðimarkaðarins að leiðarljósi. L.Í. hf. annaðist viðskipti þessi ekki afkunnáttusemi, umhyggju og kostgæfni með hagsmuni aðalstefnda og heilbrigðimarkaðarins að leiðarljósi. L.Í. hf. aflaði sér ekki upplýsinga hjá aðalstefndaum fjárhagsstöðu hans, reynslu í fjárfestingum og markmið sem skipta máli vegnaþjónustunnar sem L.Í. hf. tók að sér að veita. L.Í. hf. miðlaði ekki þeimupplýsingum til aðalstefnda sem þörf var á og skiptu máli í samskiptum við aðalstefnda.L.Í. hf. reyndi ekki að forðast hagsmunaárekstra og lét aðalstefnda ekki njótasanngjarnrar meðferðar. L.Í. hf. fór ekki að öllum gildandi ákvæðum laga ogfyrirmæla, svo sem rakið hefur verið, og tryggði þannig ekki sem best máttivera hagsmuni aðalstefnda og heilbrigði markaðarins.Aðalstefndibyggir á því að L.Í. hf. hafi með sama hætti og lýst er hér að framan gerstbrotlegur við 4., 5., 8., og 9. gr. laga nr. 33/2003, 19. gr. laga nr. 161/2002um fjármálafyrirtæki og 14. gr. leiðeinandi tilmæla FME nr. 1/2001. Tilviðbótar við framangreinda saknæma og bótaskylda háttsemi L.Í. hf. vegnaverðbréfaviðskiptanna í mars 2007 er á því byggt að L.Í. hf. hafi meðskriflegum samningi tekið að sér að veita aðalstefnda ráðgjöf vegna viðskiptameð fjármálagerninga er kaup á 20.000.000 hlutum til viðbótar í Straumi áttusér stað þann 23. ágúst 2007. Vísist um þetta til 1. gr. samnings aðila umráðgjöf vegna viðskipta með fjármálagerninga frá 14. ágúst 2007. Aðalstefndibyggir á því að enn ríkari skylda hafi hvílt á L.Í. hf. til að hafa uppileiðbeiningar og viðvaranir til aðalstefnda vegna kaupa á 20.000.000 hlutum tilviðbótar við þá 30.000.000 hluti í Straumi sem aðalstefndi hafði áður keyptfyrir fjármálaráðgjöf og milligöngu L.Í. hf. Með þessum viðbótarkaupum hafitjónsáhætta aðalstefnda aukist stórkostlega frá því sem var áður með því aðpeningabréfum hans var breytt í hlutabréf í einu félagi. Peningabréfin hafiverið í dreifðri áhættu, óveðsett og óskuldsett og áhættuminni kostur. Aðalstefnanda beri að sýna framá að L.Í. hf. hafi leiðbeint aðalstefnda um aðra fjárfestingarkosti og varaðhann á skýran og ótvíræðan hátt við þeirri áhættu sem fólust í kaupum á20.000.000 viðbótarhlutum í Straumi. Ennfremur beri aðalstefnanda að sýna framá að L.Í. hf. hafi lagt mat á faglega þekkingu, reynslu og fjárhagslegan styrk aðalstefndatil að kaupa viðbótarhluti í Straumi í skuldsettum viðskiptum með vaxta-,gengis-, gjaldeyris- og veðkallsáhættu.Áþví er byggt að L.Í. hf. hafi borið skylda til við ráðgjöf sína til aðalstefndaað huga sérstaklega að mikilvægi þess að aðalstefndi ætti laust fé til að mætaáföllum vegna breytinga á fjármálamarkaði eða högum aðalstefnda. Ennfremur er áþví byggt að L.Í. hf. hafi borið að gera aðalstefnda ljóst að vegnagengisáhættu, veðskuldbindinga í hlutabréfunum, hættu á veðkalli oggjaldeyrisáhættu væri stórfelld hætta á því að aðalstefndi læstist inni meðfjárfestingu sína. Áþví er byggt að á L.Í. hf. hafi hvílt sú skylda að gæta sérstaklega að þessuatriði í mars 2007 þegar L.Í. hf. hafi samkvæmt ráðgjöf bankans haft milligönguum kaup á 30.000.000 hluta í Straumi Burðarás hf. Á því er byggt að þá hafi L.Í.hf. farið fram með saknæmum hætti. Áþví er byggt að aðalstefnandi beri sönnunarbyrði fyrir því að L.Í. hf. hafiveitt viðhlítandi viðvaranir og tryggt að aðalstefndi gæti tekið upplýstafjárfestingarákvörðun, bæði þann 16. mars 2007 og þann 20. ágúst 2007. Stefnandiberi sönnunarbyrði fyrir því og beri að rökstyðja að það hafi verið upplýstfjárfestingarákvörðun hjá aðalstefnda að selja óveðsett peningabréf meðdreifðri áhættu fyrir sömu fjárhæð og kaupa hlutabréf í einu félagi meðmargþættri áhættu. Aðsvo miklu leyti sem sýnt sé fram á að aðalstefndi hafi gefið aðalstefnandafyrirmæli hafi hann ekki tekið upplýsta fjárfestingarákvörðun. Stefnandi berihallan af sönnunarskorti þar að lútandi en engin hljóðrituð símtöl séu til umsamskipti aðalstefnda og L.Í. hf. frá því í mars 2007. Til sé upptaka símtalsvegna kaupa aðalstefnda á hlutabréfum í Straumi 20. ágúst 2007 þegar SolmajFjörðoy, starfsmaður eignastýringarsviðs L.Í. hf. og fjármálaráðgjafi aðalstefnda,hringdi í aðalstefnda. Í símtalinu komi fram að engar leiðbeiningar eða ráðgjöfséu veittar aðalstefnda. Aðalstefndi átti sig ekki á að viðskiptin, sem veriðvar að kynna honum, voru afstaðin þegar símtalið átti sér stað. Ennfremur hafi aðalstefndaekki verið ljóst hvaða skjöl hann ætti að skrifa undir vegna þessara viðskipta.Loks komi fram að engar beiðnir eða skjöl höfðu áður verið undirrituð vegnaþessara meiri háttar viðskipta. Ekki verð af símtalinu ráðið að aðalstefndihafi getað tekið upplýsta fjárfestingarákvörðun, heldur þvert á móti.Áþví er byggt að veðsetning 20.000.000 hluta í Straumi 21. ágúst 2007 ogólögmætur yfirdráttur L.Í. hf. á myntveltureikninga aðalstefnda þann 23. ágúst2007, eða alls 197.104.210 krónur, beri þess merki að L.Í. hf. hafi farið sínufram án tillits til hagsmuna aðalstefnda eða heilbrigðis markaðarins. Veðsetninghlutabréfanna í Straumi fól í sér að allur arður af þessari rúmlega milljarðskróna fjárfestingu var einnig veðsettur. Þannig hafi verið útilokað að aðalstefndinyti arðs af fjárfestingunni meðan hann var í skuld við L.Í. hf. Þetta hafi takmarkaðenn frekar mögulegt aðgengi aðalstefnda að lausu fé og magnað enn áhættuna afþví að skipta út lausri peningabréfaeign yfir í veðsett hlutabréf. Sömumálsástæður og sjónarmið eiga við um hlutabréfakaupin 16. mars 2007 sem hafiverið stærri í sniðum en með sömu annmörkum. Þótt ekki hafi verið umheimildarlausan yfirdrátt í því tilviki að ræða hafi L.Í. hf. greitt andvirði320.000.000 króna láns sem veitt var aðalstefnda inn á eigin reikning en ekkireikning aðalstefnda. Aðalstefndi telst því óbundinn af þeim lánssamningi þarsem honum var aldrei greidd lánsfjárhæðin.Sérstaklegaer byggt á því að L.Í. hf. hafi brotið gegn aðalstefnda með saknæmum hættivegna veðsetningar aðalstefnda á skuldabréfi Samson ehf. til tryggingarafleiðuviðskiptum Vendi ehf. við L.Í. hf. Brot L.Í. hf. hafi leitt til beinstjóns hjá aðalstefnda þar sem honum hafi verið meinað að innleysa skuldabréfiðog taka andvirði þess úr vörslum L.Í. hf. þó óveðsett væri. Áþví er byggt að aðalstefndi hafi ekki getað tekið upplýsta fjárfestingarákvörðunþegar hann skrifaði undir samning við L.Í. hf. um ráðgjöf um skulda- ogáhættustýringu þann 1. nóvember 2007. Þá hafi verið gengin í gildi núgildandilög nr. 108/2007 um verðbréfaviðskipti sem hafi gilt þá um réttarsamband aðila.L.Í. hf. hafi ekki kallað eftir upplýsingum um reynslu og þekkingu aðalstefndaá fjármálagerningum svo sem honum hafi borið að gera samkvæmt 15. gr. l. nr.108/2007. Ákvæðið sé innleiðing á 4. mgr. 19. gr. MiFID-tilskipunarinnar og beriað skýra ákvæðið til samræmis við fyrirmæli þeirrar reglu og túlkunar þeirra. L.Í.hf. hafi tekið að sér eignastýringu og fjárfestingaráðgjöf gagnvart aðalstefndasvo ákvæði 15. gr. eigi ótvírætt við. Aðalstefnandaberi að sýna fram á að L.Í. hf. hafi gengið úr skugga um að fyrirhuguðafleiðuviðskipti væru við hæfi aðalstefnda áður en út í þau væri farið. Þetta hafiL.Í. hf. borið að gera með því að afla lögmæltra upplýsinga frá aðalstefnda,sbr. 1. mgr. 15. gr. laga nr. 108/2007. Takist aðalstefnanda ekki að sýna framá það er á því byggt að viðskipti L.Í. hf. við aðalstefnda með afleiður hafiverið brot gegn 15. gr. og 5 gr. laga nr. 108/2007, sbr. greinargerð meðfrumvarpi að 15. gr. laganna. Áþví er byggt að L.Í. hf. hafi brotið gegn fyrirmælum 3. mgr. 15. gr. l. nr.108/2007 þegar starfsmaður L.Í. hf. hafi sent tölvupóst til Ólafs H. Jónssonarþar sem hann segir ætlunina vera að Vendi ehf. geri alla samninga (afleiðu) ogfylla þurfi út eyðublaðið svo félagið verði flokkaður sem fagfjárfestir. Þærupplýsingar sem fylltar séu út á eyðublaðið af Ólafi H. Jónssyni séuaugljóslega rangar og starfsmanni L.Í. hf. átt að vera það ljóst. ÁrsreikningurVendi ehf. hafi t.d. ekki fylgt með, en þrátt fyrir það áriti starfsmaðurregluvörslu L.Í. hf. umsókn Vendis ehf. um að vera flokkaður sem fagfjárfestir.Ársreikningur Vendi ehf. fyrir árið 2006 beri með sér að félagið átti engareignir og hafði engar tekjur árið 2006. Sama gildir fyrir árið 2005 svo sem sjámegi af sama ársreikningi. Eigið fé félagsins hafi verið neikvætt um 556.906krónur í árslok 2006 og tap ársins 2006 971,926 krónur. Félagið hafi aldreistaðið í verðbréfaviðskiptum en fram til 19. nóvember 2007 hafi aðalstefndieinn verið í stjórn þess og haft prókúru ásamt Þórði Bragasyni sem sé lærðurmatreiðslumaður og hafi enga reynslu af verðbréfaviðskiptum. Tilgangurfélagsins hafi verið fram til 19. nóvember 2007 landbúnaðarstarfsemi og léttiðnaðarstarfssemi. L.Í. hf. getur ekki hafa dulist þetta hafi hann gættfyrirmæla 15. gr. laga nr. 108/2007. Skráð ÍSAT- númer Vendi ehf. hafi staðið fyrirgeita- og sauðfjárrækt fram til 19. nóvember 2007. Þann dag hafi samþykktumVendi ehf. verið breytt í þá veru að tilgangur félagsins yrði eftirleiðis hverskonar rekstrarþjónusta, eignarhalds- og umsýslustarfssemi. Heimilisfangi hafiverið breytt þannig að það yrði eftirleiðis á starfsstöð Ólafs H. Jónssonar. Hannhafi gerst varamaður í stjórn félagsins og fengið prókúru fyrir þess hönd. Aðalstefndihafi ekki komið að samskiptum Ólafs við L.Í. hf. og aðalstefnda hafi ekki veriðkunnugt um hvort og hvaða upplýsinga L.Í. hf. óskaði eftir. Á því er byggt að L.Í.hf. hafi brotið gegn 3. mgr. 15. gr. laga nr. 108/2007 með því að ljá máls áþví að lögaðili ætti í áhættusömum viðskiptum með fjármuni aðalstefnda sem L.Í.hf. hafði skuldbundið sig til að veita fjárfestingarráðgjöf. Þá hafi þærupplýsingar sem veittar voru með þeim hætti að L.Í. hf. hafi verið óheimilt aðreiða sig á þær, sbr. 4. mgr. 35. gr. reglugerðar nr. 995/2007.Eittfjögurra símtala sem fundust milli aðalstefnda og Solmaj Fjörðoy, starfsmanns L.Í.hf. og fjármálaráðgjafa aðalstefnda, sýni glögglega brot L.Í. hf. gagnvart aðalstefnda.Þegar aðalstefndi hringi í fjármálaráðgjafa sinn í bankanum þann 11. desember2007 og ætli að taka út 40.000.000 króna þá sé honum meinað að taka þá fjármunitil sín. Augljóst sé að aðalstefndi sé grandlaus um fyrirhuguð afleiðuviðskiptieða tryggingar. Fjármálaráðgjafanum hafi hér borið gæta að hagsmunum aðalstefnda,leiðbeina honum og fara að fyrirmælum hans um innlausn. Þess í stað séu aðalstefndagefnar rangar upplýsingar og talin trú um að óveðsett eign hans, skuldabréf íSamson ehf., 3 fl., sé í raun veðsett. Þetta sé brot gegn 5. gr. laga nr.108/2007 og 1. mgr. 19. gr. laga nr. 161/2002, enda ekki í samræmi við eðlilegaog heilbrigða viðskiptahætti og venjur í verðbréfaviðskiptum.Áþví er byggt að tölvupóstur Svavars G. Stefánssonar, starfsmanns L.Í. hf. tilÓlafs H. Jónssonar 12. desember 2007 sýni að frumkvæði að afleiðuviðskiptum ogútfærslu þeirra hafi komið frá L.Í. hf. en ekki aðalstefnda. Ennfremur sýnitölvupósturinn að L.Í. hf. veitti aðalstefnda engar upplýsingar eða viðvaranirum áhættu af afleiðuviðskiptum og að L.Í. hf. hafði í huga að taka allt að600.000.000 króna áhættu fyrir hönd Vendi ehf. Þannig hafi verið yfirgnæfandilíkur á fjártjóni aðalstefnda setti hann tryggingar fyrir þessum viðskiptumeins og L.Í. hf. vildi. Ólafur H. Jónsson hafi ekki haft formlegt umboð til aðkoma fram fyrir hönd aðalstefnda og hafi L.Í. hf. borið að krefjast umboðsteldi hann Ólaf koma fram sem umboðsmann aðalstefnda. Þá er á því byggt aðjafnvel þótt Ólafur H. Jónsson teldist hafa slíkt umboð hafi varnaraðili ekkiheldur aflað upplýsinga frá honum svo sem skylt hafi verið samkvæmt 15. gr.laga nr. 108/2007. Áþví er byggt að þar sem L.Í. hf. aflaði ekki upplýsinga hjá aðalstefnda, sbr.1. mgr. 15 gr. laga nr. 108/2007, hafi L.Í. hf. verið óheimilt að láta aðalstefndaí té ráðleggingar um afleiðuviðskipti og framkvæma þau, sbr. 2. mgr. 15. gr.sömu laga. Um ólögmæti háttsemi L.Í. hf. vísist einnig til 35. gr. reglugerðarnr. 995/2007 um fjárfestavernd og viðskiptahætti fjármálafyrirtækja. RáðleggingL.Í. hf. þess efnis að Vendi ehf. skyldi notað í þessum viðskiptum fari í bágavið 3. mgr. 15. gr. laga nr. 108/2007 og 3. mgr. 35. gr. reglugerðar nr.995/2007. Áþví er byggt að aðalstefndi hafi tapað andvirði skuldabréfs útgefnu af Samson ehf.að nafnvirði 50.000.000 króna af völdum L.Í. hf. en aðalstefnda var synjað uminnlausn þess 12. desember 2007. Skuldabréfið hafi síðan verið veðsett L.Í. hf.þann 14. desember 2007 til tryggingar afleiðuviðskiptum þriðja aðila sem L.Í.hf. hafi verið óheimilt svo sem rökstutt hafi verið hér að framan. Stefndibyggir á því að orsök tjóns hans hafi verið saknæm háttsemi L.Í. hf. og að tjónaðalstefnda sé sennileg afleiðing þeirrar háttsemi. L.Í. hf. hafi framselthandveðsyfirlýsinguna frá 14. desember 2007 til aðalstefnanda þrátt fyrirforsögu málsins. Stefnandi hafi síðan innleyst handveðið til tjóns fyrir aðalstefnda.Stefnandi hafi ekki enn gert grein fyrir ráðstöfun þessara fjármuna þrátt fyrirmargítrekaðar áskoranir þar um.Áþví er byggt að L.Í. hf. hafi borið þann 1. nóvember 2007 að fara yfir flokkun aðalstefndaeins og annarra viðskiptavina í einkabankaþjónustu í samræmi við 21. gr. laganr. 108/2007. Sú flokkun hefði aldrei orðið önnur en að aðalstefndi væri metinnsem almennur fjárfestir. L.Í. hf. hafi vanrækti þessa skyldu sína og brotiðgróflega gegn aðalstefnda. Á því er byggt að frá upphafi viðskipta aðalstefndavið L.Í. hf. hafi skapast ólögmætt ástand gagnvart aðalstefnda vegna vanrækslu L.Í.hf. á að flokka hann sem fjárfesti og leggja mat á reynslu hans og þekkingu áverðbréfaviðskiptum. Þá er á því byggt að L.Í. hf. hafi borið samhliða flokkun aðalstefndaá grundvelli 21. gr. laga nr. 108/2007 að leggja mat á stöðu eignasafns aðalstefndameð hliðsjón af 35. og 36. gr. reglugerðar 995/2007.Áþví er byggt að eftir gildistöku reglugerðar 995/2007 hafi L.Í. hf. borið aðgæta að fyrirmælum 39. gr. reglugerðarinnar um fjárfestingarráðgjöf viðframkvæmd sína á samningsbundnum skyldum sínum við aðalstefnda. Er þar vísaðtil þeirra skuldbindinga sem L.Í. hf. tókst á hendur við móttöku á 800.000.000króna þann 2. mars 2007 í einkabankaþjónustu og síðan samning L.Í. hf. við aðalstefndaum fjárfestingaráðgjöf frá 14. ágúst 2007. L.Í. hf. hafi haft frumkvæði að þvíað selja og kynna fyrir aðalstefnda fjárfestingarþjónustu. Vísist þar tilhlutabréfaviðskipta með hlutabréf í Straumi, tilboðs um áhættustýringu í júníog október 2007 og tilraunar til að selja aðalstefnda hlut í fasteignaverkefnumSamson Properties í desember 2007.Áþví er byggt að L.Í. hf. hafi borið skylda til að ráðleggja aðalstefnda aðdreifa áhættu eignasafns síns að minnsta kosti samhliða því sem L.Í. hf. kynntiný fjárfestingartækifæri fyrir aðalstefnda. Vanræksla varnaraðila á því eftir1. nóvember 2007 hafi verið brot gegn 35., 36. og 39. gr. reglugerðar nr.995/2007. Af þessari vanrækslu L.Í. hf. hafi orðið tjón hjá aðalstefnda semvarnaraðili beri ábyrgð á. Á því er byggt að stefnandi beri sönnunarbyrði fyrirþví að ekki hafi mátt komast hjá tjóni vegna þessarar vanrækslu LBI hf.Áþví er byggt að L.Í. hf. hafi borið að leiðbeina aðalstefnda í febrúar 2008 íþá veru að dreifa áhættu fjárfestinga sinna þegar veðkall var gert gagnvarthonum og L.Í. hf. krafðist frekari trygginga úr hendi aðalstefnda. Krafa L.Í.hf. um auknar tryggingar teljist fjárfestingarráðgjöf samkvæmt a lið 3. mgr.39. gr. reglugerðar nr. 995/2007. Verði í þessu sambandi að líta til þess að aðalstefndinaut eignastýringar og fjárfestingaráðgjafar hjá L.Í. hf. Fjárfestingarráðgjöfverður að vera sett þannig fram að hún hæfi viðkomandi viðskiptavini eðabyggjast á mati á aðstæðum þessa aðila. Í stað þess að ráðleggja aðalstefnda aðdreifa áhættu á fjárfestingu sinni hafi L.Í. hf. krafist viðbótartryggingafyrir 160.000.000 króna í formi fasteignaveðbréfa. Á því er byggt að þessiráðgjöf hafi ekki verið við hæfi aðalstefnda og ekki byggst á mati á aðstæðum aðalstefnda.L.Í. hf. hafi vegna þessa brotið gegn 3. mgr. 39. gr. reglugerðar nr. 995/2007.Þá telur aðalstefndi að L.Í. hf. hafi brotið gegn 5. gr. laga nr. 108/2007 þarsem það hafi alls ekki verið í þágu hagsmuna aðalstefnda að leggja fram frekaritryggingar og L.Í. hf. hafi borið að ráðleggja honum aðra fjárfestingarkosti. Áþví er byggt að ef L.Í. hf. hefði farið að fyrirmælum 5. gr. og 21. gr. laganr. 108/2007, sbr. 35. gr., 36. gr. og 39 gr. reglugerðar nr. 995/2007, hefðimátt komast hjá fjártjóni aðalstefnda í febrúar 2008 og síðar í apríl 2008. Viðmat á því verði einnig að líta til þess að lán L.Í. hf. til aðalstefnda hafiverið haldin fjölmörgum annmörkum sem hafi valdið ógildi þeirra. Á því sé byggtað lán samkvæmt lánssamningi frá 9. mars 2007 hafi aldrei verið greitt til aðalstefnda,heldur beint inn á reikning L.Í. hf. sem hafi ráðstafað því síðan tilhlutabréfakaupa. Á því er byggt að L.Í. hf. geti ekki átt lögvarða kröfu áhendur aðalstefnda vegna láns sem ekki var greitt honum persónulega.Áþví er byggt að lán samkvæmt sama lánssamningi hafi verið bundið ólögmætrigengistryggingu og því hafi ekki verið til staðar raunveruleg skilyrði til aðkrefjast aukinna veðtrygginga úr hendi aðalstefnda þegar veðkall var gert. Áþví er byggt að í stað skilyrðislausrar kröfu um auknar tryggingar hafi L.Í.hf. borið að leiðbeina sóknaraðila um aðra kosti, t.d. með sölu hlutabréfa íStraumi.Áþví er byggt að yfirlit yfir 20 stærstu hluthafa í Straumi sýni fram á hversufráleit og saknæm fjárfestingarráðgjöf L.Í. hf. til aðalstefnda var. Þannighafi stærstu hluthafar í Straumi einungis verið fjármálastofnanir, lífeyrissjóðirog stórir erlendir fjárfestar og svo aðalstefndi. Í árslok 2007 hafi aðalstefndiátt jafn stóran hlut í Straumi og í Glitni. Hafa verði í huga að aðalstefndi sémeð gagnfræðapróf og próf frá Hótel- og veitingaskólanum en hafi enga þekkinguog reynslu af fjármálamarkaði. Fyrir milligöngu L.Í. hf. hafi hann tekið stöðu tiljafns við stærstu fjármálastofnanir landsins.Aðalstefndieigi ótvíræðan rétt til skuldajafnaðar á hendur aðalstefnanda gegn þeim kröfumá aðalstefnda sem L.Í. hf. hafi framselt aðalstefnanda. Um þetta vísist tilákvörðunar FME frá 19. október 2008 en í 9. tl. ákvörðunarinnar komi fram aðnýr töluliður, 14. tl., bætist við fyrri ákvörðun frá 9. október 2008 þar semsegi að framsal kröfuréttinda skuli ekki svipta skuldara rétti tilskuldajafnaðar sem hann átti gagnvart fyrri kröfuhafa eða þrotabúi hans.Áþví er byggt að þar sem aðalstefndi eigi hærri kröfur til skuldajafnaðar en semnemi stefnufjárhæðinni beri að sýkna aðalstefnda af dómkröfum aðalstefnanda.Tilvísanir aðalstefnda til lagaákvæðaí aðalsökAðalstefndivísar til meginreglna kröfuréttar um stofnun samningsskuldbindinga ogskuldbindingargildi loforða. Þá vísar aðalstefndi til laga nr. 7/1936 umsamningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, einkum til 36. gr. og 33. gr.laganna. Aðalstefndi vísar til 3. tl. 1. mgr. 1. gr., 4. gr., 5. gr., 6. gr.,7. gr., 8. gr. og 9. gr. laga nr. 33/2003 um verðbréfaviðskipti, til 14. gr.leiðbeinandi tilmæla Fjármálaeftirlitsins nr. 1/2001, til 4. tl. 1. mgr. 2.gr., 5. gr., 15. gr. og 21. gr. laga nr. 108/2007 um verðbréfaviðskipti, til19. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, til 25. gr., 29. gr., 35. gr.,36. gr. og 39. gr. reglugerðar nr. 995/2007 um fjárfestavernd og viðskiptahættifjármálafyrirtækja. Aðalstefndi vísar til 1. mgr. 28. gr. laga nr. 91/1991 ogtil reglna réttarfars um sönnun og sönnunarbyrði. IIIGagnsökMálsatvikalýsing gagnstefnanda ígagnsök varðandi handveðsyfirlýsinguÞann22. mars 2007 setti gagnstefnandi peningabréf sín í L.Í hf. að handveði til L.Í hf. til tryggingar skaðlausri greiðslu á öllumskuldum Grænna lausna ehf., nú GL verksmiðja ehf., við bankann. Gagnstefnandisegir að bankinn hafi samið handveðsyfirlýsinguna einhliða en upphaflega hafiverið ritað að gagnstefnandi hafi sett að handveði peningabréf að nafnverði 120.000.000króna. Síðar hafi nafnverði hinna handveðsettu peningabréfa verið breytt afhálfu gagnstefnda í 5.000.000 króna.Ífyrirsögn handveðsyfirlýsingarinnar komi fram að um sé að ræða „Handveð ífjármálagerningum“. Í 1. málsgrein segir að gagnstefnandi setji að handveðieftirtalda fjármálagerninga. Í 2. tölulið handveðsyfirlýsingarinnar komi framað hugtakið fjármálagerningur sé skilgreint í lögum um verðbréfaviðskipti nr.33/2003 en með því sé m.a. átt við verðbréf, hlutdeildarskírteini ogpeningamarkaðsskjöl. Í 10. tölulið komi fram að veðsala sé einungis heimilt aðráðstafa hinum veðsettu fjármálagerningum með samþykki veðhafa og þá skuliandvirðið ganga til lækkunar á skuld þeirri sem handveðið á að tryggja. Aðöðrum kosti skulu afhentir fjármálagerningar í stað þeirra sem seldir eru. Skuliallir fjármálagerningar, sem þannig koma í stað þeirra upphaflegu, verahandveðsettir veðhafa með sama hætti og með sömu skilmálum og greinir í handveðssamningnum.Félagið Grænar lausnir ehf. hafi verið tekið til gjaldþrotaskipta 5. nóvember2010. Áárinu 2007 hafi verið stofnaður hjá gagnstefnda sparireikningur(innlánsreikningur) í nafni gagnstefnanda sem fékk númerið 0101-05-199884. Þann14. ágúst 2007 hafi gagnstefnandi gert samning við gagnstefnda um ráðgjöf vegnaviðskipta með fjármálagerninga sem fékk númerið 199884. Þann15. ágúst 2007 hafi gagnstefnandi gert samning um vörslureikning hjágagnstefnda sem hafi fengið númerið 508155. Samningurinn hafi verið undirritaðuraf Guðlaugu Bóasdóttur, starfsmanni gagnstefnda, „skv. varðveittu umboði“. Íumsóknareyðublaðinu hafi verið óskað eftir að bankareikningur gagnstefnanda nr.0101-05-199884 yrði notaður sem bankareikningur vegna viðskipta gagnstefnanda ávörslureikningi. Sama dag, eða þann 15. ágúst 2007, hafi Guðlaug Bóasdóttiróskað eftir því að allir fjármálagerningar í eigu gagnstefnanda yrðu færðir afgeymslusafni yfir á ráðgjafarsafn.Fyrstahreyfing á sparireikningi (innlánsreikningi) gagnstefnanda nr. 0101-05-199884 hafiverið þann 23. ágúst 2007 en þá hafi verið millifært inn á reikninginn samtals 396.975.000krónur sem sundurliðist svo: 1) 197.944.849krónur vegna sölu/innlausnar á peningabréfum gagnstefnanda (peningabréfLandsbankans ISK). 2) 199.030.151króna sem millifærð var af tékkareikningi gagnstefnanda nr. 0111-26- 2228.Frástofnun ofangreinds sparireiknings gagnstefnanda nr. 0101-05-199884 á árinu2007 til 9. okt. 2008 hafi átt sér stað eftirfarandi færslur á reikningnum: Dags.:Fjárhæð út:Fjárhæð inn:Skýring:Staða reiknings:23.8.2007396.975.000Vegna kaupa á hlutabr. í Straumi kr.0,-vegna viðskipta sem áttu sér staðþann 20. ágúst 20078.10.2007.944.384Arður af Samson 3. fl. 2007kr..944.3845.11.2007.944.384Kaup verðbréfakr.0,-7.1.2008.870.245Arður af Samson 3. fl. 2007kr..870.2458.1.2008.870.245Kaup peningabréfa Landsb. ISKkr.0,-27.3.2008827.839Innlausn pen.br. Landsb. ISKkr.82783927.3.2008827.839Þóknun Landsb. per 31.12.2007kr.0,-7.4.2008.874.031Arður af Samson 3. fl. 2007kr..874.0317.4.2008.874.031Kaup peningabr. Landsb. ISKkr.0,-7.7.2008.996.313Arður af Samson 3. fl. 2007kr..996.3137.7.2008.996.313Kaup pen.br. Landsb. ISKkr.0,-3.8.2008810.783Innlausn pen.br. Landsb. ISKkr.810.7833.8.2008810.783Þóknun Landsb. per. 30.06.2008kr.0,-6.10.200852.319.167Innlausn Samsonbréfa 3. fl. 2007kr.52.319.1678.10.2008231.917Fjárm.tekjusk. v/ Samsonbréfakr.52.087.2509.10.200852.087.250Landsb. tekur fjárh. út og leggur inná reikn. Landsb. nr.111-26-974900kr.0,-Þann9. okt. 2008 hafi innlánsreikningur gagnstefnanda nr. 0101-05-199884 verið ánúlli. Ágrundvelli ákvörðunar Fjármálaeftirlitsins að morgni þann 9. október 2008 hafiNýi Landsbanki Íslands hf., tekið við nánar tilteknum eignum og skuldumLandsbanka Íslands hf. Í ákvörðun Fjármálaeftirlitsins hafi jafnframt falist aðNýi Landsbanki Íslands hf. tók þann sama dag við réttindum og skyldum samkvæmtsamningum um vörslu og eignastýringu við viðskiptavini Landsbanka Íslands á Íslandi,sbr. 5. tl. ákvörðunar Fjármálaeftirlitsins. Hinn17. okt. 2008 hafi Fjármálaeftirlitið beint þeim tilmælum til rekstrarfélagaverðbréfasjóða að grípa til aðgerða og slíta peningamarkaðssjóðum félaganna. Jafnframthafi þeim tilmælum verið beint til rekstrarfélaganna að opna ekki fyririnnlausnir í sjóðunum, heldur að sjóðfélagar fái greitt úr þeim. Í því felistað allt laust fé hvers peningamarkaðssjóðs verði greitt inn á innlánsreikningasjóðfélaga í hlutfalli við eign þeirra og jafnræði þeirra verði haft aðleiðarljósi. Áþessu tímamarki hafi gagnstefnandi átt peningabréf í bankanum að nafnverði5.213.040. Hinn28. okt. 2008 hafi verið birt fréttatilkynning á vef gagnstefnda um útgreiðslu peningabréfa.Þar komi fram að í samræmi við tilmæli Fjármálaeftirlitsins hafi stjórnLandsvaka hf., sem rak verðbréfa-, fjárfestingar- og fagfjárfestasjóði forveragagnstefnda, tekið ákvörðun um sölu allra eigna peningamarkaðssjóða bankans ogslit sjóðanna. Útgreiðsluhlutfall peningabréfa væri 68,8%. Þá komi fram ífréttatilkynningunni að greiðslur myndu berast viðskiptavinum þann 29. októberinn á innlánsreikning hjá bankanum þar sem innistæður væru að fullu tryggðar. Íviðhengi með fréttatilkynningunni hafi fylgt tilkynning frá Landsvaka hf. þarsem fram haf komið að innlánsreikningur sá, sem greiðsla eignapeningamarkaðsbréfa yrði greiddur inn á, myndi bera bestu fáanlegu kjörbankans, eða 0,5 % betri kjör en þau hæstu sem í boði voru þá. Ennfremur komifram að öllum eigendum peningabréfa yrði tilkynnt um útgreiðsluupphæð oginnlánsreikning. Gagnstefnandahafi engar tilkynningar borist frá gagnstefnda um útgreiðsluupphæð oginnlánsreikning vegna ráðstafana á peningabréfum hans eins og boðað hafi verið ífréttatilkynningu á vef gagnstefnda þann 28. okt. 2008. Gagnstefnandi hafi ekkikunnað á tölvu og ekki notað tölvu á þessum tíma. Það hafi fyrst verið meðtölvubréfi starfsmanns gagnstefnda til lögmanns gagnstefnanda þann 9. mars 2011að upplýst hafi verið að virði peningabréfa gagnstefnanda í Landsbankanum aðnafnverði 5.213.040 hafi verið lagt inn á sparibók hans. Þetta hafi gilt umalla þá sem áttu verðmæti í peningabréfum á þessum tíma. Fljótlegaeftir bankahrunið hafi lögmaður gagnstefnanda farið að leita eftir upplýsingumum skuldbindingar og ábyrgðarskuldbindingar gagnstefnanda hjá gagnstefnda. Erfiðlegahafi gengið að fá upplýsingar frá bankanum. Fyrst í febrúarmánuði 2011 hafigagnstefndi upplýst lögmann gagnstefnanda um tryggingar hans á lánum félagsinsGrænna lausna ehf. Í svari starfsmanns gagnstefnda 23. febrúar 2011 hafi komið framupplýsingar um handveðsyfirlýsinguna en þar segi: „Ég er búin að lesa vandlegayfir lánasamninginn og handveðsyfirlýsinguna og sé ekki betur en að einatryggingin fyrir láninu sé innistæða Þorsteins. (Áður í peningabréfum). Innistæðaner í dag um 135 m.kr.“ Þann 25. febrúar 2011 hafi starfsmaðurinn sent lögmannigagnstefnanda afrit af handveðsyfirlýsingunni. Lögmaður gagnstefnanda hafi þáóskað eftir skýringum á breytingu á tilgreindu nafnverði handveðsettrapeningabréfa og í svari gagnstefnda 8. mars 2011 hafi komið fram að ástæðabreytingarinnar á nafnverði hafi verið að samið hafi verið um „... að læsthandveðið væri nafnverð 5.000.000 en ekki 120.000.000. Á yfirlýsingunni séstsíðan stimpill og undirskrift við breytinguna.“ Með tölvubréfi þann 8. mars2011 hafi lögmaður gagnstefnanda sent fyrirspurn til gagnstefnda þar sem óskaðvar svara við eftirfarandi: Hvers vegna peningabréfin hafi verið innleyst,hvert gengi bréfanna hafi verið er verðmæti þeirra var lagt inn á reikning nr.0101-05-199884, og hvar í handveðsyfirlýsingunni komi fram að innistæða ábankabók komi í stað peningabréfa. Í svarbréfi forvera gagnstefnda komi fram aðvirði peningabréfa gagnstefnanda hafi verið lagt inn á sparibók þann 28. okt.2008 og miðað hafi verið við virði 3. október. Fram komi í tölvubréfinu aðþetta hafi gilt um alla þá sem áttu í peningabréfum á þessum tíma. Síðan meðtölvubréfi þann 10. mars 2011 hafi verið vísað til þess að í 10. töluliðhandveðsyfirlýsingarinnar sé ígildisregla sem feli í sér að ef handveð ípeningabréfum er breytt í annað form og þá fái bankinn handveð í nýjatryggingarforminu. Peningabréf Landsbankans hafi verið greidd inn á bankabók ogvið það hafi bankinn eignast handveðsrétt yfir innistæðunni. Þessum skilningigagnstefnda hafi verið mótmælt af hálfu lögmanns gagnstefnanda með tölvubréfisama dag. Síðar sama dag hafi gagnstefndi sent tölvubréf til lögmannsgagnstefnanda þar sem segi: „Það er umdeilanlegt hvað er fjármálagerningur oghvað ekki og við lítum svo á að samningur aðila um að bankinn geymi og ávaxtifé geti talist fjármálagerningur. Í þessutilviki þá var verið að loka sjóðum og gera þá upp og skipta innistæðu ípeninga sem sannanlega koma í staðinn og er fjárhæðin lögð inn á reikning sem stofnaðurvar sérstaklega til þess að leggja andvirðið inn á og voru allir reikningar handveðsettirbankanum ef Peningabréfin voru handveðsett honum.“ Lögmaður gagnstefnanda hafisamdægurs mótmælt þessum skilningi gagnstefnda. Ekki væri umdeilanlegt hvaðværi fjármálagerningar. Innlánsreikningur á nafn falli ekki undir skilgreiningu2. gr. laga nr. 33/2003 um hugtakið fjármálagerningur. Það hafi verið veðhafisjálfur sem ráðstafaði veðandlaginu til gagnstefnanda á óveðsettaninnlánsreikning og væri veðhafi bundinn af því. Innistæða gagnstefnanda áinnlánsreikningi hans væri því laus, enda hafi enginn annar fjármálagerningurkomið í staðinn. Næstu mánuði hafi enginsamskipti verið milli lögmanns gagnstefnanda og gagnstefna sem vörðuðuhandveðsyfirlýsingu gagnstefnanda og sparireikning gagnstefnanda nr.0101-05-199884. Hins vegar hafi verið samskipti milli aðila vegna ágreinings umönnur mál gagnstefnanda hjá bankanum.Ítengslum við þau málefni hafi þó af hálfu lögmanns gagnstefnanda í tölvubréfiþann 31. ágúst 2011 verið óskað eftir formlegri synjun bankans um að afhendatryggingar vegna m.a. peningabréfanna. Þessu var ekki svarað af hálfugagnstefnda. Þá hafi verið ítrekað 8. september 2011 af hálfu lögmannsgagnstefnanda að fá rökstudda afstöðu gagnstefnda til gildis eða ógildisveðsetninga. Þessu hafi ekki heldur verið svarað af hálfu gagnstefnda.Samkvæmtreikningsyfirliti yfir sparireikning gagnstefnanda nr. 0101-05-199884 hafi öllinnistæðan á reikningnum verið tekin út af hálfu gagnstefnda þann 14. nóvember2011 eða 136.700.499 krónur. Engin tilkynning hafi verið send tilgagnstefnanda, né lögmanns hans vegna þessarar millifærslu. Um ári síðar, eðaþann 12. nóvember 2012, hafi af hálfu gagnstefnda verið lögð sama fjárhæð afturinn á sparireikning gagnstefnanda, nr. 0101-05199884. Tilkynning eða skýring hafiekki heldur verið send gagnstefnanda eða lögmanni hans um þessa millifærslu. Fyrirspurnum þessar millifærslur hafi verið send til gagnstefnda með bréfi, dags. 9.apríl 2014. Bréfi þessu hafi ekki verið svarað af hálfu gagnstefnda. Meðtölvubréfi þann 19. apríl 2013 hafi starfsmaður gagnstefnda sent lögmannigagnstefnanda bréf dags. 15. apríl 2013 en þar komi m.a. fram: „Andvirði hinna handveðsettupeningabréfa Landsbankans var greitt inn á læstan reikning Landsbankans hf. nr.0101-05-199884. Við innlausn bréfanna fluttust veðréttindi hinnar veðsettueignar yfir á þá fjármuni sem komu í stað hennar. Staða reikningsins er í dagkr. 142.129.426 auk áunninna vaxta að fjárhæð kr. 1.950.332.“ Síðar í bréfinuhafi komið fram að hinni handveðsettu innstæðu verði ráðstafað inn á skuldirVerksmiðjunnar GL ehf. Lögmaður gagnstefnanda mótmælti þessari ráðagerðgagnstefnda með tölvubréfi samdægurs. Þann 1. október 2013 hafi starfsmaðurgagnstefnda sent tölvubréf til lögmanns gagnstefnanda þar sem fram kom að þann22. apríl 2013 hafi verið gengið frá innlausn handveðsins og 137.876.391 krónuhafi verið ráðstafað inn á skuldir Verksmiðjunnar GL ehf. Þann 19. október 2013hafi gagnstefndi millifært eftirstöðvar innistæðu á reikningi nr.0101-05-199884, að frádregnum fjármagnstekjuskatti, eða 5.873.211 krónur. Greitthafi verið inn á fjárvörslureikning lögmanns gagnstefnanda. Meðtölvubréfi þann 31. október 2013 hafi gagnstefndi sent lögmanni gagnstefnandakvittanir þar sem fram komi ráðstöfun á fjárhæðinni 137.876.391 krónu enkvittanirnar hafi verið stílaðar á Grænar lausnir ehf. Lögmaður gagnstefnanda hafigert athugasemdir með tölvubréfi þann 14. nóvember 2013 um að kvittanirnar værustílaðar á rangan aðila. Félagið Grænar lausnir ehf. hafi ekki greitt neitt,heldur hafi gagnstefnandi tekið sér greiðslu af umdeildum veðrétti. Óskað hafiverið eftir leiðréttum kvittunum. Ekkert svar hafi borist frá gagnstefnda.Hinn4. desember 2013 hafi lögmaður gagnstefnanda sent gagnstefnda bréf þar sem þessvar krafist að gagnstefndi bakfærði hina ólögmætu ráðstöfun á innistæðusparireiknings gagnstefnanda nr. 0101-05-199884 og honum afhent full umráðinnistæðunnar. Tekið hafi verið fram í bréfinu að gagnstefndi hafi ekki veriðmeð handveð í sparireikningi gagnstefnanda og hafi því ekki haft heimildir tilað ráðstafa af reikningnum án samþykkis gagnstefnanda. Jafnframt hafi veriðóskað eftir skýringu gagnstefnda á réttmæti þóknana sem bankinn hafi tekið afsparireikningi gagnstefnanda nr. 0101-05-199885. Með bréfi, dags. 2. apríl 2014,hafi verið ítrekuð krafa gagnstefnanda um að gagnstefndi greiddi honuminnistæðu hans 137.876.391 krónu. Þá hafi jafnframt verið gerð krafa um aðgagnstefndi endurgreiddi gagnstefnanda ólögmætar þóknanir sem bankinn hafðitekið sér af sparireikningi gagnstefnanda. Hvorugu þessa bréfa hafi veriðsvarað af hálfu gagnstefnda.Málsástæður gangstefnanda varðandihandveðsyfirlýsingu Byggt er á því aðhandveðsyfirlýsing gagnstefnanda, dags. 22. mars 2007, hafi einungis tekið tilhandveðsetningar í fjármálagerningum. Í 2. tölulið handveðsyfirlýsingarinnar sétekið fram að hugtakið fjármálagerningur sé skilgreint í lögum umverðbréfaviðskipti nr. 33/2003 en með því sé m.a. átt við verðbréf,hlutdeildarskírteini og peningamarkaðsskjöl. Byggt er á því að innistæða áinnlánsreikningi á nafn sé ekki og geti aldrei talist til fjármálagernings einsog hugtakið er skilgreint í lögum, sbr. fyrrgreind lög um verðbréfaviðskipti,sbr. og núgildandi lög um verðbréfaviðskipti nr. 108/2007. Við sölu allra eigna peningamarkaðssjóðabankans og slit sjóðanna hafi verið tekin ákvörðun um að virði peningabréfa yrðigreitt viðskiptavinum inn á innlánsreikning þar sem innstæður væru að fullutryggðar. Virði peningabréfa gagnstefnandaað fjárhæð 112.815.406 krónur hafi verið lagt inn á sparireikning hans þann 29.október 2008 í hans eigin nafni, reikning nr. 0101-05-199884. Hafi innistæðanverið talin fram til eignar á skattframtölum gagnstefnanda. Byggt er á því aðmeð þessum aðgerðum, þ.e. sölu og slitum á peningamarkaðssjóði bankans ogútgreiðslu virði peningabréfanna inn á óveðsettan innlánsreikning í nafnigagnstefnanda hafi handveð gagnstefnda í peningabréfum gagnstefnanda falliðniður. Byggt er á því að strangarkröfur séu gerðar til fjármálafyrirtækja að sanna tilvist veðréttinda sinna,umfang þeirra og heimildir að öðru leyti. Byggt er á því að sparireikningurinn getialdrei verið ígildi fjármálagernings. Hafi gagnstefndi litið svo á að hann hafiátt rétt, veðrétt, yfir fjármununum hafi gagnstefnda verið í lófa lagið aðráðstafa fjármununum á reikning í eigin nafni. Byggt er á því að með því aðgagnstefndi lagði virði peningabréfa gagnstefnanda inn á sparireikninggagnstefnanda hafi gagnstefndi glatað öllum veðrétti yfir fjármununum. Enguskipti þótt fjármunirnir hafi verið læstir á sparireikningi gagnstefnanda. Þaðað leggja fjármunina inn á læstan innlánsreikning í nafni gagnstefnandajafngildi ekki handveðsetningu í innistæðu innlánsreikningsins. Byggt er á því að sérstakayfirlýsingu (handveðsyfirlýsingu) þurfi til ef veðsetja eigi innistæður áinnlánsreikningum. Einungis reikningseigandi sparireiknings hafi heimild tilúttektar af innlánsreikningi, nema hann hafi veitt öðrum aðila umboð tilúttektar. Um það vísist m.a. til almennra skilmála sparireikninga(innlánsreikninga) hjá gagnstefnda. Gagnstefnandi hafi aldrei veittgagnstefnda handveð í sparireikningi sínum nr. 0101-05-199884. Gagnstefndi hafiþví hvorki haft samningsbundinn né lögbundinn rétt til að ráðstafa innistæðureikningsins. Ennfremur hafi gagnstefni aldrei leitað eftir því viðgagnstefnanda að hann féllist á að setja innistæðu sína á sparireikningi nr.0101-05-199884 að handveði. Byggt er á því að gagnstefndihafi með ólögmætum hætti tekið út alla innistæðuna af reikningi gagnstefnandaþann 14. nóvember 2011 án heimildar gagnstefnanda. Óútskýrt sé af hálfugagnstefnda hvers vegna fjármununum hafi verið skilað til baka á sparireikninggagnstefnanda þann 12. nóvember 2012. Gagnstefnandi byggir á því að gagnstefndahafi orðið það ljóst að sparireikningur gagnstefnanda hafi verið óveðsettur oghann því skilað innistæðunni til baka. Þá er byggt á því að gagnstefndihafi með ólögmætum hætti fært fjármuni að fjárhæð 137.876.391 króna afreikningi gagnstefnda nr. 0101-05-199884 og ráðstafað upp í skuldir Grænnalausna ehf. (nú þrotabú Verksmiðjunnar GL ehf.) hjá gagnstefnda. Með ólögmætumhætti sé átt við úttektir gagnstefnda af sparireikningi gagnstefnanda ánsamningsbundinnar eða lögbundinnar heimildar. Á því er byggt aðhandveðsyfirlýsing, dags. 14. desember 2007, þar sem sett hafi verið aðhandveði skuldabréf í Samson ehf., sé efnislega eins og fyrrnefndhandveðsyfirlýsing vegna peningabréfanna í Landsbankanum. Á því er byggt aðeftir að andvirði Samson-bréfanna var lagt inn á sparireikning gagnstefnandanr. 0101-05-199884 hafi handveðsréttur gagnstefnda í bréfunum fallið niður, þarsem innistæða sparireiknings nr. 0101-05-199884 hafi verið óveðsett. Úttektgagnstefnda þann 9. október 2008 af óveðsettum sparireikningi gagnstefnanda, ánsamningsbundinnar eða lögbundinnar heimildar hafi verið ólögmæt og berigagnstefnda því að skila gagnstefnanda fjárhæðinni til baka.Málvaxtalýsing gangstefnanda varðandiþóknanir af sparireikningi nr. 0101-05-199884. Samkvæmtyfirliti yfir sparireikning gagnstefnanda nr. 0101-05-199884 hafi gagnstefnditekið út af reikningnum eftirtaldar fjárhæðir: Dags. Fjárhæð 10.09.2009 kr. 148.817 05.02.2010 kr. 116.113 29.07.2010 kr. 128.446 25.02.2011 kr. 128.310 31.08.2011 kr. 135.037 14.11.2011 kr. 67.476 14.11.2011 kr. 30.719 eða samtals kr. 754.918Gagnstefnandihafi engar tilkynningar fengið um þessar úttektir gagnstefnda. Í samningi nr.199884 um ráðgjöf vegna viðskipta með fjármálagerninga segi í 13. tölulið aðfyrir þjónustu samkvæmt samningi þessum greiði viðskiptavinur samkvæmtgjaldskrá gagnstefnda á hverjum tíma, sbr. þó viðauka A við samninginn. Ákvæðisamningsins snúist um viðskipti með fjármálagerninga. Í 1. tölulið samningsins, sem fjalli um efni samningsins, komifram að í samningnum felist að gagnstefndi taki að sér að veita viðskiptaviniráðgjöf vegna viðskipta með fjármálagerninga og annast vörslu þeirra. Í 2.tölulið komi fram að samningurinn eigi við um fjármálagerninga. Í 3. tölulið komifram að umboð gagnstefnda taki til kaupa og sölu fjármálagerninga. Í samningnumsé ekki kveðið á um þjónustu vegna sparireikninga í eigu gagnstefnanda.Einungis sé í 3. tölulið kveðið á um að gagnstefndi hafi umboð viðskiptavinartil að stofna innlánsreikninga í nafni viðskiptavinar hjá bankanum og hafiumboð til að leggja inn fé og taka út fé vegna viðskipta með fjármálagerningaeða skv. óskum viðskiptavinar. Í viðauka A með samningnum sé fjallað umþóknanir og afslætti af þóknunum vegna framkvæmdar á samningi nr. 199884 umráðgjöf vegna viðskipta með fjármálagerninga. Íviðaukanum komi fram að miðað við að gagnstefnandi verði með fjárhæð yfir 500.000.000í eignasafni með ráðgjöf verði árleg umsýsluþóknun 0,2 % á ári af meðalstöðuverðbréfaeignar. Þóknun væri greidd tvisvar á ári, um mitt ár og í árslok, eðavið lok samnings. Þá sé kveðið á um sérkjör vegna verðbréfaviðskipta en þar komim.a. fram að gjaldskrá bankans vegna peningabréfa Landsbankans væri 0,00% oggjaldskrá bankans vegna hlutabréfa skráðra í Kauphöll Íslands væri 1,00% sölu-og kaupþóknun með 50% afslætti. Í viðaukanum sé ekki minnst á sparireikningaeða innlánsreikninga.Meðbréfi 9. apríl 2014 hafi verið óskað eftir skýringum gagnstefnda áframangreindum úttektum af sparireikningi nr. 0101-05-199884. Nánar tiltekið hafiverið óskað eftir ástæðu fyrir úttektum bankans af reikningnum, hvaða heimildirbankinn teldi sig hafa fyrir úttektum, og í þeim tilvikum þar sem um þóknanirværi að ræða, fyrir hvaða vinnu eða þjónustu í þágu gagnstefnanda bankinn teldisig eiga rétt á þóknun. Þessu bréfi var ekki svarað af hálfu gagnstefnda. Meðákvörðun Fjármálaeftirlitsins þann 9. mars 2009 hafi eftirlitið tekið yfir valdhluthafafundar Straums. Í auglýsingunni komi fram að samkvæmt bréfi Straums-Burðarássfjárfestingarbanka hf. 8. mars 2009 væri lausafjárstaða félagsins afar slæm ogekki væri raunhæfur kostur halda starfseminni áfram. Félagið hafi ákveðið aðóska eftir heimild til greiðslustöðvunar að morgni þann 9. mars 2009. Íframhaldi tók Fjármálaeftirlitið yfir vald hluthafafundar Straums og vékfélagsstjórn frá í heild sinni þegar í stað og skipaði félaginu skilanefnd samkvæmtákvæðum laga nr. 2/1995, sbr. 100. gr. a laga nr. 161/2002 umfjármálafyrirtæki. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur hafi félaginu veriðskipuð slitastjórn þann 11. maí 2009. Þann 9. mars 2009 hafi hlutabréf íStraumi orðið verðlaus með öllu. Staðan hafi því verið að í árslok 2008 hafigagnstefnandi átt hlutabréf í Straumi að markaðsvirði 96.784.899 krónur oginnistæðu á innlánsreikningi nr. 0101-05-199884 að upphæð 116.144.839 krónur.Þann 1. október 2009 hafi gagnstefnandi átt hlutabréf í Straumi að markaðsvirði 52 krónur og innistæðu á innlánsreikninginr. 0101-05-199884 að upphæð 127.696.937 krónur. Gagnstefnandi hafi því íárslok 2010 átt innistæðu á innlánsreikningi nr. 0101-05-199884 að fjárhæð135.127.025 krónur, en markaðsvirði hlutabréfa í Straumi hafi þá verið 0krónur.Afyfirlitum ráðgjafasafna megi ráða að gagnstefndi reikni þóknun sína miðað viðmarkaðsvirði verðbréfaeignar. Gagnstefnandi hafi ekki átt yfir 500.000.000 krónaí eignasafni frá árinu 2009. Hann hafi einungis átt hlutabréf í Straumi aðmarkaðsvirði 52 krónur á árinu 2009. Frá árinu 2010 hafi hann ekki átt nein verðbréfeða fjármálagerninga í eignasafni ráðgjafar hjá gagnstefnda. Gagnstefndi hafiekki veitt gagnstefnanda neina þjónustu samkvæmt 13. tölulið ráðgjafarsamnings.Þá hafi gagnstefndi ekki veitt gagnstefnanda neina ráðgjöf vegna viðskipta með fjármálagerninga á árinu 2009 ogsíðar.Samkvæmtframanrituðu hafi gagnstefndi ekki haft heimild til að taka þóknun eða aðrargreiðslur af sparireikningi gagnstefnanda nr. 0101-05-199884 á árunum 2009,2010 og 2011 án samþykkis gagnstefnanda. Engin ákvæði í ráðgjafarsamningi aðilakveða á um heimild gagnstefnda til að reikna sér umsýsluþóknun vegnabankainnistæðu innlánsreiknings. Ráðgjafarsamningur gagnstefnanda og gagnstefndaþann 14. ágúst 2007 hafi aðeins tekið til viðskipta með fjármálagerninga. Innistæðagagnstefnanda á sparireikningi hans nr. 0101-05-199884 hafi verið forskráð áskattframtöl hans vegna tekjuáranna 2008 til 2013. Þar komi fram að innistæða áreikningi hans nr. 0101-05-199884 hafi verið 116.144.839 krónur á árinu 2008. Áárinu 2009 hafi innistæðan verið 128.562.512 krónur og á árinu 2010 135.127.025krónur. Í árslok 2011 hafi engin innistæða verið á reikningnum, heldur einungisvaxtatekjur. Þann 14. nóvember 2011 hafi gagnstefndi tekið alla fjárhæðina útaf reikningnum án nokkurra skýringa, né tilkynninga um það til gagnstefnanda. Íárslok 2012 komi hins vegar fram innistæða að fjárhæð 142.129.426 krónur enþann 12. nóvember 2012 hafi gagnstefndi lagt aftur inn á reikninginn ánnokkurra skýringa. Þann6. október 2008 hafi skuldabréf gagnstefnanda í Samson ehf., 3.fl., 2007, veriðinnleyst og innlausnarfjárhæðin lögð inn á sparireikning gagnstefnanda nr.0101-05-199884. Þann9. október 2008 hafi gagnstefndi tekið fjárhæðina út af sparireikningigagnstefnanda, að frá dregnum fjármagnstekjuskatti, en án heimildargagnstefnanda. Gagnstefndi hafi ekki greint gagnstefnanda frá þessum gjörðumsínum og ekki upplýst um að innlausnarfjárhæðin hafi verið lögð inn ásparireikning gagnstefnanda nr. 0101-05-199884 þann 6. okt. 2008. Þetta hafiekki komið í ljós fyrr en gagnstefndi sendi lögmanni gagnstefnanda yfirlit yfirbankareikning nr. 0101-05-199884 þann 8. des. 2013. Gangstefnandasundurliðar dómkröfu sína þannig: 52.087.250 kr. úttekt gagnstefna 09.10.2008, 148.817 - úttekt gagnstefnda 10.09.2009, 116.113 - úttekt gagnstefnda 05.02.2010, 128.446 - úttekt gagnstefnda 29.07.2010, 128.310 - úttekt gagnstefnda 25.02.2011, 135.037 - úttekt gagnstefnda 31.08.2011 67.476 - úttekt gagnstefnda 14.11.2011 30.719 - úttekt gagnstefnda 14.11.2011 137.876.391 - úttekt gagnstefnda 22.04.2013 eðasamtals 190.718.559 krónur. Málsástæðurgagnstefnanda vegna meintra ólögmætra þóknana vegna úttektar af sparireikningigagnstefnanda. Byggt er á því að gagnstefndihafi með ólögmætum hætti tekið þóknanir og aðrar greiðslur af sparireikningigagnstefnanda nr. 0101-05-199884. Í samningi um ráðgjöf vegnaviðskipta með fjármálagerninga sé kveðið á um þóknun gagnstefnda fyrir þjónustusamkvæmt samningnum. Í 1. tölulið samningsins komi fram að í samningnum felistað gagnstefndi taki að sér að veita gagnstefnanda ráðgjöf með fjármálagerningaog annast vörslu þeirra. Í 3. tölulið samningsins sé kveðið á um að gagnstefndihafi fullt og ótakmarkað umboð til þess að kaupa og selja fjármálagerninga ísamræmi við fyrirmæli viðskiptavinar hverju sinni. Umboðið taki til þess aðleggja inn fé og taka út fé af innlánsreikningum vegna viðskipta með fjármálagerninga eða samkvæmt óskum viðskiptavinar. Í 13. tölulið komi fram að fyrirþjónustuna greiði gagnstefnandi samkvæmt gjaldskrá bankans á hverjum tíma, sbr.þó viðauka A við samninginn. Bankanum væri heimilt að skuldfæra reikninggagnstefnanda vegna útlagðs kostnaðar og þóknana fyrir þjónustuna. Byggt er á því að frá árinu 2009hafi gagnstefndi ekki veitt gagnstefnanda neina þjónustu eða ráðgjöf meðfjármálagerninga. Engin viðskipti hafi átt sér stað með fjármálagerninga afhálfu gagnstefnda í þágu gagnstefnanda á árinu 2009 og síðar. Á árinu 2009 hafi gagnstefnandieinungis átt í vörslu gagnstefnda hlutabréf í Straumi- Burðarás sem hafi veriðverðlaus eða að markaðsvirði 52 krónur. Á árinu 2010 hafi gagnstefnandi ekkiátt neinar verðbréfaeignir eða fjármálagerninga í vörslu gagnstefnda. Gagnstefnandi hafi aðeins átthjá gagnstefnda innistæðu á sparireikningi nr. 0101-05-199884. Innistæða ásparireikningi sé ekki verðbréfaeign eða fjármálagerningur. Samningur aðila umráðgjöf vegna viðskipta með fjármálagerninga taki ekki til þjónustu er varðarsparireikning gagnstefnanda. Byggt er á því að gagnstefndi hafi ekki haftsamningsbundinn eða lögbundinn rétt til skuldfærslu af sparireikningi gagnstefnandavegna meintra þóknana eða annars kostnaðar á árunum 2009, 2010 og 2011. Samkvæmtalmennum skilmálum sparireikninga hafi reikningseigandi einn heimildir tilúttektar af innlánsreikningi, nema hann hafi veitt öðrum umboð til úttektar eðalög kveða á um annað. Óútskýrt sé af hálfu gagnstefnda á grundvelli hverrarþjónustu gagnstefndi taldi sig eiga rétt á að skuldfæra framangreindar úttektiraf sparireikningi gagnstefnanda. Dráttarvaxta sé krafist af137.876.391 krónu frá 4. janúar 2014 eða mánuði frá því að gagnstefnandi krafðigagnstefnda um greiðslu. Dráttarvaxta vegna ólögmætra úttekta gagnstefnda afsparireikningi gagnstefnanda vegna ólögmætra þóknana og annarra ólögmætraúttekta, samtals 754.918 krónur, sé krafist frá þeim degi sem málið var höfðaðmeð birtingu gagnstefnu.Tilvísanir gagnstefnanda tillagaákvæða í gagnsökVísaðer til almennra reglna samninga- og kröfuréttar og skaðabótaréttar innan ogutan samninga. Þá er vísað til 2. töluliðar 2. gr. þágildandi laga umverðbréfaviðskipti nr. 33/2003 að því er varðar skilgreiningu áfjármálagerningi. Ennfremur er vísað til dómafordæma Hæstaréttar í málunum1990:1250 og 1992:117 og dóms Hæstaréttar í máli nr. 666/2010. Um vaxtakröfuvísar gagnstefnandi til laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Þá er vísaðtil laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála í héraði. Krafa um málskostnað styðjistvið 130. gr., sbr. 129. gr., laga nr. 91/1991. Ennfremur er vísað til reglnaeinkamálaréttarfars um sönnun og sönnunarbyrði. Krafa um virðisaukaskatt ámálskostnað byggist á lögum nr. 50/1988 en gagnstefnandi sé ekkivirðisaukaskattsskyldur og sé því nauðsyn að tekið verið tillit til þess viðákvörðun málskostnaðar.Málavextir, málsástæður og lagarök gagnstefndaí gagnsökGagnstefndi kveður gagnstefnanda hafa veriðáberandi í íslensku viðskiptalífi síðustu ár vegna eigna sinna og mikillafjárfestinga. Árið 2007 hafi gagnstefnandi hafið viðskipti við forveragagnstefnda, Landsbanka Íslands hf., en gagnstefndi hafi tekið yfir tiltekinréttindi og skyldur frá Landsbanka Íslands hf. samkvæmt ákvörðunFjármálaeftirlitsins, dags. 9. október 2008. Þegar gagnstefnandi hóf viðskiptivið Landsbanka Íslands hf. hafi aðilar gert með sér samkomulag sín á milli umeinkabankaþjónustu og fjárfestingar. Gagnstefnandi hafi hafið viðskipti við LandsbankaÍslands hf. gagngert í þeim tilgangi að starfsmenn bankans myndu að einhverjumarki annast umsýslu og fjárfestingu með eignir hans eins og ljóst sé af gögnummálsins. Þessu til stuðnings megi benda á að daginn eftir að gagnstefnandi fluttifjármuni í viðskipti við bankann hóf bankinn fjárfestingar fyrir hans hönd ípeningamarkaðssjóði bankans. Gagnstefnandi hafi frá þessum tíma verið íviðskiptum við Landsbanka Íslands hf. og síðar gagnstefnda svo sem sjáist affyrirliggjandi gögnum í málinu og hafi starfsmenn beggja annast fjárfestingarfyrir gagnstefnanda samkvæmt þeim samningum sem aðilar hafi gert sín á milli.Starfsmenn Landsbanka Íslands hf., og síðar gagnstefnda, hafi í gegnum tíðinahaldið gagnstefnanda upplýstum um gang mála og svo sem fjöldi símtala ogbréfasamskipta sýni. Í greinargerð aðalstefnda í aðalsök og gagnstefnanda ígagnsök sé í löngu máli vikið að málsatvikum með þeim hætti að fullyrt sé aðviðskipti hafi átt sér stað með tilteknum hætti sem ekki fáist samræmst gögnummálsins. Gagnstefndi leyfi sér því að mótmæla málsatvikalýsingu gagnstefnandaað því leyti sem hún ekki samræmist málatilbúnaði gagnstefnda. Gagnstefnandi byggi á því bæði í aðalsök oggagnsök að Landsbanki Íslands hf. og gagnstefndi hafi farið út fyrir heimildirsínar í viðskiptum fyrir gagnstefnanda og sé öllum málsástæðum þar að lútandimótmælt. Gagnstefndi byggir í fyrsta lagi á því að öllum kröfum vegna meintrarskaðabótaskyldrar háttsemi starfsmanna Landsbanka Íslands hf. eigi með réttu aðbeina að þeim lögaðila, þ.e. Landsbanka Íslands hf., en ekki gagnstefnda, enda hafigagnstefndi ekki yfirtekið skyldur eða ábyrgðir sem rekja megi til saknæmrarháttsemi starfsmanna Landsbanka Íslands hf. eða bankans sjálfs, hvorki meðákvörðun Fjármálaeftirlitsins né öðrum samningum. Sé því aðildarskortur vegnaallra þeirra krafna gagnstefnanda í aðalsök og gagnsök sem byggja á meintriskaðabótaskyldri háttsemi starfsmanna Landsbanka Íslands hf. og beri að sýknagagnstefnda af þessum kröfum, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991. Þá sé þvíjafnframt mótmælt að skilyrði séu fyrir skuldajöfnuði í málinu með vísan tilþess sem að framan og á eftir greinir. Gagnstefndi byggir, hvað sem framangreindu líður,á því að allar fjárfestingar, viðskipti og annað sem starfsmenn LandsbankaÍslands hf., og síðar gagnstefnda, önnuðust fyrir gagnstefnanda, þ.á m.yfirdráttarheimildin, sem fjallað er um í aðalsök, hafi í einu og öllu veriðunnið samkvæmt samningi aðila. Með sama hætti er því mótmælt að LandsbankiÍslands hf., og síðar gagnstefndi, hafi verið í yfirburðarstöðu gagnvartgagnstefnanda, enda sé um einn stærsta viðskiptavin bankans að ræða sem hafieins og áður segir átt í gríðarlega umfangsmiklum viðskiptum undanfarin ár bæðihérlendi og erlendis. Því sé þannig mótmælt að Landsbanki Íslands hf. eðagagnstefndi hafi ekki kynnt sér hæfi, reynslu og þekkingu gagnstefnanda afverðbréfaviðskiptum og sé á því byggt að gagnstefndi hafi í einu og öllu sinntráðgjöf og öðru í samræmi við þær reglur sem við eigi, þ.á m. hafi hann gættréttilega að allri skjalagerð. Rétt sé einnig að benda á undirritungagnstefnanda á samning aðila um ráðgjöf vegna viðskipta með fjármálagerningaþar sem komi fram í 16. gr. að viðskiptavinur (gagnstefnandi) staðfesti aðhonum sé ljós sú áhætta sem felist í viðskiptum með fjármálagerninga og súáhætta nánar skilgreind. Í sama skjali sé ábyrgð bankans takmörkuð í 10. gr.þannig að hún nái eingöngu til stórfellds gáleysis eða ásetnings af hálfustarfsmanna bankans en taka beri fram að gagnstefnandi hafi ekki leitt nokkrarlíkur að því að það eigi við. Þá sé skilgreint sérstaklega í 8. gr. með hvaðahætti gagnstefnandi samþykki að bankinn hafi samband við hann. Gagnstefnandi hafiundirritað allar síður samningsins sérstaklega og sé því mótmælt að LandsbankiÍslands hf., og síðar gagnstefndi, hafi farið út fyrir þær heimildir eðaskyldur sem skilgreindar séu í samningnum. Gagnstefnandi geri hins vegar kröfursem gangi í berhögg við þær samningsskyldur sem hann hafi undirgengist og þærheimildir sem hann hafi veitti bankanum með fyrrgreindum samningi og sémálsástæðum gagnstefnanda þar að lútandi mótmælt með vísan til samningsins. Þá séþví sérstaklega mótmælt að starfsmenn bankans hafi sýnt af sér stórkostlegtgáleysi eða ásetning sem valdi bótaskyldu.Þá er því ennfremur mótmælt að gagnstefnandi hafifengið ranga ráðgjöf, þ.á.m. um áhættu sem fylgi fjárfestingum og ólíkarfjárfestingarleiðir. Sérstaklega er því mótmælt að Landsbanki Íslands eðagagnstefndi hafi brotið gegn lögum um verðbréfaviðskipti nr. 33/2003 (nú108/2007) og/eða EES-gerðum á sviði verðbréfaviðskipta og byggir gagnstefnandiá því að báðir aðilar hafi í einu og öllu fylgt þeim lögum, reglum og venjumsem þeim bar. Einnig er því mótmælt að það sé ósanngjarnt í skilningi 36. gr.samningalaga nr. 7/1936, eða óheiðarlegt í skilningi 33. gr. sömu laga, aðinnheimta kröfu á grundvelli myndveltureikninga. Öllum tilvísunum til meintraréttarbrota Landsbanka Íslands og gagnstefnda er alfarið mótmælt. Einnig ermálsástæðum gagnstefnanda um að afleiðingar þeirra meintu brota séu þær aðgagnstefnandi eigi gagnkröfu á hendur gagnstefnda vísað á bug. Jafnvel efraunin væri sú að Landsbanki Íslands hf. eða gagnstefndi hafi ekki gætt aðöllum skyldum sem á þá hafi verið eru lagðar samkvæmt CESR-reglum leiði slíkteitt og sér ekki til þess að viðskipti séu ólögmæt eða að gagnstefnanda beriekki að greiða skuldir sínar við bankann, hvað þá að gagnstefndi verðiskaðabótaskyldur vegna meints tjóns gagnstefnanda. Rétt sé að árétta aðgagnstefndi byggi á því að hvorki hann né Landsbanki Íslands hf. hafi brotiðgegn skráðum eða óskráðum hátternisreglum, né valdið gagnstefnandaskaðabótaskyldu tjóni. Einnig er því mótmælt að nokkur hagsmunaárekstur hafi veriðvegna þeirra viðskipta sem Landsbanki Íslands hf. annaðist fyrir gagnstefnandaog að bankinn hafi haft aðra hagsmuni að leiðarljósi en hagsmuni gagnstefnanda.Hvað varði málsástæður um meinta ólögmæta háttsemi starfsmanna gagnstefndavegna viðskipta sem varði félagið Vendi ehf. sé þeim mótmælt og vísist til þessað bankinn hafi átt samskipti við annan eiganda þess félags um þessi atriði oggætt í einu og öllu að öllum reglum í þeim viðskiptum. Þá vísar gagnstefndi tilþess að Vendi ehf. sé skráð fjárfestingarfélag og sé málsástæðum gagnstefnandaum annað mótmælt. Því sé jafnframt alfarið hafnað að gagnstefndi berisönnunarbyrði fyrir því að hafa ekki valdið gagnstefnanda tjóni enda berigagnstefnandi að sjálfsögðu sönnunarbyrði fyrir því eftir reglumskaðabótaréttar að gagnstefndi hafi valdið honum tjóni með háttsemi sinni aukþess að sanna að það hafi verið gert af stórkostlegu gáleysi eða ásetningi. Súsönnun hafi ekki tekist og eigi stefndi því hvorki rétt til skuldajafnaðar, négagnkröfu í máli því sem gagnstefndi höfðaði vegna skuldar gagnstefnanda. Gagnstefndi mótmælir öllum málsástæðumgagnstefnanda í aðal- og gagnsök. Rétt sé að benda á að gagnstefnandi byggimálatilbúnað sinn í aðalsök og gagnsök m.a. á færslum sem átt hafi sér stað áárunum 2007 og 2008 en fjögurra ára fyrning sé á kröfum gagnstefnanda. Þannig séöllum kröfum gagnstefnanda í aðal-og gagnsök, sem hafi orðið til meira enfjórum árum fyrir birtingu stefnu í málinu, mótmælt sem fyrndum auk þess semþeim sé mótmælt með vísan til framangreinds. Ljóst sé samkvæmt framansögðu aðætlaðar kröfur gagnstefnanda, sem hafi stofnast fyrir 23. apríl 2010, séufyrndar. Þá hafi gagnstefnandi í öllu falli sýnt af sér slíkt tómlæti meðaðgerðarleysi sínu í sex og sjö ár að hann hafi glatað rétti sínum til að haldakröfunum fram. Gagnstefndi byggir á því að gagnstefnandi hafiverið upplýstur um öll viðskipti sem Landsbanki Íslands hf. og síðargagnstefndi hafi annast fyrir hann, enda hafi honum verið sendar tilkynningareða haft samband við hann símleiðis þegar þess hafi verið þörf. Hafi þettaverið unnið samkvæmt þeim samningi sem aðilar höfðu gert sín á milli umráðgjöf. Raunar megi telja af málatilbúnaði gagnstefnanda að hann hafi veriðmeðvitaður um alla gerninga sem fjallað sé um í aðal- og gagnsök í máli þessu.Auk þeirra yfirlita, sem bankinn hafi sent honum, hafi þetta allt veriðgerningar og innistæður sem tilgreindar hafi verið í skattframtölum. Á þeimtíma sem hér sé til skoðunar í aðalsök og gagnsök hafi gagnstefnandi aldreihreyft athugasemdum vegna viðskipta aðila og orðið meira að segja ítrekað viðveðköllum frá Landsbanka Íslands hf. vegna viðskiptanna án athugasemda. Sú staðreynd að gagnstefnandi aðhafðist ekkertvegna framangreindra viðskipta aðila og varð við veðkalli oftar en einu sinni,bendi eindregið til þess að hann hafi talið sig hafa veitt bankanum heimild tilað annast umrædd viðskipti. Hafi hann ekki talið bankanum heimilt að annastumrædd viðskipti fyrir sína hönd hafi hann sýnt af sér stórfellt tómlæti meðþví að aðhafast ekki fyrr. Slíkt tómlæti geti haft meiri áhrif á réttarstöðusamningsaðila í verðbréfaviðskiptum en á öðrum sviðum vegna eðli slíkraviðskipta. Hafi gagnstefnandi ekki talið bankanum heimilt að eiga umræddviðskipti og þar með sýnt af sér tómlæti hafi hann jafnframt brugðisttillitsskyldu sinni gagnvart Landsbanka Íslands hf. og síðar gagnstefnda og meðþví glatað rétti til að hafa uppi skaðabótakröfur á þessum grundvelli. Samkvæmt samningi aðila hafi hvílt sérstökathafnaskylda á gagnstefnanda ef hann taldi að bankinn hafi farið út fyrirheimildir sínar. Samkvæmt 9. gr. samnings aðila um ráðgjöf vegna viðskipta meðfjármálagerninga, sem gagnstefnandi hafi undirritað þann 14. ágúst 2007, hafi LandsbankiÍslands hf. sent gagnstefnanda yfirlit á þriggja mánaða fresti um þau viðskiptisem höfðu átt sér stað, millifærslur o.fl. Samkvæmt sömu grein hafi gagnstefnandaborið að gera athugasemd innan 30 daga frá því yfirlitið var sent ef hann taldiupplýsingar ekki réttar eða hann taldi ástæðu til að gera athugasemd að öðruleyti. Gagnstefnandi hafi ekki gert athugasemd við þau viðskipti, sem fjallað séum í aðal- og gagnsök, innan 30 daga frá því næsta yfirlit var sent og hafihann með aðgerðarleysi sínu unað viðskiptunum og firrt sig rétti til að berafyrir sig nú, mörgum árum síðar, að hann hafi ekki óskað eftir umræddumviðskiptum. Áréttað sé í þessu samhengi að í samningnum sé sérstaklega kveðið áum með hvaða hætti gagnstefnandi samþykki að bankinn sendi honum yfirlit, sbr.8. gr. samningsins. Gagnstefndi hafni því öllum málsástæðumgagnstefnanda sem lúti að því að hann eigi endurkröfu, skaðabótakröfu eðaannars konar kröfur á hendur gagnstefnda vegna þess að bankinn eigi að hafafarið út fyrir heimildir sínar samkvæmt samningum við gagnstefnanda. Í gagnsök byggi gagnstefnandi á því aðgagnstefndi hafi innleyst andvirði peningamarkaðsbréfa af innlánsreikningi meðólögmætum hætti. Öllum málsástæðum þar að lútandi sé mótmælt. Sérstaklega erþví mótmælt að gagnstefndi hafi bakfært innlausnina vegna þess að hún eigi aðhafa verið ólögmæt. Hið rétta sé að þann 22. mars 2007 hafi gagnstefnandi settpeningamarkaðsbréf að nafnverði 120.000.000 krónur að handveði til tryggingarskaðlausri greiðslu á öllum skuldum félagsins Grænna lausna ehf., þá eða síðar,við bankann. Síðar hafi handveðinu verið breytt þannig að það var ekki lengurbundið við tiltekna krónutölu heldur peningabréf að nafnverði 5.000.000 ogritaði gagnstefnandi undir þá breytingu. Þann 17. október 2008 hafi Fjármálaeftirlitið tekiðákvörðun um að fjármálastofnunum yrði gert að slíta peningamarkaðssjóðum. Hafiþetta verið gert í hinu sérstaka viðskiptaumhverfi sem ríkt hafi í kjölfarefnahagshrunsins. Í framhaldinu hafi öll verðmæti, með kvöðum sem á þeimfylgdu, verið flutt úr peningamarkaðssjóðum yfir á bankareikninga og hafi þettatekið jafnt til allra viðskiptavina bankans. Virði peningabréfanna hafi veriðlagt inn á umsýslureikning 101-05-199884 í nafni gagnstefnanda þann 28. október2008. Umræddur reikningur hafi verið ólíkur innlánsreikningum þar sem hann hafiverið stofnaður þegar samningur aðila um ráðgjöf vegna viðskipta meðfjármálagerninga hafi verið gerður árið 2007 á grundvelli 3. gr. samningsins.Samkvæmt ákvæðinu hafi bankanumverið heimilt að stofna sérstakan umsýslureikning vegna viðskipta meðfjármálagerninga og sé sérstaklega tekið fram að gagnstefnandi hafi ekkiráðstöfunarrétt yfir umsýslureikningnum. Rétt sé að benda á að þetta sé ástæðanfyrir því að samningurinn og umsýslureikningurinn beri sama númer.Gagnstefnandi hafi þannig aldrei haft aðgang að umræddum reikningi heldur hafi hannverið hluti af ráðgjafarsafni gagnstefnanda og sé það m.a. ljóst af gögnummálsins þar sem reikningurinn sé tilgreindur sem eign í ráðgjafarsafni.Hefðbundinn innlánsreikningur geti í eðli sínu ekki verið hluti afráðgjafarsafni, enda séu það eingöngu eignir sem grundvallist á samningi aðilaum ráðgjöf vegna viðskipta með fjármálagerninga sem geymdar séu í því safni.Reikningurinn hafi því alltaf lotið sömu reglum og peningabréfin gagnvarteiganda þess. Gagnstefnandi hafi ekki hreyf athugasemdum við þvíað hafa ekki aðgang að þessum fjármunum frekar en hann hafi haft aðpeningabréfunum.Félagið Grænar lausnir ehf. hafi verið tekið tilgjaldþrotaskipta 5. nóvember 2010. Gagnstefndi hafi lýst kröfu að fjárhæð142.929.253 krónur í búið. Í kjölfarið, þann 14. nóvember 2011, hafi gagnstefndigengið að veðinu til lækkunar á kröfunni gagnvart þrotabúinu. Nánar tiltekið hafi136.700.499 krónur verið teknar út af reikningi 101-05-199884 en það sé sáreikningur sem andvirði peningabréfanna hafi verið lagt inn á. Eftir aðfjárhæðin hafi verið tekin út af reikningnum hafi komið í ljós að gagnstefnandihafi átt fleiri peningabréf en sett höfðu verið að veði. Nánar tiltekið hafikomið í ljós að gagnstefnandi hafði átt peningabréf að nafnverði 5.213.040krónur og hafi andvirði þeirra verið lagt inn á umsýslureikning 101-05-199884samkvæmt fyrirmælum Fjármálaeftirlitsins. Eins og áður segi hafi hann hinsvegar eingöngu veðsett peningabréf að nafnverði 5.000.000 króna samkvæmtfyrrnefndri handveðsyfirlýsingu. Til þess að rétta hlut gagnstefnanda hafi gagnstefndigripið til þess ráðs að stofna reikning 101-05-199884 á ný en vegna sérstakseðlis hans hafi honum verið eytt í kjölfar þess að handveðið var innleyst. Fjárhæðin,sem tekin hafði verið út af reikningnum, hafi verið færð aftur inn á hann eftirað vextir höfðu verið framreiknaðir. Í kjölfarið hafi rétt andvirði verið tekiðút, þ.e. lægri fjárhæð, og ráðstafað upp í skuldir Grænna lausna ehf. ogeftirstöðvar greiddar til gagnstefnanda inn á reikning sem hann hafði aðgangað. Hafi gagnstefnanda verið send tilkynning um þessa ráðstöfun.Gagnstefnandi byggi á því að með sölu allra eignapeningamarkaðssjóða Landsbankans hf. og slitum sjóðanna, svo og útgreiðsluvirði peningabréfanna inn á óveðsettan innlánsreikning í nafni gagnstefnanda,hafi handveð gagnstefnda í peningabréfum gagnstefnanda fallið niður. Þessumótmælir gagnstefndi. Enda þótt rík skylda hvíli á fjármálastofnunum að sannatilvist veðréttinda sinna sé ljóst að gagnstefndi hafi ekki millifært að eiginfrumkvæði fyrrnefndum fjármunum inn á innlánsreikning, heldur umsýslureikning samkvæmtfyrirmælum Fjármáleftirlitsins og aflétti ekki handveði af fjármununum. Þá séljóst að þessar millifærslur hafi ekki verið framkvæmdar í viðskiptalegumtilgangi. Þvert á móti hafi þær verið gerðar vegna fyrirmæla stjórnvalda, nánartiltekið ákvörðunar Fjármáleftirlitsins um lok peningamarkaðssjóða. Aðgerðirnarhafi verið framkvæmdar við hinar sérstöku og mjög óvenjulegu aðstæður sem uppi voruog leiddu til þess að gripið var til aðgerða til að tryggja efnahagsleganstöðugleika í landinu. Óeðlilegt væri ef tryggingar, sem bankastofnanir höfðufengið til tryggingar á skuldum, hefðu fallið niður við það að stjórnvöld tóku ákvörðunum að flytja fjármuni innan banka milli reikninga. Gagnstefndi byggir á því aðþegar peningamarkaðssjóðum var slitið að fyrirmælum Fjármáleftirlitsins ogfjármunir fluttir yfir á umsýslureikning hafi allar kvaðir fylgt fjármununum.Gagnstefndi byggir ennfremur á því að niðurstaðan geti aldrei orðið sú aðgagnstefnandi hagnist af því að stjórnvaldsfyrirmæli hafi verið gefin um lokuntiltekinna sjóða, enda hafi ætlunin með þeim lagafyrirmælum ekki verið sú aðaflétta veði heldur tryggja efnahagsstöðugleika og fjármuni einstaklinga ogfyrirtækja. Gagnstefndi byggir jafnframt á að framangreintleiði af handveðssamningnum sjálfum, einkum 10. gr., og samningssambandi aðila,sbr. 3. gr., um ráðgjöf vegna viðskipta með fjármálagerninga. Samkvæmt 10. gr.handveðssamningsins skuli allir fjármálagerningar, sem koma í stað þeirraupphaflegu, vera handveðsettir veðhafa með sama hætti og sömu skilmálum ogsamkvæmt handveðssamningnum. Þegar peningabréfin hafi verið innleyst samkvæmtfyrirmælum Fjármáleftirlitsins hafi andvirði þeirra verið lagt inn á reikningnr. 101-05-199884 sem hafi ekki verið hefðbundinn innlánsreikningur, heldurbundinn órjúfanlegum böndum við samning aðila um fjármálagerninga. Með hliðsjónaf þeim aðstæðum sem ríktu verði að líta á umræddan umsýslureikning sem ígildifjármálagernings í skilningi 10. gr. handveðssamningsins en ekki semhefðbundinn innlánsreikning. Gagnstefndi vekur auk þess á því athygli aðreikningurinn sé tilgreindur í samningi um vörslureikning sem ,,bankareikningurvegna viðskipta minna á Vörslureikningi“.Reikningurinn sé þannig ætlaður til nota í verðbréfaumsýslukerfi bankans ogþví bakvinnslureikningur sem sé ekki undir neinum kringumstæðum aðgengilegurgagnstefnanda. Í fyrrnefndum samningi um vörslureikning sé bankanum veitt,,fullt og ótakmarkað umboð til að varðveita fjármalagerninga viðskiptavinar átilgreindum Vörslureikningi, kaupa og selja fjármálagerninga samkvæmtfyrirmælum viðskiptavinar og gera þær rástafanir sem nauðsynlegar eru til aðkaup og/sala nái fram að ganga ...“ Afskilmálum þessum sé augljóst að samningurinn tengist fjármálagerningunumórjúfanlegum böndum. Gagnstefndi byggir enn fremur á því að háttsemigagnstefnanda bendi til þess að hann hafi haft sama skilning á samningi aðila.Í íslenskum og norrænum samningarétti hafi verið litið til eftirfarandiháttsemi samningsaðila ef vafi leikur á inntaki samnings og ætlun samningsaðilameð honum. Sú staðreynd að gagnstefnandi hafi ekki gert athugasemdir við það aðhann hafði ekki aðgang að þessum fjármunum frá október 2008 til mars 2011, þ.e.ekki fyrr en bankinn hafi farið að krefja hann um aðrar og óskyldar kröfur,bendi eindregið til þess að gagnstefnandi hafi verið meðvitaður um aðfjármunirnir væru áfram handveðsettir. Hafi hann í öllu falli sýnt af sértómlæti með því að gera ekki athugasemd vegna þessa fyrr. Gagnstefndi byggir á því að framangreindsjónarmið eigi við að breyttu breytanda um skuldabréf í Samson ehf. og andvirðiþeirra sem einnig hafi verið handveðsett samkvæmt handveðsyfirlýsingu dagsettri14. desember 2007 og lagt inn á reikning 101-05-199884. Sérstaklega beri þó aðtaka fram að gagnstefnandi hafi ekki orðið fyrir neinu tjóni vegna Samson-bréfanna,enda hafi þau verið seld til uppgreiðslu á gjaldfallinni skuld. Hefðu þau legiðósnert hefðu þau orðið verðlaus og því ljóst að hvernig sem á sé litið hafigagnstefnandi hagnast á þeim gerningi. Einnig sé rétt að benda á að salan áSamson-bréfunum sýni glögglega tilgang umsýslureikningsins. Það leiði afhlutarins eðli að þegar viðskipti eigi sér stað með fjármálagerninga þurfi aðumbreyta fjármálagerningnum í peninga til að hægt sé að eiga viðskipti með þá.Í dæmaskyni megi nefna að þegar hlutabréf séu seld og önnur keypt þurfi fyrstað selja bréfin til að breyta andvirðinu í peninga og kaupa síðan ný bréf.Umsýslureikningur gegni þá hlutverki geymslustaðar fyrir peninga milli þess semhlutabréf eru seld og önnur keypt, enda þótt það kunni að vera í mjög skammantíma. Umsýslureikningurinn sé þannig hluti af fjármálagerningnum, enda séalmenna reglan sú að viðskipti með fjármálagerninga séu ekki í því formi aðskipst sé á hlutabréfum, heldur peningum í stað hlutabréfa. Þegar bréfin í Samsonehf. hafi verið seld upp í gjaldfallna skuld hafi þurft að umbreyta bréfum ípeninga og hafi það verið gert á reikningnum. Með því að andvirði bréfanna hafifarið í gegnum umsýslureikninginn hafi handveðið ekki fallið úr gildi, heldur hafieingöngu verið um að ræða að framkvæma nauðsynlega aðgerð til að koma fjármálagerningnumí verðmæti sem hægt væri að nota til uppgreiðslu á skuld. Sé fallist ásjónarmið gagnstefnanda sé í raun verið að fallast á að ekki sé hægt að komafjármálagerningum í verð séu þeir andlag handveðs og gangi það eðli málssamkvæmt ekki upp og sé sú niðurstaða í raun andstæð almennum venjum og reglumí bankastarfsemi. Hvað varðar þóknanir gagnstefnda byggirgagnstefndi á því að þær leiði af samningi aðila um ráðgjöf vegna viðskipta meðfjármálagerninga þar sem kveðið sé á um þóknun fyrir þjónustu samkvæmtsamningnum. Í samningnum sé m.a. fjallað um almenna ráðgjöf, ráðgjöf og vörslufjármálagerninga, svo og að bankanum sé falið að leggja inn fé og taka út févegna viðskipta með fjármálagerninga. Því er mótmælt að úttektir gagnstefndavegna umræddra þóknana hafi verið ólögmætar, enda séu þær til komnar vegnavinnu í samræmi við umræddan samning. Hvernig sem á sé litið séu umræddarþóknanir til komnar vegna ráðgjafar og viðskipta sem eigi rætur sínar að rekjatil fjármálagerninga, enda sé óumdeilt milli aðila að bæði peningabréfin ogskuldabréfin í Samson ehf. hafi verið fjármálagerningar og séu tilfærslurfjármuna vegna þeirra það sem sé til skoðunar í máli þessu. Ekki verði séð aðþóknanirnar hafi ekki verið heimilar samkvæmt samningi aðila, einkum þegarlitið sé til þeirra sérstöku aðstæðna sem voru uppi. Þá sé að lokum rétt aðtaka fram að inn á ráðgjafarsafni gagnstefnanda voru m.a. þeir fjármunir semáður voru í peningabréfum og sé m.a. um umsýslu að ræða vegna þeirra. Sé því umhefðbundinn kostnað að ræða sem fylgi því að vera með fjármuni í ráðgjafarsafnibankans.Að lokum sé öllum kröfum, fullyrðingum,staðhæfingum, málsástæðum og málavaxtalýsingum gagnstefnanda mótmælt engagnstefndi vísi að öðru leyti um málavexti og málsástæður til stefnu íaðalsök. Þá sé kröfu um dráttarvexti sérstaklega mótmælt, þ.m.t. upphafstímadráttarvaxta. Gagnstefndivísar til almennra reglna samningaréttar, almennra reglna kröfuréttar ogalmennra reglna skaðabótaréttar. Þá vísar gagnstefndi til laga nr. 7/1936 umsamningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, laga um verðbréfaviðskipti nr.33/2003 o.fl. Um málskostnað er vísað til XXI. kafla laga um meðferð einkamála nr.91/1991, einkum 1. mgr. 130. gr. þeirra.IV Niðurstaða Upphaf máls þessa má rekja tilþess að með sáttagerð 8. febrúar 2007 milli Kópavogsbæjar og aðalstefnda fyrirmatsnefnd eignarnámsbóta um jörðina Vatnsenda fékk aðalstefndi greiddar 2.250.000.000króna í reiðufé. Samkvæmt gögnum málsins virðist aðalstefndi hafa leitað tilStraums-Burðaráss fjárfestingarbanka hf. í febrúar 2007 til kaupa á hlutabréfumí félaginu og að Straumur hafi fjármagnað kaupin tímabundið. Þann 2. mars 2007lagði aðalstefndi 800.000.000 króna inn á reikning hjá forvera aðalstefnda,Landsbanka Íslands hf. Sama dag voru 797.000.000 króna millifærðar á reikningsem bar heitið einkabankaþjónusta og samdægurs keypt fyrir alla fjárhæðina peningabréfí peningamarkaðssjóði L.Í. hf. Hlutabréf í Straumi voru keypt 16. mars 2003 ogvar nafnverð þeirra 30.000.000 króna en markaðsverð 643.536.600 krónur.Aðalstefndi fjármagnaði þessi kaup með sölu peningabréfa sinna hjá L.Í. hf. að fjárhæð 324.509.400 krónur eneinnig með því að taka lán hjá L.Í. hf. 9. mars 2007 í erlendum myntum aðfjárhæð 320.000.000 króna. Til tryggingar skuld sinni samkvæmt láninu settiaðalstefndi L.Í. hf. að handveði öll nýkeypt hlutabréf í Straumi með sérstakriyfirlýsingu sama dag. Þann 14. mars 2007 undirritaðiaðalstefndi samning við Landsbankann um vörslureikning vegna bankareiknings nr.2228. Í skilmálum hans segir m.a. að reikningurinn sé skrá sem haldi utan umheildareign viðskiptavinar í fjármálagerningum. Samkvæmt 3. gr. samningsins erbankanum m.a. veitt víðtækt umboð til að kaupa og selja fjármálagerninga samkvæmtfyrirmælum viðskiptavinar og stofna reikninga í því skyni í nafniviðskiptavinar. Í 9. gr. eru ákvæði um varúðarskyldu viðskiptavinar þar semverðbréfaviðskipti séu áhættusöm og í 13. gr. staðfestir viðskiptavinursérstaklega að athygli hans hafi verið vakin á áhættu sem fylgiverðbréfaviðskiptum og að skorað hafi verið á hann að leita sér ráðgjafar. Þann 22. mars 2007 ritaðiaðalstefndi undir handveðsyfirlýsingu þar sem hann veðsetti L.Í. hf. peningabréfsín í bankanum að nafnvirði 5.000.000 króna vegna skulda Grænna lausna ehf. semvar félag á vegum aðalstefnda. Samningur aðalstefnda við L.Í.hf. um ráðgjöf vegna viðskipta með fjármálagerninga var undirritaður 14. ágúst2007. Í efni samningsins er m.a. tekið fram að bankanum sé ekki heimilt að eigaviðskipti fyrir hönd viðskiptavinar án þess að fyrirmæli komi fráviðskiptavini. Kveðið er jafnframt á um umboð L.Í. hf. til að kaupa og seljafjármálagerninga og gera aðrar ráðstafanir, um útsendingu yfirlita, ábyrgð,þóknanir og fleira. Þann 15. ágúst 2007 sóttiaðalstefndi um að stofna vörslureikning hjá L.Í. hf. vegna reiknings nr.199884. Vörslureikningurinn er samhljóma vörslureikningi sem aðalstefndistofnaði 14. mars 2007 en nú vegna annars bankareiknings. Aðalstefndi stofnaði þrjámyntveltureikninga hjá Landsbankanum 16. ágúst 2007. Tilgangur með notkunreikninganna var sagður vegna lántöku og að fyrsta greiðsla inn á reikninginnyrði lán. Aðalstefnandi heldur því fram að aðalstefndi hafi haftyfirdráttarheimild á reikninginn en því mótmælir aðalstefndi. Þann 23. ágúst2007 voru allir reikningarnir í skuld, einn með evrum að fjárhæð 1.137.000,annar með japönskum jenum að fjárhæð 88.280.000 og sá þriðji með svissneskumfrönkum að fjárhæð 927.000. Andvirði yfirdráttarins á þeim tíma, 197.104.210krónur, var lagðar inn á reikning aðalstefnda hjá L.Í. hf. 23. ágúst 2007. Ísímtali aðalstefnda við fjármálaráðgjafa sinn hjá L.Í. hf. 20. ágúst 2007 gafaðalstefndi fyrirskipun um að keypt yrðu hlutabréf í Straumi og var greittfyrir þau m.a. af andvirði myntveltureikninganna en keypt voru hlutabréf aðnafnverði 20.000 krónur fyrir samtals 395.000.000 króna. Með yfirlýsingu 21.ágúst 2007 voru hlutabréfin sett L.Í. hf. að handveði. Samanlögð fjárhæðþessara þriggja myntveltureikninga nemur stefnufjárhæð eða 316.785.370 krónum. Þann 1. nóvember 2007 gerðiaðalstefndi samning við L.Í. hf. um ráðgjöf við skulda- og áhættustýringu ogeinnig vegna félagsins Vendi ehf. Þann 19. nóvember 2007 óskaði Vendi ehf. eftirþví að vera flokkað sem fagfjárfestir. Einhver afleiðuviðskipti munu hafa fariðfram á þessum grunni í nafni Vendis ehf. L.Í. hf. krafðist frekaritryggingar af aðalstefnda þann 14. desember 2007 og voru skuldabréf í Samsonehf. að nafnverði 50.000.000 króna sett L.Í. hf. að handveði og 12. febrúar2008 var veðsett fasteign í eigu aðalstefnda fyrir 40.000.000 króna. Loks lýstiaðalstefndi því yfir 9. apríl 2008 að hann myndi síðar gefa út tryggingarbréfað fjárhæð 300.000.000 króna er lóðir við Vatnsenda í Kópavogi yrðu veðhæfar. Í kjölfar ákvörðunarFjármálaeftirlitsins 9. október 2008 og tilmæla þess um peningamarkaðssjóði L.Í.hf. var af hálfu bankans tæmdur reikningur aðalstefnda og lagar inn á reikningí eigu bankans 52.087.250 krónur. Eignir aðalstefnda í peningamarkaðssjóðibankans voru einnig færðar inn á reikning í eigu bankans en bankinn taldi sighafa handveð bæði í framangreindum reikningi og í eignum aðalstefnda ípeningamarkaðssjóðnum. Nýtti bankinn sér handveðið og ráðstafaði fjármununumtil greiðslu skuldar aðalstefnda við bankann. Aðalsök Krafa aðalstefnanda í aðalsök erbyggð á þremur myntveltureikningum í myntunum EUR, JPY og CHF sem aðalstefndistofnaði með umsókn sinni 16. ágúst 2007. Hér að framan er það rakið aðsamkvæmt texta umsóknar aðalstefnda um reikningana var tilgangur þeirra lántakaí erlendri mynt og fyrsta greiðsla inn á þá í formi láns. Í reit á umsókninnisem ber yfirskriftina: „Umsókn um yfirdráttarheimild“ segir: „Að með undirritunsinni á umsókn þessa óskar umsækjandi eftir því að Landsbanki Íslands hf. veitifyrirgreiðslu í formi yfirdráttarheimildar á reikning þennan samkvæmt neðanskráðu.“Neðanskráður reitur er þó ekki fyllturút frekar í þar til gerð hólf varðandi tegund myntar, fjárhæð og gildistíma. Aðalstefnandi lagði inn áreikningana 23. ágúst 2007 samtals 197.104.210 krónur í fyrrgreindum erlendummyntum. Andvirðið var nýtt til kaupa á hlutabréfum í Straumi. Eins og að framaner lýst endurreiknaði aðalstefnandi skuld aðalstefnda samkvæmt reikningunum ísamræmi við lög nr. 151/2010 um endurútreikning lána með ólögmætrigengistryggingu. Umsókn aðalstefnda um stofnunmyntveltureikninganna verður samkvæmt efni sínu ekki skilin á annan veg en að með umsókninnihafi aðalstefndi sótt um lán hjá aðalstefnanda í erlendum myntum. Meðundirskrift sinni undir umsóknina skrifaði hann einnig undir umsókn umyfirdrátt samkvæmt texta umsóknarinnar þótt sá reitur umsóknarinnar væri ekkifylltur út frekar. Með undirritun sinni staðfesti hann einnig að honum væriljóst að lántaka í erlendum myntum væri áhættusamari en lántaka í íslenskumkrónum. Aðalstefndi fékk sent yfirlityfir reikningana mánaðarlega, a.m.k. frá árinu 2009 til árs loka 2011. Áyfirlitum kemur fram að gera skuli athugasemdir innan 20 daga frá viðtökuyfirlits. Athugasemdir bárust aldrei frá aðalstefnda fyrr en eftir að mál þettavar höfðað. Í ljósi þessa verður talið að komist hafi á samningur milli aðilaum framangreind lánsviðskipti. Þá er einnig til þess að líta að lánveitinginvar af hálfu aðalstefnda nýtt til kaupa á hlutabréfum í Straumi sem hann hafðifulla vitneskju um, sbr. símtal aðalstefnda við ráðgjafa sinn hjá L.Í. hf. 20.ágúst 2007, en í því símtali gaf hann ráðgjafanum fyrirskipun um að gerakaupin. Á þessum tíma hlaut honum aðvera ljóst að þau kaup voru að hluta fjármögnuð með framangreindum lánum ámyntveltureikningunum. Þá ritaði aðalstefndi einnig undir handveðsyfirlýsinguvegna kaupanna en sú yfirlýsing hefði verið óþörf ef ekki var um skuldsett kaupað ræða. Aðalstefndi hefur því sýnt af sér stórfellt tómlæti með því að hafaekki gert athugasemdir við aðalstefnanda fyrr en eftir tæp sjö ár. Samkvæmt framansögðu verður ekkifallist á með aðalstefnda að bankinn hafi einhliða yfirdregiðmyntveltureikninga aðalstefnda með ólögmætum hætti og án heimildar. Þá hefuraðalstefndi ekki sýnt fram á að ráðgjöf aðalstefnanda gagnvart aðalstefnda hafiverið ónóg og brotið í bága við ákvæði 19. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki,eða gegn ákvæðum laga nr. 33/2003 sem þá giltu um verðbréfaviðskipti, eða ákvæðum33. og 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Íþví sambandi verður að líta til þess að aðalstefndi hafði á þessum tíma, íágúst 2007, átt fyrr á árinu í umfangsmiklum viðskiptum við aðalstefnanda meðfjármálagerningum að háum fjárhæðum. Þá hefur aðalstefndi ekki sýnt fram á meðfullnægjandi hætti hvaða saknæma háttsemi starfsmenn bankans eiga að hafa sýntaf sér varðandi myntveltureikningana sem leiði til þess að sýkna beri aðalstefndaaf kröfu aðalstefnanda um greiðslu yfirdráttarskuldarinnar. Ekki verður fallist á meðaðalstefnda að ólögmætt hafi verið af hálfu aðalstefnanda að kveða ekki á umgildistíma hins meinta yfirdráttar þar sem meginregla kröfuréttar er að greiðaber þegar krafist er ef ekki er samið um ákveðinn gjalddaga. Skuldajafnaðarkrafa aðalstefnda í aðalsök Gagnkrafa aðalstefnda tilskuldajafnaðar í aðalsök er byggð á því að hann hafi orðið fyrir fjártjóni afvöldum starfsmanna L.Í. hf. og eigi rétt á skaðabótum vegna saknæmrar ogólögmætrar háttsemi þeirra frá því að aðalstefndi stofnaði til viðskipta viðaðalstefnanda í mars 2007 fram að hruni bankans í október 2008. Í því sambandibyggir aðalstefndi m.a. á því að starfsmenn L.Í. hf. hafi að eigin frumkvæðikeypt í hans nafni hlutabréf í Straumi. Aðalstefndi hafi verið fákunnandi umslík viðskipti og hafi ráðgjöf bankans brugðist og verið í andstöðu við reglurlaga nr. 33/2003 um verðbréfaviðskipti sem þá voru í gildi og í andstöðu viðákvæði laga nr. 108/2007 um verðbréfaviðskipti sem gildi tóku 1. nóvember 2007.Háttsemi starfsmanna L.Í hf. hafi einnig farið í bága við ákvæði laga nr.161/2002 um fjármálaviðskipti. Honum hafi ekki á fullnægjandi hátt verið gerðgrein fyrir þeirri áhættu sem fylgi slíkum viðskiptum. Á tiltölulega stuttumtíma hafi aðalstefndi verið búinn að kaupa hlutabréf í Straumi fyrir rúmlegamilljarð króna og fjármagna það með eigin fé en einnig með erlendum lánum aðráði starfsmanna L.Í. hf. Bankinn hafi krafist veðs í hlutabréfunum og við hrunbankakerfisins hafi þessi fjárfesting öll tapast. Auk þess hafi bankinn ráðlagthonum afleiðuviðskipti í vegnum félagsins Vendi ehf. og hafi tap vegna þeirraviðskipta orðið um 50.000.000 króna. Heildartjón aðalstefnda vegna framangreindraviðskipta hafi orðið samtals 1.090.511.600 krónur vegna ólögmætrar háttsemistarfsmanna bankans. Á því er byggt af hálfu aðalstefnda að starfsmönnum L.Í.hf. hafi borið skylda til að kynna sér hæfi, reynslu og þekkingu aðalstefnda áverðbréfaviðskiptum í upphafi viðskipta aðila. Á því er byggt að starfsmenn L.Íhf. hafi ekki gert aðalstefnda grein fyrir þeirri áhættu sem fylgdi því að takalán fyrir hlutabréfakaupum. Þeir hefðu átt að ráðleggja aðalstefnda að dreifaáhættu sinni, t.d. með því að eiga fé í peningamarkaðssjóði. Þá hafi hann engaviðvörun fengið vegna gengisáhættu. Fyrstu viðskipti aðila voru kaupaðalstefnda á hlutabréfum í Straumi 16. mars 2007 að fjárhæð 643.536.600krónur. Aðalstefndi fjármagnaði þau kaup með eigin fé en einnig með lántöku. Þvíer haldið fram að starfsmenn bankans hafi átt frumkvæði að þeim viðskiptum ogekki ráðlagt aðalstefnda heilt um þau. Í framburði aðalstefnda fyrir dómisagðist hann hafa átt fund með Björgólfi Thor Björgólfssyni í London í febrúar2007 þar sem kaup í Straumi hafi m.a. borist í tal án þess að Björgólfur hafiráðlagt honum nokkuð í því sambandi. Hann kveðst hafa vitað að Björgólfur átti stóran eignarhluta í Straumi og hafi aðalstefndiákveðið að „að teika hann“. Solmaj Fjörðoy Niclasen, ráðgjafi aðalstefnda í einkabankaþjónustuL.Í. hf., sagði í skýrslu sinni fyrir dómi að þegar aðalstefndi kom á þeirrafyrsta fund hafi verið frágengið af hans hálfu að keypt yrðu hlutabréf íStraumi. Á fundinum hafi mætt Ólafur H. Jónsson með aðalstefnda sem henni hafivirst vera eins konar ráðgjafi aðalstefnda. Aðalstefndi kvaðst ekki muna eftirað Ólafur hafi verið með honum á þessum fundi en staðfesti að Ólafur hafi komiðá nokkra fundi með aðalstefnda í bankann. Solmaj sagði að hún hafi ekki veittaðalstefnda neina ráðgjöf á þessum fundi þar sem hún taldi að kaupin værufrágengin og henni væri aðeins ætlað að ganga frá þeim. Aðalstefndi sagði ískýrslu sinni fyrir dómi að hann hafi leitað til bankans með það í huga aðkaupa hlutabréf í Straumi fyrir 500.000.000 króna og á fyrsta fundi hafi einnigverið ákveðið að kaupa fleiri hlutabréf í Straumi sem og hafi verið gert íágúst 2007. Gögn málsins gefa einnig tilkynna að kaup aðalstefnda á hlutabréfum í Straumi hafi verið ákveðin í mars2007, þ.e. áður en fyrsti fundur aðalstefnda og Solmaj var haldinn, og aðStraumur hafi fjármagnað þau til bráðabirgða. Samkvæmt framansögðu er ekki unnt að fallast ámeð aðalstefnda að starfsmenn L.Í. hf. hafi átt frumkvæðið að því að kaupa bréfí Straumi eða beina fjárfestingu hans í þá átt með ráðgjöf eða öðrum hætti. Afgögnum málsins verður ekki annað ráðið en að aðalstefndi hafi verið búinn aðgera upp hug sinn um þessi kaup áður en hann leitaði til bankans. Þá hvíldiekki á þessum tíma sú skylda á bankanum að gera skriflegan samning viðaðalstefnda um eignastýringu. sbr. 1. mgr. 7. gr. laga nr. 33/2003, sem þágiltu, þar sem aðalstefndi leitaði í þessu tilviki til bankans vegna einstakrafyrirfram ákveðinna viðskipta. Kaupin 16. mars 2007 í Straumi fólu ekki í sérviðvarandi viðskiptasamband í skilningi ákvæðisins. Auk þess verður að líta til þessað aðalstefndi gerði samning um vörslureikning við L.Í. hf. Samningurinn eródagsettur en ágreiningslaust er að hann hafi verið gerður 14. mars 2007, sbr.áritun á hann. Í samningnum komu fram viðvaranir af hálfu bankans um aðviðskiptavinur geri sér grein fyrir að verðbréfaviðskipti geti verið mjögáhættusöm og að viðskiptavini beri að afla sér ráðgjafar sérfræðings hafi hanntakmarkaða þekkingu á fjárfestingum. Samkvæmt framansögðu áttiaðalstefnda að vera ljóst að hann var að eiga áhættusöm viðskipti. StarfsmönnumL.Í. hf. gat ekki verið ljóst á þessum tíma að hlutbréf í Straumi yrðu verðlaussíðar. Aðalstefndi kaus að setja tryggingu fyrir skuldum sínum við L.Í hf. ístað þess að gengið yrði að veðsettum eignum hans. Er því ekki unnt að fallastá með aðalstefnda að aðalstefnandi hafi gerst brotlegur við ákvæði 4. og 5. gr.þágildandi laga nr. 33/2003 um verðbréfaviðskipti og 19. gr. laga nr. 161/2002um fjármálaviðskipti að skaðabótaskyldu varði. Kaup aðalstefnda á hlutabréfum íStraumi í mars 2007 voru að hluta fjármögnuð með láni í erlendri mynt fráLandsbankanum að fjárhæð 320.000.000 króna. Aðalstefndi átti sem öllum öðrum aðvera ljós áhætta af því að taka lán í erlendri mynt. Af hálfu aðalstefnda er þvíhaldið fram að kostnaður og þóknanir vegna kaupanna í mars 2007 hafi veriðfelldur inn í gengi hlutabréfanna í andstöðu við 2. mgr. 5. gr. og 9. gr. laganr. 33/2003 um verðbréfaviðskipti. Af gögnum málsins verður ekki annað séð enað um framvirkt gengi hafi verið að ræða þar sem taka þurfti tillit tillánafyrirgreiðslu og þóknunar Straums vegna viðskiptanna. Aðalstefndi þykirhafa fyrirgert rétti sínum að þessu leyti fyrir tómlætis sakir með því að hafaekki gert athugasemdir við þetta atriði fyrr en árið 2014 en viðskiptin fórufram í mars 2007. Ekki verður fallist á þámálsástæðu aðalstefnda að líta beri á viðskipti aðila með hlutabréf í Straumisem sölu á óskráðum verðbréfum og því eigi 8. gr. laga nr. 33/2003 við í málinuum að bankanum hafi borið að sýna sérstaka aðgæslu gagnvart aðalstefnda. Straumurvar skráð félag á markaði og verður við það að miða. Seinni kaup aðalstefnda áhlutabréfum í Straumi fóru fram 20. ágúst 2007 að fjárhæð 395.000.000 króna íkjölfar stofnunar aðalstefnda á framangreindum myntveltureikningum 16. ágúst2007 en innistæða á þeim, sem var erlend lántaka, að fjárhæð 197.104.210 krónurvar notuð til kaupanna. Þegar þessi kaup á hlutabréfumvoru gerð hafði aðalstefndi gert samning við aðalstefnanda 14. ágúst 2007 umráðgjöf vegna viðskipta með fjármálagerninga. Í 16. tl. samningsins segir:„Viðskiptavinur staðfestir að honum er ljós sú áhætta sem felst í viðskiptummeð fjármálagerninga. Viðskiptavinur staðfestir jafnframt að honum hafi veriðgerð grein fyrir því að ávöxtun fjármálagerninga getur sveiflast mjög frá einumtíma til annars og að ávöxtun í fortíð gefi ekki endilega vísbendingu umávöxtun í framtíð. Viðskiptavinur staðfestir ennfremur að honum sé ljóst aðeignasafn hans skv. samningi þessum geti rýrnað á samningstímanum.“ Varðandi þessi kaup aðalstefndaá hlutabréfum í Straumi vísast til sömu raka sem fram koma hér að framan umfyrri kaup aðalstefnda í sama félagi í mars 2007. Verður talið að aðalstefndihafi ekki sýnt fram á að brotið hafi verið gegn honum af hálfu starfsmanna L.Í.hf. og að aðalstefnda hafi á þessum tíma verið ljós sú áhætta sem getur fylgtverðbréfakaupum og lántöku í erlendum myntum. Í símtali aðalstefnda viðráðgjafa sinn hjá bankanum var aðalstefndi afdráttarlaus um að kaupa skyldibréfin. Hafnað er þeirri málsástæðuaðalstefnda að L.Í. hf. hafi brotið gegn aðalstefnda vegna veðsetningaraðalstefnda á skuldabréfum sem hann átti í sjóði hjá Samson hf. Þessi ráðstöfunvar eðlileg, enda til tryggingar skuldum við aðalstefnanda sem aðalstefndisamþykkti. Þá verður ekki séð aðaðalstefnda hafi verið meinuð innlausn bréfanna eins og hann heldur fram enhann vísar í því sambandi til símtals við ráðgjafa sinn hjá bankanum. Samskiptiþeirra verða ekki skilin á þann veg, enda setti aðalstefndi bréfin að handveðiþremur dögum síðar og virðist þá hafa fallið frá áformum sínum um að innleysaþau eða gera tilraun til þess. Þann 1. nóvember 2007 gerðiaðalstefndi tvo samninga við aðalstefnanda um ráðgjöf við skulda- ogáhættustýringu, annars vegar fyrir sjálfan sig og hins vegar fyrir Vendi ehf.sem aðalstefndi átti meirihluta í. Af hálfu aðalstefnda er því haldið fram að hannhafi ekki getað á þessum tíma tekið upplýsta ákvörðun um fjárfestingar.Aðalstefnandi hafi ekki aflað upplýsinga um aðalstefnda sem honum hafi borið aðgera, sbr. 15. gr. laga nr. 108/2007 um verðbréfaviðskipti sem þá höfðu tekiðgildi. Aðalstefndi hafi ekki haft þekkingu á afleiðuviðskiptum sem Vendi ehf.hafi tekið þátt í. Tjón aðalstefnda vegna þessa hafi verið 50.000.000 króna semrekja megi til veðsetningar á bréfum í Samson hf. fyrir skuldum Vendis ehf. entap hafi orðið á fjárfestingum Vendis ehf. Ekki er útskýrt frekar ímálatilbúnaði aðalstefnda hvernig skuld Vendis ehf. við L.Í. hf. myndaðist aðöðru leyti en því að rekstur félagsins hafi ekki gengið sem skyldi. Þá er þvíhaldið fram af aðalstefnda að Ólafur H. Jónsson, sem hafði prókúru fyrirfélagið, hafi ekki haft heimild til þess að gera fjármálagerninga fyrir félagiðán vitneskju aðalstefnda sem aldrei hafi fengið tilkynningar eða upplýsingar umstarfsemi Vendis ehf. og umsvif þess á fjármálamarkaði. Aðalstefndi hafi hinsvegar lagt félaginu til fé sem hafi tapast. Í málinu hefur aðalstefndi ekkigert frekari grein fyrir tjóni sínu að þessu leyti, í hverju það var fólgið oghversu mikið það var. Vísar aðalstefndi einungis til þess að hann hafi þurft aðsetja bréf sín hjá Samson hf. að veði fyrir þessum skuldum og það hafi veriðtjón hans. Sú veðsetning var þó samþykkt af honum og verður því að líta svo áað hann hafi verið henni samþykkur, enda gerði hann ekki athugasemd við hanafyrr en mörgum árum síðar. Ber einnig að líta til þess að í samningi sínum við L.Í.hf. um ráðgjöf við skulda- og áhættustýringu tilgreindi aðalstefndi Ólaf H.Jónsson sem tengilið sinn við bankann og að tilkynningar skyldu sendar tilhans. Er því ekki hald í þeim málsástæðum aðalstefnda að aðalstefnandi hafigerst brotlegur við ákvæði laga nr. 108/2007 um verðbréfaviðskipti sem gilditóku 1. nóvember 2007 þar sem Ólafur H. Jónsson hafði umboð gagnvartaðalstefnanda til þess að gera ráðstafanir í nafni félagsins og að sækja um aðVendi ehf. flokkaðist sem fagfjárfestir, enda var félagið í virkri stýringu hjábankanum samkvæmt samningi þeim er aðalstefndi gerði við bankann. Ekki er stoð í þeirri málsástæðuaðalstefnda að ákvæði laga nr. 108/2007 um verðbréfaviðskipti eigi við í málinuþar sem framangreind viðskipti aðila um kaup á hlutabréfum ogpeningamarkaðsbréfum höfðu farið fram fyrir gildistöku laganna 1. nóvember2008. Á því er byggt að aðalstefndi hafi ekki getað tekið upplýsta fjárfestingarákvörðuner hann skrifaði undir samning við L.Í. hf. um ráðgjöf um skulda- ogáhættustýringu þann 1. nóvember 2007, bæði vegna sjálfs sín og Vendis ehf., ogbrotið þannig gegn ákvæðum 15. gr. laganna. Verður ekki fallist á þessamálsástæðu þar sem aðalstefndi var þá orðinn umsvifamikill á fjármálamarkaði ogí viðskiptum bæði hérlendis og erlendis. Aðalstefnda var því ljóst að hann varað eiga áhættusöm viðskipti, sbr. einnig samning hans um ráðgjöf vegnaviðskipta með fjármálagerninga 14. ágúst 2007. Hann kaus að leggja fram frekaritryggingar í stað þess að gengið yrði að eignum hans. Skilyrði var til þess aðkrefjast aukinnar tryggingar hvort sem lánssamningur var gengistryggður eðaekki. Samkvæmt framansögðu verður ekkiséð að starfsmenn bankans hafi mátt gera sér grein fyrir að ákvarðanir Ólafs H.Jónssonar, f.h. félagsins, væru ekki með samþykki aðalstefnda. Verður því ekkifallist á gagnkröfu aðalstefnda sem er byggð á þessum grunni. Loks er það mat dómsins aðskuldajafnaðarkrafa aðalstefnda í aðalsök, byggð á almennum reglumskaðabótaréttar, verði ekki tekin til greina gagnvart aðalstefnanda vegnaaðildarskorts, sbr. 1. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.Skaðabótakröfu má samkvæmt almennum reglum beina að þeim sem veldur tjóni, endaséu skilyrði bótaábyrgðar fyrir hendi. Aðalstefndi hefur ekki sýnt fram á aðbótakrafa hans hafi færst yfir á aðalstefnanda. Aðalstefnandi hefur ekkiviðurkennt yfirtöku skaðabótaábyrgðar að þessu leyti og af gögnum málsins máekki ráða að svo hafi verið. Þá á slík yfirfærsla á skaðabótarétti ekki stoð ílögum eða í ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 9. október 2008 um yfirfærsluréttinda og skyldna L.Í. hf. til aðalstefnanda. Gagnsök Innlausn á peningamarkaðsbréfum Þann 22. mars 2007 setti gagnstefnandipeningabréf sín í Landsbankanum að handveði til Landsbankans til tryggingarskuldum Grænna lausna ehf., allt að fjárhæð 120.000.000 króna. Síðar varhandveðinu breytt þannig að það skyldi tryggja skuldir allt að nafnverði 5.000.000króna í peningamarkaðssjóði bankans. Félagið Grænar lausnir ehf. var tekið tilgjaldþrotaskipta 5. nóvember 2010. Í kjölfar bankahrunsins tókFjármálaeftirlitið þá ákvörðun 17. október 2008 að fjármálastofnunum yrði gertað slíta peningamarkaðssjóðum. L.Í. hf. flutti þá andvirði eignar gagnstefnandaí peningamarkaðssjóði yfir á læstan reikning í bankanum og telur gagnstefndi aðhandveðsetningin hafi flust með og sé enn í gildi. Því er mótmælt af hálfugagnstefnanda og því haldið fram að innlausnin hafi farið fram með ólögmætumhætti og að gagnstefndi hafi glatað veðrétti yfir fjármununum þegar þeir vorufluttir yfir á reikning. Óumdeilt er aðpeningamarkaðsbréfin voru sett að handveði fyrir skuldum Grænna lausna ehf. ogað skuldir félagsins við bankann fengust ekki greiddar við gjaldþrot félagsins. Samkvæmt ákvörðun Fjármálaeftirlitsinsbar L.Í. hf. að slíta peningamarkaðssjóði sínum og leggja andvirði hans inn áinnlánsreikning sjóðfélaga í hlutfalli við eign þeirra í sjóðnum. Bankinn gatekki af þessum sökum gengið að veðinu á þeim tíma er fjármunirnir voru geymdirí peningamarkaðssjóðnum. Hlutdeild gagnstefnanda í peningamarkaðssjóði L.Í. hf.var háð handveðrétti bankans samkvæmt sérstakri yfirlýsingu sem gagnstefnandigaf út 22. mars 2007. Gagnstefnda var því óskylt að inna þetta fé af hendi tilgagnstefnanda og hafði rétt á að halda því meðan ekki var útséð um greiðslu áskuldbindingum Grænna lausna ehf. sem handveðrétturinn tryggði. Réttarverndhandveðsins féll ekki niður þó að andvirði veðandlagsins hafi verið lagt inn álæstan bankareikning í nafni gagnstefnanda þar til útséð yrði hvort Grænarlausnir ehf. stæðu við skuldbindingar sínar gagnvart bankanum. Gagnstefndi byggir einnig á þvíað sömu sjónarmið eigi við handveðsyfirlýsingu 14. desember 2007 en með hennisetti gagnstefnandi skuldabréf í Samson hf. að veði til tryggingar skuldum gagnstefnanda við bankann. Andvirðiskuldabréfanna var lagt inn á reikning gagnstefnanda og telur gagnstefnandi að viðþað hafi réttur samkvæmt handveðinu fallið niður. Sömu rök og rakin eru hér aðframan um inneign gagnstefnanda í peningamarkaðssjóði L.Í. hf. eiga viðskuldabréfaeign gagnstefnanda í Samson hf. Bréfin voru seld og andvirði þeirraráðstafað til greiðslu skulda gagnstefnanda við bankann. Einnig er til þess aðlíta að gagnstefnandi gerði ekki athugasemdir við þessa ráðstöfun fyrr en umþremur árum síðar. Ætlaðar ólögmætar þóknanir Gagnstefnandi heldur því fram aðgagnstefndi hafi með ólögmætum hætti tekið út af sparireikningi gagnstefnandaþóknun samtals að fjárhæð 754.918 krónur á tímabilinu 10. september 2009 til14. nóvember 2011. Gagnstefndi hefur ekki mótmælt fjárhæðinni en telurúttektina vera í samræmi við samning aðila um ráðgjöf vegna viðskipta meðfjármálagerninga þar sem kveðið er á um þóknun fyrir þjónustu samkvæmt samningnum. Samningurinn er dagsettur 14.ágúst 2007 og segir í 13. gr. hans að viðskiptavinur greiði fyrir þjónustubankans samkvæmt gjaldskrá hans á hverjum tíma, sbr. þó viðauka við samninginn.Í 1. tl. samningsins segir að gagnstefndi taki að sér að veita gagnstefnandaráðgjöf með fjármálagerninga og annast vörslu þeirra. Samkvæmt 3. tl. skyldigagnstefndi hafa fullt og ótakmarkað umboð til þess að kaupa og seljafjármálagerninga í samræmi við fyrirmæli viðskiptavinar hverju sinni. Umboðið tóktil þess að leggja inn fé og taka út fé af innlánsreikningi vegna viðskipta meðfjármálagerninga. Á árinu 2009 átti gagnstefnandi einungis í vörslu gagnstefndahlutabréf í Straumi að markaðsvirði 52 krónur. Eftir þann tíma áttigagnstefnandi engar verðbréfaeignir eða fjármálagerninga í vörslu gagnstefnda. Gagnstefndi hefur ekki sýnt framá að hann hafi veitt gagnstefnanda ráðgjöf vegna viðskipta með fjármálagerningaá árinu 2009 eða síðar. Því verður þessi krafa gagnstefnanda tekin til greina, endaþykir hann ekki hafa fyrirgert rétti sínum vegna tómlætis við að halda framkröfunni. Dráttarvaxta er krafist frá birtingu stefnu í gagnsök 23. apríl 2014og verður sú krafa tekin til greina frá 23. maí 2014, sbr. 3. mgr. 5. gr. laganr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Niðurstaða málsins verður því súað krafa aðalstefnanda í aðalsök verður að öllu leyti tekin til greina. Ígagnsök verður gagnstefndi dæmdur til að greiða gagnstefnanda 754.918 krónurmeð dráttarvöxtum 23. maí 2014 til greiðsludags. Rétt þykir að málskostnaðurfalli niður í báðum sökum. Gunnar Aðalsteinssonhéraðsdómari kveður upp dóm þennan. Dómsorð Aðalstefndi, ÞorsteinnHjaltested, greiði aðalstefnanda, Landsbanka Íslands hf., 316.785.370 krónurmeð dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 15. febrúar 2013til greiðsludags. Í gagnsök greiði gagnstefndi,Landsbankinn hf., gagnstefnanda, Þorsteini Hjaltested, 754.918 krónur meðdráttarvöxtum frá 23. maí 2014 til greiðsludags. Málskostnaður fellur niður íbáðum sökum.
|
Mál nr. 728/2017
|
Skaðabætur Fyrning Kyrrsetning
|
A hf. krafði M sem var fyrrum starfsmaður AFL ses. skaðabóta vegna fjárdráttar og umboðssvika. Taldi A hf. að misferli M hefði falist í misnotkun bankareikninga viðskiptamanna AFL ses. sem og á fjármunum sparisjóðsins sjálfs. Í dómi héraðsdóms var talið sannað að M hefði framkvæmt millifærslur og notað afskriftarreikning sparisjóðsins sem honum hafi ekki verið heimilt og því talið að hann hefði með saknæmri og ólögmætri háttsemi valdið sparisjóðnum, sem A hf. leiddi rétt sinn af, tjóni sem því næmi og bæri bótaábyrgð á því. Var kröfum vegna meintra umboðssvika M vísað frá dómi vegna vanreifunar. Af hálfu M var lögð fyrir Hæstarétt vottfest yfirlýsing stjórnarformanns V ehf. um að hann hefði haft heimild til að millifæra ákveðna fjárhæð af reikningi félagsins inn á eigin reikning í mars 2008. Var því talið í dómi Hæstaréttar að M hefði verið sú millifærsla heimil og að A hf. hefði ekki orðið fyrir tjóni sem næmi þeirri fjárhæð. Að því gættu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms var niðurstaða hans um skaðabótakröfu A hf. staðfest sem og kyrrsetningargerð sem sýslumaður hafði gert í eignum M árið 2015 fyrir dæmdum kröfum.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Greta Baldursdóttir og BenediktBogason og Arnfríður Einarsdóttir landsréttardómari.Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 22. nóvember 2017. Hann krefstsýknu af kröfum stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms á þann veg að stefnda verði gertað greiða sér 54.336.304 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laganr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 30. júní 2016 til greiðsludags. Þákrefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Með hinum áfrýjaða dómi var áfrýjandi dæmdur til að greiða stefnda55.653.054 krónur með nánar tilgreindum dráttarvöxtum. Fyrir Hæstarétti féllstefndi frá kröfu að fjárhæð 1.316.750 krónur, sem er samtala liða nr. 4, 5, 6,11, 13 og 17 í þeim kafla héraðsdóms sem hefur að geyma málsástæður og lagarökstefnanda. Þetta var reist á því að þessir liðir tækju til millifærslna af bankareikningiBáss ehf. á tímabilinu 2. mars 2009 til 29. mars 2011, en það tjón væriinnifalið í öðrum kröfulið stefnda. Þannig hefði verið afskrifuð 30. júní 2011 yfirdráttarskuldBáss ehf. á sama reikningi að fjárhæð 27.761.094 krónur, en fyrrgreindarmillifærslur væru hluti af afskriftinni. Af hálfu áfrýjandahefur verið lögð fyrir Hæstarétt vottfest yfirlýsing Ingólfs Jóns Geirssonar,stjórnarformanns Verslunarinnar Toppa ehf., um að áfrýjandi hafi haft heimildtil að millifæra 2.738.500 krónur af reikningi félagsins inn á eigin reikning13. mars 2008. Um hafi verið að ræða endurgreiðslu félagsins á láni semáfrýjandi hefði veitt. Af hálfu stefnda hefur ekki verið vefengt að yfirlýsinginstafi frá fyrirsvarsmanni einkahlutafélagsins. Samkvæmt gögnum málsins varfélagið eigandi tilgreinds bankareiknings sem áfrýjandi millifærði fyrrgreindafjárhæð af og lagði inn á sinn reikning. Því verður talið að áfrýjanda hafiverið þessi millifærsla heimil og að stefndi hafi ekki orðið fyrir tjóni semnemur framangreindri fjárhæð. Kemur hún því til lækkunar á kröfu stefnda. Aðþessu gættu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verðurniðurstaða hans um skaðabótakröfu stefnda staðfest þannig að áfrýjanda verðurgert að greiða honum 51.597.804 krónur með dráttarvöxtum eins og greinir ídómsorði. Þá verður með skírskotun til forsendna héraðsdóms staðfest kyrrsetningí eignum áfrýjanda fyrir dæmdum kröfum.Ákvæðihéraðsdóms um málskostnað verður staðfest. Áfrýjanda verður gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti einsog í dómsorði greinir.Dómsorð:Áfrýjandi, Magnús Stefán Jónasson, greiði stefnda, Arion banka hf., 51.597.804 krónur meðdráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu frá 30. júní 2016 til greiðsludags.Ákvæðihéraðsdóms um málskostnað skal vera óraskað.Áfrýjandi greiði stefnda 1.000.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.Staðfest er kyrrsetningargerð sem sýslumaðurinn á Norðurlandi eystragerði 5. október 2015 í eignum áfrýjanda fyrir dæmdum kröfum.Dómur Héraðsdóms Norðurlands eystra23. ágúst 2017.Stefnandimáls þessa er nú Arion banki hf., Borgartúni 19, Reykjavík, en stefndi erMagnús Stefán Jónasson, Hvanneyrarbraut 35, Siglufirði. Máliðvar í öndverðu höfðað 16. október 2015 með réttarstefnu, útgefinni af dómstjórahéraðsdóms Norðurlands eystra 5. október 2015. Í henni var gerð krafa umgreiðslu 178.261.094 króna ásamt dráttarvöxtum og málskostnaði og staðfestingukyrrsetningargerðar. Með úrskurði 29. apríl 2016 var fjárkröfunni vísað frádómi en hafnað kröfu um frávísun kröfu um staðfestingu kyrrsetningar.Úrskurðurinn var staðfestur með dómi Hæstaréttar Íslands í máli nr. 402/2016.Er málið var höfðað var AFL sparisjóður, Aðalgötu 34, Siglufirði, stefnandimálsins en hann sameinaðist Arion banka hf. hinn 15. október 2015 og breyttistaðild málsins samkvæmt því.Stefnandihöfðaði mál á hendur stefnda hinn 29. júní 2016 og var þar gerð krafa umgreiðslu 105.835.254 króna auk dráttarvaxta og málskostnaðar. Málin vorusameinuð. Meðúrskurði dómsins 7. febrúar 2017 var málinu frestað þar til fyrir lægjuniðurstöður rannsóknar héraðssaksóknara á meintri refsiverðri háttsemi stefndaog eftir atvikum dómur héraðsdóms í sakamáli, yrði það höfðað í kjölfarrannsóknarinnar. Með dómi Hæstaréttar Íslands í máli nr. 135/2017 varúrskurðurinn felldur úr gildi.Máliðvar tekið til dóms að lokinni aðalmeðferð 28. júní 2017. Við aðalmeðferðinalækkaði stefnandi fjárkröfu sína um fjórar milljónir króna.DómkröfurEndanlegardómkröfur stefnanda eru að stefndi verði dæmdur til greiðslu 101.835.254 krónaásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 22. október2015 til greiðsludags. Þá krefst stefnandi þess að staðfest verði kyrrsetningsem sýslumaðurinn á Norðurlandi eystra gerði hinn 5. október 2015 ífasteignunum Hvanneyrarbraut 35, Siglufirði, fnr. 213-0510 og eignarhlutastefnda í Fákafeni 13, Siglufirði, fnr. 213-0181, ökutækjunum Mercedes Benz500SEL, fnr. DZ106, Subaru Impreza GL, fnr. RG710, Subaru Impreza, fnr. RL886,Nissan Patrol Y608, fnr. RH920, Toyota Land Cruiser 120, fnr. PT657 og NissanPatrol, fnr. RU164, hestakerru, fnr. BV380, 6% eignarhluta stefnda ífyrirtækinu Topphestum ehf., kt. [...] og eignarhluta stefnda í fyrirtækinuHálendi Íslands ehf., kt. [...], ásamt innstæðum bankareikninga stefnda 1102-26-[...],nr. 1102-26-[...], nr. 1102-26-[...], nr. 1102-15-[...], nr. 1102-18-[...] ognr. 1102-18-[...], nr. 1102-38-[...].Stefndikrefst sýknu af kröfum stefnanda en til vara lækkunar krafna hans.Hvorkrefst málskostnaðar úr hendi hins.Málavextir Stefndistarfaði hjá AFLi-sparisjóði og forvera hans í rúmlega aldarfjórðung. Frá miðjuári 2007 var hann skrifstofustjóri og staðgengill sparisjóðsstjóra. Hann samdium starfslok 26. júní 2015. Eftirstarfslok stefnda munu hafa vaknað grunsemdir um að hann hefði haft í frammimisferli í störfum sínum. Meðal gagna málsins er skjal, dags. 2. september2015, undir heitinu „Greinargerð til stjórnar“, og ber skjalið merkisparisjóðsins. Efni þess er sagt vera „Rökstuddur grunur um misnotkun fyrrumstarfsmanna á bankareikningum viðskiptavina og sjóðum AFL sparisjóðs.“Minnisblaðið sé „tekið saman vegna [gruns] um misnotkun á bankareikningi Básehf., mögulegrar misnotkunar á bankareikningum annarra viðskiptamanna AFL semog á fjármunum AFL sparisjóðs. Meint misnotkun beinist að fyrrum starfsmanniAFL sparisjóðs sem tengist ofangreindu félagi með beinum hætti. Sérstaklega erbent á tvær færslur á bankareikningi Bás ehf. (1102-26-611) samtals að fjárhæð47.761.094,- og aðgerðum og færslum þeim tengdum [...]. [Stefndi] fyrrumstarfsmaður AFL framkvæmdi allar neðangreindar aðgerðir og færslur. Forskoðunsjóðsins hefur leitt neðangreint í ljós.“ Eru því næst raktar „færslur og aðgerðir“tengdar annars vegar 20.000.000 króna og hins vegar 27.761.094 króna færslna ábankareikningi Báss ehf. Ískjalinu er færslunum og aðgerðunum, sem sagðar eru tengdar 20 milljóna krónafærslu á bankareikningi Báss ehf., lýst þannig að hinn 18. nóvember 2010 hafiverið framkvæmd millifærsla að fjárhæð 20 milljónir króna af reikningifyrirtækisins Hauks Jónssonar ehf., sem ekki hafi haft neina starfsemi heldurverið í slitaferli, á reikning Báss ehf. Viku síðar hefðu verið afskrifaðarskuldir nafngreinds einstaklings á nánar greindum reikningi. Skuld reikningsinshafi numið 8.142.916 krónum en afskriftin hafi numið 18.142.916 krónum. Þannighafi myndast 10 milljóna króna innstæða á reikningnum. Sama dag hafi 10milljónir króna verið millifærðar af reikningi viðskiptavinarins á reikningfyrst nefnda fyrirtækisins. Eftir þá færslu standi skuld á reikningifyrirtækisins í tíu milljónum króna. Hinn 3. desember 2010 hafi 266.921 krónaverið færð af reikningi í eigu fyrirtækisins Timburs og stáls ehf. Með aðgerðinnihafi verið skýringartextinn „Eyðilagður reikningur“. Upphæðin hafi verið lögðinn á reikning þess fyrirtækis sem fyrst var nefnt og þar með hafi skuldastaðaná þeim reikningi orðið 9.733.079 krónur. Hinn 10. janúar 2011 hafi 9.733.079krónur verið færðar af reikningi Báss ehf. inn á reikning fyrst nefndafyrirtækisins og þar með engin skuld eftir á þeim reikningi. Viku síðar hafi9.733.079 krónur verið færðar af reikningi fyrirtækisins Guðrúnar Maríu ehf.inn á reikning Báss ehf. Fyrir hafi skuldastaðan á reikningi Guðrúnar Maríuehf. verið 2.478.418 krónur en eftir millifærsluna 12.211.497 krónur. Hinn 4.mars 2011 hafi reikningsskuld Guðrúnar Maríu ehf., 12.211.497 krónur, veriðafskrifuð að fullu. Segir svo í skjalinu: „Ofangreindar færslur, sem allar eruframkvæmdar af sama starfsmanni, leiða til þess að skuldastaða Bás ehf. áreikningi 1102-26-611 lækkar um kr. 20.000.000,- Á móti þeirri fjárhæð eru kr.9.733.079,- afskrifaðar á kennitölu Guðrúnar Maríu ehf., kr. 10.000.000,- ákennitölu [nafngreinds viðskiptavinar] og að lokum með millifærslu af kennitöluTimburs og stáls ehf. kr. 266.921,-.“Ískjalinu er færslunum og aðgerðunum, sem sagðar eru tengdar 27.761.094 krónafærslu á bankareikningi Báss ehf., lýst þannig að hinn 15. júní 2011 hafi verið„átt við grunnupplýsingar reiknings [...] Bás ehf. Kennitölubreyting var gerðog skráður eigandi samkvæmt kerfum varð [sami nafngreindi einstaklingur].“ Hinn30. júní 2011 hafi skuldir á reikningi Báss ehf., 27.761.094 krónur, veriðafskrifaðar. Skýringartexti með aðgerð hafi verið „Innborgun“. Afskrift hafiverið færð á afskriftareikning vegna erlendra lána annars vegar og hins vegar ábókhaldslykil vegna sérgreindrar niðurfærslu. Þess er sérstaklega getið aðskuldirnar hafi verið í íslenskum krónum en ekki erlendum gjaldmiðli. Þá ertekið fram að „afskrift er framkvæmd var 30.06.2011 verður vegnakennitölubreytingar frá 15.06.2011 ekki rekjanleg til Bás ehf. heldureyrnamerkt [sama nafngreinda einstaklingi].“ Þá segir að hinn 6. október 2011hafi grunnupplýsingum reikningsins aftur verið breytt þannig að Bás ehf. hafiaftur verið skráður eigandi reikningsins. Loks segir: „Ofangreindar færslurleiða til þess að skuldstaða [sic] Bás ehf. lækkar um 27.761.094,- og verðurkr. 0,-. Á móti þeirri fjárhæð eru afskrifaðar kr. 27.761.094,- á kennitölu[sama nafngreinda einstaklings].“Ímálinu liggur skjal, nefnt „Samkomulag um bætur vegna tjóns“, dags. 17.desember 2012. Þar segir: „Kambur – bifreiða og vélaverkstæði ehf. [...] gerirsvofellt samkomulag við Bás ehf. [...] vegna tjóns á þaki húseignar félagsins ínóvember 2012 að Ránargötu 14, 580 Siglufirði. Kambur – bifreiða ogvélaverkstæði ehf. [...] greiði Bás ehf. eingreiðslu að fjárhæð kr. 3.500.000[...] sem fullnaðargreiðslu á ofangreindu tjóni.“ Stefndi ritar undirsamkomulagið fyrir hönd Kambs bifreiða- og vélaverkstæðis en annareinstaklingur undirritar fyrir hönd Báss ehf. Vottar að samkomulaginu eruRannveig Gústafsdóttir og Ólafur Jónsson. Samkvæmt viðskiptakvittun voru3.500.000 krónur greiddar af afskriftareikningi sparisjóðsins á reikning Kambsbifreiða- og vélaverkstæðis ehf. hinn 31. desember 2012. Skýring er skráð„Kambur v/Tjóns“. Á viðskiptakvittuninni segir að stefndi sé sá starfsmaður erframkvæmt hafi færsluna.Ímálinu liggur skjal nefnt „Veðflutningur/veðbandslausn“ og tekur tiltryggingarbréfs nr. 1102-38-000215. Þar segir: „Tryggingabréf útgefið þann28.03.2007 af [nafngreindum einstaklingi] til AFL-Sparisjóðs, að upphaflegrifjárhæð kr. 6.500.000, tryggt upphaflega með 03. veðrétti nú með 1. veðrétti ífasteigninni Eyrargata 15, Siglufirði [...]. Eyrargata 15, Siglufirði [...] erhér með laus allra veðbanda hvað varðar ofangreint tryggingabréf og óskastveðinu aflýst. Ofangreint tryggingabréf verður hér með flutt yfir á 5 veðréttifasteigninni Aðalgata 10, Siglufirði [...].“ Er því næst rakið að þar muni þaðstanda á eftir tryggingabréfi frá mars 2008, upphaflega að fjárhæð 40 milljónirkróna, veðskuldabréfi frá febrúar 2002, upphaflega að fjárhæð 3.000.000 króna,veðskuldabréfi frá janúar 2002, upphaflega að fjárhæð 55.304 evrur ogveðskuldabréfi frá febrúar 1977 að fjárhæð 50.000 krónur. Stefndi ritar undirskjalið fyrir hönd sparisjóðsins en einnig ritar undir skjalið nafngreindureinstaklingur fyrir hönd Joachim ehf. sem þinglýsts eiganda. Skjalið er fært íþinglýsingabók 14. maí.Ílánareglum sparisjóðsins, sem tóku gildi 4. september 2009, segir að öll nýútlán og ábyrgðir, yfir einni milljón króna, skuli fara fyrir lánanefnd, hvortum sé að ræða lán eða yfirdrátt. Öll ný útlán sem veitt séu aðila í vanskilumskuli fara fyrir nefndina. Séu vanskil greidd upp með lánveitingu skuli þaðgert samkvæmt sameiginlegri niðurstöðu nefndarinnar. Lánanefnd er starfi áSiglufirði hafi heimildir „heildarútlán innan 10% af cad eigið fé“. Í nefndinnisitji Ólafur Jónsson sparisjóðsstjóri, stefndi, Rannveig Gústafsdóttirdeildarstjóri og Kristján Björn Snorrason varamaður. Önnur lánanefnd, meðútlánaheimildir allt að fimm milljónum króna, þó þannig að heildarfyrirgreiðslaverði tíu milljónir að hámarki eftir lánveitingu, starfi á Sauðárkróki. Íreglunum segir einnig að lánanefndarmönnum sé óheimilt að veita viðskiptavinumfyrirgreiðslu fyrr en viðkomandi lánanefnd hafi „fjallað faglega umlánsbeiðni“. Lánanefndir skuli funda daglega eftir þörfum. Íútlánareglum sparisjóðsins frá október 2014 segir meðal annars aðsparisjóðsstjóri hafi heimild til að ákveða lánafyrirgreiðslu allt að fimmmilljónum króna, útibússtjórar og forstöðumaður lánasviðs allt að 1.500.000krónum og þjónustufulltrúar allt að einni milljón króna. Staðgengillsparisjóðsstjóra hafi sömu heimildir og sparisjóðsstjóri í forföllum hans. Þásegir að sparisjóðsstjóri skipi fulltrúa í lánanefnd. Lánanefnd taki„ákvarðanir um öll útlán, ábyrgðir og/eða hvers konar aðrar skuldbindingar erhafa útlánaígildi er nema hærri fjárhæð en kr. 1.500.000.“ Lánafyrirgreiðslatil viðskiptamanna er taki til hærri fjárhæðar en 1.500.000 króna sé óheimil ánheimildar lánanefndar. Þá segir í reglunum að stjórnendum sé „áskilið og skyltað hafa að leiðarljósi hagsmuni AFL en ekki sína eigin við ákvörðun álánveitingum til viðskiptamanna.“ Tryggingar fyrir lánum skuli ætíð vera meðþeim hætti að lágmarka útlánahættu sparisjóðsins.Meðbréfi til sérstaks saksóknara samkvæmt þág. lögum nr. 135/2008, dags. 4.september 2015, kærði AFL sparisjóður ses. „meint misferli“ stefnda. Fælist þaðí „misnotkun á bankareikningi Bás ehf., mögulegrar [sic] misnotkunar ábankareikningum annarra viðskiptamanna AFL sparisjóðs sem og á fjármunum AFLsparisjóðs.“ Segir í kærunni að stefndi tengist Bási ehf. með beinum hætti.Hinn5. október 2015 lýsti sýslumaðurinn á Norðurlandi eystra að kröfu AFLsparisjóðs yfir kyrrsetningu í eftirtöldum eignum stefnda: fasteignunumHvanneyrarbraut 35, Siglufirði, fnr. 213-0510 og eignarhluta stefnda í Fákafeni13, Siglufirði, fnr. 213-0181, ökutækjunum Mercedes Benz 500SEL, fnr. DZ106,Subaru Impreza GL, fnr. RG710, Subaru Impreza, fnr. RL886, Nissan Patrol Y608,fnr. RH920, Toyota Land Cruiser 120, fnr. PT657 og Nissan Patrol, fnr. RU164,hestakerru, fnr. BV380, 6% eignarhluta stefnda í fyrirtækinu Topphestum ehf.,kt. [...] og eignarhluta stefnda í fyrirtækinu Hálendi Íslands ehf., kt. [...],ásamt innstæðum bankareikninga stefnda 1102-26-[...], nr. 1102-26-[...], nr.1102-26-[...], nr. 1102-15-[...], nr. 1102-18-[...] og nr. 1102-18-[...], nr.1102-38-[...]. Kyrrsetningin var gerð til fullnustu kröfu að fjárhæð178.261.094 krónur. Hinn29. september 2015 yfirheyrði sérstakur saksóknari stefnda og er bókað ískýrslu að yfirheyrslan hafi staðið frá klukkan 08:50 til 11:34. Stefnda varkynntur réttur hans til að njóta aðstoðar verjanda en kaus að gera það ekki. Íyfirheyrslunni var stefndi meðal annars spurður um einkahlutafélögin HaukurJónsson ehf. og Guðrún María ehf. og kvaðst stefndi ekkert hafa komið aðrekstri þeirra félaga fyrr en skuldir þeirra hefðu verið afskrifaðar. Hannkvaðst ekkert hafa komið að starfsemi félagsins Timburs og stáls ehf. Stefndikvaðst kannast við þann viðskiptamann sparisjóðsins sem var um tíma skráður eigandibankareiknings Báss ehf. og hefði sparisjóðurinn tapað miklu á viðskiptum viðhann og fyrirtæki hans. Íyfirheyrslunni var stefndi spurður um það er tuttugu milljónir króna hefðuverið teknar af reikningi Hauks Jónssonar ehf. og lagðar á reikning Báss ehf.Stefndi kvaðst kannast við færslurnar og hafa framkvæmt þær. Spurður um ástæðuþess sagði hann þetta vera sér „að kenna“ en kvaðst ekki geta útskýrt þaðfrekar. „Ég bara gerði það, þetta var mér að kenna“, svaraði stefndi þegarnánar var spurt. Þegar enn frekar var spurt um ástæðu þessa svaraði stefndi:„Ég stal þessu.“ Spurður um ástæðu þess kvaðst hann ekki ætla að svara því.Spurður um ástæðu þess „af hverju það var þessi reikningur“ svaraði stefndi:„Ég ætla ekki að svara, þið getið skoðað það í víðara samhengi en ég ætla ekkiað, að fara að draga einhverja fleiri í bankanum [...].“ Síðar, þegar stefndivar spurður hvort hann hefði fengið athugasemdir vegna þessarar færslu, svaraðihann: „Ég ætla ekki að svara fyrir það, vegna þess að það er, ég vil vernda þaðfólk að hefur, vinnur og hefur unnið þar, ég bara tek þetta á mig.“ Stefndi varspurður hvort tilgangur færslunnar hefði verið að minnka skuldir Báss ehf. ogsvaraði: „Það, þú veist, það er bara common sense, ok þú veist.“ Hann hefðiekki verið að nota féð í eigin þágu. Stefndivar í yfirheyrslunni spurður um afskrift á reikningi nafngreinds viðskiptamannsbankans, „átján milljónir þannig að það myndast þarna innistæða“ eins og það erorðað í spurningunni, og stefndi svarar: „Ég hef gert þetta, eða þú veist, égætla ekki að, nei bara ég, bara ég gerði þetta já.“ Við frekari spurningum umþetta margítrekaði stefndi að hann hefði gert þetta. Þegar hann var spurðurhvort sparisjóðsstjóri hefði vitað af þessu, svaraði hann: „Ég ætla ekki að dragafleiri inn í þetta vegna þess að það er nóg að einn fari. Ég hef ekkert út úrþví. Ég er ekki vanur því að koma fólki í vandræði.“Stefndivar spurður um viðskiptakvittun frá 10. janúar 2011 þar sem 9.733.079 krónurvoru teknar af reikningi Báss ehf. og lagðar á reikning Hauks Jónssonar ehf.Stefndi svaraði: „Nei ég hef gert þetta bara, er það ekki, nei ég, já.“ Hannvar þá spurður hvort einhver annar hefði aðgang að kerfum sparisjóðsins í hansnafni, og svaraði: „En ég bara gerði þetta, þú veist.“ Hann neitaði að svarahvers vegna hann hefði gert þetta. Nánar spurður svaraði hann: „Ég ætla ekki aðsvara meira út af þessu, ég bara gerði þetta á mína ábyrgð.“Yfirheyrslanvar áfram á þessa leið. Stefndi var spurður um ýmsar færslur og aðgerðir ogsvarar á þá leið að hann hafi verið að verki en gefur ekki á því neinarskýringar að öðru leyti en því að hann segist oft hafa verið „að stela“. Hannleggur ítrekað áherslu á að hann hafi verið einn að verki og beri einn ábyrgð. Ummiðbik yfirheyrslunnar var stefndi spurður um eigandabreytingu reiknings, á þáleið að Bás ehf. hefði í upphafi verið skráður eigandi hans, því næst hefðinafngreindur einstaklingur verið skráður eigandinn en hinn 6. október 2011hefði upplýsingunum verið breytt þannig að Bás ehf. var skráður eigandi aðnýju. Stefndi var spurður hvort hann hefði gert þessar breytingar og svaraðihann: „Já, já, já, örugglega, segi bara já við öllu.“ Yfirheyrandi sagðist þávilja fá að vita hvað væri rétt, frekar en að fá bara „já“. Því svaraðistefndi: „Það er nóg að taka einn af lífi.“ Hann var þá spurður hvað hannmeinti með því og hvort fleiri tengdust málinu og svaraði hann á þá leið aðhann segði ekki meira en þetta, „og þið munið komast að því.“ Nánar spurðursegir hann að „það bara komi í ljós“. Yfirheyrandi sagði þá: „Ef enginn ætlarað skýra okkur frá því, þá kemur það ekki í ljós.“ Því svaraði stefndi: „Nei,nei. En ég tek þetta á mig.“Ígögnum málsins er bréf, dags. 5. október 2015, undirritað af Valdísi IngibjörguJónsdóttur, tal- og raddmeinafræðingi, svo hljóðandi: „Það er algerlegaóforsvaranlegt, óverjandi og vítavert ef þeir sem stóðu að yfirheyrslu MagnúsarJónassonar frá Siglufirði [hafa] yfirheyrt hann tímunum saman vitandi fyrirframhans sjúkrasögu um heilablóðfall með málstoli í kjölfarið. Þeir sem þjást [af]málstoli hafa misst snerpu í hugsun sem gerir það að verkum að þeir eiga erfittmeð að finna rétt orð og orða hugsun sína skilmerkilega sérstaklega þegar aðþeim er sorfið. Þeir hafa mun minna úthald til að hugsa skýrt og mun minna valdá hreyfingu talfæra og þar með framburði. Málstol veldur líka erfiðleikum meðað hlusta á fleiri en einn í einu að ekki sé talað um ef fleiri en einn beinaspjótum sínum að viðkomandi. Ég hef haft Magnús í talmeðferð á annað ár til aðþjálfa upp færni í máli og framburði. Ég væri búin að útskrifa hann ef ég teldiað hann hefði náð tökum á málhæfni en svo er ekki. Ég tel að gengið hafi veriðallt of hart að Magnúsi í yfirheyrslunum ekki síst ef þeir sem að henni stóðu[hafa] fyrirfram vitað að hann gengur ekki heill til skógar. Í því ljósi tel égað endurtaka þurfi yfirheyrsluna og þá sé tekið sérstakt tillit tilheilsufarsástands Magnúsar. Einnig er nauðsynlegt og að hann hafi verjanda[viðstaddan] alla yfirheyrsluna.“Hinn9. október ritaði lögmaður stefnda sérstökum saksóknara bréf og sagðist þarkrefjast þess „að játning hans í yfirheyrslum í síðustu viku verði dregin tilbaka.“ Vísaði lögmaðurinn til bréfs Valdísar Ingibjargar Jónsdóttur og bættivið að beðið væri læknisfræðilegs mats á ástandi stefnda. Fór lögmaðurinn framá að tekin yrði ný skýrsla af stefnda og að lögmaðurinn yrði þá viðstaddur.Hinn15. október yfirheyrði sérstakur saksóknari Ólaf Jónsson fyrrverandisparisjóðsstjóra. Í samantekt um yfirheyrsluna segir meðal annars: „Ólafursagði aðspurður að Magnús hefði getað afskrifað lán án þess að það kæmi inn áborð til hans enda hafi Magnús verið staðgengill hans. Þegar Ólafur var ekki íhúsi var Magnús sparisjóðsstjóri og hafði sömu heimildir og Ólafur. Aðspurðurhvort ekki væri beðið með slíkar ákvarðanir til staðfestingar, afskriftir lána,sagði Ólafur að Magnús hefði alveg getað gert það og það hafi ekki verið neinregla að það þyrfti að bíða eftir samþykki né að tveir þyrftu að samþykkja.Ólafur sagði að farið hefði verið yfir afskriftir með innri endurskoðanda ogendurskoðanda. Ólafur sagði að þegar afskrifað var hefði það verið ákveðinnferill, lánið var sett í varúð og síðan var gerð „ákveðin tiltekt“ þegar félögvoru t.d. gjaldþrota. Ólafur sagðist ekki hafa orðið var við neitt óeðlilegt ístörfum Magnúsar og að hann hefði „treyst Magnúsi fram í fingurgóma.““Ísamantektinni segir síðar: „Ólafur var spurður hvort hann hefði vitað til þessað félagið Bás ehf. hefði verið í einhverjum fjárhagserfiðleikum og sagði hannað lánanefnd hefði samþykkt afskrift eða leiðréttingu á lánum félagsins Básehf. fyrir nokkrum árum síðan. Aðspurður sagði Ólafur að það hefði verið eftirhrun. Ólafur sagði að afskriftin kæmi í raun í staðinn fyrir að búið var aðsamþykkja að veita þeim lán fyrir hrun. Félagið var alltaf með yfirdrátt og þauí lánanefndinni hafi samþykkt að leiðrétta vexti hjá félaginu en þeir hefðuborgað mikla vexti. Leiðréttingin var gerð með svokallaðri beinni leið sem varskulda aðlögunarferli fyrir fyrirtæki og var félagið Bás ehf. tekið í gegnumþessa leiðréttingu. Ólafur sagði að leiðréttingin hefði verið um 15-20milljónir. Þeir voru með hagsmuni sparisjóðsins að leiðarljósi með því að komaþessu félagi á beinu brautina, að öðrum kosti hefði hugsanlega orðið mun meiriafskriftir. Aðspurður hvort Magnús hefði komið að þessari ákvörðun mundi Ólafurþað ekki og fannst það ótrúlegt. Aðspurður um hver framkvæmdi síðan afskriftinasem ákveðin var á fundi lánanefndarinnar sagði Ólafur að það hefði væntanlega[verið] Magnús eða Rannveig. Ólafur var spurður hvort að Magnús myndi geraafskrift á félag jafn tengt honum og Bás ehf., sagði Ólafur að hann hefði getaðþað og það hefði ríkt traust á milli þeirra, hann hafi aldrei efast um neittsem Magnús gerði.“Samkvæmtsamantektinni var Ólafur spurður um „Færslur 25. nóvember 2010 – 18.142.916 kr.afskrifaðar á reikningi [nafngreinds viðskiptamanns]. Við það myndaðistinnstæða, 10.000.000 kr., sem voru millifærðar inn á reikning félagsins HaukurJónsson ehf.“ Í samantektinni segir svo: „Ólafur sagðist ekkert vita um þessaafskrift á reikningi [viðskiptamannsins] né millifærslu á reikning félagsinsHaukur Jónsson ehf. Aðspurður hvort enginn annar innan bankans þyrfti aðstaðfesta afskrift líkt og í þessu tilviki sagði Ólafur að það væri farið yfirbókhaldsmiðana daginn eftir. Ólafur sagðist ekki geta nefnt þá starfsmenn semfæru yfir bókhaldsmiðana, sagði það gætu verið ýmsir. Aðspurður hvort Magnúsgæti gert þessa afskrift án aðkomu lánanefndarinnar eða annarra sagði Ólafur aðef viljinn væri til staðar væri ýmislegt hægt. Ólafur sagði að án þess að bendaá neinn þá hefði þetta átt að koma í ljós í endurskoðun.“Hinn22. október 2015 yfirheyrði sérstakur saksóknari Gunnlaug Stefán Guðleifssongjaldkera sparisjóðsins. Í samantekt um yfirheyrsluna segir meðal annars:„Gunnlaugur sagði að þegar hann var í eftirliti með peningaþvætti hefði hannséð færslu sem honum þótti undarleg og vissi að félagið var gjaldþrota, minntiað félagið héti Guðrún Jónsdóttir. Sagði Gunnlaugur að allt í einu hefði veriðbúið að setja heimild á reikning félagsins, fyrir 15 eða 20 milljónir að hannminnti, og taka peninga út. Hann sagðist hafa farið með þetta upp til Ólafs ogMagnúsar og hefði spurt hvort þetta væri eðlilegt. Þá hefðu þeir sagt honum aðbest væri að hann myndi ekki skipta sér af þessu. Gunnlaugur [sagði] að eftirþetta hefði hann ekki skipt sér af peningaþvætti. Aðspurður mundi Gunnlaugurekki hvaða ár þetta átti sér stað. Hann sagðist síðan hafa skoðað þetta afturog þá hefði verið búið að laga þetta.“Ímálinu er skjal, nefnt „Samkomulag um lækkun skulda“, dags. 18. nóvember 2010.Segir þar að AFL sparisjóður og Bás ehf. geri með sér „samkomulag“, sem felistí því að sparisjóðurinn „lækkar skuld Bás ehf. á hlr. 1102-26-611 um Kr20.000.000“. Segir svo: „Ástæða þess er meðal annars tap fyrirtækisins vegnaviðskipta við fyrirtæki sem urðu gjaldþrota og gífurlegra hækkunar vaxta ogverðbóta í kjölfar bankahrunsins.“ Loks er „samkomulag þetta“ sagt veratrúnaðarmál aðila. Undir skjalið ritar sparisjóðsstjóri en ekki aðrir.Samkvæmttilkynningu um breytingu á framkvæmdastjórn og prókúru Báss ehf., dags. 1.desember 2011, var Hrönn Fanndal, eiginkona stefnda, framkvæmdastjórifélagsins. Í málinu liggja eldri gögn úr hlutafélagaskrá og kemur þar fram aðsamkvæmt fundi dags. 1. júní 1997 var stefndi einn þriggja stjórnarmannafélagsins og var jafnframt framkvæmdastjóri þess og annar prókúruhafi. Samkvæmtársreikningi Báss ehf. vegna ársins 2011 var stefndi eigandi 10% hlutafjár ífélaginu.Meðbréfi til stefnda, dags. 30. september 2015, lýsti AFL sparisjóður yfir riftunstarfslokasamnings stefnda og viðauka við hann. Með bréfi dags. 2. nóvember2015 mótmælti stefndi riftuninni.Meðbréfi til stefnda, dags. 19. nóvember 2015, lýsti stefnandi yfir að riftuninværi lögmæt. Á hinn bóginn var viðurkennt að við starfslok hafi stefndi áttinni uppsafnað ógreitt orlof er næmi 4.131.400 krónum. Lýsti stefnandi yfirskuldajöfnuði á móti þeim skaðabótakröfum sem gerðar hefðu verið í máli þessu. FélagiðGuðrún María ehf. var úrskurðað gjaldþrota hinn 27. febrúar 2009 og afskráð hjáríkisskattstjóra 22. júní 2009.FélagiðReisum byggingarfélag ehf. var úrskurðað gjaldþrota 19. október 2012. Málsástæður og lagarök stefnandaStefnandisegir stefnda vera fyrrum starfsmann AFL sparisjóðs ses. og hafi hann þarstarfað í um aldarfjórðung. Fram undir mitt ár 2007 hafi stefndi starfað ílífeyrissjóðseiningu sparisjóðsins en eftir þann tíma sem skrifstofustjóri ogstaðgengill sparisjóðsstjóra í bankaeiningu sparisjóðsins. Stefndi hafi látiðaf störfum í lok júní 2015 þegar gerður hafi verið við hannstarfslokasamningur. Fljótlega eftir starfslok stefnda hafi komið í ljósalvarlegt misferli sem hann hafi viðhaft í störfum sínum. Náði það misferli„allt aftur til ársins 2007 eða eftir þann tíma sem hann tók við semskrifstofustjóri og staðgengill sparisjóðsstjóra.“ Hafi misferlið falist ímisnotkun bankareikninga viðskiptamanna sparisjóðsins sem og á fjármunumsparisjóðsins sjálfs. Stefnandisegir að misferlið sé í fyrsta lagi vegna fjárdráttar sem samtals nemi56.284.454 krónum, í öðru lagi umboðssvika sem alls nemi 15.548.008 krónum ogloks umboðssvika sem nemi 30.000.000 krónum. Stefnandisegir stefnda hafa framkvæmt fjárdrátt í 22 nánar tilgreindum færslum:.Ífyrsta lagi sé um að ræða tvær færslur og aðgerðir þeim tengdar á bankareikningfélagsins Báss ehf., að fjárhæð 47.761.094 krónur. Eiginkona stefnda hafi veriðframkvæmdastjóri félagsins frá 2011 til 2015 og hafi stefndi séð um fjármálfélagsins. Þá hafi stefndi sjálfur verið framkvæmdastjóri félagsins á undaneiginkonu sinni. Hafi hann því haft frjálsar hendur í bókhaldi félagsins oghafi framkvæmt flókna fléttu sem leitt hafi annars vegar til þess aðskuldastaða Báss ehf. hafi lækkað um 20 milljónir króna og hinsvegar að skuldastaðafélagsins hafi lækkað um 27.761.094 krónur og orðið að engu. Vísar stefnandihér til minnisblaðs þess úr sparisjóðnum, dags. 2. september 2015, sem áðurhefur verið rakið.2.Stefndihafi framkvæmt færslu dagsetta 31. desember 2007 og tekið 270.000 krónur út afnánar tilgreindum afskriftareikningi stefnanda. Hafi stefndi lagt fjárhæðinainn á sinn eigin reikning. 3.Stefndihafi lagt 2.738.500 krónur inn á sinn eigin reikning dags. 13. mars 2008 afreikningi nr. 1102-26-005103.4.Stefndihafi greitt vexti án heimildar inn á reikning nr. 1102-26-000611 að fjárhæð300.000 krónur dags 2. mars 2009, og síðan lagt sömu upphæð inn á eiginreikning.5.Stefndihafi framkvæmt færslu dagsetta 8. maí 2009, og tekið 200.000 út af reikningiBáss ehf. nr. 1102-2-000611 og lagt inn á sinn eigin reikning með skýringunni„vaxtanóta“.6.Stefndihafi framkvæmt færslu dagsetta 1. september 2009 og tekið 200.000 krónur út afreikningi Báss ehf. nr. 1102-2-000611 og lagt inn á sinn eigin reikning meðskýringunni „vaxtanóta“.7.Stefndihafi framkvæmt færstu dags. 29. desember 2009 og tekið 1.556.250 krónur út afreikningi 1102-26-001452 og lagt inn á þrjá reikninga, 160.000 krónur, 350.000krónur og 200.000 krónur, samtals hafi 710.000 krónur runnið inn á eiginreikninga stefnda.8.Stefndihafi framkvæmt færslu dagsetta 21. janúar 2010 þar sem reikningur1102-38-100027 hafi verið eyðilagður og 590.512 krónur runnið inn á reikningstefnanda. En 80.000 krónur inn á reikning stefnda.9.Stefndihafi framkvæmt færslu dags 19. mars 2010 þar sem framangreindar 590.512 krónurhafi runnið inn á reikning 1102-26-001452 með skýringunni „leiðrétting“.0.Hinn19. mars 2010, nokkrum mínútum eftir millifærslu sem getið er um í 9. lið, hafistefndi framkvæmt færslu þar sem 590.512 krónur hafi farið út af reikningi 1102-26-001452inn á þrjá mismunandi reikninga stefnda sjálfs.1.Stefndihafi framkvæmt færslu dagsetta 7. júní 2010 og tekið 250.000 krónur út afreikningi Báss ehf. nr. 1102-26-000611 og lagt inn á sinn eigin reikning meðskýringunni „vaxtanóta“.2.Stefndihafi framkvæmt færslu dagsetta, 22. júní og tekið 539.650 krónur út afreikningi 1102-26 7818 og lagt inn á fimm mismunandi reikninga. Þar á meðal300.000 krónur inn á eigin reikninga.3.Stefndihafi framkvæmt færslu dagsetta 17. janúar 2011 og tekið 300.000 krónur út afreikning Báss ehf., 1102-26-0006111 með skýringunni „vaxtanóta“. Hafi stefndiannarsvegar lagt 200.000 krónur inn á eigin reikning og hinsvegar notað 100.000krónur til þess að greiða inn á skuldabréf í sínu nafni nr. 1102-74-903264.4.Stefndihafi framkvæmt færslu dagsetta 4. febrúar 2011 og tekið 376.500 krónur út afreikningi 1102-26-001452 og lagt inn á sinn eigin reikning.5.Hinn17. febrúar 2011 hafi stefndi framkvæmt færslu og tekið 500.000 krónur út afreikningi 1102-26-001452 með skýringunni „leiðrétting“ og lagt 250.000 krónurinn á sinn eigin reikning og 250.000 krónur inn á reikning Guðrúnar Maríu ehf.6.Hinn22. febrúar 2011 hafi stefndi framkvæmt aðra færslu og tekið 250.000 krónur útaf reikningi Guðrúnar Maríu ehf. og lagt þá fjárhæð inn á eigin reikning meðskýringunni „leiðrétting“.7.Stefndihafi framkvæmt færslu dagsetta 29. mars 2011 og tekið 1.066.750 krónur út afreikningi Báss ehf. nr. 1102-26-000611 og hafi 1.000.000 króna runnið inn áreikning þriðja aðila en 66.750 krónur inn á reikning stefnda.8.Stefndihafi framkvæmt færslu dagsetta 1. apríl 2011 og millifært án heimildar 892.000krónur út af reikningi 1102-26-001452 með skýringunni „leiðrétting“ og inn áreikning Báss ehf. Hinn 4. apríl 2011 hafi stefndi framkvæmt færslu þar semframangreindar 892.000 krónur hafi verið teknar út af reikningi Báss ehf. oglagðar inn á reikning stefnda. 9.Stefndihafi framkvæmt færslu dagsetta 17. apríl 2011 og tekið 284.994 krónur út afreikningi 1102-26-007006 og lagt 134.494 krónur inn á eigin reikning.20.Stefndihafi framkvæmt færslu dagsetta 29. nóvember 2011 og lagt 177.299 krónur inn áreikning Báss ehf. af reikningi stefnanda sem sé vegna yfirdráttarlána.21.Stefndihafi framkvæmt færslu dagsetta 30. nóvember 2011 og lagt 138.805 krónur inn áreikning Báss ehf. af reikningi stefnanda með skýringunni „leiðr. vextir“. 22.Stefndihafi framkvæmt færslu dagsetta 30. ágúst 2012 og tekið 300.000 krónur út afreikningi 1102-26-005604 og lagt inn á eigin reikning.Stefnandikveður stefnda hafa framið umboðssvik er nemi 15.548.800 krónum. Stefnandisegir stefnda hafa leigt félaginu Bási ehf. herbergi í húsnæðinu Aðalgötu 34 áSiglufirði fyrir 4.340 krónur á mánuði auk hita. Stefndi hafi hinsvegar íheimildarleysi framleigt herbergið til annars félags fyrir 361.600 krónur ámánuði. Kveður stefnandi þetta vera skýrt brot á trúnaðarskyldum stefnda viðstefnanda og hafi það valdið stefnanda gríðarlegu tjóni í töpuðum leigutekjum.Hafi þetta verið viðvarandi frá 3. maí 2010 til 2. maí 2014. Stefndi hafi fengiðþessar greiðslur greiddar beint inn á sinn eigin reikning, samtals 15.548.800krónur. Hafi greiðslurnar runnið inn á reikning stefnda eftir ýmsum leiðum.Greiðslurnar hafi ýmist komið beint frá því félagi sem leigt hafi herbergið,Kredia ehf., frá Bási ehf. þar sem stefndi hafi verið framkvæmdastjóri, eðaKambi bifreiðaverkstæði ehf. Í gögnum málsins megi sjá viðskiptakvittun þar semstefndi framkvæmi færslur dagsettar 7. júní 2010 að fjárhæð 361.600 og takifjárhæðina út af reikningi Kredia ehf. og leggi inn á eigin reikning. Þá segirstefnandi að í gögnum málsins sé reikningur sem stefndi virðist hafa gefið út áhendur Kredia ehf. fyrir framleigu. Virðist reikningurinn ekki eiga upprunasinn í rafrænu bókhaldskerfi, heldur beri hann með sér að hafa verið gerður meðforritunum „Word“ eða „Excel“. Kveðst stefnandi einungis hafa einn slíkanreikning undir höndum. Sérstakur saksóknari hafi lagt hald á heila möppusambærilegra reikninga þegar fulltrúar embættisins hafi gert húsleit íseptember 2015.Lokssegir stefnandi stefnda hafa framið umboðssvik er falist hafi í óheimilumgjafagerningum að fjárhæð 30.000.000 króna..Stefndihafi án heimildar afskrifað 20.000.000 króna hjá félaginu Reisum byggingar ehf.hinn 25. mars 2013. Sama dag hafi félagið aftur tekið að safna skuldum með þvíað ganga á yfirdráttarheimild sína, sem ekki hefði verið hægt samkvæmtlánareglum sparisjóðsins ef ekki hefði komið til afskriftar.2.Hinn17. desember 2012 hafi Kambur bifreiða- og vélaverkstæði ehf. og Bás ehf. gertmeð sér samkomulag um bætur vegna tjóns á þaki húsnæðis félagsins. Kambur ehf.hafi skuldbundið sig til að greiða Bási ehf. 3.500.000 króna. Stefndi hafiritað undir samkomulagið fyrir hönd Kambs. Afskriftareikningur stefnanda hafiverið notaður til þess að fjármagna viðgerð Kambs ehf. Stefndi hafi framkvæmtfærsluna í heimildarleysi dags. 31. desember 2012.3.Hinn9. maí 2014 hafi stefndi án heimildar samþykkt veðflutning og veðbandslausntryggingabréfs nr. 1102-38-000215, upphaflega að fjárhæð 6.500.000 króna entryggingabréfið hafi hvílt á 1. veðrétti einbýlishússins Eyrargötu 15,Siglufirði. Húsið sé 205 fm að stærð ogmarkaðsvirði áætlað 26.600.000 króna. Tryggingabréfið hafi verið fært á aftastaveðrétt að Aðalgötu 10 á Siglufirði og hafi þá um 90.000.000 króna skuldirstaðið þar framar. Veðinu hafi verið ætlað að tryggja skuldir félagsinsJoachims ehf. og hafi þær nú verið afskrifaðar.Stefnandisegir að ætlað misferli stefnda hafi verið kært til embættis sérstakssaksóknara í september 2015 og hafi embættið umsvifalaust hafið rannsókn ámálinu. Hafi átta fulltrúar embættisins verið sendir hinn 29. september 2015til að handtaka stefnda og framkvæma húsleitir, leggja hald á gögn og fleira.Sé því ljóst að um yfirgripsmikið mál sé að ræða og megi af þessu jafnframt ráðaað um stórfelld brot hafi verið að ræða, sem spanni nokkurra ára tímabil. Þáhafi athæfið jafnframt falið í sér mikið og alvarlegt trúnaðarbrot gagnvartstefnanda. Ljóst sé að aðgerðir embættis sérstaks saksóknara styðji við þaðhversu stórfellt brot stefnda sé hér um að ræða. Í fyrstu skýrslutöku hjásérstökum saksóknara hafi stefndi játað brot sín. Stefnandisegist hafa talið hagsmunum sínum best borgið með kyrrsetningu eigna stefnda íljósi þeirrar alvarlegu stöðu sem upp hafi verið komin og hafi hún veriðframkvæmd af sýslumanninum á Norðurlandi eystra hinn 5. október 2015. Stefnandi segir nauðsynlegt að höfða málþetta á hendur stefnda til greiðslu bóta vegna framangreindra athafna hans ogþess tjóns sem hann hafi valdið stefnanda. Ljóst sé að ætluð brot stefnda náiyfir langt tímabil og hafi verið samfelld allt frá lokum árs 2007 og fram undirmitt ár 2014. Verði því að líta á háttsemi stefnda sem samfellt brot og upphaffyrningarfrests hefjist því frá lokum síðasta brots hans. Verði ekki fallist áþetta verði að líta til þess að stefnandi hafi ekki fengið vitneskju um brotstefnda og þar með mögulega skaðabótakröfu á hendur honum fyrr en á síðarihluta ársins 2015. Hafi kæra verið send sérstökum saksóknara vegna háttsemistefnda hinn 4. september 2015. Með vísan til 1. mgr. 10. gr. laga nr.150/2007, krefjist stefnandi þess að fyrningarfrestur vegna háttsemi stefndafari eftir því ákvæði og krafan fyrnist þar af leiðandi aldrei fyrr en einu árieftir að stefnandi hafi fengið vitneskju um hana. Stefnandikveðst byggja kröfur sínar á því að stefndi hafi misnotað aðstöðu sína meðsaknæmum og ólögmætum hætti þegar hann hafi verið starfsmaður stefnanda ogmisnotað bankareikninga viðskiptavina stefnanda og stefnanda sjálfs. Hafistefndi millifært fé bæði inn á eigin reikninga og reikninga tengdra aðila semverið hafi viðskiptavinir stefnanda. Séu brot stefnda því afar gróf ogstórfelld, ásamt því að fela í sér gróft trúnaðarbrot gagnvart stefnanda. Sétjón stefnanda mikið. Þá felist tjón stefnanda jafnframt í því að stefnandiberi ábyrgð gagnvart viðskiptavinum sínum vegna þess tjóns sem þeir hafa orðiðfyrir vegna háttsemi stefnda. Vegna þessarar háttsemi stefnda hafi stefnandiorðið fyrir tjóni sem stefnda beri að bæta ásamt dráttarvöxtum og kostnaði. Stefnandikveðst krefjast þess að stefndi greiði sér 56.286.454 krónur vegna fjárdráttar,15.548.800 krónur vegna húsaleigu sem greidd hafi verið framhjá stefnanda tiltengds þriðja aðila og loks 30.000.000 króna vegna óheimilla gjafagerninga.Dráttarvaxtakrafa sé miðuð við 22. október 2015 og það sé sá dagur semstefnandi hafi þingfest mál til staðfestingar kyrrsetningargerðar ásamtfjárkröfu stefnanda. Stefnandi kveðst vísa til almennra reglna kröfuréttar ogalmennra skaðabótareglna. Vegna réttar til dráttarvaxta af dómkröfu sé vísaðtil laga nr. 38/2001 og 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991. Stefnandisegir ljóst að ef ekki hefði orðið af kyrrsetningu eigna stefnda hefði skapastveruleg hætta á undanskoti eignanna meðal annars vegna vitneskju stefnda um yfirvofandisaka- og bótamál gegn honum vegna athafna hans. Öll fullnusta krafna stefnandahefði á orðið mjög erfið ef ekki ómöguleg. Sé um mjög umfangsmikið mál að ræðaum mikla fjármuni. Af þeim sökum telji stefnandi að öll skilyrði 5. gr. laganr. 31/1990 séu fyrir hendi, þannig að staðfesta beri kyrrsetningu. Málsástæður og lagarök stefndaStefndikveðst hafa verið starfsmaður stefnanda í rúman aldarfjórðung. Hann hafi samiðum starfslok með samkomulagi 26. júní 2015 auk viðauka.Hinn4. september 2015 hafi stefnandi kært stefnda til embættis sérstaks saksóknaravegna meints fjárdráttar. Stefndi kveðst mótmæla því að hann hafi sýnt af sérmisferli í störfum sínum hjá stefnanda, engar sönnur hafi verið færðar á slíkt.Stefndi segir að í kjölfar kærunnar hafi hann gefið skýrslu hjá lögreglu hinn29. september 2015. Í skýrslutökunni hafi hann ekki notið aðstoðar verjanda ogverið í mjög slæmu ástandi í kjölfar heilablóðfalls sem hann hafi fengið árið2014. Kveðst hann þjást af málstoli og eigi erfitt með að reikna, muna tölur ogeiga í samræðum. Í bréfi Valdísar I. Jónsdóttur, tal- og raddmeinafræðings,dags. 5. október 2015, komi fram að of hart hafi verið gengið fram gagnvartstefnda í skýrslutöku. Telji Valdís nauðsynlegt að endurtaka yfirheyrsluna. Íkjölfarið hafi stefndi dregið til baka játningu sína í fyrri skýrslutöku, sbr.tölvubréf dagsett 9. október 2015. Andlegt og líkamlegt ástand hans viðskýrslutökuna hafi verið með þeim hætti að meðferðaraðilar telji játningu hansundir þeim kringumstæðum ómarktækar. Stefndikveðst mótmæla öllum kröfum og málsástæðum stefnanda. Stefndisegir stefnanda byggja kröfu sína á sakarreglunni. Af því leiði að stefnandiþurfi að sýna fram á í hverju hin ólögmæta og saknæma háttsemi stefnda hafi falist,orsakasambandi hennar milli og tjónsins og að tjónið sé sennilega afleiðingháttseminnar. Þetta hafi stefnandi ekki sýnt fram á.Stefnandihafi hvorki sýnt fram á þessi atriði né sannað að hann hafi orðið fyrir tjóni.Stefnandi vísi, að mestu leyti án gagna og fullnægjandi rökstuðnings, tiláætlaðs tjóns fremur en að hann leitist við að heimfæra einstakar málsástæðursínar til ákveðinna atvika og ætlaðrar saknæmrar háttsemi stefnda. Stefnandileggi ekki fram gögn eða rökstyðji orsakasamband milli aðgerða og aðgerðaleysisstefnda og tjóns stefnanda.Stefndikveðst alfarið mótmæla sönnunargildi yfirheyrslu yfir sér. Með vísan til þesssem rakið hafi verið um ástand stefnda við skýrslutökuna hafi „meintarjátningar hans í skýrslutökunni“ ekkert gildi í málinu. Önnur dómskjöl semstefnandi leggi fram til stuðnings nýjum stefnukröfum sínum, stafi öll frástefnanda sjálfum, sem segi þau vera úr bókhaldskerfum sínum. Stefndi hafi ekkiaðgang að bókhaldskerfunum og eigi því ekki möguleika á að sannreyna einstökskjöl eða þær tölur sem þar komi fram. Þá geti stefndi ekki sannað hvort eðahvenær einstökum skjölum hafi verið breytt í bókhaldskerfi stefnanda. Þá hafistefnandi auk þess lagt fram skjöl sem virðist ekki eiga sér stoð íbókhaldskerfi stefnanda, heldur virðist tilbúin af stefnanda beinlínis vegnaþessa máls.Stefndisegir marga starfsmenn stefnanda, núverandi og þáverandi, hafa og hafa haftaðgang að bókhaldskerfi stefnanda. Ekki sé sannað að stefndi hafi framkvæmteinstakar millifærslur, auk þess sem hægt hafi verið og hægt sé að fara í kerfistefnanda og breyta einstökum færslum og fjárhæðum þeirra. Stefndikveðst vísa til þess að fram komi í skýrslutöku af Gunnlaugi S. Guðlaugssyni aðGunnlaugur hafi látið Ólaf Jónsson sparisjóðsstjóra vita af millifærslum semgetið sé um í 1. kröfulið stefnanda. Ólafur hafi sagt Gunnlaugi að skipta sérekki af því. Segi svo í skýrslutökunni: „Hann sagði sig hafa skoðað þetta afturog þá hefði verið búið að laga þetta.“ Þá komi fram í skýrslutöku af ÓlafiJónssyni, dags. 23. mars 2016 að Ólafur segist ekki vita til þess að stefndihafi haft aðgengi að reikningum og bókhaldi Hauks Jónssonar ehf. eða GuðrúnarJónsdóttur ehf. Segir stefndi stefnanda bera sönnunarbyrði fyrir því að þessumdómskjölum hafi ekki verið breytt vegna þessa máls. Stefnandi leggi ekki framfrumrit dómskjalanna, heldur aðeins afrit eða meintar útprentanir út úrtölvukerfum stefnanda. Sé efni skjalanna mótmælt. Standi stefnanda mun nær aðafla sér frumrita þeirra millifærslukvittana þar sem hann segist leggja fram.Verði stefnandi að bera hallann af því að sönnunargildi ljósritaðra útprentanasem eigi að leggja fram í málinu verði talið lítið sem ekkert.Stefndisegir skaðabótakröfu stofnast þegar bótaskyld háttsemi eigi sér stað. Því sémótmælt að þau tilvik sem stefnandi krefjist skaðabóta fyrir hafi veriðsamfelld brot líkt og haldið sé fram í stefnu. Stefnandi byggi í málatilbúnaði sínum á því aðtjón sitt komi fram við hverja einstaka færslu sem hann kveði stefnanda hafaframkvæmt. Verði fallist á að stefnandi eigi skaðabótakröfu á þeim grundvellisem hann byggir á, hafi slíkar kröfur stofnast þegar tjón hafi hlotist afhverri einstakri saknæmri háttsemi sem stefnandi telji stefnda hafa viðhaft. Stefndisegir stefnanda vera fjármálafyrirtæki sem starfi samkvæmt lögum nr. 161/2002.Fyrir stefnanda hafi starfað innri og ytri endurskoðendur. Sérfræðingar ogfagaðilar skoði því bókhald stefnanda ítarlega. Slíkir aðilar hafi séð, eðamátt sjá þær bókhaldsfærslur sem stefnandi telji stefnda bera ábyrgð á. Þannigkomi fram í ársreikningum Báss ehf. 2010-2011 að félagið fái niðurfellinguskulda samkvæmt samkomulagi. Öll slík gögn eigi að vera til hjá stefnanda. Stefndisegir að samkvæmt skýrslutöku af Gunnlaugi S. Guðlaugssyni, hafi hann látiðÓlaf Jónsson, þáverandi sparisjóðsstjóra, vita af færslum vegna 1. kröfuliðar,að fjárhæð 47.761.094 krónur. Stefnandi hafi kosið að hafast ekki að.Starfsmaður stefnanda hafi því haft upplýsingar um hverja einstaka færslu viðyfirferð endurskoðanda á bókhaldi stefnanda. Þá hafi stefnandi fengiðnauðsynlegar upplýsingar eða borið að afla sér slíkra upplýsinga í skilning 1.mgr. 9. gr. laga nr. 150/2007 um hverja færslu. Stefnandi kveðst mótmæla því að1. mgr. 10. gr. laga nr. 150/2007 eigi við. Ákvæðið sé undantekning frámeginreglu 1. mgr. 9. gr. laganna og beri að túlka þröngt. Séu allar kröfurstefnanda fyrndar og því beri að sýkna stefnda. Stefndisegir stefnanda hafa sýnt af sér aðgerðaleysi við að gæta meints réttar síns.Sé sýknukrafan byggð á því að krafa stefnanda sé fallin niður vegna tómlætis.Verði í því sambandi að líta til almennra sjónarmiða kröfuréttar um tómlæti,svo sem aðgerðarleysi stefnanda í langan tíma þrátt fyrir vitneskju umeinstakar millifærslur, góðrar trúar stefnda og þeirrar röskunar sem svo óvæntkrafa hafi á líf stefnda. Sérstaklega beri að líta til þess að stefnandi séfagaðili í fjármálaþjónustu sem hafi veruleg fjárhagsleg umráð, sérhæftstarfsfólk og alla burði til þess að halda fram rétti sínum. Slíkum aðila beriað halda fram kröfum sínum án ástæðulauss dráttar, einkum þegar krafan beinistgegn einstaklingum. Stefndisegist telja ósannað að hann hafi framkvæmt þær færslur sem stefnandi haldifram að hafi valdið honum tjóni. Kveðst stefndi auk þess gera athugasemdir viðmálsástæður stefnda.Vegna meints fjárdráttar að fjárhæð56.284.454 krónur.·Stefndisegir stefnanda lýsa því í stefnu að um sé að ræða tvær færslur og aðgerðirþeim tengdum af bankareikningi félagsins Báss ehf. Þá staðhæfir stefnandi aðstefndi hafi séð um fjármál þess félags. Þeirri staðhæfingu sé mótmælt semósannaðri. Hið gagnstæða komi fram í skýrslutöku af Sveini Ástvaldssyni, semhafi sagt það vera sína tilfinningu að Hilmar, stjórnarformaður Báss ehf., hafiverið sá sem allar ákvarðanir hafi tekið, án þess að það væri rætt innanfélagsins, nema hugsanlega við bróður Sveins en þeir bræður hafi áttmeirihlutann í félaginu. Stefndi segir að meintar aðgerðir sínar séu ekkirökstuddar í stefnu heldur vísað til nánar greindra gagna málsins. Af þeimgögnum verði hvorki ráðið hvort stefndi hafi framkvæmt þær aðgerðir sem lýstsé, né talið sannað að hann hafi dregið sér fjármuni að andvirði 47.761.094krónur. Í stefnu sé ekki lýst orsakatengslum milli meintra aðgerða stefnda ogmeins tjóns stefnanda. Stefndi kveðst mótmæla því að hafa valdið stefnandatjóni sem nemi þessari fjárhæð. Ósannað sé að stefnandi hafi orðið fyrir tjónivegna þessa. Stefndisegir að telji stefnandi að skuld Báss ehf. að fjárhæð 47.61.094 krónur hafiranglega verið felld niður geti hann innheimt þá fjárhæð hjá félaginu. Þaðfélag sé enn starfandi og eigi eignir. Tjón stefnanda sé því ósannað. Ástefnanda hvíli skylda til að takmarka meint tjón sitt. Stefnandi geti gert þaðmeð því að innheimta fjárhæðina 47.61.094 hjá Bási ehf. Hafi stefndi ekki sinntskyldu sinni til að takmarka tjón sitt. Hafi hann því glatað rétti sínumsamkvæmt almennum reglum skaðabótaréttar til bóta fyrir það tjón sem leiði afvanrækslu hans. Beri að sýkna stefnda af þessum kröfulið þegar af þessariástæðu. ·Stefndisegir stefnanda halda því fram að stefndi hafi millifært tuttugu milljónirkróna og þannig valdið sér tjóni. Þessi færsla sé sögð hafa verið framkvæmd 18.nóvember 2010. Stefndi segir ljóst að staðhæfingar stefnanda um tilurð þessararfærslu eigi ekki við rök að styðjast. Ljóst sé að umrædd millifærsla sé hlutiaf samkomulagi stefnanda við Bás ehf., dags. 18. nóvember 2010. Undirsamkomulagið hafi ritað Ólafur Jónsson fyrrum sparisjóðsstjóri stefnanda. Séþað staðfest í skýrslutöku af Ólafi hjá lögreglu. Komi fram í skýrslutökunni aðtuttugu milljónir króna hafi verið afskrifaðar í tengslum við leiðréttinguskulda félagsins Báss ehf. og hafi verið samþykkt af sparisjóðsstjóra oglánanefnd með hagsmuni sparisjóðsins að leiðarljósi. Beri stefndi ekkiskaðabótaábyrgð vegna þessarar færslu. Beri því að sýkna stefnda af þessarikröfu, enda sé ekki um saknæma eða ólögmæta háttsemi af hans hálfu að ræða.Millifærsla að fjárhæð 27.761.094krónur.Stefndisegir stefnanda telja færslu að fjárhæð 27.761.094 krónur hafa átt sér staðhinn 15. júní 2011. Í þeim gögnum málsins, sem stefnandi telji að rökstyðjiþennan kröfulið, sé í fyrsta lagi staðhæft að átt hafi verið viðgrunnupplýsingar reiknings Báss ehf., nr. 1102-26-2011, þannig aðkennitölubreyting hafi verið gerð og nýr eigandi skráður. Stefndi segir ósannaðað hann hafi framkvæmt þessar breytingar. Stefndi segir að í öðru lagi teljistefnandi að skuldir Báss ehf. að fjárhæð 27.761.094 krónur hafi verið að fulluafskrifaðar með færslu sem nefnd hafi verið innborgun. Ósannað sé að stefndihafi framkvæmt þessa færslu. Í þriðja lagi telji stefnandi að grunnupplýsingarreikningsins 1102-26-611 hafi breyst þannig að Bás ehf., hafi aftur veriðskráður eigandi hans. Gögn sem stefnandi leggi fram til stuðnings þessumkröfulið sanni ekki að stefndi hafi sýnt af sér háttsemi sem leitt hafi tiltjóns fyrir stefnanda að fjárhæð 27.761.094 krónur. Ósannað sé að stefndi hafisýnt af sér saknæma og ólögmæta háttsemi. Stefndikveðst hafa upplýsingar um að embætti héraðssaksóknara hafi undir höndum skjalþar sem starfsmaður stefnanda heimili afskriftir að fjárhæð 27.761.094 krónur.Kveðst stefndi í greinargerð sinni áskilja sér rétt til að leggja skjalið framum leið og afrit þess hafi borist. 270.000 krónur 30. desember 2007.Stefndisegir stefnanda halda því fram að stefndi hafi tekið út af reikningi stefnanda270.000 krónur og lagt inn á eigin reikning. Af gögnum málsins sé ekki ljóst aðstefnandi eigi þann reikning sem tekið sé út af og tjón hans sé því ósannað.2.738.500 krónur 13. mars 2008.Stefndisegir stefnanda halda því fram að stefndi hafi tekið út af reikningi stefnanda2.738.500 krónur og lagt inn á eigin reikning. Af gögnum málsins sé ekki ljóstað stefnandi eigi þann reikning sem tekið sé út af. Kveðst stefndi skora ástefnanda að upplýsa hver eigi reikninginn 1102-26-5103. Stefndi kveðst teljaþennan reikning vera eða hafa verið í eigu Toppfisks hf. og um sé að ræðaendurgreiðslu þess félags til stefnda á láni enda hafi stefndi lánað félaginu2.650.000 krónur hinn 11. mars 2008. Tjón stefnanda vegna þessarar færslu séþví ósannað.300.000 krónur þann 2. mars 2009.Stefndisegir stefnanda hafa greitt vexti að fjárhæð 300.000 krónur án heimildar inn átiltekinn reikning og síðan lagt sömu fjárhæð inn á sinn eigin reikning.Stefndi segir stefnanda ekki tiltaka í stefnu hvaða heimildir stefndi eigi aðhafa farið í bága við. 200.000 krónur 18. maí 2009.Stefndisegir stefnanda halda því fram að stefndi hafi tekið 200.000 krónur afreikningi félagsins Báss ehf. og lagt inn á reikning stefnda 8. maí 2009.Stefndi segir ósannað að hann hafi framkvæmt þessa færslu. Auk þess sé ósannaðað stefnandi hafi orðið fyrir tjóni vegna hennar. Stefnandi hafi ekki lagt framgögn um að hann hafi þurft að bæta Bási ehf. meint tjón vegna þessara færslna.200.000 krónur 1. september 2009.Stefndisegir stefnanda halda því fram að stefndi hafi tekið 200.000 krónur afreikningi félagsins Báss ehf. og lagt inn á reikning stefnda 1. september 2009.Stefndi segir ósannað að hann hafi framkvæmt þessa færslu. Auk þess sé ósannaðað stefnandi hafi orðið fyrir tjóni vegna hennar. Stefnandi hafi ekki lagt framgögn um að hann hafi þurft að bæta Bási ehf. tjón vegna þessarar færslu..556.250 krónur hinn 20. desember2009.Stefndisegir stefnanda vísa til viðskiptakvittunar þar sem svo virðist sem tekið sé útaf reikningi sonar stefnda og lagt inn á aðra reikninga. Ósannað sé aðstefnandi hafi orðið fyrir tjóni vegna þessa.80.000 krónur hinn 21. janúar 2010.Stefndisegir stefnanda vísa til málsgagna þar sem fram komi að lagðar hafi verið590.512 krónur inn á reikning stefnanda og 80.000 krónur inn á reikningstefnda. Ósannað sé að stefndi hafi framkvæmt þessar færslur, auk þess séósannað hver hafi átt reikninginn er tekið hafi verið út af. Tjón stefnanda séósannað.590.512 krónur hinn 19. mars 2010.Stefndisegir stefnanda vísa til gagna þar sem fram komi að lagðar hafi verið 590.512krónur inn á reikning félagsins Haukur Jónsson ehf. Ósannað sé að stefndi hafiframkvæmt þessar færslur, auk þess sé ósannað hver hafi átt reikninginn semtekið hafi verið út af. Tjón stefnanda sé ósannað.590.512 krónur hinn 19. mars 2010.Stefndisegir að stefnandi vísi til gagna þar sem fram komi að lagðar hafi verið590.512 krónur inn á reikninga stefnda. Ósannað sé að stefndi hafi framkvæmtþessar færslur, auk þess sé ósannað hver hafi átt reikninginn sem tekið hafiverið út af. Tjón stefnanda sé auk þess ósannað.250.000 krónur hinn 7. júní 2010.Stefndisegir stefnanda byggja á því að stefndi hafi millifært 250.000 krónur afreikningi Báss ehf. inn á reikning stefnda. Ósannað sé að stefnandi hafi orðiðfyrir tjóni vegna þessarar færslu.539.650 krónur hinn 22. júní 2010.Stefndisegir stefnanda lýsa því í stefnu að stefndi hafi millifært 539.650 krónur aftilteknum reikningi. Stefnandi lýsir því hins vegar ekki hver hafi veriðeigandi þessa reiknings eða hvernig stefnandi verði fyrir tjóni af hinni meintumillifærslu. Tjón stefnanda sé ósannað.300.000 krónur hinn 17. janúar 2011.Stefndisegir stefnanda byggja á því að stefndi hafi millifært 300.000 krónur afreikningi Báss ehf. inn á reikninga stefnda. Ósannað sé að stefnandi hafi orðiðfyrir tjóni vegna þessa.376.500 krónur hinn 4. febrúar 2011.Stefndisegir stefnanda lýsa því í stefnu að stefndi hafi millifært 376.500 krónur aftilteknum reikningi. Því sé hins vegar ekki lýst hver hafi verið eigandireikningsins eða hvernig stefnandi hafi orðið fyrir tjóni af hinni meintumillifærslu.500.000 krónur hinn 17. febrúar 2011.Stefndisegir stefnanda lýsa því að stefndi hafi millifært 500.000 krónur af tilteknumreikningi, stefnandi lýsir því hinsvegar ekki hver hafi verið eigandireikningsins eða hvernig stefnandi verði fyrir tjóni af hinni meintumillifærslu.250.000 krónur hinn 22. febrúar 2011.Stefndisegir stefnanda byggja á því að stefndi hafi millifært 250.000 krónur afreikningi Guðrúnar Maríu ehf. inn á reikning stefnda. Ósannað sé að stefnandihafi orðið fyrir tjóni vegna þessarar færslu..066.750 krónur hinn 29. mars 2011.Stefndisegir stefnanda byggja á því að stefndi hafi millifært 1.066.750 krónur afreikningi Báss ehf. inn á reikning stefnda. Stefndi segir ósannað að stefnandihafi orðið fyrir tjóni vegna þessa.892.000 krónur hinn 1. apríl 2011.Stefndisegir ósannað að hann hafi millifært þessa fjárhæð án heimildar, líkt ogstefnandi haldi fram. Tjón stefnanda sé ósannað.284.994 krónur hinn 17. apríl 2011.Stefndisegir ósannað að hann hafi millifært þessa fjárhæð svo sem stefnandi haldifram. Tjón stefnanda sé ósannað.77.299. krónur hinn 29. nóvember2011.Stefndisegir ósannað að hann hafi millifært þessa fjárhæð líkt og stefnandi haldifram. Tjón stefnanda sé ósannað.38.805 krónur hinn 30. nóvember2011.Stefndisegir ósannað að hann hafi millifært þessa fjárhæð. Tjón stefnanda sé ósannað.300.000 krónur hinn 30. ágúst 2012.Stefndisegir ósannað að hann hafi millifært þessa fjárhæð. Tjón stefnanda sé ósannað.Vegna meintra umboðssvika.Stefndisegir stefnanda byggja á því að stefndi hafi leigt félaginu Bási ehf. herbergií húsnæði stefnanda að Aðalgötu 34 á Siglufirði. Stefnandi segir leiguverðiðhafa verið 4.340 krónur á mánuði, auk hita. Stefnandi leggi ekki framleigusamning til stuðnings fullyrðingum sínum. Þá telji stefnandi ennfremur aðstefndi hafi framleigt umrætt herbergi til félagsins Kredia ehf. fyrir 361.600krónur á mánuði án heimildar. Samningur um þessa meintu framleigu sé ekkilagður fram. Ósannað sé að þessi framleiga hafi átt sér stað. Tjón stefnandavegna þessa sé ósannað. Ósannað sé að stefndi hafi fengið greiðslu vegnaþessarar meintu framleigu og ósannað að hann hafi sent reikning. Umboðssvik séuósönnuð. Stefnandi hafi ekki fært sönnur á atriði sem leitt hafi til tjónsfyrir hann. Stefndi segir sönnun orsakatengsla milli ætlaðs tjóns ogbótaskyldrar háttsemi vera forsendu í bótaskyldu.Vegna meintra óheimillagjafagerninga.Stefndisegir að skilyrði sakarreglu sé ekki uppfyllt að því er þennan kröfulið varði.Meint afskrift að fjáræð 20.000.000króna.Stefndisegir stefnanda halda því fram að stefndi hafi afskrifað án heimildar20.000.000 krónur hjá Reisum byggingafélagi ehf. 25. mars 2013. Félagið hafihins vegar verið úrskurðað gjaldþrota hinn 19. október 2012. Stefnandi útskýriekki í stefnu hvaða heimildir stefndi hafi brotið með þessu. Tjón stefnanda séósannað, enda um gjaldþrota félag að ræða. Ósannað sé að stefndi hafi valdiðstefnanda tjóni með saknæmri og ólögmætri háttsemi.Samkomulag um bætur að fjárhæð 3,5milljónir króna.Stefndisegir stefnanda halda því fram að hann hafi orðið fyrir tjóni af völdumtjónagreiðslu sem félagið Kambur ehf. hafi greitt til Báss ehf. Stefndi segirósannað að stefnandi hafi orðið fyrir tjóni vegna þessa. Ósannað sé að stefndihafi tekið fjármuni án heimildar af afskriftareikningi stefnanda. Í gögnummálsins komi fram að Ólafur Jónsson sparisjóðsstjóri votti samkomulag um bæturvegna tjónsVegna afléttingar veða.Stefndisegir stefnanda halda því fram að stefndi hafi aflétt veði af bifreiðinni OS307 án heimildar. Vísi stefnandi því til stuðnings til nánar greinds dómskjals.Á því skjali komi nafn stefnanda ekki fram. Liggi auk þess ekkert að bakiþeirri staðhæfingu stefnanda að skuldir sem þessu veði hafi verið ætlað aðtryggja hafi verið afskrifaðar. Ósannað sé að stefnandi hafi orðið fyrir tjóniog ósannað að hann hafi valdið þessu tjóni.Vegna veðflutnings.Stefndisegir stefnanda halda því fram að stefndi hafi heimildarlaust samþykktveðflutning og veðbandslausn tiltekins tryggingarbréfs. Stefndi segir ósannaðað hann hafi framkvæmt þetta án heimildar. Gögn málsins styðji ekkifullyrðingar stefnanda um að veðið hafi átt að tryggja skuldir félagsinsJoachim ehf. eða að afskrifa hafi þurft þær. Ekkert liggi fyrir um þessarskuldir eða afskrift þeirra. Meint tjón stefnanda sé ósannað. Skilyrðisakareglna sé ekki uppfyllt.Stefndikveðst vegna alls þessa ítreka að ekki hafi verið sýnt fram á orsakasamband eðarökræn tengsl milli málsástæðna og kröfugerðar stefnanda. Tjón stefnanda séósannað. Stefnandi hafi ekki lýst athöfnum eða háttsemi stefnda sem valdið hafistefnanda tjóni. Engri saknæmri ólögmætri háttsemi sé til að dreifa af hálfustefnda samkvæmt þeim gögnum sem stefnandi hafi lagt fram.Stefndisegir að í kyrrsetningarbeiðni stefnanda, dags. 2. október 2015, sé því haldiðfram að höfuðstóll kröfu stefnanda sé 178.261.094 krónur. Upphaflegri kröfuhans hafi verið vísað frá dómi. Í þessu máli telji stefnandi höfuðstól kröfusinnar vera 105.835.254 krónur. Hafi stefnandi því lækkað kröfu sína um72.425.840 krónur frá því kyrrsetningin hafi verið framkvæmd til 5. október2015. Þannig hafi stefnandi viðurkennt að verulegur hluti kröfu sinnar hafiekki átt við rök að styðjast. Af framangreindum málsástæðum stefnda verðieinnig ráðið að hin nýja krafa stefnanda eigi ekki við rök að styðjast.Kyrrsetning eigna sé íþyngjandi þvingunarúrræði sem beita beri af sérstakrivarúð. Augljóst sé að stefnandi hafi farið offari í beitingu úrræðisins.Stefndi kveðst telja stefnanda hafa bakað sér bótaskyldu með aðgerðum sínum ogafleiðingum þeirra. Hafi stefnandi sýnt af sér ásetning eða stórfellt gáleysimeð því að leggja fram kyrrsetningarbeiðni þar sem höfuðstóll hafi verið alltofhár. Kveðst stefndi krefjast sýknu af kröfu stefnanda að einhverju eða ölluleyti samkvæmt 1. mgr. 28. gr. laga nr. 91/1991, sbr. og 1. mgr. 27. gr.laganna. Stefndi segir skaðabótakröfu byggða á 42. gr. laga nr. 31/1990 umkyrrsetningu, lögbann o.fl., sbr. sérstaklega 1., sbr. 4. mgr. Erfitt sé fyrirað sanna fjárhæðir hins fjárhagslega tjóns að öllu leyti og því sé gerð krafaum að skaðabætur verði dæmdar að álitum. Þá sé einnig ljóst að ólögmætkyrrsetningargerð hafi valdið stefnda miska, meðal annars hugarangri, og veriðfjölskyldu hans þungbær. Í 42. gr. laga nr. 31/1990 sé mælt fyrir um aðgerðarþola skuli bættur sá miski sem telja megi að gerðin hafi valdið.Stefndisegir að verði hann talinn hafa valdið stefnanda tjóni með saknæmum ogólögmætum hætti, byggi hann til vara á því að fella eigi skaðabótaábyrgð hansniður samkvæmt 1. mgr. 23. og 1. mgr. 24. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993.Samkvæmt 1. mgr. 24. gr. laganna skuli líta til þess hve mikið tjóni sé, eðlisbótaábyrgðar, aðstaða tjónvalds, hagsmuna tjónþola, vátryggingaaðila og annarraatvika. Í athugasemdum við ákvæðið í frumvarpinu sem orðið hafi að skaðabótalögumsé þessari lækkunarreglu lýst þannig að draga megi úr ábyrgð eða fella hananiður ef bótaábyrgð yrði hinum bótaskylda svo þungbær að ósanngjarnt megi teljaað hann greiddi fullar bætur. Þessari reglu sé beitt þegar talið sé óviðunandi,í ljósi félagslegra viðhorfa og mannúðarsjónarmiða, að leggja þá byrði átjónvald að greiða fullar bætur. Þannig sé það fyrst og fremst fjárhagurtjónvalds sem skipti máli þegar meta skuli hvort beita eigi heimildinni. Önnuratriði, sem talin séu í greininni, umfang tjóns, eðli bótaábyrgðar, hagsmunirtjónþola og vátryggingar sem fyrir hendi væru hafi einnig áhrif þegar metaskuli hvort ósanngjarnt sé að leggja tjónsbyrði á tjónvaldinn. Stefndi segirljóst að stefnandi hafi kyrrsett allar sínar eigur. Nái stefnukrafa fram aðganga megi ljóst vera að stefndi verði gjaldþrota. Auk þess beri að líta tilþess að stefnandi sé að öllum líkindum vátryggður fyrir tjóni sínu eða hefðiátt að vera það. Stefndi kveðst telja stefnanda hafa vátryggingu vegna meintstjóns og kveðst skora á stefnanda að upplýsa um slíkt. Auk lækkunarkröfu kveðststefndi krefjast þess að til lækkunar stefnukröfu komi laun samkvæmtsamkomulagi um starfslok, dagsett 26. júní 2015 ásamt viðauka. Stefndi hafimótmælt riftun stefnanda á samkomulaginu. Stefnandi hafi hafnað sjónarmiðumstefnda, en hins vegar viðurkennt að skulda honum 4.131.400 krónur. Stefndisegir að á stefnanda hvíli sú skylda að takmarka tjón sitt. Stefnandi hafi ekkisinnt þeirri skyldu sinni með því að innheimta kröfur sem hann telji stefndahafa ranglega fellt niður. Stefnandi beri hallann af því að hafa ekki takmarkaðtjón sitt með því að innheimta kröfur sínar. Samkvæmt almennum reglumskaðabótaréttar hafi stefnandi því glatað rétti sínum til bóta fyrir það tjónsem leiði af vanrækslu hans. Öllum kröfum um dráttarvexti sé mótmælt.Dráttarvextir verði fyrst dæmdir af kröfum stefnanda frá dómsuppsögudegi.Kröfur stefnanda séu bæði óljósar og háðar verulegum vafa sem hafi gert stefndanauðsynlegt að taka til varna í málinu. Auk þess hafi kröfum stefnanda veriðvísað frá dómi og nýjar kröfur fyrst komið fram með stefnu dagsettri 22. júní2016. Ósanngjarnt sé að stefnandi njóti tafa af málinu sem eingöngu verðiraktar til hans sjálfs. Kveðst stefndi að þessu leyti vísa til sjónarmiða aðbaki 9. gr. laga nr. 38/2001. Stefndi kveðst vísa til meginreglna laga nr.91/1991 um sönnun og sönnunarbyrði. Hann kveðst vísa til sakarreglu og skilyrðahennar. Hann kveðst vísa til laga nr. 31/1990, nr. 90/1989 og nr. 50/1993.Málskostnaðarkrafa sín eigi stoð í 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991, en krafaum virðisaukaskatt á málflutningsþóknun á lögum nr. 50/1988. Stefndi sé ekkivirðisaukaskattskyldur og sé því nauðsynlegt að líta til virðisaukaskatts viðákvörðun málskostnaðar.NiðurstaðaFyrirdómi var tekin vitnaskýrsla af Guðjóni Marinó Ólafssyni fyrrverandi starfsmannisparisjóðsins en ekki voru aðrar skýrslutökur.Stefndigaf skýrslu hjá sérstökum saksóknara. Hann telur sönnunargildi þeirrar skýrsluekkert. Framburður hans í yfirheyrslunni er í stórum dráttum á þá leið að hannkveðst kannast við þær færslur og aðgerðir sem bornar eru undir hann, kveðsthafa verið að verki, segist ítrekað hafa verið „að stela“ og að engir aðrirhafi þar komið að. Hann gefur hins vegar ekki sjálfstæða frásögn af þeim aðgerðumsem hann kveðst kannast við að hafa framkvæmt og útskýrir ekki þær ekkisérstaklega. Rakið hefur verið bréf Valdísar Ingibjargar Jónsdóttur tal- ograddmeinafræðings, en hún var ekki leidd fyrir dóminn. Að mati dómsins hefurekki verið sýnt fram á í máli þessu að vegna þess sem þar kemur fram eða aföðrum ástæðum sé ekkert mark takandi á framburði stefnda í skýrslutökunni.Verður að telja líkur gegn því að fyrrum starfsmaður stefnda, sem engan hluthefði átt að þeim málum sem ræddar voru í yfirheyrslunni, hefði svarað á þannveg sem stefndi gerði. Á hinn bóginn verður ekki horft fram hjá því að stefndisvarar því meðal annars til í yfirheyrslunni að hann segi bara „já við öllu“. Stefnandibyggir fjárkröfur sínar í fyrsta lagi á 22 tilvikum þar sem hann telur stefndahafa gerst sekan um fjárdrátt. Stefnandi hefur lagt fram afritviðskiptakvittana til stuðnings þeim kröfum sínum. Á þeim kvittunum kemur framað stefndi sé sá starfsmaður sem framkvæmt hafi færslurnar. Að mati dómsinshefur ekkert marktækt komið fram sem bendir til þess að einhverjir aðrir hafinotað aðgang stefnda og framkvæmt færslurnar í hans nafni eða gögnum umfærslurnar hafi verið breytt eftir á í því skyni að láta líta út fyrir aðstefndi hefði verið að verki. Í ýmsum tilvikum rennur fé samkvæmt þessumfærslum inn á reikninga stefnda sjálfs og hefur ekkert komið fram um að hannhafi gert athugasemdir við slíkar innlagnir eða leitað skýringa eðaleiðréttinga á þeim. Hefur ekkert komið fram sem bendir til þess að óþekkturaðili hafi í þeim tilvikum notað aðgang stefnda til að leggja í hans nafni féinn á reikninga hans. Verður að miða við að viðskiptakvittanirnar séu réttar.Stefndibyggir á því að millifærsla að fjárhæð tuttugu milljónir króna til Báss ehf. sé„hluti af samkomulagi stefnanda við félagið Bás ehf., dags. 18. nóvember 2010“,en undir það samkomulag hafi Ólafur Jónsson sparisjóðsstjóri skrifað. Ennfremur vísar stefndi til orða Ólafs í skýrslutöku, þess efnis að félagið hafifengið „leiðréttingu“ sem numið hafi fimmtán til tuttugu milljónum króna. Aðmati dómsins getur slíkt samkomulag ekki skýrt þær hreyfingar sem hér eiga íhlut. Samkvæmt viðskiptakvittun eru tuttugu milljónir króna færðar 18. nóvember2010 af reikningi félags, sem enga starfsemi mun þá hafa haft, yfir á reikningBáss ehf. og er „hlutafé“ skráð á kvittunina. Önnur viðskiptakvittun, dags. 25.nóvember 2010, sýnir 18.142.916 króna afskrift á reikningi nafngreindsviðskiptamanns og tíu milljónir króna færðar af þeim reikningi á reikning þessfélags sem viku áður hafði lagt inn hjá Bási ehf. Aðrar viðskiptakvittanir sýnaþær hreyfingar sem stefnandi byggir á í þessu sambandi. Á öllum er stefndisagður sá starfsmaður sem framkvæmdi hreyfingarnar. Engin þörf var á þessumfærslum til að framkvæma einfalda skuldalækkun sem sparisjóðurinn hefði í raunmeð samkomulagi heitið viðskiptamanni. Það skjal, dags. 18. nóvember 2010,„samkomulag um lækkun skulda“, og undirritað er af Ólafi Jónssynisparisjóðsstjóra, og það sem eftir Ólafi er haft í skýrslu, breytir ekki því aðtelja verður sannað í máli þessu að stefndi hafi framkvæmt umræddar færslur semleitt hafi til þess að staða Báss ehf. gagnvart sparisjóðnum batnaði um tuttugumilljónir króna, á kostnað sjóðsins. Verður ekki talið að þetta hafi honumverið heimilt. Hefur hann þannig með saknæmri og ólögmætri háttsemi valdiðsparisjóðnum, sem stefnandi leiðir rétt sinn af, tjóni sem þessu nemur og berbótaábyrgð á því.Viðskiptakvittunsýnir að hinn 30. júní 2011 voru lagðar 27.761.094 krónur á reikning nr.1102-26-000611 af afskriftareikningi sparisjóðsins. Stefndi er skráður sem sástarfsmaður sem framkvæmdi færsluna. Samkvæmt viðskiptakvittuninni ernafngreindur einstaklingur eigandi reiknings nr. 1102-26-000611. Útprentanir úrfjárhagskerfi sparisjóðsins sýna að hinn 15. júní sama ár var upplýsingum umreikninginn breytt, þannig að umræddur einstaklingur var skráður eigandireikningsins í stað Báss ehf. Á annarri útprentun úr kerfinu sést að hinn 6.október sama ár er Bás ehf. aftur skráður eigandi reikningsins. Er sannað aðstefndi hafi með færslunni stuðlað að því að skuldir Báss ehf. við sparisjóðinnlækkuðu um 27.761.094 krónur og verður að miða við að sparisjóðurinn hafi orðiðfyrir tjóni að sama skapi. Verður ekki talið að þetta hafi stefnda veriðheimilt. Hefur hann þannig með saknæmri og ólögmætri háttsemi valdiðsparisjóðnum, sem stefnandi leiðir rétt sinn af, tjóni sem þessu nemur og berbótaábyrgð á því.Bankastofnunábyrgist gagnvart innstæðueigendum að innstæðan standi þeim til boða, eftirnánari reglum um hvern innlánsreikning. Lækki starfsmaður bankastofnunarinnarinnstæðu viðskiptamanns hennar ranglega, og færi á annan reikningviðskiptamanninum óviðkomandi, leiðir það til tjóns bankastofnunarinnar semþarf að geta staðið viðskiptamanninum skil á innstæðunni. Skiptir þar ekki málihvort viðskiptamaðurinn hefur krafið bankastofnunina um inneign sína eða ekki.Ífyrsta lið fjárkröfu sinnar, tl. 2 til 22, rekur stefnandi færslur sem hannkveður stefnda hafa framkvæmt og felist í því að stefndi færi fjármuni af einstökumreikningum, sem ekki voru í hans eigu, og leggi inn á aðra reikninga, oftastsína eigin en einnig aðra, eins og rakið hefur verið. Er þetta stuttviðskiptakvittunum sem bera með sér að stefndi hafi framkvæmt færslunnar. Einsog áður segir eru engin efni til að miða við annað. Er þannig sannað að stefndihafi framkvæmt færslurnar og með þeim fært fé með þeim hætti sem rakið er ístefnu. Í engu tilfelli hefur verið sýnt fram á að stefndi hafi haft heimildtil þessara færslna. Starfsmaður bankastofnunar sem færir fé af reikningumviðskiptamanna stofnunarinnar yfir á eigin reikninga ber sönnunarbyrðina af þvíað honum hafi verið slíkt heimilt.Vegnafærslu að fjárhæð 2.738.500 krónur hinn 13. mars 2008 kveðst stefndi telja aðfært hafi verið af reikningi félagsins Toppfisks ehf. og þar hafi sér veriðendurgreitt lán, en hann hafi lánað félaginu 2.650.000 krónur hinn 11. marssama ár. Gögn málsins veita því stoð að stefndi hafi í raun greitt slíkafjárhæð til þess félags hinn 11. mars og raunar 88.500 krónur hinn 5. mars. Þaðfær ekki breytt því að hann hefur ekki lagt neitt fram í málinu sem sýnt getiað hann hafi í raun haft heimild til að færa 2.738.500 krónur af reikningifélagsins. Liggur þar hvorki fyrir umboð né greiðslubeiðni frá félaginu. Ekkiliggja heldur fyrir í málinu hugsanlegir samningar stefnda og félagsins vegnahinnar ætluðu lánveitingar. Við svo búið er ekki hægt að leggja til grundvallarað stefnda, starfsmanni sparisjóðsins, hafi verið heimilt að millifæra afreikningi félagsins á eigin reikning.Meðvísan til framanritaðs er sannað í málinu að stefndi hafi framkvæmt þær færslursem hér um ræðir. Verður ekki talið að þetta hafi stefnda verið heimilt. Hefurhann þannig með saknæmri og ólögmætri háttsemi valdið sparisjóðnum, semstefnandi leiðir rétt sinn af, tjóni sem þessu nemur og ber bótaábyrgð á því.Stefnandibyggir á því að stefndi hafi viðhaft umboðssvik að fjárhæð 15.548.800 krónur.Stefnandi lýsir umboðssvikunum þannig að stefnandi hafi leigt félaginu Básiehf. herbergi í húsnæði á Aðalgötu 34 á Siglufirði „á kr. 4.340,- á mánuði aukhita“. Stefndi hafi hins vegar án heimildar framleigt herbergi þetta til annarsfélags fyrir 361.600 krónur á mánuði og hafi þannig valdið stefnanda„gríðarlegu tjóni í töpuðum leigutekjum“. Stefnandileggur sjálfur til grundvallar að hann hafi leigt félaginu Bási ehf. umrættherbergi á þeim kjörum sem rakin voru. AFL-sparisjóður og annar forveri hans,Sparisjóður Siglufjarðar, ráku starfsemi á Siglufirði frá árinu 1873. Geraverður ráð fyrir að sparisjóðurinn hafi í ljósi stöðu sinnar semfjármálastofnun á Siglufirði farið æði nærri um líklegt leiguverð slíksherbergis í bænum. Sú staðreynd að hann kaus að leigja herbergið út á 4.340krónur á mánuði auk hita, bendir ekki sérstaklega til þess að eðlilegt leiguverðslíks herbergis sé 361.600 krónur eða svo. Stefnandi byggir á því að hann hafiorðið fyrir „gríðarlegu tjóni í töpuðum leigutekjum“ vegna þeirrar framleigusem stefndi hafi stundað. Gögn málsins benda að vísu til þess að stefndi hafi íraun fengið mánaðarlegar greiðslur af þessu tagi, en það eitt færir ekki sönnurá að sparisjóðnum hefðu staðið slíkar leigugreiðslur til boða ef ekki hefðikomið til það sem hann nefni framleigu stefnda. Hefur hvorki verið útskýrt nésannað að AFL sparisjóður hefði í raun getað leigt herbergið út fyrir rúmlegaáttugfalt það leiguverð sem sparisjóðurinn sjálfur hafði samið um, er hannleigði frá sér herbergið til Báss ehf.Stefnandikveðst hafa leigt fyrirtækinu Bási ehf. herbergið en stefndi hafi svo framleigtþað til annars fyrirtækis. Er ekki skýrt í stefnu hvernig því viki við að þaðfyrirtæki semji um slíka leigu við stefnda, en ekki er byggt á því að Bás ehf.hafi áður leigt herbergið áfram til stefnda. Þegar á framanritað er horft þykjakröfur stefnanda samkvæmt þessum lið svo vanreifaðar að þeim verður vísað frádómi.Loksbyggir stefnandi fjárkröfur sínar á því að stefndi hafi viðhaft umboðssvik erfalist hafi í óheimilum gjafagerningum er alls nemi 30 milljónum króna. Stefnandibyggir fyrst á því að stefndi hafi án heimildar afskrifað tuttugu milljónirkróna hjá fyrirtækinu Reisum byggingarfélagi ehf. hinn 25. mars 2013. Sama daghafi félagið aftur byrjað að safna skuldum með því að ganga áyfirdráttarheimild sína, en það hefði ekki verið hægt samkvæmt lánareglum, efekki hefði komið til afskrifta. Samkvæmt gögnum málsins rann talsverður hlutiþeirra greiðslna, sem félagið innti af hendi, til sparisjóðsins sjálfs, enfélagið greiddi greiðslukortaskuld við sparisjóðinn að fjárhæð 1.108.508 krónurog vaxtanótur. Alls munu greiðslur félagsins, sem runnu annað en tilsparisjóðsins eftir afskrift, hafa numið 1.959.184 krónum. Í stefnu er látiðvið það sitja að byggja á því að stefndi hafi valdið stefnanda tuttugu milljónakróna tjóni með heimildarlausri afskrift en í stefnunni er hvorki rakið hvertgreiðslur félagsins eftir afskrift hafi runnið né hvað innheimst hafi afskuldum félagsins. Fyrir liggur að félagið var tekið til gjaldþrotaskipta en ístefnu er ekki rakið hvort kröfu hafi verið lýst í búið né þá hvort nokkuð hafifengist upp í slíka kröfu. Þá er ekki reifað hvað ætla mætti að sparisjóðurinnhefði fengið greitt af kröfu sinni ef ekki hefði komið til afskriftar. Þegar áallt þetta er horft þykir kröfuliður þessi svo vanreifaður að honum verðurvísað frá dómi.Þábyggir stefnandi á því að stefndi hafi án heimildar notað afskriftareikningsparisjóðsins til að fjármagna viðgerð á þaki húsnæðis Kambs bifreiða- ogvélaverkstæðis ehf. Með þeirri viðskiptakvittun sem lýst var er sannað aðstefndi framkvæmdi slíka færslu. Ekkert hefur komið fram um að það hafi honumverið heimilt en afskriftareikningur er ekki ætlaður til slíks. Stefndi byggirá því að sparisjóðsstjóri sé vottur að samkomulaginu sem gert hafi verið milliKambs bifreiða- og vélaverkstæðis ehf. og Báss ehf. Samkomulagið snýst umgreiðslu sem Kambur bifreiða- og vélaverkstæði ehf. skuli greiða Bási ehf. enekkert segir um það í samkomulaginu að afskriftareikningur sparisjóðsins skulií raun standa straum af því. Vottun sparisjóðsstjórans getur því ekki á neinnhátt veitt heimild til þess. Verður að líta svo á að með umræddri færslu afafskriftareikningi hafi stefndi með saknæmri og ólögmætri háttsemi valdiðsparisjóðnum, sem stefnandi leiðir rétt sinn af, tjóni sem þessu nemur og beribótaábyrgð á því. Loksbyggir stefnandi á því stefndi hafi hinn 9. maí 2014 án heimildar samþykktveðflutning og veðbandslausn á tryggingarbréfi, upphaflega að fjárhæð 6.500.000krónur, sem hvílt hafi á 1. veðrétti á einbýlishúsi á Eyrargötu 15 áSiglufirði, að áætluðu markaðsvirði 25,6 milljónir króna. Tryggingarbréfið hafiverið fært á aftasta veðrétt á Aðalgötu 10 á Siglufirði, og þar staðið á eftirskuldum sem numið hafi um níutíu milljónum króna. Þær skuldir, sem veðinu hafiverið ætlað að tryggja, hafi verið afskrifaðar. Skjalinuer greindi veðflutninginn hefur verið lýst. Ágreiningslaust er að stefndi hafiritað undir skjalið. Augljóst er að það veð sem sparisjóðurinn fékk við þettavar að miklum mun lakara en það sem hann hafði áður. Ekkert hefur komið framsem bendir til að stefndi hafi haft heimild til þessarar gjörðar eða að húnhafi þjónað hagsmunum sparisjóðsins. Á hinn bóginn hefur ekkert verið sannað umþað tjón sem af þessu hefur leitt en engin gögn hafa verið lögð fram um heimtuþeirrar skuldar sem veðinu var ætlað að tryggja. Þykir krafa þessi svovanreifuð að óhjákvæmilegt sé að vísa henni frá dómi.Samkvæmt1. mgr 9. gr. laga nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda fyrnistskaðabótakrafa á fjórum árum frá þeim degi er tjónþoli fékk nauðsynlegarupplýsingar um tjónið og þann sem ábyrgð ber á því eða bar að afla sér slíkraupplýsinga. Að mati dómsins var það fyrst eftir starfslok stefnda semsparisjóðnum varð tjón sitt ljóst og hver bæri ábyrgð á því. Það sem eftirGunnlaugi Stefáni Guðleifssyni gjaldkera er haft í yfirheyrsluskýrslu um orðhans við sparisjóðsstjóra og stefnda er ekki þess eðlis að telja verði að sparisjóðnumhafi borið að afla sér upplýsinga sem gert hefðu tjónið að einhverju leytiljóst. Þótt sparisjóðurinn hafi notið þjónustu innri og ytri endurskoðunarverður ekki talið að honum hafi hlotið að verða tjón sitt ljóst eða mátt verðaþað ljóst fyrr en raun ber vitni. Það að í ársreikningi Báss ehf. sé getið umafskrift þykir ekki verða til þess að fyrningarfrestur byrji að líða. Þegar áallt er horft þykja kröfur stefnanda ekki fallnar niður vegna fyrningar.Stefnandimun ekki hafa freistað að innheimta fé hjá þeim aðilum sem hann telur hafaauðgast á heimildarlausum gjörðum stefnda. Verður það ekki til þess aðbótaréttur stefnanda gagnvart stefnda falli niður. Engin efni eru til að lækkabótakröfurnar vegna aðstöðumunar aðila eða annarra þeirra atriða er stefndibyggir á, að öðru leyti en vegna skuldajöfnuðar svo sem síðar verður rakið.Meðvísan til alls framanritaðs verða kröfur að fjárhæð 59.784.454 krónur teknartil greina. Þá verður stefnda gert að greiða dráttarvexti sem reiknast skulufrá þingfestingu stefnu er geymdi þær fjárkröfur sem til úrlausnar eru ímálinu. Í greinargerð sinni krafðist stefndi þess að til lækkunar kæmu launsamkvæmt samkomulagi um starfslok auk viðauka, og vísaði meðal annars til þessað stefnandi hefði viðurkennt að skulda stefnda 4.131.400 krónur. Síðastnefndaatriðið fær stoð í bréfi stefnanda til stefnda dags. 19. nóvember 2015 ogverður sú fjárhæð dregin frá dæmdri fjárhæð. Ekki eru efni til frekarifrádráttar stefnukrafna vegna starfslokasamnings stefnda, en í því felst ekkisérstök niðurstaða um hugsanleg réttindi stefnda samkvæmt samkomulaginu eða umréttmæti riftunar samningsins.Málþetta er einkamál en ekki sakamál. Í dóminum er engu slegið föstu um hvorteinstakar gjörðir stefnda feli í sér brot á almennum hegningarlögum eða séu aföðrum ástæðum refsiverðar.Skilyrði1. mgr. 5. gr. laga nr. 31/1990 fyrir kyrrsetningu eru uppfyllt, en í ljósitjónsatvikanna og eðlis þeirra verður talið að án kyrrsetningar muni draga mjögúr líkum á því að stefnanda takist að ná fullnustu krafna sinna.Kyrrsetningargerð verður staðfest og þykir hér ekki skipta máli að dæmd fjárhæðer talsverðu lægri en byggt var á er kyrrsetningarbeiðni var lögð fyrirsýslumann. Engin efni eru til að dæma stefnda bætur vegna kyrrsetningarinnar.Stefnda verður gert að greiða stefnanda málskostnað sem í ljósi atvika allra eneinnig með hliðsjón af upphaflegum dómkröfum og málsúrslitum ákveðst 500.000krónur. Gætt var 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991.Afhálfu stefnanda fór Katrín Rúnarsdóttir hdl. með málið en Tómas Hrafn Sveinssonhrl. af hálfu stefnda. Málið dæma Þorsteinn Davíðsson og Erlingur Sigtryggssonhéraðsdómarar og Guðrún Torfhildur Gísladóttir lögg. endurskoðandi.D Ó M S O R ÐStefndi,Magnús Stefán Jónasson, greiði stefnanda, Arion banka hf., 55.653.054 krónurásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 30. júní 2016til greiðsludags. Staðfester kyrrsetning sýslumannsins á Norðurlandi eystra, 5. október 2015, áfasteignunum Hvanneyrarbraut 35, Siglufirði, fnr. 213-0510 og eignarhlutastefnda í Fákafeni 13, Siglufirði, fnr. 213-0181, ökutækjunum Mercedes Benz500SEL, fnr. DZ106, Subaru Impreza GL, fnr. RG710, Subaru Impreza, fnr. RL886,Nissan Patrol Y608, fnr. RH920, Toyota Land Cruiser 120, fnr. PT657 og NissanPatrol, fnr. RU164, hestakerru, fnr. BV380, 6% eignarhluta stefnda ífyrirtækinu Topphestum ehf., kt. [...], eignarhluta stefnda í fyrirtækinuHálendi Íslands ehf., kt. [...] og innstæðum bankareikninga stefnda nr.1102-26-[...], nr. 1102-26-[...], nr. 1102-26-[...], nr. 1102-15-[...], nr.1102-18-[...], nr. 1102-18-[...]og nr. 1102-38-[...].Stefndigreiði stefnanda 500.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 493/2004
|
Aðfarargerð Sératkvæði Börn Kærumál
|
Íkjölfar slita á óvígðri sambúð málsaðila gerðu þau með sér samkomulag, semstaðfest var 12. mars 1992, um að sóknaraðili færi ein með forsjá tveggja dætraþeirra. Engin breyting hefur verið gerð á þessu samkomulagi. Er eldri dóttirmálsaðila nú lögráða, en sú yngri, A, á 16. aldursári. Frá því í ágúst á þessuári hefur A í óþökk sóknaraðila dvalið hjá varnaraðila í Hafnarfirði og neitaðað fara aftur til sóknaraðila, sem er eins og fram er komið búsett á Z. Höfðaðivarnaraðili mál fyrir Héraðsdómi Norðurlands vestra með stefnu útgefinni 31.ágúst 2004 og gerði kröfu um að honum verði falin forsjá stúlkunnar. Jafnframtgerði hann, með vísan til 1. mgr. 35. gr. barnalaga nr. 76/2003, kröfu um aðhonum yrði fengin forsjá hennar til bráðabirgða. Hafnaði dómurinn þeirri kröfuvarnaraðila með úrskurði 15. október 2004, sem var staðfestur með dómiHæstaréttar 17. f.m. Í kjölfar dómsins setti sóknaraðili fram þá kröfu sem hérer til úrlausnar. Er hún byggð á 45. gr. barnalaga.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason,Ingibjörg Benediktsdóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 13. desember 2004, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnumnæsta dag. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 9. desember 2004, þar semhafnað var kröfu sóknaraðila um að sér yrði heimilað að fá dóttur aðila teknaúr umráðum varnaraðila og fengna sér með beinni aðfarargerð. Kæruheimild er í4. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989 um aðför, sbr. 102. gr. laga nr. 92/1991.Sóknaraðili krefst heimildar til aðfarargerðarinnar og að varnaraðila verðigert að greiða sér málskostnað í héraði og kærumálskostnað. Varnaraðili krefst þess aðkröfu sóknaraðila um aðfarargerð verði hafnað og henni gert að greiða sérkærumálskostnað. I. Eins og greinir í hinum kærða úrskurði hefur sóknaraðilifarið með forsjá dóttur aðila, sem fædd er [...] 1989, samkvæmt staðfestusamkomulagi þeirra í mars 1992. Stúlkan hefur hins vegar dvalist hjávarnaraðila frá því í ágúst 2004 gegn vilja sóknaraðila og lýst vilja sínum tilað gera það áfram. Með stefnu 31. ágúst 2004 höfðaði varnaraðili mál fyrirHéraðsdómi Norðurlands vestra á hendur sóknaraðila þar sem hann krafðistforsjár stúlkunnar auk þess sem hann gerði kröfu um að honum yrði fengin forsjáhennar til bráðabirgða. Með úrskurði héraðsdóms 15. október 2004 varsíðastnefndri kröfu varnaraðila hafnað. Sú niðurstaða var staðfest með dómiHæstaréttar 17. nóvember 2004 í máli nr. 435/2004. Þar sem stúlkan dvaldist hjávarnaraðila krafðist sóknaraðili þess 19. nóvember 2004 fyrir HéraðsdómiReykjaness að forsjá hennar yfir stúlkunni yrði komið á með beinni aðfarargerð.Með hinum kærða úrskurði var kröfu sóknaraðila hafnað. II. Samkvæmt fyrrnefndum dómiHæstaréttar fer sóknaraðili með forsjá dóttur aðila. Þegar sá dómur var kveðinnupp lá fyrir álitsgerð sálfræðings frá 16. september 2004 þar sem komist var aðþeirri niðurstöðu að það væri stúlkunni fyrir bestu að fara aftur tilsóknaraðila þrátt fyrir vilja hennar að vera áfram hjá varnaraðila. Í dómiHæstaréttar var sérstaklega tekið fram að héraðsdómari hefði tekið rökstuddaafstöðu til þess atriðis að stúlkan hefði lýst vilja sínum til þess að dveljastáfram hjá varnaraðila, en það væri eitt af því sem bæri að líta til þegarkomist væri að niðurstöðu í deilu aðila um hvað væri barninu fyrir bestu.Fyrrgreind álitsgerð liggur fyrir í þessu máli ásamt álitsgerð sálfræðings frá28. nóvember 2004, sem aflað var að tilhlutan héraðsdóms til að kanna viðhorfstúlkunnar til beiðni sóknaraðila, sbr. 1. mgr. 45. gr. og 43. gr. barnalaganr. 76/2003. Samkvæmt þessari síðari álitsgerð er vilji stúlkunnar óbreyttur,en hún er nýorðin 15 ára. Fyrrnefnd niðurstaða Hæstaréttar um forsjá yfirstúlkunni byggðist á því hvað væri henni fyrir bestu. Engin gögn hafa veriðlögð fram í máli þessu sem breyta þeirri niðurstöðu. Með vísan tilframangreinds verður að telja að varnaraðili hafi ekki fært fram rök sem veitatilefni til að varhugavert verði talið að gerðin nái fram að ganga. Verður þvífallist á kröfu sóknaraðila um að forsjá hennar yfir dóttur aðila verði komið ámeð beinni aðfarargerð. Varnaraðilaverður gert að greiða sóknaraðila málskostnað í héraði og kærumálskostnað, svosem í dómsorði greinir. Dómsorð: Sóknaraðila, K, er heimilt aðfá dóttur aðila, A, tekna úr umráðum varnaraðila, M, og afhenta sér með beinniaðfarargerð. Varnaraðili greiðisóknaraðila samtals 200.000 krónur í málskostnað í héraði og kærumálskostnað. Jóns Steinars Gunnlaugssonar I. Í 6. mgr. 28. gr. barnalaganr. 76/2003 segir að foreldrum beri að hafa samráð við barn sitt áður enmálefnum þess sé ráðið til lykta eftir því sem aldur og þroski barnsins gefitilefni til. Skuli afstaða barns fá aukið vægi eftir því sem barnið eldist ogþroskast. Í VI. kafla laganna er fjallað um dómsmál vegna ágreinings um forsjábarns. Þar er samkvæmt 43. gr. skylt að veita barni, sem náð hefur nægilegumþroska, kost á að tjá sig um mál nema telja megi að slíkt geti haft skaðlegáhrif á barnið eða sé þýðingarlaust fyrir úrslit málsins. Getur dómari faliðsérfróðum manni að kynna sér viðhorf barnsins og gefa um það álit samkvæmt 42.gr. laganna. Þessi lagaákvæði eru í samræmi við alþjóðlegar reglur um réttindibarna svo sem samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins, sbr. auglýsingunr. 18/1992. Í 12. gr. hans er mælt fyrir um að aðildarríki skuli tryggjabarni, sem myndað getur eigin skoðanir, rétt til að láta þær frjálslega í ljósí öllum málum sem það varða og skuli tekið réttmætt tillit til skoðana þess ísamræmi við aldur þess og þroska. Fyrrgreind lagaákvæði byggjasýnilega á sjónarmiðum um að börn skuli, eftir því sem aldur og þroski leyfir,njóta nokkurs sjálfstæðs réttar til aðildar að ákvörðunum um málefni sem þauvarða, þó að þau séu ekki orðin 18 ára gömul, en við það aldursmark verða þaunú lögráða samkvæmt 1. gr. lögræðislaga nr. 71/1997, en fyrr hafi þau stofnaðtil hjúskapar. II. Í máli þessu krefstsóknaraðili þess að henni verði heimilað að fá dóttur sína og varnaraðila, semnú er á 16. aldursári, tekna úr umráðum hans og fengna sér með beinniaðfarargerð. Styður sóknaraðili kröfuna við 45. gr. barnalaga, þar sem heimiluðer aðför til að knýja fram afhendingu barns til rétts forsjármanns, ef sá sembarn dvelst hjá neitar að afhenda það. Tekið er fram í lagaákvæðinu, að gætaskuli ákvæða 43. gr. laganna við meðferð aðfararmálsins. Svo sem fram kemur í hinumkærða úrskurði liggja fyrir í þessu máli álitsgerðir tveggja sérfræðinga semrætt hafa við stúlkuna. Báðir hafa þeir staðfest að eindreginn vilji hennarstandi til þess að dveljast áfram hjá föður sínum. Gunnar Hrafn Birgissonsálfræðingur taldi hagsmunum stúlkunnar best borgið með því að fara tilsóknaraðila en allt að einu væri vafasamt að senda hana þangað gegn eindregnumvilja hennar. Lá þetta álit fyrir í máli því um bráðabirgðaforsjá stúlkunnarsem dæmt var í Hæstarétti 17. nóvember 2004. Héraðsdómari neytti síðanheimildar 1. mgr. 43. gr., sbr. 45. gr. barnalaga og fól Þorgeiri Magnússynisálfræðingi að kanna afstöðu stúlkunnar til kröfu sóknaraðila. Taldi hannafstöðu stúlkunnar alveg eindregna. Í hinum kærða úrskurði er því lýst, aðþessi sérfræðingur hafi komið fyrir dóminn. Þar hafi hann talið það geta veriðábyrgðarhluta að taka öll ráð af barni um persónulega hagi þess og þá ekki hvaðsíst, þegar um sé að ræða stálpað barn og á þeim aldri sem um ræði í málinu. Sévilji barns byggður á skynsamlegum rökum og ekki algjör tilbúningur sé hætt viðað með því að líta framhjá vilja þess sé verið að ofbjóða sjálfstæði þess og öðrum mikilvægum þáttum sem barn á þessumaldri eigi rétt á að litið sé til, eins og komist er að orði. III. Með dómi Hæstaréttar 17.nóvember 2004 í máli nr. 435/2004 var kröfu varnaraðila um bráðabirgðaforsjáhafnað, meðan rekið væri dómsmál um forsjá stúlkunnar. Í forsendum dómsins ertilgreindur málflutningur aðilanna að því er snerti fyrrgreint álit GunnarsHrafns Birgissonar um að vafasamt væri að senda stúlkuna til sóknaraðila gegnvilja sínum. Sóknaraðili kvað þá þess að vænta að stúlkan yrði fengin með góðutil að koma til sín þegar henni yrði kynnt staða mála, ef hafnað yrði kröfuvarnaraðila í því máli um bráðabirgðaforsjá. Kæmi til aðfararmáls yrði afstaðahennar til flutnings könnuð fyrir héraðsdómi samkvæmt 45. gr., sbr. 43. gr.barnalaga. Varð þessi málflutningur ekki skilinn á annan veg en þann, aðsóknaraðili hygðist ekki knýja fram flutning stúlkunnar gegn vilja hennar, þóað varnaraðila yrði synjað um forsjá til bráðabirgða, ef sá vilji reyndiststaðfastur þegar og ef til aðfarar kæmi. Vísaði Hæstiréttur til þessamálflutnings í forsendum fyrir þeirri niðurstöðu að hrófla ekki að svo stödduvið forsjá stúlkunnar. IV. Eins og fram kemur í forsendum hins kærða úrskurðar liggur ekkert fyrir ígögnum málsins um að það geti farið í bága við hagsmuni stúlkunnar að dveljastáfram hjá varnaraðila eins og eindreginn vilji hennar stendur til. Fyrrgreindlagaákvæði um könnun á afstöðu barna byggjast á því að slík afstaða skipti málivið úrlausn máls með þeim fyrirvörum þó sem ákvæðin greina. Hér er um að ræða15 ára gamalt barn sem tekið hefur eindregna afstöðu til þess hjá hvoruforeldra sinna það vill búa. Í máli þessu hefur ekki verið sýnt fram á aðaðstæður annars foreldrisins til þess að annast barnið séu betri en hins. Máætla að afstaða barns með nægilegan aldur og þroska skipti einmitt máli þegarsvo stendur á. Í fyrrnefndum dómiHæstaréttar 17. nóvember 2004 var aðeins tekin afstaða til kröfu um forsjá tilbráðabirgða miðað við þá stöðu málsins sem þá var uppi. Í þeim dómi fólst ekkisú afstaða að unnt væri að knýja fram afhendingu telpunnar gegn vilja hennar.Tekið skal fram, að fyrrgreind ákvæði barnalaga gera, eins og þar var vikið að,ráð fyrir að réttum forsjármanni kunni að verða synjað um afhendingu barnsþrátt fyrir forsjárvald hans. Var þetta raunar einnig talið áður en bein ákvæðium þetta voru lögfest, sbr. dóm Hæstaréttar í dómasafni réttarins 1993, bls.1457. Þegar litið er til lögmælts réttar dóttur málsaðila til áhrifa á ákvarðanirum málefni sín, hagsmuna hennar af því að verða ekki þvinguð gegn vilja sínumtil að flytjast til sóknaraðila og að öðru leyti til þess sem að framan greinirauk forsendna hins kærða úrskurðar, teljum við að staðfesta beri hinn kærðaúrskurð og dæma sóknaraðila til að greiða varnaraðila 150.000 krónur íkærumálskostnað.
|
Mál nr. 775/2014
|
Kærumál Þinghald Frávísunarúrskurður felldur úr gildi
|
Ríkissaksóknari höfðaði mál gegn X fyrir kynferðisbrot með því að hafa keypt vændi, sbr. 1. mgr. 206. gr. almennra hegningarlaga. Héraðsdómari ákvað að öll þinghöld í málinu skyldu vera lokuð. I krafðist þess sem blaðamaður og ritstjóri að héraðsdómari úrskurðaði um framangreinda ákvörðun sína, sbr. 2. mgr. 10. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Í héraði var kröfu I vísað frá á þeim grundvelli að þeir hagsmunir sem hann byggði aðild sína á væru ekki fullnægjandi til aðildar að kröfu samkvæmt 2. mgr. 10. gr. laga nr. 88/2008. Hæstiréttur vísaði til þess að í dómi Hæstaréttar 13. nóvember 2000 í máli nr. 407/2000 hefði verið fallist á að fréttamenn gætu átt aðild að kröfu samkvæmt lagaákvæðinu. Að virtum þeim dómi yrði að telja að héraðsdómi hefði borið að leysa efnislega úr kröfu I. Var hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka kröfu I til efnislegrar meðferðar.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Eiríkur Tómasson, Benedikt Bogason og Helgi I. Jónsson. Kærandi, Ingimar Karl Helgason, skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 20. nóvember 2014, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 26. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 14. nóvember 2014, þar sem vísað var frá dómi kröfu kæranda um að þinghöld í máli sóknaraðila á hendur varnaraðila fari fram í heyranda hljóði. Kæruheimild er í b. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Kærandi krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og að kærumálskostnaður verði greiddur úr ríkissjóði. Sóknaraðili og varnaraðili hafa ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Svo sem nánar er gerð grein fyrir í hinum kærða úrskurði ákvað héraðsdómari við útgáfu fyrirkalls að þinghald til þingfestingar málsins yrði lokað, svo og öll þinghöld eftir það, og var sú ákvörðun færð til bókar í því þinghaldi með vísan til a. og d. liðar 1. mgr. 10. gr. laga nr. 88/2008. Við þingfestinguna var lagt fram ódagsett bréf kæranda, þar sem þess var krafist að „formlegur úrskurður verði kveðinn upp um lokað þinghald í réttarhöldum yfir grunuðum vændiskaupanda í máli nr. S-[...]/2014, ... svo hægt sé að láta reyna á réttmæti þeirrar ákvörðunar fyrir æðra dómstigi. Setur undirritaður fyrrgreinda kröfu fram sem blaðamaður og ritstjóri Reykjavíkur vikublaðs“. Ekki var mætt af hálfu varnaraðila við þingfestinguna, en hinn kærði úrskurður var kveðinn upp eftir að sóknaraðila hafði verið gefinn kostur á að tjá sig um kröfu kæranda. Var frávísun á kröfu þess síðastnefnda reist á því að þeir hagsmunir, sem hann byggði aðild sína á, væru ekki fullnægjandi til aðildar að kröfu samkvæmt 2. mgr. 10. gr. laga nr. 88/2008. Í kæru sinni til Hæstaréttar vísar kærandi um aðild til umræddrar lagagreinar og gerir grein fyrir henni á sama hátt og í áðurgreindu bréfi til héraðsdóms. Í 1. mgr. 10. gr. laga nr. 88/2008 er mælt fyrir um þá meginreglu að þinghald skuli háð í heyranda hljóði, en dómari geti þó í nánar tilgreindum tilvikum ákveðið að það skuli fara fram fyrir luktum dyrum. Þá segir í 2. mgr. sömu greinar að sá sem sætti sig ekki við ákvörðun dómara um að þinghald skuli vera lokað geti krafist þess að hann kveði upp úrskurð um þá ákvörðun sína. Í dómi Hæstaréttar 13. nóvember 2000 í máli nr. 407/2000, sem birtur er í dómasafni réttarins það ár á bls. 3697, var fallist á að fréttamenn geti átt aðild að kröfu samkvæmt 2. mgr. 10. gr. laga nr. 88/2008. Að virtum þeim dómi verður að telja að héraðsdómi hafi borið að leysa efnislega úr kröfu kæranda. Verður hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka kröfu hans til efnismeðferðar. Kærumálskostnaður dæmist ekki, sbr. 3. mgr. 220. gr. laga nr. 88/2008. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka kröfu kæranda, Ingimars Karls Helgasonar, um að þinghöld í málinu skuli háð í heyranda hljóði, til efnismeðferðar.
|
Mál nr. 317/2003
|
Kaupsamningur Hlutabréf Ógilding samnings Svik Tómlæti
|
JB, sem keypt hafði hlutabréf af J í fyrirtækinu H, krafðist riftunar þess gernings, en til vara afsláttar. JB færði engar sönnur fyrir fullyrðingum sínum um svik eða óheiðarleika af hálfu J. Þá þótti ekki ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju að J bæri samninginn fyrir sig. Stóð það eitt eftir gagnvart J að væntingar JB til kaupa á hlutabréfunum gengu ekki eftir. Sú aðstaða gat ekki leitt til þess að JB gæti með réttu náð fram ógildingu samningsins á grundvelli 33. gr. laga nr. 7/1936, né heldur að honum yrði vikið til hliðar í heild eða hluta með stoð í 36. gr. sömu laga. J var samkvæmt þessu sýknaður af kröfum JB.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 19. ágúst 2003. Hann krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér aðallega 1.000.000 krónur, en til vara aðra lægri fjárhæð, með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 31. maí 2000 til 1. júlí 2001, en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann þess að stefnda verði gert að greiða sér málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Áfrýjandi verður dæmdur til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti, eins og greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Jón Björn Sigtryggsson, greiði stefnda, Jóhanni Þ. Ólafssyni, 150.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 13. júní 2003. Mál þetta, sem dómtekið var 21. f.m., er höfðað 14. október 2002 af Jóni Birni Sigtryggssyni, Miðgarði 11, Reykjanesbæ, á hendur Jóhanni Þ. Ólafssyni, Furulundi 2, Garðabæ. Stefnandi gerir þá dómkröfu aðallega að ógiltur verði samningur málsaðila, dags. 26. maí 2000, um kaup stefnanda á hlutabréfum í Hunter-Fleming Ltd. af stefnda. Jafnframt er þess krafist að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 1.000.000 krónur auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 31. maí 2000 til greiðsludags. Til vara er þess krafist að samningnum verði breytt á þann hátt að kaupverðið verði lækkað að mati dómsins og að stefndi verði dæmdur til að endurgreiða stefnanda jafnvirði lækkunarinnar auk dráttarvaxta frá 31. maí 2000 til greiðsludags. Í báðum tilvikum er krafist málskostnaðar úr hendi stefnda að mati dómsins. Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda og málskostnaðar úr hendi hans. I. Málið á rót sína að rekja til kaupa stefnanda á hlutabréfum í óskráðu bresku hlutafélagi, Hunter-Fleming Ltd., af stefnda. Gerðu aðilar með sér skriflegan samning um þessi viðskipti þeirra og er hann dagsettur 26. maí 2000. Samkvæmt honum keypti stefnandi hlutabréf í félaginu að nafnverði 1.102 sterlingspund á genginu 8,0. Miðað við skráð gengi sterlingspunds á kaupsamningsdegi nam kaupverðið 1.000.000 króna. Samkvæmt samningnum var kaupverðið að fullu greitt við undirritun hans. Svo sem nánar verður rakið síðar er því haldið fram af hálfu stefnanda að í ljós hafi komið að honum hafi verið veittar rangar upplýsingar um atriði sem vörðuðu forsendur hans fyrir kaupum á hlutabréfunum og að mikilvægum upplýsingum þar að lútandi hafi einnig verið haldið leyndum fyrir honum. Þessi aðstaða leiði til þess að fullnægt sé skilyrðum til að ógilda megi kaupsamninginn og gera stefnda að endurgreiða stefnanda kaupverð hlutabréfanna. II. Í stefnu er lýst aðdraganda þess að stefnandi keypti þau hlutabréf sem mál þetta snýst um. Er því haldið fram að Karl Löve Jóhannsson, sem er sonur stefnda, hafi hringt í Sturlaug Ólafsson og sagt að hann gæti útvegað honum hlutabréf í Hunter-Fleming Ltd. á hagstæðu verði. Hafi Karl tekið fram að hann hefði öruggar upplýsingar um að fyrir dyrum stæði sameining félagsins við annað félag og að ljóst væri að af þeirri ástæðu myndi verð bréfanna hækka verulega frá kaupverðinu. Hafi hann fullyrt að þetta myndi gerast innan mjög fárra vikna og þess vegna væri um áhættulitla og örugga fjárfestingu að ræða fyrir stefnanda. Hafi hann hvatt Sturlaug til að láta vini sína og kunningja vita af þessu viðskiptatækifæri. Sturlaugur hafi haft samband við stefnanda og Sæmund Hinriksson, sem í kjölfarið hefðu rætt við Karl. Hafi Karl veitt þeim sömu upplýsingar. Þá hafi Karl haft orð á því við þá báða að viðskiptin þyrftu að eiga sér stað strax, að öðrum kosti myndu þeir missa af þessu tækifæri. Jafnframt hafi Karl upplýst að hann hafi sjálfur keypt hlutabréf í félaginu á þessum sömu forsendum fyrir að minnsta kosti 20.000.000 króna. Hafi það ekki dregið úr trúverðugleika upplýsinganna að Karl ætlaði sjálfur að leggja fé í kaup á hlutabréfum í umræddu félagi. Hafi stefnandi umsvifalaust gengið frá kaupum á hlutabréfum fyrir 1.000.000 króna og lagt kaupverðið inn á bankareikning á nafni Karls 31. maí 2000. Þeir Sturlaugur og Sæmundur hefðu keypt hlutabréf fyrir samtals 7.500.000 krónur. Skömmu síðar hafi hverjum þeirra um sig borist kaupsamningur í tvíriti undirritaður af stefnda sem seljanda. Þá fyrst hafi komið fram hver hafi verið seljandi hlutabréfanna. Hafi þremenningunum verið ætlað að undirrita annað eintak síns kaupsamnings og endursenda það. Það hafi þeir gert. Um atvik í kjölfar þess að stefnandi festi kaup á umræddum hlutabréfum segir í stefnu að stefnandi hafi allt frá upphafi og þrátt fyrir að hann sé skráður hluthafi í Hunter-Fleming Ltd. átt í erfiðleikum með að fá upplýsingar um félagið. Hann hafi þannig ekki fengið fréttabréf hlutahafa eða aðrar upplýsingar um rekstur félagsins. Að liðnum nokkrum tíma frá því að kaup hans á hlutabréfunum áttu sér stað hafi honum og þeim Sturlaugi Ólafssyni og Sæmundi Hinrikssyni tekist að ná sambandi við Ægi Birgisson verðbréfamiðlara, sem þekkt hafi til félagsins, en hann var á þeim tíma sem hér um ræðir starfsmaður hjá Fjárfestingarbanka atvinnulífsins hf. (FBA). Með aðstoð hans hafi þremenningarnir reynt að fylgjast með því hvort sameining Hunter-Fleming við annað félag hefði átt sér stað eða væri í burðarliðnum. Að lokum hafi þeim orðið ljóst að ekkert yrði af fyrirhugðari sameiningu og að þeim hafi reyndar virst sem sameining hafi í raun ekki verið yfirvofandi þegar Karl hafi gefið annað til kynna í samtölum við þá fyrir hlutabréfakaup þeirra. Þessu til viðbótar hafi komið upplýsingar um að Karl hafi í febrúar 2000 verið þátttakandi í einhvers konar frumútboði hér á landi á hlutum í Hunter-Fleming, en það hafi verið í höndum FBA. Á fundi sem þá hafi verið haldinn hafi viðskiptaáætlun félagsins verið kynnt og viðstöddum boðið að kaupa hlutabréf í því á genginu 4,2 sterlingspund á hlut. Þessu hafi Karl haldið leyndu fyrir stefnanda. Telur stefnandi að Karl hafi keypt hlutabréf í þessu útboði fyrir drjúga fjárhæð. Þá er því haldið fram að hann hafi um miðjan maí 2000 skráð þau hlutabréf sem hann hafi keypt í tengslum við framangreint útboð á nafn stefnda. Ekkert liggi fyrir um gengi hlutabréfanna í þeim viðskiptum og reyndar dragi stefnandi það í efa að um raunveruleg viðskipti hafi verið að ræða. Dómkröfur stefnanda eru í fyrsta lagi byggðar á því að stefndi hafi vitað eða mátt vita um gengi hlutabréfa í Hunter-Fleming þá er Karl sonur hans hafi fest kaup á þeim í febrúar eða mars 2000 og að stefnda hafi þar með verið ljóst að Karl hafi, sem umboðsmaður hans, gefið stefnanda rangar upplýsingar um eðlilegt markaðsverð þeirra. Ennfremur byggir stefnandi á því að stefndi hafi vitað eða mátt vita að engar þreifingar um sameiningu Hunter-Fleming við annað eða önnur félög hafi verið í gangi þá er Karl bauð stefnanda hlutabréf í félaginu til kaups. Telur stefnandi mögulegt að stefndi sem seljandi og Karl sem umboðsmaður hans hafi staðið sameiginlega að því að leyna stefnanda upplýsingum og líka gefið rangar upplýsingar til að fá hann til að kaupa hlutabréf yfirleitt og á því háa verði sem raun varð á. Ljóst sé að Karli hafi verið kunnugt um gengi hlutabréfa í Hunter-Fleming í febrúar eða mars 2000 og að honum hafi þá verið ljóst að engin rök stæðu til þess að það hefði frá þeim tíma til söludags til stefnanda hækkað úr 4,2 sterlingspundum á hlut í 8,0. Um lagarök fyrir aðalkröfu sinni vísar stefnandi til 1. mgr. 30. gr., 33. gr. og 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Er í tengslum við tilgreiningu stefnanda á lagarökum á því byggt að hann hefði aldrei átt umrædd viðskipti ef ekki hefði komið til sú staðhæfing Karls sonar stefnda að sameining Hunter-Fleming við annað eða önnur félög væri að bresta á. Það hafi verið forsenda hjá honum að um nokkuð örugga skammtímafjárfestingu hafi verið að ræða. Ennfremur að kaupverð hafi verið ósanngjart, umboðsmaður stefnda hafi haft yfirburði gagnvart honum hvað varðar þekkingu á verðbréfaviðskiptum og hraðinn í viðskiptunum hafi gert honum erfitt fyrir að kanna hvort um eðlilegt verð væri að ræða. Þá hafi sú staðreynd að um óskráð félag er að ræða leitt til þess að hann hafi orðið að treysta á upplýsingar umboðsmanns stefnda. Um varakröfu sína vísar stefnandi til 36. gr. tilvitnaðra laga. Tiltekur hann að ef samningi aðila yrði ekki vikið til hliðar í heild samkvæmt því lagaákvæði mætti breyta samningnum og þá til dæmis á þann veg að miðað yrði við að stefnandi greiddi fyrir hina keyptu hluti á genginu 4,2. III. Í greinargerð eru reifaðir helstu málavextir út frá sjónarhóli stefnda. Þar kemur fram að stefndi hafi í maí 2000 sett í sölu hlutabréf sem hann þá hafi átt í Hunter-Fleming Ltd. Sonur hans Karl hafi þá tjáð honum að hann vissi um aðila sem hefðu áhuga á að kaupa bréfin. Hafi orðið úr að stefndi seldi hópi manna þessi hlutabréf. Hafi hann notið liðsinnis Karls sonar síns við söluna, en ekki falið honum að annast hana. Stefndi hafi þannig ekki veitt Karli umboð til að vinna að málinu fyrir sína hönd og hann hafi sjálfur undirritað sölusamninga. Hafi stefndi ekki haft vitneskju um annað en að þessi sala á hlutabréfum hans í Hunter-Fleming hafi gengið eðlilega fyrir sig. Það hafi því komið honum mjög á óvart þegar hann hafi fengið bréf frá lögmanni stefnanda rúmum tveimur árum síðar sem gefið hafi annað til kynna. Sýknukrafa stefnda er á því byggð að ekkert sé fram komið varðandi hin umdeildu viðskipti aðila sem réttlæti það að taka megi ógildingarkröfu stefnanda til greina. Hið sama eigi við um varakröfu hans um breytingu á þeim samningi aðila málsins sem ágreiningur þeirra lýtur að. Hér eigi við sú meginregla íslensks réttar að samningar skuli standa. Þess utan sé til þess að líta að þegar horft sé annars vegar til þess langa tíma sem leið frá kaupum stefnanda á hlutabréfunum og þar til fram komu athugasemdir hans varðandi þau og hins vegar sinnuleysis um kynningu á ætluðum rétti stefnanda til ógildingar á kaupsamningi um hlutabréfin eða breytingu á honum geti ekki komið til þess að unnt sé að viðurkenna slíkan rétt hafi hann á annað borð stofnast. Loks heldur stefndi því fram til stuðnings sýknukröfu sinni að samkvæmt gögnum sem hann hafi lagt fram í málinu hafi verð það sem stefnandi innti af hendi fyrir hlutabréfin verið síst of hátt, en í þeim komi fram að á sama tíma hafi Sparisjóðurinn í Keflavík selt hlutabréf í Hunter-Fleming eða haft milligöngu um sölu gegn sama eða hærra verði. IV. Þeir Sturlaugur Ólafsson og Sæmundur Hinriksson hafa með sama hætti og stefnandi höfðað mál á hendur stefnanda til ógildingar á þeim samningum sem þeir gerðu við stefnanda um kaup á hlutabréfum í Hunter-Fleming Ltd. og til endurgreiðslu á umsömdu kaupverði. Í skýrslum sem þeir Sæmundur Hinriksson og Jón Björn Sigtryggsson hafi gefið fyrir dómi vegna þessara viðskipta þeirra og Sturlaugs Ólafssonar kom fram að Sturlaugur hafi látið þá vita af því vorið 2000 að þeim stæði til boða að kaupa hlutabréf í Hunter-Fleming, að Karl Löve Jóhannsson hefði með málið að gera og að hann hefði sagt Sturlaugi að um álitlegan kost væri að ræða. Karl hafi stuttu síðar hringt í þá og tjáð þeim báðum að gott kauptækifæri væri þarna á ferðinni þar sem sameining við annað félag væri á döfinni og að hlutabréf í félaginu myndu hækka verulega af þeim sökum. Í skýrslu sinni lýsti Sæmundur þessu svo að Karl hefði sagt við hann „að það stæði til og væri á döfinni bara á næstunni sameining við annað félag sem síðan mundi leiða til þess að félagið færi á markað og varlega áætlað gæti það þýtt jafnvel tvöföldun og mér fannst þetta góð rök og svona þetta varð til þess að ég lét slag standa“. Hefðu stefnandi og Sæmundur og Jón Björn báðir talið að Karl væri sjálfur að fjárfesta í hlutabréfum í félaginu og þeim hafi ekki orðið það ljóst fyrr en í maí í fyrra að gengi hlutabréfa í Hunter-Fleming í febrúar 2000 hafi verið 4,2, en þá hafi lögmaður þeirra fært þeim þær fréttir. Þá hafi Karl gert þeim grein fyrir því að þeir þyrftu að hafa snör handtök því ella gæti þetta kauptækifæri gengið þeim úr greipum. Hafi þar í mesta lagi verið um 2-3 daga að ræða. Loks verður af skýrslum þeirra beggja ráðið að þeir hafi fljótlega gefist upp á því að spyrjast fyrir um málið hjá Karli og snúið sér að Ægi Birgissyni, en upplýsingar frá honum hafi þó verið af skornum skammti. Stefnandi, Sturlaugur Ólafsson og Sæmundur Hinriksson báru allir á þann veg fyrir dómi að þeir hefðu allir rætt við Karl áður en þeir ákváðu að kaupa hlutabréf í Hunter-Fleming vorið 2000. Í skýrslu sem Sturlaugur gaf í því máli sem hann hefur höfðað á hendur stefnda, en sú skýrslu liggur frammi í þessu máli, lýsti hann þessu svo að Karl hafi í símtali við hann sagt að hann ætti „kost á að fara inn í álitlegan pakka sem hefði verið í útboði og það lægi fyrir sameining við skráð fyrirtæki og að þessi bréf myndu hækka mjög fljótlega“ í verði. Hafi Karl eindregið hvatt Sturlaug til að láta slag standa. Karl hafi áður en þetta kom til bent Sturlaugi á ágæt viðskiptatækifæri. Samskipti þeirra hafi verið góð og hafi Sturlaugur ekki haft ástæðu til annars en að treysta honum í þetta sinn. Í þessu símatali hafi Karl nefnt það hvort félagar Sturlaugs kynnu að hafa áhuga á þessu og hafi Sturlaugur sagt Karli að hann yrði að kanna það sjálfur. Auk þess sem að framan greinir hafi komið fram hjá Karli í samtali hans við Sturlaug að verðið sem hann væri að bjóða stefnanda og félögum hans upp á væri pundi lægra en unnt yrði á fá fyrir hlutabréfin daginn eftir þannig að áhættan væri nánast engin. Þá hafi hann tekið fram að það yrði að ganga frá þessu fyrir helgina því annars gæti það orðið of seint. Nánar aðspurður um þetta kvað Sturlaugur að verið gæti að hann hafi fengið einhvern greiðslufrest, en þrýst hafi verið á hann með það að staðfesta kaup sín án mikillar tafar. Ekki hafi á þessu stigi komið fram hver væri eigandi hlutabréfanna. Þá hafi Karl haft orð á því að hann yrði sjálfur með í þessum pakka, það þyrfti nokkra til að safna saman í hann og verðið sem í boði væri kæmi til af því að um „stóran pakka“ væri að ræða. Löngu síðar hafi komið í ljós að Karl hafi ekki fjárfest í bréfum og að hann hafi verið að selja bréf sem faðir hans, stefndi í málinu, hafi átt. Þá hafi Sturlaugi orðið það fyrst ljóst í maí 2002 hvert hafi verið gengi á hlutabréfum í Hunter-Fleming í febrúar 2000, það er 4,2. Áður en að þessu dró og fyrst eftir kaupin hafi Sturlaugur verið í sambandi við Karl og spurt hann hvort af sameiningu hefði orðið og hvort sú hækkun á gengi hlutabréfanna sem hann hafi talað um væri komin fram. Fátt hafi verið um svör. Í byrjun árs 2001 hafi Sturlaugur engar upplýsingar fengið er vörðuðu þessa hlutabréfaeign hans og hafi hann þá í kjölfarið og samkvæmt ábendingu frá Karli haft samband við Ægi Birgisson hjá Fjárfestingarbanka atvinnulífsins. Ægir hafi tjáð honum að hann væri skráður hluthafi í Hunter-Fleming, en frekari upplýsingar sem máli skiptu hafi ekki fengist í þessu samtali né í samtölum sem þeir hafi síðar átt. Stefnandi, Sæmundur og Sturlaugur báru allir á þann veg að þeir hefðu ekki haft samband við stefnda í tengslum við kaup þeirra á hlutabréfum í Hunter-Fleming. Þá kváðust þeir hafa reynt að selja þessi hlutabréf sín, en án árangurs. Loks kváðust þeir allir hafa keypt hlutabréf í óskráðum félögum áður en umrædd hlutabréfakaup þeirra áttu sér stað. Í aðilaskýrslu sem stefndi gaf fyrir dómi í máli því sem Sturlaugur Ólafsson hefur höfðað á hendur honum, en sú skýrsla hefur verið lögð fram í þessu máli, kom fram að hann hafi keypt þau hlutabréf sem hann seldi stefnanda og þeim Sæmundi Hinrikssyni og Sturlaugi Ólafssyni af syni sínum Karli. Kvaðst hann aðspurður ekki muna hvert hafi verið gengi hlutabréfanna er hann festi kaup á þeim. Karl hafi greinilega haft mikla trú á þessu félagi og aðstoðað stefnda við kaup á hlutbréfum í því. Þá hafi Karl einnig komið með vissum hætti að sölu hlutabréfanna. Stefndi hafi sjálfur haft samband við einhvern starfsmann hjá Sparisjóði Keflavíkur og hafi sjóðurinn tekið að sér að selja bréfin. Líklega hafi Karl bent stefnda á að hann gæti haft þennan hátt á við sölu bréfanna. Karl hafi síðan hringt í stefnda og sagt honum frá því að hann vissi um aðila sem hefðu áhuga á að kaupa umrædd hlutabréf. Hafi stefndi ekkert séð því til fyrirstöðu að selja þessum aðilum bréfin. Stefndi hafi hins vegar ekki falið Karli að selja þau. Í vitnisburði Karls í sama máli, en sú skýrslu liggur frammi í þessu máli, kom fram að hann hafi hringt í Sturlaug Ólafsson á sínum tíma og sagt honum frá því að hlutabréf í Hunter-Fleming væru til sölu, en þeir hefðu oft verið í sambandi vegna hlutabréfakaupa. Jafnframt hafi vitnið sagt Sturlaugi að Sparisjóðurinn í Keflavík væri að kaupa þessi bréf á genginu 8 og að vitnið hefði fengið þá frétt frá sameiginlegum kunningja þess og Sturlaugs, Trausta Sigurðssyni, að félagið ætti í viðræðum við tvö félög frekar en eitt um sameiningu. Jafnframt hafi vitnið haft orð á því að niðurstaða viðræðna um sameiningu gæti legið fyrir hvenær sem væri, en þó væri við það miðað ljóst yrði eigi síðar en um næstkomandi áramót hvort af henni yrði. Loks hafi vitnið innt Sturlaug eftir hvort hann hefði áhuga á að kaupa þessi hlutabréf og að auki nefnt það hvort vera kynni að stefnandi og Sæmundur Hinriksson hefðu líka áhuga á að eignast bréf. Sturlaugur hafi hringt í vitnið nokkrum dögum seinna og þá tilkynnt að auk hans, Sæmundar og stefnanda vildu tveir aðrir menn, þeir Gunnar Þórarinsson og Ragnar Gerald Ragnarsson, kaupa hlutabréf í Hunter-Fleming. Í kjölfarið hafi greiðsla fyrir hlutabréfin frá fimmmenningunum verið lögð inn á bankareikning vitnsins sem síðan hafi ráðstafað henni til stefnda. Aðspurt kvaðst vitnið hafna því að einhver tímapressa hafi verið sett á stefnanda varðandi hlutabréfakaupin. Gögn málsins staðfesti að ekkert slíkt hafi verið í gangi. Þá kvaðst vitnið örugglega hafa haft um það vitneskju þá er það hafði samband við Sturlaug að hlutabréf í Hunter-Fleming hefðu verið boðin til sölu á genginu 4,2 í febrúar 2000. Kaupgengi í viðskiptum stefnanda hafi ekkert verið óeðlilegt í ljósi þessa enda sé það eðli hlutabréfa að lækka og hækka í verði. Loks kom fram hjá vitninu að það hafi átt hlutabréf í Hunter-Fleming sem það hafi selt í apríl 2000, svo og að það hafi að nýju keypt hlutabréf fyrir „einhverjar milljónir“ í félaginu í janúar 2001 á genginu 7. Gunnar Þórarinsson, sem nefndur er hér að framan, kom fyrir dóminn sem vitni við aðalmeðferð málsins. Þar staðfesti hann að hann hefði keypt hlutabréf í Hunter Fleming af stefnda um mánaðamótin maí/júní 2000. Í vitnisburði hans kom fram að Karl Löve Jóhannsson og Sturlaugur Ólafsson hefðu á sínum tíma haft samband við hann og rætt við hann um kaup á hlutabréfunum. Hafi Karl haft orð á því að sameining við annað félag stæði fyrir dyrum. Hann hafi líka tekið fram að áhætta fylgdi kaupunum, en það hafi að mati vitnisins verið óþarft þar sem félagið var ekki skráð á verðbréfamarkaði. Þá hafi Karl sagt að góður markaður væri fyrir þessi bréf. V. Af gögnum sem fram hafa verið lögð í málinu verður ekki annað ráðið en að stefndi hafi í maí 2000 selt hlutabréf í Hunter-Fleming Ltd. fyrir að nafnverði samtals 26.668 sterlingspund. Gengi hlutabréfanna í þessum viðskiptum var eftir því sem best verður séð á bilinu 8 til 8,8. Hafa stefnandi og tveir aðrir einstaklingar, sem keyptu hlutabréf af stefnda fyrir að nafnverði samtals 9.363 sterlingspund, höfðað mál á hendur stefnda til ógildingar á kaupsamningnum sem gerðir voru um viðskiptin. Ekki liggur fyrir að aðrir kaupendur hafi gert slíka kröfu eða hafi það sérstaklega í hyggju. Kröfur stefnanda í þessu máli eru alfarið reistar á nánar tilgreindum ógildingarreglum III. kafla laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Reynir þannig ekki á það í málinu hvort skilyrði kunni að vera til að rifta samningi aðila á grundvelli þágildandi laga nr. 39/1922 um lausafjárkaup eða hvort réttur til afsláttar af kaupverði hafi stofnast. Við úrlausn málsins þykir rétt að taka fyrst afstöðu til þeirrar málsástæðu stefnanda að Karl Löve Jóhannsson hafi verið umboðsmaður stefnda í þeim viðskiptum málsaðila sem hér um ræðir. Ljóst er að Karl, sem er sonur stefnda, hafði í öllu falli milligöngu um að koma á samningi um kaup stefnanda á hlutabréfum stefnda í Hunter-Fleming. Stefndi undirritaði kaupsamninginn sjálfur og ekkert hefur komið fram um það í málinu að hann hafi veitt Karli umboð til að koma fram fyrir sína hönd í þessum viðskiptum aðila. Þá hefur því ekki verið haldið fram að Karl hafi sjálfur lýst því yfir að hann kæmi fram í umboði seljanda hlutabréfanna. Það að Karl er sonur stefnda getur ekki eitt og sér leitt til þess að á hann verði litið sem umboðsmann stefnda. Þá verður sú ályktun ekki heldur dregin af framgöngu hans í aðdraganda kaupsamnings að stefnandi hafi með réttu mátt líta svo á að um umboðsmennsku væri að ræða. Þegar málsatvik eru virt heildstætt, en einkum litið til framangreindra atriða, eru ekki næg efni til að líta svo á við úrlausn málsins að Karl hafi komið fram í umboði stefnda í skilningi laga í þeim viðskiptum aðila sem hér eru til umfjöllunar. Af því leiðir að sú málsástæða stefnanda að svikum hafi verið beitt kemur því aðeins til álita að stefndi hafi sjálfur beitt þeim eða hann hafi vitað eða mátt vita að kaupsamningi aðila hafi verið komið á fyrir svik annars manns. Fráleitt er að líta svo á að færðar hafi verið sönnur fyrir því að stefndi hafi sjálfur með svikum fengið stefnanda til að gera þau kaup sem kröfugerð stefnanda í málinu tekur til. Af hálfu stefnda hefur verið vísað til þess að hann hafi ekki vitað betur en að viðskipti aðila hafi átt sér eðlilegan aðdraganda og að það hafi komið honum á óvart þegar annað hafi verið gefið í skyn í bréfi lögmanns stefnanda tveimur árum eftir að kaup komust á. Í málinu er ekkert það fram komið sem er í sjálfu sér til þess fallið að hnekkja þessari staðhæfingu stefnda um viðskipti aðila. Er þá meðal annars til þess að líta að með því sem áður er rakið verður við það að miða að stefndi hafi í maí 2000 selt hlutabréf í Hunter-Fleming Ltd. fyrir að nafnverði samtals 17.305 sterlingspund á genginu 8 til 8,8 til aðila sem ekki hafa, svo vitað sé, gert kröfur á hendur honum vegna þeirra viðskipta. Á stefnanda hvílir sönnunarbyrði fyrir því að stefndi hafi vitað eða mátt vita að svikum hafi verið beitt í því skyni að koma hinum umdeildu kaupum á. Eru ríkar kröfur gerðar til sönnunar um svik. Í málatilbúnaði stefnanda er byggt á því að hin meintu svik hafi falist í því að því hafi verið haldið leyndu fyrir honum að gengi umræddra hlutabréfa hafi verið 4,2 sterlingspund á hlut í febrúar 2000 og viðsemjandanum hafi verið ljóst að engin rök stæðu til þess að gengið væri komið upp í 8 í maí sama árs. Þá hafi stefndi vitað eða mátt vita að engar þreifingar hafi verið í gangi um sameiningu Hunter-Fleming við annað félag á þeim tíma sem hér skipti máli. Einnig hefur af hálfu stefnanda verið bent á að sonur stefnda hafi vakið þá trú hjá stefnanda að hann ætlaði sjálfur að kaupa bréf í félaginu og að hann hafi leynt stefnanda því að faðir hans væri seljandi hlutabréfanna. Kemur og fram sú fullyrðing stefnanda að stefndi hafi stuttu fyrir kaupin keypt umrædd hlutabréf af Karli syni sínum og látið er að því liggja að umrædd viðskipti hafi verið gerð til málamynda og að Karl hafi verið raunverulegur eigandi bréfanna. Án þess að tekin verði í þessu máli afstaða til þess hvort sonur stefnda hafi í aðdraganda kaupsamnings veitt stefnanda upplýsingar eða leynt hann upplýsingum sem falið gætu í sér svik af hans hálfu liggur að mati dómsins ekki fyrir sönnun þess að stefndi sjálfur hafi vitað eða mátt vita að rangar upplýsingar hafi verið látnar í té fyrir gerð kaupsamnings eða að stefnandi hafi verið leyndur upplýsingum sem máli gátu skipt. Þá getur það eitt að stefndi hefur ekki upplýst um þau viðskipti sem lágu að baki eignarhaldi hans á hlutabréfum í Hunter-Fleming ekki leitt til þess að ályktað verði á þann veg að svik af hans hálfu teljist sönnuð. Er samkvæmt þessu ekki fallist á það með stefnanda að stefndi hafi vitað eða mátt vita að kaupsamningur aðila hafi af hálfu þess fyrrnefnda verið gerður fyrir svik annars manns. Þau lagaákvæði sem vísað hefur verið til af hálfu stefnanda til stuðnings kröfum hans í málinu eru, svo sem fram er komið, í III. kafla laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Í 1. mgr. 30. gr. laganna er kveðið á um það að löggerningur skuldbindi eigi þann mann sem gerði hann ef hann var fenginn til þess með svikum og sá maður, sem við löggerningnum tók, beitti sjálfur svikunum eða vissi eða mátti vita að gerningurinn var gerður fyrir svik annars manns. Af framangreindu leiðir að ekki eru skilyrði til að ógilda þau kaup stefnanda á hlutabréfum af stefnda sem hér um ræðir á grundvelli þessa lagaákvæðis. Í 33. gr. laga nr. 7/1936, sbr. 3. gr. laga nr. 11/1986, er kveðið á um að löggerning, sem ella mundi talinn gildur, geti sá maður, er við honum tók eigi borið fyrir sig ef það yrði talið óheiðarlegt vegna atvika sem fyrir hendi voru þegar löggerningurinn kom til vitundar hans og ætla má að að hann hafi haft vitneskju um. Samkvæmt 1. mgr. 36. gr. laga nr. 7/1936, sbr. 6. gr. laga nr. 11/1986, má síðan víkja samningi til hliðar í heild eða að hluta ef það yrði talið ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera hann fyrir sig. Ljóst má vera að hlutafjárkaupum fylgir almennt nokkur áhætta. Getur kaupandi hlutabréfa þannig almennt ekki gengið út frá því að ekki verði tap á slíkri fjárfestingu og því síður að hún skili hagnaði. Er þessi áhætta ennþá meiri en ella þegar um er að ræða kaup á hlutafé í félagi sem ekki er skráð á verðbréfamarkaði. Í því tilviki sem hér er til umfjöllunar er um að ræða erlent félag sem að auki er óskráð í framangreindum skilningi. Á stefnanda hvíldi skylda til að afla sér upplýsinga sem að gagni mættu koma við töku ákvörðunar um hvort af kaupum á hlutabréfum yrði. Gagnvart stefnda stoðar stefnanda ekki að vísa til samskipta við son stefnda þar að lútandi. Þannig gat stefnandi hvað sem öðru líður búið þannig um hnútana að honum væri fært að afla sér upplýsinga frá seljanda hlutabréfanna og eftir atvikum frá sérfróðum mönnum um viðskipti með hlutabréf. Þá er ekkert fram komið í málinu sem mælir gegn því að stefnandi hafi í maí 2000 getað aflað sér upplýsinga um gengi hlutabréfa í Hunter-Fleming í því hlutafjárútboði sem fram fór á vegum Fjárfestingarbanka atvinnulífsins hf. í febrúar 2000 og vísað er meðal annars til í bréfi lögmanns hans til Karls Löve Jóhannssonar 5. júní 2002 eða í seinni viðskiptum með þau. Þá er stefnanda ekki heldur hald í því að bera það fyrir sig gagnvart stefnda, þegar afstaða er tekin til ógildingarkröfu hans, að slík tímapressa hafi verið sett á hann að honum hafi af þeim sökum ekki reynst unnt að afla sér annarra upplýsinga en þeirra sem sonur stefnda veitti honum. Að öllu framangreindu sögðu stendur að mati dómsins það eitt eftir gagnvart stefnda að væntingar stefnanda til kaupa á hlutabréfum í Hunter-Fleming Ltd. gengu ekki eftir. Sú aðstaða getur ekki leitt til þess að stefnandi geti með réttu náð fram ógildingu á þeim samningi aðila sem hér um ræðir á grundvelli 33. gr. laga nr. 7/1936, né heldur að honum verði vikið til hliðar í heild eða hluta með stoð í 36. gr. sömu laga. Með vísan til alls þess sem nú hefur verið rakið og án þess að annað þurfi til að koma ná dómkröfur stefnanda í málinu ekki fram að ganga og ber því að sýkna stefnda af þeim. Það er hins vegar álit dómsins að stefnandi hafi hvað sem öðru líður sýnt af sér slíkt aðgerðarleysi við gæslu þess réttar sem hann sækir sér til handa með málssókn þessari að hann hafi með því fyrirgert honum. Er þá sérstaklega horft til þess að enda þótt stefnandi haldi því fram að upplýsingaöflun af hans hálfu hafi verið takmörk sett sökum þess að sonur stefnda hafi þrýst á hann að ganga án tafar frá kaupum sínum er ljóst, að í huga stefnda kom fljótlega eftir að hann innti kaupverið af hendi upp afgerandi óvissa varðandi þessi viðskipti hans og grundvöll þeirra. Eftir framangreindum málsúrslitum og með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála verður stefnanda gert að greiða stefnda málskostnað. Við ákvörðun hans er horft til þess að mál þetta er samkynja tveimur öðrum málum, sem dómur er lagður á í dag. Þykir málskostnaður hæfilega ákveðinn 200.000 krónur. Þorgeir Ingi Njálsson héraðsdómari dæmir mál þetta. D ó m s o r ð : Stefndi, Jóhann Þ. Ólafsson, á að vera sýkn af kröfum stefnanda, Jóns Björns Sigtryggssonar, í máli þessu. Stefnandi greiði stefnda 200.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 186/2009
|
Þjófnaður Skilorðsrof
|
X var sakfelldur fyrir átta þjófnaðarbrot. Með brotunum rauf hann skilorð eldri dóms þar sem hann hafði hlotið 21 mánaða fangelsi skilorðsbundið í fimm ár. Þá hafði X einnig hlotið dóm eftir uppkvaðningu hins áfrýjaða dóms þar sem X hafði enn verið dæmdur til átta mánaða fangelsisvistar fyrir fjölmörg hegningarlagabrot auk umferðarlagabrots, en átta brot samkvæmt þeim dómi höfðu verið framin eftir uppkvaðningu hins áfrýjaða dóms. Með vísan til 60. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 var skilorðsdómur X tekinn upp og honum gerð refsing með hliðsjón af 77. gr. laganna. Var X dæmdur í fangelsi í tvö og hálft ár.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Hjördís Hákonardóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 20. apríl 2009 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Ákæruvaldið krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms. Ákærði krefst þess að refsing hans verði milduð. Ákærði hafði hlotið níu dóma, þar af sjö sinnum verið dæmdur til fangelsisrefsingar fyrir auðgunarbrot, þegar hinn áfrýjaði dómur var kveðinn upp 19. mars 2009. Með honum var tekinn upp 21 mánaða skilorðsdómur frá 25. maí 2007 og heildarrefsing ákveðin fangelsi tvö og hálft ár. Hinn 1. september síðast liðinn var ákærði enn dæmdur til átta mánaða fangelsisvistar fyrir fjölmörg hegningarlagabrot og auk þess umferðarlagabrot, voru átta brotanna framin eftir uppkvaðningu hins áfrýjaða dóms sem birtur var sama dag. Ákvörðun héraðsdóms um refsingu ákærða verður staðfest með vísan til 60. gr. og 77. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Ákærði verður dæmdur til þess að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti að viðbættum virðisaukaskatti, eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Ákærði, Ólafur Pétur Pétursson, greiði allan áfrýjunarkostnað málsins samtals 207.126 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Hilmars Ingimundarsonar hæstaréttarlögmanns, 186.750 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 19. mars 2009. Ár 2009, fimmtudaginn 19. mars, er á dómþingi Héraðsdóms Reykjavíkur, sem háð er í Dómhúsinu við Lækjartorg af Pétri Guðgeirssyni, héraðsdómara, kveðinn upp dómur í sakamálinu nr. 268/2009: Ákæruvaldið (Guðjón Magnússon) gegn Ólafi Pétri Péturssyni (Hilmar Ingimundarson hrl.), sem tekið var til dóms í sama þinghaldi. Málið var höfðað með ákæru Lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu, dagsettri 10. mars sl. á hendur ákærða, Ólafi Pétri Péturssyni, kt. 200378-3509, Geitlandi 8, Reykjavík, og A, kt. [...]. Málið hefur verið skilið í sundur vegna útivistar A og er því dæmt um hlut ákærða Ólafs Péturs eins. Málið er höfðað “fyrir eftirgreinda þjófnaði í Reykjavík nema annars sé getið: I. Ákærðu báðum fyrir að hafa í félagi brotist inn í hesthús í nóvember 2007 og stolið þar munum. 1. Hesthús nr. 12. B-tröð í Víðidal og stolið hnakk og tveimur beislum að verðmæti um 210.000 kr. 2. Hesthús við Hólmsheiði 1A og stolið dýnu, hnakk, tveimur stallmúlum, krossmúl, tveimur nasamúlum, fjórum beislum, písk og tveimur teymigjörðum alls að verðmæti um 220.000 kr. II. Ákærða Ólafi Pétri fyrir þjófnaði með því að hafa: 1. Föstudaginn 19. júlí 2008 stolið tveimur gaskútum við hústjald í Arahólum. 2. Fimmtudaginn 7. ágúst 2008 stolið vöru að verðmæti 23.506 kr. í versluninni Europris, Fiskislóð 3. 3. Fimmtudaginn 27. nóvember 2008 stolið vöru að verðmæti 40.877 kr. í versluninni Krónunni, Fiskislóð 15 -21. 4. Þriðjudaginn 9. desember 2008 stolið vöru að verðmæti 81.442 í verslun Hagkaupa við Holtaveg. 5. Mánudaginn 13. október 2008 stolið tveimur ilmvatnsglösum að verðmæti 13.298 kr. í verslun Hagkaupa í Smáralind, Kópavogi. 6. Miðvikudaginn 28. janúar 2009 stolið lambalæri að verðmæti 3.899 kr. í versluninni Krónunni, Fiskislóð 15-21. Telst þetta varða við 244. gr. almennra hegningarlaga. III. Ákærðu A fyrir þjófnað með því að hafa laugardaginn 13. september 2008 stolið gervinöglum að verðmæti 1.143 kr. í lyfjaversluninni Lyfju, Lágmúla 5. Telst þetta varða við 244. gr. almennra hegningarlaga. Þess er krafist að ákærðu verði dæmd til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar.” Ákærði hefur skýlaust játað þau brot sem hann er saksóttur fyrir. Hefur hann orðið sekur um verknaði þá sem lýst er í ákærunni og réttilega eru þar færðir til refsiákvæðis. Ákærði á að baki talsverðan sakaferil allt frá því að hann hlaut ákærufrestun árið 1999. Hefur hann hlotið átta dóma fyrir margvísleg brot og þar af hefur hann verið dæmdur sjö sinnum fyrir auðgunarbrot. Samkvæmt dómi 25. maí 2007 hlaut hann 21 mánaðar fangelsi skilorðsbundið í 5 ár. Var um að ræða uppsafnaða refsingu samkvæmt sex fyrri skilorðsdómum. Ákærði hefur rofið skilorð dóms þessa og ber að dæma hann upp og gera ákærða refsingu í einu lagi. Þykir hún hæfilega ákveðin fangelsi í 2 ½ ár. Dæma ber ákærða til þess að greiða verjanda sínum, Hilmari Ingimundarsyni hrl. 50.000 krónur í málsvarnarlaun, sem dæmast með virðisaukaskatti. Pétur Guðgeirsson héraðsdómari kvað upp dóminn. DÓMSORÐ: Ákærði, Ólafur Pétur Pétursson sæti fangelsi í tvö og hálft ár. Ákærði greiði verjanda sínum, Hilmari Ingimundarsyni hrl. 50.000 krónur í málsvarnarlaun.
|
Mál nr. 148/2009
|
Ráðningarsamningur Uppsögn Orlof Sératkvæði
|
E sem starfað hafði sem framkvæmdastjóri hjá V hf. krafði félagið um vangreiddar orlofsgreiðslur. Samkvæmt samkomulagi um starfslok E og ráðningarsamningi hans skyldi E eiga rétt til fullra launa í allt að 18 mánuði eftir starfslok. E var sagt upp störfum vegna breytinga í rekstri og krafði hann félagið um greiðslu orlofs á laun í þeim 18 mánaða uppsagnarfresti sem kveðið var á um í samningnum og vegna orlofs sem hann átti inni hjá félaginu þegar hann lét af störfum. Talið var að E ætti rétt á að fá áunnið orlof, sem hann átti inni við starfslok, greitt með vísan til 8. gr. laga nr. 30/1987. Þá var jafnframt fallist á það með E að hann ætti rétt á greiðslu orlofs á laun í samningsbundnum uppsagnarfresti. Var V hf. því dæmt til að greiða E vangreiddar orlofsgreiðslur að fjárhæð 2.153.358 ásamt dráttarvöxtum.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Jón Steinar Gunnlaugsson og Hjördís Hákonardóttir og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Gagnáfrýjandi áfrýjaði fyrir sitt leyti 3. júní 2009. Hann krefst þess að aðaláfrýjandi verði dæmdur til að greiða sér 2.153.358 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 726.281 krónu frá 1. maí 2006 til 20. janúar 2007, af 746.205 krónum frá þeim degi til 20. febrúar 2007, af 767.583 krónum frá þeim degi til 20. mars 2007, af 782.230 krónum frá þeim degi til 20. apríl 2007, af 794.928 krónum frá þeim degi til 1. maí 2007, af 1.809.659 krónum frá þeim degi til 1. júní 2007, af 1.911.919 krónum frá þeim degi til 1. júlí 2007, af 2.009.153 krónum frá þeim degi til 1. ágúst 2007, af 2.115.630 krónum frá þeim degi til 1. september 2007 og af 2.153.358 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Aðaláfrýjandi hefur ekki skilað greinargerð í gagnsök og verður litið svo á að hann krefjist staðfestingar héraðsdóms um það atriði, sem gagnáfrýjunin lýtur að, sbr. 3. mgr. 158. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Fyrir Hæstarétti hefur aðaláfrýjandi lýst því yfir að hann uni niðurstöðu héraðsdóms um skyldu til greiðslu símkostnaðar gagnáfrýjanda 141.394 krónur. Er við það miðað í kröfu gagnáfrýjanda. Gagnáfrýjandi átti ótekna 18 daga af áunnu orlofi vegna starfa hans í þágu aðaláfrýjanda á tímabilinu 1. maí 2004 til 30. apríl 2005, þegar ráðningarsamningi hans var slitið með uppsögn 17. febrúar 2006. Samkvæmt samkomulagi málsaðila skyldi gagnáfrýjandi láta þá þegar af störfum. Samkvæmt 3. mgr. 4. gr. laga nr. 30/1987 um orlof hefði áfrýjandi átt þess kost að nýta þetta ótekna orlof allt til 30. apríl 2006 ef ráðningarslitin hefðu ekki komið til. Við þessar aðstæður átti gagnáfrýjandi samkvæmt 8. gr. laga nr. 30/1987 rétt á að fá áunnið orlof greitt. Með þessum rökum verður fallist á kröfu hans um greiðslu orlofsfjár vegna þessara daga, en ekki er ágreiningur um að sú fjárhæð er 688.056 krónur. Fallist er á niðurstöðu héraðsdóms um að gagnáfrýjandi eigi rétt til greiðslu úr hendi aðaláfrýjanda vegna orlofs á laun í samningsbundnum uppsagnarfresti, það er vegna orlofsársins 2006 til 2007 og frá 1. maí 2007 til loka ágúst það ár. Ekki er ágreiningur um að orlof á laun vegna þessara tímabila er 1.465.302 krónur. Ekki er til úrlausnar í máli þessu réttur gagnáfrýjanda til orlofsgreiðslna fyrir tímabilið 1. maí 2005 til 30. apríl 2006, að frátöldum einum degi, sem krafa gagnáfrýjanda tók til og fallist var í héraðsdómi. Verður sú niðurstaða staðfest. Samkvæmt framansögðu verður aðaláfrýjandi dæmdur til að greiða gagnáfrýjanda 2.153.358 krónur með dráttarvöxtum eins og krafist er, en þeim hefur ekki verið andmælt. Niðurstaða héraðsdóms um málskostnað verður staðfest. Aðaláfrýjandi greiði gagnáfrýjanda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og greinir í dómsorði. Dómsorð: Aðaláfrýjandi, Vörður tryggingar hf., greiði gagnáfrýjanda, Einari Baldvinssyni, 2.153.358 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 726.281 krónu frá 1. maí 2006 til 20. janúar 2007, af 746.205 krónum frá þeim degi til 20. febrúar 2007, af 767.583 krónum frá þeim degi til 20. mars 2007, af 782.230 krónum frá þeim degi til 20. apríl 2007, af 794.928 krónum frá þeim degi til 1. maí 2007, af 1.809.659 krónum frá þeim degi til 1. júní 2007, af 1.911.919 krónum frá þeim degi til 1. júlí 2007, af 2.009.153 krónum frá þeim degi til 1. ágúst 2007, af 2.115.630 krónum frá þeim degi til 1. september 2007 og af 2.153.358 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Niðurstaða héraðsdóms um málskostnað skal vera óröskuð. Aðaláfrýjandi greiði gagnáfrýjanda málskostnað fyrir Hæstarétti, 500.000 krónur. Í málinu liggur fyrir að gagnáfrýjandi átti, við samningsgerðina 17. febrúar 2006, ótekna 18 orlofsdaga vegna vinnu sinnar á tímabilinu maí 2004 til apríl 2005. Töku þessa orlofs átti að vera lokið fyrir 1. maí 2006, sbr. síðari málslið 3. mgr. 4. gr. laga nr. 30/1987 um orlof. Málsaðilar eru sammála um að ráðningarsamningi gagnáfrýjanda, sem gerður hafði verið 1. mars 2002, hafi lokið í skilningi 8. gr. laganna þegar gagnáfrýjandi hætti að taka laun hjá aðaláfrýjanda í ágúst 2007. Þá var réttur gagnáfrýjanda til orlofs nefnda 18 daga fallinn niður, sbr. 13. gr. sömu laga. Samkvæmt þessu tel ég að staðfesta beri hinn áfrýjaða dóm um að sýkna aðaláfrýjanda af kröfu gagnáfrýjanda vegna þessara orlofsdaga. Með samkomulaginu 17. febrúar 2006 voru daglegar starfsskyldur gagnáfrýjanda felldar niður frá undirritun þess. Um launagreiðslur til hans var ekki samið sérstaklega heldur vísað til ráðningarsamningsins frá 1. maí 2002. Í þeim samningi er að finna svofellt ákvæði í 2. tölulið: „Uppsagnarfrestur af beggja hálfu skal vera 6 mánuðir. Verði Einari sagt upp störfum án þess að hann hafi brotið ákvæði þessa samnings skal hann bera full laun með fríðindum í 12 mánuði eftir að hann lýkur störfum.“ Fyrir liggur í málinu að gagnáfrýjandi naut launa samkvæmt samningsákvæðinu til loka ágústmánaðar 2007. Ég tel að skýra verði þennan samningstexta á þann veg að til greiðslu fullra launa hafi þetta tímabil heyrt réttur til orlofs þannig að viðeigandi hluti launatímabilsins hafi talist orlofstími, enda er meginregla um kjör launamanna, hvort sem eftir lögum nr. 30/1987 eða kjarasamningum, að orlof sé tekið með því að leggja niður störf þann tíma sem orlof stendur og njóta launa á meðan. Styður það þessa skýringu að gagnáfrýjandi hefði, ef hann hefði unnið nefnt tímabil, átt rétt á að taka orlof með því að fara í frí á launum. Ég tel afar langsótt að skýra lögskipti aðila með þeim hætti að gagnáfrýjandi hafi að þessu leyti orðið betur settur fyrir að vinna ekki, en hann hefði orðið ef hann hefði sinnt starfsskyldum sínum umrætt tímabil. Samkvæmt þessu tel tel ég að einnig beri að fallast á kröfu aðaláfrýjanda um sýknu af þessum hluta kröfu gagnáfrýjanda. Það er því niðurstaða mín að sýkna beri aðaláfrýjanda af kröfu gagnáfrýjanda og dæma gagnáfrýjanda til að greiða aðaláfrýjanda samtals 900.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Mál þetta sem dómtekið var 13. febrúar 2009 var höfðað 26. júní 2008. Stefnandi er Einar Baldvinsson, Fannafold 41, Reykjavík, en stefndi er Vörður tryggingar hf., Borgartúni 25, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eru að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 2.294.752 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 af 726.281 krónu frá 1. maí 2006 til 20. janúar 2007, af 746.205 krónum frá þeim degi til 20. febrúar 2007, af 767.583 krónum frá þeim degi til 20. mars 2007, af 782.230 krónum frá þeim degi til 20. apríl 2007, af 794.928 krónum frá þeim degi til 1. maí 2007, af 1.809.659 krónum frá þeim degi til 1. júní 2007, af 1.911.919 krónum frá þeim degi til 1. júlí 2007, af 2.009.153 krónum frá þeim degi til 1. ágúst 2007, af 2.115.630 krónum frá þeim degi til 1. september 2007 og af 2.294.752 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst stefnandi þess að stefndi verði dæmdur til að greiða honum málskostnað að viðbættum virðisaukaskatti. Dómkröfur stefnda eru þær að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til að greiða stefnda málskostnað. Málavextir eru þeir að stefnandi hóf störf hinn 1. maí 2002 sem framkvæmdastjóri stefnda, sem þá hét Íslandstryggingar hf. Var stefnanda sagt upp störfum í febrúar 2006 vegna breytinga í rekstri félagsins. Mánaðarlaun stefnanda samkvæmt ráðningarsamningi voru 500.000 krónur, en voru vegna lögbundinna og samningsbundinna hækkana komin upp í 828.343 krónur við starfslok. Við starfslok stefnanda undirrituðu aðilar málsins samkomulag, dagsett 17. febrúar 2006, þar sem meðal annars var samið um að greiðslur vegna starfsloka færu eftir ráðningarsamningi, dagsettum 1. maí 2002. Samkvæmt 2. gr. ráðningasamningsins var gagnkvæmur uppsagnarfrestur 6 mánuðir og tekið fram að ef ástæður uppsagnar væri að rekja til annars en vanefnda stefnanda skyldi réttur til launagreiðslna og fríðinda haldast óskertur í allt að 12 mánuði eftir starfslok. Stefnanda var sagt upp eins og áður segir vegna breytinga í rekstri stefnda og miðaðist uppsögn hans við 1. mars 2006. Kveður stefnandi að að loknum uppsagnarfresti 1. september 2006 hafi hann átt samningsbundinn rétt til fullra launa og orlofsgreiðslna í 12 mánuði eftir starfslok eða allt til loka ágúst 2007. Stefndi kveðst hafa fallist á að greiða stefnanda laun í samræmi við þessa túlkun stefnanda þótt hann hefði talið að réttur stefnanda hefði átt að takmarkast við 12 mánuði. Óumdeilt er að stefnandi fékk greidd laun til loka ágúst 2007 en aðilar deila um það hvort stefnandi eigi rétt á greiðslum vegna orlofs sem hann hafi átt inni þegar hann lét af störfum hjá stefnda og hvort hann eigi rétt á greiðslum vegna orlofs vegna þeirra greiðslna sem hann fékk eftir starfslok hans hjá stefnda. Þá er ágreiningur um hvort stefnandi eigi rétt á að fá greiddan símakostnað vegna tímabilsins desember 2006 til loka ágúst 2007. Stefnandi kveður að samkvæmt samkomulagi aðila frá 17. febrúar 2006 beri stefnda að greiða honum laun og launatengd gjöld allt til ágúst 2007 auk orlofs og símakostnað að auki. Stefnandi hafi efnt sínar starfsskyldur og í samkomulaginu komi skýrt fram að greiðslur vegna starfsloka skuli fara fram í samræmi við ráðningarsamning frá 1. maí 2002. Launagreiðslur samkvæmt samkomulaginu hafi verið inntar af hendi en ekki greiðslur vegna áunnins orlofs og símakostnaður. Samkvæmt 7. gr. ráðningarsamningsins skuli um orlof og orlofsréttindi farið eftir kjarasamningum VR. Í upphafi hafi einnig orðið samkomulag með aðilum um að orlofsréttur stefnanda skyldi miðast við 28 daga á ársgrundvelli eins og fram komi í kafla 4.3 í kjarasamningi VR og Samtaka atvinnulífsins. Samkvæmt fyrirliggjandi yfirliti frá stefnda, varðandi orlofstöku starfsmanna sé 28 daga orlofsréttur stefnanda staðfestur. Reiknist orlof ofan á umsamin laun eins og kveðið sé á um í orlofslögum nr. 30/1987 hafi ekki þurft að taka það sérstaklega fram í samningi aðila eins og stefndi haldi fram. Í samningi aðila hafi hvergi verið minnst á að áunnið orlof við starfslok eða orlof af launum samkvæmt starfssamningi skyldi falla niður og beri stefnda því að uppfylla lögbundnar skyldur sínar. Þrátt fyrir að stefnandi hafi starfað sem framkvæmdastjóri hjá stefnda verði samkomulag aðila vegna starfsloka hans ekki skýrt með þeim íþyngjandi hætti sem stefndi haldi fram. Orlof skuli samkvæmt orlofslögum reiknast ofan á öll laun og hafi ekki verið samið á annan veg í lögskiptum aðila. Það teljist andstætt gildandi rétti og túlkun samninga að vegna skorts á tilgreiningu lögbundinna réttinda teljist þau hafa takmarkast eða fallið niður, enda hefði stefnandi getað tekið áunna daga vegna fyrri ára út fyrir lok orlofsársins ef ekki hefði komið til uppsagnarinnar. Þótt starfsmenn stefnda hafi fengið orlof sitt uppgert með því að njóta launa í orlofi breyti það að mati stefnanda ekki þeirri staðreynd, hvernig reikna beri orlofslaun og að við starfslok skuli vinnuveitandi greiða launþega áunnin orlofslaun í samræmi við orlofslög. Stefnandi kveður að vegna mikilla anna á starfstíma sínum hjá stefnda hafi hann ekki nýtt sér rétt sinn til töku orlofs. Við lok ráðningarsamnings og starfslok beri vinnuveitanda að greiða launþega öll áunnin orlofslaun í samræmi við orlofslög. Eins og gögn málsins beri með sér hafi stefnandi átt inni við uppsögn samnings 19 daga vegna fyrra orlofsárs. Þá hafi hann átt 28 daga orlof vegna ársins 2006 til 2007 og frá maí til ágúst 2007 9,33 daga. Í 7. gr. ráðningarsamningsins komi fram að auk fastra mánaðarlauna hafi verið umsamið að stefndi greiddi afnotagjöld af heimilis-, NMT- og GSM- símum stefnanda. Hafi stefndi vanefnt þá skyldu sína að greiða stefnanda umsaminn símakostnað samkvæmt ráðningarsamningi, vegna tímabilsins desember 2006 til loka ágúst 2007. Falli símakostnaður stefnanda ótvírætt undir samning aðila og hafi hann verið efndur fram til loka nóvember 2006. Verði ekki séð að hvaða leyti starfssamband aðila eða aðstæður hafi breyst í desember 2006, níu mánuðum eftir starfslok stefnanda, sem réttlætt geti frávik frá umsömdum greiðslum. Stefnandi krefjist því greiðslu símakostnaðar samkvæmt framlögðum reikningum vegna framangreinds tímabils samtals að fjárhæð 141.394 krónur. Krafa stefnanda sundurliðist því svo: Til viðbótar þeim lagarökum sem að framan er getið vísar stefnandi til samningalaga nr. 7/1936, og til meginreglna kröfu- og vinnuréttar. Kröfur um málskostnað styður stefnandi við 1. mgr. 130. gr., sbr. 4. mgr. 129. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Kröfu um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun byggir stefnandi á því að hann sé ekki virðisaukaskattsskyldur. Stefndi kveður að við frágang og túlkun starfslokasamnings stefnanda frá 17. febrúar 2006 hafi af hálfu stefnda verið lögð rík áhersla á að hlutur stefnanda væri gerður eins góður og nokkur kostur hafi verið á. Hafi stefnda verið í mun að gera vel við þennan fyrrverandi starfsmann sinn og virða réttindi hans í hvívetna. Þannig hafi það orðið niðurstaða stefnda að fallast á að greiða stefnanda laun í sex mánaða uppsagnarfresti og að auki laun í eitt ár á einhvers konar biðlaunatíma. Ýtrasta túlkun á ráðningarsamningi aðila frá 1. maí 2002 hefði bersýnilega falið í sér að réttur stefnanda hefði átt að takmarkast við 12 mánaða kröfu en stefndi hafi kosið að bera það ekki fyrir sig heldur fallast á 18 mánaða rétt. Þá hafi stefndi einnig fallist á að greiða stefnanda laun sem nemi 13 mánuðum á ári þannig að í raun hafi stefnandi notið greiðslna vegna starfsloka sinna í nærfellt 20 mánuði án nokkurs vinnuframlags. Stefndi hafi fyrst á haustmánuðum 2007 frétt af því að stefnandi gerði athugasemdir vegna uppgjörs stefnda við hann og að stefnandi teldi sig eiga kröfur á stefnda meðal annars vegna orlofs. Hafi stefnandi ekki komið fram með þessar athugasemdir fyrr en við lok hins ríkulega starfslokatíma. Varðandi kröfur stefnanda um greiðslu orlofs vegna orlofsársins 2004-2005 þá telur stefndi að engin gögn séu aðgengileg í bókum stefnda um meinta orlofsinneign stefnanda vegna þessa tímabils. Þá hafi ekki af hálfu stefnanda verið gerður neinn fyrirvari um uppgjör slíks orlofs við gerð starfslokasamningsins. Sú almenna regla orlofslaga að framasal orlofslauna og flutningur þeirra á milli orlofsára sé óheimill leiði til þess að orlof frá fyrri árum geti starfsmaður ekki flutt með sér óheft milli ára. Þá hafi ekki verið samið um slíka tilfærslu sérstaklega í þessu tilviki. Hafi stefnanda, sem framkvæmdastjóra stefnda, borið að sjá sjálfur um að taka orlof og geti ekki nú löngu síðar borið því við að hann hafi ekki haft aðstöðu eða ráðrúm til þess. Það hafi verið á hans eigin ábyrgð að gæta þessa og hann hafi að auki gerst sekur um verulegt tómlæti með því að gera engan áskilnað um þessa kröfu við gerð starfslokasamningsins og með því að gera ekkert í málinu fyrr en einu og hálfu ári síðar. Varðandi kröfu stefnanda um orlof orlofsáranna 2005-2008 þá kveðst stefndi líta svo á að almennt verði að telja að starfsmaður ávinni sér ekki orlof á biðlaunatíma, þ.e. á tímabili sem hann njóti launa án vinnuframlags. Greiðslur samkvæmt starfslokasamningi sem ekki séu háðar starfsframlagi séu því ekki laun í skilningi orlofslaga. Helgist þetta fyrst og fremst af því að tilgangur orlofslaga sé að tryggja launafólki frí frá störfum og greiðslur til að mæta launamissi í slíku fríi. Hafi aðstaða stefnanda eftir að hann hafði verið leystur frá störfum bersýnilega ekki verið þannig að þessi sjónarmið ættu við. Þá sé það að auki svo að starfsmenn stefnda fái orlof sitt uppgert með því að njóta fastra launa í orlofi án vinnuframlags. Þeir fái ekki orlof sitt uppgert með sérstökum aukagreiðslum. Þetta sé raunar sú almenna regla sem gildi í framkvæmd hérlendis. Það verði því að teljast fráleitt að stefnandi fái, auk launa fyrir 13 mánuði á ári án vinnuframlags á því tímabili, sérstaklega greitt fyrir orlofsrétt. Slíkt myndi fela í sér að hann fengi meira greitt en verið hefði ef hann hefði sinnt vinnuskyldu á sama tímabili. Feli slík krafa í raun í sér kröfu um lengingu á umsömdum starfslokatíma og feli sú niðurstaða í sér að stefnandi verði þannig betur settur en hann hefði verið ef hann hefði verið í vinnu og það sé auðvitað óhugsandi. Að því er varðar kröfu stefnanda um greiðslu vegna símakostnaðar sé það að segja að þegar stefndi hafi orðið þess áskynja að slíkar greiðslur væru inntar af hendi, löngu eftir að stefnandi hafði verið losaður undan starfsskyldum, hafi stefndi stöðvað þær. Ástæðan sé sú að enginn slíkur kostnaður vegna starfa í þágu stefnda hafi fallið lengur á stefnanda enda hafi hann notið launa án vinnuframlags. Kröfur um endurgreiðslu kostnaðar af rækslu starfans eigi því eðli málsins samkvæmt ekki við. Sé krafa stefnanda að þessu leyti krafa um aukalega launagreiðslu sem hann hafi ekki átt rétt á. Stefndi vísar til almennra reglna vinnuréttar, skaðabótaréttar og til orlofslaga nr. 30/1987 varðandi kröfur sínar. Hvað snertir málskostnaðarkröfu vísar hann til XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála V Aðilar máls þessa gerðu með sér samkomulag 17. febrúar 2006 um starfslok stefnanda hjá stefnda. Var stefnanda með samkomulaginu formlega sagt upp störfum sem framkvæmdastjóri hjá stefnda og féllu starfsskyldur hans niður frá og með þeim degi fyrir utan það að hann skyldi vera stjórn og nýjum framkvæmdastjóra innan handar vegna frágangs og ýmissa mála. Í 2. gr. samkomulagsins segir að varðandi starfslok stefnanda sé vísað til ráðningarsamnings hans frá 1. maí 2002. Í 7. gr. ráðningarsamningsins er fjallað um ráðningarkjör stefnanda. Þar segir meðal annars að mánaðarlaun hans séu 500.000 krónur sem greidd séu 13 sinnum á ári og að greiðsla fyrir vinnu utan reglulegs vinnutíma sé innifalin í mánaðarlaunum. Aðrar greiðslur svo sem orlofsuppbót og desemberuppbót greiðist ekki. Þá segir að um orlof, veikindi og slys fari eftir kjarasamningi VR og að stefndi greiði afnotagjöld af heimilis-, NMT- og GSM- símum stefnanda. Þá er tekið fram að laun og önnur kjör skuli breytast samkvæmt kjarasamningi VR, en þó skuli þau endurskoðuð árlega ef ástæða þyki til. Í 8. gr. samningsins segir að önnur atriði sem ekki sé fjallað um sérstaklega í samningnum taki mið af kjarasamningi VR. Í málinu er ekki tölulegur ágreiningur og er óumdeilt að stefndi hefur greitt stefnanda mánaðarlegar launagreiðslur frá starfslokum hans í febrúar 2006 til loka ágúst 2007. Snýst ágreiningur aðila því eingöngu um greiðslu orlofs og símakostnaðar. Stefnandi byggir á því að þegar hann lét af störfum hjá stefnda hafi hann átt inni 19 daga vegna fyrra orlofsárs og hefur hann því til stuðnings lagt fram yfirlit um orlofstöku starfsmanna stefnda frá árinu 2002 til 2006 þar sem fram kemur meðal annars að stefnandi átti 18 daga í óteknu orlofi vegna orlofsársins 2004-2005 og 1 dag vegna orlofsársins 2005-2006. Á yfirliti þessu kemur einnig fram að stefnandi átti rétt á 28 daga orlofsrétti á ársgrundvelli. Stefnandi hélt utan um orlofstöku starfsmanna stefnda og er fyrirliggjandi yfirlit skráning hans á orlofstöku hvers starfsmanns, meðal annars hans sjálfs. Þessu yfirliti hefur ekki verið hnekkt með neinum gögnum, en fram kom hjá vitninu Sigurði Ólafssyni, sem tók við af stefnanda sem framkvæmdastjóri stefnda, að hann kannaðist við að slíkt yfirlit hefði verið til í gögnum stefnda. Þykir stefnandi hafa sýnt fram á það að hann átti inni umrædda 19 daga vegna orlofsáranna frá 2004-2006 þegar hann hætti störfum. Þá er ekki ágreiningur um að orlofsréttur stefnanda var 28 dagar á ári. Samkvæmt 8. gr. laga nr. 30/1987 um orlof skal vinnuveitandi við lok ráðningartímans greiða launþeganum öll áunnin orlofslaun hans. Þurfti stefnandi ekki að gera sérstakan áskilnað um kröfu sína vegna áunnins orlofs í samkomulagi aðila enda er í því samkomulagi eingöngu vísað til ráðningarsamnings aðila varðandi starfslokin. Verður ekki fallist á að með því að hafa ekki gert sérstakan áskilnað um kröfuna og því að hafa ekki sett fram kröfuna fyrr en í nóvember 2007 hafi stefnandi gerst sekur um tómlæti sem leiði til þess að hann hafi fyrirgert kröfunni, en krafan var sett fram í byrjun nóvember 2007, aðeins um tveim mánuðum eftir síðustu greiðslu stefnda á grundvelli samkomulags aðila. Samkvæmt 13. gr. orlofslaganna er framsal orlofslauna og flutningur þeirra milli orlofsára óheimilt. Samkvæmt 1. mgr. 2. gr. laganna rýra lögin ekki víðtækari eða hagkvæmari orlofsrétt samkvæmt öðrum lögum, samningum eða venjum. Samkvæmt 2. mgr. 3. gr. orlofslaga er orlofsárið frá 1. maí til 30. apríl og vinna menn sér inn rétt til orlofs á næsta orlofsári með vinnuframlagi á orlofsárinu. Með hliðsjón af kröfugerð stefnanda og því sem að framan er rakið er ljóst að stefnandi átti ótekna 18 orlofsdaga vegna orlofsársins 2004-2005 þegar hann lét af störfum og verður ekki séð að hann hafi haft heimild til að flytja þessi réttindi milli ára. Hefur stefnandi ekki lagt fram haldbær gögn um að annir hafi komið í veg fyrir töku hans til orlofs á því orlofsári sem hér um ræðir eða að hann hafi samið um það við stefnda að flytja orlofið milli ára. Verður stefnandi að bera hallann af því og því verður þegar af þeirri ástæðu ekki tekin til greina krafa hans um greiðslu orlofs vegna orlofsársins 2004-2005 að fjárhæð 688.056 krónur. Þessi sjónarmið eiga hins vegar ekki við um orlof vegna orlofsársins 2005-2006 þar sem það orlofsár var ekki liðið þegar stefnandi lét af störfum í febrúar 2006. Stefnandi krefst þess einnig að fá greitt orlof vegna orlofsársins 2006-2007 og frá maí 2007 til ágúst 2007. Í samningi aðila er eins og áður greinir vísað til ráðningarsamnings varðandi starfslok stefnanda og í ráðningarsamningi er vísað til kjarasamnings VR hvað snertir orlof. Eins og greinir í 1. gr. orlofslaganna eiga allir þeir sem starfa í þjónustu annarra gegn launum, hvort sem þau eru greidd í peningum eða öðrum verðmætum, rétt á orlofi og orlofslaunum samkvæmt ákvæðum laganna. Samkvæmt 2. mgr. 2. gr. er samningur um minni rétt til handa launþegum en lögin ákveði ógildur. Eins og greinir í ráðningarsamningi var gagnkvæmur uppsagnarfrestur sex mánuðir og ef uppsögn væri ekki vegna brota á ákvæðum samningsins skyldi stefnandi fá full laun með fríðindum í 12 mánuði eftir að hann lyki störfum. Þótt aðilum beri ekki allskostar saman um hvað í þessu felist, varð niðurstaðan sú að stefndi féllst á að greiða stefnanda, á grundvelli samningsins, laun í 18 mánuði alls frá og með næstu mánaðarmótum eftir uppsögn, eða 1. mars 2006, og gerði stefndi ekki kröfu um vinnuframlag stefnanda á uppsagnarfrestinum. Er túlkun samningsins að þessu leyti ekki hér til umfjöllunar, en vangaveltur stefnda um að greiðslur þessar séu ekki laun í skilningi orlofslaga eru engum rökum studdar og jafnvel þótt tilgangur orlofslaganna kunni að vera sá að tryggja launafólki frí frá störfum verður ekki séð að það takmarki rétt stefnanda til greiðslu orlofs á þessar launagreiðslur í samræmi við lög og kjarasamninga. Stefndi sagði stefnanda upp með samningsbundnum sex mánaða fyrirvara og óskaði ekki eftir vinnuframlagi hans heldur sömdu aðilar um að starfsskyldur stefnanda félli niður þegar við uppsögn. Þá bar stefnda samkvæmt ráðningarsamningi að greiða stefnanda full laun með fríðindum í tólf mánuði eftir að hann lauk störfum. Þótt almennt sé það svo að starfsmenn stefnda fái orlof sitt uppgert með því að njóta fastra launa í orlofi án vinnuframlags og fái ekki orlof sitt uppgert með sérstökum aukagreiðslum verður að gera ráð fyrir að slíkur háttur sé hafður á þegar starfsmenn eru í vinnu. Önnur sjónarmið gilda þegar uppsögn hefur átt sér stað og samið hefur verið um starfslokin. Hafi orlof átt að vera innifalið í greiðslum þeim sem stefnandi fékk eftir starfslokin hefði þurft að taka það sérstaklega fram í samningi aðila. Þar sem það var ekki gert verður stefndi að bera hallann af því. Að því virtu sem nú hefur verið rakið verður krafa stefnanda um greiðslu orlofs vegna orlofsáranna 2005-2006, 2006-2007 og orlofs vegna maí til ágúst 2007 tekin til greina. Í áðurgreindum ráðningarsamningi aðila er ákvæði um að stefndi greiði afnotagjöld af símum stefnanda. Í samningnum er ekkert fjallað um að þær greiðslur séu vegna kostnaðar í tengslum við starf stefnanda hjá stefnda. Verður ekki annað séð en að hér sé um að ræða fríðindi sem stefnandi átti rétt á að fá greidd samkvæmt ráðningarsamningi, sbr. 2. gr. hans um greiðslu fullra launa með fríðindum á hinu 12 mánaða tímabili sem tók við eftir sex mánaða uppsagnarfrestinn. Hefði þurft að semja um það sérstaklega ef þessi kostnaður átti ekki að greiðast og verður krafa þessi því tekin til greina. Að því virtu sem nú hefur verið rakið verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda 1.606.696 krónur (38.225+1.070.309+356.768+141.394) með dráttarvöxtum eins og greinir í dómsorði en dráttarvaxtakrafa stefnanda hefur ekki sætt sérstökum andmælum. Eftir þessum úrslitum verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 400.000 krónur, þar með talinn virðisaukaskattur. Af hálfu stefnanda flutti mál þetta, Guðmundur B. Ólafsson hrl. en af hálfu stefnda flutti málið Ástráður Haraldsson hrl. Greta Baldursdóttir héraðsdómari kveður upp dóm þennan. Stefndi, Vörður tryggingar hf., greiði stefnanda, Einari Baldvinssyni, 1.606.696 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 38.225 krónum frá 1. maí 2006 til 20. janúar 2007, af 58.149 krónum frá þeim degi til 20. febrúar 2007, af 79.529 krónum frá þeim degi til 20. mars 2007, af 94.174 krónum frá þeim degi til 20. apríl 2007, af 106.872 krónum frá þeim degi til 1. maí 2007, af 1.121.603 krónum frá þeim degi til 1. júní 2007, af 1.223.863 krónum frá þeim degi til 1. júlí 2007, af 1.321.097 krónum frá þeim degi til 1. ágúst 2007, af 1.427.574 krónum frá þeim degi til 1. september 2007 og af 1.606.696 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda 400.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 377/2006
|
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
|
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta áfram gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 14. júlí 2006, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum sama dag. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 14. júlí 2006, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 25. ágúst 2006 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Skilja verður kæru varnaraðila svo að hann krefjist þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Eins og nánar greinir í hinum kærða úrskurði hefur varnaraðili setið í gæsluvarðhaldi um nokkurt skeið, fyrst á grundvelli a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 en frá 7. júní 2006 samkvæmt 2. mgr. sömu greinar. Þessi síðarnefnda heimild er eðli máls samkvæmt háð því að ekki verði óhæfilegur dráttur á rannsókn máls og það sé síðan rekið með viðhlítandi hraða. Fram kemur í málinu að sóknaraðili bíður nú gagna sem hann hefur óskað eftir erlendis frá. Með þessum athugasemdum en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Lögreglustjórinn í Reykjavík hefur lagt fram kröfu þess efnis að X, [kt. og heimilisfang], sæti áfram gæsluvarðhaldi, þó eigi lengur en til föstudagsins 25. ágúst 2006, kl. 16:00. Í greinargerð lögreglunnar segir að ávana- og fíkniefnadeild rannsaki meint stórfellt fíkniefnabrot. Lagt hafi verið hald á 15.227,90 g af amfetamíni og 10.283,05 g af hassi sem falin hafi verið í bifreið sem flutt hafi verið til landsins frá Rotterdam í Hollandi. Fíkniefnin hafi fundist við leit tollgæslu þann 3. apríl sl. Bifreiðin hafi verið flutt inn á nafni kærða. Lögregla hafi haft eftirlit með bifreiðinni frá því fíkniefnin fundust og hafi hljóðupptökubúnaði og gerviefnum verið komið fyrir í bifreiðinni og símar grunaðra hlustaðir. Bifreiðin hafi verið tollafgreidd og sótt nokkrum dögum síðar og flutt á bifreiðastæði við heimili nefnds kærða. A, B og C hafi sótt bifreiðina á umrætt bifreiðastæði að kvöldi 13. apríl sl. Hafi þeir flutt bifreiðina í verkstæðishúsnæði við D en þeir hafi verið handteknir skömmu síðar. Aðkoma á vettvangi og hljóðritað samtal við bifreiðina í húsnæðinu bendi eindregið til þess að umræddir þremenningar hafi verið að móttaka efnin með því að fjarlægja þau úr bifreiðinni. Kærði hafi viðurkennt aðild að innflutningi fíkniefna með því að hafa, að beiðni meints vitorðsmanns, E, flutt inn bifreið á sínu nafni sem átti að vera hlaðin kannabisefnum. Kærði hafi lýst nánar meintri aðkomu sinni að málinu og greint frá tveimur utanlandsferðum í því sambandi og samskiptum hans við vitorðsmenn erlendis og flutningi bifreiðarinnar í vöruafgreiðslu Eimskip í Rotterdam. Kærði kvaðst hafa verið í góðri trú að einungis kannabisefni yrðu falin í bifreiðinni en honum hafi hins vegar verið greint frá því undir lok síðari ferðarinnar, í Belgíu, að eitthvað meira yrði í bifreiðinni. Kærði kvaðst hafa gert athugasemd vegna þessa við nefndan E þegar heim hafi verið komið en E gert lítið úr þessu og sagt honum að hann fengi aukalega greitt fyrir þetta. Þegar kærði hafi verið búinn að fá tilkynningu um að bifreiðin væri komin til landsins þá hafi hann sett sig í samband við einn af vitorðsmönnunum erlendis og í framhaldinu hafi E afhent honum peninga í reiðufé til að fá bifreiðina afgreidda úr tolli og kærði í framhaldinu fengið bifreiðina afgreidda og skráða. Kærði kvaðst ekki hafa séð fíkniefnin sem höfðu verið í bifreiðinni, hann hafi ekki komið að pökkun þeirra í bifreiðinni né hafi hann lagt til fjármuni til kaupa á fíkniefnunum. Sé nánar vísað til framburðarskýrslna kærða frá 25. og 27. apríl sl., skýrslu fyrir héraðsdómi þann 26. s.m. og og framburðarskýrslu frá 10. maí sl. Kærði þyki vera undir sterkum rökstuddum grun um aðild að stórfelldu fíkniefnabroti en hinir grunuðu virtust hafa skipt með sér verkum. Kærði hafi sætt gæsluvarðhaldi frá 14. apríl sl., nú síðast með dómi Hæstaréttar Íslands í máli nr. 296/2006, þar sem almannahagsmunir höfði verið lagðir til grundvallar gæsluvarðhaldi og felldi þar með úr gildi úrskurð Héraðsdóms Reykjavíkur í máli nr. R-293/2006. Rannsókn málsins sé ekki lokið en unnið sé að frekari gagnaöflun frá erlendum lögregluyfirvöldum í því skyni að upplýsa frekar um aðild og verknaðarþætti hinna grunuðu. Kærði þyki hafa átt beina aðild að brotinu að því er varðar flutning fíkniefnanna til landsins og um sé að ræða mjög mikið magn sterkra og hættulegra fíkniefna. Nær öruggt þyki að fíkniefnin hafi átt að fara í sölu og dreifingu til ótiltekins fjölda manna hér á landi. Hið meinta brot kærða þyki þannig mjög alvarlegt. Með tilliti til hagsmuna almennings þyki þannig nauðsynlegt að kærði sæti áfram gæsluvarðhaldi á meðan mál hans sé til meðferðar en telja verði og reikna með að ef sakborningur, sem orðið hafi uppvís að jafn alvarlegu broti og kærði, gangi laus áður en máli lýkur með dómi þá valdi það hneykslun í samfélaginu og særi réttarvitund almennings. Staða kærða í málinu þyki sambærileg stöðu annarra sakborninga í sama máli sem sætt hafa gæsluvarðhaldi á grundvelli almannahagsmuna sem og stöðu sakborninga í öðrum svipuðum málum, sbr. mál Hæstaréttar nr.: 154/2006, 368/2005, 93/2005, 488/2004, 269/2004, 417/2000 og 471/1999, þar sem sakborningum hefur verið gert að sæta gæsluvarðhaldi fram að dómi þegar legið hefur fyrir sterkur rökstuddur grunur um beina aðild að innflutningi á miklu magni fíkniefna í ágóðaskyni. Sé ekki ástæða til að ætla að refsimat og réttarvitund almennings í slíkum málum hafi breyst frá því téðir dómar voru uppkveðnir, að skilyrðum 2. mgr. 103. gr. laga um meðferð opinberra mála nr. 19/1991 sé ekki fullnægt í því máli sem hér um ræðir. Sakarefnið sé talið geta varðað við 173. gr. a. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 1. gr. laga nr. 64/1974 og 1. gr. laga nr. 32/2001. Um heimild til gæsluvarðhalds sé vísað til 2. mgr. 103. gr. laga um meðferð opinberra mála nr. 19/1991. Með dómi Hæstaréttar frá 7. júní sl. í máli nr. 296/2006 er fallist á að fyrir hendi sé sterkur grunur um að kærði hafi framið brot sem að lögum geti varðað allt að 12 ára fangelsi samkvæmt 173. gr. a. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Með því er að minnsta kosti fallist á að um sérstaklega saknæma háttsemi geti verið að ræða. Í dóminum er brotið talið þess eðlis að gæsluvarðhald sé nauðsynlegt með tilliti til almannahagsmuna. Samkvæmt þessu er öllum skilyrðum 2. mgr. 103. gr. laga um meðferð opinberra mála fullnægt til að gæsluvarðhaldi verði beitt eins og krafist er. Ber því að taka kröfuna til greina. Sigríður Ingvarsdóttir héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. Úrskurðarorð: Kærði, X, [kt. og heimilisfang], sæti áfram gæsluvarðhaldi, þó eigi lengur en til föstudagsins 25. ágúst 2006, kl. 16:00.
|
Mál nr. 183/2017
|
Kærumál Farbann
|
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem X var gert að sæta farbanni á grundvelli 1. mgr. 100 gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, sbr. b. lið 2. mgr. 95. gr. sömu laga.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir HelgiI. Jónsson, Benedikt Bogason og Karl Axelsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttarmeð kæru 17. mars 2017, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 20. samamánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 17. mars 2017, þar sem varnaraðilavar gert að sæta farbanni til 14. apríl 2017 klukkan 16. Kæruheimild er í l.lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefstþess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, til vara að hann haldifrelsi sínu gegn því að setja tryggingu í formi reiðufjár, en að því frágengnuað farbanninu verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar.Með vísan til forsendna hins kærðaúrskurðar verður hann staðfestur.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.ÚrskurðurHéraðsdóms Reykjavíkur 17. mars 2017. Héraðssaksóknari hefurkrafist þess að Héraðsdómur Reykjavíkur úrskurði að Xkt. [...], verði gert að sæta farbanni til 14. apríl 2017, kl. 16:00. Í greinargerð héraðssaksóknarakemur fram að embættið fari með rannsókn á máli X, kt. [...], á grundvellivísunar málsins frá skattrannsóknarstjóra ríkisins. Rannsókn málsins lýtur aðskattskilum X tekjuárin 2012-2016, auk skattskila A ehf., kt. [...] og B ehf.,kt. [...]. Samkvæmt upplýsingum fráskattrannsóknarstjóra sé grunur um að raunverulegt eignarhald A ehf. hafi veriðí höndum X en því hafi verið haldið leyndu vegna málaferla hans viðLandsbankann. Hafi móðir hans því verið skráður eigandi félagsins. Aðspurður umeignarhald í skýrslutöku hjá skattrannsóknarstjóra hafi hann ekki viljað tjá sig,né heldur um hver hefði fengið útgreiddan arð félagsins. A sé til rannsóknarhjá skattrannsóknarstjóra eftir að ábending hafi borist um að tilhæfulausirreikningar hefðu verið gjaldfærðir í rekstri félagsins, samtals að fjárhæð kr.161.090.890 á árunum 2013-2016. Ábendingaraðilinn hafi verið útgefandisölureikninganna. Samkvæmt framburðiábendingaraðila muni hann hafa fengið 10% af hverjum reikningi sem hann hafigefið út á hendur A en hann hafi svo farið í bankann og tekið 90% út í reiðuféog látið X eða rekstrarstjóra A ehf., hafa það. Skattaðili búi að miklu leytierlendis og hafi ábendingaraðili upplýst að hann hefði einnig sent fjármuni ásambýliskonu skattaðila og systur hennar. Aðspurður hafi ábendingaraðili einnigsagst hafa gefið út tilhæfulausa reikninga á hendur félaginu B ehf., kt. [...],sem einnig sé til rannsóknar, og sé X talinn vera daglegur stjórnandi þess. Rannsókn málanna beinist að þvíhvort X hafi sem daglegur stjórnandi A ehf. og B ehf. gjaldfært rekstrarkostnaðog talið fram innskatt á grundvelli tilhæfulausra sölureikninga. Þá sé einniggrunur um að laun X hafi einungis að litlum hluta verið gefin upp til skatts.Meint brot geti varðað 6 ára fangelsi sbr. 1. mgr. 262. gr. almennrahegningarlaga. Við meðferð málsins hjá skattrannsóknarstjórahafi verið kyrrsettar eignir hjá X að fjárhæð 65.000.000 kr., hjá móður hans C,að fjárhæð 16.375.007 kr. og hjá A að fjárhæð 98.300.000 kr. Fram kemur í greinargerðinni aðX sé nú giftur D, [...] ríkisborgara, og fyrirhugi að flytjast til [...] þarsem nú sé búið að ganga frá sölu á A ehf. Aðspurður hjá skattrannsóknarstjórahafi hann ekki sagst vita hvenær hann kæmi aftur til Íslands og hann muni faraaf landi brott á sunnudaginn 19. mars nk. Með vísan til framangreinds sétalið nauðsynlegt að X sæti farbanni í þágu rannsóknar málsins, þar sem ætlamegi að hann muni reyna að komast úr landi eða koma sér með öðrum hætti undanmálsókn eða fullnustu refsingar. Fyrir liggi, samkvæmt upplýsingum fráskattrannsóknarstjóra, að X muni fara af landi brott á sunnudaginn 19. mars nk.Fyrirhugað sé að taka aðra skýrslu af X og sé því mikilvægt að hann sé álandinu. Þyki þannig nauðsynlegt að vernda rannsóknarhagsmuni málsins með þvíað X sæti farbanni. Meðvísan til framangreinds, framlagðra gagna og b. liðar 1. mgr. 95. gr., sbr. 1.mgr. 100. gr. laga 88/2008 um meðferð sakamála sé þess krafist að krafan náifram að ganga. Niðurstaða dómara: Héraðssaksóknari fer nú með rannsókn ámáli X, kt. [...], á grundvelli vísunar málsins frá skattrannsóknarstjóraríkisins. Rannsókn málsins lýtur að skattskilum X tekjuárin 2012-2016, aukskattskila A ehf., kt. [...] og B ehf., kt. [...]. Rannsókn málanna beinist að því hvortvarnaraðili hafi sem daglegur stjórnandi A ehf. og B ehf. gjaldfærtrekstrarkostnað og talið fram innskatt á grundvelli tilhæfulausra sölureikningasamtals að fjárhæð kr. 161.090.890 á árunum 2013-2016. Þá sé einnig grunur um að laun varnaraðila hafi einungis að litlum hlutaverið gefin upp til skatts. Samkvæmt fyrirliggjandi gögnum í málinu errökstuddur grunur um að varnaraðili hafi gerst sekur um brot gegn 1. mgr. 262.gr. almennra hegningarlaga, nr. 19/1940 með áorðnum breytingum og meint brot efsök er sönnuð getur varðað 6 ára fangelsi. Í greinargerð héraðssaksóknara kemurað varnaraðili sé nú giftur [...] ríkisborgara, og fyrirhugi að flytjast til [...]þar sem nú sé búið að ganga frá sölu á A ehf. Með vísan til framangreinds erfallist á að nauðsynlegt sé að varnaraðili sæti farbanni í þágu rannsóknarmálsins, þar sem ætla megi að hann muni reyna að komast úr landi eða koma sérmeð öðrum hætti undan málsókn eða fullnustu refsingar. Fyrir liggi, samkvæmtupplýsingum frá skattrannsóknarstjóra, að varnaraðili muni fara af landi brottá sunnudaginn 19. mars nk. Fyrirhugað sé að taka aðra skýrslu af honum og séþví mikilvægt að hann sé á landinu. Þyki þannig nauðsynlegt að verndarannsóknarhagsmuni málsins með því að varnaraðili sæti farbanni. Fyrir liggurað eftir er að afla margvíslegra gagna og telja verður að við tímalengdfarbanns sé gætt meðalhófs. Meðvísan til framangreinds, framlagðra gagna er fallist á að uppfyllt séu skilyrðib. liðar 1. mgr. 95. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr. laga 88/2008 um meðferðsakamála og því fallist á kröfu héraðssaksóknara eins og hún er fram sett. Þórður Clausen Þórðarsonhéraðsdómari kveður upp þennan úrskurð. Ú R S K U RÐ A R O R Ð :Varnaraðila, X kt. [...], er gert að sætafarbanni til 14. apríl 2017, kl. 16:00.
|
Mál nr. 403/1998
|
Stjórnarskrá Atvinnufrelsi Reglugerðarheimild Alþjóðasamningar Framsal valds Jafnræði Mengun Skaðabætur Sératkvæði
|
Einkahlutafélagið V hóf í byrjun árs 1995 innflutning á vetnisklórflúorkolefni til notkunar í kæli- og frystitækjum, en þá gilti um innflutning efnisins reglugerð nr. 546/1994 um varnir gegn mengun af völdum ósoneyðandi efna. Samkvæmt auglýsingum ráðherra vegna áranna 1995 og 1996 skyldi við úthlutun innflutningsheimilda miðað við innflutning viðkomandi fyrirtækis á árinu 1989, en á því ári hafði V ekki haft neinn innflutning efnisins með höndum. V sótti um leyfi til innflutnings efnisins vegna ársins 1995 og enn á ný vegna áranna 1996 og 1997 en var synjað um þær innflutningsheimildir, sem félagið fór fram á. Með hliðsjón af tilgangi laga nr. 52/1988 um eiturefni og hættuleg efni, breytingarlaga nr. 51/1993 sem veittu umhverfisráðherra heimild til að setja nauðsynlegar reglur um notkun ósoneyðandi efna í samræmi við alþjóðlegar skuldbindingar Íslands, og efnisákvæðum alþjóðasáttmála um vernd ósonlagsins var talið, að 2. mgr. 29. gr. laga nr. 52/1988 fæli í sér nægilega heimild fyrir ráðherra til að takmarka innflutning á vetnisklórflúorkolefni með reglugerð. Þá var ekki talið, að ráðherra hefði framselt Hollustuvernd ríkisins vald umfram það, sem heimilt var, þegar hann fól stofnuninni að framkvæma innflutningstakmarkanirnar. Hins vegar hefði Hollustuvernd borið að gæta réttra laga og málefnalegra sjónarmiða við þessa framkvæmd. Þóttu lög nr. 52/1988 eða alþjóðasamningar eigi hafa veitt heimild til þess að gera greinarmun á einstökum innflytjendum eftir því efnismagni, sem þeir höfðu flutt inn á árinu 1989. Brast því ákvæði í auglýsingum ráðherra um að taka skyldi mið af innflutningi fyrirtækis á árinu 1989 lagastoð og ákvarðanir Hollustuverndar, sem byggðu á ákvæðinu, voru ólögmætar. Voru V dæmdar bætur að álitum vegna innflutnings á árinu 1995 en ekki þótti hafa verið sýnt fram á tjón vegna ársins 1996.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Pétur Kr. Hafstein, Guðrún Erlendsdóttir, Haraldur Henrysson, Hjörtur Torfason og Hrafn Bragason. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 1. október 1998. Hann krefst aðallega sýknu og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti en til vara, að krafa gagnáfrýjanda um skaðabætur verði lækkuð til mikilla muna og málskostnaður í því tilviki látinn niður falla. Málinu var gagnáfrýjað 16. desember 1998. Gagnáfrýjandi krefst þess, að ákvæði héraðsdóms um ólögmæti ákvörðunar Hollustuverndar ríkisins 19. febrúar 1997, sem staðfest var með úrskurði umhverfisráðuneytisins 1. ágúst sama ár, verði staðfest. Hann krefst þess einnig, að aðaláfrýjanda verði gert að greiða 927.520 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 5. mars 1997 til greiðsludags. Þá krefst gagnáfrýjandi málskostnaðar í héraði að fjárhæð 636.150 krónur auk málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Eins og nánar greinir í héraðsdómi varðar mál þetta innflutning gagnáfrýjanda á vetnisklórflúorkolefni (HCFC) til notkunar í kæli- og frystitækjum. Samkvæmt gögnum málsins komst á haustið 1994 viðskiptasamband milli gagnáfrýjanda og dansks framleiðanda efnisins um innflutning þess, en gagnáfrýjandi hóf sölu efnisins til íslenskra kaupenda í byrjun árs 1995. Með bréfi 12. maí 1995 til Hollustuverndar ríkisins sótti gagnáfrýjandi um heimild til innflutnings 20.000 kg af vetnisklórflúorkolefni vegna ársins 1995 til viðbótar þeim 10.110 kg, sem hann hafði áður flutt inn á árinu. Hollustuvernd synjaði beiðni gagnáfrýjanda 6. júní sama ár. Gagnáfrýjandi óskaði næsta dag eftir undanþágu umhverfisráðherra til innflutnings á efninu. Umhverfisráðherra veitti gagnáfrýjanda 6. júlí sama ár heimild til innflutnings á allt að 0,11 ODP tonnum, en með þeim er átt við magn í tonnum margfaldað með ósoneyðingarmætti. Með bréfi 27. desember 1995 til Hollustuverndar ríkisins sótti gagnáfrýjandi um heimild til innflutnings 30.000 kg af vetnisklórflúorkolefni á árinu 1996. Hollustuvernd heimilaði gagnáfrýjanda innflutning á allt að 0,3 ODP tonnum 2. janúar 1996. Gagnáfrýjandi kærði ákvörðun Hollustuverndar til umhverfisráðherra 9. febrúar sama ár. Umhverfisráðherra staðfesti ákvörðun Hollustuverndar með úrskurði 1. ágúst 1997, en 21. nóvember 1996 hafði Hollustuvernd úthlutað gagnáfrýjanda 0,15 ODP tonnum til viðbótar framangreindum 0,3 ODP tonnum. Gagnáfrýjandi kvartaði með bréfi 2. júlí 1996 til Samkeppnisstofnunar vegna samkeppnishindrana, sem hann taldi felast í reglum um úthlutanir á innflutningsheimildum fyrir vetnisklórflúorkolefni. Samkeppnisráð komst að þeirri niðurstöðu 7. október 1996, að reglurnar stríddu gegn markmiðum samkeppnislaga og torvelduðu frjálsa samkeppni í viðskiptum. Með bréfi 24. janúar 1997 veitti Hollustuvernd gagnáfrýjanda leyfi til innflutnings á 0,1 ODP tonni af vetnisklórflúorkolefni fyrir árið 1997. Við heimild gagnáfrýjanda var bætt 0,2 ODP tonnum 19. febrúar 1997. Gagnáfrýjandi kærði leyfisveitingu Hollustuverndar til umhverfisráðherra 27. febrúar sama ár. Ráðherra staðfesti ákvarðanir Hollustuverndar með úrskurði 1. ágúst 1997. Þegar ráðherra kvað upp þá tvo úrskurði, sem hér um ræðir, hafði mál þetta þegar verið höfðað. II. Reglugerð nr. 546/1994 um varnir gegn mengun af völdum ósoneyðandi efna tók gildi 1. nóvember 1994, sbr. nú reglugerð um sama efni nr. 656/1997, og var hún sett með skírskotun til 2. mgr. 29. gr. laga nr. 52/1988 um eiturefni og hættuleg efni, sbr. lög nr. 51/1993, og 3. gr. þágildandi laga nr. 81/1988 um hollustuhætti og heilbrigðiseftirlit, sbr. lög nr. 65/1994. Samkvæmt 3. gr. reglugerðarinnar var bannaður innflutningur á efnum, sem tilgreind voru í viðauka 1, og á vörum, sem innihéldu slík efni, þar á meðal vetnisklórflúorkolefni. Bannið náði þó ekki til endurnýttra og endurunninna efna. Samkvæmt D. lið 1. mgr. 4. gr. reglugerðarinnar var tímabundinn innflutningur vetnisklórflúorkolefnis heimill í samræmi við sérstakar reglur, sem fram komu í viðauka 2. Samkvæmt 1. mgr. viðauka 2 jafngilti það magn vetnisklórflúorkolefnis, sem heimilt var að flytja til landsins á árinu 1995 8,4 ODP tonnum, en í 2. gr. reglugerðarinnar var að finna skilgreiningu á einingunni ODP. Þetta magn var reiknað út miðað við heildarinnflutning árið 1989. Hámark innflutnings á hverju tólf mánaða tímabili eftir árslok 1995, allt til 1. janúar árið 2004, skyldi vera hið sama. Samkvæmt 4. mgr. viðaukans var Hollustuvernd ríkisins heimilt að setja kvóta á innflutning vetnisklórflúorkolefna, þegar innflutt magn þeirra næði 80% af tiltekinni summu eða í síðasta lagi 1. janúar árið 2000. Þá sagði í viðaukanum, að kvótinn væri settur með hliðsjón af innflutningi HCFC (vetnisklórflúorkolefnis) og CFC (klórflúorkolefnis) á árinu 1989. Samkvæmt auglýsingu umhverfisráðherra nr. 217/1995 um tímabundna heimild til innflutnings á vetnisklórflúorkolefnum skyldu fyrirtæki, sem óskuðu eftir leyfi til innflutnings á þeim á árinu 1995, senda umsókn um það til Hollustuverndar ríkisins samkvæmt auglýsingu stofnunarinnar í Lögbirtingablaðinu. Samkvæmt 2. gr. auglýsingarinnar skyldi við ákvörðun á leyfðu innflutningsmagni styðjast við magn vetnisklórflúorkolefna og klórflúorkolefna, sem flutt hefði verið til landsins af viðkomandi fyrirtæki 1989. Auglýsing umhverfisráðherra nr. 611/1995 um heimild til innflutnings á vetnisklórflúorkolefnum á árinu 1996 var efnislega samhljóða auglýsingu nr. 217/1995. Samkvæmt 2. gr. auglýsingar umhverfisráðherra nr. 587/1996 um heimild til innflutnings á vetnisklórflúorkolefnum á árinu 1997 skyldi stuðst við magn, sem flutt hefði verið til landsins á árinu 1989, en ekki var þar sérstaklega tiltekið, að taka skyldi mið af innflutningi viðkomandi fyrirtækis það ár. Allar framangreindar auglýsingar umhverfisráðherra voru gefnar út með vísun til 4. gr. og viðauka 2 reglugerðar nr. 546/1994. III. Samkvæmt 1. mgr. 1. gr. laga nr. 88/1992 um innflutning skal innflutningur á vöru og þjónustu til landsins vera óheftur nema annað sé sérstaklega tekið fram í lögum eða milliríkjasamningum, sem Ísland er aðili að. Í Vínarsamningi um vernd ósonlagsins 22. mars 1985 og Montrealbókun 16. september 1987 um efni, sem valda rýrnun ósonlagsins, eins og henni var breytt í Lundúnum 29. júní 1990 og Kaupmannahöfn 25. nóvember 1992, hefur Ísland sem einn samningsaðila tekist þá skyldu á herðar að takmarka notkun á slíkum efnum, þar á meðal vetnisklórflúorkolefni. Hafa þessir alþjóðasamningar verið fullgiltir af Íslands hálfu og auglýstir í C deild Stjórnartíðinda, sbr. auglýsingar nr. 9/1989, nr. 15/1993 og nr. 1/1994. Miðað er við, að notkun aðildarríkjanna á þessu efni séu settar skorður með hliðsjón af umfangi neyslunnar á árinu 1989. Í 2. mgr. 29. gr. laga nr. 52/1988, sbr. lög nr. 51/1993, er umhverfisráðherra veitt heimild til að setja reglugerð um innflutning, sölu, notkun, örugga meðhöndlun og förgun eiturefna og hættulegra efna, sem geta haft skaðleg áhrif á umhverfið. Í athugasemdum við það frumvarp, sem varð að lögum nr. 51/1993, kemur fram, að það sé flutt í tilefni af framkvæmd Vínarsamningsins um verndun ósonlagsins og Montrealbókunarinnar og eigi að veita umhverfisráðherra heimild til að setja nauðsynlegar reglur um notkun ósoneyðandi efna í samræmi við alþjóðlegar skuldbindingar Íslands. Vetnisklórflúorkolefni hafði á þessum tíma ekki verið sett á sérstakan lista yfir eiturefni og hættuleg efni samkvæmt 2. mgr. 2. gr. laga nr. 52/1988, sbr. 2. mgr. 1. gr. Þótt orðalag 2. mgr. 29. gr. laganna um setningu reglugerðar um innflutning þessara efna hafi ekki verið eins skýrt og rétt hefði verið, verður engu að síður að telja ákvæðið hafa veitt ráðherra heimild til að takmarka með reglugerð nr. 546/1994 innflutning þeirra efna, sem hafa skaðleg áhrif á ósonlagið og eru þar á sérstökum lista, sbr. einnig til hliðsjónar 1. mgr. 3. gr. þágildandi laga nr. 81/1988, sbr. lög nr. 65/1994. Er þá bæði að líta til tilgangs eiturefnalaga og breytingarlaga nr. 51/1993 og efnisákvæða þeirra alþjóðasamninga um varnir gegn ósoneyðandi efnum, sem Ísland er aðili að. Í reglugerð nr. 546/1994 var Hollustuvernd ríkisins veitt heimild til að setja kvóta á innflutning vetnisklórflúorkolefnis og voru henni settar frekari reglur um úthlutun kvóta til einstakra innflytjenda með auglýsingum ráðherra, eins og að framan greinir. Að virtu því hlutverki, sem Hollustuvernd er markað í lögum nr. 52/1988 og lögum nr. 81/1988, sbr. einkum 2. mgr. 16. gr. þeirra laga, verður ekki á það fallist, að ráðherra hafi verið óheimilt að fela stofnuninni nánari framkvæmd innflutningstakmarkana. Við þá framkvæmd bar Hollustuvernd hins vegar að gæta réttra laga og málefnalegra sjónarmiða. IV. Atvinnufrelsi er varið í 75. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944, sbr. 13. gr. stjórnarskipunarlaga nr. 97/1995 og áðurgildandi 69. gr. stjórnarskrárinnar. Samkvæmt þessum ákvæðum verða bönd einungis sett á atvinnufrelsi manna með lögum, enda krefjist almannahagsmunir þess. Af þessu leiðir, að hvorki ráðherra né Hollustuvernd ríkisins höfðu óheft mat um það, hvernig innflutningstakmörkunum á þeim efnum, er reglugerð nr. 546/1994 tók til, var komið á og þær framkvæmdar. Bar stjórnvöldum við þessa lagaframkvæmd að gæta jafnræðis milli innflytjenda eftir því sem unnt væri, þannig að skerðingar á heimildum þeirra til innflutnings yrðu þeim ekki þungbærari en efni stóðu til. Hvorki er í lögum nr. 52/1988 né áðurgreindum alþjóðasamningum veitt heimild til þess að takmarka innflutning ósoneyðandi efna á árinu 1995 eða síðar á þann veg, að gerður sé greinarmunur á einstökum innflytjendum eftir því efnismagni, sem þeir sjálfir fluttu inn á árinu 1989. Ákvörðun sameiginlegu EES nefndarinnar um að taka reglugerð ráðs Evrópubandalagsins nr. 3093/94 upp í 21. lið a. III. kafla XX. viðauka EES samningsins var ekki tekin fyrr en 28. október 1996 og ekki birt í EES viðbæti stjórnartíðinda EB fyrr en 4. júní 1998. Í þeirri reglugerð er heldur ekki að finna stoð fyrir umræddri mismunun innflytjenda. Þegar af þessum ástæðum brast 2. gr. auglýsinga umhverfisráðuneytisins nr. 217/1995 og nr. 611/1995 lagastoð og ákvörðun Hollustuverndar ríkisins 19. febrúar 1997 um að takmarka heimildir gagnáfrýjanda til innflutnings á vetnisklórflúorkolefni á árinu 1997 við O,3 ODP tonn gat ekki staðist á þessum forsendum. Hún var því ólögmæt. V. Krafa gagnáfrýjanda um skaðabætur vegna ákvarðana stjórnvalda um innflutningstakmarkanir á vetnisklórflúorkolefnum árin 1995 og 1996 er reist á verðmæti innflutnings hans fyrstu fimm mánuði ársins 1995. Miðar hann við, að sala efnisins hefði haldist í óbreyttu horfi út árið 1995 og síðan áfram á árinu 1996, ef ekki hefðu komið til ákvarðanir Hollustuverndar ríkisins. Þótt Hollustuvernd hafi verið óheimilt að haga framkvæmd innflutningstakmarkana á vetnisklórflúorkolefni á árunum 1995 og 1996 á þann hátt, sem hún gerði, hafði gagnáfrýjandi ekki réttmæta ástæðu til þess að ætla, að innflutningur hans þessi ár ætti að vera takmarkalaus, eins og í raun er gert ráð fyrir í bótakröfu hans. Er til þess að líta, að reglugerð nr. 546/1994 tók gildi 1. nóvember 1994 eða áður en gagnáfrýjandi hóf innflutning og sölu á efninu. Aðaláfrýjandi hefur hins vegar ekki veitt upplýsingar um það, hverjar skerðingar aðrir innflytjendur vetnisklórflúorkolefnis þurftu að þola á þessum árum, þrátt fyrir áskoranir gagnáfrýjanda, og því er óhægt um vik að meta, hver hlutdeild hans hefði getað verið í innflutningi efnisins. Verður að ætla, að gagnáfrýjandi hafi orðið fyrir skerðingu umfram það, sem þeir innflytjendur þurftu að þola, sem flutt höfðu þetta efni til landsins á árinu 1989. Með hliðsjón af þessu og eftir öllum atvikum hefur gagnáfrýjandi leitt nægar líkur að því, að hann hafi selt minna af hreinu vetnisklórflúorkolefni á árinu 1995 en hann hefði getað og því hafi hann orðið fyrir nokkru tjóni vegna ákvörðunar Hollustuverndar ríkisins 6. júní 1995. Hins vegar liggur fyrir, að gagnáfrýjandi nýtti ekki allar heimildir sínar til innflutnings á hreinu vetnisklórflúorkolefni árið 1996, en bæði þessi ár flutti hann inn töluvert magn af endurunnu efni, sem ekki laut innflutningstakmörkunum og var selt á sambærilegu verði. Hefur hann ekki fært viðhlítandi sönnur á það, að samdrátt í sölu hans á árinu 1996, miðað við fyrstu fimm mánuði ársins 1995, megi rekja til takmarkana stjórnvalda á innflutningi hans. Samkvæmt framangreindu verða gagnáfrýjanda dæmdar bætur að álitum vegna ársins 1995 og þykja þær hæfilega ákveðnar 300.000 krónur með dráttarvöxtum frá þingfestingu málsins í héraði. Við ákvörðun málskostnaðar ber að líta til þess, að málsókn gagnáfrýjanda réttlætist að hluta af því, að ekki hafði verið leyst úr stjórnsýslukærum hans innan hæfilegs tíma. Hins vegar verður ekki við ákvörðun málskostnaðar tekið tillit til kæru gagnáfrýjanda til Samkeppnisstofnunar, en hún hefur ekki sérstaka þýðingu í málinu. Samkvæmt þessu og að virtum úrslitum málsins að öðru leyti ber að dæma aðaláfrýjanda til að greiða gagnáfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, eins og greinir í dómsorði. Dómsorð: Ákvörðun Hollustuverndar ríkisins 19. febrúar 1997 um heimild gagnáfrýjanda, Vörukaupa ehf., til innflutnings á vetnisklórflúorkolefni árið 1997 var ólögmæt. Aðaláfrýjandi, íslenska ríkið, greiði gagnáfrýjanda 300.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 15. maí 1997 til greiðsludags. Aðaláfrýjandi greiði gagnáfrýjanda 600.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Auk þess, sem annars leiðir af ákvæðum stjórnarskrárinnar, eru auglýsingar umhverfisráðuneytisins um heimildir til innflutnings á vetnisklórflúorkolefnum háðar þeim annmarka, að hvorki í 2. mgr. 29. gr. eiturefnalaganna né í reglugerð ráðuneytisins nr. 546/1994 er vikið að þeirri aðferð til úthlutunar og afmörkunar innflutningskvóta, sem þar er ráðgerð. Í málinu hafa ekki komið fram greinilegar upplýsingar varðandi þessi efni, framleiðslu þeirra, markaðssetningu og notkun og aðild að þessu þrennu, sem leitt gætu til þeirrar niðurstöðu, að úthlutunaraðferðin væri réttlætanleg eigi að síður sem málefnaleg og nauðsynleg stjórnvaldsákvörðun í skjóli almennrar takmörkunarheimildar, byggð á alhliða og yfirveguðu hagsmunamati. Til þessa mætti meðal annars telja upplýsingar um aðstöðu framleiðenda og seljenda efnanna innan EES-svæðisins og sambönd þeirra og annarra við seljendur og notendur hér á landi, ásamt skýrum gögnum um stefnumörkun reglugerðar Evrópubandalagsráðsins nr. 3093/94 og framkvæmd hennar í öðrum löndum innan svæðisins gagnvart framleiðendum og öðrum. Með þessari athugasemd varðandi IV. kafla er ég sammála atkvæði annarra dómenda. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 3. júlí 1998. Mál þetta, sem tekið var til dóms 28. maí s.l., er höfðað með stefnu útgefinni 12. maí 1997 og birtri daginn eftir. Stefnandi er Vörukaup ehf., kt. 450973-0339, Skipholti 15, Reykjavík. Stefndi er Guðmundur Bjarnason, umhverfisráðherra, fyrir hönd íslenska ríkisins. Endanlegar dómkröfur stefnanda eru þær í fyrsta lagi að stefnda verði gert að greiða kr. 927.520 með dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxtalaga frá 5. mars 1997 til greiðsludags, í öðru lagi að viðurkennt verði með dómi að ákvörðun Hollustuverndar ríkisins 19. febrúar 1997 um að takmarka heimildir stefnanda til innflutnings á HCFC á árinu 1997 við 0,3 ODP tonn (magn í tonnum margfaldað með ósoneyðingarmætti), sem staðfest var með úrskurði umhverfisráðuneytis 1. ágúst 1997, hafi verið ólögmæt og í þriðja lagi að stefnda verði gert að greiða stefnanda málskostnað samkvæmt reikningi. Dómkröfur stefnda eru þær aðallega að stefndi verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og að stefnanda verði gert að greiða stefnda málskostnað samkvæmt mati dómsins. Til vara er þess krafist að krafa stefnanda um greiðslu skaðabóta verði stórlega lækkuð og málskostnaður látinn niður falla. Málavextir. Málavextir eru þeir að vetnisklórflúorkolefni (HCFC) hefur um átatugaskeið verið notað sem kælimiðill í frystikerfi, einkum í sjávarútvegi. Efnið er talið hafa skaðleg áhrif á ósonlagið og hefur verið gripið til alþjóðlegra aðgerða til takmörkunar á notkun þess og annarra ósoneyðandi efna og er Ísland aðili að Vínarsáttmála um verndun ósonlagsins og Montrealbókuninni við sáttmálann. Stefnandi hefur um áratugaskeið verið einn stærsti innflytjandi kæli- og frystitækja til notkunar í iðnaði hér á landi og þá helst á sviði sjávarútvegs. Stefnandi flutti ekki inn ósoneyðandi efni til kælimiðlunar á árinu 1989, en haustið 1994 komst á viðskiptasamband milli stefnanda og framleiðanda HCFC sem leiddi til þess að félagið hóf innflutning á þessu efni. Markaðurinn fyrir HCFC mun vera takmarkaður og verður ekki aukinn frá því sem nú er. Uppsetning nýrra kælikerfa sem nota HCFC hefur verið bönnuð frá 1. janúar 1996 og eykur sala stefnanda á HCFC ekki notkun efnisins, heldur er einungis þjónusta við eigendur kælikerfa sem þegar eru í notkun. Samkvæmt reglugerð nr. 546/1994 um varnir gegn mengun af völdum ósoneyðandi efna, sem tók gildi 1. nóvember 1994, var óheimilt að flytja inn þau efni sem reglugerðin nær til, ýmist frá 1. janúar 1995 eða 1. janúar 1996 og óheimilt var að setja upp ný kælikerfi og varmadælur sem nota HCFC eftir 1. janúar 1996. Samkvæmt 2. viðauka reglugerðarinnar giltu sérstakar tímabundnar reglur um innflutning á HCFC frá 1995 til 2015 og er miðað við innflutning efnisins á árinu 1989. Með auglýsingu nr. 217 dagsettri 7. apríl 1995 tilkynnti umhverfisráðherra að fyrirtæki sem óska eftir leyfi til að flytja inn HCFC skuli senda umsóknir til Hollustuverndar ríkisins samkvæmt auglýsingu stofnunarinnar í Lögbirtingablaði þar að lútandi. Í 2. gr. auglýsingarinnar er ákvæði um að við ákvörðun á magni HCFC til fyrirtækja skuli m.a. stuðst við magn HCFC og CFC sem flutt var til landsins af viðkomandi fyrirtæki árið 1989. Stefnandi fór fram á innflutningsheimild fyrir HCFC með bréfi dagsettu 12. maí 1995 en var synjað með bréfi Hollustuverndar dagsettu 6. júní sama ár. Með bréfi stefnanda til stefnda dagsettu 7. júní 1995 óskaði hann eftir endurskoðun stefnda en með bréfi dagsettu 7. júlí sama ár var málaleitan stefnanda hafnað. Stefnandi óskaði eftir tæmandi upplýsingum um úthlutun innflutningsheimilda með bréfi dagsettu 25. ágúst 1995 og með bréfi stefnda dagsettu 27. október sama ár voru sjónarmið stefnda skýrð en hafnað að veita upplýsingar um úthlutun Hollustuverndar ríkisins á innflutningsheimildum fyrir árið 1995. Stefndi hefur mótmælt þeirri afstöðu stefnda að leynd skuli hvíla á innflutningsheimildum en stefndi hefur ekki hvikað frá þeirri afstöðu sinni. Með bréfi dagsettu 27. desember 1995 óskaði stefnandi eftir heimild til innflutnings á 30 tonnum af HCFC eða 1,65 OPD tonn. Með bréfi dagsettu 2. janúar 1996 var stefnanda úthlutað afgangskvóta 0,300, eftir að þeim sem fluttu inn HCFC og CFC á árinu 1989 hafði verið úthlutað meginkvótanum í samræmi við markaðshlutdeild þeirra á árinu 1989. Þessi ákvörðun Hollustuverndar var kærð til umhverfisráðuneytis 29. febrúar 1996 og með úrskurði ráðuneytisins upp kveðnum 1. ágúst 1997 var ekki hróflað við ákvörðuninni. Með bréfi dagsettu 2. júlí 1996 kvartaði stefnandi til Samkeppnistofnunar vegna ætlaðra ólögmætra innflutning- og samkeppnishindrana er hann taldi felast í reglum umhverfisráðuneytis og Hollustuverndar um úthlutun innflutningsheimilda. Samkvæmt áliti Samkeppnisráðs nr. 10/1996 frá 7. október 1996 var komist að þeirri niðurstöðu að úthlutunarreglur stefnda og úthlutun Hollustuverndar á innflutningsheimildum fyrir HCFC stríði gegn markmiðum samkeppnislaga og torveldi frjálsa samkeppni í viðskiptum. Þessari niðurstöðu var ekki áfrýjað til áfrýjunarnefndar samkeppnismála. Samkvæmt auglýsingu nr. 587/1996 frá 8. nóvember 1996 um heimild til innflutnings á HCFC á árinu 1997 skyldi við ákvörðun á magni HCFC til fyrirtækja stuðst við magn HCFC og CFC sem flutt var til landsins árið 1989. Með bréfi Hollustuverndar dagsettu 24. janúar 1997 var stefnanda veitt heimild til innflutnings á 0,1 ODP tonni af HCFC fyrir árið 1997, en þessi kvóti var hækkaður í 0,3 ODP tonn 19. febrúar 1997. Stefnandi kærði þessa úthlutun til umhverfisráðuneytis 27. febrúar 1997 og með úrskurði upp kveðnum 1. ágúst 1997 var málaleitan stefnanda hafnað. Málsástæður og lagarök. Stefnandi byggir kröfur sínar á því að þær takmarkanir sem stefnandi hafi þurft að sæta frá hendi stefnda vegna innflutnings á HCFC hafi verið ólögmætar og hafi stefndi með þeim valdið stefnanda tjóni með saknæmum og ólögmætum hætti sem stefndi beri bótaábyrgð á samkvæmt almennum reglum íslensks skaðabótaréttar. Stefnandi byggir á því að samkvæmt 1. gr. laga nr. 88/1992 skuli innflutningur á vöru og þjónustu til landsins vera óheftur nema annað sé sérstaklega tekið fram í lögum. Innflutningur á HCFC hafi verið frjáls til nóvember 1994 er reglugerð umhverfisráðherra nr. 546/1994 bannaði innflutning efnisins með tímabundinni undanþágu til ársins 2015. Stefnandi byggir á því að samkvæmt 1. gr. áðurgreindra laga verði innflutningur á HCFC ekki bannaður með reglugerð eða heftur þannig að innflutningur verði háður kvótaúthlutun Hollustuverndar ríkisins. Telur stefnandi þegar af þeirri ástæðu að innflutningstakmarkanir og bann það sem hann hefur þurft að þola af hálfu stefnda ólögmætt og því bótaskylt.Stefnandi byggir einnig á því að 1. gr. sömu laga áskilji skýra lagaheimild eigi að takmarka innflutning. Heimildir ráðherra til þess að fela Hollustuvernd að úthluta kvótum til innflytjenda HCFC séu afar óljósar og ekki sé að finna lagastoð fyrir þeirri ákvörðun að banna innflutning eða kvótabinda. Stefnandi byggir einnig á því að heimildir ráðherra til slíkra íþyngjandi ráðstafana og hér um ræðir verði að vera skýrar og enn skýrari verði að vera heimildir einstakra stofnana sem eiga að fara með slíkt ákvörðunarvald. Umrædd reglugerð sé sett með heimild í 2. mgr. 29. gr. laga nr. 52/1988, sbr. 1. gr. laga nr. 51/1993 og 3. gr. laga nr. 81/1988. Í þessum lagagreinum sé ekki að finna heimild fyrir stefnda að fela Hollustuvernd að stjórna innflutningi á umræddum efnum eða stjórna innflutningsheimildum. Stefnandi byggir einnig á því að viðauki sá, sem Hollustuvernd sækir heimildir sínar til, sé ekki hluti af reglugerðinni og geti ákvæði hans því ekki talist gildar réttarheimildir að íslenskum stjórnskipunarrétti. Stefnandi bendir á að stefndi hafi um lagastoð fyrir kvótasetningu og setningu reglugerðar nr. 546/1994 vísað til reglugerðar Evrópusambandsins nr. 3093/94 frá 15. desember 1994 um ósoneyðandi efni. Stefnandi bendir á að ESB reglugerðin hafi ekki verið afgreidd frá sameiginlegu EES nefndinni er reglugerð nr. 546/1994 var sett og þá verði ekki séð að gildistaka hennar hafi verið auglýst í EES viðbætum við Stjórnartíðindi EB. Stefnandi telur því að reglugerð ESB hafi ekki gildi hér á landi hvorki að þjóðarétti né landsrétti. Stefnandi byggir á því að verði talið að Hollustuvernd hafi að lögum haft vald til þess að úthluta innflutningsheimildum verði ekki annað ráðið en stofnunin hafi farið út fyrir þær heimildir sem henni voru veittar samkvæmt reglugerðinni. Samkvæmt 4. mgr. II. viðauka sé Hollustuvernd heimilt að setja kvóta á innflutning þegar innflutningur hefur náð 80% af summu heimils innflutnings vegna ársins 1995, sem var 8,4 ODP tonn, eða í síðasta lagi 1. janúar árið 2000, en þá á heildarinnflutningur að vera kominn niður í 80% af heimiluðum innflutningi ársins 1995. Stefndi segi að þar sem heildarinnflutningur á árinu 1994 hafi verið 7,6 ODP tonn hafi Hollustuvernd ákveðið að auglýsa og úthluta innflutningsheimildum fyrir árið 1995. Stefnandi byggir á því að Hollustuvernd hafi verið óheimilt að setja kvóta í apríl 1995 nema sýnt verði fram á að á þeim tíma hafi innflutt magn HCFC náð 80% af heimiluðum innflutningi árið 1995. Svo hafi ekki verið og bresti Hollustuvernd því vald til úthlutunar á innflutningsheimildum. Stefnandi hafnar þeirri skýringu stefnda að miða hafi mátt við innflutning á árinu 1994, enda hefði þurft að taka sérstaklega fram hafi viðmiðunartímabil að þessu leyti átt að vera utan gildistíma reglugerðarinnar. Telur stefnandi 80% regluna hafa verið til þess að tryggja að innflutningur færi ekki yfir hámark leyfðs innflutnings með því að grípa til kvótasetningar ef hætta skapaðist á slíku, sbr. 12. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Þá vísar stefnandi til þess álits Samkeppnisráðs að túlkun og framkvæmd stefnda á hinum umdeildu ákvæðum stangist á við túlkun og framkvæmd framkvæmdastjórnar ESB og að framkvæmdastjórn ESB grípi ekki til kvótasetningar fyrr en umræddu 80% marki er náð og að við kvótaúthlutun sé ekki litið til markaðshlutdeildar aðila á árinu 1989, heldur reynt að úthluta kvótum eftir sjónarmiðum um jafnræði og hlutlægni. Verði ekki fallist á ofangreindar málsástæður byggir stefnandi á því að innflutningstakmarkanir stefnda hafi verið ólögmætar þar sem kvótaúthlutunin og innflutningsbann stefnda hafi byggst á ómálefnalegum sjónarmiðum og því brotið gegn 11. og 12. gr. stjórnsýslulaga, auk þess sem stefndi hafi brotið gegn öllum helstu markmiðum samkeppnislaga og þannig beitt stefnanda ólögmætum samkeppnishindrunum. Stefnandi vísar til þess að innflutningur hafi verið minni árið 1994 en til stóð að heimila 1995 og því vandséð nauðsyn þess að úthluta kvótum handa völdum innflytjendum og hafi Hollustuvernd með því brotið gegn 12. gr. stjórnsýslulaga. Stefnandi byggir á því að ákvörðun stefnda og Hollustuverndar að veita þeim aðilum sem fluttu inn HCFC á árinu 1989 sérstök fríðindi eða einkarétt til innflutnings ekki eiga stoð í lögum eða reglugerð nr. 546/1994 og því hafi verið um ólögmæta mismunum að ræða. Hafi úthlutun stefnda á innflutningsheimildum byggst á ómálefnalegum sjónarmiðum og hafi stefnandi verið beittur ólögmætum samkeppnishindrunum. Beri stefndi bótaábyrgð á því tjóni sem hinar ólögmætu hindranir hafi valdið honum. Stefnandi vísar um málskostnað til XXI. kafla laga nr. 91/1991. Stefnandi sundurliðar stefnukröfu þannig að hann hafi fyrstu 5 mánuði ársins 1995 selt 10.180 kg fyrir samtals kr. 2.555.551, sem jafngildi 24.432 kg sölu á ársgrundvelli, eða kr. 6.133.322 sem stefnandi leggur til grundvallar bótakröfu. Heildarsala árið 1995 hafi hins vegar aðeins verið 16.940 kg eða 7.492 kg. samdráttur og heildarsala árið 1996 hafi verið 16.964 kg eða 7.468 kg samdráttur. Stefnandi telur að heildarsamdrátt í sölu því vera 14.960 kg sem megi allan rekja til ólögmætra innflutningstakmarkana Hollustuverndar. Stefnandi byggir á því að hagnaður af sölu hvers kílós af HCFC, hvort sem það er endurunnið eða hreint, sé 62 kr. og hefur þá verið dregið frá söluverðinu innkaupsverð, flutningskostnaður og annar breytilegur sölukostnaður. Stefnandi telur tjón sitt af hinum ólögmætu innflutningstakmörkunum Hollustuverndar því vera 14.960 kg x 62 kr. = 927.520 kr. Af hálfu stefnda er á því byggt að heimilt hafi verið að takmarka innflutning á þeim ósoneyðandi efnum sem um ræðir bæði samkvæmt lögum og milliríkjasamningum sem Ísland er aðili að. Byggir stefndi á Vínarsamningi um vernd ósonlagsins frá 22. mars 1985 og svonefndri Montrealbókun frá 16. september 1987, sbr. breytingar frá 29. júní 1990 og 25. nóvember 1992. Eftir ákvæðum þessara milliríkjasamninga sé stefndi skuldbundinn að þjóðarétti til að gera viðeigandi ráðstafanir í samræmi við ákvæði samningsins og þeirra bókana sem í gildi eru. Stefndi vísar um heimild til takmarkana á innflutningi ósoneyðandi efna einnig til samningsins um evrópska efnahagssvæðið, sbr. lög nr. 2/1993. Hafi innflutningur á HCFC verið takmarkaður vegna skuldbindinga stefnda á grundvelli EES-samningsins, sbr. reglugerð ESB nr. 3093/94 um efni sem eyða ósonlaginu, en þessi reglugerð hafi verið samþykkt í sameiginlegu EES nefndinni 28. október 1996. Stefndi byggir á því að reglugerðir þær og auglýsingar er mál þetta snýst um eigi sér ótvíræða stoð í ákvæði 2. mgr. 29. gr. laga nr. 52/1988 um eiturefni og hættuleg efni, sbr. lög nr. 51/1993. Þá vísar stefndi enn fremur til ákvæða 2. mgr. 1. gr. II. og III. kafla og 18.-19. gr. nefndra laga og til 3. gr. laga nr. 81/1988 um hollustuhætti og heilbrigðiseftirlit. Stefndi telur engan vafa á því að Hollustuvernd ríkisins sé markað það hlutverk að framkvæma reglurnar samkvæmt lögum nr. 52/1988. Stefndi telur að viðauki við reglugerðina sé óaðskiljanlegur hluti hennar og engir þeir formgallar séu á henni sem leiði til þess að kröfur stefnanda verði teknar til greina. Þá telur stefndi ákvæði reglugerðarinnar og auglýsingu um framkvæmd hennar í samræmi við reglugerð ráðsins nr. 3093/94/EBE, en báðar hafi þær verið settar með hliðsjón af Montrealbókuninni. Stefndi telur að íslenska ríkið hafi vald um það hvernig framangreindar alþjóðlegar skuldbindingar eru útfærðar að landsrétti þannig að meginmarkmiðum samninganna verði náð án tillits til birtingar reglugerðar ráðsins, enda hefur hún þjóðréttarlegt gildi þótt óbirt sé. Stefndi telur heimilt að ganga lengra til verndar umhverfinu en kveðið er á í milliríkjasamningum, einkum vegna laga nr. 52/1988, þar sem meginregla þeirra er sú að innflutningur hættulegra efna skuli sæta takmörkunum. Samkvæmt 2. mgr. 29. gr. laganna sé umhverfisráðherra heimilt að setja reglugerð um innflutning, sölu, notkun og örugga meðhöndlun og förgun eiturefna og hættulegra efna sem geta haft skaðleg áhrif á umhverfið. Stefndi byggir á því að innflutningstakmarkanir á ósoneyðandi efnum þess eðlis að fyrirtæki verði að þola þær bótalaust þar sem brýnir almannahagsmunir í formi umhverfisverndar mæli með þeim. Stefndi byggir á því að Hollustuvernd hafi verið heimilt samkvæmt reglugerðinni að setja kvóta á innflutning vetnisklórflúorkolefna þegar innflutningur hafði náð 80% af því magni sem heimilt var að flytja inn á tímabilinu frá 1995 til 2015. Á árinu 1994 var innflutningur 7,6 ODP tonn, sem eru rúm 90% af því magni sem heimilt var að flytja inn á árinu 1995, en í samræmi við upplýsingar frá ósonnefnd var heildarinnflutningur ósoneyðandi efna reiknaður 8,4 ODP tonn fyrir árin fram til 2004 miðað við innflutning á árinu 1989. Í reglugerð EB sé miðað við markaðsreynslu við úthlutun og hafi ákvarðanir Hollustuverndar gagnvart stefnanda verið í fullu samræmi við þessar reglur, þ.á m. sú sem krafist er að dæmd verði ólögmæt og varðar innflutning stefnanda á árinu 1997. Stefndi telur ekki unnt að ógilda þá ákvörðun nema stefnandi sýni fram á að sérstök lagaheimild hafi verið fyrir hendi til að fallast á það innflutningsmagn er óskað var. Fyrrnefnd ákvörðun Hollustuverndar hafi verið tekin eftir að tilskipun nr. 3093 hafði verið samþykkt í sameiginlegu EES nefndinni. Verði talið að stefndi hafi ekki haft heimild til að setja í reglugerð efnisreglur þær um úthlutun sem stefnandi telur ólögmætar, hafi sú heimild verið fengin þegar Hollustuvernd tók ákvörðun 1997. Stefndi byggir á því að vegna þessa sé fyrir hendi sjálfstæð ástæða til sýknu. Stefndi byggir á því að málefnalegt hafi verið að miða við kvóta sem aftur tekur mið af markaðshlutdeild þegar um er að ræða innflutning sem takmarka á vegna umhverfisverndar. Úthlutun til stefnanda, sem fyrst sótti um heimild til innflutnings á árinu 1995, tók hins vegar mið af þeirri stöðu þannig að afgangskvóta þeirra sem fluttu inn efnið á árinu 1989 en sóttu ekki um heimild 1995 var deilt jafnt niður. Hafi ákvarðanir Hollustuverndar því verið í samræmi við þau ákvæði auglýsingar nr. 217/1995 að við ákvörðun á magni HCFC til fyrirtækja skyldi tekið mið af efni sem flutt var inn af viðkomandi fyrirtæki árið 1989. Markmið með reglugerð nr. 546/1994 hafi verið að tryggja örugga meðhöndlun, minnka losun efna sem rýra ósonlagið og vernda ósonlagið í heild. Ákvörðun þar til bærra stjórnvalda að takmarka innflutning og notkun ósoneyðandi efna hafi fyrst og fremst beinst að þeim sem fyrir voru á markaði. Með sama hætti og notendum umræddra efna var gert að laga sig að stigminnkandi notkun þeirra vegna umhverfisverndar, telur stefndi málefnalegt að innflytjendum efnanna sem voru á markaði 1989 verði fremur en nýjum innflytjendum gert að laga sig að innflutningstakmörkunum. Stefndi mótmælir því að stefnandi hafi verið beittur ólögmætum samkeppnishindrunum eða að brotið hafi verið gegn ákvæðum samkeppnislaga. Ekki hafi verið ástæða til að efla virka samkeppni í sölu á umræddum varningi, þar sem stefnt var að því að innflutningur liði undir lok. Við þessar aðstæður gangi milliríkjasamningar og ákvæði laga og stjórnvaldsfyrirmæla um eiturefni og hættuleg efni framar markmiðum samkeppnislaga. Stefndi mótmælir því að 11. og 12. gr. stjórnsýslulaga hafi verið brotnar á stefnanda. Jafnræði hafi verið virt meðal þeirra sem sömu stöðu nutu og hafi verið farið málefnalega með ört dvínandi innflutningsheimildir. Þá hafi meðalhófsregla mælt með því að innflytjendur sem voru á markaði 1989 og lögðu grunn að heimiliðu innflutningsmagni fengju sanngjarna aðlögun að breyttum aðstæðum. Stefndi byggir á því að ósannað sé að stefnandi hafi orðið fyrir tjóni af völdum ákvarðana Hollustuverndar eða vegna þeirra reglna sem umhverfisráðherra setti um innflutningstakmarkanir umræddra efna. Mótmælir stefndi ætluðu tjóni sem ósönnuðu og telur stefndi engin orsakatengsl á milli athafna stefnda og ætlaðs tjóns. Stefndi byggir á því að hafi stefnandi orðið fyrir tjóni megi rekja það til eigin sakar forráðamanna félagsins. Þá vísar stefndi til þeirrar reglu skaðabótaréttar að tjónþola sé skylt að takmarka tjón sitt. Stefndi byggir á því að verði talið að synjun Hollustuverndar eða reglugerð nr. 546/1994 sé byggð á óskýrri lagaheimild, leiði það ekki til þess að bótaréttur stofnist stefnanda til handa. Þá verði ákvarðanir byggðar á slíkri heimild ekki metnar hlutaðeigandi starfsmanni til sakar. Stefnandi byggi hvorki á sök starfsmanna né reyni að sýna fram á í hverju sök þeirra sé fólgin. Stefndi byggir á því að með því að hefja innflutning á endurunnu vetnisklórflúorkolefni þegar á miðju ári 1995 hefði hann getað takmarkað tjón sitt að öllu leyti, bæði vegna hugsanlegrar sölu á árinu 1995 og 1996. Endurunnið HCFC sé jafn gott og nýtt ef það uppfyllir gæðastaðla. Umrædd reglugerð öðlaðist gildi 1. nóvember 1994 og hafði stefnandi þá þegar réttmæta ástæðu til að flytja inn endurunnið efni í stað nýs, en stefnandi hóf ekki innflutning á HCFC fyrr en árið 1995. Ekki verði annað séð en stefnandi hafi að fullu getað sinnt viðskiptavinum sínum með sölu á endurunnu efni síðari hluta ársins 1995 og árið 1996. Hafi hann því ekki orðið fyrir tjóni. Stefndi byggir á því að bótakrafa stefnanda vegna tapaðs ágóða á árinu 1996 sé órökstudd. Stefnandi hafi aðeins nýtt hluta innflutningsheimildar sinnar eða um 75%. Fái því ekki staðist að stefnandi hafi beðið tjón vegna tapaðs ágóða. Stefndi byggir einnig á því að forsendur bótakröfu séu rangar og í ósamræmi við framlögð gögn. Stefnandi hafi selt nýtt HCFC fyrir kr. 2.100.866 án virðisaukaskatts fyrstu fimm mánuði ársins 1995, en endurunnið HCFC hafi hann selt fyrir kr. 1.889.617 án virðisaukaskatts fyrstu fimm mánuði ársins 1996. Sé krafa stefnanda þannig miðuð við sama hagnað af sölu nýs og endurunnins HCFC. Stefndi byggir ennfremur á því að krafa stefnanda sé miðuð við 62 kr./kg hagnað af sölu HCFC á árunum 1995 og 1996. Sé þar miðað við söluverð 280 kr./kg. Þessi grundvöllur er óraunhæfur að mati stefnda, og hafi stefnandi ekki lagt fram gögn um innkaupsverð, flutningskostnað eða áætlaðan kostnað af sölu efnisins. Þá geri stefnandi ekki greinarmun á hagnaði vegna sölu nýs og endurunnins efnis, en á árinu 1996 seldi stefnandi töluvert magn endurunnins efnis. Að mati stefnda verður að líta til framangreindra atriða við mat á því hvort stefnda beri að greiða stefnanda skaðabætur, sbr. 1. mgr. 44. gr. laga nr. 91/1991, en útilokað sé fyrir stefnda að afla framangreindra gagna. Þá vísar stefndi til þess að stefnandi beri sönnunarbyrði fyrir bótaskilyrðum öllum, þ.ám. tjóni sínu og að það megi rekja til ákvarðana Hollustuverndar ríkisins, umhverfisráðuneytis eða reglugerðar nr. 546/1994. Stefndi bendir á gegn bótakröfu stefnanda að hún sé miðuð við sölu á 0,574 ODP tonnum af HCFC frá 1. janúar til 31. maí 1995, en það séu 1,378 ODP tonn á ársgrundvelli. Stefndi mótmælir þessari viðmiðun og bendir á að u.þ.b. 75% af sölu stefnanda átti sér stað í janúar 1995 og renni sú staðreynd stoðum undir þá skoðun stefnda að stefnandi hafi ekki orðið fyrir eða sýnt fram á tjón af völdum ákvarðana Hollustuverndar ríkisins, heldur hafi sala á endurunnu HCFC komið að öllu leyti í stað sölu á nýju HCFC. Óraunhæft sé að miða bótakröfu við það magn sem stefnandi sótti um, enda verði ekki séð á hvaða grundvelli hefði mátt heimila svo mikið magn til innflutnings við þær aðstæður að heildarinnflutningur skyldi sæta takmörkunum. Verði talið að stefnandi hafi orðið fyrir tjóni er byggt á ofangreindum sjónarmiðum til stuðnings lækkunarkröfu stefnda. Verði að lækka bætur verulega og dæma þær að álitum vegna margra óvissuþátta og atriða sem gera ætlað tjón mjög ólíklegt. Stefndi telur að ekki komi til álita að dæma dráttarvexti frá fyrri tíma en dómsuppsögu, sbr. 15. gr. vaxtalaga, en að mati stefnda skorti verulega á að rökstuðningur eða gögn hafi komið fram um ætlað tjón. Verði ekki á það fallist telur stefndi í fyrsta lagi unnt að miða við þingfestingardag 15. maí 1997. Stefndi vísar um málskostnað til XXI. kafla laga nr. 91/1991. Sigurbjörg Gísladóttir, kt. 141148-2739, forstöðumaður eiturefnasviðs Hollustuverndar ríkisins kom fyrir dóm við aðalmeðferð málsins og skýrði svo frá að umrætt efni hefði ekki verið skilgreint sem hættulegt fyrr en ósoneyðingarhætta þess hefði verið staðreynd. Hún lýsti hættuáhrifunum sem óbeinum, efnin stuðluðu að eyðingu ósonlagsins yfir jörðinni sem leiddi til þess að skaðlegir útfjólubláir geislar sólar ættu greiðari leið að lífverum jarðar. Gunnlaug Helga Einarsdóttir, kt. 160360-5189, efnafræðingur hjá Hollustuvernd, skýrði svo frá fyrir dómi að umrætt efni væri notað í kælikerfum frystiskipa, en ammoníak væri notað í frystihúsum. Hún kvað endurunnið efni jafn hættulegt og hefði það sama ósoneyðingarmátt. Hún kvað notkun efnanna ekki bannaða, en áhersla væri lögð á endurvinnslu efna í Montrealbókuninni og stefnt væri að því að hætta framleiðslu þeirra. Gunnlaug kvað endurunnið efni, sem uppfyllir gæðastaðla, vera jafn gott hinu upprunalega. Forsendur og niðurstaða. Samkvæmt 1. gr. reglugerðar nr. 546/1994 er markmið hennar að tryggja örugga meðhöndlun, minnka losun efna sem rýra ósonlagið og vernda með því ósonlagið í heiðhvolfinu. Samkvæmt 11. gr. reglugerðarinnar er hún sögð vera sett samkvæmt heimild í 2. mgr. 29. gr. laga nr. 52/1988 um eiturefni og hættuleg efni, sbr. 1. gr. laga nr. 51/1993 um breytingu á þeim lögum og samkvæmt 3. gr. laga nr. 81/1988 um hollustuhætti og heilbrigðiseftirlit ásamt síðari breytingum. Samkvæmt 2. mgr. 29. gr. laga nr. 52/1988, sbr. 1. gr. laga nr. 51/1993, er umhverfisráðherra heimilt, að fenginni umsögn eiturefnaeftirlits Hollustuverndar ríkisins og í samráði við heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra, að setja reglugerð um innflutning, sölu, notkun, örugga meðhöndlun og förgun eiturefna og hættulegra efna sem geta haft skaðleg áhrif á umhverfið. Samkvæmt 2. mgr. 1. gr. laganna eru hættuleg efni samkvæmt lögunum efni sem skráð eru á lista yfir hættuleg efni, sbr. 2. gr., svo og sérhver efnasamsetning og varningur er hefur að geyma slík efni í því formi og magni að venjuleg notkun þeirra felur í sér hættu fyrir heilsu manna og dýra samkvæmt mati ráðherra að fenginni umsögn eiturefnaeftirlits Hollustuverndar ríkisins. Samkvæmt 1. gr. laga nr. 81/1988 með síðari breytingum er hlutverk þeirra m.a. að tryggja landsmönnum svo heilnæm lífsskilyrði sem á hverjum tíma eru tök á að veita. Með markvissum aðgerðum skal vinna að þessu, m.a. með því að tryggja sem best eftirlit með umhverfi, húsnæði og öðrum vistarverum, almennri hollustu matvæla og annarra neyslu- og nauðsynjavara og vernda þau lífsskilyrði, sem felast í ómenguðu umhverfi, hreinu lofti, úti og inni, og ómenguðu vatni. Lögin ná yfir alla starfsemi og framkvæmd sem hefur eða haft getur í för með sér mengun lofts, láðs eða lagar, að svo miklu leyti sem það er ekki falið öðrum með sérlögum eða með framkvæmd alþjóðasamninga. Með mengun er samkvæmt lögunum átt við þegar örverur, efni og efnasambönd valda óæskilegum og skaðlegum áhrifum á heilsufar almennings, röskun lífríkis eða óhreinkun lofts, láðs eða lagar Íslenska ríkið er aðili að svokölluðum Vínarsamningi um vernd ósonlagsins og Montrealbókunar um efni sem valda rýrnun á ósonlaginu og hafa þessir milliríkjasamningar verið birtir hér á landi með lögformlegum hætti. Samkvæmt 2. gr. samningsins skulu aðilar hans gera viðeigandi ráðstafanir í samræmi við ákvæði hans og þeirra bókana sem í gildi eru og þeir eiga aðild að til að vernda heilsu manna og náttúrulegt umhverfi gegn skaðlegum áhrifum sem stafa eða líklega stafa af starfsemi manna, sem breytir eða líklegt er að breyti ósonlaginu. Þá hefur innflutningur á HCFC verið takmarkaður með reglugerð ESB nr. 3093/1994, en ekki verður séð að sú reglugerð hafi verið birt hér á landi. Í máli þessu byggir stefnandi á þeirri málsástæðu að samkvæmt 1. gr. laga nr. 88/1992 verði innflutningur á HCFC ekki bannaður með reglugerð eða heftur þannig að innflutningur verði háður kvótaúthlutun Hollustuverndar ríkisins. Samkvæmt nefndri lagagrein er innflutningur á vöru og þjónustu til landsins óheftur nema annað sé sérstaklega tekið fram í lögum eða milliríkjasamningum sem Ísland er aðili að. Eins og rakið hefur verið er íslenska ríkið skuldbundið að þjóðarétti til að gera nauðsynlegar ráðstafanir til að vernda ósonlagið, m.a. með takmörkun á innflutningi á ósoneyðandi efnum. Hefur sú leið verið valin hér á landi að setja reglugerð um varnir gegn mengun af völdum þessara efna og í framhaldi af því hefur verið auglýst eftir umsóknum frá fyrirtækjum sem óska eftir leyfi til innflutnings á HCFC. Telja verður að þeir eiginleikar HCFC að brjóta niður óson í heiðhvolfinu leiði til þess að það verði flokkað sem hættulegt efni í merkingu laga nr. 52/1988 og mengunarvaldur í merkingu laga nr. 81/1988. Samkvæmt framansögðu verður því að telja að reglugerð nr. 546/1994 hafi næga lagastoð. Var stjórnvöldum því heimilt að takmarka, banna og setja kvóta á innflutning á HCFC til þess að ná þeim markmiðum sem að var stefnt með áðurgreindum milliríkjasamningum. Samkvæmt viðauka 2 við reglugerðina var veitt tímabundin heimild til innflutnings á vetnisklórflúorkolefnum og var magnið reiknað miðað við innflutning árið 1989. Samkvæmt auglýsingu nr. 217/1995 var fyrirtækjum sem óskuðu eftir leyfi til innflutnings á HCFC árið 1995 gert að senda umsóknir til Hollustuverndar ríkisins og í 2. gr. auglýsingarinnar var ákvæði þess efnis að við ákvörðun á magni HCFC til fyrirtækja skuli m.a. stuðst við magn HCFC og CFC sem flutt var inn til landsins af viðkomandi fyrirtæki árið 1989. Sams konar auglýsing var birt vegna innflutnings árið 1996, sbr. auglýsingu nr. 611/1995, en samkvæmt auglýsingu nr. 587/1996 vegna innflutnings árið 1997 virðist ekki sett það skilyrði að viðkomandi fyrirtæki hafi flutt efnin inn árið 1989. Upplýst er í máli þessu að stefnandi flutti ekki inn umrædd efni árið 1989 og naut því verulega takmarkaðra heimilda til innflutnings miðað við þau fyrirtæki er fluttu inn efni árið 1989. Samkvæmt 2. málslið lokamálsgreinar viðauka 2 við reglugerðina skyldi kvóti settur með hliðsjón af innflutningi HCFC og CFC á árinu 1989. Umræddar auglýsingar lutu að því hvernig staðið skyldi að umsóknum til Hollustuverndar um innflutning viðkomandi efna. Í auglýsingum nr 217/1995 og 611/1995 er sett sú efnisregla að stuðst skuli við magn efnanna sem viðkomandi fyrirtæki fluttu inn árið 1989. Þessi regla er ekki í samræmi við texta reglugerðarinnar og verður því að telja að það skilyrði að miða úthlutun einvörðungu við þau fyrirtæki sem fluttu inn efnin árið 1989 hafi ekki næga lagastoð. Þá ber að líta til þess að umrætt skilyrði hefur verið fellt niður í auglýsingu nr. 587/1996 vegna innflutnings árið 1997. Verður því fallist á þá kröfu stefnanda að framangreind ákvörðun Hollustuverndar ríkisins um takmörkun á heimildum stefnanda til innflutnings á HCFC á árinu 1997 hafi verið ólögmæt. Fallast ber á það með stefnanda að hann hafi orðið fyrir tjóni vegna aðgerða stefnda sem hann ber ábyrgð á. Telja verður nægilega upplýst að endurunnið efni komi að sama gagni og hreint efni, en bann við innflutningi og sölu nær ekki til endurunninna efna. Stefnandi mun samkvæmt gögnum málsins hafa selt nokkurt magn af hreinu efni fram í maímánuð 1995 en frá júní fram í nóvember sama ár gat hann ekki flutt inn HCFC vegna aðgerða stefnda. Stefnandi mun síðan hafa farið að selja endurunnið efni í nóvember 1995. Ekki þykja í máli þessu fram komin næg gögn er staðreyna raunverulegt tjón stefnanda og verða stefnanda því dæmdar bætur að álitum. Með hliðsjón af því að stefnanda var fyrirvaralaust kippt út af sölumarkaði með HCFC og telja verður að það hafi tekið tíma að markaðssetja endurunnið efni, þykja bætur hæfilega metnar 300.000 krónur ásamt dráttarvöxtum frá dómsuppkvaðningu til greiðsludags. Eftir atvikum þykir rétt að stefndi greiði stefnanda 150.000 krónur í málskostnað. Hjörtur O. Aðalsteinsson kvað upp dóminn. Dómsorð: Ákvörðun Hollustuverndar ríkisins frá 19. febrúar 1997 um að takmarka heimildir stefnanda, Vörukaupa ehf., til innflutnings á HCFC á árinu 1997 og staðfest var með úrskurði umhverfisráðuneytis 1. ágúst 1997 var ólögmæt. Stefndi, umhverfisráðherra, fyrir hönd íslenska ríkisins, greiði stefnanda, Vörukaupum ehf., 300.000 krónur ásamt dráttarvöxtum frá dómsuppkvaðningu til greiðsludags og 150.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 109/2016
|
Kaupsamningur Dagsektir
|
Á og V kröfðust þess að S yrði gert skylt að gera kaupsamning við þau um tiltekna fasteign. S hafði samþykkt kauptilboð Á og V sem háð var þeim fyrirvara að Á og V tækist að fjármagna kaupin innan 20 virkra daga. Taldi S að þegar það tímabil hafi verið liðið hefðu Á og V ekki getað innt af hendi hluta kaupverðsins né hafi þau getað þinglýst veðskuldabréfum lánastofnunar á eignina vegna verkfalls lögfræðinga hjá sýslumannsembættinu. Í dómi héraðsdóms, sem staðfestur var með vísan til forsendna í Hæstarétti, kom fram með vísan til efnis samningsins og gagnkvæmrar tillitsskyldu samningsaðila yrðu kaupendur og seljendi að hlíta því að greiðslur á kaupverði færu fram einverju síðar en venjulegt væri í fasteignaviðskiptum og að afhending fasteignarinnar seinkaði að nokkru marki frá því sem gert hefði verið ráð fyrir í kauptilboði. Gagnkvæmar efndaskyldur hefðu því frestast meðan á verkfallinu stæði að því gefnu að það drægist ekki úr hófi fram yfir umsaminn afhendingardag að efna samninginn. Var S því gert skylt að gera kaupsamning við Á og V um fasteignina.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir ÞorgeirÖrlygsson og Greta Baldursdóttir og Ingveldur Einarsdóttir setturhæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar12. febrúar 2016. Hann krefst sýknu af kröfu stefndu og málskostnaðar í héraðiog fyrir Hæstarétti.Stefndu krefjast staðfestingarhéraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.Með vísan til forsendna hins áfrýjaðadóms verður hann staðfestur að öðru leyti en því að dagsektir sem þar voruákvarðaðar skulu falla á að liðnum 15 dögum frá uppsögu þessa dóms.Áfrýjandi verður dæmdur til að greiðastefndu málskostnað fyrir Hæstarétti eins og greinir í dómsorði.Dómsorð:Héraðsdómurskal vera óraskaður að öðru leyti en því að þar greindar dagsektir úr hendiáfrýjanda, Sævars Þórs Geirssonar, til stefndu, Ástu Bærings Bjarnadóttur ogValgeirs Gunnlaugs Ísleifssonar, skulu falla á að liðnum 15 dögum frá uppsögudóms þessa.Áfrýjandigreiði stefndu 1.000.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 19.nóvember 2015. I Mál þetta, sem var dómtekið 9. nóvembersl., er höfðað 27. maí 2015 af Ástu Bærings Bjarnadóttur og Valgeiri GunnlaugiÍsleifssyni, Vesturbergi 83 í Reykjavík, gegn Sævari Þór Geirssyni, Rituhólum15 í Reykjavík. Dómkröfur stefnenda eru þær að stefndaverði með dómi gert skylt að gera kaupsamning við stefnendur um fasteignina aðRituhólum 15, 111 Reykjavík, ásamt öllu því sem eigninni fylgir og fylgja ber,í samræmi við samning stefnenda og stefnda, samkvæmt samþykktu kauptilboði,dags. 16. mars 2015, að viðlögðum 50.000 króna dagsektum frá uppkvaðningu dómsog þar til skyldum stefnda er fullnægt. Þá krefjast stefnendur þess aðviðurkenndur verði réttur stefnenda til skaðabóta úr hendi stefnda vegna þesstjóns sem stefnendur hafi orðið fyrir og muni verða fyrir vegna vanefndastefnda á samningi aðila. Stefnendur krefjast enn fremur málskostnaðar. Stefndi krefst sýknu af öllum dómkröfumstefnanda. Þá krefst hann málskostnaðar að teknu tilliti til virðisaukaskatts. II Hinn 16. mars 2015 gerðu stefnendurkauptilboð í fasteignina að Rituhólum 15 í Reykjavík sem var til sölu áfasteignasölunni Valhöll. Kaupverð samkvæmt tilboðinu var 58.500.000 krónur.Gert var ráð fyrir að afhending færi fram 15. júní 2016. Stefndi undirritaðifyrir sitt leyti tilboðið sem seljandi fasteignarinnar. Heiðar Friðjónsson,löggiltur fasteignasali, var vottur að réttri dagsetningu, undirskrift ogyfirlýsingu aðila um fjárræði. Í reit á kauptilboðinu, sem beryfirskriftina „Greiðslutilhögun, sbr. sundurl. A“ er allt kaupverðið tilgreint.Í öðrum reitum á tilboðinu, sem báru yfirskriftina „Yfirteknar skuldir, sbr.sundurl. B“, „Fasteignaveðbréf, sbr. sundurl. C“ og „Viðbótarlán sbr. sundurl.D“, koma fram 0 krónur. Í sundurliðun A, sem endurspeglar „útborgun“ kaupverðs,segir orðrétt í kauptilboðinu: Lýsing 1. Með peningum við kaupsamning 6.500.000kr. 2. Við kaupsamning gegn skilyrtu veðleyfi,með láni frá lánastofnun 46.800.000kr. 3. Við afhendingu í peningum 2.000.000kr. 4. Með peningum við afsal 01-11-2015 3.200.000kr. Á framhlið kauptilboðsins kemur framsvohljóðandi fyrirvari: „Kaupendur gera fyrirvara um lán eins og fram kemur ítilboðinu og skulu hafa 20 virka daga til að staðfesta þá lánveitingu.“ Í stöðluðum og tölusettum skilmálum,sem eru á bakhlið kauptilboðsins, segir að bindandi kaupsamningur komist áþegar skriflegt tilboð hafi verið samþykkt af móttakanda með undirskrift, endafelist í því gagnkvæm skuldbinding, annars vegar um greiðslu kaupverðs og hinsvegar um afhendingu eignar, sbr. 3. tölulið skilmálanna. Í 4. tölulið segireinnig að um réttarsamband aðila og réttindi þeirra og skyldur gildi lög nr.40/2002 um fasteignakaup nema að því leyti sem tilboðið geymi frávik um einstökatriði. Samkvæmt 16. tölulið skilmálanna kemur jafnframt fram að eignin skuliafhent á hádegi umsamins afhendingardags nema annað sé um samið. Neðan viðtölusett ákvæði skilmálanna er skráð: „Aðilar gera og samþykkja tilboð þettameð fyrirvara um lánafyrirgreiðslu hjá Íbúðalánasjóði, bönkum, sparisjóðum eðaöðrum lánastofnunum, sbr. C og D lið á framhlið tilboðs þessa.“ Í stefnu er því haldið fram að vikueftir undirritun kaupsamnings, eða 23. mars 2015, hafi legið fyrir aðÍslandsbanki myndi lána stefnendum fyrir hluta af kaupverðinu. Kveðst stefnandiÁsta hafa þegar í stað farið með lánaskjölin úr bankanum yfir á fasteignasölunaValhöll. Fasteignasalinn Heiðar Friðjónssonupplýsti fyrir dómi að stefnandi Ásta hefði komið um þetta leyti með umræddskuldabréf til sín. Hafi stefnendur í kjölfarið óskað eftir því að boðað yrðitil kaupsamnings. Fasteignasalinn kvaðst hafa verið í samskiptum við seljandaeftir þetta og boðað hann ásamt kaupendum í tvö eða þrjú skipti til aðundirrita kaupsamning. Gat hann þess jafnframt að við það hafi verið miðað aðseljandi veitti þar jafnframt heimild til þess að veðsetja fasteignina tiltryggingar á greiðslu skuldabréfanna. Að sögn fasteignasalans hafi stefndi ekkiviljað mæta til að undirrita kaupsamninginn, m.a. sökum þess að hann hafi átteftir að flytja áhvílandi lán af fasteigninni. Stefndi mótmælir þeirriskýringu. Hinn 7. apríl 2015 hófst verkfallfélagsmanna í Stéttarfélagi lögfræðinga er starfa hjá sýslumanninum áhöfuðborgarsvæðinu. Samkvæmt því sem fram hefur komið fyrir dómi lýsti stefndiáhyggjum sínum af því við fasteignasalann áður en verkfallið hófst aðstefnendur gætu ekki greitt honum kaupverðið, sem fjármagna átti meðlánveitingu, þar sem ekki væri unnt að þinglýsa veðskuldabréfunum meðan áverkfallinu stæði. Hinn 27. apríl 2015 ritaði lögmaðurstefnda stefnendum og fasteignasölunni bréf. Þar er því haldið fram að ekkihafi verið boðað til kaupsamningsfundar þar sem kaupendum væri ómögulegt aðstanda við tilboðið vegna fyrrgreinds verkfalls þó að þeim hafi tekist aðfjármagna viðskiptin. Af þeim sökum væru allar forsendur fyrir samþykki stefndabrostnar. Við þessar aðstæður gætu kaupendur ekki haldið kaupunum upp áseljandann. Af hálfu stefnda var því þó lýst yfir að hann væri reiðubúinn tilþess að veita frest til 15. maí 2015 til að stefnendur gætu staðið viðkauptilboð sitt, undirritað kaupsamning og innt af hendi greiðslur samkvæmttöluliðum eitt og tvö í kauptilboðinu. Þó var áréttað að semja þyrfti um nýjanafhendingartíma tækist stefnendum að leysa úr málinu fyrir þennan tíma. Fundur var haldinn á fasteignasölunniValhöll 30. apríl 2015 um þá stöðu sem komin var upp í viðskiptunum. Stefndimun ekki hafa sótt fundinn en lögmaður hans var þar viðstaddur. Ekki náðistsamkomulag um niðurstöðu á fundinum. Þáverandi lögmaður stefnenda, HörðurGuðmundsson hdl., svaraði bréfi lögmanns stefnda 30. apríl 2015. Í því bréfi erþví haldið fram að þótt kaupendum væri ómögulegt að fá lánið greitt út veitiþað seljanda ekki rétt til riftunar. Áskildu stefnendur sér allan rétt til aðnýta sér öll vanefndaúrræði ef stefndi myndi ekki falla frá riftuninni. Þámótmælti lögmaðurinn því að ekki hefði verið boðað til kaupsamningsfundar.Hefðu stefnendur þvert á móti ítrekað óskað eftir því að slíkur fundur færifram, en að stefndi hafi ekki viljað mæta á kaupsamningsfund. Með bréfi 15. maí 2015 var af hálfustefnda lýst yfir riftun á samkomulagi því sem komst á með samþykkikauptilboðsins 16. mars 2015. Í bréfinu er riftunin rökstudd með því aðstefnendur væru ekki í aðstöðu til þess að geta staðið við kauptilboð sitt.Ekkert væri fram komið sem gæfi vísbendingu um hvenær stefnendur kynnu að verðaí stakk búnir til þess að standa við tilboð sitt, enda væri verkfallið, semkæmi í veg fyrir veðsetningu fasteignarinnar, enn þá óleyst og ekkert sem bentitil þess að úr því yrði leyst í bráð. Þá væri ljóst að mjög langurafgreiðslutími biði þeirra sem vildu þinglýsa skjölum eftir að verkfalliðleystist. Lögmaður stefnenda svaraði ofangreindubréfi með tölvuskeyti 20. maí 2015. Þar er því haldið fram að með aðgerðum ogaðgerðarleysi stefnda væri hann að valda stefnendum tjóni. Var þess enn fremurkrafist að skrifað yrði undir kaupsamning. Mál þetta var sem áður segir höfðað meðbirtingu stefnu 27. maí 2015. Með lögum nr. 31/2015, er tóku gildi 14. júní2015, var lagt bann við frekari verkfallsaðgerðum Stéttarfélags lögfræðinga ogfleiri aðildarfélaga Bandalags háskólamanna. III. Málsástæður og lagarök stefnenda Stefnendur mótmæla riftun stefnda ásamkomulagi aðila samkvæmt samþykktu kauptilboði. Byggja stefnendur á því aðþau hafi í fyrsta lagi ekki vanefnt samning aðila á neinn hátt. Benda þau á aðþau hafi í margar vikur óskað eftir því að gengið yrði til kaupsamnings. Hafiþví fyrst verið hafnað af ástæðum er vörðuðu stefnda. Síðan hafi því verið hafnaðsökum þess að stefndi hafi haft áhyggjur af verkfalli hjá sýslumanni. Stefnendur benda á að frá seinni hlutamars 2015 hafi legið fyrir að stefnendur væru með fjármögnun fyrir þeim hlutakaupanna sem þau hafi átt að fjármagna með láni frá lánastofnun. Því sé ljóstað engar vanefndir hafi orðið af hálfu stefnenda og að enginn ómöguleiki hafiverið eða sé til staðar hvað þau varði. Alls enginn grundvöllur sé fyrir því aðrifta kaupunum. Þá benda stefnendur á að hvergi hafi komið fram á hvaða lagagrundvelliriftunaryfirlýsingin sé reist. Í öðru lagi benda stefnendur á að í máli þessu hafistefndi hvorki skorað á stefnendur formlega né óformlega að ganga frákaupsamningi í samræmi við efni samningsins en það hafi verið eðlilegt í ljósiþess að riftun sé það vanefndaúrræði sem gangi hvað lengst og sé hvað mestíþyngjandi gagnvart stefnendum. Þvert á móti hafi það verið stefndi sem hafihafnað því að ganga til kaupsamnings. Stefnendur halda því fram að meintur ómöguleiki semstefndi hafi vísað til sé ekki fyrir hendi í málinu. Ekkert sé því tilfyrirstöðu að aðilar riti undir samning í samræmi við kauptilboð, skilikaupsamningi inn til sýslumanns, hann verði þar skráður í dagbók embættisins ogfari svo til þinglýsingarafgreiðslu. Það sé ekki stefnda í þessu máli að sjáinn í framtíðina og fullyrða hvað muni gerast á tilteknum dögum eftir aðkaupsamningur verði undirritaður. Stefnendur byggja á því að með riftunaryfirlýsingunnihafi stefndi vanefnt samninginn. Með því sé stefnendum veitt heimild til aðgrípa til viðeigandi vanefndaúrræða á grundvelli laga nr. 40/2002 umfasteignakaup, sbr. IV. kafla laganna. Samkvæmt 31. gr. laga nr. 40/2002 getikaupandi haldið fast við kaup og krafist efnda, sbr. 1. mgr. 31. gr. laganna.Ákvæðið sé í samræmi við meginreglu kröfu- og samningaréttar umskuldbindingargildi samninga. Stefnendur byggja á því að þau hafi innt þær skylduraf hendi sem á þeim hafi hvílt samkvæmt þinglýstu kauptilboði aðila frá 16.mars 2015. Stefndi hafi hins vegar vanefnt samninginn með ólögmætri riftun, meðþví að stuðla ekki að efndum, sem og með því að sinna ekki áskorun stefnenda umað efna samninginn samkvæmt orðanna hljóðan. Stefnendurreisa kröfu um dagsektir á heimild í 4. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991 ummeðferð einkamála. Telja stefnendur nauðsynlegt að gera slíka kröfu til aðtryggja að stefndi inni skyldur sínar samkvæmt kaupsamningi af hendi.Stefnendur hafi innt af hendi allar þær skyldur sem á þeim hvíli samkvæmtsamningi aðila. Þá hafi stefnendur mikla hagsmuni af því að fá fasteigninaafhenta í samræmi við samning aðila. Því sé krafa stefnanda um dagsektir aðfjárhæð 50.000 krónur á dag frá uppkvaðningu dóms afar hófleg. Kröfustefnenda um viðurkenningu skaðabóta úr hendi stefnda kveða þau vera reista áþví að þau hafi orðið fyrir og muni verða fyrir tjóni vegna vanefnda stefnda ásamningi aðila frá 16. mars 2015, þ.e. með því að stuðla ekki að efndumsamningsins sem og með hinni ólögmætu riftunaryfirlýsingu. Stefnendur byggja áþví að stefndi beri ábyrgð á því beina og óbeina tjóni sem vanefndir hans hafií för með sér fyrir stefnendur sem og því fjárhagstjóni sem stefnendur kunni aðverða fyrir uns fasteignin hafi verið afhent. Tjón stefnenda muni m.a. felast íkostnaði vegna tímabundins húsnæðis þar til afhending fari fram. Benda stefnendurá að engar réttmætar ástæður hafi verið færðar fram af hálfu stefnda semundanþiggi hann hefðbundinni skaðabótaábyrgð í máli þessu. Að sögn stefnenda sé krafa þeirra skaðabótakrafa sembyggi á 1. mgr. 35. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup, en þar komi fram aðkaupandi geti krafist skaðabóta vegna þess tjóns sem hann bíði vegnaafhendingardráttar eða tjóns vegnasaknæmrar háttsemi seljanda. Samkvæmt meginreglum á sviði kaupa- og kröfuréttarberi að gera tjónþola eins settan og samningurinn hafi verið réttilega efndur. Stefnendur reisa kröfu um viðurkenninguá bótarétti vegnatjóns þeirra sem rekja megi til vanefnda stefnda á 2. mgr. 25. gr. laga nr.91/1991 um meðferð einkamála. Þar sem óljóst sé hvenær fasteignin verði afhent,og því óljóst hvert heildartjón stefnenda verði vegna vanefnda stefnda, sé þeimnauðsynlegt að gera kröfu um viðurkenningu bótaréttar. Verði fallist á þessakröfu stefnenda megi búast við því að leitast verði við að ná samkomulagi umgreiðslu bóta og/eða að óskað verði eftir mati dómkvadds manns á tjóni þeirra. Um nánari skilyrði efndabóta vísa stefnendur tilalmennra reglna skaðabóta- og fjármunaréttar um bætur fyrir fjártjón sem feliþað í sér að stefnendur eigi kröfu til þess að verða jafnsettir fjárhagslegaeins og engin vanefnd hafi orðið af hálfu stefnda. Aukframangreinds gera stefnendur kröfu um málskostnað sem þau segja að styðjistvið 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.2.Málsástæður og lagarök stefnda Stefndi byggir sýknukröfu sína í fyrstalagi á því að með samþykki hans á kauptilboði stefnenda hafi komist á bindandisamningur á milli þeirra, sem þó hafi verið háður ákveðnum fyrirvara um aðstefnendum tækist að fjármagna kaupin innan 20 virkra daga. Þegar þetta tímabilhafi verið liðið hafi stefnendur ekki getað innt umsamda 46.8 milljóna krónagreiðslu af hendi. Þau hafi heldur ekki getað þinglýst fasteignaskuldabréfilánastofnunar á eignina (hvað sem öllum undirritunum stefnda leið) og ekkertraunhæft getað látið uppi um hvenær greiðslan myndi berast. Þegar stefndi hafisent þeim riftunaryfirlýsingu sína 15. maí hafi sama staða verið uppi. Stefnditelur óumdeilt að ekki hafi verið unnt að þinglýsa veðskuldabréfum Íslandsbankaá eignina vegna verkfalls lögfræðinga. Að sama skapi sé óumdeilt aðÍslandsbanki hafi ekki verið tilbúinn að fjármagna kaupin. Telur stefndiútilokað að túlka fyrirvarann um kaupin, sem gerður hafi verið af hálfu beggjaaðila, með þeim hætti að skilyrði hans um fjármögnun hafi við þessar aðstæðurverið uppfyllt. Stefndi byggir sýknukröfu sína í öðrulagi á því að jafnvel þótt fyrirvarinn í samningi aðila yrði túlkaður svoþröngt að skilyrði hans væru talin uppfyllt hafi forsendur stefnda fyrirsamþykki tilboðsins algjörlega brostið. Það hafi verið augljós ákvörðunarástæðahans fyrir sölunni að hann myndi í raun og veru fá greitt fyrir húsið og að þærgreiðslur bærust á tilsettum tíma. Þegar riftunaryfirlýsing hans hafi veriðsend, tveimur mánuðum eftir samþykki tilboðsins, hafi á hinn bóginn ekkertverið í hendi um hvenær kaupendur gætu greitt meginhluta kaupverðsins. Telurstefndi útilokað að fallast á þá afstöðu stefnenda að hvað sem hafi liðiðgetuleysi þeirra til að greiða, hafi stefnda borið að efna samninginn. Telurstefndi að þar sem tveir mánuðir hafi verið liðnir frá samþykki tilboðsins, ogekkert hafi legið fyrir um að stefnendur gætu staðið við tilboð sitt innannokkurra tímamarka, hafi honum verið rétt að rifta samningnum. Stefndi tekur fram að vangeta stefnendatil að greiða umrædda greiðslu hefði sett hann í alveg óþolandi aðstöðu efhonum hefði þrátt fyrir hana verið talið skylt að standa við sínarsamningsskyldur. Hann hefði þá þurft að hefjast handa við að rýma húsið ogafhenda það 15. júní án þess að vera í færum til að kaupa sér aðra eign. Bendirstefndi á í þessu sambandi að við höfðun máls þessa hafi umrætt verkfall veriðenn þá óleyst og stefnendum því enn jafn ómögulegt að greiða umsamið kaupverðeða upplýsa um hvenær það yrði fært. Stefndivísar til þess að seljandi hafi lögfestan rétt til þess að rifta kaupumum fasteign ef kaupandi greiðir ekki kaupverð á réttum tíma samkvæmt ákvæðumlaga um fasteignakaup. Þegar það hafi legið fyrir, tveimur mánuðum eftir aðsamningar tókust, að kaupendur hafi ekki enn verið í aðstöðu til að undirritakaupsamning og fá afgreitt veðlán til að gera upp kaupverðið hafi vanefndþeirra verið orðin veruleg. Stefndi byggir á því að vegna umrædds verkfalls og ákvæðis 1.mgr. 50. gr. laga nr. 40/2002 hafi hann ekki getað krafist þess af stefnendumað þau inntu af hendi greiðslur samkvæmt tilboði sínu. Hann hafi því ekki áttönnur raunhæf úrræði en að rifta. Stefndi telur aðstefnendur geri rangt í því að stilla því upp sem aðalatriði málsins hvortsérstakur skriflegur kaupsamningur yrði gerður í framhaldi af samþykki hans átilboði stefnenda. Bindandi samningur hafi komst á með samþykki tilboðsins. Sásamningur hafi verið háður öllum reglum samningaréttar, m.a. um fyrirvara ogógildingarástæður. Jafnvel þóttaðilar hefðu undirritað kaupsamning um að stefnendur ættu að greiða stefnda46,8 milljónir af láni, sem óumdeilt var að þau fengju ekki afgreitt, hefði þaðengu breytt fyrir niðurstöðu málsins. Stefndi hefði allt að einu getað fengiðþeim samningi rift vegna vanhalda kaupenda. Þó sé hætt við að stefnendur mynduþá byggja sérstaklega á því að stefndi hefði þannig skuldbundið sig enn frekar,þrátt fyrir vitneskju sína um verkfallið og getuleysi stefnenda til réttraefnda vegna þess. Stefndi hafi hins vegar kosið að koma fram af fyllstaheiðarleika í garð stefnenda með því að greina þeim frá því að hann myndi ekkiganga lengra við kaupin eða afhenda fasteignina við þær aðstæður að ekki yrðigreitt. Í stefnu sé þesshins vegar freistað að stilla aðstöðu stefnda svo upp að hann hafi átt aðskrifa undir kaupsamning. Óumdeilt getuleysi stefnenda til að inna greiðslurréttilega af hendi skipti engu máli þar sem á það hafi aldrei reynt. Þessuhafnar stefndi alfarið. Stefndi vekur athygli á því að áframlögðum dómsskjölum sé ítrekað vísað til þess að stefnendum sé „ómögulegt aðstanda við tilboðið“, þeim sé „fyrirmunað að inna greiðslur af hendi og hafaekkert í hendi um hvenær þeir verði færir um það“, þeir séu „ekki í þeirristöðu að geta staðið við kauptilboð sitt“. Veðsetning eignarinnar sé„óframkvæmanleg“ og ekkert sé „fram komið sem veitir neina vísbendingu umhvenær kaupendur kynnu að verða í stakk búnir til að standa við tilboð sitt“.Þrátt fyrir þetta hafi því aldrei verið haldið fram af stefnendum að þeir gætustaðið við kauptilboð sitt, hvorki í bréfum lögmanna stefnenda né í stefnu. Íbréfi lögmanns stefnenda 30. apríl 2015 sé berum orðum gengist við því aðstefnendum sé ómögulegt að greiða, en byggt á því sjónarmiði „að ómöguleiki sásem er fyrir hendi veiti seljanda ekki riftunarástæðu“. Þetta hafi veriðafstaða stefnenda þegar riftunaryfirlýsing stefnda hafi verið send. Í bréfi nýslögmanns stefnenda 20. maí og í stefnu kveði hins vegar við nýjan tón því aðþar sé byggt á þeim skilningi á aðstöðunni að viðurkennt og óumdeilt getuleysistefnenda til að greiða hafi í engu hróflað við skyldu seljanda til að gerakaupsamning og fara með hann til þinglýsingar. Með því að það hafi ekki veriðgert, skipti óumdeilt getuleysi stefnenda engu máli því þar sé aðeins um„getgátur seljanda“ að ræða. Telur stefndi þessa uppsetningu á lögskiptum aðilafráleita. Krafa stefnda ummálskostnað byggir á því að hann telur að stefnendur eigi alla sök í málinu.Krafan byggi á því sjónarmiði að sá sem tapar máli skuli bera af því kostnað.Stefndi kveðst hafa freistað þess að ljúka því óvissuástandi sem hafi skapast íframhaldi af samþykki kauptilboðsins án kostnaðar fyrir báða aðila, enstefnendur hafi þess í stað krafist þess að samningur um eignayfirfærslu ogafhendingu fasteignar yrði efndur án þess að umsamið gagngjald væri þá greitt. Stefndi kveður kröfuum virðisaukaskatt styðjast við lög nr. 50/1988 um virðisaukaskatt, enstefndi sé ekki virðisaukaskattsskyldur og sé því nauðsyn á að fá dæmt álag úrhendi gagnaðila sem þeirri fjárhæð nemur. IV Meðsamþykki sínu við kauptilboði stefnenda 16. mars 2015 í fasteignina aðRituhólum 15 í Reykjavík skuldbatt stefndi sig til að afhenda fasteignina gegngreiðslu stefnenda á kaupverðinu í samræmi við tilboðið, sbr. 7. gr. laga nr.40/2002 um fasteignakaup og ákvæði í stöðluðum skilmálum kauptilboðsins.Samkvæmt framangreindu komst á samningur milli aðila um kaup á umræddrifasteign. Skyldi kaupverðið meðal annars greitt við „kaupsamning gegn skilyrtuveðleyfi, með láni frá lánastofnun“ að fjárhæð 48.800.000 krónur, eins og rakiðhefur verið. Skiljamá þennan lið í sundurliðun á kaupverðinu á tvo vegu. Annars vegar má leggja þámerkingu í hann að seljandi eigi að fá framangreinda fjárhæð greidda úr hendistefnenda þegar sérstakur kaupsamningur milli aðila hefur verið undirritaður.Þarf stefndi þá áður að veita skilyrt leyfi til veðsetningar fasteignarinnarsvo að stefnendum sé unnt að fá lánsféð í hendur. Hins vegar má skilja ákvæðiðá þann veg að við undirritun sérstaks kaupsamnings veiti stefndi jafnframtskilyrt veðleyfi svo unnt sé að þinglýsa veðskuldabréfum á hina seldu fasteign.Stefnendur fái þá lánsféð í hendur að þinglýsingu lokinni og greiða því næststefnda fjármunina. Fasteignasalinn Heiðar Friðjónsson, sem samdi kauptilboðið,fullyrti fyrir dómi að fara hafi átt síðari leiðina. Ítilboðinu var fyrirvari af hálfu stefnenda um að þau hefðu 20 virka daga til að„staðfesta þá lánveitingu“ sem að framan greinir. Með skýrslu fyrrgreindsHeiðars Friðjónssonar eru færðar viðhlítandi sönnur á fullyrðingu stefnenda umað lánsloforð bankastofnunar og útgefin skuldabréf að framangreindri fjárhæðhafi legið fyrir vel innan þeirra tímamarka, eða um viku til tíu daga eftirundirritun kauptilboðsins. Með því var aflað þeirrar staðfestingar semfyrirvarinn kvað á um. Miðað við orðalag hans verður fyrirvarinn ekki túlkaðurá þann veg að stefnendur hafi átt að vera reiðubúnir að inna af hendi48.800.000 krónur innan 20 virkra daga frá því að samningur komst á, eins ogstefndi byggir á. Ber því að hafna málsástæðu hans um að á það hafi skort aðfyrirvarinn í samningi aðila hafi verið uppfylltur. Ígreinargerð stefnda er ekki á því byggt að láðst hafi tilkynna honum í tæka tíðað stefnendum hafi tekist að uppfylla fyrirvarann. Með vísan til 5. mgr. 101.gr. laga nr. 91/1991 kemur sú málsástæða því ekki til álita en samþykkistefnenda fyrir því liggur ekki fyrir. Dómur Hæstaréttar Íslands frá 5. febrúar2009 í málinu nr. 224/2008 hefur því ekki þýðingu við úrlausn málsins. Á hvorn veginn sem lýsing kauptilboðsins ágreiðslu kaupverðsins verður skilin varð stefndi að ljá atbeina sinn til efndaá samningi aðila með því að veita stefnendum skilyrt veðleyfi svo að þeim væriunnt að fá lánsfé í hendur til að greiða stefnda mestan hluta kaupverðsins.Mátti öllum aðilum vera ljóst að útgreiðsla bankans á lánsfénu var háðþinglýsingu sýslumanns á skuldabréfunum. Eins og mál þetta liggur fyrir verðurað ganga út frá því að stefnendur hafi, vel fyrir boðað verkfall lögfræðingahjá embætti sýslumannsins í Reykjavík, sem hófst 7. apríl 2015, fullnægt öllumþeim skyldum sem á þeim hvíldu samkvæmt samningi aðila svo að stefnda væri unntað veita veðleyfið. Stefndikveðst hafa verið erlendis fram til mánaðarmóta mars/apríl 2015 og því ekkigetað mætt til kaupsamningsfundar hjá fasteignasalanum fyrr en í upphafi aprílmánaðar.Eftir að hann kom til landsins virðist hann hafa talið að engar líkur væru áþví að unnt væri að þinglýsa veðskuldabréfum ásamt veðleyfi á fasteignina ítæka tíð áður verkfallið hæfist. Því hafi alger óvissa ríkt um það hvenær hanngæti fengið kaupverðið greitt. Af þessari ástæðu kveðst stefndi hafa hafnað þvíað mæta til kaupsamningsfundar og að lokum lýsti hann yfir riftun samningsins15. maí 2015, en þá hafði verkfallið varað í rúmar sex vikur. Afhálfu stefnenda hefur ekki verið dregið í efa að ólíklegt hafi verið að takastmætti að ljúka við að þinglýsa skuldabréfunum á þeim stutta tíma er leið fráþví að stefndi kom til landsins þangað til verkfallið hæfist. Engin ákvæði voruí samningi aðila um áhrif þess ef atriði á borð við verkföll hindruðu efndir afhálfu samningsaðila. Við þessar aðstæður reyndi á skyldu aðila til að sýnagagnaðila sínum tillitssemi við samningsefndir. Á þeim grunni og í ljósi beinnaskuldbindinga samkvæmt samningi aðila urðu þeir að taka tillit til hagsmunagagnaðila síns þannig að hvor um sig gæti efnt samningsskyldur sínar. Ískýrslu fasteignasalans Heiðars lýsti hann því að við fasteignakaup værialmennt undirritaður sérstakur kaupsamningur milli aðila um það leyti þegarfrestur kaupenda til að afla staðfestingar á fjármögnun kaupanna liði undirlok. Hann gat þess jafnframt að við það væri miðað að seljandi veitti á samatíma leyfi til veðsetningar fasteignarinnar til tryggingar á greiðslu af lánumkaupenda. Ekkier í samningi aðila kveðið á um að þeim beri að undirrita sérstakan kaupsamningaf þessu tagi fyrir ákveðinn tíma. Þar er heldur ekki mælt fyrir um það hvenærstefndi eigi að veita stefnendum leyfi til veðsetningar á fasteigninni til aðfjármagna kaupin. Ekki var því í raun umsamið milli aðila hvenær stefnendumbæri að inna af hendi tvær fyrstu greiðslur kaupverðsins. Þó verður að ætla aðþað hafi átt að gerast áður en fasteignin yrði afhent og þriðja greiðslan færifram. Í samningnum segir að afhenda skuli fasteignina 16. júní 2015 nema að umannað verði samið. Í ljósi framangreindra sjónarmiða um gagnkvæma tillitssemisamningsaðila og að teknu tilliti til tafa á þinglýsingu veðskjala vegnaverkfalls, og þar með greiðslu meginhluta kaupverðsins, telur dómurinn aðhvorugum aðila hafi verið stætt á því að knýja fram eða bera fyrir sig aðafhenda bæri fasteignina 16. júní 2015. Íþessu ljósi er með engu móti unnt að fallast á það með stefnda að mánuði fyrr,eða 15. maí 2015, hafi legið fyrir vanefnd af hálfu stefnenda á samningi aðilaeða að hún hafi þá verið fyrirsjáanleg þannig að það hafi veitt stefnda rétttil að rifta kaupunum, sbr. 51. og 57. gr. laga nr. 40/2002. Ekki verður heldurá það fallist að forsendur stefnda fyrir sölu fasteignarinnar geti á þeim tímahafa verið brostnar þannig að hann yrði laus undan meginsamningsskyldum sínumum afhendingu fasteignarinnar gegn greiðslu umsamins kaupverðs. Meðvísan til þess sem að framan greinir um efni samningsins og gagnkvæmrartillitsskyldu samningsaðila urðu kaupendur og seljandi að hlíta því aðgreiðslur á kaupverði færu fram einhverju síðar en venjulegt er ífasteignaviðskiptum og að afhendingu fasteignarinnar seinkaði að nokkru markifrá því sem gert var ráð fyrir í kauptilboði. Gagnkvæmar efndaskyldurfrestuðust því um sinn meðan á verkfallinu stóð að því gefnu að það drægistekki úr hófi fram yfir umsaminn afhendingardag að efna samninginn. Eins ograkið hefur verið lauk verkfalli lögfræðinga hjá sýslumannsembættinu 15. júní2015. Það hindrar því ekki lengur að aðilum sé unnt að efna kaupsamninginn í samræmivið samningsskyldur sínar. Stefnendurgera kröfu um að stefnda verði gert að gera kaupsamning við stefnendur ísamræmi við samning aðila samkvæmt samþykktu kauptilboði 16. mars 2015 aðviðlögðum dagsektum. Eins og áður segir telur stefndi sig vera lausan undanöllum skyldum sínum samkvæmt samningi aðila frá 16. mars 2015 þar sem honumhafi verið rift 15. maí 2015. Framangreindar dómkröfur stefnenda eru til þessfallnar að knýja fram staðfestingu á því að stefnda beri að fylgja þeimsamningi þrátt fyrir yfirlýsingu hans um riftun. Þær eru einnig í samræmi viðvenjubundna framkvæmd við fasteignakaup þar sem við það er miðað aðsamningsaðilar geri sérstakan kaupsamning áður en kemur að því að efnasamningsskyldur aðila, þó að í sumum tilvikum feli hann aðeins í sér áréttinguá þeim skyldum samkvæmt samþykktu kauptilboði. Ekki er því tekið undir meðstefnda að það breyti engu um réttarágreining aðila þó að fallist verði ákröfur stefnenda. Íljósi alls þess sem hér hefur verið rakið ber að fallast á kröfu stefnenda umað stefnda verði gert skylt að gera kaupsamning við stefnendur um téða fasteigní samræmi við framangreindan samning aðila frá 16. mars 2015. Í málinu gerastefnendur kröfu um að stefnda verði gert að greiða 50.000 krónur í dagsektirfrá uppkvaðningu dómsins uns stefndi hefur leyst af hendi skyldu sína um gerðkaupsamnings um fasteignina. Krafan er reist á heimild í 4. mgr. 114. gr. laganr. 91/1991 um meðferð einkamála. Við aðalmeðferð málsins andmælti stefndikröfu stefnanda um dagsektir. Dómurinn telur að fjárhæð hennar sé hæfilegaákveðin 50.000 krónur eins og farið er fram á. Að teknu tilliti til almennrarmeðalhófsreglu skulu þær þó ekki falla á fyrr en að liðnum 15 dögum fráuppkvaðningu dóms þessa, enda hafi stefndi þá ekki orðið við fyrrgreindriskyldu. Stefnendurkrefjast einnig viðurkenningar á rétti þeirra til skaðabóta úr hendi stefndavegna þess tjóns sem þeir hafi orðið fyrir og muni verða fyrir vegna vanefndastefnda á samningi aðila. Samkvæmt 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 getursóknaraðili leitað viðurkenningardóms um kröfur um tilvist eða efni réttindaeða réttarsambands enda hafi hann lögvarða hagsmuni af því að skorið verði úrum slíka kröfu. Áskilnaður ákvæðisins um lögvarða hagsmuni hefur verið skýrðurá þá leið að sá sem krefst viðurkenningar á skaðabótaskyldu verði að leiðanægar líkur að því að hann hafi orðið fyrir tjóni og gera grein fyrir því íhverju tjón hans felist og hver tengsl þess séu við ætlað skaðaverk. Í máliþessu nýtur ekki við neinna gagna um ætlað tjón stefnenda. Stefnendur hafa þvíekki fært fyrir því viðhlítandi rök að þau hafi lögvarða hagsmuni af því að fáskorið úr um rétt þeirra til skaðabóta. Samkvæmt því verður að vísa þeirrikröfu sjálfkrafa frá dómi. Aðteknu tilliti til niðurstöðu málsins og með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr.91/1991 um meðferð einkamála verður stefnda gert að greiða stefnendummálskostnað sem í ljósi eðlis þess ágreinings sem til umfjöllunar er þykirhæfilega ákveðinn 1.000.000 krónur. ÁsmundurHelgason héraðsdómari kveður upp dóm þennan. DÓ M S O R Ð: Stefnda, Sævari Þór Geirssyni, er skyltað gera kaupsamning við stefnendur, Ástu Bærings Bjarnadóttur og ValgeirGunnlaug Ísleifsson, um fasteignina að Rituhólum 15 í Reykjavík, ásamt öllu þvísem eigninni fylgir og fylgja ber, í samræmi við samning stefnenda og stefndasamkvæmt samþykktu kauptilboði, dags. 16. mars 2015, að viðlögðum dagsektum aðfjárhæð 50.000 krónur til stefnenda, sem falli á að liðnum 15 dögum frá uppsögudóms þessa hafi stefndi ekki orðið við framangreindri skyldu. Kröfu stefnenda um viðurkenningu árétti þeirra til skaðabóta úr hendi stefnda er vísað frá dómi. Stefndi greiði stefnendum 1.000.000króna í málskostnað.
|
Mál nr. 416/1999
|
Gjöf Riftun Óskipt bú Útivist Aðild
|
B, sem sat í óskiptu búi eftir Á, seldi einkahlutafélaginu I bát fyrir 2.600.000 krónur, sem I greiddi með yfirtöku áhvílandi veðskulda. Erfingjar Á, þau F og V, töldu að í þessum gerningi hefði falist gjöf B til I og kröfðust riftunar hennar með vísan til 2. mgr. 15. gr. erfðalaga nr. 8/1962. Talið var, að krafa F og V beindist að I og hefði enga nauðsyn borið til þess að höfða málið einnig gegn B. Var B sýknuð af kröfu þeirra með vísan til 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Í málinu lágu fyrir álit ýmissa manna um verðmæti bátsins og var niðurstaða þeirra mismunandi, en ekki hafði verið aflað álits dómkvadds matsmanns um verðmæti hans á þeim tíma, sem máli skipti. Þóttu F og V ekki hafa sannað, að um hefði verið að ræða gjöf til I eða annars konar örlætisgerning, sem ætti að rifta samkvæmt 2. mgr. 15. erfðalaga, Var fallist á þá niðurstöðu héraðsdóms, að sýkna I af kröfum F og V.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson og Gunnlaugur Claessen og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Aðaláfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 11. október 1999. Þau krefjast þess að rift verði með dómi gjöf stefndu á bátnum Hansa EA 61 til gagnáfrýjanda 15. október 1997. Þau krefjast einnig málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti úr hendi gagnáfrýjanda. Gagnáfrýjandi áfrýjaði fyrir sitt leyti 23. nóvember 1999. Hann krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms, en þó þannig að aðaláfrýjendur verði dæmd óskipt til greiðslu málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefnda hefur ekki látið málið til sín taka. Aðaláfrýjendur höfða mál þetta til að hnekkja gjöf, sem þau telja að hafi falist í kaupsamningi og afsali frá 15. október 1997 um framangreindan bát, en samkvæmt löggerningum þessum keypti gagnáfrýjandi bátinn af stefndu. Miða verður við, að gagnáfrýjandi hafi greitt fyrir bátinn með því að yfirtaka áhvílandi veðskuld á honum, sem var upphaflega að fjárhæð 2.600.000 krónur, enda byggðu aðaláfrýjendur á því í héraðsdómsstefnu. Málatilbúnað sinn reisa aðaláfrýjendur á 2. mgr. 15. gr. erfðalaga nr. 8/1962. Krafa um riftun í þeim skilningi, sem það orð er notað í því ákvæði, beinist að gjafþega og er markmið hennar að hrinda ráðstöfun og heimta verðmæti úr höndum gjafþega til baka til hins óskipta bús. Enga nauðsyn bar til að höfða mál þetta einnig gegn stefndu. Þar sem hún sótti hvorki þing í héraði né fyrir Hæstarétti verður hún þegar af þeirri ástæðu sýknuð af kröfu aðaláfrýjenda samkvæmt 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Í málinu nýtur við gagna um álit ýmissa manna á verðmæti bátsins í október 1997, auk þess sem einn maður hefur í skýrslu fyrir héraðsdómi tjáð sig um það. Er álit þeirra á verðmæti bátsins mismunandi, allt frá 1.400.000 krónur til 7.500.000 krónur. Enginn þeirra byggði afstöðu sína til verðmætis bátsins á skoðun á honum. Á aðaláfrýjendum hvílir að sanna að fullnægt sé því skilyrði riftunar samkvæmt 2. mgr. 15. gr. erfðalaga að gjöf sé óhæfilega verðmæt miðað við efni bús. Aðaláfrýjendur hafa ekki aflað álits dómkvadds matsmanns um verðmæti bátsins á þeim tíma, sem máli skiptir. Þau hafa ekki sannað að um sé að ræða gjöf eða annars konar örlætisgerning, sem eigi að rifta. Með vísan til framangreinds og að öðru leyti til forsendna héraðsdóms ber að staðfesta niðurstöðu hans. Málskostnaðarákvörðun héraðsdóms skal óröskuð, en um málskostnað fyrir Hæstarétti fer sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Aðaláfrýjendur, Friðrika Árnadóttir og Vignir Árnason, greiði óskipt gagnáfrýjanda, Ikan ehf., 300.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Norðurlands eystra 12. júlí 1999. Mál þetta, sem dómtekið var 23. júní s.l., hafa Friðrika Árnadóttir, kt. 051059-5739, Vallartröð 6, Eyjafjarðarsveit og Vignir Árnason, Tritteverstrasse 29, 22952 Lutjensee, Þýskalandi, höfðað hér fyrir dómi með stefnum birtum 27. október og 5. nóvember 1998 á hendur Báru Elíasdóttur, kt. 010321-2989, Goðabraut 3, Dalvík og Ikan ehf., kt. 561097-2759, Karlagötu 5, Reykjavík. Eru dómkröfur stefnenda þær að rift verði með dómi gjöf stefndu, Báru, á OVB Hansa EA-61 til stefnda, Ikans ehf. Þá krefjast stefnendur málskostnaðar að mati dómsins. Af hálfu stefndu, Báru Elíasdóttur, hefur ekki verið sótt þing í málinu og af hennar hálfu eru engar kröfur hafðar uppi. Í greinargerð stefnda, Ikans ehf., er í fyrsta lagi krafist frávísunar málsins, en til vara er krafist sýknu, í báðum tilfellum er krafist málskostnaðar úr hendi stefnanda að mati dómsins. Með úrskurði dómsins þann 12. apríl s.l. var frávísunarkröfu stefnda Ikans ehf. hafnað og snýst málið nú um efnisniðurstöðu þess. Stefnendur lýsa málsatvikum svo, að hinn 17. júní 1996 hafi Árni Arngrímsson eiginmaður stefndu, Báru, látist. Hinn 23. október 1996 hafi stefnda, Bára, fengið leyfi til setu í óskiptu búi. Hafi helstu eignir búsins verið fasteignin Goðabraut 3, efri hæð, Dalvík, bifreiðin PJ-685 af gerðinni Citroen árg. 1992 og OVB Hansi EA-61. Stefnendur sem séu börn stefndu Báru og Árna heitins hafi orðið þess vör í lok apríl 1998 að stefnda Bára hefði gefið stefnda Ikan ehf. Hansa EA-61. Samkvæmt hlutafélagaskrá sé sonur Báru og Árna heitins, Þorsteinn Máni, framkvæmdastjóri Ikan ehf. og dóttir hans, Dagmar, í stjórn félagsins. Samkvæmt kaupsamningi og afsali sem undirritað hafi verið 15. október 1997 hafi kaupverð bátsins verið kr. 2.600.000, sem kaupandi hafi greitt með því að yfirtaka lán frá Byggðastofnun, sem hvílt hafi á bátnum. Samkvæmt afsalinu hafi báturinn verið afhentur 15. október 1997. Samkvæmt verðmati skipasala hafi báturinn á þeim tíma sem hann hafi verið afhentur Ikan ehf. verið að verðmæti kr. 7.500.000. Augljóst sé því að um gjöf hafi verið að ræða því að það verð sem Ikan ehf. hafi greitt fyrir bátinn hafi ekki verið í neinu samræmi við verðmæti hans. Að mati stefnenda hafi aðrar eignir búsins verið bifreiðin PJ-685 að verðmæti kr. 450.000 og fasteignin Goðabraut 3, Dalvík, að verðmæti kr. 4.500.000, sem veðsett hafi verið til tryggingar lánum, upphaflega að fjárhæð kr. 2.000.000. Stefnendur hafi tilkynnt Ikan ehf. um riftun á gjöfinni með bréfi dagsettu 11. maí 1998, en með bréfi lögmanns stefnda Ikans ehf. hafi riftun verið mótmælt, en afstaða stefndu, Báru, liggi ekki ljós fyrir. Telja stefnendur að með vísan til 15. gr. 2. mgr. laga nr. 8, 1962 hafi stefndu, Báru, verið óheimilt að afhenda stefnda Ikan ehf. bátinn á því verði sem gert var. Telja stefnendur að um hafi verið að ræða gjöf sem teljist óhæfilega há miðað við þær eignir sem í búinu hafi verið. Telja stefnendur að ekkert samræmi hafi verið milli verðmætis bátsins og þess verðs sem stefnda Ikan ehf. hafi greitt fyrir hann. Fyrir liggi verðmat á bátnum þar sem fram komi að verðmæti hans þegar hann hafi verið afhentur Ikan ehf. hafi verið kr. 7.500.000. Á bátnum hafi hvílt lán sem sagt hafi verið kr. 2.600.000, þegar bátnum hafi verið afsalað til Ikan ehf. sem sé ekki rétt því að lánið hafi verið kr. 2.673.115 auk áfallinna vaxta. Sé því augljóslega um gjöf að ræða því það komi fram í verðmatinu að mikil eftirspurn hafi verið eftir bátum eins og Hansa EA-61 þegar báturinn hafi verið afhentur Ikan ehf., þannig að auðvelt hefði reynst að selja bátinn á verði sem hafi verið langt umfram það sem Ikan ehf. hafi greitt. Þá sé rétt að geta þess að Bára Elíasdóttir hafi enga hugmynd haft um hvers virði báturinn var þegar hún undirritaði afsalið. Þær eignir sem verið hafi í búinu, aðrar en báturinn, hafi verið bifreið og faseignin Goðabraut 3, efri hæð, Dalvík, sem ætla megi að séu að verðmæti um kr. 2.500.000 þegar tekið hafi verið tillit áhvílandi lána á fasteigninni. Rétt sé einnig að geta þess að fasteignin sé væntanlega erfið í sölu. Því sé ljóst að báturinn hafi verið helsta eign búsins og því hljóti gjöf að verðmæti tæpar kr. 5.000.000 að vera óhæfileg miðað við eignir búsins. Þorsteinn Máni, sonur stefndu Báru, sé framkvæmdastjóri Ikans ehf., og dóttir hans sé í stjórn félagsins, því hljóti þeim að hafa verið kunnugt um að stefnda Bára Elíasdóttir hafi setið í óskipti búi þegar hún hafi afsalað bátnum til félagsins. Stefnendur hafi krafist þess 29. september 1998 að fram færu opinber skipti á dánarbúi Árna Arngrímssonar heitins til að fullnægja áskilnaði 2. mgr. 15. gr. laga nr. 8, 1962. Af því sem að framan sé rakið sé ljóst að öll skilyrði samkvæmt 2. mgr. 15. gr. laga nr. 8, 1962 séu til staðar svo að unnt sé að rifta þeirri gjöf sem falist hafi í afhendingu stefndu Báru á OVB Hansa EA-61 til Ikan ehf. Stefnda Ikan ehf. byggir sýknukröfu sína á því að ekki hafi verið um gjöf að ræða heldur hafi kaupverð bátsins verið í fullu samræmi við verðmæti hans er salan fór fram. Þá mótmælir stefndi, Ikan ehf., verðmati því sem stefnendur byggja mál sitt á sem röngu. Þorsteinn Máni Árnason, framkvæmdastjóri stefnda, Ikans ehf., hefur gefið skýrslu hér fyrir dóminum svo og vitnin Sigurður Bjarnason, Grímsey, Sigurður Bjarnason, eiginmaður stefnanda, Friðriku Árnadóttur, Jónatan Sveinsson, hæstaréttarlögmaður, Erlingur Óskarsson, héraðsdómslögmaður, Gísli Jón Gíslason, útgerðarmaður, Steinar Agnarsson, sjómaður, Jón Halldórsson, íþróttakennari, Brynjólfur Eiríksson, sjómaður, Gunnar A. Jóhannsson, sjómaður og Jón Óðinn Óðinsson, sölumaður. Samkvæmt sóknargögnum málsins verður að telja að raunverulegt söluverð bátsins hafi verið kr. 2.673.115, auk áfallinna vaxta á söludegi, en í málinu kemur ekki fram hversu há upphæð það var. Af gögnum málsins má ráða að bátur sá er hér um ræðir hafi verið opinn plastbátur, smíðaður í Hafnarfirði árið 1978 af Mótun af gerð er nefnd var „Færeyingur“. Báturinn var að stærð 3,71 brt. Skrokkur bátsins var endurbyggður árið 1997. Ágreiningur er hins vegar um hversu langt sú endurbygging náði, það er hvort fylgifé, rafkerfi, vél o.s.frv. hafi verið endurnýjað. Að lokinni þessari endurbyggingu virðist báturinn hafa verið notaður til sjóróðra frá Snæfellsnesi um skeið. Í málinu liggja ekki fyrir haldbærar upplýsingar hlutlausra aðila um það í hvernig ástandi báturinn var raunverulega þegar salan fór fram Stefnendur byggja staðhæfingu sína um verðmæti bátsins á verðmati Guðna Sigurðssonar hjá Báta- og kvótasölunni ehf., dagsettu 19. maí 1998, þar sem söluverð bátsins ásamt fylgifé, veiðiheimildum og endurnýjunarréttindum miðað við október 1997, er metið kr. 7.500.000. Í verðmatinu kemur m.a. fram að miðað er við að sóknardagafjöldi bátsins séu 40, en af gögnum málsins má ráða að þeir voru einungis 26 á þessum tíma. Í málinu liggur ennfremur fyrir verðmat Heimis Bergmanns hjá sama fyrirtæki, en skýrsla hans er dagsett 21.10.1998, þar sem báturinn ásamt fylgifé, veiðiheimildum og endurnýjunarrétti, á þeim tíma er salan fór fram, er talinn að söluverðmæti kr. 2.500.000. Í skýrslunni kemur fram að miðað er við að vél sé úrbrædd, en ekki kemur fram í skýrslunni hvort tekið hafi verið tillit til endurbyggingar bátsins á árinu 1997 og ekki er ljóst við hvaða fjölda sóknardaga er miðað við. Í málinu hefur verið lögð fram greinargerð framangreindra manna, þ.e. Heimis Bergmanns og Guðna Sigurðssonar, þar sem segir m.a.: „ Um er að ræða annars vegar verðmat sem gert var 19.05.1998, samkvæmt beiðni Sigurðar Bjarnasonar, það verðmat er byggt m.a. á upplýsingum, ljósmyndum og teikningum af bátnum endursmíðuðum nánast frá grunni m.a. útslegnar lunningar, gafl, skutur, perustefndi, nýtt stýrishús, nýtt rekkverk, ný vél, nýtt rafkerfi, nýjar innréttingar og fleira og fleira, það er fullbúinn og toppfrágenginn bátur, vel tækjaður og vel útbúinn til handfæraveiða. Hins vegar er um að ræða verðmat, sem framkvæmt var 21. október 1998 samkvæmt beiðni Þorsteins Mána Árnasonar. Það verðmat byggir á upplýsingum Þorsteins Mána um ástand og ásigkomulag bátsins eins og hann var í september-október 1997. Þar er um að ræða að báturinn er óbreyttur í niðurníðslu þ.e. úrbrædd og sundurtekin vél og báturinn nánast tækjalaus. Miðað við ástand bátsins þá er um að ræða „hrakverð“ þ.e. verðmætin liggja nær einungis í veiðiheimildum og endurnýjunarréttindum bátsins.“ Ennfremur segir í skjalinu: „ Verið er að verðmeta gjörólíka hluti, annars vegar nýendurbyggðan bát frá grunni og hins vegar óbreyttan, ósjófæran bát í niðurníðslu. Er það mat undirritaðra að á umræddum tíma hafi a.m.k. verið 5.000.000 kr. mismunur á bátnum fyrir og eftir breytingar.“ Að framangreindu er ljóst að hvorki Heimir Bergmann né Guðni Sigurðsson skoðuðu bátinn og verðmat Guðna Sigurðssonar frá 19. maí 1998 er alfarið byggt á lýsingu Sigurðar Bjarnasonar, eiginmanns stefnanda, Friðriku, á ástandi bátsins þá er salan fór fram. Þá er einnig ljóst að verðmat Heimis Bergmanns frá 21. október 1998 er algjörlega byggt á frásögn Þorsteins Mána, framkvæmdastjóra stefnda, Ikans ehf., af ástandi báts síns, áður en endurnýjun á honum hófst. Hvorugur framangreindra manna hefur komið fyrir dóminn. Af gögnum málsins þ.á.m. framburðum vitna virðist mega ráða að hvorug lýsingin á ástandi bátsins eigi við rök að styðjast og samkvæmt því og þar sem heldur er ekki miðað við sóknardaga fjölda bátsins eins og hann raunverulega var þykir ekki fært að leggja framangreind verðmöt til grundvallar í máli þessu. Til viðbótar framangareindum verðmötum hefur verið lagt fram í málinu verðmat framangreinds Guðna Sigurðssonar hjá Báta- og kvótasölunni ehf. dagsett 25. maí 1999, þar sem hann kveðst leggja til grundvallar annars vegar umsögn frá Siglingamálastofnun og hins vegar bréf undirritað af Reyni Axelssyni, en hann muni hafa róið á bátnum. Metur Guðni Sigurðsson verðmæti bátsins það sama og áður eða kr. 7.500.000, en dregur frá verðmæti vélar með niðursetningu kr. 900.000 þannig að útkoman á bátnum með úrbræddri vél sé kr. 6.600.000. Ekki kemur fram annað en að miðað sé við sama sóknardagafjölda og áður þ.e. 40 dagar, og þá er ekki á verðmatinu að sjá að miðað sé við neitt annað ástand bátsins, en að framan er lýst í yfirlýsingu þeirra Guðna Sigurðssonar og Heimis Bergmanns, sem að framan er rakið. Gegn andmælum stefnda getur verðmat þetta ekki orðið grundvöllur að áliti dómsins á hvert raunverulegt verðmæti bátsins var á þeim tíma er máli skiptir í máli þessu. Af framburði vitna má ráða að lítil eftirspurn hafi verið eftir bátum sem þessum á þeim tíma er kaupin áttu sér stað og verð á þeim hafi verið lágt. Úthlutuðum sóknardögum hafði þá farið fækkandi og voru þá einungis 26. Þeim var í lok þess árs fjölgað í 40, en engin gögn málsins benda til þess að forráðamönnum stefnda, Ikan ehf., hafi verið eða mátt vera kunnugt um að löggjafinn myndi þá fjölga sóknardögum þessum. Að öllu framangreindu þykja stefnendur eigi hafa fært fram órækar sannanir fyrir því að raunvirði bátsins hafi verið það umfram söluverð hans að jafna megi til óhæfilegra hárrar gjafar sbr. 2. mgr. 15. gr. laga nr. 8, 1962. Verður því samkvæmt framansögðu að sýkna stefnda, Ikan ehf., af kröfum stefnanda í máli þessu. Eftir atvikum þykir rétt að málskostnaður falli niður. Dóm þennan kveður upp Freyr Ófeigsson, dómstjóri. Dómsorð: Stefndu, Bára Elíasdóttir og Ikan ehf., skulu vera sýkn af kröfum stefnanda, Friðriku Árnadóttur og Vignis Árnasonar, í máli þessu. Málskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 81/2015
|
Ríkisstarfsmenn Ráðningarsamningur Uppsögn
|
M krafðist bóta úr hendi L vegna ætlaðrar ólögmætrar uppsagnar. Talið var að uppsögnin hefði átt þann aðdraganda að M hafði lýst ítrekað yfir eindreginni ósk um starfslok vegna fyrirætlana L um breytingar á starfsviði sínu. Samkvæmt 19. gr. laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins hefðu forstöðumenn ríkisstofnana og aðrir yfirmenn þeirra sem væru til þess bærir heimild til að breyta störfum og verksviði ríkisstarfsmanna og væri það háð mati hinna fyrrnefndu hvort tilefni væri til slíkra breytinga, enda væru þær reistar á málefnalegum forsendum og ekki meira íþyngjandi fyrir starfsmenn en nauðsyn bæri til. M hefði verið í sjálfsvald sett að bregðast við fyrirætlunum L á þann hátt sem hann gerði með ósk um starfslok, sbr. 2. málslið fyrrgreinds lagaákvæðis. Var L sýknað af kröfu M.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Þorgeir Örlygsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 28. janúar 2015. Hann krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 10.755.980 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 2. maí 2013 til 5. október sama ár en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti en til vara að dómkrafa áfrýjanda verði lækkuð og málskostnaður falli niður. Eins og nánar er lýst í héraðsdómi beindi stefndi bréfi til áfrýjanda 2. maí 2013, þar sem sá fyrrnefndi sagði þeim síðarnefnda upp störfum. Með vísan til forsendna héraðsdóms er sannað að uppsögnin átti þann aðdraganda að áfrýjandi lýsti ítrekað yfir eindreginni ósk um starfslok vegna fyrirætlana stefnda um breytingar á starfsviði sínu. Eins og greinir í dómi Hæstaréttar 6. júní 2013 í máli nr. 131/2013 hefur í dómaframkvæmd réttarins verið gengið út frá því að 19. gr. laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins veiti forstöðumönnum ríkisstofnana og öðrum yfirmönnum þeirra sem til þess séu bærir ótvíræða heimild til að breyta störfum og verksviði ríkisstarfsmanna og sé það háð mati hinna fyrrnefndu hvort tilefni sé til slíkra breytinga, enda séu þær reistar á málefnalegum forsendum og ekki meira íþyngjandi fyrir starfsmenn en nauðsyn beri til. Áfrýjanda var í sjálfsvald sett að bregðast við fyrirætlunum stefnda á þann hátt sem hann gerði með ósk um starfslok, sbr. 2. málslið fyrrgreinds lagaákvæðis. Með þessum athugasemdum og að öðru leyti með vísan til forsenda héraðsdóms verður hann staðfestur. Rétt er að aðilarnir beri hvor sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 15. desember 2014. Mál þetta höfðaði Magnús Björnsson, Jakaseli 1a, Reykjavík, með stefnu birtri 28. nóvember 2013 á hendur Landspítala háskólasjúkrahúsi, Eiríksgötu 5, 101 Reykjavík. Málið var dómtekið 5. desember sl. Stefnandi krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða 10.755.980 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 2. maí 2013 til 5. október 2013, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar að mati dómsins. Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda og málskostnaðar að mati dómsins. Til vara krefst hann þess að kröfur stefnanda verði lækkaðar og málskostnaður felldur niður. Stefnandi er menntaður rafeindavirki og rafmagnsiðnfræðingur. Hann starfaði í um 35 ár hjá stefnda sem sérhæfður tæknimaður, síðast verkstjóri í heilbrigðis- og upplýsingatæknideild. Í stefnu hefst málavaxtalýsing á því að stefnanda hafi verið sagt upp, tilefnis- og fyrirvaralaust þann 2. maí 2013. Í greinargerð stefnda kemur fram að stefnandi átti fund með Hjörleifi Halldórssyni rekstrarstjóra þann 23. apríl 2013, en Hjörleifur var næsti yfirmaður stefnanda. Segir í greinargerðinni að tilgangur fundarins hafi verið að ræða fyrirhugaðar breytingar á starfi stefnanda. Þær hafi falist í því aðallega að auka stjórnunarþátt starfsins og því hafi stefndi talið nauðsynlegt að krefjast þess að starfsmaðurinn hefði háskólamenntun í verkfræði eða eðlisfræði. Við upphaf aðalmeðferðar var lagt fram í dóminum bréf sem stefnandi ritaði Birni Zoëga, þáverandi forstjóra stefnda, dags. 17. maí 2013. Í bréfinu kemur fram lýsing stefnanda á atvikum og er því rétt að rekja þá frásögn stuttlega. Í inngangi segir orðrétt: „Tilefni þessa bréfs er að útskýra atburðarás í kjölfar þess að mér var sagt upp störfum á Landspítala. Ég tel nauðsynlegt að gera grein fyrir henni þar sem mér hefur borist til eyrna sá orðrómur að ég hafi sjálfur viljað hætta störfum ...“ Því næst er fundinum með Hjörleifi lýst. Segir stefnandi þar að Hjörleifur hafi sagt honum upp störfum og viljað að hann hætti strax. Síðan hafi Hjörleifur reifað mismunandi form starfsloka. Hafi hann að lokum gengið út töluvert reiður. Stefnandi segir síðan frá því að hann hafi leitað til skrifstofu SFR daginn eftir. Þá hefði hann heyrt frá tveimur samstarfsmönnum sínum að þeir hefðu heyrt að uppsögn hans væri í ferli. Þennan sama dag hafi Jón Hilmar Friðriksson, framkvæmdastjóri kvenna- og barnasviðs, boðað sig á fund, sem síðan var haldinn 29. apríl. Stefnandi skrifar síðan að hann hafi farið á sumardaginn fyrsta, 24. apríl, og tæmt skrifstofuna sína. Um fundinn 29. apríl segir stefnandi í bréfinu að Jón Hilmar hafi sagt að ekki hefði verið ætlunin að segja honum upp fyrr en um haustið þegar nýr línuhraðall yrði kominn. Þann 30. apríl hefði Dómhildur Árnadóttir, mannauðsráðgjafi á kvenna- og barnasviði, haft samband við hann og boðið honum að koma og taka við uppsagnarbréfi. Hafi hann beðið um að það yrði 2. maí. Á þeim fundi hafi Jón Hilmar enn spurt hvort honum hefði ekki snúist hugur. Hann hefði neitað því þar sem hann gæti ekki hugsað sér að starfa áfram undir stjórn manna sem hefðu sagt honum upp eftir að hann hefði sinnt starfi sínu af heilindum í 35 ár. Frásagnir stefnanda og Hjörleifs af fundinum í skýrslum þeirra fyrir dómi eru ólíkar, nema hvað þeir eru sammála um að fundurinn hafi verið mjög stuttur. Stefnandi sagði að Hjörleifur hefði byrjað fundinn með því að segja honum upp störfum, að hann ætti að hætta strax, en sinna línuhraðlinum fram á haustið. Sagði hann að sér hefði ekki verið boðin nein tilfærsla í starfi á þessum fundi. Hjörleifur kvaðst hvorki hafa sagt stefnanda upp né sagt að það stæði til. Stefnandi hefði reiðst og hann hafi því ekki náð að ljúka þeirri umfjöllun sem hann hafi ætlað sér um breytingar á starfi stefnanda. Hjörleifur hafði í kjölfarið samband við Jón Hilmar Friðriksson, framkvæmdastjóra kvenna- og barnasviðs Landspítalans. Átti hann tvo fundi með stefnanda eins kemur fram í áðurnefndu bréfi. Með þeim voru á fundunum Dómhildur Árnadóttir, mannauðsráðgjafi hjá stefnda, og fulltrúi frá stéttarfélagi stefnanda. Stefnandi lýsir fundum þessum svo að ekki hafi verið lagt fram neitt um breytingar á starfi hans. Aðeins hafi verið sagt að það ætti að fá einhvern sem hefði meiri menntun. Annars hefði ekkert verið útskýrt. Sér hefði ekki verið boðið annað starf á fundinum. Þá hefði sér ekki verið boðið að andmæla breytingunum. Sér hefði þó verið sagt að Hjörleifur hefði ekki átt að segja honum upp. Hann hefði haft það á tilfinningunni að það ætti að bola honum úr starfi. Jón Hilmar Friðriksson kvaðst hafa beðið stefnanda að íhuga að það yrðu breytingar á starfi hans. Stefnandi hafi hins vegar ekki viljað vinna lengur hjá stefnda. Hann hafi loks afhent honum uppsagnarbréfið á fundinum 2. maí. Hann sagði að það hefði verið misskilningur hjá stefnanda að honum yrði sagt upp strax um haustið. Ekki hafi staðið til að segja honum upp. Stefnandi hafi hins vegar neitað öllu á fundinum og sagt að komið hefði verið illa fram við sig. Hann hafi viljað að gengið yrði frá starfslokum hans. Dómhildur Árnadóttir, mannauðsráðgjafi á kvenna- og barnasviði, sat þessa tvo fundi með Jóni Hilmari og stefnanda. Hún kvaðst lítið muna í smáatriðum hvað hefði farið fram á fundunum, en þau hefðu viljað koma því að að tilgangurinn hefði ekki verið að segja stefnanda upp störfum. Stefnandi hefði ekki verið samvinnuþýður á fundunum þótt Jón Hilmar hefði sagt að hann vildi hafa hann í starfi og rætt ýmsa möguleika á því. Fulltrúi SFR sem sat fundi þessa með stefnanda var ekki leiddur fyrir dóminn. Áðurgreint uppsagnarbréf hefur fyrirsögnina „Uppsögn ráðningarsamnings vegna breytinga á starfi breyttar hæfiskröfur“. Í texta bréfsins segir að vegna skipulagsbreytinga í deildinni hafi verið ákveðið að breyta starfi stefnanda. Breytingin fæli í sér breyttar hæfniskröfur og auknar kröfur um menntun, meiri menntun en stefnandi hefði. Væri honum því sagt upp störfum. Stefnandi sagði í skýrslu sinni að hann hefði lent í því sem hann kallaði núning við Jón Hilmar og Björn Jónsson, deildarstjóra heilbrigðis- og upplýsingatæknideildar. Kvaðst hann halda að það hefði haft áhrif í þessu. Hann sagði að deildinni hefði verið kollvarpað á árinu 2009 og að hann hefði verið ósammála því. Hefði honum verið sagt upp 15. desember það ár, en uppsögnin hefði verið dregin til baka þremur dögum síðar. Þá hefði hann ekki verið sammála Jóni Hilmari um kaup á sprautudælum fyrir vökudeildina á árinu 2012. Hefði komið fljótt í ljós að dælur sem Jón Hilmar hefði viljað voru ekki öruggar. Stefnandi kvaðst nánast ekkert hafa unnið eftir að hann hætti störfum hjá stefnda. Hann hefði ráðið sig til fyrirtækis er heiti Inter, en sú vinna hefði verið unnin að talsverðu leyti á Landspítalanum og það hefði hann ekki getað hugsað sér. Hann hefði fengið biðlaun í tólf mánuði eftir að hann hætti, en þann 1. júní 2014 hefði hann byrjað á lífeyri frá lífeyrissjóði sínum. Hann sagði að þessi uppsögn hefði haft mun meiri áhrif á sig en hann hefði getað ímyndað sér. Hann kvaðst stundum hafa verið það sem hann kallaði eins og í andlegri klessu. Ásvaldur Kristjánsson, trúnaðarmaður rafeindavirkja á Landspítalanum, sagði í skýrslu sinni að hann hefði vitað að núningur hefði verið milli stefnanda og yfirmanna hans. Hann hefði jafnvel farið í taugarnar á yfirmönnum sínum. Jón Hilmar hefði ekki brugðist vel við athugasemdum sem þeir hefðu gert við val hans á nýjum dælum, eins og stefnandi lýsti. Ásvaldur kvaðst hafa leitað eftir útskýringum á uppsögn stefnanda, en lítil svör fengið. Hann sagði að engar raunverulegar breytingar hefðu orðið strax. Hjörleifur Halldórsson rekstrarstjóri sagði í skýrslu sinni að það hefði átt að breyta skipulaginu. Stjórnandinn hefði átt að stjórna meira, en ekki vera í viðgerðum. Þessar breytingar væru að verða nú um þessar mundir. Breytingar hefðu farið fyrr af stað en ætlað var vegna viðbragða stefnanda. Umsjónarhópar hafi verið búnir til. Meiri áhersla væri lögð á bókun um allt viðhald, eftirlit og öll atvik, meiri áhersla væri lögð á eftirlit í fyrirbyggjandi starfi. Hjörleifur sagði að erfitt hefði verið að sinna starfi stefnanda. Utanaðkomandi menn sinntu viðhaldi á línuhraðlinum og nú væri verið að mennta menn til þess. Gísli Georgsson verkfræðingur sem hefði tekið við af stefnanda væri við stjórnun en ekki í viðhaldi sjálfur. Jón Hilmar Friðriksson sagði að hugmynd sín með skipulagsbreytingunum hefði verið að endurskilgreina störf fólks eftir styrkleika hvers og eins. Það hefði átt að ræða þetta við stefnanda, en þeir hefðu ekki komist svo langt á fundunum með honum. Hann sagði að það tæki 3-5 ár að koma svo breytingum á. Hann sagði að þetta tengdist ekki af sinni hálfu neinum deilum við stefnanda eða ávirðingum hans. Stefnandi ritaði stefnda bréf, dags. 5. september 2013, þar sem hann krafðist skaða- og miskabóta. Bréfinu var svarað með bréfi lögfræðideildar stefnda, dags. 25. september 2013. Þar er atvikum lýst í meginatriðum á sama veg og fram kom í vitnaskýrslum, en þó virðist þar gert ráð fyrir því að stefnandi hefði allt að einu látið af störfum í lok árs 2013. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi segir að uppsögnin hafi verið sér mikið áfall. Hann hefði helgað stefnda starfskrafta sína alla sína starfsævi. Þá sé uppsögnin sérstaklega íþyngjandi þar sem ekki sé kostur á sambærilegu starfi hér á landi, en tækjabúnað þann sem hann hafi sérhæft sig í að sinna sé eingöngu að finna hjá stefnda. Stefnandi byggir á því að svonefndar skipulagsbreytingar séu fyrirsláttur af hálfu stefnda. Uppsögnin hafi ekki verið liður í hagræðingu, en nýr maður hafi verið ráðinn í stöðuna. Þá byggir stefnandi á því að hann hafi ekki brotið af sér í starfi og stefndi sjálfur segi að hann hafi sinnt viðgerðum af mikilli kunnáttu og færni. Uppsögn sín hafi verið rökstudd með vísan til 19. gr. laga nr. 70/1996 og því borið við að vegna breytinga og aukinna krafna til stjórnarhluta starfs stefnanda yrði að krefjast háskólamenntunar í starfið. Ný lýsing á starfinu sé hins vegar efnislega óbreytt um annað en að lýst sé kröfu um háskólamenntun á sviði verkfræði eða eðlisfræði. Stefnandi kveðst byggja dómkröfuna nánar á því að uppsögn hans hafi verið ólögmæt, verulega íþyngjandi og meiðandi og hafi valdið honum umtalsverðu tjóni. Hann hefði mátt vænta þess að halda starfi hjá stefnda ef hann gerðist ekki brotlegur í starfi eða starfið yrði lagt niður vegna hagræðingar. Uppsögnin hafi ekki verið rökstudd og sér hafi ekki verið gefinn kostur á að koma sjónarmiðum sínum að. Brotið hafi verið gegn réttmætis-, rannsóknar- og meðalhófsreglum stjórnsýsluréttar sem og andmælarétti stefnanda. Stefnandi byggir á því að uppsögninni hafi verið beint að persónu sinni sérstaklega. Meintar skipulagsbreytingar hafi verið til málamynda. Jafnvel þótt skipulagi hefði verið breytt hefði það ekki heimilað uppsögn stefnanda. Stefnandi mótmælir því að 19. gr. starfsmannalaganna heimili uppsögnina. Samkvæmt ákvæðinu sé starfsmanni skylt að hlíta breytingum á starfi, en það veiti ekki heimild til uppsagnar. Sér hafi hins vegar verið sagt upp með vísan til meintra skipulagsbreytinga. Þá segir stefnandi að nýjar menntunarkröfur séu fyrirsláttur og geti ekki verið málefnaleg ástæða fyrir starfsmissi sínum. Það að stefnandi hafi ekki háskólapróf geti ekki svipt hann rétti til að gegna starfi sem hann hafi gegnt með miklum sóma og prýði um langt skeið, einnig stjórnunarþætti þess. Því hafi ekki verið haldið fram að hann væri ekki starfinu vaxinn. Þá hafi ekki orðið sú breyting á starfinu að það krefjist náms í eðlisfræði eða verkfræði. Sú menntun geti ekki gefið meiri hæfni til stjórnunar en sú þekking sem hann hafi aflað sé með áratuga reynslu og sérhæfingu. Segir hann að það sé sérlega meiðandi fyrir sig að halda því fram að þessi þekking sé einskis nýt. Þá segir stefnandi að þegar kröfum um menntun til ákveðinna starfa sé breytt, missi þeir sem gegnt hafi störfunum og fullnægt eldri skilyrðum ekki rétt til að halda áfram að gegna starfinu. Nánar um bótakröfu. Stefnandi kveðst vera 62 ára að aldri og hafi unnið alla sína starfsævi hjá stefnda. Hann eigi ekki kost á sambærilegu starfi hérlendis eða annars konar starfi þar sem þekking hans, hæfni og reynsla myndi nýtast. Það sé sérlega íþyngjandi fyrir sig að neyðast nú til að söðla um og finna nýjan starfsvettvang. Stefnandi telur að laun í tólf mánuði frá starfslokum sem honum hafi verið skömmtuð bæti ekki tjón hans. Krefst hann launa í tólf mánuði til viðbótar, 8.755.980 króna. Þá segir stefnandi að uppsögnin hafi verið sérlega þungbær og meiðandi, enda algjörlega fyrirvara- og tilefnislaus. Hún sé alvarleg meingerð gegn æru sinni og persónu. Gert sé lítið úr menntun hans, hæfni og þekkingu og dregið strik yfir áratuga reynslu og sérhæfingu. Starfsævin sé raunverulega þurrkuð út, en hann hafi alla tíð borið hag stefnda sérstaklega fyrir brjósti og lagt sig fram um að vinna honum gagn. Þá séu þær ástæður sem gefnar hafi verið fyrir uppsögninni hreinn uppspuni. Krefst hann miskabóta að fjárhæð 2.000.000 króna. Stefnandi krefst vaxta frá dagsetningu uppsagnarbréfs, 2. maí 2013. Hann krefst dráttarvaxta frá þeim degi er mánuður var liðinn frá því er hann sendi kröfubréf, þ.e. frá 5. október 2013. Stefnandi vísar til laga nr. 70/1996, einkum IX. kafla. Þá vísar hann til almennu sakarreglunnar og skaðabótalaga nr. 50/1993, einkum 26. gr., meginreglna stjórnsýsluréttar, m.a. réttmætis-, rannsóknar- og meðalhófsreglna svo og reglna um andmælarétt. Málsástæður og lagarök stefnda Stefndi byggir á því að uppsögn stefnanda hafi verið lögleg. Vegna breytinga á skipulagi og þar með starfi stefnanda hafi þurft að breyta skilyrðum sem starfsmaður þurfti að uppfylla, en skilyrði þessi hafi stefnandi ekki uppfyllt. Mat á þessu hafi verið málefnalegt, en stefnanda hafi borið að hlíta breytingum sem kynnu að verða gerðar á starfi hans, sbr. 19. gr. laga nr. 70/1996. Stefnandi hafi hins vegar neitað að ræða breytingar á starfi sínu og fullyrt að honum hefði verið sagt upp störfum, sem hafi ekki verið rétt. Þá hafi hann yfirgefið vinnustað sinn og lýst því yfir að hann myndi ekki vinna í uppsagnarfresti. Því hafi stefndi sjálfur orðið að segja stefnanda upp störfum. Stefnanda hafi verið greidd laun í eitt ár, að hluta til umfram skyldu. Stefndi mótmælir því að engar raunverulegar breytingar hafi orðið á starfi stefnanda. Starfinu tilheyri ekki lengur þau almennu verkefni sem verkstjóri tækniþjónustu sinnti samkvæmt eldri starfslýsingu, eins og uppsetning og undirbúningur tækja. Sú tæknivinna sé nú í höndum tæknimanna en umsjónarmaður viðhalds lækningatækja stýri starfseminni. Þetta séu breytingar á starfi stefnanda. Hann hafi í raun sinnt að miklu leyti starfi tæknimanns. Stefndi mótmælir því að stefnandi hafi ekki fengið tækifæri til að koma sjónarmiðum sínum á framfæri. Tveir fundir hafi verið haldnir með stefnanda þann 24. og 29. apríl til að fjalla um fyrirhugaðar breytingar. Stefnandi hafi yfirgefið fyrri fundinn og tæmt skrifstofu sína daginn eftir. Á síðari fundinum hafi hann hafnað öllum viðræðum og krafist starfsloka. Það hafi verið ákvörðun stefnanda að ræða ekki fyrirhugaðar breytingar. Stefndi mótmælir því að uppsögnin hafi beinst gegn persónu stefnanda. Honum hafi borið að una breytingum á störfum sínum og verksviði, sem yfirmenn töldu nauðsynlegar. Stefndi byggir á því að forsendur breytinganna hafi verið að öllu leyti málefnalegar og ekki haft neitt með persónu stefnanda að gera. Stefndi mótmælir fjárkröfu stefnanda. Hann krefjist tvöfaldra biðlauna í tólf mánuði. Hann eigi ekki lögvarinn rétt til tvöfaldra launa á þessu tímabili. Fyrir slíkri kröfugerð séu engin fordæmi. Þá sé krafist fullra launa, að meðtöldu vaktaálagi, sem sé ekki í samræmi við dómaframkvæmd. Stefndi kveðst hafa greitt stefnanda laun í uppsagnarfresti sem hafi samsvarað 12 mánuðum, umfram skyldu að hluta. Uppsagnarfrestur stefnanda hafi verið fimm mánuðir. Tjón sé ósannað, en ætlað tjón sé til komið vegna eigin sakar stefnanda og vegna afstöðu hans og þeirrar ákvörðunar hans að hætta störfum. Starfslok og ætlað tjón sé ekki afleiðing af uppsagnarbréfi stefnda og skilyrði um orsakasamband því ekki uppfyllt. Jafnvel þótt talið yrði að uppsögn stefnanda hafi verið ólögmæt hafi hann ekki sýnt fram á tjón sem bæta ætti. Ekki finnist lagaheimild eða dómafordæmi til að viðurkenna frekari rétt stefnanda. Þá vísaði stefndi í málflutningi til þess að fram hafi komið í aðilaskýrslu stefnanda að hann tæki nú lífeyri. Stefndi mótmælir miskabótakröfu. Uppsögnin hafi hvorki verið fyrirvara- né tilefnislaus. Stefnandi hafi sjálfur komið málum í þennan farveg með því að neita öllum samræðum við fulltrúa stefnda um breytingar á starfi sínu. Strax eftir fyrsta fundinn hafi stefnandi tæmt skrifstofu sína og ákveðið að hætta störfum. Síðan hafi hann hafnað því að fundið yrði annað starf hjá stefnda og krafist starfsloka. Þrátt fyrir að fyrirhugaðar breytingar hafi ekki verið tilkynntar með formlegum hætti þegar þarna var komið verði að miða við að stefnandi hafi sagt sjálfur upp störfum eftir 46. gr. laga nr. 70/1996 og tekið ákvörðun á grundvelli 2. málsliðar 19. gr. sömu laga. Því hafi verið lögmætt að ljúka ráðningunni formlega á grundvelli 43. gr. og 2. málslið 1. mgr. 44. gr. nefndra laga. Bótakrafa stefnanda sé óraunhæf í öllum tilvikum þar sem hann hafi sjálfur bundið enda á ráðningu sína. Stefndi segir að við þessar aðstæður hafi ekki verið skylt að gefa kost á andmælum, en þó hafi það verið gert. Mótmælir hann því að brotin hafi verið rannsóknarregla, réttmætisregla eða meðalhófsregla. Ekki séu forsendur til að dæma miskabætur. Ekki sé ólögmætri meingerð gagnvart stefnanda til að dreifa. Ekki hafi á nokkurn hátt verið dregið úr gildi menntunar hans, hæfni hans eða þekkingu. Um varakröfu um lækkun bótakröfu vísar stefndi til sömu sjónarmiða um að stefnanda hafi þegar verið greiddar ríflegar bætur. Miskabótakröfu er mótmælt sem allt of hárri. Loks er vaxta- og dráttarvaxtakröfum mótmælt. Niðurstaða Stefnandi átti þrjá fundi með yfirmönnum sínum í lok apríl og byrjun maí 2013. Yfirmenn hans kveðast hafa viljað kynna honum fyrirhugaðar breytingar á skipulagi deildarinnar sem stefnandi starfaði við og þá einnig á hans starfi. Fram kom í skýrslu Jóns Hilmars Friðrikssonar að skipulagsbreytingar þær sem hann vildi hrinda í framkvæmd hafi ekki verið fullmótaðar og ekki virðist hafa verið búið að lýsa þeim skriflega. Eins og á stóð hefði verið heppilegra að lýsa breytingunum í stórum dráttum í formi minnisblaðs, áður en viðræður hófust við einstaka starfsmenn sem breytingarnar snertu. Hvað sem því líður er ósannað að breytingarnar hafi verið fyrirsláttur og til þess gerðar að bola stefnanda úr starfi. Hefur verið sýnt fram á að uppi voru hugmyndir um raunverulegar breytingar á skipulagi deildarinnar. Er ósannað að áætlanir þessar hafi verið gerðar í því skyni að koma höggi á stefnanda eða hreinlega að losna við hann. Þau dæmi sem hann tekur um ósætti eða núning benda ekki til þess að umtalsverður ágreiningur hafi verið uppi á vinnustaðnum og er ekki sennilegt að ómálefnaleg sjónarmið hafi ráðið för við framkvæmd þessara breytinga. Í stefnu er byggt á því að stefnanda hafi verið sagt upp störfum skriflega þann 2. maí 2013. Í aðilaskýrslu hans fyrir dóminum og í bréfi hans til forstjóra stefnda kom fram að hann hefði litið svo á að sér hefði verið sagt upp þegar þann 23. apríl, á fundinum með Hjörleifi Halldórssyni. Hjörleifur kvað svo ekki hafa verið. Þessa fundar er ekki getið í stefnu. Eins og málið er lagt upp verður að miða við að stefnanda hafi verið sagt upp 2. maí. Er og ósannað að Hjörleifur hafi sagt stefnanda upp störfum, en til þess hafði hann ekki heimild og gerði það þá heldur ekki skriflega. Í kjölfar fundarins með Hjörleifi virðist sem stefnandi hafi ákveðið að hætta þegar störfum. Hann átti fund með Jóni Hilmari þann 29. apríl og er þá ófáanlegur til að halda áfram. Afstaða hans var óbreytt á fundi þeirra 2. maí. Stefnanda og Jóni ber ekki saman um hvaða kostir um áframhaldandi starf voru kynntir stefnanda. Gegn framburði stefnanda stendur framburður Jóns Hilmars og Dómhildar Árnadóttur mannauðsráðgjafa. Að framburði þeirra virtum er ósannað að stefnanda hafi í raun verið gert að hætta störfum eða að honum hafi verið tjáð að honum yrði sagt upp fljótlega. Verður hér að líta til ákvæða 19. gr. starfsmannalaganna, en stefnanda bar að hlíta breytingum á starfsskyldum sínum og verkefnum. Ekki er byggt á því af hálfu stefnda að 19. gr. heimili uppsögn stefnanda. Eins og áður segir er ósannað breytingar þessar hafi verið fyrirsláttur. Þótt stefnandi hefði í raun hætt störfum og ekki verið reiðubúinn til að starfa áfram í þjónustu stefnda, var honum sagt upp störfum með uppsagnarbréfinu þann 2. maí. Uppsögn þessi var ekki fyrirvaralaus er hér var komið sögu og hafði stefnandi sjálfur gefið tilefni til hennar. Telja verður eins og áður segir ósannað að stefnanda hafi verið sagt upp störfum á fundi hans með Hjörleifi Halldórssyni 23. apríl, en einnig er ósannað að honum hafi verið sagt eða gefið í skyn að honum yrði sagt upp fljótlega. Þá var honum ekki sagt upp á fundinum 29. apríl eða sagt að það yrði gert. Verður að leggja til grundvallar í samræmi við framburð Jóns Hilmars og Dómhildar að þau hafi viljað að stefnandi yrði áfram í starfi hjá stefnda. Loks verður að telja sannað að stefnandi hafi sjálfur lýst því að hann væri ekki reiðubúinn að starfa áfram hjá stefnda og hafi óskað eftir því að hætta. Að þessu virtu var uppsögn hans lögmæt og ekki brotið gegn neinum reglum stjórnsýsluréttar, réttmætis- rannsóknar- eða meðalhófsreglum. Þá bera atvik skýrt með sér að ekki var brotið gegn andmælarétti stefnanda. Verður að hafna kröfu stefnanda um bætur fyrir fjártjón. Á sama hátt verður að hafna kröfu hans um miskabætur þar sem uppsögnin var lögmæt. Verður stefndi sýknaður af öllum kröfum stefnanda. Rétt er að málskostnaður falli niður. Jón Finnbjörnsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan. D ó m s o r ð Stefndi, Landspítali - háskólasjúkrahús, er sýknaður af kröfum stefnanda, Magnúsar Björnssonar. Málskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 524/2007
|
Kærumál Samaðild Frávísunarúrskurður felldur úr gildi
|
Í málinu var þess meðal annars krafist að felldur yrði úr gildi úrskurður úrskurðarnefndar skipulags- og byggingarmála 18. maí 2007. Héraðsdómur vísaði máli sóknaraðila á hendur varnaraðilum frá dómi án kröfu þar sem sóknaraðilum hefði borið á grundvelli 2. mgr. 18. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, að stefna einnig P í málinu, þar sem óumdeild væri að hún og varnaraðilinn SM væru bæði rétthafar lóðarinnar nr. 40 við Fróðaþing í Kópavogi. Í dómi Hæstaréttar sagði að varnaraðilinn SM hefði verið gagnaðili sóknaraðila að því máli sem rekið var fyrir úrskurðarnefnd skipulags- og byggingarmála og lauk með úrskurði hennar 18. maí 2007. Aðild SM að þessu dómsmáli stafaði af þessu einu, en ekki því að hann væri annar tveggja eiganda fasteignarinnar Fróðaþings 40 í Kópavogi. Var hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 5. október 2007, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 10. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 2. október 2007, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðilum var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðilar krefjast þess að úrskurður héraðsdómara verði felldur úr gildi og lagt fyrir hann að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefjast þau kærumálskostnaðar óskipt úr hendi varnaraðila. Varnaraðilinn Sigurður Freyr Magnússon kærði úrskurð héraðsdómara fyrir sitt leyti 8. október 2007. Hann krefst þess að úrskurðurinn verði staðfestur um annað en málskostnað, sem sér verði dæmdur ásamt kærumálskostnaði. Varnaraðilinn Kópavogsbær hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Mál þetta sætir flýtimeðferð samkvæmt ákvæðum XIX. kafla laga nr. 91/1991. Samkvæmt gögnum málsins á það rætur að rekja til þess að varnaraðilinn Kópavogsbær samþykkti 11. júlí 2005 deiliskipulag fyrir nýtt hverfi í Vatnsendalandi og fengu sóknaraðilar úthlutað þar lóð að Fróðaþingi 20 til að reisa einbýlishús. Við hönnun hússins mun hafa verið vikið frá ráðagerðum á svokallaðri skilmálateikningu og mæliblöðum, sem fylgdu skipulagsskilmálum fyrir hverfið, um staðsetningu bílastæða og aðkomuleið að bifreiðageymslu á lóð sóknaraðila, en í skilmálunum var hönnuðum heimilað að gera tillögu um aðra staðsetningu. Uppdrættir af húsinu, sem fólu þetta í sér, voru lagðir fyrir á fundi skipulagsnefndar varnaraðilans Kópavogsbæjar 6. júní 2006 og var þar samþykkt að líta á þá sem útfærslu á deiliskipulagi og kynna þá sem slíka fyrir þeim, sem fengið höfðu úthlutað tilteknum lóðum við Fróðaþing. Nefndinni bárust athugasemdir af þessu tilefni frá varnaraðilanum Sigurði, en öðrum ekki. Á fundi hennar 7. nóvember 2006 var samþykkt tillaga um breytta útfærslu deiliskipulags fyrir lóð sóknaraðila, sem bæjarstjórn samþykkti 12. desember sama ár. Þá samþykkti byggingarnefnd bæjarins 11. desember 2006 umsókn sóknaraðila um byggingarleyfi á grundvelli fyrirliggjandi uppdrátta og veitti bæjarstjórn samþykki sitt fyrir því 9. janúar 2007. Í framhaldi af þessu munu hafa byrjað framkvæmdir við smíði húss sóknaraðila. Varnaraðilinn Sigurður kærði framangreindar ákvarðanir varnaraðilans Kópavogsbæjar til úrskurðarnefndar skipulags- og byggingarmála 19. febrúar 2007 og krafðist þess að þær yrðu felldar úr gildi, auk þess sem mælt yrði fyrir um stöðvun framkvæmda á lóð sóknaraðila. Í úrskurði nefndarinnar, sem kveðinn var upp 8. mars 2007, var fallist á síðastgreinda kröfu varnaraðilans Sigurðar, en kröfu hans um ógildingu ákvörðunar um breytingu á deiliskipulagi var vísað frá með þeim rökum að auglýsing um hana hafi ekki verið birt og hún því aldrei tekið gildi. Að fenginni þessari niðurstöðu afturkallaði varnaraðilinn Kópavogsbær 22. mars 2007 byggingarleyfi sóknaraðila og fékk birta auglýsingu um breytingu á deiliskipulagi vegna lóðar þeirra. Þá sóttu sóknaraðilar að nýju um byggingarleyfi og var það veitt 10. apríl 2007. Varnaraðilinn Sigurður kærði 17. sama mánaðar til úrskurðarnefndar skipulags- og byggingarmála ákvörðun um útgáfu þess leyfis, svo og breytingu deiliskipulagsins. Með úrskurði 18. maí 2007 felldi nefndin úr gildi þessa breytingu og jafnframt byggingarleyfi sóknaraðila, sem reist var á henni. Sóknaraðilar höfðuðu mál þetta á hendur varnaraðilum og var það þingfest 5. júlí 2007. Þau krefjast þess að úrskurður úrskurðarnefndar skipulags- og byggingarmála frá 18. maí 2007 verði felldur úr gildi. Jafnframt krefjast þau þess aðallega að felld verði úr gildi ákvörðun varnaraðilans Kópavogsbæjar 22. mars 2007 um afturköllun byggingarleyfis þeirra frá 9. janúar sama ár og staðfest að það sé enn í gildi, en til vara að staðfest verði að byggingarleyfi frá 10. apríl 2007 sé í gildi. Varnaraðilinn Sigurður var gagnaðili sóknaraðila að því máli, sem rekið var fyrir úrskurðarnefnd skipulags- og byggingarmála og lauk með fyrrnefndum úrskurði hennar 18. maí 2007. Aðild hans að þessu dómsmáli stafar af þessu einu, en ekki því að hann sé annar tveggja eigenda fasteignarinnar Fróðaþings 40 í Kópavogi, þótt hann hafi á þeim grunni látið fyrirhugaðar framkvæmdir sóknaraðila á lóð þeirra til sín taka með kærum til úrskurðarnefndarinnar. Var því ekkert tilefni vegna ákvæða 18. gr. laga nr. 91/1991 til að sóknaraðilar beindu dómkröfum sínum jafnframt að Perlu Björk Egilsdóttur, sem samkvæmt gögnum málsins er sameigandi varnaraðilans Sigurðar að nefndri fasteign. Vegna þessa verður hinn kærði úrskurður felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Rétt er að aðilarnir beri hvert sinn kostnað af kærumáli þessu. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Kærumálskostnaður fellur niður. Mál þetta var höfðað 3. júlí 2007 og þingfest 5. sama mánaðar og tekið til úrskurðar um formhlið 28. september s.l. Málið er rekið sem flýtimeðferðarmál. Stefnendur eru Rósa G. Bergþórsdóttir kt. 130671-5949 og Stefán Pálsson kt. 170168-3649, bæði til heimilis að Björtusölum 2, Kópavogi. Stefndu eru Sigurður Freyr Magnússon, kt. 041272-5899, Hörgshlíð 6, Reykjavík og Kópavogsbær, kt. 700169-3759, Fannborg 2, Kópavogi, til að þola ógildingu á niðurstöðu Úrskurðarnefndar skipulags- og byggingarmála. Dómkröfur stefnenda eru: 1. Að felldur verði úr gildi úrskurður, dags. 18. maí 2007, sem kveðinn var upp af Úrskurðarnefnd skipulags- og byggingarmála í málinu nr. 31/2007. 2. Aðallega að felld verði úr gildi ákvörðun byggingarfulltrúa Kópavogs, dags. 22. mars 2007 um afturköllun leyfis til byggingar einbýlishúss á lóðinni nr. 20 við Fróðaþing í Kópavogi. Jafnframt að staðfest verði að ákvörðun byggingarfulltrúa Kópavogsbæjar, dags. 11. desember 2006, sem staðfest var af bæjarstjórn Kópavogs þann 9. janúar 2007, um að veita leyfi til byggingar einbýlishúss á lóðinni nr. 20 við Fróðaþing í Kópavogi, sé í gildi. Til vara að staðfest verði að ákvörðun um að veita leyfi til byggingar einbýlishúss á lóðinni nr. 20 við Fróðaþing í Kópavogi, sem staðfest var af bæjarstjórn Kópavogs þann 10. apríl 2007, sé í gildi. Þá er gerð krafa um að stefndu verði in solidum dæmdir til greiðslu málskostnaðar þannig að rekstur málsins fyrir dómi sé stefnendum að skaðlausu, einnig að teknu tilliti til skyldu stefnenda til að greiða 24,5% virðisaukaskatt af lögmannsþóknun. Stefndi Sigurður Freyr krefst sýknu af öllum kröfum stefnenda og málskostnaðar. Stefndi Kópavogsbær tekur undir 1. kröfulið stefnenda um að felldur verði úr gildi úrskurðurinn frá 18. maí 2007 en að 2. kröfulið verði hafnað. Varðandi varakröfu stefnenda lítur hann svo á að hún sé hluti af 1. kröfulið stefnenda Áður en málefnið var tekið til úrskurðar hafði dómari kynnt málflytjendum þá ráðagerð að líkur væru á að málinu yrði vísað frá dómi án kröfu og gefið þeim kost á að tjá sig í því sambandi. Kom fram að óumdeilt er að rétthafi til lóðarinnar nr. 40 við Fróðaþing í Kópavogi er auk stefnda Sigurðar Freys Magnússonar, Perla B. Egilsdóttir sem ekki er stefnt í málinu. Telur dómari að þrátt fyrir það að stefndi Sigurður Freyr hafi einn staðið að kæru þeirri sem leiddi til þess að Úrskurðarnefnd skipulags- og byggingarmála kvað upp úrskurð þann sem tekist er á um í málinu, verði að líta svo á að hinn lóðarhafinn Perla B. Egilsdóttir hafi beina og lögvarða hagsmuni af úrlausn málsins og því sé aðild hennar óhjákvæmileg enda ljóst að efnisúrlausn í málinu getur haft áhrif á nýtingarmöguleika sameiginlegrar lóðar hennar og stefnda. Samkvæmt 2. mgr. 18. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála eiga þeir, sem eiga óskipt réttindi eðpa bera óskipta skyldu, að sækja mál og svara til sakar í sameiningu, ef höfð er uppi krafa um hagsmuni einhvers þeirra. Í málinu hefur stefndi uppi varnir sem varðar jafnt hagsmuni hins lóðarhafans, án þess að henni sé veittur kostur á að svara til sakar með honum í málinu og verður því með vísan til téðrar lagagreinar að vísa málinu frá dómi, en rétt þykir að málskostnaður falli niður. Sveinn Sigurkarlsson héraðsdómari kveður upp úrskurðinn. Ú R S K U R Ð A R O R Ð Málinu er vísað frá dómi. Málskostnaður fellur niður. .
|
Mál nr. 560/2007
|
Kærumál Vanreifun Frávísunarúrskurður staðfestur
|
S og K kröfðust ógildingar erfðaskrár á þeim forsendum að brotið hefði verið í veigamiklum atriðum gegn ákvæðum hennar og forsendur fyrir gildi hennar því brostnar. Í úrskurði héraðsdóms, sem staðfestur var í Hæstarétti, sagði meðal annars að hin umdeilda erfðaskrá hefði þegar verið lögð til grundvallar við skipti á þremur dánarbúum. Andmælum gegn gildi hennar hefði verið hafnað við arftöku M fyrir tæpum 40 árum síðan. Þá hefðu engin andmæli komið fram gegn gildi erfðaskrárinnar við skipti á dánarbúi M árið 2000. Samkvæmt 47. gr. erfðalaga nr. 8/1962 skulu andmæli gegn gildi erfðaskrár borin fram jafnfljótt og tilefni verður til. S og K hafi í engu leitast við að gera fyrir því grein að þrátt fyrir allt framangreint stæðu til þess heimildir að lögum að ógilda erfðaskrána með þeim réttarverkunum sem í kröfugerð þeirra fælist. Var því fallist á kröfu Þ um frávísun málsins.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Hjördís Hákonardóttir og Ingibjörg Benediktsdóttir. Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 18. október 2007, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 25. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 5. október 2007, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðilar krefjast þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefjast þeir málskostnaðar í héraði ásamt kærumálskostnaði. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Með vísan til forsenda hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðilum verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðilar, Sigurður Kristján Hjaltested og Karl Lárus Hjaltested, greiði óskipt varnaraðila, Þorsteini Hjaltested, 150.000 krónur í kærumálskostnað. Úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 5. október 2007. Mál þetta, sem var tekið til úrskurðar um frávísunarkröfu stefnda 7. f.m., er höfðað 10. mars 2007 af Sigurði Kristjáni Hjaltested, Marargötu 4 í Vogum, og Karli Lárusi Hjaltested, Ósabakka 19, Reykjavík, á hendur Þorsteini Hjaltested, Vatnsenda í Kópavogi. Í stefnu er þess krafist „að erfðaskrá Magnúsar Einarssonar Hjaltested [...] dags. 4. janúar 1938 og staðfest að nýju með áritun arfleiðanda, dags. 29. október 1940 [...] verði felld úr gildi þannig að eignum sem erfðaskráin kveður á um verði skipt eftir almennum skiptareglum erfðalaga, enda verði taldar brostnar forsendur fyrir gildi og framkvæmd erfðaskrár Magnúsar Einarssonar Hjaltested umfram það er segir í upphafi erfðaskrárinnar, svohljóðandi „allar eignir mínar, fastar og lausar, skulu ganga að erfðum til Sigurðar Kristjáns Lárussonar Hjaltested“.“ Þá er krafist málskostnaðar. Stefndi skilaði greinargerð 23. maí 2007. Í henni er þess aðallega krafist að málinu verði vísað frá dómi. Til vara er gerð krafa um sýknu. Þá er krafist málskostnaðar úr hendi stefnenda. Stefnendur gera þá kröfu að frávísunarkröfu stefnda verði hrundið og að þeim verði dæmdur sérstakur málskostnaður úr hendi hans vegna þessa þáttar málsins. I. Magnús Einarsson Hjaltsted úrsmiður eignaðist jörðina Vatnsenda árið 1914, en hún tilheyrði þá Seltjarnarneshreppi. Hinn 4. janúar 1938 gerði Magnús, sem var ókvæntur og barnlaus, erfðaskrá þar sem hann arfleiddi bróðurson sinn, Sigurð Kristján Lárusson Hjaltested að öllum eignum sínum. Þau ákvæði erfðaskrárinnar sem þykja hafa þýðingu við úrlausn málsins hljóða svo: „1. gr. Allar eignir mínar, fastar og lausar, skulu ganga að erfðum til Sigurðar Kristjáns Lárussonar Hjaltested, með þeim nánari takmörkunum og skilyrðum er nú skal greina. a) Hann má ekki selja fasteign þá er ég nú á Vatnsenda í Seltjarnarneshreppi- er hann fær að erfðum með þessari arfleiðsluskrá, né heldur veðsetja hana fyrir meiru en sem nemur 50% af fasteignamati jarðarinnar og þó aðeins til greiðslu erfðafjárskatts ef með þarf, eða nauðsynlegra, varanlegra endurbóta á húsum jarðarinnar eða henni sjálfri. b) Hann skal búa á eigninni sjálfur sbr. þó það er síðar segir um föður hans undir tölulið 2. [...] 2. gr. Meðan Lárus Hjaltested faðir Sigurðar lifir, má hann búa endurgjaldslaust á fyrrnefndri jarðeign, að öðru en því, að hann svarar til vaxta og afborgana af skuldum þeim, er á eigninni hvíla. [...] 3. gr. Að Sigurði látnum gengur jarðeignin að erfðum til elsta sonar hans, og svo til hans niðja í beinan karllegg, og sé sá leggur útdauður, þá til næstelsta sonar Sigurðar og hans niðja í beinan karllegg o.s.frv. koll af kolli, þannig að ávallt fær aðeins einn maður allan arfinn, sá elsti í þeim legg, er að réttu ber arfinn samkvæmt því er nú hefur sagt verið. Sé enginn erfingi réttborinn til arfs frá Sigurði á lífi samkvæmt framansögðu, þá gengur arfurinn til Georgs Péturs Hjaltested næst elsta sonar Lárusar, og hans niðja í beinan karllegg, eftir sömu reglum. Sé enginn til í legg Péturs, sem uppfylli skilyrðin, þá skal arfurinn ganga til Jóns Einars Hjaltested sonar Lárusar og niðja hans í beinan karllegg, eftir sömu reglum og svona koll af kolli, meðan til er eitthvert afkvæmi í karllegg frá Lárusi Hjaltested, sem uppfylli erfðaskilyrði þau er margnefnd eru. 4. gr. Skildi einhver erfingjanna hætta búskap á Vatnsenda missir hann rétt sinn samkvæmt erfðaskrá þessari, og sá sem næstur er í röðinni tekur við. [...] 6. gr. Sérhver erfingi, sem fær erfðarétt samkvæmt þessum arfleiðslugjörningi, er skyldugur til þess, að halda öll þau skilyrði, sem Sigurði eru sett með honum og gæta þeirra takmarkana, er samningurinn hefir inni að halda. Vanræki einhver það, varðar það tafarlaust réttindamissi fyrir hlutaðeigandi. 7. gr. Ef afkvæmi Lárusar Hjaltested í karllegg deyr út, skal taka eignir þær er að framan getur og selja þær, og af andvirði stofna sjóð er beri nafnið: Styrktarsjóður Magnúsar Einarssonar Hjaltested á Vatnsenda.“ Magnús Einarsson Hjaltested lést 31. október 1940 og tók Sigurður Kristján Lárusson Hjaltested þá við Vatnsendajörðinni og þeim eignum öðrum sem erfðaskráin tók til. Hann lést 13. nóvember 1966 og gekk jörðin þá til elsta sonar hans, Magnúsar. Við fráfall hans 21. desember 1999 kom jörðin síðan í hlut elsta sonar hans, stefnda Þorsteins. Í málinu gera stefnendur, sem eru synir Sigurðar Kristjáns Lárussonar Hjaltested af seinna hjónabandi, kröfu um að erfðaskráin verði ógilt með þeim hætti sem áður er rakið. Styðja þeir kröfu sína þeim rökum að allt frá því að jörðin Vatnsendi komst í eigu Magnúsar Sigurðssonar Hjaltested hafi í veigamiklum atriðum verið brotið gegn ákvæðum erfðaskrárinnar og að forsendur hafi þannig brostið fyrir gildi hennar að því marki sem dómkröfur þeirra fela í sér. II. Í stefnu og gögnum stefnanda kemur fram að frá árinu 1942 hefur 963,28 ha landsvæði verið tekið undan jörðinni Vatnsenda. Munar þar mestu um 689 ha land í Heiðmörk sem tekið var eignarnámi með lögum nr. 57/1942 um heimild fyrir Reykjavíkurbæ til þess að taka eignarnámi hluta af landi jarðarinnar Vatnsenda í Seltjarnarneshreppi. Hér skal þess og getið að 90,5 hektarar voru teknir eignarnámi af Kópavogsbæ árið 2000 og tókst samkomulag um bætur fyrir það land á milli bæjarins og stefnda. Þá liggur fyrir að Kópavogsbær hefur leitað heimildar umhverfisráðherra til að taka eignarnámi tvær spildur úr landi jarðarinnar, samtals 173 ha að stærð, og allt uppland jarðarinnar ofan Heiðmerkur allt upp undir Bláfjöll, en það svæði er 590 ha að stærð. Hafa aðilar náð samkomulagi um bætur vegna þess eignarnáms. Samkvæmt því greiðir Kópavogsbær stefnda 2.250.000.000 krónur fyrir hið eignarnumda land. Í úrskurði matsnefndar eignarnámsbóta 14. febrúar 2007, sem vegna samkomulags aðila um eignarnámsbætur tók einvörðungu til kostnaðar stefnda vegna matsmálsins, telur nefndin að verðmæti samkomulagsins fyrir stefnda sé á bilinu 6 til 8,5 milljarðar króna. Stefnendur halda því fram að enn frekara eignarnám sé í bígerð. Stefni þannig í að eftir standi af upphaflegu landi jarðarinnar 3-4 ha umhverfis Vatnsendabæinn, sem skilgreint verði sem landbúnaðarsvæði. Að mati stefnenda er ljóst að raunverulegur landbúnaður hafi ekki verið stundaður að Vatnsenda hin síðari ár. Með kaupum Kópavogsbæjar á 863 ha úr landi Vatnsendajarðarinnar nú sé á hinn bóginn ljóst að útilokað verði að stunda þar búskap í venjubundinni merkingu þess orðs. Sé þessi aðstaða meginástæða þess að stefnendur telja að ekki séu lengur fyrir hendi þær forsendur fyrir erfðatilkalli sem út frá var gengið samkvæmt erfðaskránni frá 1938. Þar við bætist að jörðin hafi í gegnum árin verið veðsett langt umfram þær heimildir þar að lútandi sem erfðaskráin veitir. Ekki sé um það deilt að vilji Magnúsar Einarssonar Hjaltested hafi verið skýr og afdráttarlaus um það að allar eigur hans, þar með talin jörðin Vatnsendi, skyldu renna til föður stefnenda með þar tilgreindum skilyrðum og takmörkunum. Þennan vilja Magnúsar beri að virða, en að öðru leyti verði á grundvelli brostinna forsendna samkvæmt framansögðu að ógilda erfðaskrána með þeim hætti sem dómkröfur kveða á um. Lúti dómkröfur stefnenda þannig að því að fá úr því skorið hvort ábúendur eftir Sigurð Kristján Lárusson Hjaltested hafi fyrirgert rétti sínum til ábúðar á jörðinni og henni beri því að skipta eftir almennum skiptareglum erfðalaga. Stefnendur byggja á því, að til grundvallar fyrirhuguðu eignarnámi Kópavogsbæjar liggi samkvæmt framansögðu samningur á milli bæjarins og stefnda um endurgjald fyrir það land sem eignarnámið muni taka til. Því sé um eiginlega sölu á landi að ræða, en hún fari samkvæmt skýrum orðum erfðaskrárinnar í bága við skilmála hennar. Eignarnámið sé aðeins málamyndagerningur sem til sé stofnað í þeim tilgangi að komast framhjá ákvæðum erfðaskrárinnar. Þá sé það í andstöðu við vilja arfleifanda samkvæmt erfðaskránni frá 1938 að stefndi einn hagnist gríðarlega vegna þessarar sölu og útiloki um leið að búskapur verði í framtíðinni stundaður á Vatnsenda. Auk þessa að reisa dómkröfur sínar í málinu á brostnum forsendum samkvæmt framansögðu er á því byggt af hálfu stefnenda að erfðaskránni beri að víkja til hliðar á grundvelli lögjöfnunar frá 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Vísa þeir í þeim efnum til þess að erfðaskráin sé í raun ígildi samnings um erfðaábúð. III. Kröfu sína um frávísun málsins byggir stefndi í fyrsta lagi á því að sakarefnið beri að leggja undir dómstóla eftir reglum um meðferð ágreiningsmála vegna búskipta. Vísar stefndi þessu til stuðnings til 2. mgr. 24 gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, 47. gr. erfðalaga nr. 8/1962 og ákvæða XVI. kafla laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl., sbr. 155 gr. og 82.-84. gr. laganna. Í tilvitnuðu ákvæði erfðalaga felist að andmælum sem beinast gegn gildi erfðaskrár skuli beina til þess aðila sem fer með búskipti á hverjum tíma. Fyrir gildistöku laga nr. 20/1991 hafi dánarbú talist vera undir opinberum skiptum frá andláti og þá annað hvort til skiptaloka einkaskipta eða opinberra skipta. Öllum erindum sem lutu að dánarbúskiptum hafi þá verið beint til skiptaráðanda. Með núgildandi löggjöf hafi þessu verið breytt á þá lund að millibilsástand skapist við andlát, þar sem sýslumaður fari með forræði dánarbús, þar til annað hvort gerist að beiðni berst um einkaskipti eða þá að bú er tekið til opinberra skipta. Fyrirmæli ákvæðisins beri nú að skýra í þessu ljósi. Ákvæðið sé einnig afdráttarlaust orðað á þá leið að andmæli sem komi fram eftir skiptalok skuli ekki tekin til greina nema að uppfylltum tilteknum skilyrðum. Engin undantekning sé gerð frá þeirri reglu að andmælum um gildi erfðaskrár skuli beina að þeim sem fer með skipti á hverjum tíma. Stefnendur verði því, vilji þeir fá dóm um sakarefni máls þessa, að reka það eftir reglum XVI. kafla laga nr. 20/1991. Til að svo megi verða þyrftu stefnendur að sækja um endurupptöku á skiptum á því dánarbúi sem þeir telja umrædd réttindi tilheyra. Kröfu um ógildingu á erfðaskránni bæri stefnendum að beina til skipaðs skiptastjóra, yrði fallist á endurupptöku skiptamálsins á annað borð. Um endurupptöku á opinberum skiptum á dánarbúi gildi lög nr. 20/1991. Samkvæmt 1. mgr. 84 gr. laganna séu heimildir til endurupptöku dánarbúskipta tæmandi taldar í 82 gr. og 83 gr. þeirra. Þeim skilyrðum sé ekki fullnægt í máli þessu og því blasi við að beiðni um endurupptöku yrði hafnað yrði látið á slíkt reyna af hálfu stefnenda. Stefndi byggir á því samkvæmt framansögðu að óheimilt sé að reka dómsmál um ágreining þennan, sem fjalli um gildi erfðaskrár, eftir lok opinberra skipta á dánarbúi nema að úrskurður um endurupptöku skipta hafi áður gengið og ágreiningsmáli síðan verið vísað til héraðsdóms að undangenginni lögmæltri málsmeðferð. Vísar stefndi þessu til stuðnings til H.1995.1963. Í öðru lagi heldur stefndi því fram að áskilnaður um lögvarða hagsmuni standi því í vegi að stefnendur geti leitað dóms um kröfur sínar í málinu. Með lögvörðum hagsmunum sé átt við að það skipti stefnendur máli að lögum að dómur gangi um þann réttarágreining sem hér er uppi. Telur stefndi að þar sem stefnendur hafi ekki sýnt fram á að heimilt sé að taka upp skipti á dánarbúi Sigurðar Kristjáns Lárussonar Hjaltested, sem lauk fyrir 40 árum síðan, hafi þeir ekki sýnt fram á að þeir eigi lögvarða hagsmuni af dómsúrlausn í máli þessu. Stefnendur þurfi að sýna fram á eitt af þrennu, svo skipti verði endurupptekin: Fé hafi verið tekið frá til að mæta kröfu, sem ekki var útkljáð við skiptalok, og málalok eru fengin um hana, sbr. 2. mgr. 82. gr. laga nr. 20/1991. Skiptum hafi verið lokið án tillits til eignar, sem dánarbúið gat ekki ráðið yfir við skiptalok, og málalok eru fengin um hana sbr. 1. mgr. 83. gr. laga nr. 20/1991. Eign komi fram eftir skiptalok, sem ekki var vitað um fyrr, en átti að renna til dánarbúsins, sbr. 2. mgr. 83 gr. laga nr. 20/1991. Samkvæmt 1. mgr. 84. gr., sbr. 155 gr. laga nr. 20/1991 sé ekki heimilt að endurupptaka opinber skipti á dánarbúi á öðrum forsendum en hér greinir. Ákvæði 2. mgr. 84. gr. laganna geti ekki átt við um stefnendur, sem verið hefðu aðilar að búskiptunum á sínum tíma. Áréttar stefndi í þessu sambandi að jörðinni Vatnsenda hafi á skiptafundi í dánarbúi Sigurðar Kristjáns Lárussonar Hjaltested 7. maí 1968 verið úthlutað til Magnúsar Sigurðssonar Hjaltested. Sú úthlutun hafi verið staðfest með dómi Hæstaréttar 30. maí 1969 í málinu nr. 99/1968 (H.1969.780). Jörðin hafi því tilheyrt eignum dánarbúsins sem skipt var og stefnendur hafi verið aðilar að skiptamálinu. Stefnendur hafi ekki heldur sýnt fram á að þeim beri með einhverjum hætti arfstilkall samkvæmt erfðaskrá Magnúsar Einarssonar Hjaltested. Hafi þeir þar af leiðandi enga lögvarða hagsmuni af dómsúrlausn um hvort stefndi eða faðir hans hafi brotið gegn erfðaskránni. Í þriðja lagi reisir stefndi frávísunarkröfu sína á því að dómur hafi þegar gengið um sakarefnið, sbr. 2. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Í málinu séu hafðar uppi sömu dómkröfur og hafðar voru uppi af hálfu stefnenda í skiptaréttarmáli sem úrskurður gekk um í skiptarétti Kópavogs 24. júlí 1967. Sá úrskurður hafi verið staðfestur með dómi Hæstaréttar 5. apríl 1968 í málinu nr. 110/1967 (H.1968.422). Samkvæmt 1. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991 sé dómur bindandi um úrslit sakarefnis milli aðila og þeirra, sem að lögum koma í þeirra stað, um þær kröfur sem þar eru dæmdar að efni til. Samkvæmt 2. mgr. sömu greinar verði krafa sem dæmd hefur verið að efni til ekki borin undir sama eða hliðsettan dómstól nema sérstök lagaheimild standi til þess. Stefndi taki rétt eftir föður sinn í gegnum dánarbú hans og komi í hans stað að lögum í skilningi 1. mgr. 116 gr. einkamálalaga. Afstaða hafi þegar verið tekin til allra málsástæðna stefnenda, þar á meðal sjónarmiða um brostnar forsendur, í máli milli sömu aðila. Þannig segi í forsendum framangreinds úrskurðar skiptaréttar Kópavogs um það atriði: „Það sem gerast kann í óvissri framtíð, skiptir ekki máli við úrlausn málsins”. Þannig hafi í úrskurðinum, sem staðfestur var af Hæstarétti, beinlínis verið tekin afstaða til málsástæðna um brostnar forsendur vegna skipulagsmála á svæðinu. Þá hafi samkvæmt honum einnig verið talið „heimildarlaust [...] að draga þá ályktun, að hér hafi verið um stofnun óðalsbýlis að ræða, enda vantar mikið á að reglunum um þau sé fylgt í erfðaskránni“. Að því er þessa málsástæðu varðar er einnig á því byggt að dómar í málum Hæstaréttar á máli nr. 99/1968 og dómar réttarins frá 30. maí 1969 í máli nr. 117/1968 (H.1969.782) og 3. október 1969 í máli nr. 171/1969 (H.1969.1113) feli í sér bindandi dómsúrlausn um ágreiningsmál aðila sem leiða eigi til frávísunar þessa máls. Í fjórða lagi færir stefndi þau rök fyrir frávísunarkröfu sinni að grunnforsendur fyrir kröfugerð stefnenda eigi sér ekki stoð í raunveruleikanum. Málatilbúnaðar stefnenda sé að því er virðist byggður á því að eignaréttur Sigurðar Kristjáns Lárussonar Hjaltested samkvæmt erfðaskránni frá 1938 sé með öðrum hætti en eignarréttur Magnúsar Sigurðssonar Hjaltested og stefnda. Eignarréttur þessara aðila hafi stofnast fyrir erfðir með sama hætti hjá hverjum fyrir sig. Ekki sé sýnt fram á það í málinu að eignarréttarlegt tilkall Sigurðar Kristjáns til jarðarinnar Vatnsenda hafi verið með öðrum hætti en til dæmis stefnda. Þá verði ekki annað séð en að málatilbúnaður stefnenda byggi á því að eignarréttur samkvæmt erfðaskránni sé ekki beinn eignaréttur heldur einhvers konar leiguliðaréttur. Í engu sé þó getið um það hver sé þá landsdrottinn. Ekki sé skýrt kveðið að orði um þetta í stefnu, en þar segi þó að erfðaskráin sé í raun ígildi samnings um erfðaábúð. Stefndi telur engan grundvöll vera fyrir slíkum málatilbúnaði, enda hafi Magnús Einarsson Hjaltested glatað löggerningshæfi og hæfi til að vera aðili að eignarréttindum við andlát sitt 31. október 1940. Stefndi hafi fengið jörðina Vatnsenda í arf og öðlaðst beinan eignarrétt að fasteigninni í samræmi við gildandi viðhorf um eignayfirfærslu ipso jure við arftöku. Föður stefnda hafi verið veitt umráð yfir jörðinni með ákvörðun skiptaréttar, sem staðfest hafi verið í Hæstarétti 30. maí 1969 í málinu nr. 99/1968, en stefnendur hafi látið hjá líða að vísa til þess dóms, sem þó hafi verið þinglýst sem eignarheimild Magnúsar Sigurðssonar Hjaltested fyrir jörðinni Vatnsenda. Með því að afhenda föður stefnda „umráð og afnot fasteignarinnar Vatnsenda í Kópavogskaupstað með því, sem henni fylgir og fylgja ber, samkvæmt þeim réttindum sem honum eru áskilin í erfðaskrá Magnúsar Einarssonar Hjaltested“ hafi beinn eignarréttur að eigninni með formlegum hætti verið færður yfir til föður stefnda. Með orðinu ábúandi í erfðaskránni hafi verið vísað til þess að eiganda væri skylt að búa á jörðinni og hafa arð af henni, meðal annars með leigu lóða úr landi hennar. Þannig hafi „ábúðin“ fjarri lagi verið skilyrt í samræmi við fyrirmæli þágildandi ábúðarlaga. Í fimmta lagi er frávísunarkrafa stefnda á því byggð að málsgrundvöllur stefnenda sé óljós og málatilbúnaður vanreifaður. Í stefnu sé þannig ekki gerð grein fyrir á hvaða grundvelli málið er rekið og ekki sé heldur getið um lagaheimildir fyrir málssókn stefnenda. Í stefnu sé fullyrt að ekki sé deilt um rétt Sigurðar Kristjáns Lárussonar Hjaltested til jarðarinnar Vatnsenda án sérstaks rökstuðnings þar að lútandi. Þá sé í stefnunni staðhæft að ágreiningslaust sé að vilji arfláta samkvæmt erfðaskránni hafi staðið til þess að Sigurður Kristjáns skyldi búa á jörðinni. Á engan hátt sé reynt að sýna fram á hvernig sá vilji komi fram í því að jörðinni verði nú skipt upp á milli margra aðila. Stefnendur geri enga tilraun til að útskýra hver sé landsdrottinn ef stefndi sé aðeins leiguliði á jörðinni. Þá sé á engan hátt reynt að gera grein fyrir eignarréttarlegri stöðu jarðarinnar í samræmi við hefðbundin viðhorf til stofnunar og yfirfærslu eignarréttar við arftöku með tilliti til þessa óljósa málatilbúnaðar. Í stefnu sé ekki gerð grein fyrir því hvers vegna meint brot stefnda á ákvæðum erfðaskárinnar eigi að leiða til ógildis hennar, en ekki réttindamissis og viðtöku næsta erfingja samkvæmt fyrirmælum erfðaskrárinnar. Þá sé ekki rökstutt hvers vegna brostnar forsendur fyrir gildi erfðaskrárinnar nú eigi að leiða til þess að hlaupið verði yfir réttindi dánarbús Magnúsar Sigurðssonar Hjaltested til Vatnsenda. Þá komi á engan hátt skýrlega fram í stefnu hvort stefnendur telji þá að einungis fasteignin ein eigi að koma til skipta eða hvort skiptin eigi einnig að ná til greiddra bóta og áunninna réttinda samkvæmt síðustu eignarnámssátt. Í sjötta og síðasta lagi er frávísunarkrafa reist á því að ákvæði 18. gr. einkamálalaga um samaðild standi því í vegi að unnt sé að taka dómkröfur stefnenda til efnislegrar úrlausnar. Samkvæmt fyrirmælum erfðaskrárinnar eigi jörðin Vatnsendi að ganga til elsta sonar stefnda við andlát stefnda. Verði því að telja að Magnús Pétur Þorsteinsson Hjaltested, elsti sonur stefnda, eigi óskipta aðild að þeim réttindum sem um er deilt í málinu. Efnisdómur í máli þessu muni annað hvort skerða eða staðfesta réttindi sem honum séu þegar áskilin. Stefndi telur einnig að stefna hefði þurft Kristrúnu Ólöfu Jónsdóttur, ekkju Magnúsar Sigurðssonar Hjaltested, þar sem dánarbú Magnúsar eigi tilkall til Vatnsenda verði talið að fyrir tilverknað stefnda hafi brostið forsendur fyrir gildi erfðaskrárinnar. Vatnsendi hafi með lögmætum hætti komist í umráð Magnúsar og verið eign hans áður en stefndi tók við henni. Ekki sé því hægt að kveða upp dóm í máli þessu án þess að taka tillit til óskiptrar aðildar Kristrúnar Ólafar Jónsdóttur vegna dánarbús Magnúsar Sigurðssonar Hjaltested. IV. Stefnendur hafna alfarið þeim rökum sem teflt hefur verið fram af hálfu stefnda fyrir kröfu hans um frávísun málsins. Telja stefnendur að þeim sé rétt að leggja málið fyrir dóm með þeim hætti sem þeir hafa gert og að 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála styðji þá niðurstöðu. Væri þeim að öðrum kosti gert ómögulegt að fá málið tekið upp og sækja lögvarin réttindi sín. Grundvöllur málsins sé sá að forsendur fyrir gildi umræddrar erfðaskrár séu brostnar. Verði á það fallist með stefnendum að sú sé raunin megi ljóst vera að stefndi hafi fyrirgert rétti sínum til jarðarinnar Vatnsenda og að henni eigi þá að skipta eftir almennum reglum erfðalaga. Réttindi til handa stefnendum hafi þá stofnast og þau séu varin af ákvæðum erfðalaga. Vísa stefnendur hvað þetta varðar til H.1965.796, en með þeim dómi hafi erfingi, sem litið hafði verið framhjá við skipti á dánarabúi, fengið hlutdeild sína í eignum búsins viðurkennda með málsókn í almennu einkamáli. Stefnendur andmæla því sérstaklega að málatilbúnaður af þeirra hálfu sé með einum eða öðrum hætti óljós. Þá sé kröfugerð þeirra einföld og skýr. Þá telja stefnendur að sjónarmið stefnda um nauðsyn samaðildar til varnar eigi ekki við rök að styðjast. Ef samaðild ætti við væri miklu frekar um það að ræða að Kristrún Ólöf Jónsdóttir stæði að málssókn á hendur stefnda við hlið stefnenda. V. Með erfðaskrá 4. janúar 1938 mælti Magnús Einarsson Hjaltested fyrir um það að allar eigur hans, þar með talin jörðin Vatnsendi, sem þá tilheyrði Seltjarnarneshreppi, skyldu að honum látnum ganga til bróðursonar hans, Sigurðar Kristjáns Lárussonar Hjaltested. Magnús lést 31. október 1940 og tók Sigurður Kristján þá við jörðinni á grundvelli erfðaskrárinnar. Í henni var um arfstilkall þó ekki látið við þetta sitja, heldur mælt fyrir um það að jörðin skyldi að Sigurði látnum ganga að erfðum til elsta sonar hans, og svo til hans niðja í beinan karllegg og „sé sá leggur útdauður, þá til næstelsta sonar Sigurðar og hans niðja í beinan karllegg o.s.frv. koll af kolli, þannig að ávallt fær aðeins einn maður allan arfinn, sá elsti í þeim legg, er að réttu ber arfinn samkvæmt því sem nú hefur sagt verið“. Að Sigurði Kristjáni látnum og í samræmi við þetta ákvæði erfðaskrárinnar kom Vatnsendajörðin í hlut elsta sonar hans, Magnúsar. Stefnendur, sem í málinu hafa uppi kröfu um ógildingu erfðaskrárinnar með nánar tilgreindum hætti, eru hálfbræður Magnúsar, synir Sigurðar Kristjáns og seinni konu hans, Margrétar. Með fyrri konu sinni, Sigurlaugu, eignaðist Sigurður Kristján þrjú börn, þau Sigríði, Markús Ívar og Magnús, sem áður er getið. Þau Sigríður og Markús Ívar eru á lífi, en Magnús lést í desember 1999. Við fráfall Sigurðar Kristjáns árið 1966 kom til ágreinings á milli eftirlifandi eiginkonu hans, Margrétar, og sonar hans, Magnúsar, um arf eftir Sigurð. Gerði Margrét fyrir sína hönd og sona sinna, stefnenda í máli þessu, þá kröfu fyrir skiptadómi Kópavogs að öllum eignum dánar- og félagsbús hennar og Sigurðar „[yrði] skipt eftir almennum skiptareglum erfðalaga“. Að öðru leyti var kröfugerðin í framhaldi af þessu orðuð með sama hætti og kröfugerð stefnenda í því máli sem hér er til úrlausnar. Þessari kröfu var hafnað með úrskurði skiptadóms Kópavogs 24. júlí 1967, sem staðfestur var með dómi Hæstaréttar 5. apríl 1968 (H.1968.422). Sagði í úrskurðarorði „að Magnúsi Sigurðssyni Hjaltested [væri] áskilinn réttur eftir látinn föður sinn til að taka til ábúðar og hagnýtingar jörðina Vatnsenda í Kópavogskaupstað með þeim takmörkunum og skilmálum, sem settir eru í arfleiðsluskrá Magnúsar Einarssonar Hjaltested, dagsettri 4. janúar 1938“. Með þessu og dómi Hæstaréttar 30. maí 1969 í máli nr. 99/1968 (H.1969.780) var staðfestur réttur Magnúsar Sigurðssonar Hjaltested til jarðarinnar Vatnsenda. Stóð hann óhaggaður allt þar til Magnús féll frá árið 1999. Hann eignaðist þrjá syni og að honum látnum tók sá elsti þeirra, stefndi Þorsteinn, við eignarráðum og skyldum að jörðinni svo sem faðir hans hafði áður haft samkvæmt erfðaskránni. Svo sem fram er komið er ógildingarkrafa stefnenda aðallega byggð á því að forsendur fyrir gildi erfðaskrárinnar frá 1938 séu brostnar. Í kröfugerð þeirra er þó miðað við að ekki verði haggað við arfstilkalli föður þeirra samkvæmt erfðaskránni, en að þeim eignum sem hún tók til og sem komu í hlut föður þeirra samkvæmt henni verði skipt eftir almennum skiptareglum skiptalaga. Vísa stefnendur í þessum efnum til ákvæðis í erfðaskránni þar sem mælt er fyrir um það að sérhver erfingi, sem nýtur erfðaréttar samkvæmt henni, sé skyldugur til að halda öll þau skilyrði sem Sigurði Kristjáni Lárssyni Hjaltested voru sett með henni. Lúta þau að banni við sölu jarðarinnar og veðsetningu hennar og þeirri skyldu erfingja að búa sjálfir á henni og stunda þar búskap. Eru þessi ákvæði áður tíunduð. Varðar það samkvæmt erfðaskránni tafarlausum réttindamissi fyrir hlutaðeigandi ef út af þessum skilyrðum er brugðið og skilja verður ákvæði hennar þannig að sá sem næstur er í erfðaröðinni taki þá við, en að þessu er sérstaklega vikið í tengslum við þá aðstöðu ef einhver erfingjanna hættir búskap á Vatnsenda. Stefnendur halda því fram svo sem áður greinir að stefndi og faðir hans hafi með nánar tilgreindum hætti ekki virt þessi skilyrði og að forsendur hafi þannig brostið fyrir gildi erfðaskrárinnar að því marki sem dómkröfur þeirra fela í sér. Enginn ágreiningur er um það í málinu að jörðin Vatnsendi hafi réttilega komið í hlut Magnúsar Sigurðssonar Hjaltested við skipti á dánarbúi föður hans, svo sem staðfest hefur verið af dómstólum. Hafi hann á eignarhaldstíma sínum brotið gegn þeim skilmálum sem hann var bundinn af samkvæmt framansögðu gat með réttu komið til kröfugerðar og eftir atvikum málsóknar af þeim sökum á hendur honum í almennu einkamáli af hálfu erfingja sem þá gat talið til réttar yfir jörðinni samkvæmt staðgönguákvæðum erfðaskrárinnar. Slík málsókn hefði þá tekið mið af því að erfðaskráin héldi gildi sínu. Aðrir, þar á meðal stefnendur í ljósi framanritaðs, gátu þar ekki haft lögvarinna hagsmuna að gæta, enda er skýrlega kveðið á um það í erfðaskránni hvaða áhrif það hefur ef brotið er gegn umræddum skilmálum. Um réttarstöðu stefnda sem eiganda jarðarinnar í þessu tilliti á hið sama við. Engar kröfur hafa verið settar fram á þessum grunni svo séð verði. Kröfur stefnenda ganga hins vegar út á það, svo sem rakið hefur verið, að erfðaskráin verði ógilt að hluta til og eignum sem hún tekur til skipt eftir almennum reglum í stað réttindamissis og viðtöku næsta erfingja samkvæmt fyrirmælum hennar. Hin umdeilda erfðaskrá hefur svo sem fram er komið þegar verið lögð til grundvallar við skipti á þremur dánarbúum. Andmælum gegn gildi hennar var hafnað við arftöku Magnúsar Sigurðssonar Hjaltested fyrir tæpum 40 árum síðan. Þá stóð réttur hans samkvæmt henni óhaggaður meðan hann var á lífi og það þrátt fyrir að tilefni hafi þá verið til þess samkvæmt málatilbúnaði stefnenda að hnekkja honum. Loks komu engin andmæli fram gegn gildi erfðaskrárinnar við skipti á dánarbúi Magnúsar árið 2000. Samkvæmt 47. gr. erfðalaga nr. 8/1962 skulu andmæli gegn gildi erfðaskrár borin fram við skiptaráðanda, skiptastjóra eða erfingja, sem skipta einkaskiptum, jafnfljótt og tilefni verður til. Skulu andmæli sem koma fram eftir skiptalok ekki tekin til greina nema það sannist að erfingi hafi ekki haft tök á að bera þau upp við skiptin eða refsiverðu misferli sé til að dreifa við gerð erfðaskrár eða við skipti erfingja. Stefnendur hafa í engu leitast við að gera fyrir því grein að þrátt fyrir allt framangreint standi til þess heimildir að lögum að ógilda erfðaskrána með þeim réttarverkunum sem í kröfugerð þeirra felast og að þær eignir sem að hún tekur til eigi þannig að ganga til erfingja Sigurðar Kristjáns Lárussonar Hjaltested eftir almennum reglum. Með vísan til þessa eru ekki efni til þess að dómurinn taki dómkröfu stefnenda til efnislegrar úrlausnar. Er þegar af þessari ástæðu fallist á kröfu stefnda um frávísun málsins frá dómi. Eftir framangreindum málsúrslitum verður stefnendum óskipt gert að greiða stefnda málskostnað, sem þykir hæfilega ákveðinn 400.000 krónur. Þorgeir Ingi Njálsson héraðsdómari kvað upp úrskurð þennan. Ú r s k u r ð a r o r ð : Máli þessu er vísað frá dómi. Stefnendur, Sigurður Kristján Hjaltested og Karl Lárus Hjaltested, greiði stefnda, Þorsteini Hjaltested, 400.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 288/2015
|
Samningur Lán Gengistrygging Vextir Sératkvæði
|
Árið 2008 gerði S lánssamning við SP hf., síðar L hf. Þar sem í samningnum hafði verið mælt fyrir um ólögmæta gengistryggingu endurútreiknaði L hf. lánið í september 2010 og miðaðist útreikningurinn við stöðu lánsins í júní það ár, en óumdeilt var að S hafði staðið við greiðsluskyldu sína samkvæmt samningnum fram að þeim gjalddaga. S greiddi áfram mánaðarlega af hinum nýja höfuðstól auk þess sem hann greiddi vexti af honum sem miðaðir voru við 1. málslið 4. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Í september 2013 fór fram nýr endurútreikningur og var niðurstaðan sú að eftirstöðvar lánsins hefðu átt að vera lægri er lánið var endurútreiknað í september 2010. Við hinn hinn nýja endurútreikning, er tók til tímabilsins frá júní 2010 til september 2013, fór L hf. að í samræmi við fyrirmæli 1. mgr. 18. gr. laga nr. 38/2001 og miðaði við vexti af óverðtryggðum kröfum samkvæmt 1. málslið 4. gr. sömu laga og lagði vexti við höfuðstól á tólf mánaða fresti, sbr. 12. gr. laganna. Í málinu krafðist S þess að viðurkennt yrði að L hf. hefði verið óheimil taka vaxtavaxta við hinn síðari endurútreikning lánsins, enda hefði hann greitt vexti á hverjum og einum gjalddaga og því væri ekki fullnægt skilyrðum 12. gr. laga nr. 38/2001. Í dómi Hæstaréttar kom fram að gildissvið greinarinnar væri ekki bundið við að krafa sú, sem bæri vexti, væri í vanskilum og hvorki orðalag hennar né lögskýringargögn renndu stoðum undir þá skýringu á efni hennar sem S vildi leggja til grundvallar. Hefði útreikningur L hf. á nýjum höfuðstól eftirstöðvanna verið réttur og var hann því sýknaður af kröfu S.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, Eiríkur Tómasson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 20. apríl 2015 að fengnu áfrýjunarleyfi. Hann krefst þess að viðurkennt verði að stefnda hafi verið óheimil taka vaxtavaxta við endurútreikning og leiðréttingu á nánar greindu láni frá 9. september 2013. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Áfrýjandi gerði 7. janúar 2008 samning við SP-Fjármögnun hf., sem síðar sameinaðist stefnda, en samningurinn var nefndur: ,,Bílasamningur Kaupleiga“. Samkvæmt honum tók áfrýjandi, sem nefndur var leigutaki, nánar tilgreinda bifreið á leigu frá viðsemjanda sínum, leigusala, og var samningsverð tilgreint 1.811.224 krónur. Það skyldi áfrýjandi greiða með 84 mánaðarlegum greiðslum, í fyrsta sinn 7. mars 2008. Samningstími var sagður til 7. janúar 2015 og kveðið á um að kaupverð leigumunar, sem svo var nefndur, væri í lok samnings 1.000 krónur. Mánaðarleiga var tilgreind 26.786 krónur. Í samningnum sagði meðal annars: ,,Samningur er 66% gengistryggður og 34% verðtryggður.“ Óumdeilt er að áfrýjandi stóð við greiðsluskyldu sína samkvæmt samningnum til 7. júní 2010. Í kjölfar dóma Hæstaréttar 16. júní það ár í málum nr. 92/2010 og 153/2010 og 16. september sama ár í máli nr. 471/2010 ákvað SP-Fjármögnun hf. að endurútreikna skuldbindingar áfrýjanda samkvæmt framangreindum samningi. Að gengnum dómum þessum lá ljóst fyrir að í raun var um að ræða samning um lán í íslenskum krónum sem að tveimur þriðju hlutum var bundið gengi erlendra gjaldmiðla. Við þann endurútreikning lækkaði skuld áfrýjanda úr 2.453.373 krónum í 1.418.693 krónur miðað við 7. júní 2010. Áfrýjandi greiddi áfram mánaðarlega af hinum nýja höfuðstól auk þess sem hann greiddi vexti af honum sem miðaðir voru við 1. málslið 4. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Er ágreiningslaust að hann greiddi réttilega umkrafðar afborganir og vexti til 9. september 2013. Stefndi ritaði áfrýjanda bréf 20. september 2013 þar sem rifjað var upp að í kjölfar dóma Hæstaréttar á árinu 2010, sem áður er vísað til, hefði lán hans verið endurútreiknað í samræmi við lög nr. 38/2001 og við þann endurútreikning ,,notaðir lægstu óverðtryggðu vextir sem Seðlabanki Íslands birtir“. Þá sagði að með þremur dómum Hæstaréttar í ,,málum nr. 600/2011, 464/2012 og 50/2013“ hafi rétturinn komist að þeirri niðurstöðu að greiðslukvittanir hefðu falið í sér fullnaðarkvittanir og að endurútreikningur lána hefði átt að taka mið af því. Bankinn hafi því með hliðsjón af þessum dómum ,,leiðrétt endurútreikninginn“ svo sem sjá mætti í bréfinu. Því fylgdi svo nánari sundurliðun á tveimur blöðum. Við þennan endurútreikning var ljóst að höfuðstóll sá, sem miðaðist við 7. júní 2010, að fjárhæð 1.418.693 krónur, samkvæmt hinum fyrri endurútreikningi, var rangur. Nýr höfuðstóll, sem miðaði við sama dag, var 1.274.656 krónur. Þar sem ljóst var af þessu að áfrýjandi hafði á tímabilinu frá 7. júní 2010 til 9. september 2013 greitt af of háum höfuðstól lá fyrir að hann hafði greitt of háar afborganir og of háa vexti. Niðurstaða hins nýja endurútreiknings var að í stað eftirstöðva 9. september 2013 að fjárhæð 690.846 krónur ættu eftirstöðvar miðað við þann dag að vera 521.453 krónur. Áfrýjandi telur að þessi endurútreikningur og sá sem gerður var á greiðslum hans á síðastgreindu tímabili sé ekki reistur á réttum forsendum og að réttar eftirstöðvar skuldar hans miðað við 9. september 2013 hafi átt að vera 505.088 krónur. Þær forsendur sem hann telur að séu rangar í útreikningi stefnda eru að stefndi hafi á tólf mánaða fresti bætt vöxtum við höfuðstól og þannig myndað nýjan höfuðstól og farið eins með endurútreikning á innborgunum áfrýjanda á tímabilinu. Telur áfrýjandi að óheimilt hafi verið að bæta vöxtum við höfuðstól, þar sem slíkt væri ekki í samræmi við 12. gr. laga nr. 38/2001 sem væri lagagrundvöllur útreiknings vaxtavaxta. Hann hefur höfðað málið í því skyni að fá því hnekkt að þessi forsenda sé notuð við endurútreikninginn. II Þegar dómar Hæstaréttar um svonefndar fullnaðarkvittanir gengu á árunum 2012 og 2013 lá ljóst fyrir að áfrýjandi hafði frá 7. júní 2010 greitt afborganir og vexti af skuld sinni við stefnda sem miðaðar voru við of háan höfuðstól. Stefnda var við svo búið skylt að endurútreikna lánið og stöðu þess miðað við framangreindan dag. Eins og fyrr segir leiddi sá endurútreikningur til þess að réttar eftirstöðvar þá voru 1.274.656 krónur. Við þessar aðstæður lá fyrir stefnda að taka tvenns konar ákvarðanir. Annars vegar hvernig reikna skyldi út nýjan höfuðstól miðað við 9. september 2013, hvaða vexti ætti að miða við á tímabilinu frá 7. júní 2010 til fyrrgreinds dags og hvort bæta skyldi þeim vöxtum við höfuðstól á tólf mánaða fresti eða ekki. Hins vegar þurfti stefndi að ákveða hvernig endurútreikna skyldi þær greiðslur afborgana og vaxta sem áfrýjandi hafði skilvíslega innt af hendi á tímabilinu, en í því efni komu fleiri en ein leið til álita. Að því er varðar fyrrgreinda atriðið fór stefndi að í samræmi við fyrirmæli 1. mgr. 18. gr. laga nr. 38/2001, eins og því ákvæði var breytt með 1. gr. laga nr. 151/2010. Samkvæmt því miðaði hann við vexti af óverðtryggðum kröfum samkvæmt 1. málslið 4. gr. laga nr. 38/2001. Í ljósi þess að útreikningstímabilið var frá 7. júní 2010 til 9. september 2013 og spannaði því um þrjú ár og þrjá mánuði lagði hann vexti við höfuðstól á tólf mánaða fresti, svo sem gera skal samkvæmt 12. gr. laganna. Niðurstaða þessa útreiknings var að eftirstöðvar skuldar áfrýjanda síðastgreindan dag, áður en uppreiknaðar innborgarnir hans höfðu verið dregnar frá, voru 1.547.913 krónur. Um síðargreinda atriðið, hvernig endurútreikna skyldi mánaðarlegar innborganir áfrýjanda á höfuðstól og greiðslur hans á vöxtum, studdist stefndi við sömu forsendur og í fyrrgreinda útreikningnum. Í því fólst að hann uppreiknaði hverja einstaka mánaðarlega greiðslu áfrýjanda frá greiðsludegi til 9. september 2013 á þann hátt að hann bætti vöxtum við höfuðstól hennar á tólf mánaða fresti og lagði að því búnu saman allar greiðslurnar og dró samtöluna frá 1.547.913 krónum. Niðurstaðan var, sem fyrr segir, 521.453 krónur. Ekki er að marki tölulegur ágreiningur í málinu, heldur einungis um framangreindar forsendur. Áfrýjandi telur að réttar eftirstöðvar 9. september 2013, áður en tekið er tillit til uppreiknaðra innborgana hans, hefðu átt að vera 1.540.482 krónur. Frá þeirri fjárhæð eigi að dragast samtala uppreiknaðra innborgana hans, án þess þó að vöxtum þar sé bætt við höfuðstól á tólf mánaða fresti, sem numið hafi 1.035.394 krónum. Skuld hans síðastgreindan dag hafi því numið 505.088 krónum. III Stefnda var rétt við útreikning sinn, sem tók til tímabils er spannaði um þrjú ár og þrjá mánuði, að byggja á 1. mgr. 18. gr. laga nr. 38/2001 og þar með reisa útreikninginn á 1. málslið 4. gr. laganna. Við þann útreikning gilti 12. gr. þeirra, sem mælir fyrir um að sé vaxtatímabil lengra en tólf mánuðir, án þess að vextir séu greiddir, skuli þeir lagðir við höfuðstól og vextir reiknaðir af nýjum höfuðstól. Þetta megi þó ekki gera oftar en á tólf mánaða fresti, nema um sé að ræða innlánsreikninga lánastofnana. Ákvæði 12. gr. er almennt í þeim skilningi að það tekur til hvers konar almennra vaxta og dráttarvaxta. Gildissvið greinarinnar er ekki bundið við að krafa sú, sem ber vexti, sé í vanskilum og hvorki orðalag hennar né lögskýringargögn renna stoðum undir þá skýringu á efni hennar sem áfrýjandi vill leggja til grundvallar. Var því útreikningur stefnda á nýjum höfuðstól eftirstöðvanna réttur. Þegar greiðslur áfrýjanda á afborgunum og vöxtum frá 7. júní 2010 til 9. september 2013 voru uppreiknaðar var stefnda rétt að leggja til grundvallar sömu forsendur og hann gerði við fyrrnefnda útreikninginn. Í því efni skiptir ekki máli þótt rétt sé að áfrýjandi hafi greitt vexti mánaðarlega á tímabilinu þar sem stefnda var skylt við endurútreikning sinn að uppreikna greiðslurnar til þess að geta dregið samtölu þeirra, miðað við 9. september 2013, frá endurútreiknuðum eftirstöðvum tímabilsins. Með því var í engu hallað á áfrýjanda. Samkvæmt framansögðu verður viðurkenningarkröfu hans hafnað og hinn áfrýjaði dómur staðfestur um sýknu stefnda. Með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála er rétt að hvor málsaðila beri sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður um sýknu stefnda, Landsbankans hf. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Sératkvæði Ólafs Barkar Þorvaldssonar Í fyrsta málslið 1. mgr. 12. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu segir að sé vaxtatímabil lengra en tólf mánuðir án þess að vextirnir séu greiddir skuli þeir lagðir við höfuðstól og nýir vextir reiknaðir af samanlagðri fjárhæð. Fram er komið að áfrýjandi greiddi í raun vexti allt það tímabil sem endurútreikningur stefnda tók til. Því er ekki fullnægt hinu lögboðna skilyrði ákvæðisins að liðið hafi tólf mánuðir án þess að vextir hafi verið greiddir. Af þeirri ástæðu ber að fallast á kröfu áfrýjanda. Að fenginni þessari niðurstöðu er einnig rétt að fella á stefnda málskostnað vegna reksturs málsins á báðum dómstigum. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 25. febrúar 2015. Mál þetta, sem höfðað var með stefnu birtri 18. desember 2013, var dómtekið að lokinni aðalmeðferð þann 28. janúar sl. Stefnandi er Sigurvin Ólafsson, Álagranda 2 í Reykjavík. Stefndi er Landsbankinn hf. Austurstræti 11 í Reykjavík. Stefnandi krefst þess að viðurkennt verði með dómi að stefnda hafi verið óheimilt að leggja vaxtavexti við endurútreikning og leiðréttingu á láni SBB 095842 þann 9. september 2013. Þá krefst hann málskostnaðar úr hendi stefnda að mati dómsins. Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda auk greiðslu málskostnaðar úr hendi hans. Atvik máls og ágreiningsefni Stefnandi gerði kaupleigusamning við SP-Fjármögnun þann 7. janúar 2008 en stefndi tók síðar yfir kröfu SP-Fjármögnunar samkvæmt samningnum eftir samruna félagsins við stefnda, sbr. auglýsingu Fjármálaeftirlitsins frá 8. júní 2011 þar sem fram kemur að það hafi veitt samþykki fyrir samrunanum. Óumdeilt er að í samningnum fólst í reynd gengistryggt lán í íslenskum krónum, sem stangaðist á við 14. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu sbr. 13. gr. sömu laga. Endurreiknaði SP-Fjármögnun því lán stefnanda þann 30. september 2010. Lækkaði skuld stefnanda við þann endurútreikning úr 2.453.373 krónum í 1.444.680 krónur. Í kjölfar dóma Hæstaréttar, þar sem leyst var úr gildi fullnaðarkvittana vegna afborgana af ólögmætum gengistryggðum lánum, var skuld stefnanda endurútreiknuð á ný. Síðari endurútreikningurinn fór fram 20. september 2013 en miðaðist við stöðu lánsins þann 9. sama mánaðar. Lækkaði skuld stefnanda við þennan endurútreikning úr 690.846 krónum í 521.453 krónur. Síðari endurútreikningur byggði á þeirri forsendu að fullnaðarkvittanir stefnda til stefnanda leiddu til þess að hann átti ekki frekari kröfu á hendur stefnanda en hann hafði þegar greitt vegna tímabilsins frá lántökudegi til 7. júní 2010. Eftir þann tíma byggði stefndi endurútreikning sinn á 5. mgr. 18. gr. laga nr. 38/2001, sbr. 2. gr. laga nr. 151/2010 og miðaði við vexti samkvæmt 1. málslið 4. gr. sömu laga. Við endurútreikninginn beitti stefndi jafnframt þeirri aðferð að leggja vexti við höfuðstól, bæði krafna sinna og innborgana stefnda, á tólf mánaða fresti með vísan til heimildar í 12. gr. sömu laga. Ágreiningur aðila málsins lýtur einvörðungu að því álitaefni hvort stefnda hafi verið þessi vaxtavaxtaútreikningur heimill eða ekki. Málsástæður og lagarök stefnanda Í málinu krefst stefnandi viðurkenningar á því að stefnda hafi ekki verið heimilt, við leiðréttingu láns hans, að leggja vexti við höfuðstól á 12 mánaða fresti og reikna nýja vexti af samanlagðri fjárhæð. Stefnandi byggir á því að í 18. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu sé ekki að finna heimild til að reikna vaxtavexti aftur í tímann og bæta þeim við höfuðstól lána. Komi það hvorki fram berum orðum í ákvæðinu sjálfu né sé vikið að slíkri heimild í frumvarpi til laga nr. 151/2010, um breytingu á lögum nr. 38/2001. Stefndi geti ekki sótt heimild til að reikna vaxtavexti beint til 12. gr. laganna, sem sé eina lagaheimildin fyrir töku vaxtavaxta. Þar komi fram í 1. mgr. að ,,sé vaxtatímabil lengra en tólf mánuðir án þess að vextirnir séu greiddir skulu þeir lagðir við höfuðstól og nýir vextir reiknaðir af samanlagðri fjárhæð“. Í tilviki stefnanda liggi fyrir að hinu undirstrikaða skilyrði sé ekki fullnægt, enda hafi stefnandi ætíð innt af hendi þær vaxtagreiðslur sem stefndi krafði hann um. Þar sem stefnandi hafi ekki getað greitt aðrar vaxtagreiðslur en þær sem hann hafi verið krafinn um telur hann að stefndi geti ekki beitt ákvæði 12. gr. vaxtalaga afturvirkt. Þá sé augljóst að fyrrgreint ákvæði 12. gr. vaxtalaganna hafi ekki verið fest í lög með atvik sem þetta í huga, heldur hafi ákvæðinu þvert á móti einungis verið ætlað að eiga við um vanskilatilfelli. Því liggi fyrir að hvorki í ákvæðum vaxtalaga né í lögskýringargögnum sé að finna stoð fyrir því að heimilt sé að áskilja sér vaxtavexti þar sem ekki hafi verið um nein vanskil að ræða. Þá geti taka vaxtavaxta hvorki byggt á ákvæðum samnings aðila, enda ekkert ákvæði þess efnis í honum, né venju þar sem engri venju sé til að dreifa við endurútreikning lána af því tagi sem um sé deilt, enda sé endurútreikningurinn fordæmalaus framkvæmd. Enn fremur byggir stefnandi á því að ekki sé heimilt að leggja íþyngjandi byrðar á aðila nema á grundvelli skýrrar heimildar og að fullnægðum tilteknum skilyrðum og vísar hann í því sambandi til meginreglna laga. Aðstöðumunur málsaðila, þ.e. að stefnandi sé neytandi en stefndi fjármálafyrirtæki, leiði til þess að túlka beri samning þeirra þeim aðila í óhag sem hafi ráðið þeim atriðum til lykta er ágreiningi valda, sbr. og hina svokölluðu andskýringarreglu. Þá sé ljóst að öllu virtu að það sé ósanngjarnt ef stefnandi þarf að þola álagningu vaxtavaxta með afturvirkum hætti á lán sem aldrei hafi verið í vanskilum. Enn ósanngjarnari sé sú niðurstaða þegar litið sé til þess að ástæða þess að endurreikna þurfti lánið hafi verið afglöp lánveitandans, þ.e. að veita honum lán með skilmálum sem stönguðust á við landslög. Vísi stefnandi í þessu sambandi til 7. gr. vaxtalaga með lögjöfnun. Með álagningu vaxtavaxta við endurútreikninginn hafi niðurstaða hans orðið stefnda hagstæðari en ella svo sem framlagðir útreikningar sýni. Ef ekki er bætt við vaxtavöxtum á höfuðstól og innborganir sé niðurstaða útreikningsins sú að eftirstöðvar lánsins séu 505.088 krónur en ekki 521.453 krónur eins og í endurútreikningi stefnda. Sama eigi við í öllum öðrum endurútreikningum stefnda. Endurútreikningsaðferðin sé stefnda ávallt í hag á kostnað lántakenda, enda leggjast eðli máls samkvæmt hærri vaxtafjárhæðir á hærri upphæðir. Stefnandi krefst viðurkenningar á því að stefnandi hafi hvorki haft heimild í lögun né á grundvelli venju eða annarra réttarheimilda til að reikna stöðu láns stefnanda út með þessum hætti. Um lagarök vísar stefnandi til laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, einkum 7., 12., og 18. gr. þeirra. Um málskostnað vísar hann til XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 129. og 130. gr. laganna. Málsástæður og lagarök stefnda Stefndi byggir sýknukröfu sína á því að hann hafi reiknað vexti af láni stefnanda með réttum hætti og á grundvelli gildandi laga. Stefndi telur að málatilbúnaður stefnanda hvað varðar túlkun á gildi 18. gr. vaxtalaga fái ekki staðist. Skýrlega sé kveðið á um það í 1. mgr. 18. gr. að ef samningsákvæði um vexti telst ógilt skuli peningakrafan bera vexti skv. 1. málslið 4. gr. sömu laga. Athugasemdir í frumvarpi til laga nr. 151/2010 séu á sömu lund hvað varðar skýringu á núgildandi 18. gr. laga nr. 38/2001. Vextir sem reiknaðir séu á grundvelli 18. gr. séu ekki vextir sérstaks eðlis, sem njóti sérstöðu gagnvart öðrum ákvæðum laganna, heldur vísi 18. gr. til þess að þar sé um að ræða vexti skv. 4. gr. laganna en í þeirri grein og kaflanum þar sem hana sé að finna, sé fjallað um almenna vexti. Vextir í endurútreikningi stefnda séu almennir vextir skv. 4. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 og því sé heimilt að höfuðstólsfæra þá samkvæmt 12. gr. sömu laga. Sú staðhæfing stefnanda að 12. gr. eigi einvörðungu við þar sem um vanskil sé að ræða sé bæði röng og órökstudd. Í greininni felist almenn meginregla um höfuðstólsfærslu vaxta sem beri að beita í málinu, ef ekki á grundvelli meginreglunnar sem hún hvíli á þá á grundvelli venju þar að lútandi. Af orðalagi 1. mgr. 12. gr. sé ljóst að einu skilyrðin sem gerð eru fyrir höfuðstólsfærslu vaxta séu (i) að vaxtatímabil sé lengra en tólf mánuðir; og (ii) að vextirnir séu ekki greiddir á því tímabili. Ekki sé að finna neinn áskilnað um að vanskil hafi orðið hjá skuldara. Reglan sé hlutlæg og skiptir því nákvæmlega engu máli af hverju vextir hafa ekki verið greiddir á 12 mánaða tímabili. Það eitt dugar að vextir hafi ekki verið greiddir. Ákvæði greinarinnar eigi við um vexti af hvaða tagi sem er, kröfuhafa sé heimilt beita henni og að höfuðstólsfæra vexti án þess að hafa gert sérstakan áskilnað um það í samningi við skuldara. Telji dómurinn, þrátt fyrir allt ofangreint, að 12. gr. vaxtalaga verði ekki beitt samkvæmt efni sínu í máli þessu byggir stefndi á því að í greininni sé að finna meginreglu sem heimili almennt höfuðstólsfærslu vaxta á 12 mánaða fresti auk þess sem það sé almenn venja að höfuðstólsfæra vexti á 12 mánaða fresti í viðskiptum almennt og sé t.d. vel þekkt að bankar höfuðstólsfæri vexti á almennum innlánsreikningum á ársgrundvelli. Þá mótmæli stefndi því jafnframt að beita megi 7. gr. sömu laga með lögjöfnun um höfuðstólsfærslu vaxta við endurútreikning. Greinin eigi við um dráttarvexti sem séu allt annars eðlis en almennir vextir og tilvik þar sem heimilt sé að taka slíka vexti séu ekki sambærileg umdeildum atvikum. Loks mótmæli stefndi því að sanngirnisrök geti leitt til þeirrar niðurstöðu að krafa stefnanda verði tekin til greina. Skýr lagaheimild sé í 12. gr. vaxtalaganna, um heimild til að leggja vexti við höfuðstól skuldar sem hafi hingað til ekki verið talin sérstaklega íþyngjandi eða ósanngjörn í garð skuldara. Stefnandi, sem sé lögfræðingur að mennt geti ekki hafa talist standa höllum fæti við samningagerð við stefnda auk þess sem hann hafi haft verulegan hag af endurútreikningi stefnda. Þá geti svokölluð andskýringarregla samningaréttarins ekki átt við í málinu. Það hafi ekki verið stefndi sem hlutaðist til um að lánsskuldbinding stefnanda lyti vöxtum samkvæmt 4. gr. vaxtalaga, heldur hafi sá vaxtafótur verið afleiðing af dómaframkvæmd Hæstaréttar en samningur aðila hafi gert ráð fyrir allt öðrum kjörum. Með vísan til alls framangreinds telur stefndi ljóst að honum hafi verið heimilt að höfuðstólsfæra vexti við endurútreikning láns stefnanda, hvort sem er með beinni vísan til 12. gr. laga nr. 38/2001 eða þeirrar almennu reglu sem af henni leiðir og er venja í lánsviðskiptum á Íslandi. Ekki sé hægt að líta svo á að höfuðstólsfærsla vaxta hafi verið án heimildar eða að hún hafi lagt svo íþyngjandi byrðar á stefnanda að hún hafi talist ósanngjörn og af þeim sökum verið óheimil. Þar sem höfuðstólsfærsla vaxta við endurútreikning lánsins hafi verið í samræmi við gildandi lög og reglur telur stefndi að það beri að sýkna hann af kröfu stefnanda. Um lagarök vísar stefndi til laga nr. 38/2002 um vexti og verðtryggingu, helst 4., 12. og 18. gr. auk almennra reglna kröfuréttar og samningaréttar. Kröfuna um málskostnað styður hann við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991. Forsendur og niðurstaða Ágreiningur máls þessa lýtur að því hvort stefndi hafi endurútreiknað lán stefnanda með réttum hætti en óumdeilt er að upphaflegt ákvæði í lánasamningi aðila um gengistryggingu lánsins er ógilt. Þá er ekki um það deilt að beita beri þeirri aðferð sem kveðið er á um í 5. sbr. 1 mgr. 18. gr. laga nr. 38/2001 við þennan endurútreikning. Aðferðin sem stefndi beitti og deilt er um felst í því að við endurútreikning láns stefnanda bætti hann áföllnum vöxtum samkvæmt 4. gr. laganna við höfuðstól (eftirstöðvar) lánsins á tólf mánaða fresti frá 7. júní 2010 til endurútreikningsdags, 9. september 2013. Sömu aðferð var beitt við útreikning á greiðslum frá stefnanda, þ.e. stefndi færði vexti inn á höfuðstól innborgana með sama millibili. Stefnandi byggir á því að stefnda hafi verið óheimilt að nota vaxtavexti í útreikningum sínum og vísar aðallega til þess að engin slík heimild sé í 18. gr. vaxtalaga auk þess sem skilyrðum 12. gr. sömu laga sé ekki fullnægt. Stefndi hafnar þessari lagatúlkun og byggir á því að tilvísun 1. mgr. 18. gr. vaxtalaga til 4. gr. sömu laga feli í sér að beita megi öðrum ákvæðum laganna sem gildi um vexti samkvæmt þeirri grein. Núgildandi 18. gr. vaxtalaga var lögfest með ákvæði 2. gr. laga nr. 151/2010 til að bregðast við því óvissuástandi sem skapaðist þegar ljóst var að mikill fjöldi lánasamninga hafði að geyma óskuldbindandi gengisviðmið sbr. fjölda dóma Hæstaréttar þar að lútandi. Markmið löggjafarinnar var því að búa til reglu sem endurútreikningar ættu að styðjast við og væri í senn almenn og sanngjörn í garð skuldara. Aðferðin sem mælt er fyrir um í 5. sbr. 1. mgr. 18. gr. felst í því að upphaflegur höfuðstóll skuldar skal vaxtareiknaður með vöxtum samkvæmt 1. málslið 4. gr. laganna, þ.e. vöxtum sem eru jafnháir vöxtum sem Seðlabanki Íslands ákveður með hliðsjón af lægstu vöxtum á nýjum almennum óverðtryggðum útlánum hjá lánastofnunum og birtir eru samkvæmt 10. gr. laganna. Frá þeirri fjárhæð sem fæst með þessum útreikningi skal draga þær fjárhæðir sem inntar hafa verið af hendi fram að uppgjörsdegi í vexti, hvers kyns vanskilaálögur og afborganir miðað við hvern innborgunardag og mynda þannig útreiknuð fjárhæð eftirstöðvar skuldarinnar. Samkvæmt 12. gr. laga nr. 38/2001 er heimilt, án þess að gera þurfi sérstakan áskilnað þar að lútandi í samningi aðila, að leggja vexti við höfuðstól á 12 mánaða fresti, sé vaxtatímabil lengra en það. Heimildin í 12. gr. er almenn heimild til að höfuðstólsfæra vexti og nær því m.a. til vaxta samkvæmt 4. gr. laganna. Með tilvísun 1. mgr. 18. gr. vaxtalaga til vaxta samkvæmt 4. gr. sömu laga verður því að líta svo á að í henni felist einnig heimild til að höfuðstólsfæra vexti af kröfunni á grundvelli 12. gr. laganna enda ótvírætt að ákvæði þeirrar greinar tekur til vaxta samkvæmt 4. gr. Jafnframt er niðurstaða dómsins sú að önnur skilyrði 12. gr. séu fyrir hendi í þessu tilviki, þ.e. vaxtatímabil var lengra en 12 mánuðir og greiðsla fór ekki fram samkvæmt endurútreikningi stefnanda á grundvelli 18. gr. fyrr en eftir að sá útreikningur var gerður. Sú staðhæfing stefnanda að það sé skilyrði fyrir höfuðstólsfærslu vaxta að um vanskil sé að ræða á sér ekki stoð í lögum. Þá er heldur ekki að finna vísbendingu í greinargerð með frumvarpi til laga nr. 151/2010 um að skýra beri ákvæði 18. gr. á þann veg sem stefnandi byggir á, þ.e. að heimild 12. gr. til að höfuðstólsfæra vexti eigi ekki við þegar endurútreikningur fer fram samkvæmt greininni. Með vísan til framangreinds er það niðurstaða dómsins að umdeild aðferð stefnda við endurútreikning láns stefnanda hafi verið í samræmi við ákvæði laga nr. 38/2001, með síðari breytingum. Dómurinn felst ekki á að framangreind niðurstaða sé ósanngjörn svo sem stefnandi byggir á. Verður í því sambandi að líta til samnings aðila í heild en ekki afmarkaðs þáttar við endurútreikning láns stefnanda. Fyrir liggur að vegna ógildra samningaákvæða um gengistryggingu á skuld stefnanda við stefnda hefur stefndi endurútreiknað lán hans miðað við gefnar forsendur sem löggjafinn hefur sett, einmitt í þeim tilgangi að greiða úr réttaróvissu og leitast við að tryggja jafnræði með skuldurum sem eru í líkri stöðu. Leiðrétting á láni stefnanda hefur þegar leitt til umtalsverðrar lækkunar á höfuðstól þess og jafnframt er ljóst að vegna áhrifa fullnaðarkvittana, sem stefndi gaf út vegna afborgana frá lántökudegi fram til 7. júní 2010, lækkaði lánið enn frekar. Loks er ekki um það deilt að við endurútreikning stefnda beitti hann sömu aðferð varðandi innborganir stefnanda, þ.e. vaxtareiknaði þær og höfuðstólsfærði vexti af þeirri fjárhæð á 12 mánaða fresti. Með hliðsjón af framangreindum atvikum og aðstæðum að öðru leyti er ekki fallist á það með stefnanda að umdeildur endurútreikningur stefnda sé ósanngjarn, jafnvel þótt niðurstaðan hafi orðið sú að höfuðstóll skuldar stefnanda, eftir alla endurútreikninga, hafi orðið lítillega hærri en ella. Þá koma skýringareglur samningaréttar ekki til skoðunar í málinu þegar af þeirri ástæðu að endurútreikningur stefnda byggir á ákvæðum laga en ekki samningi milli aðila. Enn fremur er hafnað þeirri málstástæðu stefnanda að lögjöfnun frá 7. gr. laganna sé tæk aðferð til að greiða úr þeim ágreiningi sem hér er uppi þar sem ákvæði laga, svo sem þau hafa að framan verið skýrð, kveða á um aðra niðurstöðu og er tilvikið því ekki ólögákveðið. Með vísan til alls framangreinds verður stefndi sýknaður af kröfu stefnanda. Stefnanda verður jafnframt gert að greiða stefnda málskostnað í samræmi við niðurstöðu dómsins svo sem kveðið er á um í 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991. Með hliðsjón af umfangi máls þykir hann hæfilega ákveðinn 280.000 krónur. Ingibjörg Þorsteinsdóttir, héraðsdómari kvað upp dóminn. D ó m s o r ð : Stefndi, Landsbankinn hf., er sýkn af kröfu stefnanda, Sigurvins Ólafssonar. Stefnandi greiði stefnda 280.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 239/2016
|
Kærumál Nauðungarsala
|
Samkvæmt endurriti úr nauðungarsölubók sýslumanns var nauðungarsala á fasteign J og S tekin fyrir 7. október 2014. Í skjalinu var ekkert bókað um að fram hafi komið boð í eignina og var því litið svo á að ekki hafi orðið af byrjun uppboðs á henni samkvæmt 32. og 33. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu. Var því talið að uppboð á eigninni hafi ekki byrjað innan hins lögbundna eins árs frests sem kveðið væri á um í 2. mgr. 27. gr. laga nr. 90/1991. Nauðungarsalan var því felld úr gildi.
|
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma Helgi I. Jónsson hæstaréttardómariog Hjördís Hákonardóttir og Ingveldur Einarsdóttir settir hæstaréttardómarar. Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttarmeð kærum 29. mars 2016, en kærumálsgögn bárust réttinum 12. apríl sama ár.Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 16. mars 2016, þar sem felld var úrgildi nauðungarsala á fasteign varnaraðila að Blikanesi 13 í Garðabæ, sem framfór 21. september 2015. Kæruheimild er í 1. mgr. 85. gr. laga nr. 90/1991 umnauðungarsölu. Sóknaraðilar krefjast þess að nauðungarsalan verði staðfest. Þákrefjast þeir málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.Varnaraðilar krefjast staðfestingarhins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.Með vísan til forsendna hins kærðaúrskurðar verður hann staðfestur.Sóknaraðilum verður gert að greiðavarnaraðilum kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Sóknaraðilar, Arion banki hf. ogLífeyrissjóður starfsmanna ríkisins, greiði óskipt varnaraðilum, Jóhanni R.Benediktssyni og Sigríði G. Guðmundsdóttur, 350.000 krónur í kærumálskostnað.Úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 16.mars 2016Málþetta, sem tekið var til úrskurðar 17. febrúar sl., barst dómnum 29. september2015 með bréfi sóknaraðila, dagsettu 28. sama mánaðar.Sóknaraðilareru Jóhann R. Benediktsson og Sigríður G. Guðmundsdóttir, Blikanesi 13,Garðabæ.Varnaraðilareru Íslandsbanki hf., Kirkjusandi 2, Reykjavík, Sjóvá-Almennar tryggingar hf.,Kringlunni 5, Reykjavík, Lífeyrissjóður starfsmanna ríkisins, Engjateigi 11,Reykjavík, Arion banki hf., Borgartúni 19, Reykjavík, og Garðabær, Garðatorgi7, Garðabæ.Dómkröfursóknaraðila eru þær að nauðungarsala sem fram fór 21. september 2015 á fasteignsóknaraðila að Blikanesi 13, Garðabæ, fastanúmer 206-9357, verði ógilt. Þákrefjast sóknaraðilar málskostnaðar óskipt úr hendi varnaraðila.VarnaraðiliGarðabær hefur ekki látið málið til sín taka. Dómkröfur annarra varnaraðila eruþær að kröfu sóknaraðila um ógildingu á nauðungarsölu, sem fram fór 21.september 2015 á fasteigninni Blikanes 13, Garðabæ, fastanúmer 206-9357, verðihafnað og að ákvörðun sýslumannsins á höfuðborgarsvæðinu 21. september 2015, umað uppboðsmeðferð skuli fram haldið á nefndri fasteign, verði staðfest. Þákrefjast varnaraðilar, aðrir en varnaraðili Garðabær, hver um sig málskostnaðaróskipt úr hendi sóknaraðila.IFöstudaginn25. október 2013 var fyrsta fyrirtaka hjá sýslumanninum í Hafnarfirði ánauðungarsölumáli vegna fasteignar sóknaraðila að Blikanesi 13, Garðabæ.Gerðarbeiðendur voru varnaraðilar í máli þessu. Við þá fyrirtöku var ákveðið aðuppboð á eigninni skyldi byrja 4. febrúar 2014, kl. 14:00. Ekki varð affyrirtöku málsins þann dag og var ákveðið að uppboð á fasteigninni skyldi byrja1. apríl 2014, kl. 14:00. Af þeirri fyrirtöku varð heldur ekki þar semsóknaraðilar lögðu fram beiðni um frestun á byrjun uppboðs á grundvelli laganr. 130/2013 um breytingu á lögum um nauðungarsölu nr. 90/1991. Lög nr.130/2013 voru samþykkt á Alþingi 19. desember 2013 og tóku gildi sama dag.Sýslumaður samþykkti beiðni sóknaraðila samdægurs. Var sóknaraðilum veitturfrestur á grundvelli laga nr. 130/2013 til 1. september 2014. Hinn22. september 2014 samþykkti Alþingi að framlengja þann möguleika til frestunará nauðungarsölum sem lögfestur hafði verið með lögum nr. 130/2013, sbr. lög nr.94/2014 um breytingu á lögum um nauðungarsölu. Lög nr. 94/2014 tóku þegargildi. Sóknaraðilar lögðu á ný fram beiðni til sýslumanns um frestun á ákvörðunum framhald uppboðs 28. september 2014. Samþykkti sýslumaður beiðni sóknaraðiladegi síðar.Nauðungarsölumáliðvar næst tekið fyrir 7. október 2014 til að byrja uppboð á fasteignsóknaraðila. Fyrir liggur að ekki var tekin ákvörðun um framhald uppboðs viðfyrirtökuna. Af hálfu sóknaraðila er því haldið fram að við fyrirtökuna hafiekki verið leitað boða í eignina í samræmi við 33. gr. laga nr. 90/1991. Þvígeti fyrirtakan ekki skoðast sem byrjun uppboðs í skilningi laga nr. 90/1991 umnauðungarsölu. Varnaraðilar telja hins vegar að uppboð hafi byrjað þennan dagog vísa um það meðal annars til þess að í endurriti úr nauðungarsölubóksýslumanns frá 21. september 2015, þegar uppboði hafi verið fram haldið, komifram að hæsta boð við byrjun uppboðs hafi komið frá varnaraðila Íslandsbankahf., 400.000 krónur.Þegarfrestur sóknaraðila rann út 1. mars 2015 sendi sýslumaður sóknaraðilumtilkynningu um ákvörðun sína þess efnis að uppboði yrði fram haldið 23. mars2015.Hinn27. febrúar 2015 voru samþykkt lög nr. 16/2015 þar sem enn var framlengdurmöguleiki gerðarþola til frestunar á nauðungarsölu. Tóku lögin þegar gildi.Áður en boðað framhald uppboðs fór fram, eða hinn 19. mars 2015, lögðusóknaraðilar fram beiðni til sýslumanns um frekari frestun á töku ákvörðunar umframhald uppboðs, sbr. heimild þar um í lögum nr. 16/2015. Skilyrði fyrir þvíað frestur yrði veittur var að gerðarþoli sýndi fram á að hann hefði sótt umleiðréttingu fasteignaveðlána samkvæmt lögum um leiðréttingu verðtryggðrafasteignaveðlána en ríkisskattstjóri hefði ekki endanlega ákvarðað leiðréttingueða ákvörðun ríkisskattstjóra hefði verið kærð til úrskurðarnefndar og væriþar til meðferðar. Sóknaraðilar lögðu fram beiðni um frestun á töku ákvörðunarum framhald uppboðs til sýslumanns 23. júní 2015 á grundvelli laga nr. 16/2015og féllst sýslumaður á þá beiðni þar sem mál sóknaraðila beið niðurstöðuúrskurðarnefndar.Þegarniðurstaða úrskurðarnefndar lá fyrir og fresti lauk samkvæmt því sendisýslumaður sóknaraðilum tilkynningu um ákvörðun um framhald uppboðs. Samkvæmtframlögðu endurriti úr nauðungarsölubók sýslumanns var uppboði fram haldið áeigninni sjálfri 21. september 2015 og var varnaraðili Arion banki hf.hæstbjóðandi við uppboðið. Mótmæltu sóknaraðilar því að gerðin næði fram aðganga en sýslumaður hafnaði mótmælum sóknaraðila. Var því þá lýst yfir af hálfusóknaraðila að þeir myndu úrlausnar héraðsdómara um gildi nauðungarsölunnar. IISóknaraðilarbyggja á því að að ógilda skuli nauðungarsölu á fasteign þeirra þar sem meðferðmálsins hafi brotið gegn ákvæðum laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu.Sóknaraðilar benda á að málinu hafi ítrekað verið frestað án þess að það væri formlegatekið fyrir hjá sýslumanni. Þá hafi verið brotið gegn 2. mgr. 27. gr. lagannavið meðferð málsins, en í ákvæðinu sé mælt fyrir um að allar framkomnar beiðnirum nauðungarsölu teljist sjálfkrafa fallnar niður hafi uppboð á eign ekkibyrjað innan eins árs frá fyrstu fyrirtöku málsins, sbr. 21. gr. sömu laga.Óumdeilt sé að nauðungarsölumálið hafi fyrst verið tekið fyrir 25. október2013. Áformað hafi verið að uppboð myndi byrja 4. febrúar 2014 og síðar 1.apríl 2014 en ekki hafi orðið af byrjun uppboðsins. Málið hafi verið tekiðfyrir 7. október 2014 til að byrja uppboð á eigninni. Af framlögðu endurritimegi ráða að málið hafi vissulega verið tekið fyrir þann dag en að ekki hafiverið leitað boða í eignina. Þá komi ekki fram í endurritinu að við fyrirtökunahafi framhald uppboðs verið ákveðið. Sóknaraðilar telji því að uppboð áeigninni hafi ekki byrjað 7. október 2014 heldur hafi byrjun uppboðsins veriðfrestað. Af því leiði að allar nauðungarsölubeiðnir hafi sjálfkrafa veriðfallnar niður eftir 25. október 2014, sbr. ákvæði 2. mgr. 27. gr. laga nr.90/1991. Ákvæði1. gr. laga nr. 130/2013 geti ekki leitt til þeirrar niðurstöðu aðnauðungarsalan teljist ekki sjálfkrafa hafa fallið niður. Jafnvel þótt taliðyrði að byrjun uppboðs hafi verið frestað með vísan til þess ákvæðis 14.febrúar 2014 til 7. október sama ár hafi samt sem áður verið liðinn lengri tímien eitt ár þegar framhaldssala fór fram 21. september 2015. Jafnframt liggifyrir að byrjun uppboðs hafi ekki farið fram, enda sé ekki bókað um framhalduppboðs í endurriti fyrirtöku 7. október 2014. Sóknaraðilum sé því ekki kunnugtum á hvaða grunni sýslumaður hafi tekið ákvörðun um framhald uppboðs 23. mars2015 og síðar 21. september sama ár. Þeir telji, hvað sem öðru líði, aðákvörðun um framhald uppboðs hafi verið ólögmæt, enda hafi ekki verið tekinákvörðun um framhald uppboðs við fyrirtöku á byrjun uppboðs á fasteigninni. Þáhafi heldur ekki verið leitað boða í eignina við byrjun uppboðs 7. október 2014samkvæmt fyrirliggjandi endurriti sýslumanns.Sóknaraðilarreisa kröfur sínar einnig á því að ógilda beri uppboðið sökum þess aðlögbundinn frestur samkvæmt 35. gr. laga nr. 90/1991 hafi verið liðinn þegarframhald uppboðs fór fram 21. september 2015. Samkvæmt 32. gr. laganna skulisýslumaður við byrjun uppboðs leita boða í fasteign og samkvæmt 34. gr. skulitelja uppboð niður fallið komi engin boð fram við byrjun uppboðs. Samkvæmtfyrirliggjandi endurriti fyrirtöku 7. október 2014 hafi ekki verið leitað boðaí fasteignina við byrjun uppboðs þann dag og þá hafi heldur ekki verið ákveðinframhaldssala síðar. Af þeim sökum hafi uppboðið fallið niður þann dag, endaengin boð gerð í fasteignina, sbr. 34. gr. laga nr. 90/1991. Samkvæmt 35. gr.laganna skuli uppboði lokið við framhald uppboðs innan fjögurra vikna frá þvílokið var að leita boða við byrjun uppboðs, ef uppboði hefur þá ekki veriðlokið. Samkvæmt 2. mgr. 35. gr. skuli sýslumaður að jafnaði ákveða stað ogstund framhalds uppboðs um leið og lokið er að leita boða í fasteigninasamkvæmt 3. mgr. 33. gr. Samkvæmtframansögðu hafi boða ekki verið leitað í eignina við byrjun uppboðs ogframhald uppboðs ekki verið ákveðið af sýslumanni við þá fyrirtöku. Sýslumannihafi verið óheimilt að ákveða síðar framhald uppboðs, enda hafði ekki veriðleitað boða í eignina við fyrirtöku samkvæmt 33. gr. Ákvörðun sýslumanns umframhald uppboðs 23. mars 2015 og síðar 21. september sama ár hafi því ekki áttsér lagastoð og hafi hún brotið gegn fyrrgreindum ákvæðum laga nr. 90/1991.Bókun í endurrit sýslumanns 21. september 2015 þess efnis að hæsta boð viðbyrjun uppboðs hafi verið frá Íslandsbanka, að fjárhæð 400.000 krónur, teljisóknaraðilar þýðingarlausa. Skýrt komi fram í endurriti fyrirtöku uppboðs 7.október 2014 að ekki hafi verið leitað boða í eignina. Það sé skýlaus krafa aðframhald uppboðs fari fram innan fjögurra vikna frá því að byrjun uppboðs varlokið með því að leitað var boða í fasteign. Hvað sem öllu líði hafi sá fresturverið löngu liðinn er til stóð að selja eignina 23. mars 2015 og að sjálfsögðueinnig 21. september sama ár. Sóknaraðilar telji að ákvæði laga nr. 94/2014 og16/2014 breyti engu um að nauðungarsalan hafi talist niður fallin er uppboðivar fram haldið 21. september 2015. Tilvitnuð lög hafi ekki að geyma ákvæðieins og 1. gr. laga nr. 130/2013 þess efnis að frestun nauðungarsölu á grunniþeirra skuli undanþegin þeim fresti sem um ræði í 35. gr. laga nr. 90/1991.Lögbundinn frestur 35. gr. laga nr. 90/1991 hafi því verið löngu liðinn þegarsala eignarinnar fór fram 21. september 2015. Þá árétta sóknaraðilar aðframhaldssala geti ekki hafa farið fram að lögum þegar af þeirri ástæðu aðbyrjun uppboðs hafi ekki verið lokið í samræmi við ákvæði laga nr. 90/1991.Tilstuðnings kröfum sínum vísa sóknaraðilar til ákvæða laga nr. 90/1991. Krafa þeirraum málskostnað styðjist einnig við lög nr. 91/1991 um meðferð einkamála.IIIVarnaraðilar,aðrir en varnaraðili Garðabær, mótmæla málatilbúnaði sóknaraðila. Málsástæðurvarnaraðila eru þær helstar að öll skilyrði laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu,sem og laga er breytt hafi þeim lögum, hafi verið uppfyllt í nauðungarsölumálisýslumannsins á höfuðborgarsvæðinu nr. 382/2013, er varðað hafi fasteignsóknaraðila. Nauðungarsalan hafi farið fram í samræmi við ákvæði 2. töluliðar6. gr. laga nr. 90/1991. Þá hafi nauðungarsölubeiðnir verið í samræmi viðfyrirmæli 11. gr. laganna. Sýslumanni hafi ekki verið annað fært en takaákvörðun um að gerðinni skyldi fram haldið, svo sem sýslumaður hafi gert 21.september 2015.Varnaraðilar mótmæla því sérstaklega aðnauðungarsölumáli sóknaraðila hafi ítrekað verið frestað hjá sýslumanninum áhöfuðborgarsvæðinu án nokkurra skýringa. Hið rétta sé að það hafi veriðsóknaraðilar sjálfir sem ítrekað hafi óskað eftir fresti hjá sýslumanninum áhöfuðborgarsvæðinu. Frestirnir hafi því verið veittir að þeirra beiðni. Af hálfu varnaraðila er á því byggt að við skýringulaga nr. 94/2014 og 16/2015, sem breytt hafi lögum nr. 90/1991, verði að lítatil markmiðsskýringar. Lögin hafi verið sett til þess að framlengja þann frestsem kveðið hafi verið á um í lögum nr. 130/2013. Komi þetta skýrlega fram íathugasemdum í greinargerð sem fylgt hafi frumvarpi til laganna. Frestun ánauðungarsölum hafi verið framlengd frá því sem kveðið var á um í lögum nr.130/2013 þar sem aðgerðaráætlun ríkisstjórnarinnar um höfuðstólsleiðréttinguverðtryggðra lána hafi tekið lengri tíma en áætlað hafði verið í upphafi.Ákvæði laganna um að tímabil það sem nauðungarsölu væri frestað skyldiundanskilið fresti samkvæmt 2. mgr. 27. gr. hafi haldist að öllu leyti.Nánartaka varnaraðilar fram í þessu sambandi að sú staðreynd að lög nr. 94/2014 og16/2015 hafi ekki haft að geyma ákvæði um að frestun samkvæmt þeim framlengdifrest 35. gr. laga nr. 9/1991 geti enga þýðingu haft í málinu í ljósi varnaglaákvæðisins um óviðráðanleg atvik. Slíkt ákvæði hafi hins vegar þurft að vera íákvæðum laga nr. 130/2013 þar sem þau lög hafi ekki einungis frestaðframhaldssölum samkvæmt 35. gr. heldur einnig byrjun uppboðs samkvæmt 27. gr.Ákvæði 27. gr. hafi ekki að geyma sams konar varnagla og 35. gr. heldur sé íákvæðinu að finna upptalningu sem lagasetning hafi ekki fallið undir.Varnaraðilarvísa til þess að fyrsta fyrirtaka í nauðungarsölumálinu hafi verið 25. október2013. Byrjun uppboðs hafi síðan farið fram 7. október 2014. Svo virðist sem þaðhafi verið óumdeilt fram til þess að sóknaraðilar lögðu fram greinargerð sína ímálinu, sbr. tilkynningu sóknaraðila, dagsetta 28. september 2015, um að leitaðsé úrlausnar héraðsdóms um gildi uppboðsins, en í henni komi fram að byrjunuppboðs á eign sóknaraðila hafi farið „... fram þann 7. október 2014.“ Varnaraðilar telji að fullyrðingarsóknaraðila um annað hefðu, í síðasta lagi, átt að koma fram í nefndritilkynningu þeirra til héraðsdóms og að þá hefði sóknaraðilum borið aðtilgreina þær málsástæður sem þeir hygðust byggja á fyrir dómi, sbr. 81. gr.laga nr. 90/1991. Verði því ekki annað lagt til grundvallar en að byrjunuppboðs hafi farið fram 7. október 2014, eða innan árs frá fyrstu fyrirtöku.Ekki dugi að byggja í fyrsta skipti á því í greinargerð hér fyrir dómi aðbyrjun uppboðs hafi ekki farið fram 7. október 2014. Sú málsástæða sé of seintfram komin.Tilþess verði einnig að líta að samkvæmt bókun í gerðabók sýslumanns frá 7. október2014, sbr. og tilkynningu sem send hafi verið út um byrjun uppboðs, hafi byrjunuppboðs farið fram þann dag. Það að láðst hafi að bóka boð í gerðabókina getiengu um það breytt. Sú staðreynd að boð var gert hafi síðan verið staðfest íbókun við framhaldssölu eignarinnar, en þar komi fram að hæstbjóðandi viðbyrjun uppboðs hafi verið varnaraðili Íslandsbanki hf. með boð að fjárhæð400.000 krónur. Til samræmis við ákvæði laga nr. 94/2014 hafi við byrjunuppboðs ekki verið tekin ákvörðun um hvenær framhaldssala skyldi fara fram,enda höfðu sóknaraðilar þá þegar sótt um frest á grundvelli laganna.Varnaraðilar benda jafnframt á að gerðarþolar hafi enga ástæðu séð til þess aðmótmæla þessu við framhaldssöluna heldur taki þau í bókun við framhaldssöluna undirþað að byrjun uppboðs hafi farið fram 7. október 2014.Varnaraðilar telja það hafa verið í samræmi við ákvæðilaga, sbr. lög nr. 94/2014, sbr. og lög nr. 90/1991, að við byrjun uppboðs hafiekki verið tekin ákvörðun um framhald uppboðs, enda komi skýrt fram aðsýslumanni beri þá, að uppfylltum ákveðnum skilyrðum, að verða við óskgerðarþola, hér sóknaraðila, um að fresta fram yfir 1. mars 2015 tökuákvörðunar um framhald uppboðs. Fyrri stig nauðungarsölu hafi þó verið látinfara fram. Sýslumaðurinn á höfuðborgarsvæðinu hafi gætt að því að þegarskilyrði fyrir fresti voru ekki lengur til staðar, sbr. lög nr. 16/2015, sbr.og lög nr. 90/1991, lægi boð fyrir af hálfu gerðarbeiðanda áður en ákvörðun vartekin um framhald uppboðs. Hafna varnaraðilar því málatilbúnaði sóknaraðila umað brotið hafi verið gegn 2. mgr. 27. gr. laga um nauðungarsölu.Varnaraðilarmótmæla því einnig að lögbundinn frestur samkvæmt 35. gr. laga nr. 90/1991 hafi verið liðinn þegar framhalduppboðs fór fram. Þeir vísa til framangreinds og árétta jafnframt að það hafiverið sóknaraðilar sem ítrekað hafi lagt fram beiðni til sýslumanns um að máliþeirra yrði frestað. Veittur frestur hafi verið sóknaraðilum til hagsbóta og aðþeirra beiðni á meðan þau biðu niðurstöðu um höfuðstólsleiðréttinguverðtryggðra lána. Fresturinn hafi verið veittur í þeim tilgangi aðsóknaraðilum, sem og öðrum er sótt höfðu um leiðréttingu, gæfist ráðrúm til aðmeta aðgerðirnar og þau áhrif sem þær hefðu á skuldastöðu viðkomandi. Því hafiverið um sérstakar og einstakar aðstæður að ræða um frest á framvindunauðungarsölu, skuldurum í hag. Samkvæmt athugasemdum í greinargerð meðfrumvarpi til laga nr. 94/2014 skyldi fyrri stigum nauðungarsölu fram haldið enfrekari ákvörðunum um framhaldið frestað. Varnaraðilar telji vilja löggjafans íþessu sambandi hafi verið skýran og hafi sýslumaður fylgt fyrirmælum löggjafansað öllu leyti. Byrjun uppboðs hafi farið fram eftir að lög nr. 94/2014 tókugildi, en frekari ákvörðun um framhaldið verið frestað.Tilþess er sérstaklega vísað af hálfu varnaraðila að í 1. mgr. 35. gr. laga nr.90/1991 komi fram að fyrirtöku til framhalds á uppboði verði ekki frestað nemaóviðráðanleg atvik komi í veg fyrir framkvæmd þess. Séu atvik með þeim hættiákveði sýslumaður, án sérstakrar fyrirtöku, framhald uppboðs innan fjögurravikna frá því að honum verður kunnugt um að slík hindrun sé úr vegi. Slíkhindrun hafi komið í veg fyrir ákvörðun um framhald uppboðs þegar gerðarþolarsóttu um, og fengu, frest samkvæmt ákvæðum laga nr. 94/2014. Af þeim sökum hafiekki verið tekin ákvörðun um framhaldssölu við byrjun uppboðs 7. október 2014,svo sem áður var nefnt. Strax og hindrunin var úr vegi 2. mars 2015 hafisýslumaður sent út tilkynningu um framhald uppboðs innan fjögurra vikna frá þvíað hindrun var úr vegi. Hinn 19. mars 2015 hafi komið fram ný hindrun þegarsóknaraðilar sóttu um, og fengu, frest samkvæmt ákvæðum laga nr. 16/2015, ensamkvæmt þeim skyldi sýslumaður verða við ósk gerðarþola um að fresta í allt aðþrjá mánuði í senn töku ákvörðunar um framhald uppboðs. Þegar sú hindrun var úrvegi 2. júní 2015 hafi sýslumaður sent út tilkynningu um að lokasala skyldifara fram 24. júní 2015, eða inna fjögurra vikna frá því að hindrunin var úrvegi. Hinn 23. júní 2015 hafi gerðarþolar aftur sótt um frest samkvæmt lögumnr. 16/2015 í allt að þrjá mánuði, en fresturinn hafi samkvæmt lögunumtakmarkast af því að komin væri fram leiðrétting fasteignaveðlána hjágerðarþolum. Sýslumaður hafi 24. ágúst 2015 enn sent út tilkynningu um framhalduppboðs, sem boðað hafi verið 21. september 2015, eða innan fjögurra vikna fráþví að hindrun vegna tilvitnaðra laga var úr vegi. Lokasala á eigninni hafisíðan farið fram þann dag.Samkvæmt öllu framansögðu sé ljóst að lagaskilyrðihafi verið uppfyllt í máli sóknaraðila. Varnaraðilar krefjist þess því að öllum kröfum sóknaraðila verði hafnaðog ákvörðun sýslumannsins á höfuðborgarsvæðinu frá 21. september 2015, þessefnis um að uppboðsmeðferð skyldi fram haldið á fasteign sóknaraðila, verðistaðfest.Tilstuðnings kröfum sínum vísa varnaraðilar til laga nr. 90/1991 um nauðungarsöluog breytingarlaga nr. 130/2013, nr. 94/2014 og nr. 16/2015. Ummálskostnaðarkröfu vísa varnaraðilar til ákvæða XXI. kafla laga nr. 91/1991 ummeðferð einkamála, einkum 129. og 130. gr. Varnaraðili Lífeyrissjóðurstarfsmanna ríkisins vísar sérstaklega til þess varðandi málskostnaðarkröfusína að sjóðurinn sé ekki virðisaukaskattsskyldur og honum sé því nauðsyn,vegna skaðleysissjónarmiða, að fá dóm fyrir skattinum úr hendi sóknaraðila,sbr. lög nr. 50/1988.IVSvosem áður var getið leituðu sóknaraðilar úrlausnar héraðsdómara um gildinauðungarsölu á fasteign þeirra að Blikanesi 13, Garðabæ, með erindi dagsettu28. september 2015. Í erindi sóknaraðila kemur fram sú krafa að nauðungarsala áfasteigninni, sem fram fór 21. september 2015, verði ógilt. Er þar teflt framtveimur málsástæðum fyrir kröfunni. Annars vegar þeirri að lögbundinn frestursamkvæmt 2. mgr. 27. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu hafi verið liðinnþegar uppboðið fór fram. Segir svo í erindi sóknaraðila: „Samkvæmt þvílagaákvæði skal telja allar framkomnar nauðungarsölubeiðnir niður fallnar efuppboð hefur ekki byrjað á eigninni innan árs frá fyrirtöku nauðungarsölu, sbr.21. gr. laganna. Fyrir liggur að fyrirtaka nauðungarsölu hjá sýslumanni fórfram þann 25. október 2013 og var því eitt ár liðið frá fyrirtöku þann 25.október 2014. Þann dag töldust allar framkomnar nauðungarsölubeiðnir fallnarniður og var nauðungarsala eignarinnar þann 21. september 2015 ólögmæt enda allarbeiðnir þá fallnar niður.“Hinsvegar er í erindi sóknaraðila á því byggt að lögbundinn frestur samkvæmt 35.gr. laga nr. 90/1991 hafi verið liðinn er uppboðið fór fram. Í því sambandi ertekið fram að byrjun uppboðs á eigninni hafi farið „... fram þann 7. október2014 ...“ Fjögurra vikna frestur 35. gr. tilvitnaðra laga hafi því verið lönguliðinn er nauðungarsölu var fram haldið 21. september 2015.Samkvæmt3. tölulið 1. mgr. 81. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu skal í skriflegritilkynningu þess sem leitar úrlausnar um gildi nauðungarsölu koma fram áhverjum málsástæðum og lagarökum kröfur séu reistar. Málsástæður sem aðiliteflir fram eftir að hann hefur tilkynnt dómara skriflega að hann vilji leitaúrlausnar um gildi nauðungarsölu, og ekki koma fram í tilkynningunni, komastþví ekki að í málinu gegn mótmælum gagnaðila.Svosem að framan er rakið er þá málsástæðu sóknaraðila að finna í hinni skriflegutilkynningu hans frá 28. september 2015 að uppboð hafi ekki byrjað á eignsóknaraðila innan árs frá fyrstu fyrirtöku nauðungarsölu með þeim afleiðingumað allar framkomnar beiðnir um nauðungarsöluna hafi talist sjálfkrafa fallnarniður. Að því gættu getur ákvæði 3. töluliðar 1. mgr. 81. gr. laga nr. 90/1991ekki staðið því í vegi að á henni verði byggt í málinu. Engu getur breytt íþessu sambandi það sem síðar segir í hinni skriflegu tilkynningu um að byrjunuppboðs hafi farið „... fram þann 7. október 2014 ...“, enda eru tilvitnuð orðsett fram í samhengi við tilgreiningu á síðari málsástæðu sóknaraðila, ekkihinni fyrri. Í greinargerð sóknaraðila er síðan að finna ítarlegri útlistun áþessum málatilbúnaði þeirra.Samkvæmtframlögðu staðfestu ljósriti úr nauðungarsölubók sýslumannsins áhöfuðborgarsvæðinu var nauðungarsala á fasteign sóknaraðila tekin fyrir 7.október 2014 til þess að byrja uppboð á eigninni. Bókað var hverjir værugerðarbeiðendur og hverjir væru mættir. Einnig var bókað um framlögð skjöl ogað uppboðið hefði verið auglýst „á sýslumenn“ 3. október 2014. Í skjalinu erekkert bókað um að fram hafi komið boð í eignina. Í endurriti úrnauðungarsölubók 21. september 2015 er hins vegar bókað að hæsta boð við byrjunuppboðs hafi verið frá Íslandsbanka hf. að fjárhæð 400.000 krónur. Samkvæmtendurritinu var síðan „leitað eftir frekari boðum í eignina ...“ Reyndistvarnaraðili Arion banki hf. hæstbjóðandi með boð upp á 87 milljónir króna.Samkvæmtframansögðu ber staðfest ljósrit úr nauðungarsölubók sýslumannsins áhöfuðborgarsvæðinu, vegna fyrirtöku til byrjunar uppboðs á eign sóknaraðila 7.október 2014, ekki með sér að þá hafi komið fram boð í eignina. Samkvæmt því ogað gættu ákvæði 34. gr. laga nr. 90/1991 verður ekki annað ráðið en ekki hafiorðið af byrjun uppboðs á eigninni samkvæmt 32. og 33. gr. laganna nefndan dag.Bókun annars fulltrúa sýslumanns við framhald uppboðs löngu síðar, eða hinn 21.september 2015, þess efnis að hæsta boð við byrjun uppboðs hefði verið fráÍslandsbanka hf. að fjárhæð 400.000 krónur, getur ekki haggað við þeimupplýsingum sem fram koma í hinu staðfesta ljósriti, enda kemur í bókuninnihvorki fram að um leiðréttingu sé að ræða á mistökum sem orðið hafi viðfyrirtökuna 7. október 2014 né er þess getið hvaðan upplýsingar um hæsta boðvið byrjun uppboðs eru fengnar. Samkvæmt ofansögðu og þar sem ekkert kemur framí gögnum málsins um að uppboð á fasteigninni hafi byrjað eftir 7. október 2014liggur fyrir að uppboð á eigninni byrjaði ekki innan hins lögbundna eins ársfrests sem kveðið er á um í 2. mgr. 27. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu,en óumdeilt er að fyrsta fyrirtaka samkvæmt 21. gr. laganna fór fram 25.október 2013. Töldust því allarframkomnar beiðnir um nauðungarsöluna sjálfkrafa fallnar niður áður en fasteignsóknaraðila var seld hæstbjóðanda 21. september 2015. Samkvæmt því verðurnauðungarsala eignarinnar þann dag felld úr gildi.Eftirúrslitum málsins, sbr. 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 og 4. mgr. 84. gr.laga nr. 90/1991, verða þeir varnaraðilar sem létu málið til sín taka fyrirdómi úrskurðaðir til greiðslu málskostnaðar, er hæfilega þykir ákveðinn svo semí úrskurðarorði greinir.Úrskurðþennan kveður upp Kristinn Halldórsson héraðsdómari.ÚR S K U R Ð A R O R Ð:Nauðungarsalanr. 036-2013-00382, sem fram fór 21. september 2015 á fasteign sóknaraðila,Jóhanns R. Benediktssonar og Sigríðar G. Guðmundsdóttur, að Blikanesi 13,Garðabæ, fastanúmer 206-9357, er felld úr gildi.VarnaraðilarÍslandsbanki hf., Arion banki hf., Sjóvá Almennar tryggingar hf. ogLífeyrissjóður starfsmanna ríkisins, greiði sóknaraðilum óskipt 400.000 krónurí málskostnað.
|
Mál nr. 177/2010
|
Kærumál Sjálfræði
|
Hæstiréttur staðfesti úrskurð héraðsdóms þar sem A var sviptur sjálfræði á grundvelli a. liðar 4. gr. og 1. mgr. 5. gr. lögræðislaga nr. 71/1997.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Garðar Gíslason og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 12. mars 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 18. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 11. mars 2010, þar sem sóknaraðili var að kröfu varnaraðila sviptur sjálfræði í tólf mánuði. Kæruheimild er í 1. mgr. 16. gr. lögræðislaga nr. 71/1997. Sóknaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að sjálfræðissviptingu verði markaður skemmri tími. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Varnaraðili hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur á þann hátt sem í dómsorði segir. Samkvæmt 1. mgr. 17. gr. lögræðislaga greiðist þóknun skipaðs verjanda sóknaraðila vegna flutnings málsins fyrir Hæstarétti úr ríkissjóði, en þóknunin er ákveðin að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur þannig að sjálfræðissviptingin telst frá 11. mars 2010. Þóknun skipaðs verjanda sóknaraðila, Brynjólfs Eyvindssonar héraðsdómslögmanns, 188.250 krónur, greiðist úr ríkissjóði. Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 11. mars 2010. Með beiðni, dagsettri 26. febrúar sl., hefur B, kt. [...], [...], [...], krafist þess að sonur hennar, A, kt. [...], verði sviptur sjálfræði í 12 til 18 mánuði á grundvelli a-liðar 4. gr. lögræðislaga nr. 71/1997, sbr. 1. mgr. 5. gr. sömu laga. Við meðferð málsins fyrir dómi óskaði talsmaður sóknaraðila eftir því að breyta kröfunni þannig að varnaraðili yrði sviptur sjálfræði í 12 mánuði á grundvelli framangreindra lagaákvæða. Varnaraðili mótmælir kröfunni, en krefst þess til vara að sviptingu sjálfræðis verði markaður skemmri tími. Í vottorði Þórðar Sigmundssonar geðlæknis, dagsettu 25. febrúar sl., kemur fram að varnaraðili hafi lengi átt við geðsjúkdóm að stríða og sé óvinnufær af þeim sökum. Frá 1986 hafi hann ítrekað dvalist á geðdeild Landspítala og notið geðrofslyfjameðferðar. Árið 2009 hafi hann óskað eftir að lyfjameðferð yrði hætt. Hafi sprautumeðferð þá verið hætt, en reynt að fá varnaraðila til að taka lyfið í töflum. Meðferðarheldni hafi ekki verið góð. Í október 2009 hafi varnaraðili veikst með bráðum geðrofseinkennum og verið færður af lögreglu á geðdeild, þar sem hann hafi verið vistaður nauðugur í kjölfarið. Hafi varnaraðili náð ágætu jafnvægi á meðan á nauðungarvistun stóð, en geðrofseinkenni þó ekki horfið með öllu. Hafi nauðungarvistun verið aflétt á þriðju viku, en varnaraðili þá útskrifast af geðdeild gegn læknisráði. Hafi heilsu hans hrakað mjög eftir þetta. Varnaraðili hafi verið farinn að haga sér undarlega og nágrannar haft af honum áhyggjur. M.a. hafi hann kveikt eld á svölum fjölbýlishúss þar sem hann býr. Þann 9. febrúar sl. hafi lögregla verið kölluð til og varnaraðili færður á geðdeild. Við komu á geðdeild hafi varnaraðili verið mjög æstur, órólegur og ógnandi. Hafi dómsmálaráðuneytið samþykkt beiðni aðstandenda hans um 21 dags nauðungarvistun. Á meðan á nauðungarvistun stóð hafi varnaraðili þegið geðrofslyf í forðasprautum, en sé ekki enn farinn að svara meðferð. Hann hafi ekki sjúkdómsinnsæi og sé ekki til neinnar samvinnu. Hann hafi ranghugmyndir, sé órólegur og ógnandi og hafi valdið spjöllum á eignum sjúkrahússins. Varnaraðili sé með bráðaeinkenni geðklofa og þarfnist meðferðar og innlagnar á geðdeild. Óhjákvæmilegt sé að svipta varnaraðila sjálfræði svo að unnt verði að koma við viðeigandi meðferð. Þórður Sigmundsson kom fyrir dóminn sem vitni og áréttaði álit sitt að þessu leyti. Sagðist vitnið telja að nægjanlegt myndi vera að svipta varnaraðila sjálfræði í 12 mánuði til að ná þeim árangri sem að framan er lýst. Varnaraðili þjáist af geðklofa og þurfi á lyfjameðferð að halda. Hann svari lyfjameðferð mjög vel. Hann hafi hins vegar ekki verið til samvinnu um að sækja lyfjameðferð. Varnaraðila skorti sjúkdómsinnsæi. Nauðsynlegt sé að svipta varnaraðila sjálfræði í því skyni að færa megi hann á sjúkrahús á tveggja til fjögurra vikna fresti til lyfjagjafar. Varnaraðili tjáði sig fyrir dóminum. Var á honum að skilja að hann teldi lyfjagjöf ekki gagnast til lækninga á sjúkdómi sínum. Niðurstaða. Af framangreindu vottorði Þórðar Sigmundssonar geðlæknis, vætti sérfræðingsins fyrir dómi og framburði varnaraðila, er sýnt fram á það að varnaraðili er haldinn alvarlegum geðsjúkdómi, sem hann fáist ekki til að þiggja læknishjálp við og sé þannig ófær um að ráða persónulegum högum sínum, sbr. a-lið 4. gr. lögræðislaga. Ber að svipta hann sjálfræði tímabundið í 12 mánuði. Samkvæmt 1. mgr. 17. gr. lögræðislaga skal greiða úr ríkissjóði þóknun talsmanns sóknaraðila, Guðrúnar Sesselju Arnardóttur hrl., og skipaðs verjanda, Brynjólfs Eyvindssonar hdl., 75.000 krónur til hvors um sig að meðtöldum virðisaukaskatti. Ragnheiður Harðardóttir settur héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. Úrskurðarorð: Varnaraðili, A, kt. [...], er sviptur sjálfræði í 12 mánuði. Þóknun talsmanns sóknaraðila, Guðrúnar Sesselju Arnardóttur hrl., og skipaðs verjanda, Brynjólfs Eyvindssonar hrl., 75.000 krónur til hvors um sig, greiðist úr ríkissjóði.
|
Mál nr. 363/2017
|
Líkamsárás Brot gegn valdstjórninni Manndráp Tilraun Skaðabætur Sönnunarmat Ómerking héraðsdóms
|
X var með tveimur dómum héraðsdóms sakfelldur fyrir þrjú brot gegn ákvæðum almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Í öðrum dómnum var X sakfelldur fyrir brot gegn 1. mgr. 218. gr. laga nr. 19/1940 með því að hafa ráðist á A fyrir utan verslun í Reykjavík, slegið hann í andlitið og dregið eftir götunni og fyrir brot gegn 1. mgr. 106. gr. laganna með því að hafa hrækt og frussað á B á lögreglustöð í Kópavogi. Í hinum dómnum var X sakfelldur fyrir brot gegn 211. gr., sbr. 20. gr. laga nr. 19/1940 með því að hafa veist að C á bifreiðastæði við söluturn í Reykjavík og stungið hann með hnífi í höfuðið. Hæstiréttur staðfesti fyrri dóminn yfir X, þar sem honum hafði verið gert að sæta fjögurra mánaða fangelsi, en hækkaði tildæmdar miskabætur A. Hvað síðari dóminn varðaði rakti Hæstiréttur atvik málsins samkvæmt gögnum þess og skýrslum fyrir dómi og tók fram að niðurstaða málsins yrði að ráðast af því hvort lagt yrði til grundvallar að X hefði haldið á hnífnum og lagt með honum til C eða hvort C hefði haldið á hnífnum og hann rekist í höfuð C í átökum hans við X. Til að komast að niðurstöðu um þetta hefði héraðsdómur orðið að taka rökstudda afstöðu til trúverðugleika framburðar X annars vegar og C hins vegar með tilliti til gagna málsins. Það hefði hins vegar ekki verið gert og yrði ekki úr því bætt fyrir Hæstarétti, en í ljósi þessa hefði jafnframt verið rétt að héraðsdómur væri skipaður þremur dómurum. Þá benti Hæstiréttur jafnframt á að ekki hefði verið sérstaklega rannsakað hvort það högg, sem talið var að þurft hefði til að veita C þá höfuðáverka er um ræddi, hefði getað myndast við það að X hefði fellt C og þeir skollið saman í jörðina, svo sem X hefði borið um að gerst hefði. Að öllu virtu taldi Hæstiréttur því ekki unnt án frekari sönnunarfærslu að slá því föstu að útilokað væri að hnífurinn hefði rekist í C fyrir slysni í átökum hans og X. Með vísan til alls þessa taldi Hæstiréttur óhjákvæmilegt að ómerkja héraðsdóm og meðferð málsins frá upphafi aðalmeðferðar og vísa því heim í hérað til meðferðar á ný.
|
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir ÞorgeirÖrlygsson, Greta Baldursdóttir og Markús Sigurbjörnsson, Eiríkur Jónssonprófessor og Gunnlaugur Claessen fyrrverandi hæstaréttardómari.Ríkissaksóknari skaut tveimur dómum HéraðsdómsReykjavíkur til Hæstaréttar með áfrýjunarstefnum 24. maí og 14. ágúst 2017 ísamræmi við yfirlýsingar ákærða um áfrýjun, en dómarnir voru kveðnir upp 11.maí og 9. ágúst sama ár í málum ákæruvaldsins á hendur honum. Hér fyrir dómi hafamálin verið sameinuð. Ákæruvaldið krefst þess að hinir áfrýjuðu dómar verðistaðfestir um sakfellingu ákærða, en refsing hans þyngd. Ákærði krefst aðallega sýknu af sakargiftum samkvæmtákæru lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu 22. nóvember 2016, sem leyst var úrí hinum áfrýjaða dómi frá 11. maí 2017, og ákæru héraðssaksóknara 26. maí 2017,sem leyst var úr með hinum áfrýjaða dómi frá 9. ágúst sama ár, en að sér verðigerð svo væg viðurlög, sem lög heimili, vegna saka samkvæmt ákæruhéraðssaksóknara 3. febrúar 2017, sem dæmt var um í fyrrnefnda dóminum.Samhliða því krefst ákærði þess að einkaréttarkröfum verði vísað fráhéraðsdómi. Til vara krefst hann þess að sér verði ekki gerð refsing og hannsýknaður af einkaréttarkröfum, en að því frágengnu að refsing verði milduð og fjárhæðeinkaréttarkrafna lækkuð.A, brotaþoli samkvæmt ákæru lögreglustjórans áhöfuðborgarsvæðinu 22. nóvember 2016, krefst þess aðallega að ákærða verði gertað greiða sér 1.000.000 krónur með sömu vöxtum og ákveðnir voru í hinumáfrýjaða dómi 11. maí 2017, en til vara að ákvæði dómsins um einkaréttarkröfusína verði staðfest. Þá krefst hann þess að ákærða verði gert að greiða sérmálskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.C, brotaþoli samkvæmt ákæru héraðssaksóknara 26. maí2017, krefst þess aðallega að ákærði verði dæmdur til að greiða sér 5.000.000krónur með vöxtum eins og dæmdir voru í hinum áfrýjaða dómi 9. ágúst sama ár,en til vara að sá dómur verði staðfestur um einkaréttarkröfu sína.IÍ ákæru lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu 22.nóvember 2016 var ákærði borinn sökum um að hafa brotið gegn 1. mgr. 218. gr.almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með því að hafa aðfaranótt 24. október 2015ráðist á brotaþolann A við tiltekna verslun að Austurstræti 17 í Reykjavík,slegið hann í andlitið svo að hann féll á götuna, sest síðan ofan á hann ogslegið í andlit hans, tekið loks í fætur hans og dregið hann eftir götunni,allt með þeim afleiðingum að brotaþolinn hafi hlotið mar yfir bringubeini, bólgurkringum hægra auga og brot þar í augnbotni. Í ákærunni var jafnframt greint fráeinkaréttarkröfu brotaþolans á hendur ákærða. Mál á grundvelli þeirrar ákæruvar þingfest fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur 21. desember 2016, en þegar það varnæst tekið fyrir á dómþingi 23. janúar 2017 neitaði ákærði sök og andmæltieinkaréttarkröfunni. Aftur var málið tekið fyrir í þinghaldi 10. febrúar 2017,en þá var lögð fram af hálfu ákæruvaldsins ákæra héraðssaksóknara frá 3. samamánaðar. Í henni var ákærði sakaður um að hafa brotið gegn 1. mgr. 106. gr.almennra hegningarlaga með því að hafa að kvöldi 22. febrúar 2016 álögreglustöð að Dalvegi 18 í Kópavogi hrækt og frussað á nafngreindanlögregluvarðstjóra, sem þar hafi verið við skyldustörf, þannig að munnvatn og horhafi farið á andlit hans og hár. Málið var upp frá því rekið um báðarákærurnar, en í þinghaldi 28. febrúar 2017 játaði ákærði sök samkvæmt þeirrisíðari. Með hinum áfrýjaða dómi frá 11. maí 2017 var ákærði sakfelldur fyrirbrotin, sem hann var borinn sökum um í báðum ákærum. Í dóminum var tekin upp 30daga skilorðsbundin fangelsisrefsing, sem ákærða var ákveðin í dómi 4. febrúar2015, og var ákærða með tilliti til þess gert að sæta fangelsi í fjóra mánuði.Hann var jafnframt dæmdur til að greiða brotaþolanum 800.000 krónur með nánartilgreindum vöxtum og 250.000 krónur í málskostnað.Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms frá 11.maí 2017 verður hann staðfestur um sakfellingu ákærða, heimfærslu brota hanstil refsiákvæða, refsingu hans og sakarkostnað. Með tilliti til þesslíkamstjóns, sem brotaþolinn hlaut af verknaði ákærða og lýst er í hinumáfrýjaða dómi, eru ekki efni til annars í ljósi dómaframkvæmdar en að taka miskabótakröfubrotaþolans að fullu til greina og dæma þannig ákærða til að greiða honum1.000.000 krónur, sbr. a. lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, meðvöxtum eins og ákveðnir voru í héraði. Verður jafnframt staðfest ákvæði dómsinsum málskostnað brotaþolans úr hendi ákærða, en um málskostnað þess fyrrnefnda hérfyrir dómi fer samkvæmt því, sem í dómsorði greinir. Að sakarkostnaði fyrir Hæstaréttiverður sérstaklega vikið hér síðar í einu lagi vegna beggja hinna áfrýjuðu dóma.IIÍ ákærunni, sem héraðssaksóknari gaf út 26. maí 2017og afstaða var tekin til í hinum áfrýjaða dómi frá 9. ágúst sama ár, var ákærðiborinn sökum um tilraun til manndráps með því að hafa aðfaranótt 5. mars 2017veist að brotaþolanum C á bifreiðastæði við söluturn með heitinu [...] við [...]í Reykjavík. Þar hafi ákærði eftir stutt átök stungið brotaþolann með hníf íhöfuðið vinstra megin fyrir ofan eyra með þeim afleiðingum að hann hafi hlotiðskurð á höfði og slagæðablæðingu úr höfuðleðri, en áverkinn hafi náð gegnumfulla þykkt höfuðkúpunnar og hafi jafnframt flísast upp úr henni. Taldist þettavarða við 211. gr., sbr. 20. gr. almennra hegningarlaga. Í ákærunni var einniggreint frá einkaréttarkröfu brotaþolans. Við þingfestingu málsins í héraði 8.júní 2017 neitaði ákærði sök og mótmælti einkaréttarkröfunni. Aðalmeðferð fórfram í málinu 18. júlí sama ár og gáfu þar skýrslur ákærði, brotaþolinn ogellefu önnur vitni. Með hinum áfrýjaða dómi 9. ágúst 2017 var ákærði sakfelldurfyrir framangreinda háttsemi og dæmdur í fangelsi fjögur ár, en til frádráttar þeirrirefsingu skyldi koma gæsluvarðhald, sem ákærði hafði þá sætt frá 5. mars 2017og stendur enn. Ákærða var jafnframt gert að greiða brotaþolanum 500.000 krónurmeð nánar tilgreindum vöxtum.2Eins og lýst er í hinum áfrýjaða dómi frá 9. ágúst2017 áttu atvikin, sem þessi ákæra tekur til, eftir gögnum málsins þannaðdraganda að vinkona ákærða, D, var stödd á heimili E að [...] í Reykjavík að kvöldi4. mars 2017 og fram á aðfaranótt þess 5. Þar var jafnframt brotaþolinn, svo ogF þegar liðið var fram á kvöld eða nótt. Þau þrjú fyrstnefndu munu öll hafaverið undir áhrifum fíkniefna. Ákærði hafði á hinn bóginn verið á ferð um kvöldiðá bifreið D, allsgáður að eigin sögn, og mun hafa átt við hana orðaskipti ísímtölum og símskilaboðum, þar sem meðal annars hafi komið fram að hann hygðistsækja hana nokkru eftir klukkan 1 þá um nóttina. Af þeirri ástæðu ók ákærði aðfyrrnefndu bifreiðastæði við [...], lagði þar bifreiðinni og beið D.Eftir framburði D hafði hún ekki hug á að fara meðákærða og ætlaði því eingöngu að fá hjá honum lykla að bifreiðinni. Í því skynihafi hún lagt leið sína út úr íbúð E og brotaþolinn slegist í för með henni, enekki báru vitni á einn veg um hver hafi átt frumkvæði að þeirri fylgd. Tókbrotaþolinn jafnframt með sér hníf, sem hann virðist telja sig hafa sett íslíðri ofan í buxnavasa. Þegar þau komu að bifreiðinni kom til orðaskipta milliákærða og D, sem brotaþolinn fór svo að skipta sér af. Um næstu atvik íframhaldi af því hafa ekki aðrir borið í málinu en þau þrjú og hefur framburðurþeirra verið ólíkur um hvað gerst hafi, þótt öll hafi þau sagt frá því aðákærði hafi stigið út úr bifreiðinni og til átaka komið milli hans ogbrotaþolans. Eftir lýsingu ákærða virðast átökin í meginatriðum hafabyrjað með hrindingum, brotaþolinn hafi svo tekið upp hníf og reynt að beitahonum gagnvart ákærða, sem hafi tekið um handlegg brotaþolans, fellt hann tiljarðar og náð hnífnum úr hendi hans. Ákærði hafi síðan kastað hnífnum frá þeimog leyst brotaþolann úr tökum, en sá síðarnefndi hafi svo risið á fætur og komiðsér undan. Brotaþolinn kveður ákærða hafa hrint sér þannig að hann hafi falliðtil jarðar og hafi hnífurinn þá líklega dottið úr vasa hans. Ákærði hafi síðantvívegis veitt brotaþolanum höfuðhögg og taldi brotaþolinn hann hafa beitthnífnum í því síðara, enda hafi brotaþolinn í framhaldinu fundið blóð lekaniður eftir höfði sínu og hálsi og séð svo hnífinn í hendi ákærða þegar hannhafi litið við. Ákærði hafi að því búnu kastað frá sér hnífnum fyrir orð D ogbrotaþolinn komist undan. Lýsing D á þessum atvikum fyrir dómi var óskýr, envirðist þó helst hafa falist í því að ákærði hafi ýtt henni frá við byrjunátakanna og hafi hún úr fjögurra eða fimm metra fjarlægð að baki honum lítiðsem ekkert séð af því, sem gerðist í einstökum atriðum í framhaldinu þar tilbrotaþolinn hafi komist undan ákærða. Var framburður hennar á fleiri en einnveg um hvort hún hafi séð hníf á vettvangi, en ekki bar hún um að hafa séðákærða beita slíku vopni í átökum við brotaþolann. Um atvik að þessu búnu virðist ljóst að brotaþolinnhafi farið aftur inn í íbúð E og D einnig, annaðhvort samferða brotaþolanum eðaá eftir honum. Ákærði hafi á hinn bóginn orðið eftir við bifreið D þar tillögregla kom á vettvang klukkan 1.46 um nóttina, um fimm mínútum eftir að húnhafði verið kvödd til, og handtók ákærða. Fyrir liggur að í framhaldi af þvíhafi D farið aftur út, gefið sig á tal við lögreglu og greint frá því að ákærðihafi þar skömmu áður stungið brotaþolann í höfuðið með hníf, svo og að sásíðastnefndi væri staddur inni í íbúð að [...].Hnífurinn, sem um ræðir, kom ekki fram við rannsóknmálsins og mun lögregla heldur ekki hafa fundið teljandi blóð á vettvangi, enaf því sem þó sást voru teknar ljósmyndir, sem lagðar hafa verið fram. Brotaþolinnhefur sagst ekki vita hvað orðið hafi af hnífnum eftir átökin við ákærða, en sásíðarnefndi hefur lýst því að brotaþolinn hafi tekið hnífinn upp af jörðinni oghaft hann á brott með sér. D bar jafnframt að hún hafi séð hnífinn í fórumbrotaþolans á leið þeirra að íbúð E. Að auki lýstu tveir íbúar í húsinu að [...]því í skýrslum fyrir dómi að þau hafi þessa nótt heyrt hávaða í fólki utan fráfyrrnefndu bifreiðastæði og litið af þeirri ástæðu út um glugga á íbúð sinni enekki séð átök. Á hinn bóginn kvaðst aðallega annað þeirra, en að nokkru þaubæði, hafa séð mann, sem hafi verið blóðugur á höfði, ganga ásamt stúlku afbifreiðastæðinu að húsinu og hafi hann haldið á hníf. Sá maður hafi kallað tilannars manns að hinn síðarnefndi hafi stungið sig og hann svarað því til að sáfyrrnefndi hafi komið með hnífinn.Brotaþolanum, D og F bar saman um að brotaþolinnhafi átt stutta viðdvöl í íbúð E eftir að hann kom aftur inn, en húsráðandi virðistþá hafa verið sofandi. Kveðst brotaþolinn hafa hringt þar til vinkonu sinnar,sem hafi komið á bifreið og ekið honum á slysadeild. Ekkert hefur verið skýrthvers vegna brotaþolinn hafi ekki leitað eftir flutningi þangað ísjúkrabifreið, en hann var farinn úr íbúðinni þegar lögregla kom þangað til aðleita hans í framhaldi af handtöku ákærða. Samkvæmt læknisvottorði kom brotaþolinná slysadeild klukkan 2.19 umrædda nótt. Í hinum áfrýjaða dómi er greint frá lýsinguí læknisvottorðum á áverkum, sem brotaþolinn hafi borið við komu á slysadeild,en megininntak þeirrar lýsingar var tekið upp í ákæru og hefur það verið rakið hérað framan.3Við það verður að miða eftir hljóðan ákæru að ákærðisé borinn sökum um að hafa lagt með hníf, sem hann hafi haldið á, tilbrotaþolans og veitt honum þannig þann áverka á höfði, sem áður var getið.Fyrir Hæstarétti hefur ákærði á hinn bóginn aðallegaborið því við að hann hafi á engu stigi tekið sér áðurnefndan hníf í hönd fyrren að afstöðnum átökunum við brotaþolann og hafi hann ekki veitt þeimsíðarnefnda áverkann á höfði, að minnsta kosti ekki af ásetningi. Í þvísambandi hefur ákærði meðal annars hreyft því að brotaþolinn kunni að hafahlotið brot á höfuðkúpu einhverju áður en leiðir þeirra lágu saman og sár veriðþar gróið nokkuð á yfirborði, en brotaþolinn hafi svo í átökum þeirra fengiðnýjan skurð á hvirfli, sem blætt hafi úr. Einnig hefur ákærði bent á að afvöldum einhvers annars en sínum gæti brotaþolinn hafa fengið högg, sem leitthafi til áverka á höfuðkúpu, á tímabilinu frá því að hann fór af vettvangi þar tilhann gaf sig fram á slysadeild. Þess utan hefur ákærði haldið fram að áverkibrotaþolans geti hafa stafað af því að sá síðarnefndi hafi í átökum þeirrarekið höfuðið í hnífinn, sem hann hafi sjálfur haldið á, og það gerst fyriróhapp eða hvað sem öðru líður án þess að ásetningur ákærða hafi staðið til þessað svo færi. Þetta hafi þó ákærði hvorki séð né orðið þess var á annan hátt. Aðþessu öllu frágengnu hefur ákærði borið fyrir sig að viðbrögð sín viðtilefnislausri og stórhættulegri árás brotaþolans verði að teljast sérrefsilaus á grundvelli neyðarvarnar, sbr. 12. gr. almennra hegningarlaga, entil þeirrar málsvarnar, sem haldið var meðal annarra fram í greinargerð ákærðaí héraði, var ekki tekin afstaða í hinum áfrýjaða dómi.4Í niðurstöðum hins áfrýjaða dóms var byggt á því aðekki hafi verið aðrir á vettvangi átaka ákærða og brotaþolans en þeir tveir ogfyrrnefnd D. Af framburði þeirra allra yrði ráðið að D hafi ekki átt nokkurnþátt í átökunum og væri því ekki öðrum til að dreifa en þeim tveimur. Ljóstværi af vottorðum lækna og framburði þeirra fyrir dómi að þurft hafi þungt höggmeð beittu áhaldi til að valda áverkanum á höfði brotaþolans. Væri því útilokaðað hnífurinn gæti annaðhvort hafa rekist þar í hann fyrir slysni eða hann veittsér áverkann sjálfur. Stæði því ekki annar eftir en ákærði, sem hafi kannastvið að hafa átt í átökum við brotaþolann og beint hnífnum, sem sá síðarnefndihafi haldið á, frá sér með því að halda um hönd hans. Ákærði hafi samkvæmtfrumskýrslu lögreglu verið í annarlegu ástandi, æstur mjög og í geðshræringu.Væri því ekki óvarlegt að telja sannað að ákærði hafi í átökunum veittbrotaþolanum högg með hnífnum í höfuðið, eins og honum er gefið að sök í ákæru,með þeim afleiðingum sem þar greini. Sagði síðan í dóminum að ákærða hafi máttvera ljóst að svo gæti farið að stórhættulegt vopn myndi stingast í brotaþolannvegna átaka þeirra með hníf, sem annaðhvort ákærði hafi sjálfur haldið á eðabrotaþolinn haldið á í hönd, sem ákærði hafi haldið um. Með því að hnífurinnhafi komið á höfuð brotaþolans, þar sem höfuðkúpan var þykk, hafi hending einráðið því að afleiðingarnar hafi ekki orðið mun alvarlegri og hugsanlega leitthann til dauða. Var ákærði því sakfelldur fyrir það brot, sem honum var gefiðað sök.5Eins og málið liggur fyrir verður að líta svo á að enginhaldbær rök hafi verið færð fyrir áðurgreindum tilgátum ákærða um aðbrotaþolinn geti hafa hlotið áverkann á höfuðkúpu áður en til átaka þeirra komeða eftir að hann var farinn af vettvangi. Verður þannig niðurstaða málsins að ráðastaf því hvort lagt verði til grundvallar að ákærði hafi í átökunum haldið á hnífnumog lagt með honum til brotaþolans, svo sem gengið er út frá í ákæru, eða aðbrotaþolinn hafi haldið á hnífnum, sem hafi rekist í höfuð hans í átökunum, svosem ákærði hefur borið fyrir sig. Ekki er unnt að láta þetta liggja millihluta, sem virðist þó að nokkru hafa verið gert í hinum áfrýjaða dómi, enda verðurekki séð að háttsemi ákærða gæti varðað við 211. gr., sbr. 20. gr. almennrahegningarlaga nema í fyrrgreinda tilvikinu, en í því síðara kynni hún eftiratvikum að geta átt undir önnur ákvæði sömu laga eða talist honum refsilaus. Tilað komast að niðurstöðu um þetta grundvallaratriði hefði héraðsdómur orðið aðtaka rökstudda afstöðu til trúverðugleika framburðar ákærða annars vegar ogbrotaþolans hins vegar með tilliti til annarra gagna málsins, sbr. 1. mgr. 109.gr. og f. lið 2. mgr. 183. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Það varekki berum orðum gert í hinum áfrýjaða dómi og verður ekki úr því bætt fyrirHæstarétti, sbr. 2. mgr. 208. gr. sömu laga. Verður í því sambandi einnig aðlíta til þess að í ljósi sakarefnisins og vægis slíks sönnunarmats fyrir úrslitmálsins hefði verið rétt að héraðsdómur væri skipaður þremur dómurum, sbr. 4.mgr. 3. gr. laganna.Auk þess, sem að framan segir, verður að gæta að þvíað vissulega kom fram í öðru af tveimur læknisvottorðum, sem lágu fyrir íhéraði, að þurft hafi „talsverðan áverka eða högg til“, auk þess semhlutaðeigandi læknir tók meðal annars fram í skýrslu fyrir dómi að þurft hafi„talsvert högg eða ... beitt einhvers konar áhald“ til að brotaþolinn fengiumræddan áverka á höfuðkúpu. Nánar aðspurður kvað læknirinn hiklaust hafa þurfthögg til, jafnvel þótt áhaldið hafi verið beitt. Fram hjá því verður á hinnbóginn ekki litið að ákærði, sem mun vera yfir [...] að þyngd og [...] á hæð,lýsti átökunum meðal annars á þann hátt fyrir dómi að hann hafi felltbrotaþolann, sem hafi haldið á hnífnum, þannig að þeir hafi skollið saman ájörðina og ákærði lent ofan á brotaþolanum. Ekki verður séð að sérstaklega hafiverið rannsakað hvort högg af þeim toga, sem læknirinn gat um, gæti hafamyndast við slíka rás atburða hafi brotaþolinn haldið á hnífnum. Af framlögðumvottorðum lækna og skýrslum þeirra fyrir dómi verður jafnframt ráðið að fyrireigi að liggja að minnsta kosti tölvusneiðmyndir af höfði brotaþolans, semteknar voru á bráðadeild Landspítala. Virðist því að unnt gæti hafa verið aðafla sérfræðilegra gagna, eftir atvikum með matsgerð dómkvadds manns, um hvað gætinánar hafa þurft eða nægt til að högg af þessum toga leiddi til áverkans, sembrotaþolinn hlaut. Liggur heldur ekkert fyrir um hvort eitthvað verði ráðið af slíkummyndum um það úr hvaða stefnu hnífur hafi komið í höfuð brotaþolans. Í þvísambandi verður að gæta að því að ekki kom glöggt fram við rannsókn málsins eðameðferð þess fyrir dómi hvernig ákærði annars vegar og brotaþolinn hins vegarhafi talið rétt að lýsa líkamsstöðu hvors þeirra um sig á hverju stigi meðan áátökunum stóð. Ákærði lýsti þessu þó fyrir sitt leyti svo að eftir að þeir hafifallið til jarðar hafi hann sett vinstra hné á hægri hönd brotaþolans, sem hannhafi haldið um hnífinn með, og þannig tekist að afvopna hann. Samkvæmt þvíhlyti brotaþolinn að hafa legið á baki, væntanlega í framhaldi af því að hafahlotið áverkann með höggi vinstra megin á höfuðið. Brotaþolinn lýsti atvikumsvo að hann hafi fallið aftur fyrir sig og á hlið undan þunga ákærða, sem hafisvo tvívegis veitt sér höfuðhögg. Taldi brotaþolinn sem fyrr segir að í síðarahögginu hafi ákærði beitt hnífnum, en brotaþolinn kvaðst þá hafa snúið baki íákærða, sem ekki var þó skýrt frekar hvernig atvikast hafi, og séð hnífinn íhendi ákærða þegar hann hafi litið við. Væri lýsing þessi rétt hlytu líkur aðstanda til þess, úr því að brotaþolinn hlaut höggið vinstra megin á höfði, að ákærðihafi haldið á hnífnum í vinstri hendi. Í gögnum málsins liggur ekki ótvírættfyrir hvort ákærði annars vegar og brotaþoli hins vegar sé rétthentur eðaörvhentur. Að þessu öllu virtu verður ekki séð að unnt sé án frekarisönnunarfærslu að slá því föstu, svo sem gert var í hinum áfrýjaða dómi, aðútilokað sé að hnífurinn hafi rekist í brotaþolann fyrir slysni í átökum hansog ákærða.Að virtu öllu framangreindu verður ekki hjá þvíkomist að ómerkja hinn áfrýjaða dóm frá 9. ágúst 2017 og meðferð málsins íhéraði frá upphafi aðalmeðferðar og vísa því heim í hérað. Er rétt að ákvörðunsakarkostnaðar í héraði bíði nýs dóms í málinu.IIISamkvæmt 1. mgr. 218. gr., sbr. 4. mgr. 220. gr.laga nr. 88/2008 verður ákærði að bera allan sakarkostnað fyrir Hæstarétti, semrakinn verður til áfrýjunar héraðsdómsins frá 11. maí 2017, en fella verður áhinn bóginn á ríkissjóð allan áfrýjunarkostnaðinn vegna héraðsdómsins frá 9.ágúst sama ár. Þessi tvö mál voru sem áður segir sameinuð fyrir Hæstarétti oghafa þau því verið flutt og málsgögn gerð í einu lagi. Í yfirliti, semríkissaksóknari hefur gert um sakarkostnað samkvæmt 2. mgr. 217. gr., sbr. 4.mgr. 220. gr. laga nr. 88/2008 kemur fram að áfallinn kostnaður ááfrýjunarstigi stafi annars vegar af gerð málsgagna, 55.985 krónur, og hinsvegar af læknisvottorði, 43.900 krónur. Fyrrnefndi kostnaðarliðurinn erósundurgreindur vegna beggja héraðsdóma, en sá síðarnefndi snýr á hinn bóginn aðeinsað þeim seinni og á það sama við um þóknun réttargæslumanns brotaþolans C einsog hún er ákveðin í dómsorði að meðtöldum virðisaukaskatti. Við ákvörðunmálsvarnarlauna verjanda, sem fram kemur í dómsorði ásamt virðisaukaskatti, erekki fremur en um kostnað af málsgögnum fært að fara aðra leið en þá að áætlaskiptingu á milli þessara tveggja þátta málsins, sem verður þannig að fjórðungitengdur áfrýjun héraðsdómsins frá 11. maí 2017 og öðru leyti áfrýjun dómsinsfrá 9. ágúst sama ár.Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur frá 11. maí 2017 skal veraóraskaður að öðru leyti en því að ákærði, X, skal greiða brotaþola, A,1.000.000 krónur með þeim vöxtum, sem ákveðnir voru í héraði. Ber ákærðajafnframt að greiða brotaþola 250.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.Hinn áfrýjaði dómur frá 9. ágúst 2017 er ómerkturásamt meðferð þess máls frá upphafi aðalmeðferðar og er því vísað heim í héraðtil meðferðar á ný.Af áfrýjunarkostnaði málsins falla á ríkissjóð einnsamtals 229.900 krónur, þar með talin þóknun réttargæslumanns brotaþolans C,Stefáns Karls Kristjánssonar hæstaréttarlögmanns, 186.000 krónur. Annaráfrýjunarkostnaður, samtals 1.915.985 krónur að meðtöldum málsvarnarlaunumskipaðs verjanda ákærða, Oddgeirs Einarssonar hæstaréttarlögmanns, að fjárhæð1.860.000 krónur, fellur að ¾ hlutum á ríkissjóð, en fjórðung þessa kostnaðar,478.996 krónur, skal ákærði greiða.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 11. maí 2017I Málþetta, sem dómtekið var 24. apríl síðastliðinn, var höfðað með ákærulögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu, útgefinni 22. nóvember 2016, á hendur Xkt. [...], [...], Reykjavík, „fyrir líkamsárás, með því að hafa aðfaranóttlaugardagsins 24. október 2015, við verslun [...] í Austurstræti 17 íReykjavík, ráðist á A kt. [...], slegið A í andlit svo hann féll á götuna, sestsíðan ofan á A og slegið hann í andlit, tekið í fætur A og dregið hann eftirgötunni, allt með þeim afleiðingum að A hlaut yfirborðskennt mar yfirbringubeini, bólgur í kringum hægra auga og brot í augnbotni hægra megin. Telst brot þetta varða við 1.mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 11. gr. laga nr. 20/1981.Þesser krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og til greiðslu allssakarkostnaðar.Einkaréttarkrafa:Þágerir Agnar Þór Guðmundsson hdl., fyrir hönd A kt. [...], kröfu um að ákærði verði dæmdur til að greiða brotaþola skaðabætur aðfjárhæð kr. 1.000.000, með vöxtum skv. 1.mgr. 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, frá 24. október 2015,en síðan með dráttarvöxtum skv. 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr. sömu laga, frá þeimtíma er mánuður er liðinn frá því að krafan er birt ákærða til greiðsludags. Þáer þess jafnframt krafist að ákærða verði gert að greiða brotaþola málskostnaðað skaðlausu, skv. síðar framlögðum málskostnaðarreikningi að viðbættum 24%virðisaukaskatti, fyrir halda fram bótakröfu sinni í málinu.“Þá var sömuleiðisdómtekið í dag mál höfðað af Héraðssaksóknara, með ákæru, útgefinni 3. febrúar2017, á hendur ákærða X, „fyrir brot gegn valdstjórninni, með því að hafa aðkvöldi mánudagsins 22. febrúar 2016 á lögreglustöðinni við Dalveg 18 íKópavogi, hrækt og frussað á lögregluvarðstjórann B, sem þar var viðskyldustörf, þannig að munnvatn og hor fór á andlit og hár B. Telst þetta varða við 1.mgr. 106. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.Þess er krafist að ákærðiverði dæmdur til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar.“ Ákærðineitar sök samkvæmt fyrri ákærunni og hafnar bótakröfunni, en hefur fyrir dómiskýlaust játað að hafa framið brot það sem honum er gefið að sök í síðariákærunni og er játning hans studd sakargögnum. Ákærðikrefst sýknu af fyrri ákærunni en vægustu refsingar vegna þeirrar síðari. Hannkrefst þess að bótakröfunni verði vísað frá dómi. Þá krefst hann þess aðsakarkostnaður, þar með talin málsvarnarlaun, verði greiddur úr ríkissjóði.II Málavextirvarðandi fyrri ákæruna eru þeir að lögreglumenn, er óku eftir Austurstræti áþeim tíma er í ákæru getur, sáu [...] mann draga annan mann eftirgangstéttinni. Þeir stöðvuðu átökin og handtóku þann [...] sem reyndist veraákærði. Sá sem dreginn hafði verið var brotaþoli. Í lögregluskýrslunni er hafteftir vitnum á vettvangi að ákærði hefði ráðist á brotaþola. Brotaþoli kvaðákærða hafa ráðist á sig inni í verslun við götuna, slegið sig með krepptumhnefa í andlitið og dregið sig út úr versluninni. Hann kvaðst ekki vita afhverju ákærði hefði ráðist á sig. Brotaþolivar fluttur á slysadeild og í vottorði þaðan segir að hann hafi borið þá áverkaer í ákæru greinir. Þá leitaði brotaþoli til augnlæknis 23. júní 2016. Ívottorði hans segir að fram komi greinileg hreyfiskerðing á hægra auga þegarlitið er upp og þegar litið er til hægri. Að öðru leyti séu augnhreyfingareðlilegar. Þá segir: „Tvísýni þegar litið er upp og til hægri, augnþreyta viðbeitingu sjónar vegna minni samhæfingar augna. Hvorutveggja er klassískt að sjáeftir áverka af því tagi sem lýst er.“ Brotaþoli hafði greint augnlækninum fráþví að hann hefði fengið högg í andlitið umhverfis hægra auga í október 2015. Ákærðihefur játað sök samkvæmt síðari ákærunni og verða málavextir varðandi hanaþví ekki raktir, sbr. 3. mgr. 183. gr.laga nr. 88/2008.III Viðaðalmeðferð ítrekaði ákærði neitun sína. Hann kvað brotaþola hafa verið íversluninni og hefði hann verið með læti. Það hafi komið til áfloga íversluninni og hefði brotaþoli verið að hóta sér og vini sínum. Ákærði kvaðstekki hafa kýlt brotaþola en hann hefði ýtt við honum eftir að brotaþoli hefðiýtt við sér. Ákærði kvaðst hafa dregið brotaþola en ekki mundi hann hvar hannhefði tekið í hann til þess. Hann hefði hins vegar hvorki slegið brotaþola nésest ofan á hann. Ákærði kvaðst hafa verið ölvaður þessa nótt. Brotaþolikvaðst hafa verið inni í versluninni og lent þar í ómerkilegu orðaskaki viðmann. Hann kvað manninn hafa bent á vin sinn sem hafi verið ákærði og hótað aðsenda hann á sig. Ákærði hefði staðið álengdar en síðan snúið sér að brotaþolaog hefðu þeir eitthvað ræðst við. Síðan hefði ákærði sparkað í bringuna á sérog kvaðst brotaþoli hafa fallið. Ákærði hefði þá dregið hann út úr versluninni.Brotaþoli kvaðst hafa legið í götunni er ákærði hefði slegið sig og kvaðst hannhafa dottið út við það. Næst kvaðst brotaþoli muna eftir sér þegar fólk var aðhjálpa honum á fætur og hafði þá lögreglan verið búin að handjárna ákærða.Brotaþoli kvaðst hafa verið undir áhrifum áfengis og kvaðst ekki geta neitaðþví að hafa viðhaft ógnandi orð við ákærða en hann hefði ekki haft uppi neinalíkamlega tilburði gagnvart honum. Þá kvað hann geta verið að hann hefði veriðsleginn áður en hann féll í götuna. Brotaþoli kvaðst vera arkitekt og árásinhefði valdið því að hann væri með tvísýni. Þá fengi hann oft verk í augað. Maðursem var á vettvangi kvaðst hafa verið inni í versluninni og séð mann vera aðstara á sig. Hann hefði síðan gengið að sér og síðan hefðu hafist átök semhefðu borist út úr versluninni. Hann kvaðst þá hafa reynt að koma ákærða ábrott. Maðurinn kvaðst þekkja ákærða en ekki þekkja brotaþola. Hann tók þaðfram að hann myndi ekki mikið eftir þessu máli. Honum var kynnt skýrsla semlögreglan tók af honum í gegnum síma og kvaðst þá líklega hafa munað betureftir atvikum. Annarmaður sem var í versluninni kvað [...] mann hafa dregið annan mann út úrversluninni. Sá sem var dreginn var allur blóðugur. Hann kvaðst hafa farið ámilli mannanna og stöðvað átökin, enda hefði sá [...] verið að berja og sparkaí hinn. Lögreglan hefði komið strax á eftir og handtekið hinn [...]. Stúlkasem var á vettvangi kvaðst hafa séð mann sleginn í götuna. Hún kvaðst hafahlaupið yfir götuna og hlúð að árásarþola. Hún kvað manninn, sem hefði slegiðárásarþola, hafa verið handtekinn. Hún kvaðst ekki hafa séð aðdragandaárásarinnar. Lögreglumaður,sem ritar frumskýrslu málsins, staðfesti hana. Hann kvaðst hafa séð manndreginn og eins hefði hann séð átök. Þeir hefðu brugðist við og handtekiðmanninn sem dró manninn. Ekki hafi verið grunur um að annar maður hefði veriðþar að verki. Lögreglumaður,sem tók símaskýrslur af vitnum, staðfesti að hafa hringt í vitnin og ritaðniður eftir þeim. Læknirá slysadeild staðfesti framangreint vottorð. Hann lýsti áverkum á sama hátt ogí vottorðinu greinir. Læknirinn kvað brotaþola hafa lýst árásinni og gætuáverkar hans komið heim og saman við þá lýsingu. Þá kvað hann brotaþola hafaborið áverka í kringum hægra auga en ekki það vinstra eins og segir ívottorðinu. Augnlæknir,sem ákærði leitaði til, staðfesti framangreint vottorð sitt. Hann kvað ekkilíklegt að áverki brotaþola á augnbotni myndi lagast og heldur ekki batna. Þákvað hann áverkana koma vel heim og saman við að brotaþoli hefði fengið högg. IV Hérað framan hefur verið rakinn framburður vitna sem voru á vettvangi og bera aðákærði hafi ráðist á brotaþola. Þá var og rakinn framburður lögreglumanns erbar að lögreglumenn hefðu séð ákærða draga mann og hefðu þeir handtekiðárásarmanninn. Þá staðfesti lögreglumaðurinn skýrslu sína en þar kemur fram aðlögreglumönnum var bent á ákærða á vettvangi sem árásarmanninn. Með framburðiþessara vitna er sannað, gegn neitun ákærða, að hann hafi ráðist á brotaþolaeins og lýst er í ákæru. Með framangreindum læknisvottorðum er sannað að ákærðihafi með árásinni valdið brotaþola þeim áverkum er í ákæru getur. Með þessuhefur ákærði brotið gegn 1. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga. Ákærðihefur játað skýlaust að hafa ráðist á lögreglumann eins og honum er gefið aðsök í seinni ákærunni. Hann verður því sakfelldur fyrir það og er brot hans þarrétt fært til refsiákvæðis. Ákærðivar dæmdur í 30 daga skilorðsbundið fangelsi 4. febrúar 2015 fyrir brot gegnlögum um ávana- og fíkniefni. Skilorðsdómurinn verður nú tekinn upp og dæmdurmeð þessu máli, sbr. 60. gr. almennra hegningarlaga. Refsing ákærða verðurákveðin samkvæmt 77. gr. sömu laga og er hún hæfileg 4 mánaða fangelsi. Miskabæturtil brotaþola eru hæfilega ákveðnar 800.000 krónur og skulu þær bera vexti einsog í dómsorði greinir. Það athugast að ekki verður séð að ákærða hafi veriðbirt bótakrafan fyrr en við þingfestingu málsins 21. desember 2016 og miðastupphaf dráttarvaxta við það er liðnir voru 30 daga frá þeim degi. Þá skalákærði greiða brotaþola 250.000 krónur í málskostnað. Loksverður ákærði dæmdur til að greiða sakarkostnað og málsvarnarlaun skipaðsverjanda síns sem ákveðin eru með virðisaukaskatti í dómsorði. ArngrímurÍsberg héraðsdómari kveður upp dóminn.D ó m s o r ð : Ákærði,X, sæti fangelsi í 4 mánuði. Ákærði greiði A 800.000krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 24. október 2015til 21. janúar 2017, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga fráþeim degi til greiðsludags og 250.000 krónur í málskostnað. Ákærðigreiði 42.000 krónur í sakarkostnað og málsvarnarlaun skipaðs verjandasíns, Þorgeirs Þorgeirssonar hdl.,632.400 krónur.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 9. ágúst 2017.I Málþetta, sem dómtekið var 18. júlí síðastliðinn, var höfðað með ákæruHéraðssaksóknara, útgefinni 26. maí síðastliðinn, á hendur X, kennitala [...], [...], Reykjavík, „fyrirtilraun til manndráps, með því að hafa aðfaranótt sunnudagsins 5. mars 2017,veist að C á bifreiðastæði við söluturninn [...] við [...] í Reykjavík ogeftir stutt átök þeirra á milli stungið hann með hnífi í höfuðið vinstra meginfyrir ofan eyra með þeim afleiðingum að C hlaut skurð á höfði ogslagæðarblæðingu úr höfuðleðri og náði áverkinn í gegnum fulla þykkthöfuðkúpunnar auk þess sem flísaðist upp úr höfuðkúpunni. Telst þetta varða við 211. gr.,sbr. 20. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þess er krafist að ákærði verðidæmdur til refsingar og greiðslu alls sakarkostnaðar.“ Brotaþoli krefst þess að ákærðiverði dæmdur til að greiða honum miskabætur að fjárhæð 5.000.000 króna meðvöxtum samkvæmt 8. gr., sbr. 4. gr. laga nr. 38/2001 frá 5. mars 2017 tilgreiðsludags en að mánuði liðnum frá birtingu bótakröfunnar er krafistdráttarvaxta samkvæmt 9. gr., sbr. 6. gr. sömu laga til greiðsludags. Þá erþess krafist að ákærði verði dæmdur til að greiða þóknun réttargæslumanns. Ákærði neitar sök og krefst þess aðallegaað hann verði sýknaður af öllum kröfum ákæruvaldsins en til vara að honum verðiekki gerð refsing og til þrautavara að hann verði dæmdur til vægustu refsingar.Hann krefst þess að einkaréttarkröfu verði vísað frá dómi, til vara að hannverði sýknaður af henni og til þrautavara að hún verði lækkuð verulega. Loks erþess krafist að málsvarnarlaun verjenda ákærða verði greidd úr ríkissjóði.II Málavextir eru þeir að lögreglanvar kvödd að nefndum stað á þeim tíma er í ákæru greinir. Þar var ákærði viðbifreið sem tilkynnt hafði verið að væri stolin. Lögreglumönnum hafði einnigborist tilkynning um að á staðnum væri maður vopnaður hnífi. Ákærði varhandjárnaður og færður í lögreglubifreið. Hann var „í annarlegu ástandi oggreinilega undir áhrifum áfengis og eða fíkniefna og sveiflaðist á milli þessað gráta og vera æstur og brjálaður.“ Ákærði sagði lögreglumönnum að einhvermaður hefði komið að sér á bifreiðastæðinu og ráðist á sig en hann væri farinnaf vettvangi. Í skýrslunni segir að skömmu síðar hefði eigandi bifreiðarinnar,vinkona ákærða, komið og sagt að ákærði hefði stungið brotaþola. Í skýrslunnier haft eftir vinkonunni að ákærði hefði verið á bifreið hennar og komið aðsöluturninum. Hann hefði viljað fá hana út til að ræða við sig en hún hefðiekki viljað fara af ótta við ákærða. Hún hefði því beðið brotaþola að koma meðsér. Þegar út var komið hefði ákærði viljað að hún settist inn í bifreiðina tilað ræða við sig en hún hefði ekki viljað það og brotaþoli hefði sagt ákærða aðhún vildi ekki ræða við hann. Þá hefði ákærði stokkið út úr bifreiðinni, gengiðað brotaþola og ýtt við honum. Þeir hefðu tekist á skamma stund en svo hefðiákærði skyndilega tekið fram hníf og stungið brotaþola í höfuðið. Hún hefði svofylgt brotaþola inn í íbúðina. Brotaþoli fór á slysadeild og ívottorði þaðan segir: „Kemur inn eftir stunguáverka á höfði. Reynist með skurðá höfði og slagæðablæðingu úr höfuðleðri. Fer í tölvusneiðmynd af höfði semsýnir áverka á höfuðkúpu þar sem virðist sem áverkinn nái í gegnum fulla þykkthöfuðkúpunnar. Ekki sést á þessu stigi blæðing í eða við heila.“ Sérfræðingur í heila- ogtaugaskurðlækningum segir svo í vottorði sínu um brotaþola: „Áverki áhöfuðleður og höfuðkúpu vinstra megin ofan eyra. Eins og flísist upp úrhöfuðkúpunni og þarf talsverðan áverka eða högg til. Eggvopn sagt notað.Áverkinn nær í gegnum beinþykktina en ekkert inn fyrir kúpuna sjálfa og hefurekki valdið skemmd eða blæðingum í heila. Skurður saumaður á slysadeild ogfrekari aðgerðir ekki á dagskrá. Heilinn hefur ekkert meiðst þannig aðviðkomandi kemur til að ná sér. Ef hins vegar eggvopnið hefði gengið inn íheilavefinn hefði ekki verið að sökum að spyrja og áverkinn getað leitt tilmikils varanlegs tjóns og jafnvel dauða.“III Ákærði kvaðst hafa verið aðsækja vinkonu sína en hann hefði verið á bifreið hennar. Hann kvaðst hafa átt íerfiðleikum með að finna húsið og þess vegna stansað á þeim stað er í ákærugreinir og beðið þar eftir henni. Hann kvaðst síðan hafa séð hana koma og meðhenni strák er hann hefði aldrei séð áður. Þegar þau komu nær kvaðst hann hafaséð að þau voru æst og eins og eitthvað væri í gangi eins og ákærði orðaði það.Hann kvaðst hafa farið út úr bifreiðinni og rætt við vinkonuna sem hefði náð íhundinn sinn, sem var aftur í bifreiðinni. Eins hefði hún farið að spyrja hannum peninga en hann kvaðst ekki hafa skilið hvað hún hafi átt við. Brotaþolihafi nú byrjað að tala við ákærða en hann kvaðst ekki vita almennilega um hvað.Ákærði kvaðst ekki hafa verið undir áhrifum en vinkonan og brotaþoli hafi veriðþað. Hann kvaðst hafa viljað fá vinkonuna með sér en ekkert viljað tala viðbrotaþola. Brotaþoli hafi sagt að vinkonan vildi ekki tala við hann. Ákærðikvað brotaþola hafa komið alveg upp að sér og hefði hann ýtt honum frá sér ogjafnframt reynt að spyrja vinkonuna um hvað væri í gangi en eitthvað hefðibrotaþoli verið að tala um að ákærði skuldaði peninga. Ákærði kvaðst nú hafaséð brotaþola glotta og svo teygja sig og haldið að hann væri að ná í eitthvaðen brotaþoli hefði sveiflað, eins og ákærði orðaði það, og kvaðst ákærði þáhafa fært sig og farið upp með hendurnar en brotaþoli hefði slegið sig áfingurna. Þá kvaðst ákærði hafa séð að brotaþoli var með stórt vopn, hníf.Ákærði kvaðst hafa tekið um hendi brotaþola og náð að beina hendinni meðhnífnum frá sér. Hann kvaðst hafa náð að fella brotaþola og jafnframt gætt síná því að hnífurinn myndi ekki stingast í sig. Þá tók hann fram að það hefðiverið myrkur og hált. Þeir hefðu átt í átökum og fallið og kvaðst ákærði hafafallið ofan á brotaþola. Þá kvaðst ákærði hafa haft tak í fötum brotaþola ogsvo náð hnífnum úr höndum brotaþola og sveiflað honum í burtu. Ákærði kvaðsthafa staðið yfir brotaþola og öskrað á hann enda hefði hann verið í sjokki.Hann kvaðst hafa spurt vinkonuna hvað væri í gangi og þá séð brotaþola standaupp og fara að sækja hnífinn. Þau hefðu verið þarna öll þrjú nokkra stund ensvo hefði vinkonan kallað „X, stakkstu hann?“. Ákærði kvaðst hafa svarað „hannvar með fokking hníf, hvað er að gerast?“. Ákærði kvaðst ekki hafa séð þegarbrotaþoli fékk hnífinn í sig og heldur ekki séð áverka á honum þegar hann „stóðá honum“ en hugsanlega hefði verið áverki sem hefði verið hulinn af hári.Ákærði kvaðst vera [...]og [...]. Brotaþoli bar að hann hefðiverið í heimsókn hjá frænku framangreindrar vinkonu ákærða og hefði hún einnigverið þar. Hann kvað vinkonuna hafa verið að reyna að fá bifreið sína og hundog hefði hann verið beðinn um að fara með vinkonunni út og taka á mótibifreiðinni þar eð vinkonan væri hrædd við ákærða. Brotaþoli og vinkonan genguút og hittu ákærða á þeim stað er í ákæru getur. Ákærði og vinkonan hefðu fariðað munnhöggvast og æsa sig. Brotaþoli kvaðst hafa staðið álengdar og hlustað áþau tvö rífast og kvaðst hann hafa séð ákærða berja í þak bifreiðarinnar. Síðanhefði ákærði verið kominn alveg upp í andlitið á brotaþola sem hefði fengiðhögg vinstra megin í höfuðið og við það fallið aftur fyrir sig á hlið. Ákærðihefði verið yfir honum en hann kvaðst hafa losnað og þá fengið þungt högg íhöfuðið. Brotaþoli kvaðst hafa náð að standa upp og snúa sér við. Þá hefði hannséð ákærða halda á hníf. Hann kvaðst hafa snúið sér í burtu og þá fundið mikinnhita leka niður hálsinn vinstra megin. Hann kvaðst hafa áttað sig á því aðþetta var blóð og gengið að bifreið sem þarna var og beðið um umbúðir en þeir,sem í bifreiðinni voru, áttu ekkert slíkt. Hann kvaðst því hafa tekið peysusína og vafið um höfuðið. Þessu næst hefði hann farið í íbúðina þar sem hannhafði verið. Þar hefði hann hringt í vinkonu sína er hefði ekið sér áslysadeild. Brotaþoli kvaðst telja að hann hefði verið með hnífinn á sér oghann hefði runnið úr vasa sínum er hann féll í jörðina. Hann kvaðst hins vegarekki hafa beitt honum. Þá kvað brotaþoli það vel geta verið að hann hefði veistað ákærða með orðum enda hefði hann og vinkonan verið að munnhöggvast. Þáneitaði hann að hafa verið að rukka ákærða um peninga og kvað þetta hafa veriðí fyrsta skipti er hann hitti ákærða. Hann hefði aldrei séð hann áður og heldurekki vinkonuna. Þá kvað hann sig og ákærða ekki hafa tekist á um hnífinn.Brotaþoli kvað vinkonuna hafa öskrað „stakkstu hann“ og svo „hentu hnífnum“ ogþá hefði ákærði hent hnífnum. Hann kvaðst hafa tekið slíður hnífsins og sparkaðþví í öfuga átt við þá er ákærði hafði hent hnífnum. Brotaþoli kvaðst verafrekar kvíðinn og hafa einangrað sig meira eftir þetta. Hann kvaðst hafa þurftað vera á slysadeild í sólarhring eftir þetta en síðan aðeins látið takasaumana. Mánuði síðar kvaðst hann hafa farið út á land að vinna. Framangreind vinkona ákærðakvaðst hafa verið undir lyfjaáhrifum þetta kvöld en hún og ákærði höfðu ætlaðað hittast en hún hefði svo ekki nennt því. Hún kvaðst hafa verið í íbúð frænkusinnar en ákærði hefði verið á bifreið hennar og með hundinn hennar. Hann hefðisagst ætla að koma og skila bifreiðinni en brotaþoli hefði sagt sér að tilkynnaað bifreiðinni hefði verið stolið og hefði hún gert það. Það hefði hún síðardregið til baka við yfirheyrslu hjá lögreglu. Hún kvaðst hafa vitað að ákærði hefðiverið í vondu skapi en ekki verið hrædd við hann. Brotaþoli, sem einnig hefðiverið í íbúðinni, hefði spurt hvort hann ætti að fylgja henni niður til aðhitta ákærða. Þegar út var komið var ákærði þar á bifreiðinni og kvað hún hannmargoft hafa beðið sig að koma og tala við sig en hún hefði svarað að húnnennti því ekki. Brotaþoli hefði sagt við ákærða að hann ætti að sætta sig viðað hún vildi ekki tala við hann. Við þetta hefði ákærði strunsað út úrbifreiðinni og hefðu hann og brotaþoli tekist á. Ákærði hefði ýtt sér í burtuog kvaðst hún ekki hafa séð nákvæmlega hvað gerðist fyrr en hún hefði séðákærða sveifla handleggnum en ekki kvaðst hún hafa séð hvort hann hélt á hníf.Brotaþoli hefði þá verið að standa upp og næst þegar hún sá hann hafði hann vafiðeinhverju utan um höfuðið á sér. Hún kvaðst hafa „sturlast“ enda taldi húnákærða hafa komið með hnífinn eins og hún orðaði það. Hún kvað sig og brotaþolahafa gengið saman upp í íbúðina og seinna hefði rifjast upp fyrir sér að þáhefði brotaþoli verið með hnífinn. Þetta hefði verið í fyrsta sinn sem húnhefði séð hnífinn. Seinna hefði sér verið sagt að brotaþoli hefði farið út meðhnífinn en hún hefði ekki vitað það þá. Vinkonan kvaðst hafa rætt það ííbúðinni að peningum hefði verið stolið frá sér og hefði frænka hennar kenntákærða um það. Hún kvaðst ekki hafa trúað því enda væru hún og ákærði búin aðvera vinir lengi. Annars kvaðst hún lítið muna eftir þessu með peningana. Boriðvar undir hana það sem hún segir í lögregluskýrslu um að hún hefði séð ákærðataka hnífinn og kvað hún það vera rétt. Hins vegar kvað hún það ekki rétt aðhún hefði sagt að hún hefði séð ákærða höggva í höfuð brotaþola. Hún hefði hinsvegar séð ákærða sveifla hendinni í átt til brotaþola. Vinkona brotaþola kvað hann hafahringt í sig umrædda nótt og beðið sig að aka sér á slysadeild og hefði húngert það. Hún kvaðst hafa spurt hvað hefði gerst og hefði hann sagt að hannhefði verið stunginn í hausinn. Hann hefði allur verið útataður í blóði og meðhandklæði um höfuðið. Brotaþoli hefði sagt sér að maður hefði stungið sig íhausinn vegna þess að hann hefði spurt út í samskipti hans við stúlku. Maður, sem var gestkomandi ínefndri íbúð þessa nótt, bar að húsráðandi hefði verið sofandi en brotaþoli ogvinkona ákærða hefðu verið að fara út til að sækja hund hjá kærastavinkonunnar. Þau hafi svo komið aftur og þá hefði brotaþoli verið skorinn áhöfði. Þau hafi sagt frá því sem hafði gerst en það hefði verið samhengislaustað mestu en brotaþoli hefði talað um að hann hefði misst hníf sem hann hefðifarið með út og einhver maður hefði náð honum. Maðurinn kvað áverka brotaþolaekki hafa verið mikinn. Húsráðandi í nefndri íbúð ogfrænka vinkonu ákærða bar að ákærði og vinkonan hefðu komið til sín en ákærðihefði farið á bifreið vinkonunnar. Síðar hefði ákærði farið en vinkonan orðiðeftir. Þegar ákærði hefði komið aftur að sækja vinkonuna hefði brotaþoli fariðmeð henni út til að ræða við ákærða. Kvað húsráðandi sig minna að brotaþolihefði verið með hníf er hann hefði tekið með sér út. Hún kvaðst svo hafa sofnaðog ekki séð brotaþola er hann kom inn. Hún taldi vinkonuna ekki hafa veriðhrædda við ákærða. Þá kvaðst hún hafa spurt brotaþola af hverju hann tæki hnífmeð sér og hann þá sagt að hann ætlaði ekki að nota hann. Hún kvaðst hafahringt í brotaþola á slysadeildina og hefði hann sagt sér að hnífurinn hefðidottið úr vasanum og ákærði hefði slegið sig í höfuðið með honum. Þetta hefðiverið frekar stór hnífur en ekki vissi hún hver átti hann. Maður, sem býr í nágrenni viðvettvang, kvaðst hafa séð „blóðugan gæja“ með hníf í hendinni úti ábifreiðastæði við nefndan söluturn. Maður hefði verið að ganga í burtu en ekkivissi hann hvert. Maðurinn kvaðst hafa séð að blóð var framan í manninum. Eiginkona framangreinds mannskvaðst hafa heyrt rifrildi og læti við söluturninn og séð út um glugga tvo mennvera að rífast og eins hefði ung stúlka verið á staðnum. Hún kvaðst hafa séðannan manninn fara á bak við söluturninn og hefði hann verið blóðugur. Maðurþessi hefði farið með stúlkunni. Konan kvaðst hafa heyrt annan manninn segja„þú stakkst mig“ og hinn hefði þá sagt „það varst þú sem komst með hnífinn“.Hún kvaðst ekki vita fyrir víst hver sagði hvað. Þá kvaðst hún ekki hafa séðátök en hún hefði séð blóðuga manninn vera með hníf. Lögreglumaður, sem kom ávettvang og ritar frumskýrslu málsins, staðfesti hana. Hún bar að upphaflegahefði verið tilkynnt um að maður gengi berserksgang á bifreiðastæði. Síðarhefði verið tilkynnt að maðurinn væri vopnaðurhnífi. Á vettvangi hefði ákærði verið handjárnaður og færður ílögreglubifreiðina til viðræðna. Á meðan rætt var við ákærða hefði stúlka komiðog sagt að vinur hennar hefði verið stunginn í höfuðið. Þetta hefði veriðframangreind vinkona ákærða. Lögreglumaðurinn kvaðst hafa farið í íbúðina meðvinkonunni en þá hefði komið ljós að brotaþoli hafði þegar farið á slysadeild.Hún kvað lögreglumennina hafa rætt við vinkonuna sem hafi sagt þeim að hún ogákærði væru búin að vera vinir í mörg ár. Ákærði hefði fengið bifreið hennarlánaða en ekki skilað henni og hún því tilkynnt að henni hefði verið stolið.Ákærði hefði svo komið og beðið hana að koma út og ræða við sig. Hún kvaðsthafa beðið brotaþola að koma með sér að ræða við ákærða. Á vettvangi hefðuákærði og brotaþoli farið að rífast og þá hefði ákærði tekið upp hníf ogstungið brotaþola. Lögreglumaðurinn kvað blóðslettur hafa verið á vettvangi enhnífurinn hefði ekki fundist. Hún kvað ákærða hafa verið mjög æstan, ýmistgrátandi eða öskrandi. Lögreglumaður, sem kom ávettvang, bar að tilkynning hefði borist um að maður gengi berserksgang ánefndum stað og að hann væri hugsanlega að skemma bifreið. Fyrr um kvöldiðhafði verið tilkynnt að þessari bifreið hefði verið stolið. Ákærði var þvíhandtekinn og færður í lögreglubifreið á meðan málið var rannsakað. Skömmusíðar kom kona sem var eigandi bifreiðarinnar og skýrði frá því að ákærði hefðistungið mann í höfuðið með hníf. Hinn stungni hefði farið inn í ákveðna íbúð ínágrenninu. Ákærði var fluttur á lögreglustöð en lögreglumennirnir fóru í íbúðinaþar sem brotaþoli átti að vera en hann hafði þá verið fluttur á slysadeild.Lögreglumaðurinn kvað ákærða hafa verið frekar æstan og hefði sagt að hannhefði ekkert gert og ekki skemmt bifreið. Þá kvað hann að leitað hefði verið aðhníf á vettvangi en hann hefði ekki fundist. Hann gat þess að blóðblettir hefðuverið á vettvangi. Rannsóknarlögreglumaður ogblóðferlasérfræðingur bar að ekki væri hægt að segja til um hvers konar blæðinghefði verið úr brotaþola en myndir af blóðblettum í snjó eru meðal gagnamálsins. Þetta væru bara myndir af blóðblettum í snjó sem gætu hafa verið úrfingri eða jafnvel blóðnösum. Heilaskurðlæknir,sem ritar framangreint vottorð, staðfesti það. Hann bar að höggvist hefði uppúr höfuðkúpu brotaþola og hefði áverkinn gengið í gegnum beinþykktina en ekkilengra. Heilinn hefði sloppið en höggið hefði verið mikið. Þá hefði beitt áhaldvaldið þessu auk þungs höggs. Á þessum stað er höfuðkúpan þykkari en annarsstaðar. Hefði verkfærið gengið lengra inn hefði áverkinn verið lífshættulegur. Læknir, sem skoðaði brotaþola áslysadeild, staðfesti framagreint vottorð. Hann kvað litla slagæð hafa farið ísundur í brotaþola og blæðing því ekki mikil úr henni. Hins vegar hefði blættverulega úr sárinu. Áverkinn hefði verið í gegnum alla beinþykktina og ekkiverið langt eftir inn í heilann. Hann taldi að töluvert afl hefði þurft til aðvalda áverkanum.IV Samkvæmtgögnum málsins, þar með töldum framangreindum skýrslum er gefnar voru viðaðalmeðferð, eru atvik málsins þau að ákærði bað vinkonu sína að koma tilfundar við sig á þeim stað er í ákæru getur. Hún fór þangað ásamt brotaþola erhún hafði beðið að koma með sér. Brotaþoli tók með sér hníf. Á vettvangi reyndiákærði að fá vinkonu sína til að ræða við sig en án árangurs. Í framhaldinuhófust framangreind átök milli ákærða og brotaþola. Á vettvangi voru engiraðrir en þessi þrjú. Af framburði þeirra verður ekki ráðið að vinkonan hafi áttnokkurn þátt í átökunum. Er þá ekki öðrum til að dreifa en ákærða og brotaþola.Hér að framan voru rakin tvö læknisvottorð og framburður læknanna. Af þeim erljóst að þungt högg með beittu áhaldi hefur þurft til að valda áverkanum. Þaðútilokar þann möguleika að hnífurinn hafi rekist í brotaþola fyrir slysni íátökum hans og ákærða. Það útilokar einnig að brotaþoli hafi sjálfur veitt séráverkann eins og ákærði hefur gefið í skyn. Er þá ekki öðrum til að dreifa enákærða. Hann hefur neitað sök en kannast við að hafa lent í átökum viðbrotaþola og í þeim átökum haldið utan um hendi brotaþola og beint hnífnum, sembrotaþoli hélt á, frá sér. Ákærði er stór maður, [...]. Samkvæmt frumskýrslulögreglu var hann í annarlegu ástandi og sveiflaðist milli þess að gráta ogvera æstur og brjálaður eins og þar segir. Skýrsluritari staðfesti þetta viðaðalmeðferð og kvað ákærða hafa verið mjög æstan, ýmist grátandi eða öskrandi.Annar lögreglumaður bar að ákærði hefði verið frekar æstur. Þegar alltframangreint er virt er það niðurstaða dómsins að ekki sé óvarlegt að teljasannað að ákærði hafi í átökunum við brotaþola veitt honum högg með hnífnum íhöfuðið eins og honum er gefið að sök í ákærunni og með þeim afleiðingum semþar greinir. Ákærða mátti vera ljóst að með því að takast á við brotaþola meðhníf, sem hann annaðhvort hélt á eða hélt um hönd brotaþola sem hélt á hnífnum,gæti svo farið að stórhættulegt vopn stingist í brotaþola eins og raunin varð.Það var hending ein sem réði því að hnífurinn stakkst í höfuð brotaþola á þeimstað sem höfuðkúpan er þykk. Hefði lagið komið á öðrum stað þar sem höfuðbeinineru ekki eins þykk hefðu afleiðingarnar getað orðið mun alvarlegri oghugsanlega getað valdið dauða brotaþola. Samkvæmt þessu er fallist á meðákæruvaldinu að brot ákærða varði við 211. gr., sbr. 20. gr. almennrahegningarlaga. Samkvæmtsakavottorði ákærða var hann sektaður þrisvar sinnum á árunum 2013 og 2015fyrir umferðar- og fíkniefnalagabrot. Hann var dæmdur í 30 daga skilorðsbundiðfangelsi 4. febrúar 2015 fyrir fíkniefnalagabrot. Þá var ákærði dæmdur í 4mánaða fangelsi 11. maí 2017 fyrir líkamsárás og brot gegn valdstjórninni.Skilorðsdómurinn var dæmdur með þeim dómi. Ákærða verður nú dæmdurhegningarauki, sbr. 78. gr. almennra hegningarlaga. Við ákvörðun refsingarverður haft í huga að þrátt fyrir að ákærði hafi verið sakfelldur fyrir tilrauntil manndráps þá hafði atlaga hans að brotaþola ekki miklar afleiðingar í förmeð sér. Að þessu athuguðu og með vísun til 2. mgr. 20. gr. almennrahegningarlaga svo og að teknu tilliti til málsatvika allra er refsing hanshæfilega ákveðin fangelsi í 4 ár. Til frádráttar skal koma gæsluvarðahaldsvisthans eins og í dómsorði segir. Miskabæturtil brotaþola eru hæfilega ákveðnar 500.000 krónur og er þá haft í huga aðatlaga ákærða hafði ekki miklar afleiðingar á líf og heilsu brotaþola. Bæturnarskulu bera vexti eins og í dómsorði greinir. Það athugast að ekki verður séð aðákærða hafi verið birt bótakrafan fyrr en við þingfestingu og skal hún beradráttarvexti frá þeim degi er liðnir voru 30 dagar frá þingfestingu. Loksverður ákærði dæmdur til að greiða málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, þóknunfyrri verjanda og þóknun réttargæslumanns brotaþola. Laun og þóknanir eruákvörðuð með virðisaukaskatti í dómsorði. Annan kostnað leiddi ekki af rekstrimálsins. ArngrímurÍsberg héraðsdómari kveður upp dóminn.D Ó M S O R Ð: Ákærði,X, sæti fangelsi í 4 ár en til frádráttar skal koma gæsluvarðhaldsvist hans frá5. mars 2017 til dagsins í dag. Ákærðigreiði C 500.000 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá5. mars 2017 til 8. júlí sama ár en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr.sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Ákærðigreiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Oddgeirs Einarssonar hrl.,2.866.880 krónur og 12.000 krónur í aksturskostnað, þóknun fyrri verjanda síns,Þorgeirs Þorgeirssonar hdl., 569.160 krónur og 12.000 krónur í aksturskostnaðog þóknun réttargæslumanns brotaþola, Jón Bjarna Kristjánssonar hdl., 527.000krónur.
|
Mál nr. 192/2002
|
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
|
Hæstiréttur féllst á kröfu á lögreglu um að X yrði gert að sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 22. apríl 2002, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 23. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 19. apríl 2002, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að varnaraðila yrði gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Sóknaraðili krefst þess að varnaraðila verði gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 31. maí nk. kl. 16. Varnaraðili krefst þess aðallega að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur, en til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími en sóknaraðili krefst. Samkvæmt gögnum málsins var varnaraðili handtekinn 14. mars sl. vegna gruns um stórfelldan innflutning á fíkniefnum. Hann sætti gæsluvarðhaldi vegna málsins á grundvelli a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 frá 15. sama mánaðar þar til héraðsdómari kvað upp hinn kærða úrskurð. Við rannsókn málsins hefur varnaraðili gengist við aðild sinni að innflutningi á tæplega 30 kg af hassi. Kveðst hann hafa tekið við því í Danmörku og komið fyrir í húsgögnum, sem hann hafi sent í vörugámi hingað til lands. Eru þannig ekki efni til annars en að fallast á með sóknaraðila að sterkur grunur sé um að varnaraðili hafi framið brot, sem geti varðað allt að 12 ára fangelsi samkvæmt 173. gr. a almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með áorðnum breytingum. Þá verður fallist á að eðli brotsins og umfang þess sé slíkt að gæsluvarðhald sé nauðsynlegt með tilliti til almannahagsmuna, sbr. 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991. Samkvæmt því verður krafa sóknaraðila tekin til greina eins og hún er fram sett og nánar greinir í dómsorði, en ekki eru efni til að marka gæsluvarðhaldinu skemmri tíma en krafist er. Dómsorð: Varnaraðili, X, sæti gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 31. maí nk. kl. 16. Í greinargerð lögreglustjórans í Reykjavík kemur fram [...]. Lögreglan kveður að rannsókn á ætluðu broti kærða gegn 173.gr. a. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940 sé lokið og sé rannsóknin langt komin a.ö.l. og verði gögn málsins send til ákærumeðferðar hjá ríkissaksóknara að rannsókn lokinni, en brotið geti varðað hann þungri fangelsisrefsingu ef sannist, en sterkur rökstuddur grunur sé um að kærði hafi gerst sekur um slíkt brot. Verði að telja gæsluvarðhald nauðsynlegt m.t.t. almannahagsmuna. Lögregla kveður heimild til gæsluvarðhalds vera í 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19, 1991 um meðferð opinberra mála. Við reifun málsins fyrir dómara ítrekaði fulltrúi lögreglustjóra ofangreind rök og lagði sérstaka áherslu á réttarhagsmuni almennings sem væru fólgnir í því að menn sem grunaðir séu um svo umfangsmikið fíkniefnabrot sem hér um ræðir gangi ekki lausir fyrr en dómur gengur og þeir hafi afplánað sína refsingu. Um sé að ræða eitt mesta magn af hassi sem lagt hafi verið hald á hér á landi. Kærði hafi verið samvinnuþýður við rannsókn málsins og muni það koma til athugunar við úrlausn málsins en hafi ekki áhrif á það úrlausnarefni sem hér sé til meðferðar. Verjandi kveður almannahagsmuni ekki vera í húfi í tilviki kærða. Hugtakið almannahagsmunir sé illa skilgreint í lögum og í dómaframkvæmd og þrátt fyrir að brot kærða yrði talið falla undir 173. gr. a almennra hegningarlaga þá sé hér um að ræða kannabisefni, en ákvæði 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 hafi ekki verið beitt þegar svo hátti til. Hættueiginleikar kannabisefna séu minni en annarra þeirra fíkniefna þar sem Hæstiréttur hafi talið að sjónarmið um réttarhagsmuni almennings eigi við. Þá verði 30 kg af hassi ekki skilgreind sem “gífurlegt magn”. Vísar verjandi til sakamáls nr. 1030/2001 við Héraðsdóm Reykjavíkur þar sem ákært sé fyrir tilraun til innflutnings á sambærilegu magni, en í því máli hafi ekki verið krafist áframhaldandi gæsluvarðhalds yfir sakborningum á grundvelli þessa ákvæðis. Slíkri kröfu hafi jafnvel verið hafnað í tilviki mjög alvarlegrar líkamsárásar. Átt geti við að vísa til almannahagsmuna þegar um sé að ræða afbrot eins og manndráp eða hryðjuverk eða brot gegn öryggi ríkisins. Kærði hafi einungis séð um innflutning efnisins gegn greiðslu en ekki átt efnið eða greitt það. Hann hafi þegar sætt einangrun í fimm vikur, hann eigi fjölskyldu og fyrirtæki og þurfi að ganga frá sínum málum áður en til afplánunar komi. Hann hafi játað brot sitt á frumstigi rannsóknar og aðstoðað lögreglu eftir megni við að upplýsa málið. Það sé andstætt mannréttindaákvæðum að leysa kærða ekki úr haldi þegar rannsóknarhagsmunir séu ekki lengur fyrir hendi. Mannréttindadómstóll Evrópu hafi litið svo á að þeir hagsmunir að sakborningi gefist tækifæri til að ganga frá sínum málum áður en hann hefji afplánun séu mikilvægari en almannahagsmunir og vísar verjandi þar um til svonefnds Letellier-máls. Mál það sem krafa lögreglustjóra lýtur að varðar innflutning á 30 kg af hassi. Rannsókn málsins að því er varðar kærða er lokið, en rannsókn málsins í heild er ekki fulllokið. Kærði hefur játað aðild sína og verið samvinnuþýður við rannsókn málsins. Rannsóknarhagsmunir krefjast þess ekki lengur að kærði sæti áfram gæsluvarðhaldi. Krafa lögreglustjóra er gerð á grundvelli almannahagsmuna. Jafnvel þótt um mikið magn sé að ræða af hassi og mesta magn sem haldlagt hefur verið í einu lagi hér á landi fullnægir það eitt og sér ekki því skilyrði laganna að nauðsynlegt sé með tilliti til almannahagsmuna. Við mat á því hvort almannahagsmunum sé ógnað af manni sem gerst hefur sekur um innflutning fíkniefna, er eðlilegt að líta til magns og hættueiginleika þess efnis sem um er að ræða. Hass er ólöglegt hér á landi og varðar innflutningur þess og dreifing þungum viðurlögum, byggist það á því að það geti verið ávanabindandi, skaðlegt heilsu neytanda og neysla þess geti leitt neytendur til afbrota og neyslu enn hættulegri efna. Þegar allt þetta er virt verður engu að síður ekki fallist á það að ætlað brot kærða og þáttur hans í málinu sé þess eðlis að nauðsynlegt sé með tilliti til almannahagsmuna að hann sæti gæsluvarðhaldi á meðan lokið er rannsókn málsins og meðferð þess fyrir dómstólum. Er því hafnað kröfu lögreglustjórans í Reykjavík um að kærði sæti gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Hjördís Hákonardóttir héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. Úrskurðarorð: Hafnað er kröfu lögreglustjórans í Reykjavík um að X sæti áfram gæsluvarðhaldi.
|
Mál nr. 322/1999
|
Kærumál Blóðsýni Kæruheimild Frávísun frá Hæstarétti
|
Kæru H á úrskurði héraðsdóms um að taka skyldi úr honum blóðsýni var vísað frá Hæstarétti með vísan til 4. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, þar sem blóðsýnið hafði þegar verið tekið.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Arnljótur Björnsson og Markús Sigurbjörnsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 5. ágúst 1999, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 11. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Austurlands 5. ágúst 1999, þar sem fallist var á kröfu sóknaraðila um að tekið skyldi blóðsýni úr varnaraðila. Varnaraðili krefst þess að kröfu sóknaraðila verði hafnað. Með fyrrgreindum úrskurði héraðsdóms var varnaraðila gert að sæta því að blóðsýni yrði tekið úr honum, sbr. 1. mgr. 92. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Lýsti varnaraðili yfir kæru úrskurðarins þegar eftir uppkvaðningu hans. Samkvæmt gögnum, sem lögð hafa verið fyrir Hæstarétt, var blóðsýnið tekið úr varnaraðila í beinu framhaldi af þessu. Hefur því sú athöfn, sem kveðið var á um í úrskurðinum, þegar farið fram. Samkvæmt þessu ber að vísa málinu sjálfkrafa frá Hæstarétti með vísan til 4. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá Hæstarétti.
|
Mál nr. 565/2011
|
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 Frávísun frá Hæstarétti
|
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem X var gert skylt að sæta gæsluvarðhaldi, á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, og einangrun meðan á gæsluvarðhaldi stæði. Eftir að málið barst Hæstarétti var rétturinn upplýstur um að rannsóknarhagsmunir krefðust þess ekki lengur að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi og væri hann því frjáls ferða sinna. Var hinum kærða úrskurði því vísað frá Hæstarétti, sbr. 4. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008.
|
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, Eiríkur Tómasson og Greta Baldursdóttir. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 18. október 2011, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum síðar sama dag. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 18. október 2011, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til mánudagsins 24. október sama ár klukkan 16 og einangrun meðan á gæsluvarðhaldi stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili kærði úrskurðinn til Hæstaréttar við uppkvaðningu hans og lýsti því þá að tilgangur kæru væri að úrskurðurinn yrði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldinu yrði markaður skemmri tími. Eftir að málið barst Hæstarétti sendi sóknaraðili réttinum bréf 18. október 2011 þar sem upplýst var að rannsóknarhagsmunir krefðust þess ekki lengur að varnaraðili sætti gæsluvarðhaldi. Væri hann því frjáls ferða sinna. Samkvæmt því er ljóst að það ástand, sem leitt hefur af hinum kærða úrskurði, er þegar um garð gengið. Skal málinu þá vísað frá Hæstarétti, sbr. 4. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá Hæstarétti.
|
Mál nr. 491/2016
|
Kærumál Gjaldþrotaskipti Lán Samningur Veðréttur Handveð
|
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem viðurkennt var að kröfu K ehf. yrði við gjaldþrotaskipti á þb. I ehf. skipað í réttindaröð samkvæmt 111. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Samkvæmt samkomulagi milli S ehf., síðar I ehf., og I Ltd. sem gert var í janúar 2006 skuldbatt S ehf. sig til að greiða I Ltd. tilgreinda fjárhæð og skyldi I Ltd. endurgreiða hana með nánar tilgreindum hætti. Með samningi 6. janúar 2006 fékk S ehf. lán úr hendi K ehf. sem lagt var inn á vörslusafn félagsins hjá K ehf. Var lánið síðar notað á árinu 2006 til að inna af hendi hluta af greiðslu samkvæmt samkomulaginu milli S ehf. og I Ltd. Hélt K ehf. því fram að með samningi milli K ehf. og S ehf. 16. janúar 2008 hefði S ehf. sett að handveði öll verðmæti á vörslusafni félagsins til tryggingar efndum samningsins frá 6. janúar 2006. Bú I ehf. var tekið til gjaldþrotaskipta 26. júlí 2009 og bú I Ltd. 8. mars 2010. Í dómi Hæstaréttar kom fram að þegar þb. I ehf. var tekið til gjaldþrotaskipta hefði hvorki I Ltd. né þrotabú þess staðið félaginu skil á greiðslum samkvæmt fyrrgreindu samkomulagi. Við uppkvaðningu gjaldþrotaúrskurðarins hefði þb. I ehf. því öðlast samsvarandi fjárkröfu á I Ltd. að því tilskildu að slíkt færi ekki í bága við réttindi annarra, sbr. 1. mgr. 72. gr. laga nr. 21/1991. Ekkert lægi fyrir um að K ehf. eða I ehf. hefði áður tilkynnt I Ltd. um að krafan væri veðsett, svo sem áskilið væri í 1. mgr. 46. gr. laga nr. 75/1997. Ákvæði í samningi þess efnis að skuldari skyldi inna greiðslu af hendi á tiltekinn reikning gæti ekki komið í stað slíkrar tilkynningar. Var því ekki talið að krafa þb. I ehf. á hendur I Ltd. og síðar þrotabúi þess væri undirorpin veðrétti K ehf. Samkvæmt þessu var kröfum K ehf. á hendur þb. I ehf. hafnað, en K ehf. lýsti kröfum í búið eftir að kröfulýsingarfresti lauk.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnirEiríkur Tómasson, Greta Baldursdóttir og Karl Axelsson.Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 30.júní 2016, en kærumálsgögn bárust réttinum 7. júlí sama ár. Kærður er úrskurðurHéraðsdóms Reykjavíkur 16. júní 2016 þar sem krafa varnaraðilaað fjárhæð 5.625.219,49 bresk pund var viðurkennd við gjaldþrotaskipti á sóknaraðilaí réttindaröð samkvæmt 111. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl.Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. sömulaga.Sóknaraðili krefst þess aðallegaað hinn kærði úrskurður verði ómerktur, en til vara að kröfum varnaraðila verðihafnað. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.Varnaraðili krefst aðallega staðfestingar hins kærða úrskurðar, en til varaað krafa sín að fjárhæð 4.369.000 bresk pund „ásamt fjárhæð sem samsvararáföllnum vöxtum á innlánsreikningi nr. 322-38-200075 til uppkvaðningar dóms“verði viðurkennd við gjaldþrotaskipti á sóknaraðila og njóti stöðu íréttindaröð samkvæmt 3. tölulið 110. gr. laga nr. 21/1991. Í báðum tilvikumkrefst hann kærumálskostnaðar.ISamkvæmt gögnum málsins tók Saxbygg ehf., síðar Icarus ehf., þátt í aðfjármagna kaup á verslunarkeðjunni Somerfield á grundvelli samkomulags sem gertvar milli félagsins og Isis Investments Ltd. í janúar 2006. Skuldbatt Saxbyggehf. sig til þess að greiða Isis Investments Ltd. í þessu skyni 3.000.000 breskpund, auk 75.000 breskra punda í þóknun, en síðarnefnda félagið hafði gertsamninga við Tazamia Ltd. um að veita því félagi lán og gerast áskrifandi aðhlutabréfum í því. Samkvæmt áðurnefndu samkomulagi Saxbyggs ehf. og IsisInvestments Ltd. skyldi fyrrgreinda félagið, að tilteknum skilyrðum uppfylltum,fá framlag sitt endurgreitt að fullu og að auki 90% af því sem svaraði tilhlutdeildar sinnar í ágóðanum af fjármögnun á kaupum verslunarkeðjunnar. Ískilmálum fyrir þátttöku Saxbyggs ehf. í fjármögnuninni sagði meðal annars:„Allar greiðslur eða innborganir annars aðila til ... hins ... skulu greiddar ámóttökureikning hins aðilans. Hvor aðili um sig getur tilnefnt annan reikningsem móttökureikning fyrir greiðslu með fimm daga fyrirvara fyrir greiðsludag.“ Ísamkomulagi Saxbyggs ehf. og Isis Investments Ltd. var tekið fram að móttökureikningurmerkti gagnvart því fyrrnefnda reikningur þess nr. 0329-26-480058 hjávarnaraðila. Á þessum tíma mun sami maður hafa verið stjórnarformaðurvarnaraðila og hins erlenda félags.Hinn 6. janúar 2006 var undirritaður samningur milli Saxbyggs ehf. ogvarnaraðila sem bar yfirskriftina „Staðfesting á skiptasamningi nr.: AFS12553“.Í samningnum var kveðið á um að varnaraðili skyldi lána Saxbyggi ehf., sem ísamningnum var vísað til sem viðskiptamanns, 2.050.000 bresk pund sem jafngilti271.317.500 krónum. Einnig að lánsfjárhæðin, svonefnd viðmiðunarfjárhæð,samsvaraði verðmæti viðmiðunarbréfa, sem bæru auðkennið „TAZ AGR“ og væru aðnafnverði 2.000.000 bresk pund, miðað við gengið 1,025. Samkvæmt samningnumskuldbatt Saxbygg ehf. sig til að endurgreiða fjárhæðina ekki síðar en 8. janúar2007. Vextir skyldu reiknast frá dagsetningu samningsins til gjalddaga og varvaxtafótur „í upphafi“ sagður vera 5,5938% sem skiptist í grunnvexti, 4,5938%,og álag, 1%. Í samningnum sagði meðal annars: „Til tryggingar skilvísri ogskaðlausri greiðslu viðskiptamanns samkvæmt samningi þessum hefurviðskiptamaður lagt fram tryggingar sem tilgreindar eru í Handveðssamningi/Handveðssamningumvegna afleiðusamninga og viðaukum þeirra sem teljast hluti af samningi þessum.“Skilmálum samningsins var breytttvívegis, fyrst 8. janúar 2007 og síðan 8. janúar 2008. Í báðum tilvikum vargildistími samningsins framlengdur um eitt ár, í síðara skiptið til 8. janúar2009, og lánsfjárhæðin hækkuð, í síðara skiptið í 2.308.426,56 bresk pund, aukþess sem umsömdum vöxtum af láninu var breytt. Óumdeilt er að andvirði lánsins,sem varnaraðili veitti Saxbyggi ehf. á grundvelli samningsins, var fyrst lagt inná vörslusafn félagsins hjá varnaraðila, en síðan notað á árinu 2006 til að innaaf hendi hluta umsaminnar greiðslu þess samkvæmt samkomulaginu við IsisInvestments Ltd.Meðal gagna málsins er handveðssamningur sem undirritaður var af Saxbyggiehf. og varnaraðila 16. janúar 2008. Með samningnum setti félagið sem veðsalivarnaraðila sem veðhafa „að handveði: Öll verðmæti, hverju nafni sem nefnast,þ.m.t. öll verðbréf og peningainnstæður á vörslusafni veðsala hjá veðhafa nr.#480058, og alla innistæðu þess eins og hún er á hverjum tíma“. Í samningnumsagði meðal annars: „Veðandlagið er hér með sett veðhafa að handveði tiltryggingar skilvísum og skaðlausum greiðslum til veðhafa á öllum skuldum ogfjárskuldbindingum í tengslum við afleiðuviðskipti, eins og þau eru skilgreindí b-lið 2. mgr. 2. gr. laga nr. 33/2003, sem veðsali tekst á hendur gagnvartveðhafa, sem þegar hafa stofnast eða síðar munu stofnast, í hvaða formi sem erog í hvaða gjaldmiðli sem er, hvort sem um er að ræða skiptasamninga, framvirkasamninga, valrétti eða hvaða aðrar afleiður sem er og hvort sem um er að ræðahöfuðstól, verðbætur, gengishækkanir, vexti, dráttarvexti og hvers kynskostnað, þar með talinn innheimtukostnað lögmanna.“ Í samningnum var tekið framað meðfylgjandi honum væri útprentun sem sýndi stöðu fjármálagerninga ogverðmæta á áðurnefndu vörslusafni eins hún væri við undirritun samningsins. Þaðskjal hefur ekki verið lagt fram í málinu, en hins vegar er meðal gagna þesseignarstýringaryfirlit þar sem auk annars koma fram hreyfingar á vörslusafninuá tímabilinu frá 1. janúar 2006 til 25. september 2015. Fyrir liggur að Isis Investments Ltd. tók við greiðslu frá Tazamia Ltd. 27.febrúar 2009 þar sem annars vegar var um að ræða endurgreiðslu á láni og hinsvegar hagnað af sölu á framangreindri verslunarkeðju. Áður en Isis InvestmentsLtd. greiddi Saxbyggi ehf. það, sem því bar samkvæmt samkomulaginu frá í janúar2006, var bú fyrrgreinda félagins tekið til gjaldþrotaskipta 8. mars 2010.Hinn 27. apríl 2009 var heiti Saxbyggs ehf. breytt í Icarus ehf. Skömmusíðar, 15. maí sama ár, var bú félagsins tekið til gjaldþrotaskipta og rannfrestur til að lýsa kröfum í búið út 26. júlí 2009.Margvíslegur ágreiningur milli kröfuhafa í þrotabúi Isis Investments Ltd. munhafa orðið til þess að úthlutun úr búinu dróst á langinn. Hinn 15. janúar 2015gerðu málsaðilar með sér samkomulag um að skiptastjóri sóknaraðila myndi beinaþví til skiptastjóra í þrotabúi Isis Investments Ltd. að þeir fjármunir, semtil stæði að greiða úr búinu vegna þátttöku Saxbyggs ehf. í kaupum áframangreindri verslunarkeðju, yrðu lagðir inn á sérgreindan bankareikning íArion banka hf. í nafni sóknaraðila. Lýstu aðilarnir því yfir að gerðsamkomulagsins og móttaka sóknaraðila á fjármununum „raski í engu efnislegumrétti hvorugs aðila frá því sem orðið hefði ef samkomulagið væri ekki gert.“ Meðbréfi 12. mars 2015 til varnaraðila tilkynnti skiptastjóri sóknaraðila að hannhafi tekið á móti 4.369.000 breskum pundum og lagt þau inn á áðurgreindanbankareikning. Varnaraðili lýsti kröfum þeim, sem mál þetta snýst um, á hendur sóknaraðila1. apríl 2015. Var kröfugerðin einkum reist á því að varnaraðili hafi veitt þrotamannilán og samhliða hafi hann „með samningi dags. 6. janúar 2006 veðsettvæntanlegar fjárkröfur sínar vegna endurgreiðslu á fjárfestingunni í Somerfieldtil handa kröfuhafa. Ber veðsamningurinn með sér að allar greiðslur semþrotamanni áttu að berast vegna fjárfestingarinnar ... hafi átt að berast inn áþar til greindan reikning nr. 0329-26-480058 hjá Kaupþingi, en þann reikninghafði þrotamaður veðsett til tryggingar á viðskiptum sínum við kröfuhafa“. Þvítil stuðnings var vísað til handveðssamningsins frá 16. janúar 2008. Sóknaraðilihafnaði kröfum varnaraðila með bréfi 9. apríl 2015 og í kjölfarið varágreiningnum beint til héraðsdóms á grundvelli 171. gr. laga nr. 21/1991.IISóknaraðili krefst þess sem fyrr greinir að hinn kærði úrskurður verði ómerktur.Færir hann þau rök fyrir kröfunni að héraðsdómur hafi ekki tekið afstöðu tilallra málsástæðna sinna, svo sem nauðsyn hafi borið til við úrlausn málsins.Samkvæmt d., e. og f. liðum 1. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála, sbr. 1. mgr. 178. gr. laga nr. 21/1991, skal í forsendum úrskurðar einsog þess, sem hér um ræðir, greina stutt yfirlit um atvik að baki máli ogágreiningsefni í því, helstu málsástæður aðila og réttarheimildir sem þeirbyggja á, þó aðeins að því leyti sem þörf krefur til úrlausnar máli, ogrökstudda niðurstöðu um sönnunaratriði og lagaatriði. Þótt nokkuð skorti á að gerðsé grein fyrir málsatvikum með gagnorðum og skilmerkilegum hætti í hinum kærða úrskurði,þar sem meðal annars gætir ónákvæmni þegar vísað er til efnis málsskjala, er þarleyst úr helstu málsástæðum aðila á fullnægjandi hátt. Af þeim sökum er ekkifallist á ómerkingarkröfu sóknaraðila.IIISamkvæmt 1. mgr. 22. gr. laga nr. 75/1997 um samningsveð er heimilt aðstofna til handveðréttar í lausafé. Í 2. mgr. segir að handveðréttur öðlistréttarvernd við afhendingu veðsins til veðhafa eða aðila sem tekið hefur að sérað hafa umráð veðsins fyrir veðhafa þannig að eigandinn sé sviptur möguleikanumá því að hafa veðið undir höndum. Þá er kveðið á um í 3. mgr. að sé veðið íumráðum annars en eiganda á gildistíma veðsetningarinnar öðlist handveðréttureinnig réttarvernd þegar umráðamaður hefur fengið tilkynningu um veðsetningunaog um það að eigandinn ráði ekki yfir veðinu. Eftir 1. mgr. 45. gr. sömu lagaer heimilt að veðsetja almenna fjárkröfu manns á hendur nafngreindum skuldara.Veðréttur í slíkri kröfu öðlast réttarvernd við það að skuldarinn færtilkynningu um veðsetninguna, annaðhvort frá veðsala eða veðhafa, sbr. 1. mgr. 46.gr. laganna. Málsaðilar eru sammála um að meðsamningnum milli Saxbyggs ehf. og varnaraðila 6. janúar 2006, sem breytt var 8.janúar 2007 og síðar 8. janúar 2008, hafi félagið fengið lán úr hendivarnaraðila sem því hafi borið að endurgreiða. Í samningnum var kveðið á um aðtil tryggingar þeirri greiðslu hafi félagið lagt fram tryggingar semtilgreindar væru í samningi eða samningum um handveð vegna afleiðusamninga. Ekkiverður séð að slíkur samningur hafi verið gerður samhliða. Eins og áður greinirheldur varnaraðili því fram að með handveðssamningnum, sem undirritaður var 16.janúar 2008, hafi verið samið um handveð til tryggingar efndum Saxbyggs ehf. á fyrrnefndasamningnum. Því andmælir sóknaraðili, meðal annars með þeim rökum að ekki hafiverið um að ræða skuld í tengslum við afleiðuviðskipti, svo sem áskilið hafiverið í handveðssamningum. Á það sjónarmið sóknaraðila er ekki fallist þar semhugtakið afleiða er skilgreint svo rúmt í d. og h. liðum 1. mgr. 2. gr. laganr. 108/2007 um verðbréfaviðskipti, sbr. áður b. lið 1. mgr. 2. gr. laga nr.33/2003, að viðskipti á grundvelli samningsins frá 2006 hafi fallið undir það.Jafnframt styðst þessi niðurstaða við að í þeim samningi var að því er varðaðitryggingar fyrir efndum vísað til samnings eða samninga um handveð vegnaafleiðusamninga, auk þess sem samningnum hafði verið breytt og gildistími hansframlengdur tíu dögum áður en handveðssamningurinn var gerður.Til tryggingar efndum á samningnum 6. janúar 2006 setti Saxbygg ehf.samkvæmt þessu varnaraðila að handveði samkvæmt handveðsréttarsamningum 16.janúar 2008: „Öll verðmæti, hverju nafni sem nefnast, þ.m.t. öll verðbréf ogpeningainnstæður á vörslusafni“ félagsins hjá varnaraðila „nr. #480058, og allainnistæðu þess eins og hún er á hverjum tíma“. Eftir orðanna hljóðan stofnaðistmeð samningnum handveðréttur til handa varnaraðila í öllum verðmætum á hinuauðkennda vörslusafni Saxbyggs ehf. hjá honum á hverjum tíma, svo sem íverðbréfum og innstæðum á þeim bankareikningi sem vísað er til að framan. Semfyrr segir var andvirði lánsins, sem félagið fékk hjá varnaraðila, lagt inn ávörslusafnið, en síðan notað þegar á árinu 2006 til að inna af hendi hluta afgreiðslu félagsins samkvæmt samkomulaginu við Isis Investments Ltd. frá janúar2006 án þess að gerðar hafi verið ráðstafanir samkvæmt 22. gr. laga nr. 75/1997til þess að veita veðréttinum réttarvernd. Þessir fjármunir voru því hvað semöðru líður ekki háðir handveðrétti varnaraðila, sbr. til hliðsjónar dómHæstaréttar 18. desember 2012 í máli nr. 720/2012.Að þessu sögðu kemur til skoðunarhvort krafa Saxbyggs ehf., síðar Icarusar ehf., á hendur Isis Investments Ltd. hafiverið veðsett varnaraðila. Þegar bú Icarusar ehf. var tekið tilgjaldþrotaskipta hafði Isis Investments Ltd. ekki staðið fyrrgreinda félaginuskil á greiðslum samkvæmt áðurgreindu samkomulagi. Þegar gjaldþrotaúrskurðurvar kveðinn upp öðlaðist sóknaraðili því samsvarandi fjárkröfu á IsisInvestments Ltd., að því tilskildu að slíkt færi ekki í bága við réttindiannarra, sbr. 1. mgr. 72. gr. laga nr. 21/1991. Ekkert liggur fyrir um aðvarnaraðili eða Icarus ehf. hafi áður tilkynnt hinu erlenda félagi um að krafanværi veðsett, svo sem áskilið er í 1. mgr. 46. gr. laga nr. 75/1997. Ákvæði ísamningi þess efnis að skuldari skuli inna greiðslu af hendi á tiltekinnreikning getur ekki komið í stað slíkrar tilkynningar, sbr. til hliðsjónar dómaHæstaréttar 8. september 2000 í máli nr. 334/2000 og 18. nóvember 2004 í málinr. 211/2004. Því síður geta stjórnunartengsl milli skuldarans og þess, semkrefst viðurkenningar á veðrétti, gert það. Samkvæmt þessu var krafa sóknaraðilaá hendur Isis Investments Ltd. og síðar þrotabúi þess ekki undirorpin veðréttivarnaraðila.Með vísan til alls þess, sem að framan greinir, verður aðalkröfuvarnaraðila á hendur sóknaraðila hafnað, en henni var lýst eftir aðkröfulýsingarfresti lauk. Varakröfu varnaraðila, sem reist er á því að stofnasthafi til veðréttar honum til handa, er jafnframt hafnað.Miðað við þessi málsúrslit verðurvarnaraðila gert að greiða sóknaraðila málskostnað í héraði og kærumálskostnaðsem ákveðinn verður í einu lagi eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Kröfumvarnaraðila, Kaupþings ehf., á hendur sóknaraðila, þrotabúi Icarusar ehf., erhafnað.Varnaraðiligreiði sóknaraðila samtals 3.000.000 krónur í málskostnað í héraði ogkærumálskostnað. Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 16.júní 2016.I.Máliþessu, sem er ágreiningsmál um slitameðferð varnaraðila, var beint til dómsins5. júní 2015 með bréfi varnaraðila með vísan til 3. mgr. 120. gr. laga nr.21/1991, um gjaldþrotaskipti, sbr. 171. gr. sömu laga. Málið var tekið tilúrskurðar 4. maí 2016. Sóknaraðilikrefst þess aðallega að krafa hans, að fjárhæð 5.625.219,49 bresk pund, verðiviðurkennd við gjaldþrotaskipti á varnaraðila, þrotabúi Icarusar ehf., og aðhún njóti stöðu í réttindaröð samkvæmt 111. gr. laga nr. 21/1991 umgjaldþrotaskipti o.fl. Til vara krefst sóknaraðili þess að krafa hans, að fjárhæð 4.369.000bresk pund, ásamt áföllnum vöxtum á innlánsreikningi nr. 322-38-200075 tiluppkvaðningar úrskurðar, verði viðurkennd við gjaldþrotaskipti á varnaraðila,þrotabúi Icarusar ehf., og að hún njóti stöðu í réttindaröð samkvæmt 3. tölul.110. gr. laga nr. 21/1991, um gjaldþrotaskipti o.fl. Í báðum tilvikum erkrafist málskostnaðar. Varnaraðilikrefst þess að kröfum sóknaraðila verði hafnað og að sóknaraðila verði gert aðgreiða málskostnað að skaðlausu. II. Málavextir.Samkvæmtgögnum málsins eru atvik þau að haustið 2005 tók sóknaraðili, ásamt öðrum, þáttí að fjárfesta í bresku verslunarkeðjunni Somerfield, m.a. með því að leggjaTazamia Limited (frá Bresku Jómfrúareyjunum) til 67.150.000 bresk pund vegnafjárfestingarinnar. Sóknaraðili hafði milligöngu um að bjóða nokkrum völdumfjárfestum sem voru í einkabankaþjónustu hjá sóknaraðila þátttöku íframangreindri fjárfestingu og varð hlutdeild þeirra í fjármögnuninni alls40.000.000 breskra punda af framangreindum 67.150.000 bresku pundum.Varnaraðili, sem þá hét Saxbygg ehf., var einn þessara aðila. Þátttakavarnaraðila í þessari fjárfestingu fólst í að varnaraðili gerði svokallaðanhlutdeildarsamning (e. sub-participation agreement) við Isis Investment Limited(„Isis“), sem staðsett er á eyjunni Mön, þar sem hann skuldbatt sig til að takaþátt í að fjármagna kaup á Somerfield með framlagi að fjárhæð 3.000.000 breskrapunda að viðbættri þóknun að fjárhæð 75.000 bresk pund. Samkvæmthlutdeildarsamningnum skyldi Isis greiða ágóða varnaraðila að fjárfestingunniinn á bankareikning 0329-26-480058 hjá sóknaraðila (vörslureikning). Meðframsalssamningi (e. Transfer Deed), dags. 29. desember 2005, yfirtók Isisréttindi og skyldur sóknaraðila samkvæmt samningnum við Tazamia. Kaupþing ogIsis voru nátengd enda var Isis undir yfirráðum og stjórn Kaupþings og varþáverandi stjórnarformaður sóknaraðila, Sigurður Einarsson, jafnframtstjórnarformaður Isis. Afgögnum málsins verður ráðið að ávinningur varnaraðila, og annarra fjárfesta, afþátttökunni hafi falist í því að fá hlutdeild í 90% af mögulegum ágóða Isisvegna sölu fjárfestingarinnar í Somerfield ásamt endurgreiðslu á framlagi sínu,að því marki sem Isis fékk greitt frá Tazamia samkvæmt lánssamningnum og allt íhlutfalli við þátttöku hvers fjárfestis. Hvort tveggja skyldi Isis greiðafjárfestunum eftir að Tazamia hafði endurgreitt Isis lán samkvæmtframangreindum lánssamningi og hlutdeild Isis í söluhagnaði verslunarkeðjunnar.Þrátt fyrir nafngiftina var ekki um formlegt hlutdeildarskírteini að ræða ískilningi laga nr. 128/2011 um verðbréfasjóði, fjárfestingarsjóði ogfagfjárfestasjóði.Varnaraðilivar samkvæmt hlutdeildarsamningi sínum skuldbundinn til þess að inna greiðslusína til Isis af hendi í breskum pundum. Varnaraðili gerði samning við ISISInvestment Limited 6. janúar 2006 þar sem kveðið var á um að hann myndi takaþátt í fjármögnun kaupanna í Tazamia fyrir 3.000.000 breskra punda, en 75.000bresk pund voru greidd varnaraðila í formi þóknunar. Í þeim samningi er móttökureikningursóknaraðila skilgreindur sem reikningur hans nr. 0329-26-480058 hjá varnaraðilaá Íslandi. Varnaraðilifjármagnaði greiðslu sína til Isis með eiginfjárframlagi að fjárhæð 1.025.000bresk pund en einnig með láni frá sóknaraðila að fjárhæð 2.050.000 bresk pund.Sóknaraðili hafði milligöngu um greiðslu vegna hlutdeildarsamnings varnaraðilaog Isis. Sóknar- og varnaraðili gerðu samhliða framangreindum gerningum með sérlánssamning í formi skiptisamnings, dags. 6. janúar 2006, þar sem kveðið var á umað sóknaraðili myndi lána varnaraðila 2.050.000 bresk pund. Samkvæmt samningnumskyldi lánsfjárhæðin, 2.050.000 bresk pund,, bera 5,5938% vexti og var þar mæltfyrir um að lánið skyldi gert upp 8. janúar 2007. Ískiptisamningnum var tiltekið sérstaklega að til tryggingar skilvísri ogskaðlausri greiðslu sinni hefði viðskiptamaður lagt fram tryggingar semtilgreindar væru í handveðssamningi/handveðssamningum vegna afleiðusamninga ogviðaukum þeirra sem teldust hluti af skiptisamningnum. Skilmálumskiptisamningsins frá 6. janúar 2006 var breytt 8. janúar 2007 og 8. janúar2008. Samkvæmt síðari skilmálabreytingunni var nýr höfuðstóll skuldarinnartilgreindur sem samanstóð af upphaflegum höfuðstól auk áfallinna vaxta. Þannigvar nýr höfuðstóll skuldarinnar 2.308.426,56 bresk pund og skyldi lánsfjárhæðinbera 6,53% vexti. Þá var kveðið á um það í samningnum að til uppgjörs skyldikoma 8. janúar 2009. Óumdeilt er með aðilum að til skuldarinnar hafi veriðstofnað óháð því samningsformi sem var notað um lánveitinguna.Ímálinu liggur fyrir handveðssamningur á milli aðila, dags. 16. janúar 2008, þarsem varnaraðili setti sóknaraðila að handveði „öll verðmæti, hverju nafni semnefnast, þ.m.t. öll verðbréf og peningainnstæður á vörslusafni veðsala hjáveðhafa nr. #480058, og alla innistæðu þess eins og hún er á hverjum tíma(einnig nefnt hið „veðsetta“ eða „veðandlagið“).“ Í samningnum kom jafnframtfram að veðið næði til „allra verðmæta sem [yrðu] geymd á ofangreinduvörslusafni veðsala, bæði þeirra sem [væru] til staðar við undirritun“samningsins og einnig þeirra sem bættust við síðar og kæmu í stað staðþáverandi verðmæta, þ.e. veðandlagsins. Þá var tekið fram í samningnum aðmeðfylgjandi honum væri útprentun sem sýndi stöðu fjármálagerninga/verðmæta ávörslusafninu, eins og hún væri við undirritun handveðssamningsins, en ekkiværi um tæmandi talningu á veðandlaginu að ræða. Þá sagði í samningnum: ,Veðandlagið er hér með sett veðhafaað handveði til tryggingar skilvísum og skaðlausum greiðslum til veðhafa áöllum skuldum og fjárskuldbindingum í tengslum við afleiðuviðskipti, eins ogþau eru skilgreind í b-lið 2. mgr. 2. gr. laga nr. 33/2003, sem veðsali tekst áhendur gagnvart veðhafa, sem þegar hafa stofnast eða síðar munu stofnast, íhvaða formi sem er og í hvaða gjaldmiðli sem er, hvort sem um er að ræðaskiptasamninga, framvirka samninga, valrétti eða hvaða aðrar afleiður sem er oghvort sem um er að ræða höfuðstól, verðbætur, gengihækkanir, vexti,dráttarvexti og hvers kyns kostnað þar með talinn innheimtukostnað lögmanna. Veðandlagið hér með sett veðhafa aðhandveði til tryggingar skilvísum og skaðlausum greiðslum veðsala, sbr.ofangreint og stendur það til tryggingar endurgreiðslu á höfuðstólskuldarinnar, gengismun, vöxtum og dráttarvöxtum, svo og hvers konar kostnaðisem leiða kann af vanskilum, málssókn eða öðrum réttargjöldum, lögmannsþóknuneða öðru er veðhafa ber að greiða og framlengingu á þessum skuldum eðasamningum, eins og nánar er kveðið á um i handveðssamningi þessum. Veðsetning þessi stendur óhögguð þóttskuldaskjölum sé breytt, þ.á.m. þó svo ákvæðum um tryggingar sé breytt eðagreiðslufrestir veittir einu sinni sem oftar á skuldum þeim sem veðandlagið áað tryggja, sama gildir ef skuldirnar eru framlengdar eða endurnýjaðar meðnýjum skjali/skjölum.Hvers kyns greiðslum sem til erukomnar vegna veðandlagsins, svo sem arði, vöxtum, afborgunum, greiðslum vegnainnlausnar eða lækkunar hlutafjár, er veðhafa heimilt að ráðstafa til greiðsluá skuldbindingum þeim sem veðandlagið á að tryggja, enda þótt þær séu ekkigjaldfallnar, leggja þær inn á sérstakan reikning sem skal vera handveðsetturmeð sama hætti og með sömu skilmálum og greinir í handveðssamningi þessum,leggja þær inn á vörslureikning veðsala og veðsetja þær veðhafa þar, en séfjárfest í nýjum fjármálagerningum fyrir andvirðið nær handveðsréttur veðhafatil þeirra.Eftirað Isis hafði fengið endurgreitt á grundvelli lánssamnings við Tazamia (e.facility agreement), nánar tiltekið hinn 27. febrúar 2009, en áður en Isisgreiddi þeim fjárfestum sem höfðu tekið þátt í að fjármagna verkefnið samkvæmthlutdeildarsamningum, þar á meðal varnaraðila, var Isis tekið tilgjaldþrotaskipta með úrskurði dómstóls á eyjunni Mön (High Court of Justice ofthe Isle of Man) hinn 8. mars 2010. Af því leiðir að fjárfestarnir áttu kröfu áhendur þrotabúi Isis á grundvelli hlutdeildarsamninganna. Hinn10. mars 2015 kom til greiðslu úr þrotabúi Isis. Með samkomulagi dags. 15.janúar 2015 sömdu sóknaraðili og skiptastjóri varnaraðila um að hinnsíðarnefndi myndi beina þeim tilmælum til skiptastjóra Isis að fjármunir semáttu samkvæmt samningnum að berast inn á hinn veðsetta reikning skyldu greiddirinn á sérgreindan reikning í Arion banka í nafni varnaraðila. Samhliðalýstu aðilar því yfir að gerð samkomulagsins og móttaka varnaraðila á fjármunummyndu ekki raska efnislegum rétti hvors aðila frá því sem orðið hefði efsamkomulagið hefði ekki verið gert. Í samræmi við það tók skiptastjóri við4.369.000 breskum pundum inn á vörslureikning varnaraðila nr. 322-38-200075,svo sem skiptastjóri varnaraðila tilkynnti um með bréfi dags. 12. mars 2015.Meðkröfulýsingu, dags. 1. apríl 2015, lýsti sóknaraðili kröfu vegnalánssamningsins sem hann gerði við varnaraðila 6. janúar 2006 vegnafjárfestingar í Somerfield. Var höfuðstól kröfunnar lýst sem 2.459.166,81breskra punda en dráttarvöxtum frá 8. janúar 2009 til 1. apríl 2015 að fjárhæð3.166.052,68 bresk pund, eða alls 5.625.219,49 bresk pund. Íkröfulýsingunni eru viðskipti aðila rakin og kemur þar fram að samhliðalánveitingu kröfuhafa til þrotamanns að fjárhæð 2.000.000 breskra punda hafiverið undirrituð lánaskjöl í formi skiptasamnings. Samkvæmt ákvæðum samningsinshafi þrotamaður skuldbundið sig til að greiða kröfuhafa lánið til baka ásamtþeim hækkunum sem yrðu á gengi myntar samningsins frá samningsdegi. Þá hafiþrotamaður skuldbundið sig til að greiða kröfuhafa umsamda vexti af lánsfjárhæðen vextir hafi alls numið 4,5938%. Í skiptisamningnum hafi verið vísað til „TAZAGR“ og hafi sú tilvísun eingöngu verið til þeirrar fjárfestingar þrotamannssem lýst sé í kröfulýsingu. Þákemur fram í kröfulýsingunni að upphaflegur gjalddagi samkvæmt skiptisamningnumhafi verið 8. janúar 2007 en þeim gjaldaga hafi verið breytt með breytingu áskilmálum samningsins 8. janúar 2007 og hann framlengdur til 8. janúar 2007. Þáhafi lánsfjárhæðum og vaxtaprósentum verið breytt til samræmis við stöðulánsins 8. janúar 2007. Hinn 8. janúar 2008 hafi kröfuhafi og þrotamaður afturundirritað breytingu á skilmálum samningsins og framlengt gjalddaga til 8.janúar 2009, auk þess sem lánsfjárhæð og vaxtaprósentum hafi verið breytt. Íkröfulýsingunni segir enn fremur: „Kröfuhafi byggir kröfu sína á aðhann hafi veitt þrotamanni peningalán sem þrotamanni er skylt að endurgreiða.Samhliða peningaláninu hafi þrotamaður með samningi dags. 6. janúar veðsettvæntanlegar fjárkröfur sínar vegna endurgreiðslu á fjárfestingunni í Somerfieldtil handa kröfuhafa. Ber veðsamningurinn með sér að allar greiðslur semþrotamanni áttu að berast vegna fjárfestingarinnar í Somerfield hafi átt aðberast inn á þar til greindan reikning nr. 0329-26-480058 hjá Kaupþingi, enþann reikning hafði þrotamaður veðsett til tryggingar á viðskiptum sínum viðkröfuhafa, sbr. fylgiskjal 3. Að mati kröfuhafa eru öll skilyrði veðsetningar áalmennri fjárkröfu sem þessari uppfyllt skv. íslenskum lögum og lögum þeim ergilda á eyjunni Mön, þ.á.m. að greiðanda fjárkröfunnar, þ.e. Isis, hafi veriðveðsetningin ljós. Byggir kröfuhafi afstöðu sína á að kröfuhafi hafi farið meðstjórn greiðanda Isis, stjórnarformaður kröfuhafa, Sigurður Einarssonar, hafiverið stjórnarformaður Isis, kröfuhafi hafi undirbúið viðskiptin og það hafiverið meðvituð ákvörðun allra aðila að tilgreining vörslureiknings þrotamannshjá kröfuhafa, en sá reikningur var handveðsettur kröfuhafa vegna allraafleiðuviðskipta hans við kröfuhafa sem „Receiving account“, sbr. fylgiskjal 1.Breytir það engu að mati kröfuhafa þó svo að Isis hafi síðar verið úrskurðaðurgjaldþrota og skipaður skiptastjóri, enda skiptastjóri bundinn við þálöggerninga sem Isis stóð að fyrir skipun skiptastjóra. Þá byggir kröfuhafi áað það haggi ekki veðsetningunni þó svo að krafan hafi ekki verið orðingjaldkræf þegar veðsetningin hafi farið fram. Þá hafi þrotamanni verið óheimiltað breyta viðtökureikningnum (e. Receiving account) nema með samþykki og fyriratbeina Isis, en eins og áður segir fór kröfuhafi með stjórn Isis. Kröfuhafi telur að veðréttur sinn ífjármunum sem skiptastjóri þrotamanns hefur móttekið eigi enn frekari stoð ílögum Manar á Írlandshafi (þar sem Isis er skráð), en ensk lög giltu um samningá milli þrotamanns og Isis. Áskilur kröfuhafi sér allan rétt til að aflasönnunar um slík atriði.“Skiptastjórivarnaraðila hafnaði kröfu sóknaraðila með bréfi, dags. 9. apríl 2015, en íbréfinu sagði meðal annars svo: . Kröfu þessari hefði borið að lýsaeigi síðar en 26. júlí 2009 en þá lauk kröfulýsingarfresti. Hún er því fallinniður. Að auki var henni ekki lýst án ástæðulauss dráttar að því marki semundantekningarákvæði laga gætu átt við. Mögulegur veðréttur fellur því niðurvið vanlýsingu enda ekki hægt að fullnusta veðið með beinum hætti í skilningi4. mgr. 116. gr. [laga nr. 21/1991, um gjaldþrotaskipti]. 2. Ekki verður séð að það hafistofnast að lögum til tryggingarréttinda, enda skilyrði ákvæða laga umsamningsveð ekki uppfyllt að íslenskum lögum og ekki sýnt fram á að ákvæði lagaá eyjunni Mön séu þess efnis að leitt geti til að viðurkenna beritryggingaréttindin að íslenskum lögum. 3. Gerð er krafa um dráttarvexti frá8.1. 2009. Sú krafa fær ekki staðist að mati skiptastjóra en undirstrikar aðlýsa hefði átt kröfunni áður en kröfulýsingarfrestur rann út. 4. Ekki verður séð að krafa Kaupþingssé andlag nokkurs gilds veðsamnings sem gerður hefur verið en um er að ræðasamningssamband milli þb. Icarusar og Isis á eyjunni Mön. Að því leyti sem framangreint þrýturer lýst yfir riftun á veðsetningunni þar sem möguleg veðsetning gerðist eftirað krafa stofnaðist en innan sex mánaða fyrir frestdag.Þarsem ekki tókst jafna ágreininginn vísaði skiptastjóri varnaraðila ágreiningnumtil héraðsdóms, með bréfi dags. 13. maí 2015. III.Málsástæður sóknaraðilaSóknaraðilibyggir á því að krafa hans samkvæmt kröfulýsingu eigi að komast að við skipti áþrotabúi varnaraðila og að hún skuli viðurkennd eins og henni er lýst þar.Sóknaraðili byggir aðallega á því að um sé að ræða veðkröfu, sbr. 111. gr. laganr. 21/1991 en til vara að um sé að ræða búskröfu, sbr. 3. tölul. 110. gr.laganna. AðalkrafaSóknaraðilitelur ágreiningsefni málsins lúta að því hvort sóknaraðili eigitryggingarréttindi í eign varnaraðila vegna fjárfestingarinnar í Isis þar semsá fjármálagerningur sem gerður var samhliða fjárfestingunni hafi veriðhandveðsettur sóknaraðila frá upphafi eða í síðasta lagi við greiðslu ágrundvelli fjármálagerningsins til varnaraðila. Þá telur sóknaraðili aðvarnaraðili hafi veðsett sóknaraðila kröfu sína á hendur Isis til tryggingar áendurgreiðslu lánsins samhliða lánveitingu sóknaraðila.Aðilarmálsins hafa sammælst um að við úrlausn þess verði litið svo á að Isis hafigeymslugreitt kröfuna vegna fjármálagerningsins sökum vafa um það hver séréttur eigandi verðmætanna. Þannig teljist hvorki kröfunni né veðréttindumlokið fyrr en ágreiningur aðila hefur verið til lykta leiddur. FjármálagerningurIsis og varnaraðila var handveðsettur sóknaraðilaSóknaraðilibyggir í fyrsta lagi á því að samkvæmt handveðssamningi milli sóknaraðila ogvarnaraðila hafi varnaraðili sett að handveði öll verðmæti inni áeignastýringarsafni varnaraðila hjá sóknaraðila númer 480058 til tryggingar áþeim skuldbindingum sem varnaraðili hafði undirgengist gagnvart sóknaraðila. Sóknaraðilivísar til þess að samningnum hafi fylgt útprentun sem sýndi stöðufjármálagerninga á vörslusafninu en tekið var fram að ekki væri um tæmanditalningu að ræða. Meðal fjármálagerninga sem tilgreindir voru á útprentuninnivar TAZ AGR og Tazamia, sem er auðkenning þeirra fjármálagerninga semhlutdeildarsamningur Isis og varnaraðila laut að. Veðandlagið var allt fráundirritun samninga tilgreint á eignastýringarsafni varnaraðila með nákvæmumhætti, sbr. eignastýringaryfirlit frá 1. janúar 2006 til 25. september 1015.Þar kemur fram tilvísun til Tazamia Holdings og Tazamia Holdings Agreement,nafnverð og myntgengi. Sóknaraðilibyggir á því að tilgreining með þessum hætti uppfylli öll skilyrði laga umsamningsveð nr. 75/1997 („svl.“) og að með handveðssamningnum hafi varnaraðiliafsalað sér umráðum veðandlagsins og því hafi handveðrétturinn öðlastréttarvernd þá þegar, sbr. 2. mgr. 22. gr. svl. Samkvæmt ákvæðinu sé heimilt aðstofna til handveðréttar í lausafé en samkvæmt hefðbundinni skilgreiningu áhugtakinu lausafé er um að ræða samheiti yfir allar eignir sem ekki falla undirhugtakið fasteign. Því falli hvers kyns eignarréttindi undir hugtakið hvort semþau lúta að hlutbundnum eða óhlutbundnum verðmætum. Það sé því hafið yfir vafaað varnaraðila var heimilt að handveðsetja sóknaraðila þau eignarréttindivarnaraðila sem fólust í umræddum fjármálagerningum og kröfum varnaraðila ágrundvelli þeirra á hendur þriðja aðila. Sóknaraðilibendir á að í handveðssamningnum komi skýrlega fram að veðsali skuli svipturumráðum þess á meðan kröfur þær sem veðandlagið á að tryggja eru ekki að fullugreiddar og að veðsala sé óheimilt að ráðstafa veðandlaginu með hvaða hætti semer nema hann hefði áður fengið skriflegt leyfi veðhafa, þ.e. sóknaraðila. Þessutil viðbótar bendir sóknaraðili á að í lánssamningi aðila, sem var í formiskiptasamnings, var vísað til Tazamia Holding Agreement sem skuldbindingarsóknaraðila. Af því megi ráða að aðilar hafi litið svo á að veðandlagið hafiverið í umráðum sóknaraðila og að krafa á hendur Isis gengi beint til uppgjörsá lánssamningnum.Verðiekki talið að í framanröktu hafi falist afhending hins veðsetta til sóknaraðilabyggir sóknaraðili á að líta beri svo á að veðandlagið hafi verið í umráðumIsis frá gildistöku handveðréttarins og með því hafi handveðréttur öðlastréttarvernd, með vísan til 2. mgr. 22. gr. laga nr. 75/1997 um samningsveð.Samkvæmt ákvæðinu er ein leið til að tryggja réttarvernd handveðréttar aðafhenda veðið aðila sem hefur tekið að sér að hafa umráð veðsins fyrir veðhafaþannig að eigandinn sé sviptur möguleikanum á því að hafa veðið undir höndum. Íþví sambandi bendir sóknaraðili á að svokallaður viðtökureikningur varnaraðila(e. Receiving Account) var skilgreindur sem reikningur nr. 0329-26-480058 hjáKaupþingi banka á Íslandi, sbr. 5. gr. staðfestingar frá 6. janúar 2006.Varnaraðili hafði handveðsett sóknaraðila þann reikning með sama hætti ogfjármálagerningurinn var handveðsettur. Því hafi verið ljóst að ef til greiðslukæmi á grundvelli fjármálagerningsins bæri Isis að inna greiðsluna af hendi inná tilgreindan reikning og því gat varnaraðili ekki ráðið yfir þeim verðmætumsem voru fólgin í fjármálagerningnum. Sóknaraðilitelur aðilum hafa verið ljóst að óheimilt var að breyta viðtökureikningnum,enda hefði það verið í andstöðu við handveðssamninginn. Auk þess hafi veriðtekið skýrlega fram að slík breyting var háð samþykki Isis sem hafðiundirgengist fyrrgreinda skuldbindingu. Það eitt að bú Isis og varnaraðila hafiverið tekið til skipta geti ekki breytt þessum samningsskuldbindingum. Auk þesshafi verið sérstaklega tiltekið í skilmálum samnings Isis og varnaraðila aðIsis hafði ekki heimild til að skuldajafna hugsanlegum kröfum sínum á hendurvarnaraðila enda hefði slíkt verið í ósamræmi við handveðrétt sóknaraðila. Þáhafi Kaupþing séð um skjalagerð fyrir Isis og því augljóst að Kaupþing upplýstiIsis um handveðréttinn.Meðhliðsjón af öllu framansögðu telur sóknaraðili ljóst að þeim kröfum sem gerðarverði að lögum fyrir handveðsetningu þeirra eignar- og kröfuréttindavarnaraðila sem fólust í framangreindum fjármálagerningum sé fullnægt. Þá telursóknaraðili einnig ljóst að það hafi verið ætlun aðila frá upphafi aðsóknaraðili nyti slíkra tryggingarréttinda yfir væntum endurheimtum varnaraðilaaf fjárfestingunni. Því sé sú fjárhæð, sem varnaraðili fékk greidda ágrundvelli fjárfestingarinnar, bundin tryggingarréttindum og sóknaraðila hafiþví verið heimilt að ráðstafa henni upp í kröfur sínar á hendur varnaraðila.Beri því að fallast á kröfur sóknaraðila. Innstæðavarnaraðila er handveðsett sóknaraðilaVerðiekki fallist á að fjármálagerningurinn hafi verið veðsettur frá upphafi byggirsóknaraðili á því að líta beri svo á að handveðsetningin hafi öðlastréttarvernd við geymslugreiðslu Isis á hlutdeild varnaraðila í fjárfestingunni.Líta beri svo á að geymslugreiðslan hafi sömu réttaráhrif og ef greiðslan hefðiborist inn á reikning nr. 0329-26-480058. Skýrt sé í samningi varnaraðila ogIsis að greiðsla skyldi berast inn á áður tilgreindan reikning hjá sóknaraðila(reikning nr. 0329-26-480058). Ótvírætt sé af handveðssamningi aðila að hannnái til allra verðmæta á vörslusafni varnaraðila sem og greindum reikningi ogað veðið nái til allra verðmæta sem verða geymd þar, bæði þeirra sem voru tilstaðar við undirritun samnings og einnig þeirra sem bætast við síðar eða koma ístað þeirra verðmæta. Samkomulagaðila um greiðslu kröfu varnaraðila á hendur Isis leiði þannig til þess aðhandhöfn varnaraðila á fjárhæðinni sé í raun bundin sömu kvöðum og hefði húnverið greidd inn á reikning nr. 0329-26-480058. Sóknaraðili telur óumdeilt aðsá reikningur er handveðsettur sóknaraðila, sbr. handveðssamning aðila. Þannigstandi allar fjárhæðir á reikningnum til tryggingar á efndum varnaraðila áskuldbindingum sínum við sóknaraðila. Af því leiðir að fallast ber á kröfurvarnaraðila.Krafavarnaraðila á hendur Isis er veðsett sóknaraðilaSóknaraðilitelur hvað sem öðru líður ljóst að krafa varnaraðila á hendur Isis á grundvellifjármálagerninganna hafi verið veðsett honum í skilningi 1. mgr. 45. gr. svl.og öll skilyrði slíkrar veðsetningar hafi verið uppfyllt. Samkvæmt 1. mgr. 45.gr. laganna sé heimilt að veðsetja almenna fjárkröfur sem maður á á hendurnafngreindum skuldara eða kemur til með að eignast. Slík krafa öðlistréttarvernd við það að skuldarinn fær tilkynningu um slíka veðsetningu, hvortheldur frá veðsala eða veðhafa, sbr. 1. mgr. 46. gr. svl. Sóknaraðilibyggir á því að slíka veðsetningu megi ráða af fyrirliggjandi gögnum og öllumatvikum sem rakin hafa verið. Ekki skipti máli í því samhengi að veðsamningurberi heitið handveðssamningur, enda sé skýrt af honum og yfirliti yfirvörslureikninginn að aðilar sömdu um veðsetningu kröfunnar á grundvellifjármálagerningsins sem vísað var til. Þá sé ljóst af framangreindu að Isishafi fengið um það vitneskju og með því öðlaðist veðsetningin réttarvernd. Verðiekki talið að veðsetning sé fólgin í veðskjölum – þvert gegn skilningisóknaraðila – þá telur sóknaraðili ljóst að allir aðilar aðfjármálagerningunum, þ.m.t. forsvarsmenn Isis (skuldarans), hafi sammælst umslíka veðsetningu. Munnleg veðsetning sé jafngild skriflegri.Umkröfufjárhæð og gjalddagaSóknaraðilitelur ótvírætt að verðmætin sem tilgreind eru í handveðssamningnum hafi staðiðtil tryggingar á skuldbindingu varnaraðila samkvæmt lánssamningi aðila, sbr.tilvísun þess efnis í lánssamningnum og í handveðssamningnum. Ídómkröfu sóknaraðila er krafist viðurkenningar á veðrétti vegna kröfu aðfjárhæð 5.625.219,49 bresk pund, þar af höfuðstól að fjárhæð 2.459.166,81 breskpund en dráttarvextir að fjárhæð 3.166.052,68 bresk pund. Svo sem rakið var ívísun varnaraðila á ágreiningsmálinu til héraðsdóms er ekki ágreiningur að tilskuldar hafi verið stofnað og að vextir séu rétt út reiknaðir miðað við þær forsendurað gjalddaginn sé 8. janúar 2009. Hins vegar gerir varnaraðili fyrirvara um þádagsetningu. Sóknaraðilitelur það leiða með skýrum hætti af 1. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001, um vextiog verðtryggingu, að dráttarvextir reiknast frá og með gjalddaga fram aðgreiðsludegi. Umgjalddaga er það að segja að upphaflegur gjalddagi samningsins var, eins ograkið var í málsatvikum, hinn 8. janúar 2007. Þann dag undirrituðu sóknaraðiliog varnaraðili skilmálabreytingu á samningnum og var hann framlengdur til 8.janúar 2008. Sams konar framlenging átti sér stað hinn 8. janúar 2008, þegarsóknaraðili og varnaraðili undirrituðu skilmálabreytingar sem m.a. fólu í sérframlengingu samningsins til 8. janúar 2009. Gjalddagi samningsins teljist því8. janúar 2009. Umheimild sína til að höfuðstólsfæra vexti og dráttarvexti vísar sóknaraðili til12. gr. laga nr. 38/2001. Þótt vextir og dráttarvextir séu ekkihöfuðstólsfærðir telur sóknaraðili að krafa vegna þeirra sem grundvallast álánssamningnum njóti veðréttinda í þeirri eign sem áður hefur verið lýst.Sóknaraðili vísar um það til handveðssamnings aðila, þar sem skýrt sé kveðið áum að veðið standi til tryggingar skilvísum og skaðlausum greiðslum tilsóknaraðila á öllum skuldum og fjárskuldbindingum, þ.m.t. vöxtum ogdráttarvöxtum. Sóknaraðilibendir á að krafa hans sé nokkru hærri en þeir fjármunir sem liggja inni á áðurtilgreindum bankareikningi hjá Arion banka en við móttöku á fjármununum námuþeir alls 4.369.000 breskum pundum. Að sögn sóknaraðila helgast það af því aðhann telur sig eiga tilkall til þeirra vaxta sem fjármunirnir komi til með aðbera á innlánsreikningnum. Sóknaraðili áskilur sér rétt til framlagningarsönnunargagna um áfallna vexti við aðalmeðferð málsins. Verðitalið að krafa sóknaraðila nemi hærri fjárhæð en þeim fjármunum sem liggja áframangreindum reikningi Arion banka hf. er þess krafist að eftirstöðvarkröfunnar verði viðurkenndar sem almenn krafa við skiptin á varnaraðila ágrundvelli 113. gr. gþl. Krafaná að fá að komast að og veðréttur er ekki niður fallinn né riftanlegurSóknaraðilibyggir á og telur ljóst að krafa hans eigi að komast að við skipti á búivarnaraðila á grundvelli meginreglu 4. mgr. 116. gr. laga nr. 21/1991. Ílagagreininni felist sú meginregla að lánardrottinn, sem nýtur heimildar tilfullnustu fjárkröfu á hendur þrotabúi án frekari dóms, sáttar eða aðfarar ískjóli tryggingarréttinda fyrir henni í eign þess, geti fylgt þeim rétti sínumeftir án tillits til þess hvort hann hafi lýst kröfu sinni viðgjaldþrotaskiptin. Þarsem sóknaraðili eigi tryggingarréttindi í eignum þrotabúsins telur hannaugljóst að krafa sín fái komist að. Sóknaraðili byggir á sömu sjónarmiðum hvaðvarðar almenna kröfu hans en byggir jafnframt á 5. tölul. 1. mgr. 118. gr.gþl., enda hafi sóknaraðila fyrst orðið ljóst eftir úthlutun úr búi Isis aðhlutdeild varnaraðila næmi lægri fjárhæð en heildarskuld varnaraðila samkvæmtlánssamningi. Því beri að líta svo á að krafan hafi fyrst orðið til viðgreiðslu Isis á fjármunum til varnaraðila. Sóknaraðilimótmælir sjónarmiðum varnaraðila um að meintur veðréttur sóknaraðila sé fallinnniður sökum þess að honum var ekki lýst á innköllunarfresti, enda hafði ekkikomið til greiðslu vegna veðandlagsins á innköllunarfresti. Skiptastjórivarnaraðila tilkynnti um móttöku greiðslunnar þann 15. mars 2015, svo sem rakiðvar, og var kröfunni lýst svo fljótt sem auðið var í kjölfar þess, sbr. 5. tl.118. gr. gþl. Sóknaraðilimótmælir einnig þeim sjónarmiðum sóknaraðila að um riftanlega ráðstöfun sé aðræða, enda hafi stofnast til veðréttinda, bæði kröfunnar á hendur Isis oghandveðsetningar vörslureiknings, um leið og samningur komst á en í síðastalagi í tengslum við undirritun handveðssamnings 16. janúar 2008. Frestdagurvarnaraðila var 14. maí 2009 og því getur ekki komið til riftunar veðsetningarinnar,enda stofnaðist til þeirra um leið og stofnað var til skuldbindingarinnar ogalltaf meira en sex mánuðum fyrir frestdag varnaraðila. VarakrafaVarakrafasóknaraðila byggir á því að verði af einhverjum sökum litið svo á að móttakavarnaraðila á fjármunum frá Isis hafi réttaráhrif þannig að veðréttindisóknaraðila falli niður eigi sóknaraðili skaðabótakröfu á hendur þrotabúinu ágrundvelli 3. tölul. 110. gr. laga nr. 21/1991. Sóknaraðilivísar til fyrri röksemda um þær skuldbindingar sem varnaraðili undirgekkst meðtilvísuðum samningum. Sóknaraðili telur augljóst af samningum aðila ogmálsatvikum öllum að hugur aðila stóð til þess að andvirði fjárfestingarinnarrynni fyrst til uppgjörs á kröfu sóknaraðila á hendur varnaraðila. Meðal annarshafi veðsetningu á bankareikningi, sem tilgreindur var sem greiðslustaður kröfuvarnaraðila á hendur Isis, verið ætlað að tryggja þau réttaráhrif. Hefðisamningnum verið fylgt að þessu leyti stæði að mati sóknaraðila enginnágreiningur um tilkall sóknaraðila til greiðslunnar á grundvelli veðréttar.Sóknaraðilibyggir á því að varnaraðili hafi mátt vita að greiðslustaður kröfunnar hafiverið hinn handveðsetti bankareikningur. Verði talið að krafa varnaraðila áhendur Isis hafi ekki verið veðsett sóknaraðila, og að handveðréttursóknaraðila (hvort sem er handveðréttur í heildarfjárfestingunni eðahandveðréttur yfir bankareikningnum sem var greiðslustaður kröfunnar) hafiónýst við það að greiðsla Isis var innt af hendi inn á annan bankareikning enþann sem tilgreindur var sem greiðslustaður kröfunnar, sé ljóst að sóknaraðilihefur orðið fyrir tjóni sem nemur verðmæti greiðslunnar. Það tjón sé þáeingöngu að rekja til þess að varnaraðili fylgdi ekki samningsskuldbindingumsínum og fór fram á að fjárhæðin væri greidd annað án þess að tryggja um leiðað handveðréttur sóknaraðila ónýttist ekki. Telur varnaraðili það saknæma ogólögmæta háttsemi. Teljist slíkar aðstæður uppi ber að viðurkenna varakröfusóknaraðila. Sóknaraðili telur ljóst af 5. tölul. 118. gr. gþl. að slík krafaeigi að komast að við skiptin.Málsástæður varnaraðilaKrafanfallin niður vegna vanlýsingar:Varnaraðilitelur að krafa sóknaraðila sé fallin niður vegna vanlýsingar, sbr. 1. mgr. 118.gr. gþl. Varnaraðili vísar til þess að þegar kröfulýsingarfrestur sé liðinnkomist ekki frekari kröfur að nema ákvæði 1.-6. tölul. 118. gr. gþl. eigi við.Í ljósi þess að ákvæðið sé undantekningarákvæði frá aðalreglu 117. gr. gþl.beri að skýra það þröngt, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 19/2013.Íþví sambandi vísar varnaraðili til þess að sóknaraðili hafi vitað eða mátt vitaum allt sem máli skiptir og því átt þess raunhæfan kost að lýsa kröfum innankröfulýsingarfrests. Hann hafi lýst öðrum kröfum sínum í bú sóknaraðila innankröfulýsingarfrests og haft fulla vitneskju um gjaldþrotaskiptin, svo oggjaldþrotaskipti ISIS, enda hafi hann sjálfur staðið að því að þau skipti urðu.Þá hafi sóknaraðili vitað allt um eðli og efni allra samninga sem tengjastþessu máli, þar sem hann hafi sjálfur staðið að gerð þeirra. Hann hafi því engaafsökun fyrir því að hafa ekki lýst kröfum sínum fyrr, sbr. dóm Hæstaréttar ímáli 14/2011.Veðkrafanfallin niður vegna vanlýsingar:Varnaraðilitelur enga veðkröfu vera fyrir hendi í máli þessu. Þannig hafi mögulegurveðréttur aldrei getað staðið sjálfstætt þegar aðalkrafan var fallin niður,eins og áður er getið, en þegar af þeirri ástæðu verði að hafna kröfumsóknaraðila. Varnaraðilitelur að það sé landlægur misskilningur að ekki þurfi að lýsa veðkröfu viðgjaldþrotaskipti. Að mati varnaraðila virðist sá misskilningur fólginn í því aðí undantekningartilfellum megi fullnusta veðrétt, samkvæmt 4. mgr. 116. gr.laga nr. 21/1991 þótt krafan sjálf sé niður fallin vegna vanlýsingar. Slíkteigi ekki við í þessu máli enda hafi sóknaraðili ekki reynt að fullnusta hana.Varnaraðilivísar í þessu sambandi til þess að ákvæði 1. mgr. 117. gr. gþl. sé fortakslaustum að kröfum, sem ekki verða hafðar uppi samkvæmt 116. gr. laganna, skuli lýsafyrir skiptastjóra. Kröfunni þurfi þá að lýsa innan tilskilins frests, annarsfellur hún niður, sbr. 1. mgr. 118. gr. gþl. Varnaraðilibendir á að í 2. mgr. 117. gr. gþl. sé tilgreint í dæmaskyni hvers konar kröfumeigi að lýsa í þrotabú. Í sem stystu máli séu það hvers konar kröfur sem hægtsé að gera fyrir dómi en í ákvæðinu komi þó einnig fram að lýsa skuli tilteknumkröfum um „ákvörðun á tilgreindum réttindum á hendur þrotabúinu“. Að mati varnaraðila falla veðkröfurmeðal annars þarna undir en í dómum Hæstaréttar í málum nr. 459/2010 og460/2010 sé tekið af skarið um þetta svo ekki verði um villst. Varnaraðilitelur að sóknaraðili hafi ekki getað fullnustað kröfur sínar með þeirri aðferðsem um getur í 4. mgr. 116. gr. enda hafi engin skilyrði verið til þess. Hefðihonum verið það unnt myndi hann hafa gert það. Varnaraðili vekur athygli á þvíað sóknaraðili byggi ekki á lögum um fjárhagslegar tryggingarráðstafanir nr.46/2005, enda hafi engin skilyrði verið til þess. Hvernigsem á allt er litið telur varnaraðili að bæði hafi þurft að lýsa láni ogveðkröfu án ástæðulauss dráttar ef kröfulýsing sóknaraðila í þrotabúvarnaraðila að liðnum innköllunarfresti ætti að geta komið til álita. Varnaraðiliátti aldrei meinta veðkröfu á hendur sóknaraðila:Varnaraðilitelur ekki ljóst af greinargerð sóknaraðila til hvaða samnings sé vísað ímálatilbúnaði sóknaraðila um að hann eigi handveð í fjármálagerningi. Þannig séekki ljóst hvort sóknaraðili eigi þar við samning milli Isis og Tazamia eðasamning milli varnaraðila og Isis. Hvorugt séu þó fjármálagerningar sbr. 2. tl.1. mgr. 2. gr. laga nr. 108/2007 um verðbréfaviðskipti eða 2. gr. l. nr.46/2005. Varnaraðilileggur þar að auki áherslu á að hann átti engan hlut að samningum milli Isis ogTazamia. Það hafi til dæmis komið skýrt fram af hálfu sóknaraðila fyrir HighCourt Of Justice, Chancery Division í London, þar sem fyrirsvarsmaðursóknaraðila, Jóhannes Rúnar Jóhannsson hrl., gaf þá yfirlýsingu tilframlagningar í réttinum um að málavextir í málflutningsskjali sóknaraðilafyrir réttinum væru réttir og sannleikanum samkvæmir. Í því skjali var skýlausttekið fram að fjárfestarnir samkvæmt hlutdeildarsamningnum væru einungisalmennir kröfuhafar sem ættu engin forgangsréttindi til fjármuna sem ættaðirvoru úr fjárfestingum ISIS í Somerfield. Þá kemur jafnframt fram í skjalinu aðum væri að ræða viðskipti milli fjárfesta og ISIS sem veittu þeim engan hlut íviðskiptum milli ISIS og Tazamia. Þaðbreytir því engu þótt samningur ISIS við varnaraðila feli í sér að ávöxtunfjárfestingar varnaraðila sé nokkurs konar afleiða af viðskiptum ISIS viðTazamia. Hafa má í þessu sambandi hliðsjón af Hrd. 398/2011. Engu máli skiptirheldur þótt starfsemi Isis væri takmörk sett hvað umfang varðar, vegna samningavið þá sem lánuðu Isis peninga í tengslum við viðskipti þess félags viðTazamia. Aðþví er snertir þær röksemdir sóknaraðila að um það hafi samist milli aðila málsað varnaraðili skyldi sviptur umráðum þess sem sóknaraðili telur að hafi veriðhandveðsett þá telur varnaraðili að sóknaraðili líti þar með fram hjá þeirristaðreynd að áform og samningar geta engu máli skipt við niðurstöðu málsins.Þannig sé það í fyrsta lagi grundvallarforsenda fyrir stofnun handveðs aðveðsali sé „sviptur umráðum“ hins veðsetta, sbr. 3. mgr. 1. gr. laga nr.75/1997, um samningsveð. Varnaraðili telur að slík svipting hafi aldrei átt sérum þau verðmæti sem deilt er um í málinu, en fyrir því beri sóknaraðilisönnunarbyrðina. Varnaraðilimótmælir að auki því að nokkrir samningar hafi verið gerðir þess efnis aðvarnaraðili skyldi hafa umráð yfir kröfum og réttindum sóknaraðila í tengslumvið samninga hans við Isis. Hvaðsem öllu framangreindu líður hafa tryggingarsamningar ekkert gildi gagnvartþrotabúi nema hið veðsetta hafi notið verndar gagnvart lánardrottnumvarnaraðila a.m.k. sex mánuðum fyrir frestdag, sbr. Hrd. 753/2012 og Hrd.720/2012. Sóknaraðili ber sönnunarbyrðina fyrir því að svo hafi verið. Undirhenni hefur hann ekki risið. Að auki sé augljóst af því sem fyrir liggur ímálinu að aldrei var um slíka vernd að ræða. Varnaraðilibendir á að sóknaraðili virðist reisa kröfur sínar á meintum handveðssamningisem sagður er gerður 7. desember 2007. Samningurinn sé hins vegar óvottaður ogekki undirritaður af hálfu varnaraðila og tók því aldrei gildi. Þá telurvarnaraðili að ef samningur þessi væri á annað borð gildur, þá væri hannfallinn niður með yngri samningi, dags. 16. janúar 2008. Þessum síðariveðsamningi hafi verið lýst í búið en hann taki aðeins til afleiðuviðskipta ogeigi því ekki við um lánasamninga líktog samning varnaraðila og Isis. Þá sé ágreiningslaust í málinu að þrátt fyrirformið á samningi aðila þessa máls um 2.000.000 breskra punda hafi aðeins veriðum lánaviðskipti að ræða. Afþessum samningum verði ekki ráðið að sóknaraðili eigi veð í kröfum varnaraðilaá hendur Isis. Það hafi til dæmis hvergi verið orðað í upphaflegri kröfulýsingusóknaraðila í varnaraðila eins og hefði þá þurft, sbr. dóm Hæstaréttar í málinr. 460/2010. Veði samkvæmt samningi var því aldrei lýst og alls ekki ánástæðulauss dráttar.Varnaraðilibendir á að sóknaraðili haldi því fram í greinargerð að með því að geralánasamning í formi skiptasamnings hafi aðilar „litið svo á“ að hið meintaveðandlag hafi verið í umráðum sóknaraðila. Varnaraðili ítrekar hins vegar aðþað hafi engu máli skipt hvernigaðilar „litu á“ hlutina þegar kemur að handveði, heldur hvað var raunverulegaframkvæmt og hvort umráðasvipting hafi falist í framkvæmdinni. Varnaraðilitelur að þess misskilnings virðist gæta í greinargerð sóknaraðila að hægt sé aðveðsetja vörslureikninga og tilgreina þar undirliggjandi verðmæti og telja aðþar með séu þau veðsett án þess að þeim fylgi raunverulegar vörslur þess sem telur sig hafa veðið. Varnaraðilitelur að til að svo megi vera þurfi verðmætin að tilheyra umræddum reikningummeð þeim hætti að aðeins sé hægt að ráðstafa þeim í gegnum slíka reikninga. Þáþurfi slíkar vörslur að geta staðið af sér fullnustugerðir skuldheimtumanna efá slíkt reyndi, sjá 3. mgr. 1. gr. og 1. mgr. 22. gr. svl. Til að veðsetning afþessu tagi haldi þurfa undirliggjandi verðmæti að vera tengd vörslureikningimeð þeim hætti að þeim verði aðeins ráðstafað í gegnum hann. Varnaraðilitelur að ofangreind atriði hafi aldrei átt við þann samning sem hann gerði viðISIS. Verðmætin sjálf þurfa að vera „á vörslusafni“ eða „innstæða“ eins ogsegir í kröfulýsingu sóknaraðila. Að auki sé rétt að benda á að ekki verður séðað á þeim vörslureikningi sem um ræðir hafi umþrætt verðmæti nokkurn tíma veriðþar tilgreind.Varnaraðilitelur fjarstæðu að halda því fram að Isis hafi annast vörslur meints veðs íumboði sóknaraðila. Ekkert í málinu bendi til slíks, auk þess sem það geti ekkistaðist að skuldari kröfu sé með vörslur kröfunnar fyrir meintan handveðshafa.Eins og áður er getið átti varnaraðili enga hlutdeild í kröfu Isis á hendurTazamia. Varnaraðilihafnar þeirri fullyrðingu sóknaraðila að í 5. gr. samnings varnaraðila og Isisfelist óafturkræf skylda gagnvart sóknaraðila að leggja fjármuni inn á hinnhandveðsetta reikning. Vísar varnaraðili til þess að sóknaraðili sé eingöngunefndur í samningnum sem viðtakandi afgreiðsluskjala og þess háttar og að hanneigi enga aðild að 5. gr. Að mati varnaraðila fer því víðs fjarri að í þessarigrein sé nokkuð sem felur í sér handveðssamning. Hvaðsem framangreindu líður telur varnaraðili að dómur Hæstaréttar í máli nr.211/2004 setji skýrt fordæmi um að skuldbindandi yfirlýsingar þrotamanns um ráðstöfunfjármuna feli ekki í sér veðsamninga og að yfirlýsingar skuldara um ráðstöfunfjárverðmæta til þriðja manns víki fyrir ákvæðum laga nr. 21/1991. Varnaraðilitelur enn fremur að ýmsar málsástæður sóknaraðila virðist byggjast ámisskilningi. Þannig sé sóknaraðila tíðrætt um hvað hann telji að samist hafium milli aðila þessa máls á sínum tíma. Varnaraðili telur hins vegar að þaðleiði af ákvæði 87. gr. laga nr. 21/1991 um að skiptastjóri skuli sviptaþrotamann vörslu fjármuna sinna að allar skuldbindandi yfirlýsingar þrotamannsum slíkar ráðstafanir ónýtist enda taki réttaráhrif gjaldþrotaskipta til allrafjárverðmæta þrotamanns. Þá eigi ákvæði 122. gr. gþl. hér einnig við meðsambærilegum hætti. Í því ákvæði komi fram að skiptastjóri einn ráðstafi hagsmunumbús en af því leiði að samningar sem þrotamaður kann áður að hafa gert um annaðverða ógildir. Varnaraðilitelur það engu máli skipta hvaða réttarstöðu sóknaraðili telur sig hafa haft áeyjunni Mön á grundvelli samninga eða þarlendra laga; íslensk gjaldþrotalöggangi öllu framar innan gildissviðs gjaldþrotalaga, samkvæmt reglum um lagaskilen um lagaskil í þessu sambandi megi vísa m.a. til dóms Hæstaréttar í máli120/2014. Varnaraðilibendir á að sóknaraðili virðist halda því fram að allir fjármunir sem beristeftir úrskurðardag inn á reikning nr. 0329-26-480058, eða hefðu átt að gera þaðsamkvæmt eldri samningum, veiti sóknaraðila sjálfkrafa forgang umfram aðrakröfuhafa til slíkra réttinda. Varnaraðili hafnar þessum sjónarmiðum og ítrekarfyrri málsástæðu um að við upphaf skipta hafi umráðaréttur þrotamanns yfireigum sínum fallið niður og allar eldri ráðstafanir hans ónýst. Varnaraðilibendir á að á eignarstýringaryfirliti sem nær yfir tímabilið 1. janúar 2006 til25. september 2015 sé hvergi minnst á þau verðmæti sem sóknaraðili telur sighafa veð í. Að vísu sé á einum stað talað um „hlutabréf“ í „Tazamia Holdings Agreement“. Varnaraðili fullyrðir hins vegarað hvorki hann né sóknaraðili hafi átt hluti eða hlutabréf í neinu hlutafélagisem heitir Tazamia Holding Agreement Ltd. Að auki hafi varnaraðili aldrei átthlut í né kröfu á neitt félag sem inniber nafnið Tazamia. Varnaraðilivekur athygli á því að í eignarstýringaryfirlitinu sé aðeins minnst á GBP1.000.000 og að ekki hafi verið útskýrt af hverju sóknaraðili þrefaldar þáfjárhæð í veðkröfu sinni. Er á því byggt að hvað sem líður kröfum sóknaraðilageti þær af þessum ástæðum aldrei tekið til meiri verðmæta en GBP 1.000.000. Varnaraðilibendir enn fremur á að samkvæmt samningi varnaraðila og ISIS mátti varnaraðiliekki framselja réttindi sín til þriðja manns. Af því leiðir að varnaraðili gatekki, svo gilt sé, veðsett réttindin, sbr. 2. mgr. 3. gr. svl.Varamálsástæðaum veðrétt á grundvelli 45. gr. laga nr. 75/1997:Varnaraðilitelur óumdeilt að hann hafi átt kröfu á hendur Isis. Sú krafa var á hinn bóginnaldrei veðsett varnaraðila með sjálfsvörsluveði í skilningi 45. gr. svl.Varnaraðili bendir á að veðsetning af þessu tagi þurfi að fara fram með skýrumhætti og að hún geti ekki talist vera fólgin í langsóttum túlkunum á atvikum ogskjölum. Því síður geti hún verið munnleg. Afhálfu varnaraðila er því haldið fram að til að veðsetning á grundvelli 45. gr.svl. eigi að hafa gildi þurfi hún að vera á hendur nafngreindum skuldara.Hvorki ISIS né nokkur annar skuldari sé hins vegar nafngreindur í þeim skjölumsem sóknaraðili vísi til. Þá sé það einnig skilyrði sjálfsvörsluveðs aðskuldari kröfunnar geti ekki losnað undan greiðsluskyldu sinni nema með því aðgreiða veðhafa en í þessu máli sé það skilyrði ekki uppfyllt. Sönnunarbyrðin umað svo hafi verið hvílir á sóknaraðila. AnnaðVarnaraðilitelur að með því að krafan sé fallin niður vegna vanlýsingar verði hún ekkifullnustuð á grundvelli tryggingarbréfs sem tryggir ótilgreindar kröfur, sbr.dóm Hæstaréttar í máli 222/2001. Varnaraðili telur að hvað sem öðru líður þáséu vextir eldri en 4 ára fyrndir og að að vextir sem fallið hafi á eftirúrskurðardag séu eftirstæðir, sbr. 114. gr. gþl. Ekkier fallist á að sóknaraðili geti átt kröfu til vaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr.laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, enda í andstöðu við almennaskilmála varnaraðila, frá júní 2005 og þá staðreynd að lán fór fram í breskumpundum vegna fjárfestinga ytra.Verðifallist á rök sóknaraðila í málinu telur varnaraðili að vextir geti aðeinsreiknast frá dómsuppsögu en ella í fyrsta lagi frá því að skiptastjórivarnaraðila sendi tilkynningu til slitastjórnar sóknaraðila um móttökufjármuna, dags. 12. mars 2015.Verðitalið að sóknaraðili eigi gilda kröfu í fjármunina á grundvelli veðsamnings erendurtekið lýst yfir riftun veðsamningsins og á því byggt að veð sem ekki héltgagnvart skuldheimtumönnum þrotamanns 6 mánuðum fyrir frestdag sé riftanlegt.Varakrafa.Varakröfunnier mótmælt umfram það sem nú segir. Varnaraðili viðurkennir að hafi sóknaraðiliátt rétt og möguleika til að fullnusta hið meinta veð úr hendi þrotabús Isis,og að slíkt yrði endanleg niðurstaða, hafi sá réttur ekki farið forgörðum viðþað eitt að skiptastjóri Isis greiddi varnaraðila fjármunina. IV. NiðurstaðaSóknaraðilikrefst þess aðallega að krafa hans, að fjárhæð 5.625.219,49 bresk pund, verðiviðurkennd við gjaldþrotaskipti á varnaraðila, þrotabúi Icarusar ehf., og aðhún njóti stöðu í réttindaröð samkvæmt 111. gr. laga nr. 21/1991, umgjaldþrotaskipti o.fl. Byggir krafa sóknaraðila að þessu leyti á því aðvarnaraðili hafi samkvæmt handveðssamningi milli sóknaraðila og varnaraðilasett að handveði öll verðmæti inni á eignastýringarsafni varnaraðila hjásóknaraðila númer 480058 til tryggingar á þeim skuldbindingum sem varnaraðilihafði undirgengist gagnvart sóknaraðila með skiptisamningi 6. janúar 2006. Varnaraðiliheldur því fram að sóknaraðili eigi enga veðkröfu á hendur honum til tryggingarskuldbindingum samkvæmt skiptisamningi aðila frá 6. janúar 2006. Auk þess erþví haldið fram af hálfu varnaraðila að veðkrafan sé fallin niður vegnavanlýsingar.Einsog rakið er í kafla II hér að framan er sérstaklega tiltekið í skiptisamningiaðila að til tryggingar skilvísri og skaðlausri greiðslu sinni hafi varnaraðililagt fram tryggingar sem tilgreindar eru „í handveðssamningi/handveðssamningumvegna afleiðusamninga og viðaukum þeirra sem teldust hluti afskiptisamningnum.“ Ískiptisamningnum frá 6. janúar 2006 er ekki tiltekið sérstaklega hvaðahandveðssamning sé um að ræða. Í handveðssamningi aðila málsins, dags. 16.janúar 2008, er hins vegar kveðið um að andlag veðs samkvæmt samningnum séu öllverðmæti sem geymd yrðu á vörslusafni veðsala, sem auðkennt var með númerinu480058, bæði þeirra sem væru til staðar við undirritun samningsins og þeirrasem bættust við síðar eða kæmu í stað núverandi verðmæta. Á yfirliti yfirumrætt eignastýringarsafn, sem nær yfir hreyfingar á tímabilinu 1. janúar 2006til 25. september 2015, er tiltekið að sala að nafnverði 2.000.000 breskrapunda hafi átt sér stað 6. janúar 2006 og í því sambandi vísað til ,,TazamiaHoldings Agreement“. Einsog að framan er rakið ber orðalag skiptisamnings aðila frá 6. janúar 2006skýrlega með sér þá ætlun þeirra að sóknaraðili nyti handveðsréttar vegna kröfusinnar á hendur varnaraðila samkvæmt samningnum um endurgreiðslu lánsins. Þarsem skiptisamningurinn vísar til handveðsamnings eða –samninga til tryggingarafleiðusamningum varnaraðila verður að telja að handveðsamningur aðila frá 16.janúar 2008 taki til þeirrar kröfu sóknaraðila sem mál þetta lýtur að og aðvörslusafn varnaraðila á reikningi 480058 hjá sóknaraðila hafi því staðið tiltryggingar skuldbindingum varnaraðila samkvæmt skiptisamningnum. Þessu tiláréttingar má benda á að viðskipti aðila 6. janúar 2006 eru tilgreind áhreyfingayfirliti vörslusafns varnaraðila á fyrrgreindum reikningi sem lagthefur verið fram í málinu. Sami reikningur vörslusafnsins er skilgreindursérstaklega sem móttökureikningur í 5. gr. í samningi varnaraðila og Isis,dags. 6. janúar 2006. Afframangreindu verður jafnframt ráðið að varnaraðili hafi í reynd verið svipturmöguleikanum á því að hafa þau verðmæti undir höndum sem stóðu til tryggingarkröfu sóknaraðila á hendur honum, sbr. 2. mgr. 22. gr. laga nr. 75/1997, umsamningsveð. Er þá einnig litið til þess að náin tengsl voru á millisóknaraðila og Isis sem birtust meðal annars í því að stjórnarformaðursóknaraðila og Isis voru einn og sami maðurinn.Íljósi þess sem að framan er rakið verður ekki séð að varnaraðili hafi á nokkrustigi farið með umráð þeirrar fjárkröfu sem sóknaraðili byggir veðréttindi síná þannig að skilyrðum laga fyrir réttarvernd handveðs sé ekki fullnægt. Samkvæmtframangreindu verður að leggja til grundvallar að krafa sóknaraðila ágrundvelli skiptisamnings hans við varnaraðila, dags. 6. janúar, sem breytt var8. janúar 2007 og 8. janúar 2007, og lýst var með kröfulýsingu hans 1. apríl2015 hafi notið handveðréttar. Þaðleiðir af 3. mgr. 6. gr. laga nr. 90/1991, um nauðungarsölu, að krefjast mánauðungarsölu á eign til fullnustu gjaldfallinni peningakröfu samkvæmt samningi um handveð íeigninni fyrir tiltekinni peningakröfu. Í samræmi við þessa reglu hefðisóknaraðila verið unnt að krefjast nauðungarsölu á þeirri fjárkröfu semtilgreind er í eignastýringarsafni varnaraðila vegna þeirra viðskipta sem málþetta lýtur að. Af þeim sökum verður að telja að krafa sóknaraðila í máli þessu falliundir ákvæði 4. mgr. 116. gr. laga nr. 21/1991, um gjaldþrotaskipti. Í ákvæðinufelst sú meginreglaað kröfuhafi, sem nýtur heimildar til fullnustu fjárkröfu á hendur þrotabúi ánfrekari dóms, sáttar eða aðfarar í skjóli tryggingarréttinda fyrir henni í eignþess, getur fylgt þeim rétti sínum eftir án tillits til þess hvort hann hafilýst kröfu sinni við gjaldþrotaskiptin, sbr. dóm Hæstaréttar frá 24. ágúst 2010í máli nr. 460/2010. Í ljósi þessa verður að hafna málsástæðum varnaraðila um að sóknaraðila hafi boriðnauðsyn til að lýsa kröfu sinni innan kröfulýsingarfrests til þess að girðafyrir að hann hún félli niður vegna vanlýsingar. Enn fremur verður ekki séð aðkröfulýsingu varnaraðila frá 1. apríl 2015 hafi verið efnislega áfátt hvaðaðalkröfu hans snertir, eins og varnaraðili virðist byggja á. Jafnframt verðurað hafna þeim málsástæðum varnaraðila sem lúta að ákvæði 87. gr. og 122. gr.laga nr. 21/1991 og skilja verður á þann veg að ákvæðið leiði til þess aðskuldbindingar þrotamanns um ráðstafanir í þágu veðsetningar ónýtist vegnaréttaráhrifa gjaldþrotaskipta. Rétt er að taka fram að ef fallist yrði á þausjónarmið sem varnaraðili hefur lýst í tengslum við ákvæði 87. og 122. gr. laganr. 21/1991 er raunar vandséð að ákvæði 4. mgr. 116. gr. geti haft sjálfstæðaþýðingu. Krafasú sem sóknaraðili krefst viðurkenningar á í máli þessu nemur alls 5.625.219,49breskra punda. Eins og áður er fram komið nemur höfuðstóll kröfunnar2.459.166,81 breskra punda en sóknaraðili krefst enn fremur dráttarvaxta frá 8.janúar 2009 til 1. apríl 2015 að fjárhæð 3.166.052,68 breskra punda.Varnaraðili hefur mótmælt því að sóknaraðili geti átt kröfu til dráttarvaxta ágrundvelli 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, þar semsú krafa sé í andstöðu við almenna skilmála varnaraðila frá júní 2005 og þástaðreynd að lán fór fram í breskum pundum vegna fjárfestinga ytra.Skiptisamningurinnsem lánveiting sóknaraðila og þar með krafa hans í þessu máli byggist á var upphaflegagerður á milli Kaupþings banka hf. og Saxbyggs ehf. 6. janúar 2006, eins ogáður er rakið. Samningurinn var því gerður á milli aðila sem báðir eruíslenskir og lýtur hann því íslenskum lögum,sbr. 1. mgr. og 2. mgr. 4. gr. laga nr. 43/2000, um lagaskil á sviðisamningaréttar. Að þessu virtu verður ekki talið að ákvæði laga standi í vegiþví að sóknaraðili geti krafist dráttarvaxta með þeim hætti sem hann gerirvegna þess dráttar sem orðið hefur á því að varnaraðili standi skil áskuldbindingum sínum samkvæmt samningnum. Þrátt fyrir að önnur fyrirmæli um útreikning dráttarvaxta ákröfum í erlendri mynt komi fram í ákvæði e-liðar 7. gr. almennra skilmálafyrir viðskiptavini markaðsviðskipta Kaupþings banka hf. frá í 2005 semvarnaraðili hefur lagt fram í máli þessu verður ekki séð af gögnum málsins aðaðilar málsins hafi undirritað þessa skilmála eins og áskilið er á forsíðuskilmálanna. Af þeim sökum verða þeir ekki lagðir til grundvallar viðútreikning dráttarvaxta í máli þessu. Málsástæðu varnaraðila um það atriði erþví hafnað. Meðvísan til þess sem að framan er rakið er fallist á aðalkröfu sóknaraðila um aðkrafa hans að fjárhæð 5.625.219,49 bresk pund, verði viðurkennd viðgjaldþrotaskipti á varnaraðila, þrotabúi Icarusar ehf., og að hún njóti stöðu íréttindaröð samkvæmt 111. gr. laga nr. 21/1991.Meðhliðsjón af þessum úrslitum málsins verður varnaraðili úrskurðaður til aðgreiða sóknaraðila málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 1.100.000 krónur.KjartanBjarni Björgvinsson héraðsdómari kveður upp þennan úrskurð en við uppkvaðninguvar gætt ákvæða 115. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála.Úr s k u r ð a r o r ð:Fallister á aðalkröfu sóknaraðila um að krafa hans að fjárhæð 5.625.219,49 bresk pund,verði viðurkennd við gjaldþrotaskipti á varnaraðila, þrotabúi Icarusar ehf., ogað hún njóti stöðu í réttindaröð samkvæmt 111. gr. laga nr. 21/1991. Varnaraðili greiði sóknaraðila 1.100.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 22/2014
|
Kærumál Niðurfelling máls Málskostnaður
|
Þ kærði úrskurð héraðsdóms þar sem mál H gegn Þ var fellt niður og H gert að greiða Þ 55.000 krónur í málskostnað. Krafðist Þ hærri málskostnaðar úr hendi H er tæki mið af hagsmunum þeim er í húfi væru en einnig á grundvelli tímaskýrslu. Hæstiréttur vísaði til þess að málið hefði verið höfðað sem víxilmál og væri ekki umfangsmikið. Þá hefði krafa H um niðurfellingu málsins komið fyrst fram eftir að Þ hafði skilað greinargerð sinni. Taldi rétturinn hæfilegt að H greiddi Þ 350.000 krónur í málskostnað fyrir héraðsdómi.
|
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson og Árni Kolbeinsson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 2. janúar 2014 sem barst réttinum 13. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 20. desember 2013, þar sem mál varnaraðila á hendur sóknaraðila var fellt niður og varnaraðila gert að greiða sóknaraðila 55.000 krónur í málskostnað. Kæruheimild er í g. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess „að hinum kærða úrskurði verði hrundið og breytt og varnaraðili dæmdur til greiðslu málskostnaðar sóknaraðila að skaðlausu, eða að mati dóms.“ Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Sóknaraðili reisir kröfu sína um hækkun þess málskostnaðar sem ákveðinn var með hinum kærða úrskurði á því að málið sé flókið og varði mikla fjárhagslega hagsmuni. Hann hefur krafist málskostnaðar er taki mið af hagmunum þeim sem í húfi eru, en einnig á grundvelli vinnuskýrslu sinnar. Samkvæmt framlagðri vinnuskýrslu hefur sóknaraðili varið 17 vinnustundum í þágu málsins, auk þess sem útlagður kostnaður er tilgreindur 10.373 krónur. Mál þetta, sem varnaraðili höfðaði til greiðslu 80.000.000 króna víxilskuldar, var þingfest fyrir héraðsdómi 10. september 2013 og óskaði varnaraðili eftir því í þinghaldi 19. desember sama ár að það yrði fellt niður. Þá hafði málið verið tekið fyrir þrisvar sinnum frá þingfestingu. Samkvæmt 2. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 skal stefnanda gert að greiða stefnda málskostnað ef máli er vísað frá dómi eða það er fellt niður af annarri ástæðu en þeirri að stefndi efni þá skyldu, sem hann er krafinn um. Er aðila rétt að krefjast greiðslu málskostnaðar úr hendi gagnaðila eftir mati dómsins eða samkvæmt sundurliðuðum reikningi, sem er lagður fram ekki síðar en við aðalmeðferð máls, sbr. 3. mgr. 129. gr. laganna. Mál þetta var höfðað sem víxilmál og er ekki umfangsmikið. Við ákvörðun málskostnaðar verður horft til þess, en jafnframt höfð af því hliðsjón að málið varðar mikla fjárhagslega hagsmuni og að krafa varnaraðila um niðurfellingu þess kom fyrst fram eftir að sóknaraðili hafði skilað greinargerð sinni. Þykir því hæfilegt að varnaraðili greiði sóknaraðila 350.000 krónur í málskostnað fyrir héraðsdómi. Varnaraðili greiði sóknaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Varnaraðili, Hörður Jónsson, greiði sóknaraðila, Þórarni Kristinssyni, 350.000 krónur í málskostnað í héraði og 250.000 krónur í kærumálskostnað.
|
Mál nr. 105/2007
|
Kærumál Kröfugerð Frávísunarúrskurður staðfestur
|
Þrotabú Ó hf. krafðist þess að ýmsum ráðstöfunum K banka hf. í tengslum við viðskipti bankans við Ó hf. yrði rift og að bankinn greiddi þrotabúinu tilteknar fjárhæðir. Í úrskurði héraðsdóms, sem staðfestur var af Hæstarétti með vísan til forsendna hans, sagði að dómkröfur þessar kæmu fram á fleiri en einum stað í stefnu og með mismunandi framsetningu. Stangaðist það á við meginreglu réttarfars um ákveðna og ljósa kröfugerð, sbr. d. lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þá var talið að í stefnunni skorti almennt á að samhengi málsatvika og málsástæður kæmu fram með þeim hætti sem e. liður sama ákvæðis gerði ráð fyrir. Einstakir liðir kröfunnar þóttu ennfremur svo vanreifaðir eða grundvöllur þeirra svo óljós að nauðsynlegt væri að vísa málinu sjálfkrafa frá dómi.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 14. febrúar 2007, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 23. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 2. febrúar 2007, þar sem vísað var frá dómi máli sóknaraðila gegn varnaraðila. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnislegrar meðferðar. Þá krefst hann málskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðili verður dæmdur til að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, þrotabú Óseyjar hf., greiði varnaraðila, Kaupþingi banka hf., 150.000 krónur í kærumálskostnað. Mál þetta var höfðað með stefnu birtri 24. febrúar 2006 og tekið til úrskurðar 16. janúar sl. Stefnandi er þrotabú Óseyjar hf., Reykjavíkurvegi 60, Hafnarfirði. Stefndi er Kaupþing hf., Borgartúni 19, Reykjavík. Í þessum þætti málsins krefst stefndi þess að málinu verði vísað frá dómi og stefnandi úrskurðaður til greiðslu málskostnaðar. Stefnandi krefst þess að frávísunarkröfu stefnda verði hrundið og honum úrskurðaður málskostnaður fyrir þennan þátt málsins. I Skipasmíðastöðin Ósey hf. var tekin til gjaldþrotaskipta með úrskurði héraðsdóm 28. apríl 2005 en hafði haft heimild til greiðslustöðvunar frá 9. mars 2005. Stefndi var viðskiptabanki Óseyjar hf. og hefur hann lýst kröfum í stefnanda að fjárhæð 659.269.604 krónur. Málið varðar ýmsar ráðstafanir, einkum lánaviðskipti, milli stefnda og dótturfélags stefnda, Viðja ehf., annars vegar og Óseyjar hf. hins vegar. Í stefnu, svo og greinargerð stefnda, eru einkum rakin skipti aðila vegna nýsmíði 36,5 m skips (auðkennd B-13) fyrir Stjörnan kf. í Færeyjum samkvæmt samningi 8. mars 2003. Kemur fram að Ósey hf. gerði af þessu tilefni alls þrjá lánasamninga við stefnda (þá Búnaðarbanki Íslands hf.) og veitti stefndi félaginu framkvæmdaábyrgð vegna verksins að fjárhæð 40.000 milljónir. Stefndi fékk svo gagnábyrgð hjá Tryggingadeild útflutningsins/Nýsköpunarsjóði atvinnulífsins fyrir sömu fjárhæð. Í júní og júlí 2004 lá fyrir að nýsmíði B-13 yrði ekki lokið nema til kæmi viðbótarfjármögnun en upphaflegur afhendingardagur skipsins hafði átt að vera 24. maí 2004. Samkvæmt stefnu gáfu fyrirsvarsmenn stefnda í skyn að stefndi myndi standa með Ósey hf. í þessum erfiðleikum, en leituðu jafnframt eftir viðbótargreiðslutryggingum. Segir í stefnu að á þessum grundvelli hafi fyrirsvarsmenn Óseyjar hf. ekki talið sig eiga annarra kosta völ en að verða við kröfum stefnda og undirritað þær viðbótargreiðslutryggingar sem farið var fram á, þar á meðal framsöl krafna og trygginga sem krafist sé riftunar á í málinu. Einnig hafi eigendur Óseyjar hf. lagt fram persónulegar ábyrgðir á skuldum félagsins. Samtals hafi stefndi fengið nýjar tryggingar og framsöl fyrir um 200 milljónir króna á tímabilinu 19. júlí til 6. september 2004. Í stefnu er svo greint frá því að í ágúst 2004 hafi undirverktökum og birgjum Óseyjar hf. verið tilkynnt að stefndi og dótturfélag stefnda, Viðjar ehf., myndu bera ábyrgð á kostnaði verksins auk þess sem fyrirsvarsmenn Óseyjar hf. hafi samþykkt að fulltrúi stefnda, Alfreð Túliníus, tæki við sem verkefnisstjóri með verkefninu. Af gögnum málsins verður ráðið að í september 2004 hafi hinn færeyski kaupandi skipsins hugleitt að grípa til vanefndaúrræða vegna dráttar á afhendingu þess en hann hafði áður fallist á að afhending drægist fram í ágúst 2004. Hinn 8. október 2004 barst stefnda símbréf frá lögmanni hins færeyska kaupanda þar sem gerð var krafa um greiðslu framangreindrrar ábyrgðar að fjárhæð 40 milljónir króna. Stefndi greiddi hinum færeyska kaupanda ábyrgðarfjárhæðina 19. sama mánaðar sem flutti hana yfir til Viðja ehf. sama dag í því skyni að félagið gæti lokið byggingu skipsins. Hinn 12. október 2004 var gerður samningur, þar sem áðurnefnt dótturfélag stefnda, Viðjar ehf., keyptu nýsmíðina B-13 og yfirtóku réttindi og skyldur Óseyjar hf. samkvæmt samningnum við hin færeyska kaupanda. Samkvæmt kaupsamningnum sem dagsettur er 12. október 2004 var kaupverðið 192.527.936 krónur og skyldi það greiðast með yfirtöku á skuldum Óseyjar hf. við stefnda að fjárhæð 192.434.000 krónur sem tryggðar væru með tryggingabréfi á 1. veðrétti skipsskrokksins. Viðjar ehf. skuldbundu sig til að ljúka smíði skipsins og afhenda hinum færeyska kaupanda. Í kaupsamningnum sagði eftirfarandi 3. mgr. 8. gr.: Skal kaupandi nýta þá greiðslu kaupverðs til að greiða upp þær skuldir seljanda við Kaupþing Búnaðarbanka hf. sem tryggðar eru með veði í skipinu svo afhenda megi skipið fullbúið til hins færeyska kaupanda í samræmi við ákvæði samnings hans við seljanda. Aftan á samninginn var eftirfarandi ritað: Kaupþing Búnaðarbanki hf. samþykkir fyrir sitt leyti þá skuldskeytingu sem lýst er í framangreindum samningi og er forsenda greiðslu kaupverðs skv. samningnum. Jafnframt samþykkir bankinn fyrir sitt leyti, sem veðhafi, það framsal á greiðslu smíðaverðs skipsins sem felst í 8. gr. samnings þessa enda standi veðréttur bankans í hinum framseldu greiðslum óhaggaður eftir sem áður. Það er skilyrði og forsenda fyrir samþykki bankans að þessu leyti, að hinni framseldu greiðslu kaupverðs skipsins verði ráðstafað til að greiða upp hinar yfirteknu skuldir skv. framangreindu. Aðilum ber saman um að Viðjar ehf. hafi lokið smíði skipsins og afhent það hinum færeyska kaupanda 18. nóvember 2004. Ekki er ágreiningur um að eftir 12. október 2004 verkið var unnið í aðstöðu Óseyjar hf. og af starfsmönnum félagsins undir stjórn Alfreðs Túliníusar. Samkvæmt stefnu voru ýmsir reikningar vegna verksins þó gefnir út á Ósey hf. Jafnramt virðist mega ráða af stefnu að ýmsar greiðslur vegna verksins, þar á meðal laun starfsmanna, hafi á þessum tíma verið skuldfærðar sem yfirdráttur á reikning Óseyjar hf. nr. 14399 hjá stefnda. Samkvæmt greinargerð stefndu munu þessar greiðslur hafa numið 23.858.060 krónum og er í því sambandi vísað til framlagðra reikningsyfirlita. Samkvæmt greinargerð stefndu greiddu Viðjar hf. beint 52.149.302 krónur. Vísar stefndi til framlagðra bókhaldsgagna félagsins í því sambandi. Þá mun reikningur Óseyjar hf. nr. 1259 hafa verið yfirdreginn um 56.905.524 krónur samkvæmt því sem fram kemur í greinargerð stefnda. Samkvæmt því sem fram kemur í stefnu var fyrirsvarsmönnum Óseyjar hf. lofað því af fyrirsvarsmönnum stefnda að Ósey hf. fengi uppgert andvirði skipsins eftir að fram hefði farið lokauppgjör. Því er lýst að 18. nóvember 2004 hafi umrætt uppgjör farið fram og Viðjar ehf. þá fengið greiddar 22.170.000 danskar krónur. Þetta uppgjör hafi hins vegar farið fram án samráðs við fyrirsvarsmenn Óseyjar hf. II Í máli þessu gerir stefnandi orðrétt eftirfarandi kröfur: Aðallega er þess krafist að rift verði með dómi veðsetningu vörureikninga, vörubirgða og þar til greindu lausafé skv. tryggingabréfi nr. 0358-63-2118 að fjárhæð kr. 50.000.000,-, dags. 31. ágúst 2004; að rift verði með dómi veðsetningu vörureikninga, vörubirgða og þar til greindu lausafé, skv. viðauka við tryggingabréf nr. 0322-63-577, að fjárhæð kr. 50.000.000,-, dags. 31. ágúst 2004; að rift verði með dómi viðauka við veðsetningu almennrar fjárkröfu, dags. 6. september 2004, um hækkun á fyrri veðsetningu vegna bankaábyrgðar Föröya Sparikassi í Þórshöfn, nr. 955.368.6 (tilv. Stefnda nr. 01RE303015); að rift verði með dómi þeirri ráðstöfun er fólst í viðtöku stefnda á greiðslu kr. 4.809.424,- og/eða ráðstöfun hennar inn á tékkareikning nr. 0358-26-1259, dags. 31. desember 2004; og að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda kr. 232.960.528,- með dráttarvöxtum skv. III. kafla laga nr. 38/2001 af kr. 11.000.000,- frá 19. júlí 2004 til 6. ágúst s.á., en þá af kr. 19.800.500,- frá þeim degi til 24. september s.á., en þá af kr. 23.800.500,- frá þeim degi til 19. október s.á., en þá af kr. 29.800.000,- frá þeim degi til 18. nóvember 2004, en þá af kr. 140.800.500,- frá þeim degi til 16. desember s.á., en þá af kr. 147.867.913,- frá þeim degi til 19. janúar 2005, en þá af kr. 194.153.027,- frá þeim degi til 28. apríl s.á., en þá af kr. 232.960.528,- frá þeim degi til greiðsludags. Til vara er þess krafist að rift verði þeirri ráðstöfun er fólst í viðtöku stefnda, eða aðila á hans vegum, á kaupverði nýsmíði B-13, frá K/F Stjörnan í Færeyjum að fjárhæð kr. 71.000.000,-; að rift verði með dómi þeirri ráðstöfun stefnda að greiða ábyrgð nr. 0322-8884 án þess að fram færi uppgjör þeirrar greiðslu gagnvart kaupanda við afhendingu og lokauppgjör nýsmíði B-13, að fjárhæð kr. 40.000.000,-; að rift verði með dómi þeirri ráðstöfun stefnda er fólst í stofnun bankareiknings nr. 0358-26-1259 í nafni og á kennitölu stefnanda og ráðstöfun greiðslna stefnda, eða aðila á hans vegum, á fjármunum út af þeim tékkareikningi; að rift verði með dómi þeirri ráðstöfun er fólst í framsali deponeringar nr. GA 10747 í Landsbanka Íslands, dags. 19. júlí 2004, að fjárhæð kr. 11.000.000,-; að rift verði með dómi annarsvegar framsali viðskiptakröfu á hendur Sp.f. Kneysur í Færeyjum dags. 19. janúar 2005, og hinsvegar að rift verði veðsetningu þeirrar sömu kröfu dags. 6. ágúst 2004, bæði að fjárhæð kr. 46.285.114,-; að rift verði með dómi þeirri ráðstöfun er fólst í samkomulagi stefnda við Þorgeir & Ellert hf. um greiðslu eftirstöðva spilbúnaðar frá Ósey hf., dags. 21. september 2004, upphaflega að fjárhæð kr. 12.107.989,-; að rift verði með dómi þeirri ráðstöfun er fólst í framsali á þeim hluta kaupsamningsgreiðslu við K/F Stjörnan vegna nýsmíði B-13, beint frá kaupanda til stefnda, er fólst í framsali skipsins “Varðborg” (sk.skrnr. FD-1178) að fjárhæð kr. 8.800.500,-; og að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda kr. 228.151.104,- með dráttarvöxtum skv. III. kafla laga nr. 38/2001 af kr. 11.000.000,- frá 19. júlí 2004 til 6. ágúst s.á., en þá af kr. 19.800.500,- frá þeim degi til 24. september s.á., en þá af kr. 23.800.500,- frá þeim degi til 19. október s.á., en þá af kr. 29.800.000,- frá þeim degi til 18. nóvember 2004, en þá af kr. 140.800.500,- frá þeim degi til 16. desember s.á., en þá af kr. 143.058.489,- frá þeim degi til 19. janúar 2005, en þá af kr. 189.343.603,- frá þeim degi til 28. apríl s.á., en þá af kr. 228.151.104,- frá þeim degi til greiðsludags. Til þrautavara er þess krafist að ógilt verði sú ráðstöfun sem fólst í samningsákvæði um viðtöku kaupverðs nýsmíði B-13, frá K/F Stjörnan í Færeyjum að fjárhæð kr. 71.000.000,-; að rift verði þeirri ráðstöfun er fólst í framsali deponeringar nr. GA-10747 í Landsbanka Íslands, dags. 19. júlí 2004, að fjárhæð kr. 11.000.000,-, sem tryggingarráðstöfun með vísan til 1. mgr. 137 .gr. laga nr. 21/1991, og að staðfest verði með dómi að stefnandi sé eigandi og rétthafi innistæðu geymslugreiðslunnar; að ógilt verði með dómi annarsvegar framsal viðskiptakröfu á hendur Sp.f. Kneysur í Færeyjum, dags. 19. janúar 2005, og hinsvegar veðsetning þeirrar sömu kröfu dags. 6. ágúst 2004, hvort tveggja að fjárhæð kr. 46.285.114,-, og staðfest verði með dómi að stefnandi sé eigandi og rétthafi umræddrar viðskiptakröfu; að ógilt verði með dómi framsal skipsins “Varðborgar” (sk.skrnr. FD-1178) með yfirlýsingu dags. 6. ágúst 2004, að fjárhæð kr. 8.800.500,-; og að stefnandi verði dæmdur til að greiða stefnda kr. 79.800.500,- með dráttarvöxtum skv. III. kafla laga nr. 38/2001 af kr. 8.800.500 frá 6. ágúst 2004 til 18. nóvember 2004, en þá af kr. 79.800.500,- frá þeim degi til greiðsludags. Til þrautaþrautavara er þess krafist að framsal deponeringar nr. GA 10747 í Landsbanka Íslands til stefnda dags. 19. júlí 2004, verði ógilt með dómi, og að staðfest verði með dómi að stefnandi sé eigandi og rétthafi innistæðu geymslugreiðslunnar. Stefnukröfur eru svo settar fram að nýju í sérstökum kafla í stefnu. Segir að dómkröfurnar séu til nánari glöggvunar settar fram í númeruðum töluliðum, sem hver um sig geti staðið sjálfstætt, og sé hverjum kröfulið forgangsraðað eftir bókstöfum, með eftirfarandi hætti. a. Stefnandi krefst þess aðallega að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda kr. 12.257.989,-með dráttarvöxtum skv. III. kafla laga nr. 38/2001 af kr. 4.000.000,- frá 24. september 2004 til 19. október s.á., en þá af kr. 10.000.000,- frá þeim degi til 16. desember s.á., en þá af kr. 12.257.989,- frá þeim degi til greiðsludags. b. Stefnandi krefst þess til vara, verði aðalkrafa eigi tekin til greina, að rift verði skv. XX. kafla laga nr. 21/1991 þeirri ráðstöfun er fólst í samkomulagi stefnda við Þorgeir & Ellert hf. um greiðslu eftirstöðva spilbúnaðar frá Ósey hf., dags. 21. september 2004, upphaflega að fjárhæð kr. 12.107.989,- og að stefndi verði dæmdur til að endurgreiða stefnanda kr. 12.257.989,- með dráttarvöxtum skv. III. kafla laga nr. 38/2001 af kr. 4.000.000,- frá 24. september 2004 til 19. október s.á., en þá af kr. 10.000.000,- frá þeim degi til 16. desember s.á., en þá af kr. 12.257.989,- frá þeim degi til greiðsludags. a. Stefnandi krefst þess að rift verði skv. XX. kafla laga nr. 21/1991 þeirri ráðstöfun er fólst í viðtöku stefnda á greiðslu kr. 4.809.424,- frá K/F Stjörnan og/eða ráðstöfun hennar inn á tékkareikning nr. 0358-26-1259, dags. 14. desember 2004, og að stefndi verði dæmdur til að endurgreiða stefnanda kr. 4.809.424,- með dráttarvöxtum skv. III. kafla laga nr. 38/2001 frá 16. desember 2004 til greiðsludags. III Rökstuðningur stefnda fyrir frávísun er í fjórum liðum. Í fyrsta lagi vísar til stefndi til þess að hvergi í stefnu sé að finna hvernig samtala fjárhæðar í aðalkröfu, þ.e. 232.960.528 króna, er fundin og alls ekki nánari skýringar á greiðslu á 4.800.000 króna. Til vara sé krafist greiðslu á 71 milljón króna, ótilgreind riftunarkrafa á greiðslu ábyrgðar að fjárhæð 40 milljónir, að rift verði stofnun bankareiknings, rift framsali deponeringar, rift framsali viðskiptakröfu, rift verði samkomulagi vegna smíða á spilum, rift verði framsali skipsins Varðborgar til stefnda og loks krafa um greiðslu á kr. 228. millj. Hvergi sé heldur í stefnu að finna hvernig samtala fjárhæðar er fundin. Í kaflanum í stefnu sem heiti ,,Nánari sundurliðun dómkrafna” séu varakröfur orðnar aðalkröfur og sé ekki skýringu að finna á þeim viðsnúningi. Í þessum kafla stefnunnar séu kröfur settar fram með þeim hætti að um sé að ræða aðalkröfu, varakröfu, þrautavarakröfu og þrautaþrautavarakröfu. Samtals séu kröfuliðir tuttugu og þrír. Sumpart séu kröfuliðir vegna sama kröfuliðar ólíkir innbyrðis og reistir á mismunandi forsendum og röksemdum. Þá sé ljóst að í mörgum tilvika sé um að ræða lagarök í síðari kröfuliðum til að styðja m.a. aðal- og varakröfur og sé þannig blandað saman kröfugerð, málsástæðum og lagarökum. Þessi aðferðafræði sé í algerri andstöðu við grunnreglur réttarfars um skýran og glöggan málatilbúnað, sbr. 80. gr. laga nr. 91/1991. Í annan stað vísar stefndi til þess að hvergi í stefnu sé vísað til skjala í þeim tilgangi að atvik, kröfur og rök séu rakin í samhengi. Sé þó mikil þörf á slíku þar sem sakarefni séu flókin og yfirgripsmikil, kröfur ólíkar, reistar á mismunandi atvikum og rökum og er vísað til þess að stefna sé tuttugu og fjórar blaðsíður og framlögð skjöl með stefnu tæpt hundrað. Framsetning stefnu og framlagðra gagna sé slík að mikið erfiði þurfi til að átta sig á einstaka kröfum og kröfuliðum. Í þriðja lagi vísar stefndi til þess að skjölum sé ekki raðað í nokkru samhengi og nefnir í því sambandi ýmis dæmi. Þá verði ekki af þessum mikla fjölda skjala ráðið hvað þau eigi að sanna og jafnvel sé ljóst að þau eigi ekki annað erindi í málið en að gera það flóknara og erfiðara úrlausnar. Er nefnd þessu til stuðnings dæmi sem ekki er ástæða til að rekja nánar. Telur stefndi að málaitilbúnaður stefnanda sé í andstöðu við 80. gr. laga nr. 91/1991 að þessu leyti. Í fjórða lagi vísar stefndi til þess að ýmsir liðir í kröfugerð stefnanda séu þannig að hann hafi ekki hagsmuni af því að fá um þá dómsúrlausn auk þess sem fráleitt sé að þeir séu dómhæfir. Að því er varðar lið 1 hér að framan er vísað til þess að stefndi hafi staðið allan straum af kostnaði við smíði B-13 og eðlilega rökrétt sé að hann taki til sín kaupverðið. Endanlegt kaupverð B-13 hafi runnið inn á reikninga Viðja ehf. sem hafi verið stefnt samhliða stefnda í öðru máli. Því sé óþarft að hafa uppi þessar kröfur í máli gegn stefnda og stefna í tvennu lagi vegna sömu kröfu. Að því er varðar lið 2 er vísað til þess mál vegna bakábyrgðar Tryggingardeildar útflutningsins sé til meðferðar hjá dómstólum. Auk þess sé misskilningur fólginn í kröfugerðinni þar sem Ósey hf. hafi aldrei reitt þetta fé af hendi til skipasmíðinnar heldur stefndi sjálfur sem síðan notaði féð til þess að standa straum af byggingu skipsins. Ósey hf. hafi heldur aldrei verið aðili að samningi stefnda og Tryggingardeild útflutningsins og komi þau viðskipti ekkert við. Að því er varðar lið 3 vísar stefndi til þess að hér sé verið að krefjast endurgreiðslu á yfirdrætti sem stefndi hafði til að standa straum af smíði B-13 en reikningur þessi var í eigu Óseyjar hf. Að því er varðar lið 4 vísar stefndi til þess að umrædd geymslugreiðsla hafi aldrei verið leyst út. Að því er varðar lið 5 er vísað til þess að stefnandi leggi sjálfur fram gögn um að krafa þessi sé óviss. Þá var upplýst við munnlegan flutning að gerðadómsmál hefði að verulegu leyti tapast og ekkert fengist upp í kröfu stefnda. Að því er varðar liði 6, 7 og 8 telur stefndi ekki fyrir hendi lögvarða hagsmuni. Að því er lið 8 varðar er vísað til þess að aldrei hafi reynt á ábyrgð þessa og muni ekki reyna. Að því er lið 9 varðar segir stefndi að greiðsla fyrir smíði spils fyrir Þorgeir og Ellert hf. hafi runnið til stefnanda og sé því verið að tvíkrefja um fjárhæðina, sbr. lið 3. Að því er varðar lið 10 segir stefndi ekki fyllilega ljóst hvaða krafa þetta sé. Hann getur sér þess hins vegar til að um sé að ræða reikning vegna olíukaupa sem greiddur hafi verið af öðrum reikningum Óseyjar hf. í formi yfirdráttar. Því hafi stefndi greitt umrædda fjárhæð en ekki stefndi. Þá hafi greiðsla frá hinum færeyska kaupanda runnið inn á reikning Óseyjar hf. en ekki sjóði stefnda. Því sé hér verið að tvíkrefja um sömu fjárhæð. Að því er varðar lið 11 er bent á að stefndi hafi aðeins átt að fá helming fjárhæðarinnar, 750.000 danskar krónur, en Þorgeir og Ellert h.f. helming. Skipið Varðborg hafi loks selt fyrir 600.000 danskar krónur en verðfall hafi orðið á þessu tímabili. Er rakið nánar í greinargerð stefnda hvernig andvirði skipsins var varið og fullyrt að stefnandi hafi ekki tekið mið af þeim upplýsingum. Samkvæmt öllu framangreindu telur stefndi að kröfugerð stefnanda sé í ýmsu andstæð 25. gr. laga nr. 91/1991 og í öðru andstæð 1. mgr. 26. gr. sömu laga. Eigi því að vísa málinu frá dómi. IV Stefnandi hafnar því að gallar séu á málinu sem leiða eigi til frávísunar. Hann vísar í fyrsta lagi til þess að á honum hvíli engin skylda til að stefna stefnda og Viðjum ehf. í einu og sama málinu. Um sé að ræða tvo sjálfstæða lögaðila sem sækja megi í sitthvoru dómsmálinu. Að því er varðar málsástæður stefnda viðvíkjandi framsetningu kröfugerðar telur stefnandi að kröfur séu skýrar og í samræmi við fyrirmæli 80. gr. laga nr. 91/1991. Telur hann að málsástæður stefnda lúti í raun að efnisatriðum málsins og geti þar af leiðandi ekki leitt til frávísunar. Hann mótmælir því að skjöl hafi verið lögð fram án tilgangs eða með óskipulegum hætti. Hann bendir einnig á að engar reglur séu til um hvernig haga beri uppröðum skjala og þess háttar. Að því er varðar sjónarmið stefnda um einstaka kröfuliði vísar stefnandi einkum til þess að málsástæður stefnda lúti að efni en ekki formi. Komi frávísun málsins því ekki til greina. Hann bendir einnig á að ekki sé vísað til réttarreglna til stuðnings frávísun. Að lokum vísar hann til þess að möguleiki sé á því að bæta úr göllum á málinu samkvæmt 2. mgr. 101. gr. laga nr. 91/1991 og frávísun einstakra liða leiði ekki til frávísunar málsins í heild, sbr. 4. mgr. 100. gr. sömu laga. V Í máli þessu setur stefnandi fram aðalkröfu, varakröfu, þrautavarakröfu og þrautaþrautavarakröfu. Í aðal- og varakröfu er að finna annars vegar riftunarkröfur (fjórar í aðalkröfu og sjö í varakröfu) samkvæmt XX. kafla laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. og hins vegar kröfur um greiðslu peninga. Þegar málatilbúnaður stefnanda er kannaður kemur þó í ljós að greiðslukrafa í hverjum kröfulið svarar ekki einungis til ráðstafana sem krafist er riftunar á, heldur byggir hún að hluta á kröfuréttarlegum forsendum. Í þrautavarakröfu er svo að finna, meðal annars, kröfu um „ógildingu á ráðstöfun sem fólst í samningsákvæði um viðtöku kaupverðs“ auk riftunarkröfu, viðurkenningarkrafna og kröfu um greiðslu peninga. Í þrautaþrautavarakröfu er aðeins gerð krafa um ógildingu framsals tiltekinnar geymslugreiðslu og viðurkenningu á því að stefnandi sé rétthafi greiðslunnar. Af hálfu stefnda hefur ekki verið höfð uppi krafa um frávísun með vísan til lokaákvæðis 1. mgr. 27. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Verður kröfugerð stefnanda því ekki tekin til sérstakrar skoðunar á þeim grundvelli. Hjá því verður hins vegar ekki litið að umrædd kröfugerð er óvenjuleg og veldur hinn mikli fjöldi krafna, af margvíslegum toga, sem hafður er uppi í málinu því að yfirsýn yfir málið er erfiðleikum bundin og örðugt er að átta sig á grundvelli einstakra krafna stefnanda og innbyrðis sambandi þeirra. Er að þessu vikið nánar í umfjöllun um einstakar kröfuliði. Í stefnu er ekki að finna skipulega sundurliðun á fjárkröfum stefnanda. Veldur þetta því að erfitt er að fá yfirsýn yfir fjárkröfur stefnanda. Í nánari umfjöllun um dómkröfur í sérstökum kafla í stefnu „Nánari sundurliðun dómkrafna“ eru fjárkröfur svo settar fram með breyttum hætti, þ.e. krafist er greiðslu á tilteknum fjárhæðum með dráttarvöxtum frá og með ákveðnum dögum. Í munnlegum málflutningi útskýrði lögmaður stefnanda þessa framsetningu svo að hér væri í raun um sundurliðun á á dómkröfum að ræða. Samkvæmt framangreindu koma dómkröfur fram á fleiri en einum stað í stefnu með mismunandi framsetningu. Er þessi framsetning á kröfugerð í andstöðu við meginreglu réttarfars um ákveðna og ljósa kröfugerð, sbr. d-lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991. Stefna í málinu er 25 þéttritaðar blaðsíður. Er í stefnunni að finna hugleiðingar um málsatvik og varpað fram spurningar um óviss atriði án þess að skýrt liggi fyrir hvaða tengsl þau hafa við málsástæður og kröfur stefnanda. Skortir almennt á að samhengi málsatvika og málsástæðna komi fram með þeim hætti sem e-liður 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 gerir ráð fyrir. Í málinu hafa verið lögð fram af hálfu stefnanda 97 skjöl, sum þeirra á ensku. Á það verður fallist með stefnda að tilgangur með framlagningu ýmissa skjala sé óljós eða óútskýrður af stefnanda. Veldur þetta atriði, auk framangreinds fjölda og framsetningar dómkrafna, því að í mörgum tilvikum er erfitt er að átta sig á málsástæðum stefnanda fyrir einstökum kröfum. Samkvæmt framangreindu er það álit dómara að málatilbúnaður stefnanda í heild sé í ýmsum atriðum ábótavant. Verður næst vikið að einstökum kröfuliðum eins og þeir eru settir fram í stefnu undir yfirskriftinni „Nánari sundurliðun dómkrafna“. Viðtaka kaupverðs nýsmíði B-13 Undir þessum lið gerir stefnandi kröfu um að stefndi verði dæmdur til að greiða 71.000.000 krónur. Til vara krefst hann þess að „þeirri ráðstöfun verði rift sem fólst í viðtöku stefna, eða aðila á hans vegum, á kaupverði nýsmíði B-13 frá K/F Stjörnan í Færeyjum“ auk þess sem hann gerir kröfu um greiðslu sömu fjárhæðar og í aðalkröfu. Til þrautavara krefst hann þess „að ógilt verði sú ráðstöfun sem fólst samningsákvæði um viðtöku stefnda, eða aðila á hans vegum, á kaupverðsgreiðslu nýsmíði B-13“ auk þess sem stefndi verði dæmdur til að greiða sömu fjárhæð. Í málsatvikalýsingu stefnanda er lýst kaupsamningi Óseyjar hf. við Viðjar ehf., dótturfélag stefnda, á nýsmíðinni B-13. Af málatilbúnaði stefnanda verður ráðið að hann byggi á því að Viðjar ehf. hafi skuldbundið sig til að ráðstafa söluandvirði B-13 til greiðslu tiltekinna skulda hjá stefnda, sbr. 3. mgr. 8. gr. samningsins 12. október 2004. Þetta hafi ekki verið gert og eigi Ósey hf. því átt rétt á að fá söluandvirðið greitt, þar á meðal 71.000.000 krónur sem hinn færeyski kaupandi mun hafa greitt Viðjum ehf. Hvað sem líður nánari reifun á grundvelli kröfu stefnanda er í stefnu í engu vikið að því hvers vegna umrædd greiðsluskylda er talin hvíla á stefnda á kröfuréttarlegum grundvelli, en stefndi keypti hvorki skipið af Ósey hf. né seldi það áfram til hins færeyska kaupanda samkvæmt því sem fram kemur í málsatvikalýsingu í stefnu. Jafnvel þótt gert sé ráð fyrir því að stefndi hafi tekið við umræddu fé frá Viðjum ehf. er þannig ómögulegt að ráða af málatilbúnaði stefnanda hvernig kröfuréttarlegt samband hefur myndast milli Óseyjar hf. og stefnda um greiðslu þess síðarnefnda fénu. Í tengslum við varakröfu undir þessum lið er óútskýrt með hvaða hætti reglur XX. kafla laga nr. 21/1991, sem fjalla um riftun ráðstafana þrotamanns o.fl., eiga að leiða til þess að viðtöku stefnda á kaupverði frá hinum færeyska kaupanda verði rift. Athugast sérstaklega í þessu sambandi að hvergi í málatilbúnaði stefnanda er gerð krafa um riftun kaupsamningsins 12. október 2004 sem Ósey hf. gerði við Viðjar hf. Riftun á þeim gerningi sýnist þó vera forsenda þess að stefnandi endurheimti andvirði þess sem selt var 12. október 2004. Að því er varðar greiðslukröfu stefnanda er hvergi leitast við að gera grein fyrir hugsanlegri fjárhæð endurgreiðslu stefnda samkvæmt ákvæðum 142. gr. laga nr. 21/1991. Þrautavarakrafa stefnanda undir þessum lið byggir aðallega á 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, sbr. 6. gr. laga nr. 11/1986. Umrætt ákvæði fjallar um það samningi megi víkja til hliðar í heild eða að hluta, eða breyta, ef það yrði talið ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera hann fyrir sig. Í þrautavarakröfu stefnanda er hins vegar krafist ógildingar á tiltekinni ráðstöfun sem fólst í framkvæmd samningsins 12. október 2004, þ.e. viðtöku stefnda á kaupverði skipsins. Er með öllu óútskýrt í málatilbúnaði stefnanda hvernig umrætt lagaákvæði tekur til ráðstöfunar sem þessarar. Sama á við um málsástæður stefnanda sem byggja á reglum samningaréttar um brostnar forsendur. Þá eru fjárhæðir undir þessum liðum alfarið órökstuddar. Samkvæmt framangreindu er sá hluti málatilbúnaðar stefnanda sem lýtur að sölu Óseyjar hf. á nýmsíðinni B-13 svo vanreifaður að varðar sjálkrafa frávísun málsins að þessu leyti. Uppgjör ábyrgðar að fjárhæð 40.000.0000 króna Undir þessum lið gerir stefnandi aðallega greiðslukröfu að fjárhæð 40.000.000 krónur, en til vara kröfu um riftun á „þeirri ráðstöfun stefnda að greiða ábyrgð nr. 0322-8884 án þess að fram færi uppgjör þeirrar greiðslu gagnvart kaupanda við afhendingu og lokauppgjör nýsmíði B-13“ auk greiðslu sömu fjárhæðar. Í málsatvikalýsingu stefnanda er lýst tildrögum þess að stefndi greiddi hinum færeyska kaupanda skipsins framkvæmdatryggingu að fjárhæð 40.000.000 króna og jafnframt því að hinn færeyski kaupandi hafi flutt fjárhæðina til Viðja ehf. sem hafði á þessum tíma keypt skipið og tekið að sér að ljúka smíði þess. Af gögnum málsins verður ráðið að aldrei kom til þess að Ósey hf. endurgreiddi stefnda með einhverjum hætti umrædda ábyrgð, enda er hún meðal lýstra krafa stefnda við gjaldþrotaskipti stefnanda. Aðalkrafa stefnanda undir þessum lið virðist því byggjast á því að stefndi hafi vanrækt að innheimta umrætt fé sem hluta af söluverði skipsins og ráðstafa því til greiðslu skulda Óseyjar hf. samkvæmt 3. mgr. 8. gr. samningsins 12. október 2004. Dómari bendir á að jafnvel þótt á þetta yrði fallist hefur stefnandi með engum hætti útskýrt í málatilbúnaði sínum hvers vegna stefnda ber að greiða honum umrædda fjárhæð. Athugast í því sambandi að hvergi í málatilbúnaði stefnanda er gerð krafa um riftun kaupsamningsins 12. október 2004 sem Ósey hf. gerði við Viðjar hf. svo sem áður greinir. Að því er varðar þær málsástæður stefnanda sem byggðar eru á reglum skaðabótaréttar utan samninga er alfarið óútskýrt af hálfu stefnanda með hvaða stefndi bakaði honum tjón með saknæmum og ólögmætum hætti. Í tengslum við varakröfu stefnanda undir þessum lið er óútskýrt hvernig reglur XX. kafla laga nr. 21/1991, sem fjalla um riftun ráðstafana þrotamanns o.fl., eiga að leiða til þess að „þeirri ráðstöfun stefnda að greiða ábyrgð nr. 0322-8884 án þess að fram færi uppgjör þeirrar greiðslu gagnvart kaupanda við afhendingu og lokauppgjör nýsmíði B-13“ verði rift. Er í þessu sambandi áréttað að það var Ósey hf., en ekki stefndi sem tekin var til gjaldþrotaskipta, og því ráðstafanir Óseyjar hf. sem kann að verða rift samkvæmt umræddum XX. kafla laga nr. 21/1991. Athugast enn í þessu sambandi að hvergi í málatilbúnaði stefnanda er gerð krafa um riftun kaupsamningsins 12. október 2004 sem Ósey hf. gerði við Viðjar hf. Að því er varðar greiðslukröfuna er hvergi leitast við að gera grein fyrir hugsanlegri fjárhæð endurgreiðslu stefnda samkvæmt ákvæðum 142. gr. Samkvæmt framangreindu er sá hluti málatilbúnaðar stefnanda sem lýtur að uppgjör ábyrgðar að fjárhæð 40.000.0000 króna svo vanreifaður að varðar sjálkrafa frávísun málsins að þessu leyti. Greiðslur stefnda af tékkareikningi Óseyjar hf. nr. 358-26-1259 Undir þessum lið gerir stefnandi aðallega greiðslukröfu að fjárhæð 38.807.501 króna, en til vara „að rift verði þeirri ráðstöfun stefnda er fólst í stofnun bankareiknings nr. 0358-26-1259 í nafni og á kennitölu stefnanda og ráðstöfun greiðslna stefnda, eða aðila á hans vegum, á fjármunum út af þeim tékkareikningi“ og stefndi greiði sömu fjárhæð og áður greinir. Aðalkrafa stefnanda er á því reist að stefndi hafi með ýmsum hætti greitt heimildarlaust út af umræddum reikningi Óseyjar hf. Af gögnum málsins er ljóst að umræddur reikningur var yfirdreginn og gátu umræddar ráðstafanir því ekki falið í sér annað en það að stefndi jók við yfirdráttarskuld Óseyjar hf. hjá sér. Sýnist liggja í augum uppi að skiptastjóri hafni þeim kröfum stefnda sem byggja á umræddum óheimilum yfirdrætti og hann hefur lýst við gjaldþrotaskiptin. Í stefnu er hins vegar með engum hætti útskýrt hvernig þessar ætluðu ólögmætu ráðstafanir eiga að leiða til stefnda beri að greiða stefnanda umrædda fjárhæð. Í tengslum við varakröfu stefnanda undir þessum lið er óútskýrt með hvaða hætti reglur XX. kafla laga nr. 21/1991, sem fjalla um riftun ráðstafana þrotamanns o.fl., eiga að leiða til þess „að rift verði þeirri ráðstöfun stefnda er fólst í stofnun bankareiknings nr. 0358-26-1259 í nafni og á kennitölu stefnanda og ráðstöfun greiðslna stefnda, eða aðila á hans vegum, á fjármunum út af þeim tékkareikningi“. Að því er varðar greiðslukröfuna undir þessum lið er hvergi leitast við að gera grein fyrir hugsanlegri fjárhæð endurgreiðslu stefnda samkvæmt ákvæðum 142. gr. laga nr. 21/1991. Framsal réttar til geymslugreiðslu 19. júlí 2004 Undir þessum lið sundurliðar stefnandi fjórar kröfur. Aðallega er krafist greiðslu 11.000.000 króna. Til vara er krafist riftunar á þeirri ráðstöfun er fólst í framsali geymslugreiðslu að þessari fjárhæð 19. júlí 2004 og að stefndi verði dæmdur til að endurgreiða stefnanda sömu fjárhæð. Til þrautavara að sömu ráðstöfun verði rift sem tryggingarráðstöfun með vísan til 1. mgr. 137. gr. laga nr. 21/1991 og staðfest verði með dómi að stefnandi sé eigandi og rétthafi innistæðu geymslugreiðslunnar. Til þrautavara er þess krafist að umrætt framsal verði ógilt með dómi og að staðfest verði með dómi að stefnandi sé eigandi og rétthafi innistæðu geymslugreiðslunnar. Hvorki í málsatvikalýsingu í stefnu né annars staðar er vikið að tildrögum umræddrar geymslugreiðslu eða grundvöllur krafna stefnanda að þessu leyti skýrður. Er því með öllu óljóst á hvaða grundvelli umræddar kröfur stefnanda hvíla. Er umræddur þáttur málsins svo vanreifaður að varðar frávísun þess að þessu leyti. Aðrir liðir í sundurliðun stefnanda (liðir 5-11) Í öllum þessum liðum er gerð ýmist gerð krafa um greiðslu peninga og/eða riftun og ógildingu vegna atvika, sem engin sjálfstæð grein er gerð fyrir í málsatvikalýsingu. Er ómögulegt að átta sig á grundvelli umræddra krafna. Skortir verulega á að málatilbúnaður stefnanda fullnægi skilyrðum e-liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 að þessu leyti. Að öðru leyti þykir ekki ástæða til fjalla um þessar kröfur stefnanda. xxx Samkvæmt öllu framangreindu verður máli þessu vísað sjálfkrafa frá dómi. Með vísan til 2. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 verður stefnandi úrskurðaður til að greiða stefnda málskostnað sem þykir hæfilegur, eftir umfangi málsins, 300.000 krónur. Er þá ekki tekið tillit til virðisaukaskatts. Af hálfu stefnda flutti málið Sigurmar K. Albertsson hrl. Af hálfu stefnanda flutti málið Ólafur Rafnsson hdl. Skúli Magnússon héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan. Ú R S K U R Ð A R O R Ð Máli þessu er vísað frá dómi. Stefnandi, þrotabú Óseyjar hf., greiði stefnda, Kaupþing banka hf., 300.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 437/1999
|
Vörumerki Firma Dagsektir Aðfinnslur
|
Vörumerkið BAKKI var skráð hjá Einkaleyfastofu 27. júlí 1995 og var eigandi þess Bakki hf. Hnífsdal. Í ágúst sama ár samþykkti stjórn félagsins að taka þátt í stofnun sölufélagsins K og skyldi vörumerkið BAKKI vera eign K. Var nafni K breytt í Bakka söluskrifstofu hf. með ákvörðun aðalfundar í ágúst 1996. Framkvæmdastjóri Bakka hf. Hnífsdal framseldi vörumerkið til Bakka söluskrifstofu hf. í ágúst 1996. Ritaði hann einn undir framsalið og var það óvottfest. Í október 1996 heimilaði Bakki söluskrifstofa hf. Bakka hf. Hnífsdal notkun á vörumerkinu BAKKI og var það skilyrði sett að Bakki söluskrifstofa hf. sæi um sölu afurða Bakka hf. og markaðssetningu þeirra. Á árinu 1996 var heiti útgerðarfélagsins Ó í Bolungarvík, sem Bakki hf. Hnífsdal var aðili að, breytt í Bakka Bolungarvík hf. og sameinuðust Bakki hf. í Hnífsdal og Bakki Bolungarvík hf. í október 1996 undir nafninu Bakki hf. Bakki hf. sameinaðist síðan Þorbirni hf. Grindavík í júlí 1997 undir nafni Þorbjarnar hf. Þorbjörn hf. stofnaði Bakka hf. með heimilisfang í Bolungarvík í ágúst 1998 og í desember sama ár keypti félagið N meirihluta hlutafjár í félaginu. Í janúar 1999 tilkynnti Bakki hf. Bakka söluskrifstofu hf. um uppsögn á sölusamningnum. Í framhaldi af því tilkynnti Bakki söluskrifstofa hf. að Bakka hf. væri hvorki heimilt að nota orðið BAKKI í firmaheiti sínu né til auðkenningar á framleiðsluvörum sínum. Talið var að stjórn Bakka hf. Hnífsdal hefði samþykkt framsal vörumerkisins til Bakka söluskrifstofu hf. Hafi það verið heimilt samkvæmt ákvæðum laga um vörumerki og hafi form framsalsins verið gilt. Var talið að þegar Bakki hf. sagði upp sölusamningnum hefði forsenda þess, að félagið mætti nota vörumerkið, brostið og væri notkunin því óheimil án leyfis Bakka söluskrifstofu hf. Þá var talið að Bakki hf. hefði ekki sýnt fram á að efnisrök stæðu til annars en þess að heimildarbresturinn næði einnig til notkunar orðsins Bakki í firmaheiti félagsins. Var staðfest niðurstaða héraðsdóms um að Bakka hf. væri óheimilt að auðkenna framleiðsluvöru sína með orðinu BAKKI og að félagið skyldi breyta heiti sínu, þannig að orðið Bakki væri ekki notað í því. Þá var félginu gert að afmá heitið úr hlutafélagaskrá að viðlögðum dagsektum.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Haraldur Henrysson, Hjörtur Torfason, Hrafn Bragason og Pétur Kr. Hafstein. Áfrýjandi skaut máli þessu til Hæstaréttar 26. október 1999. Hann krefst þess, að viðurkennt verði, að hann sé réttmætur eigandi auðkennisins BAKKI. Jafnframt krefst hann þess, að stefndi verði dæmdur til að afmá hjá Einkaleyfastofu skráningu á framsali Bakka hf. í Hnífsdal til Bakka söluskrifstofu hf. á vörumerkinu BAKKI, sbr. vörumerkjaskráningu nr. 847/1995, að viðlögðum 50.000 króna dagsektum. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Eins og lýst er í héraðsdómi var vörumerkið BAKKI skráð hjá Einkaleyfastofu 27. júlí 1995, og var eigandi þess fiskvinnslufyrirtækið Bakki hf., Hnífsdal, sem hóf rekstur á árinu 1987. Samkvæmt ljósriti úr fundargerðabók Bakka hf. 3. ágúst 1995 samþykkti stjórn félagsins, þeir Aðalbjörn Jóakimsson, Agnar Ebenesersson og Kristinn Leví Aðalbjörnsson, að taka þátt í stofnun sölufélags, Kaldár hf., og beina afurðasölu í gegnum það félag. Jafnframt skyldi vörumerkið BAKKI vera eign Kaldár hf. Var bókað, að framkvæmdastjóri félagsins gengi frá afsali þessa efnis. Stofnendur Kaldár hf. voru Bakki hf., Hnífsdal, Aðalbjörn Jóakimsson, Agnar Ebenesersson og Guðmundur Kr. Eydal, og var hver þeirra skráður fyrir fjórðungshlut. Nafni Kaldár hf. var breytt í Bakka söluskrifstofu hf. með ákvörðun aðalfundar 17. ágúst 1996, og var tilkynning um breytinguna móttekin í hlutafélagaskrá 20. sama mánaðar. Framkvæmdastjóri Bakka hf., Hnífsdal, Aðalbjörn Jóakimsson, framseldi vörumerkið til Bakka söluskrifstofu hf. með bréfi 31. ágúst 1996. Ritaði hann einn undir framsalið og það var óvottfest. Var framsalið móttekið hjá Einkaleyfastofu 30. september 1997. Merkið hafði einnig verið skrásett í Bretlandi og Danmörku, og mun framsalið hafa verið tilkynnt þar í október sama ár. Með samningi 22. október 1996 heimilaði stefndi Bakka hf., Hnífsdal, afnot af vörumerkinu BAKKI til merkingar á framleiðsluvörum sínum. Skilyrði fyrir notkun vörumerkisins var, að stefndi sæi um sölu afurðanna og markaðssetningu þeirra. Undir samning þennan, sem var vottfestur, rituðu Aðalbjörn Jóakimsson fyrir hönd Bakka hf., Hnífsdal, og Guðmundur Kr. Eydal fyrir hönd stefnda. Á árinu 1996 gerðust aðilar að Bakka hf. í Hnífsdal einnig aðilar að Útgerðarfélaginu Ósvör hf. í Bolungarvík, og í marsmánuði það ár var nafni hins síðarnefnda breytt í Bakka Bolungarvík hf. Samkvæmt samrunaáætlun 30. október 1996 sameinuðust félögin Bakki hf., Hnífsdal, og Bakki Bolungarvík hf. undir nafninu Bakki hf., og skyldu samþykktir Bakka Bolungarvík hf. gilda fyrir hið sameinaða félag. Var samruninn miðaður við eignastöðuna 1. september 1996 og náði meðal annars til fjórðungshlutar fyrrnefnda félagsins í stefnda. Undir samrunaáætlunina skrifuðu meðal annarra Aðalbjörn Jóakimsson og Agnar Ebenesersson fyrir hönd beggja félaganna, en þeir voru stjórnarmenn í þeim báðum. Þetta félag sameinaðist síðan Þorbirni hf., Grindavík, samkvæmt samrunaáætlun 28. júlí 1997, miðað við eignastöðu 1. september sama ár, undir nafni Þorbjarnar hf. Hinn 24. september 1997 var áðurnefndur fjórðungshlutur í stefnda framseldur Aðalbirni Jóakimssyni. Þorbjörn hf. stofnaði Bakka hf., áfrýjanda þessa máls, með heimilisfangi í Bolungarvík, og var tilkynning til hlutafélagaskrár dagsett 19. ágúst 1998. Nasco ehf. í Reykjavík keypti meirihluta hlutafjár í áfrýjanda í desember sama ár, og með bréfi 14. janúar 1999 tilkynnti áfrýjandi stefnda, að ákveðið hefði verið að segja upp sölusamningum við hann vegna sölu á framleiðslu fyrirtækisins frá og með þeim degi. Að sögn stjórnarformanns áfrýjanda var ástæðan sú, að Nasco ehf. rak eigin söluskrifstofu. Með bréfi lögmanns stefnda 29. janúar 1999 til áfrýjanda var tekið fram að áfrýjandi hefði ekki fengið leyfi stefnda til að nota orðið BAKKI í firmaheiti sínu, og væru brostnar forsendur fyrir því, að stefndi umliði notkun áfrýjanda á heitinu. Hið sama gilti einnig um auðkenningu áfrýjanda á framleiðsluvörum sínum. Höfðaði stefndi síðan mál þetta 9. mars 1999. II. Áfrýjandi telur, að réttur hans til firmanafnsins styðjist við óslitna framsalsröð, því að firma félags fylgi með í kaupum, ef það hafi ekki verið undanskilið. Auðkennið BAKKI hafi verið notað sem auðkenni á tilteknum atvinnurekstri frá árinu 1987 og hafi verið notað af áfrýjanda og beinum forverum hans frá þeim tíma bæði sem firmanafn og vörumerki. Framsal vörumerkisins til stefnda sé mjög tortryggilegt. Kveðið hafi verið á um það í fundargerðarbók Bakka hf., Hnífsdal, 3. ágúst 1995, en framsalið hafi ekki verið ritað fyrr en 31. ágúst 1996 og ekki tilkynnt til skráningar fyrr en 30. september 1997. Eingöngu hafi verið lagt fram ljósrit úr fundargerðarbókinni, og dragi hann réttmæti bókunarinnar mjög í efa. Bendi margt til þess, að samþykkt stjórnarinnar um framsal vörumerkisins hafi verið bætt inn í fundargerðina eftir á. Stjórnarformaður Bakka hf., Hnífsdal, Agnar Ebenesersson, hafi einnig borið fyrir dómi, að hann myndi ekki eftir því, að ákvörðun um framsal vörumerkisins hefði verið tekin á fyrrgreindum fundi. Af hálfu stefnda er því haldið fram, að það hafi verið meðal grundvallaratriða í sölustarfsemi hans, að félagið hefði forræði á vörumerkinu BAKKI. Fær þetta nokkurn stuðning í því, að orðið Bakki var tekið upp í nafn félagsins, sem fyrr segir, og ekki er til að dreifa neinum sölusamningum milli félagsins og áfrýjanda eða fyrri framleiðenda að vörum undir merkinu, sem mæli þessu í gegn. Sú málsástæða áfrýjanda, að bókun í fundargerðarbók Bakka hf., Hnífsdal, 3. ágúst 1995 um framsal á vörumerkinu BAKKI sé fölsuð, kom fyrst fram í málflutningi fyrir héraðsdómi, og er henni mótmælt af stefnda sem rangri og of seint fram kominni. Þegar fram komu við aðalmeðferð málsins í héraði efasemdir um trúverðugleika bókunarinnar, var brýnt tilefni fyrir áfrýjanda að krefjast rannsóknar á tildrögum framsalsins og fá meðal annars úr því skorið, hver hefði ritað fundargerðina og fá hann fyrir dóm til skýrslugjafar. Það var hins vegar ekki gert. Þá var Guðmundur Kr. Eydal, framkvæmdastjóri stefnda, ekki kvaddur fyrir dóm, eins og áfrýjandi hafði boðað. Eins og málið liggur hér fyrir verður að leggja til grundvallar dómi, að stjórn Bakka hf., Hnífsdal, hafi samþykkt framsal vörumerkisins til stefnda á fyrrgreindum stjórnarfundi, en það var heimilt samkvæmt 1. mgr. 32. gr. þágildandi laga nr. 47/1968 um vörumerki, sbr. nú 1. mgr. 36. gr. laga nr. 45/1997 um sama efni. Er þá einnig fallist á það með héraðsdómi, að form framsalsins hafi verið gilt, þar sem framkvæmdastjóri félagsins hafi haft sérstaka heimild frá stjórn þess til að ganga frá framsalinu. III. Samkvæmt framansögðu var vörumerkið BAKKI framselt til stefnda 31. ágúst 1996 og skráð hjá Einkaleyfastofu 30. september 1997. Með samningi þeim, sem fyrr getur, frá 22. október 1996, heimilaði stefndi Bakka hf., Hnífsdal, afnot vörumerkisins til merkingar á framleiðsluvörum sínum, en skilyrði notkunarinnar var, að stefndi sæi um sölu afurðanna og markaðssetningu þeirra. Er áfrýjandi sagði upp sölusamningum við stefnda 14. janúar 1999 brast forsenda þess, að áfrýjandi mætti nota vörumerkið, og verður á það að fallast, að hún sé honum óheimil án leyfis stefnda. Jafnframt hefur áfrýjandi ekki sýnt fram á, að efnisrök standi til annars en þess, að heimildarbresturinn nái einnig til notkunar orðsins Bakki í firmaheiti hans. IV. Með hliðsjón af framansögðu og annars með vísan til forsendna héraðsdóms ber að staðfesta hann, þó þannig, að dagsektir greiðist að liðnum 15 dögum frá uppsögu dóms þessa. Áfrýjandi greiði stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti svo sem í dómsorði greinir. Það athugist, að í héraðsdómi eru málsástæður og lagarök aðila rakin bæði í aðalsök og gagnsök, en réttara væri að gera það í einu lagi. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður, þó þannig, að dagsektir greiðist að liðnum 15 dögum frá uppsögu dóms þessa. Áfrýjandi, Bakki hf., greiði stefnda, Bakka söluskrifstofu hf., 200.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Fyrir dóminn komu og gáfu skýrslur: Aðalbjörn Jóakimsson, kt. 121049-3849, Laugarásvegi 31, Reykjavík, Jónas Andrés Þór Jónsson hdl., kt. 200564-5619, Botnahlíð 35, Seyðisfirði, Lárus Finnbogason, kt. 270959-3189, Brekkubæ 5, Reykjavík, Svanbjörn Thoroddsen, kt. 030965-3379, Marargrund 2, Garðabæ, Eiríkur Tómasson, kt. 170553-4389, Vesturbraut 8, Grindavík, Gunnar Tómasson, kt. 091254-2209, Vesturbraut 8a, Grindavík, Egill Gunnar Jónsson, kt. 160652-4389, Leiðhömrum 52, Reykjavík og Agnar Ebeneserson, kt. 170557-4549, Holtastíg 15, Bolungarvík. Þá gaf Þorvarður Gunnarsson, kt. 140554-2279, Sæbólsbraut 9, Kópavogi skýrslu símleiðis. Dómkröfur aðalstefnanda og gagnstefnanda eru með þeim hætti að dómurinn telur óhjákvæmilegt að fyrst verði skorið úr hver teljist vera réttmætur eigandi auðkennisins Bakki. Af málsatvikalýsingu verður séð að hið upphaflega félag með nafni Bakka, Bakki hf. Hnífsdal, rann inn í Bakka Bolungarvík hf. og úr varð Bakki hf. Samruninn miðaðist við eignastöðuna 1. september 1996. Það félag sameinaðist síðar Þorbirni hf. í Grindavík undir nafni Þorbjarnar og miðaðist sá samruni við eignastöðuna 1. maí 1997. Í lok árs 1998 var stofnað nýtt félag undir nafni Bakka, sem er gagnstefnandi í máli þessu. Af framangreindu má ljóst vera að gagnstefnandi í máli þessu er félag, stofnað í lok ársins 1998 og allt annað félag en það félag sem upphaflega var stofnað, Bakki hf. Hnífsdal. Það félag er samkvæmt framangreindu ekki lengur til. Samkvæmt gögnum málsins var vörumerkið BAKKI skráð hjá Einkaleyfastofunni ehf. 27. júlí 1995, en eigandi þess þá var Bakki hf. Hnífsdal. Samkvæmt bókun í fundargerðarbók Bakka hf. Hnífsdal 3. ágúst 1995 samþykkti stjórn félagsins að Kaldá hf. eignaðist vörumerkið BAKKI og var framkvæmdastjóra Bakka hf. Hnífsdal, Aðalbirni Jóakimssyni, falið að ganga frá afsali. Á aðalfundi Kaldár hf., 17. ágúst 1996, var samþykkt að breyta nafni félagsins í Bakka söluskrifstofu hf. og var breytingin móttekin í Hlutafélagaskrá 20. ágúst 1996. Aðalbjörn Jóakimsson framseldi vörumerkið síðan til Bakka Söluskrifstofu hf. með framsali 31. ágúst 1996. Af hálfu gagnstefnanda hefur því verið haldið fram að form framsalsins hafi verið ógilt þar sem þrír stjórnarmenn skuli rita firmað saman, en framkvæmdastjóri hafi ritað einn undir framsalið. Samkvæmt bókun í fundargerðarbók Bakka hf. fól stjórn Bakka hf., framkvæmdastjóra, Aðalbirni Jóakimssyni, að ganga frá afsali á vörumerkinu BAKKI til Kaldár hf. Framkvæmdastjórinn hafði því sérstaka heimild frá stjórn félagsins til þessarar ráðstöfunar og verður þá ekki á það fallist að form framsals hafi verið ógilt af framangreindum sökum. Tilkynning um framsal var send hlutafélagaskrá 29. september 1997 og móttekin þar 30. september s.á. Áður en framsal var móttekið í hlutafélagskrá hafði upphaflegur eigandi vörumerkisins, Bakki hf. Hnífsdal, sameinast Bakka Bolungarvík hf. og hefur gagnstefnandi haldið því fram að samkvæmt 2. mgr. 36. vörumerkjalaga nr. 45/1997 hefði vörumerkið þá átt að fylgja við framsal á atvinnustarfsemi, nema um annað hefði verið samið. Í 1. mgr. 36. gr. vörumerkjalaga er hins vegar kveðið á um að rétt til vörumerkis megi framselja einan sér. Af framangreindri atburðarás er ljóst að vörumerkið var framselt stefnanda máls þessa 31. ágúst 1996. Aðeins þær eignir sem voru í Bakka hf. Hnífsdal 1. september 1996, gátu runnið inn í Bakka hf. Bolungarvík, þar sem samruninn miðaðist við eignastöðuna 1. september 1996. Umrætt vörumerki var þá ekki lengur meðal eigna Bakka hf. Hnífsdal. Þótt tilkynning til Einkaleyfastofu um framsal vörumerkisins hafi ekki verið send fyrr en 29. september 1997 breytir það ekki þeirri staðreynd að vörumerkið BAKKI var ekki meðal eigna Bakka hf. Hnífsdal við samrunann við Bakka hf. Bolungarvík , en vanræksla á skráningu vörumerkis til Hlutafélagaskrár getur ekki valdið ógildi framsalsins. Verður ekki heldur séð að grandleysi viðsemjenda hins sameinaða Bakka hf. um framsal vörumerkisins geti valdið ógildi þess. Sú málsástæða gagnstefnanda að bókun í fundargerðarbók Bakka hf., þann 3. ágúst 1995 um framsal á vörumerkinu BAKKI sé fölsuð, kom fyrst fram í málflutningi. Henni var mótmælt sem of seint fram kominni af hálfu stefnda. Verður því ekki um hana fjallað, sbr. 5. tl. 101. gr. laga nr. 19/1991. Með vísan til framangreinds verður að telja að réttur aðalstefnanda til vörumerkisins BAKKI sé eldri rétti gagnstefnanda til þess. Samkvæmt því og með skírskotun til 7. gr. vörumerkjalaga nr. 45/1997 verður að telja aðalstefnanda eiganda vörumerkisins BAKKI. Samkvæmt 4. gr. vörumerkjalaga nr. 45/1997 felst í vörumerkjarétti að aðrir en eigandi vörumerkis mega ekki heimildarlaust nota í atvinnustarfsemi tákn sem eru eins eða lík vörumerki hans ef notkunin tekur til eins eða svipaðrar vöru eða þjónustu og vörumerkjarétturinn nær til og hætt er við ruglingi, þar með talið að tengsl séu með merkjunum. Aðalstefnandi er hlutafélag sem annast sölu á sjávarafurðum en gagnstefnandi rekur ýmsa starfsemi, einkum fiskvinnslu og rækjuvinnslu undir nafni Bakka og notar orðið BAKKI sem auðkenni á framleiðsluvörum sínum. Samkvæmt 1. og 2. tl. 4. gr. vörumerkjalaga er gagnstefnanda því óheimilt að auðkenna framleiðsluvörur sínar orðinu BAKKI. Samkvæmt 10. gr. firmalaga nr. 42/1903 má enginn hafa í firma sínu nafn annars manns eða nafn á fasteign annars manns án hans leyfis. Þótt þess sé ekki berum orðum getið í ákvæði þessu hefur það verið túlkað svo í dómaframkvæmd hér á landi að einnig sé óheimilt að taka vörumerki annars manns upp í firmanafn án leyfis viðkomandi. Samkvæmt 25. gr. samkeppnislaga nr. 25/1993 er og óheimilt að nota í atvinnustarfsemi firmanafn, verslunarmerki eða því líkt sem sá hefur ekki rétt til er notar. Þótt aðalstefnandi hafi umliðið gagnstefnanda tímabundna notkun á orðinu BAKKI í firmaheiti sínu, og til auðkenningar á framleiðsluvörum hans, er ljóst að sú heimild er ekki lengur fyrir hendi. Samkvæmt framangreindum ákvæðum firmalaga og samkeppnislaga verður að fallast á með aðalstefnanda að gagnstefnanda verði gert að breyta heiti sínu þannig að orðið BAKKI verði ekki notað í því og afmá það úr hlutafélagaskrá að viðlögðum 50.000 króna dagsektum, sbr. 4. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991, en gagnstefnandi hefur ekki mótmælt fjárhæð dagsekta sérstaklega. Eftir þessum úrslitum greiði gagnstefnandi aðalstefnanda 250.000 krónur í málskostnað. Samkvæmt ofangreindu er gagnstefndi sýknaður af kröfu gagnstefnanda en rétt þykir að málskostnaður í gagnsök falli niður. Ingveldur Einarsdóttir héraðsdómari kveður upp dóm þennan. Dómsorð: Gagnstefnandi, Bakki hf., skal breyta heiti sínu þannig að orðið BAKKI verði ekki notað í því og afmá það úr hlutafélagaskrá að viðlögðum 50.000 króna dagsektum. Gagnstefnanda, Bakka hf., er óheimilt að auðkenna framleiðsluvörur sínar orðinu BAKKI. Gagnstefnandi greiði aðalstefnanda 250.000 krónur í málskostnað. Gagnstefndi er sýknaður af kröfum gagnstefnanda. Málskostnaður í gagnsök fellur niður. Ingveldur Einarsdóttir
|
Mál nr. 52/2007
|
Kærumál Útivist Niðurfelling máls
|
Við fyrirtöku máls var ekki sótt þing af hálfu gagnstefnanda Þ og var gagnsök því felld niður í samræmi við b. lið 1. mgr. 105. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Hann fór fram á endurupptöku málsins, þar sem lögmaður hans hefði haft lögmæt forföll samkvæmt 1. mgr. 97. gr. sömu laga. Ekki var fallist á að forföll lögmannsins yrðu réttlætt á grundvelli b. liðar málsgreinarinnar eða annarra stafliða hennar. Var kröfu hans um endurupptöku málsins því hafnað.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Hjördís Hákonardóttir og Hrafn Bragason. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 23. janúar 2007, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 26. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 22. janúar 2007, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um endurupptöku á gagnsakarmáli, sem sóknaraðili hefur höfðað gegn varnaraðilum. Kæruheimild er í i. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og endurupptaka málsins heimiluð. Varnaraðilar krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðili greiði varnaraðilum kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Þórir Gísli Sigurðsson, greiði varnaraðilum, Dofra Þórðarsyni og Poulu Steingrímsdóttur Petersen, samtals 150.000 krónur í kærumálskostnað.
|
Mál nr. 79/1999
|
Bifreið Ölvunarakstur
|
Ó var ákærður fyrir ölvunarakstur, en lögregla hafði veitt bifreið hans eftirför og handtekið hann eftir að bifreiðin hafði verið stöðvuð. Neitaði Ó að hafa ekið bifreiðinni og sagðist hafa gengið að henni og staðið hjá henni er lögregla kom á vettvang. Héraðsdómari komst að þeirri niðurstöðu að sannað væri með framburði lögreglumanna, þrátt fyrir neitun Ó, að hann hefði ekið undir áhrifum áfengis í umrætt sinn. Um var að ræða aðra ítrekun á ölvunarakstursbroti. Var héraðsdómur staðfestur með vísan til forsendna hans og Ó dæmdur til fangelsisvistar og ævilangrar sviptingar ökuréttar.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 25. janúar 1999 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun og jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst þess nú að héraðsdómur verði staðfestur. Ákærði krefst aðallega sýknu af kröfum ákæruvaldsins, til vara að héraðsdómur verði ómerktur, en til þrautavara að refsing verði milduð og ökuleyfissviptingu markaður skemmri tími en í héraðsdómi. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Ákærði verður dæmdur til að greiða áfrýjunarkostnað málsins, eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Ákærði, Óskar Daði Óskarsson, greiði allan áfrýjunarkostnað af málinu, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Björgvins Þorsteinssonar hæstaréttarlögmanns, 50.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 17. desember 1998. Ár 1998, fimmtudaginn 17. desember, er á dómþingi Héraðsdóms Reykjavíkur, sem haldið er í Dómhúsinu við Lækjartorg af Ingibjörgu Benediktsdóttur héraðsdómara, kveðinn upp dómur í sakamálinu nr. 835/1998: Ákæruvaldið gegn Óskari Daða Óskarssyni, sem tekið var til dóms 27. nóvember sl. Málið er höfðað með ákæruskjali lögreglustjórans í Reykjavík dagsettu 29. september síðast liðinn gegn ákærða, Óskari Daða Óskarssyni, kt. 141173-3089, Engihjalla 3, Kópavogi, en dvalarstað að Hrauntungu 59, Kópavogi, „fyrir umferðarlagabrot með því að hafa ekið bifreiðinni RO-485, að kvöldi fimmtudagsins 11. júní 1998, undir áhrifum áfengis um Eiðisgranda í Reykjavík að Hringbraut 119. Þetta telst varða við 1. sbr. 3. mgr. 45. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, sbr. 1. gr. laga nr. 48/1997 og 3. gr. laga nr. 57/1997. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og sviptingar ökuréttar sbr. 101. og 102. gr. nefndra umferðarlaga sbr. 25. gr. og 26. gr. laga nr. 44/1993 og 2. gr. laga nr. 23/1998.” I. Samkvæmt frumskýrslu Sigursteins Steinþórssonar lögreglumanns, sem hann hefur staðfest fyrir dómi, mættu tveir lögreglumenn á lögreglubifreið bifreiðinni RO-485 um kl. 22.20 að kvöldi fimmtudagsins 11. júní sl., er þeir óku suður Eiðsgranda við gatnamót Keilugranda.Segir í skýrslunni að sjáanlegt hafi verið að ökumaðurinn hafi ekki haft fullt vald á akstrinum og bifreiðin rásað til á götunni milli vegkanta, en henni hafi verið ekið nokkuð greitt. Þeir hafi því veitt bifreiðinni eftirför með bláum blikkandi ljósum og hafi ökumaðurinn ekið áfram norður Eiðsgranda og beygt til hægri við Hringbraut 119 inn í bifeiðastæði við það hús, stöðvað bifreiðina og drepið á vél hennar. Þar hafi verið haft tal af ökumanni, ákærða í máli þessu.Þar sem mikinn áfengisþef lagði frá kærða hafi hann verið beðinn um að koma yfir í lögreglubílinn sem hann hafi gert og þar látinn blása í öndunarprófsmæli, sem sýndi 3,40 . Ökumanni hafi þá verið tilkynnt að hann væri handtekinn og jafnframt spurður um kveikjuláslykla að bílnum, sem hann kvaðst ekki vita hvar væru. Hann hafi sýnt þeim í vasa sína, en engir lyklar hafi verið þar. Leitað var að þeim í og við bifreiðina án árangurs. Bifreiðinni var læst og hún skilin eftir á vettvangi. Í skýrslunni er þess getið að ákærði hafi ekki viljað segja hvaðan hann var að koma og ekki hvaða áfengi hann hafi drukkið, en hann hafi sagst hafa drukkið áfengi. Var ákærði því næst færður á lögreglustöð og þar fyrir varðstjóra. Fram kemur í þeirri skýrslu að ákærði hafi neitað að hafa ekið bifreiðinni. Var hann síðan færður til töku blóðsýnis á Sjúkrahús Reykjavíkur þar sem honum var tekið blóðsýni til alkóhólrannsóknar kl. 23.58. Hann var síðan færður á ný fyrir varðstjóra sem tók skýrslu í tilefni þess. Samkvæmt endanlegri niðurstöðu hennar reyndist blóðsýnið innihalda 2,68 alkóhóls. Við rannsókn málsins vildi ákærði ekki tjá sig um sakargiftirnar. Fyrir dómi hefur hann alfarið neitað sakargiftum. Kvaðst hann hafa verið á leið úr vinnu fyrr um kvöldið. Hann hafi ekið umræddri bifreið, RO-485, Toyota 4Runner, að hringtorginu við verslunina Nóatún, Hringbraut 119, og þar séð bíl kunningja síns, Jóhannesar Jenssonar, fyrir utan Nóatún. Hann hafi ekið inn á planið við verslunina og stöðvað þar. Þar hafi þeir rætt saman í einhvern tíma og síðan farið saman á bifreið Jóhannesar að veitingastaðnum Rauða Ljóninu. Þar hafi þeir verið allt kvöldið. Þegar ákærði fór af staðnum kvaðst hann hafa verið búinn að drekka það mikið að hann hafi kosið að ganga að Nóatúni til að ganga úr skugga um það að allt væri í lagi með bíl sinn og svo ætlað að hringja á leigubíl úr farsíma, sem hann var með á sér. Þá hafi lögreglubíl verið ekið á fullri ferð með bláum ljósum inn á planið er hann stóð við bílinn, hurðum hennar hrundið upp og hann handtekinn af tveimur lögregluþjónum, manni og konu. Kvaðst ákærði ekki muna hvar hann stóð þá. Hann kvaðst ekki hafa farið inn í bílinn, enda hafi hann ekki haft lykla að honum. Er ákærða var bent á það að samkvæmt frumskýrslu lögreglu hefði lögregla læst bílnum áður en hún fór af vettvangi sagði ákærði að hann verið búinn „að opna bílinn”, topplúga hans hafi verið opin, hann hefði gleymt að loka henni.Hann kvaðst ekki minnast þess að hafa gengið í fylgd með einhverjum leiðina frá Rauða Ljóninu og að bifreiðinni og sagði að enginn hefði verið inni í henni er lögreglan kom á vettvang. Ákærði kvaðst ekki hafa verið með lykla að bifreiðinni þar sem eiginkona hans hefði komið á Rauða Ljónið og sótt hjá sér lyklakippu með húslyklum og bíllykli, þar sem hún hafði ekki húslykla til þess að komast inn heima hjá þeim. Kvað ákærði að þau hafi aðeins átt einn kveikjuláslykil að bílnum. Ákærði vildi taka það fram að margir jepparþessarar gerðar væru til á landinu, einkum vínrauðir, sem sé sá litur sem er á hans jeppa. Sigursteinn Steinþórsson lögreglumaður kom fyrir dóminn og staðfesti efni frumskýrslu sinnar. Lýsti hann aðdraganda að handtöku ákærða á sama veg og þar kemur fram. Hann kvaðst hafa ekið bifriðinni en með honum hafi verið Guðlaug María Valdimarsdóttir lögreglukona. Þau hafi mætt bílnum á Eiðsgrandanum nálægt Grandavegi og fylgt honum eftir án þess að missa af honum sjónir uns akstrinum lauk við Nóatún. Þar hafi hann stöðvað lögreglubifreiðina fyrir aftan bílinn og farið strax út og að bíl ákærða og hann þá setið undir stýri, greinilega mikið ölvaður. Sigursteinn kvaðst ekki hafa orðið mannaferða var þarna á stæðinu eða í námunda við bílinn, hann hafi einbeitt sér að því að fylgjast með þessum eina bíl og hugsað um að stöðva hann, handtaka ökumanninn og koma honum á lögreglustöð. Enginn annar en ákærði hafiverið inni í bílnum eða við hliðina á honum. Hann kvað engan möguleika vera á því að þau hafi farið mannavillt eða tekið bifreið ákærða í misgripum fyrir aðra bifreið. Þótt hann hefði ef til vill litið af jeppanum sem hann mætti örstutta stund á meðan hann sneri lögreglubílnum við til að hefja eftirförina, hafi hann séð sama jeppann og bílnúmerið fyrir og eftir að hann sneri bílnum við. Lögreglubílnum hafi verið ekið örfáa metra á eftir bifreið ákærða í eftirförinni, eins nærri henni og hann þorði án þess að valda hættu. Sigursteinn kvaðst ekki muna hvort þau könnuðu vél bifreiðarinnar, en slíkt sé ekki venja þegar um beina eftirför sé að ræða og ökumenn stöðvaðir í akstri, eins og hér hafi staðið á. Ökumaðurinn hafi ekki haft neinn möguleika á að komast út úr bílnum áður en hann var handtekinn og enginn annar hafi verið í bílnum. Fram kemur í skýrslu varðstjóra að hún hafi verið tekin af ákærða kl. 00.00 og lokið 00.30, en undir þessa skýrslu skrifaði vitnið sem vottur. Á blóðtökuvottorði kemur fram að tekið hafi verið blóð úr ákærða kl. 23.58, en undir það vottorð er vitnið einnig vottur.Vitnið gat ekki gefið skýringu á því að aðeins 2 mínútur skilur frá því er blóðtakan fór fram og skýrslutakan hófst hjá varðstjóra. Guðlaug María Valdimarsdóttir laganemi, sem starfaði sem lögregluþjónn síðastliðið sumar, bar í öllum meginatriðum fyrir dóminum á sama veg og vitnið Sigursteinn. Hún kvað tilkynningu hafa borist þess efnis frá stjórnstöð að hringt hefði verið þangað og tilkynnt um það að það væri hugsanlega ölvaður ökumaður að leggja af stað frá Eiðsgranda við Rauða Ljónið á bíl með tilteknu númeri, rauðum Toyota jeppa. Hún hafi skrifað niður númer bílsins og lýsingu á honum. Þau hafi ekið í átt að sjónum og komið niður að Ánanausti og ekið þar, beygt til suðurs í átt að hringtorginu að JL húsi, beygt fyrstu götu inn til hægri, Eiðsgranda, og ekið áfram suður. Er þau voru stödd hjá Grandavegi um það bil við Keilugranda hafi þau séð rauðan jeppa koma á móti þeim, og hafi honum verið ekið norður Eiðsgranda. Númerið á þessum bíl hafi verið það sama og hún skrifað niður og það sem stjórnstöð tilkynnti þeim. Þau hafi snúið við og sett á blá ljós og haldið á eftir bifreiðinni. Ökumaður hafi greinilega strax orðið þeirra var því hann hafi beygt inn á bílastæði við JL húsið og lagt þar í stæði. Sigursteinn hafi stöðvað lögreglubílinn fyrir aftan bílinn, stigið út úr lögreglubílnum, gengið að jeppanum og haft tal af ökumanni, sem síðan kom út úr bílnum. Á meðan hafi hún verið í lögreglubílnum og fylgst með á meðan Sigursteinn fór út og hafði tal af ákærða. Hann hafi verið einn í bílnum. Ökumaðurinn hafi komið með Sigursteini inn í lögreglubifreiðina og sýnt skilríki. Áfengislykt hafi verið af ökumanninum, sem var þvoglumæltur. Ekki hafi farið á milli mála að hann var undir áhrifum einhvers, líklegast áfengi, þar sem áfengislykt hafi verið af honum. Hann hafi verið látinn blása í mæli. Áfengismagnið hafiverið nægjanlegt til þess að handtaka hann. Ákærði hafi verið beðinn um að afhenda lykla að bifreiðinni. Hann hafi sagt að hann væri ekki með neina lykla, hváð og neitað að hafa verið að aka og verið furðu lostinn yfir því hvers vegna þau væru að stöðva hann. Kveikjuláslyklarnir hafi ekki fundist. Háttalag hans hafi verið mjög sérstakt. Eina stundina hafi hann sagt eitt og hina annað, ýmist verið samvinnuþýður eða hið gagnstæða. Annar lögreglubíll hafi komið á staðinn og leit hafist að kveikjuláslyklunum á svæðinu í kringum bílinn og undir honum svo og á graseyju fyrir framan vélarhlífina, þar sem grunur lék á því að ökumaðurinn hefði hent þeim frá sér. Einnig hafi verið litið inn í bílinn. Á meðan kvaðst vitnið hafa setið inni í lögreglubílnum hjá ákærða, en leitin hafi staðið stutt yfir. Vitnið kvað engan möguleiki vera á því að þau hafi tekið ákærða í misgripum fyrir annan bílstjóra á svipuðum eða sams konar bíl og þau mættu er eftirförin hófst, þau hafi verið það stutt á eftir honum. Ekki hafi farið á milli mála allan tímann að það var einn maður í bílnum og sama bifreiðanúmer hafi verið á þeirri bifreið sem þau mættu og á þeirri bifreið sem þau stöðvuðu við JL húsið. Framburður vitnisins við rannsókn málsins er í samræmi við framburð hennar fyrir dómi. Báðir lögreglumennirnir báru kennsl á ákærða fyrir dómi. Sambýliskona ákærða, Erna Ósk Brynjólfsdóttir, kom fyrir dóm og staðfesti að hún hefði fengið kveikjuláslyklana að bifreiðinni RO-485 hjá ákærða á Rauða Ljóninu umrætt kvöld. Hún kvaðst hafa gleymt lyklunum sínum heima um morguninn og farið þangað til að fá lykla að húsinu. Hún hafi fengið lyklakippu hjá ákærða, en á þeirri kippu væru allir lyklarnir á þessari kippu. Bar hún að aðeins hefði verið til einn lykill að bílnum frá því að ákærði keypti hann notaðan. Vitnið Ólafur Ólafsson kom einnig fyrir dóminn. Hann bar að hann hafi verið þetta kvöld á Rauða Ljóninu og þar hafi hann hitt ákærða. Staðfesti hann að hann hefði séð þegar sambýliskona hans kom á staðinn. Hann kvaðst ekki vita hvað þeim fór á milli, en þau hafi rætt eitthvað saman. Hann hafi séð að ákærði afhenti henni lyklakippu. Þeir ákærði hafi setið saman við borð og orðið samferða út. Vitnið kvaðst hafa tekið leigubíl þar fyrir utan en ákærði gengið eitthvert í burtu. Ákærði hafi verið drukkinn. Vitnið kvaðst þekkja ákærða þar sem fyrirtæki vitnisins og fyrirtækið sem ákærði vinnur hjá séu í samstarfi. Vitnið Jóhannes Jensson, kvaðst hafa hitt ákærða um fimmleytið þennan dag við verslunina Nóatún við Hringbraut. Ákærði hafi komið akandi og tekið hann tali. Þeir hafi svo farið á bíl vitnisins að Rauða Ljóninu, en ákærði hafi skilið bifreið sína eftir við Nóatún. Einhverjir samstarfsfélagar ákærða hafi verið þar fyrir.Jóhannes kvaðst hafa verið þar í einn til einn og hálfan tíma og farið svo heim, en ákærði þá orðið eftir á staðnum. III. Ákærði hefur staðfastlega neitað sakargiftum. Hann hefur haldið því fram að hann hafi staðið fyrir aftan bifreið sína, er lögregluna bar að garði. Bifreiðina hafi hann skilið eftir um kl. 17.00 þennan dag og farið með félaga sínum að Rauða ljóninu þar sem hann hóf drykkju og drakk fram á kvöld. Hann hafi gengið síðar um kvöldið frá skemmtistaðnum að bifreiðinni þar sem hann skildi hana eftir og staðið við hana er lögreglan kom á staðinn. Ákærði var þá einn síns liðs.Þegar litið er til trúverðugs framburðar tveggja lögreglumanna, sem hafa báðir borið fyrir dómi að ákærði hafi verið undir stýri bifreiðarinnar er þeir stöðvuðu hana, í kjölfar eftirfarar frá Eiðsgranda, svo og þegar niðurstaða alkóhólrannsóknar er virt, þykir fyllilega sannað þrátt fyrir neitun ákærða að hann hafi ekið bifreiðinni RO-485, að kvöldi fimmtudagsins 11. júní 1998, undir áhrifum áfengis um Eiðsgranda í Reykjavík að Hringbraut 119, eins og honum er gert að sök í ákæru. Breytir hér engu þótt kveikjuláslyklar hafi ekki fundist á vettvangi, enda hafði ákærði færi á því að koma þeim undan áður en hann var handtekinn. Sú staðhæfing ákærða og sambýliskonu hans um það að einungis hafi verið til einir kveikjuláslyklar af bifreiðinni er ótrúverðug og ósönnuð. Frá 18 ára aldri ákærða hefur hann tvívegis gengist undir lögreglustjórasátt, í fyrra skiptið 31. ágúst 1993 með greiðslu sektar og sviptingu ökuleyfis í 12 mánuði fyrir ölvun við akstur 30. maí sama ár og í það síðara, 29. mars 1995, með greiðslu sektar og sviptingu ökuréttar í 12 mánuði fyrir ölvun við akstur og akstur án ökuréttar 4. mars 1995. Með broti sínu í síðara skiptið ítrekaði hann ölvunarakstur sinn og bar því að svipta hann ökurétti í 3 ár. Ákærði hefur nú í annað sinn ítrekað ölvunarakstursbrot sitt. Er refsing hans hæfilega ákveðin fangelsi í 30 daga. Þá ber að dæma ákærða eftir lagaákvæðum þeim sem í ákæru greinir til ævilangrar sviptingar ökuréttar frá birtingu dóms þessa að telja. Loks ber að dæma ákærða til að greiða allan sakarkostnað þar með talin saksóknarlaun í ríkissjóð, 35.000 krónur, og málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Björgvins Þorsteinssonar hæstaréttarlögmanns, 35.000 krónur. Dómsorð: Ákærði, Óskar Daði Óskarsson, sæti fangelsi í 30 daga. Ákærði er sviptur ökurétti ævilangt frá birtingu dóms þessa að telja. Ákærði greiði allan sakarkostnað þar með talin saksóknarlaun í ríkissjóð, 35.000 krónur, og málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Björgvins Þorsteinssonar hæstaréttarlögmanns, 35.000 krónur.
|
Mál nr. 399/2009
|
Verksamningur Skuldajöfnuður Dagsektir Matsgerð Uppgjör Málsástæða
|
Fasteignafélagið S hf. og verktakafyrirtækið E ehf. gerðu með sér verksamninga um byggingu íbúða í svokölluðu 101 Skuggahverfi. Tafir urðu á verkinu samkvæmt verksamningi og kenndi hvor aðili hinum um það. Í kjölfar þess reis ágreiningur um fjárhagslegt uppgjör milli aðila. Höfðaði E ehf. mál og krafðist greiðslu samkvæmt reikningum sem höfðu að hluta til verið samþykktir. E ehf. krafðist jafnframt skaðabóta fyrir tafir og greiðslu vegna flýtingar á verki. S hf. hafði uppi gagnkröfu í málinu sem samanstóð af bótum fyrir tafir, kröfu um endurgreiðslu vegna ofgreiddra reikninga og kröfu um skaðabætur eða afslátt vegna galla. Í Hæstarétti var fallist á niðurstöðu matsgerðar um að S hf. hafi borið ábyrgð vegna tafa og að því væri skylt að greiða fyrir tiltekin aukaverk. Þá var fallist á skyldu E ehf. til að greiða S hf. tafabætur í einn dag og að hluta á kröfu S hf. um endurgreiðslu vegna ofgreiddra reikninga.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Dómsorð: Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 13. febrúar 2009. I Mál þetta, sem dómtekið var 19. janúar 2009, var höfðað 22. maí 2006. Aðalstefnandi og gangstefndi er Eykt ehf., Lynghálsi 4, Reykjavík, en aðalstefndi og gangstefnandi er 101 Skuggahverfi hf., Kringlunni 8-12, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda í aðalsök eru: 1. Að aðalstefndi verði dæmdur til greiðslu 136.049.695 króna auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 86.950 krónum frá 8. nóvember 2004 til 25. janúar 2005, af 10.331.225 krónum frá 25. janúar 2005 til 27. janúar 2005, af 12.117.225 krónum frá 27. janúar 2005 til 1. febrúar 2005, af 12.226.476 krónum frá 1. febrúar 2005 til 2. febrúar 2005, af 13.278.676 krónum frá 2. febrúar 2005 til 7. febrúar 2005, af 17.903.432 krónum frá 7. febrúar 2005 til 11. febrúar 2005, af 18.482.432 krónum frá 11. febrúar 2005 til 14. febrúar 2005, af 24.791.157 krónum frá 14. febrúar 2005 til 21. febrúar 2005, af 28.914.346 krónum frá 21. febrúar 2005 til 22. febrúar 2005, af 33.283.895 krónum frá 22. febrúar 2005 til 23. febrúar 2005, af 36.499.203 krónum frá 23. febrúar 2005 til 24. febrúar 2005, af 36.938.203 krónum frá 24. febrúar 2005 til 1. mars 2005, af 40.516.632 krónum frá 1. mars 2005 til 7. mars 2005, af 40.984.597 krónum frá 7. mars 2005 til 11. mars 2005, af 46.342.675 krónum frá 11. mars 2005 til 14. mars.2005, af 46.436.625 krónum frá 14. mars 2005 til 15. mars 2005, af 54.000.844 krónum frá 15. mars 2005 til 17. mars 2005, af 56.216.178 krónum frá 17. mars 2005 til 18. mars 2005, af 57.292.976 krónum frá 18. mars 2005 til 23. mars 2005, af 107.857.658 krónum frá 23. mars 2005 til 25. mars 2005, af 108.622.408 krónum frá 25. mars 2005 til 30. mars 2005, af 123.409.097 krónum frá 30. mars 2005 til 1. apríl 2005, af 123.537.161 krónu frá 1. apríl 2005 til 5. apríl 2005, af 123.563.899 krónum frá 5. apríl 2005 til 15. apríl 2005, af 124.182.016 krónum frá 15. apríl 2005 til 18. apríl 2005, af 124.250.516 krónum frá 18. apríl 2005 til 20. apríl 2005, af 126.616.743 krónum frá 20. apríl 2005 til 25. apríl 2005, af 127.252.560 krónum frá 25. apríl 2005 til 26. apríl 2005, af 128.984.180 krónum frá 26. apríl 2005 til 3. maí 2005, af 129.574.180 krónum frá 3. maí 2005 til 16. maí 2005, af 129.678.830 krónum frá 16. maí 2005 til 17. maí 2005, af 130.763.430 krónum frá 17. maí 2005 til 22. júní 2005, af 132.432.545 krónum frá 22. júní 2005 til 10. júlí 2005, af 132.719.231 krónu frá 10. júlí 2005 til 12. júlí 2005, af 133.386.170 krónum frá 12. júlí 2005 til 2. ágúst 2005, af 133.525.292 krónum frá 2. ágúst 2005 til 23. ágúst 2005, af 133.620.854 krónum frá 23. ágúst 2005 til 31. ágúst 2005, af 134.723.330 krónum frá 31. ágúst 2005 til 20. september 2005, af 135.085.580 krónum frá 20. september 2005 til 14. október 2005, af 135.571.885 krónum frá 14. október 2005 til 9. febrúar 2006, af 136.049.695 krónum frá 9. febrúar 2006 til greiðsludags. Allt að frádreginni innborgun hinn 23. mars 2005 að fjárhæð 3.125.431 króna, sem dragast skal frá skuldinni miðað við stöðu hennar á innborgunardegi. 2. Að aðalstefnda beri að fella niður verktryggingu að fjárhæð 100.006.244 krónur, útgefinni af Íslandsbanka hf. hinn 20. október 2003. Til vara að aðalstefnda beri að lækka verktryggingu úr 100.006.244 krónum í 33.335.415 krónur. 3. Að aðalstefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað. Aðalstefnandi gerir þá kröfu til vara að í stað kröfu vegna tafa á verktíma samtals að fjárhæð 48.697.944 krónur, vaxtaberandi frá 18. mars 2005 verði hún 26.337.000 krónur þannig að heildarkrafan lækki úr 136.049.695 krónum í 113.688.751 krónu. Dómkröfur stefnda í aðalsök Aðalstefndi krefst þess að hann verði sýknaður af öllum kröfum aðalstefnanda en til vara að kröfur aðalstefnanda verði lækkaðar. Í báðum tilvikum er þess krafist að aðalstefnandi greiði aðalstefnda málskostnað. Dómkröfur stefnanda í gagnsök eru: 1. Að gagnstefndi verði dæmdur til að greiða gagnstefnanda tafabætur að fjárhæð 47.700.000 krónur auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 11. mars 2005 til greiðsludags. 2. Að gagnstefnda verði gert að endurgreiða gagnstefnanda greiðslu vegna ofkrafins reiknings að fjárhæð 63.110.000 krónur, auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 28. apríl 2005 til greiðsludags. 3. Að gagnstefnda verði gert að endurgreiða gagnstefnanda greiðslu vegna ofkrafins reiknings að fjárhæð 8.659.092 krónur auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 8. júní 2005 til greiðsludags. 4. Að gagnstefnda verði gert að greiða gagnstefnanda skaðabætur að fjárhæð 23.606.845 krónur, auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af 613.402 krónum frá 29. desember 2004 til 19. janúar 2005, en af 1.662.190 krónum frá 19. janúar 2005 til 8. mars 2005, en af 2.204.562 krónum frá 8. mars 2005 til 11. mars 2005, en af 2.275.119 krónum frá 11. mars 2005 til 16. mars 2005, en af 2.335.915 krónum frá 16. mars 2005 til 18. mars 2005, en af 2.465.961 krónu frá 18. mars 2005 til 15. apríl 2005, en af 2.525.851 krónu frá 15. apríl 2005 til 26. apríl 2005, en af 5.415.849 krónum frá 26. apríl 2005 til 27. apríl 2005, en af 5.799.643 krónum frá 27. apríl 2005 til 15. maí 2005, en af 6.091.319 krónum frá 15. maí 2005 til 1. júní 2005, en af 6.644.598 krónum frá 1. júní 2005 til 28. júní 2005, en af 6.837.843 krónum frá 28. júní 2005 til 14. júlí 2005, en af 7.255.207 krónum frá 14. júlí 2005 til 16. júlí 2005, en af 7.787.479 krónum frá 16. júlí 2005 til 22. júlí 2005, en af 8.320.339 krónum frá 22. júlí 2005 til 20. ágúst 2005, en af 8.418.339 krónum frá 20. ágúst 2005 til 5. september 2005, en af 8.520.775 krónum frá 5. september 2005 til 8. september 2005, en af 8.793.640 krónum frá 8. september 2005 til 9. september 2005, en af 8.845.948 krónum frá 9. september 2005 til 29. september 2005, en af 8.967.458 krónum frá 29. september 2005 til 30. september 2005, en af 9.036.655 krónum frá 30. september 2005 til 5. október 2005, en af 12.115.585 krónum frá 5. október 2005 til 12.október 2005 en af 12.365.585 krónum frá 12. október 2005 til 25. október 2005, en af 13.215.563 krónum frá 25. október 2005 til 31. október 2005, en af 20.220.210 krónum frá 31. október 2005 til 7. nóvember 2005, en af 20.308.605 krónum frá 7. nóvember 2005 til 15. nóvember 2005, en af 20.556.612 krónum frá 15. nóvember 2005 til 30. nóvember 2005, en af 21.350.957 krónum frá 30. nóvember 2005 til 13.desember 2005, en af 21.381.029 krónum frá 13. desember 2005 til 31. desember 2005, en af 21.912.046 krónum frá 31. desember 2005 til 31. janúar 2006, en af 22.435.626 krónum frá 31. janúar 2006 til 28. febrúar 2006, en af 22.665.575 krónum frá 28. febrúar 2006 til 31. mars 2006, en af 23.282.004 krónum frá 31. mars 2006 til 16. júní 2006, en af 23.606.845 krónum frá 16. júní 2006 til greiðsludags. 5. Að gagnstefnda verði gert að greiða gagnstefnanda skaðabætur að fjárhæð 1.034.792 krónur auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, af 110.437 krónum frá 3. febrúar 2005 til 3. mars 2005, en af 291.788 krónum frá 3. mars 2005 til 3. apríl 2005, en af 473.170 krónum frá 3. apríl 2005 til 3. maí 2005, en af 586.255 krónum frá 3. maí 2005 til 3. júní 2005, en af 635.540 krónum frá 3. júní 2005 til 3. júlí 2005, en af 655.535 krónum frá 3. júlí 2005 til 3. ágúst 2005, en af 680.832 krónum frá 3. ágúst 2005 til 3. september 2005, en af 698.800 krónum frá 3. september 2005 til 3. október 2005, en af 745.930 krónum frá 3. október 2005 til 3. janúar 2006, en af 812.521 krónu frá 3. janúar 2006 til 3. febrúar 2006, en af 832.541 krónu frá 3. febrúar 2006 til 3. mars 2006, en af 926.175 krónum frá 3. mars 2006 til 3. apríl 2006, en af 1.011.510 krónum frá 3. apríl 2006 til 3. maí 2006, en af 1.034.792 krónum frá 3. maí 2006 til greiðsludags. 6. Að gagnstefndi verði dæmdur til að greiða gagnstefnanda málskostnað. Vegna framangreinds liðar 4 í aðalkröfu gerir gagnstefnandi þá kröfu til vara að honum verði dæmdur afsláttur úr hendi gagnstefnda að fjárhæð 23.240.833 krónur auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, af 613.402 krónum frá 29. desember 2004 til 19. janúar 2005, en af 1.662.190 krónum frá 19. janúar 2005 til 8. mars 2005, en af 2.204.562 krónum frá 8. mars 2005 til 11. mars 2005, en af 2.275.119 krónum frá 11. mars 2005 til 16. mars 2005, en af 2.335.915 krónum frá 16. mars 2005 til 18. mars 2005, en af 2.465.961 krónu frá 18. mars 2005 til 15. apríl 2005, en af 2.525.851 krónu frá 15. apríl 2005 til 26. apríl 2005, en af 5.415.849 krónum frá 26. apríl 2005 til 27. apríl 2005, en af 5.799.643 krónum frá 27. apríl 2005 til 15. maí 2005, en af 6.091.319 krónum frá 15. maí 2005 til 1. júní 2005, en af 6.644.598 krónum frá 1. júní 2005 til 28. júní 2005, en af 6.837.843 krónum frá 28. júní 2005 til 14. júlí 2005, en af 7.255.207 krónum frá 14. júlí 2005 til 16. júlí 2005, en af 7.787.479 krónum frá 16. júlí 2005 til 22. júlí 2005, en af 8.320.339 krónum frá 22. júlí 2005 til 20. ágúst 2005, en af 8.418.339 krónum frá 20. ágúst 2005 til 5. september 2005, en af 8.520.775 krónum frá 5. september 2005 til 8. september 2005, en af 8.793.640 krónum frá 8. september 2005 til 9. september 2005, en af 8.845.948 krónum frá 9. september 2005 til 29. september 2005, en af 8.967.458 krónum frá 29. september 2005 til 30. september 2005, en af 9.036.655 krónum frá 30. september 2005 til 5. október 2005, en af 12.115.585 krónum frá 5. október 2005 til 12. október 2005 en af 12.365.585 krónum frá 12. október 2005 til 25. október 2005, en af 13.215.563 krónum frá 25. október 2005 til 31.október 2005, en af 20.220.210 krónum frá 31. október 2005 til 7. nóvember 2005, en af 20.308.605 krónum frá 7. nóvember 2005 til 15. nóvember 2005, en af 20.556.612 krónum frá 15. nóvember 2005 til 30. nóvember 2005, en af 21.350.957 krónum frá 30. nóvember 2005 til 13. desember 2005, en af 21.381.029 krónum frá 13. desember 2005 til 31. desember 2005, en af 21.912.046 krónum frá 31. desember 2005 til 31. janúar 2006, en af 22.435.626 krónum frá 31. janúar 2006 til 28. febrúar 2006, en af 22.665.575 krónum frá 28. febrúar 2006 til 31. mars 2006, en af 23.282.004 krónum frá 31. mars 2006 til 16. júní 2006, en af 23.606.845 krónum frá 16. júní 2006 til greiðsludags. Dómkröfur stefnda í gagnsök Gagnstefndi krefst þess aðallega að hann verði sýknaður af öllum kröfum gagnstefnanda og til vara að dómkröfur verði lækkaðar. Þá krefst gagnstefndi þess að gagnstefnandi verði dæmdur til greiðslu málskostnaðar. Í upphafi gerði gagnstefnandi, til viðbótar við framangreindar kröfur, kröfur um að viðurkennd yrði skaðabótaskylda gagnstefnda vegna skemmda á gleri og klæðningu í byggingunum og vegna galla á svalagólfum og steinsteyptri plötu í bifreiðakjallara. Krafðist gagnstefndi þess að þeim kröfum yrði vísað frá dómi. Með úrskurði uppkveðnum 21. desember 2006 var fallist á kröfur gagnstefnda að þessu leyti og var kröfunum vísað frá dómi. Sá úrskurður var ekki kærður til Hæstaréttar. II Í þessum kafla þar sem fjallað er um málsatvik verður til einföldunar vísað til aðalstefnanda og gagnstefnda sem stefnanda og til aðalstefnda og gangstefnanda sem stefnda. Stefnandi rekur verktakafyrirtæki og stefndi er fasteignafélag sem stofnað var um byggingu og sölu íbúða í svokölluðu 101 Skuggahverfi sem reist hefur verið við Lindargötu, Klapparstíg og Vatnsstíg í Reykjavík. Um er að ræða sjö hús og bílageymslur. Kveður stefndi að frá upphafi hafi verið ætlun hans að reisa glæsilega íbúðaþyrpingu í miðbæ Reykjavíkur sem hefði að geyma meiri gæði og þægindi en fjölbýlishús hefðu hingað til veitt. Í kynningargögnum um íbúðirnar var talað um glæsilegt fjölbýli með kostum sérbýlis. Með verksamningi 14. mars 2003 tók stefnandi að sér að steypa upp 1. áfanga íbúðabygginga og bílakjallara og hljóðaði samningurinn upp á 446.368.000 krónur. Hinn 18. júní 2003 gerðu aðilar með sér annan verksamning, um verkáfanga 2, utanhússfrágang og verkáfanga 3, innri frágang sameignar. Sá samningur hljóðaði upp á 863.885.371 krónu. Í máli þess er einkum deilt um uppgjör þessa samnings. Stefndi fékk Verkfræðistofu Sigurðar Thoroddsen, VST, til að sjá um eftirlit með verkinu, hér eftir kallað eftirlit, en einnig fór VSÓ með eftirlit með því á fyrsta hluta þess. Í 1. gr. samningsins kemur fram að samningurinn sé fastverðssamningur um verkið þannig að verð og magn sé fastsett og muni ekki verða breytt nema til komi breytingar á forsendum eftir að verksamningur hafi verið gerður. Þá segir að léttir innveggir séu hluti fastverðssamnings með þó þeirri undantekningu að verkliðir séu gerðir upp á grundvelli endanlegra magntalna. Þá segir í 3. gr. að framkvæmdatími skuli áformaður þannig að öllum íbúðum verði skilað 15. september 2004 þar með talið innréttingar á íbúðum, sem stefndi ákveði að innrétta, og lóðarfrágangur. Ef samningar takist ekki um lóðarfrágang og innréttingar íbúða verði tryggt að stefndi hafi aðgang að íbúðunum og lóð á framkvæmdatímanum. Vorið 2004 var orðið ljóst að ekki tækist að halda þeirri verkáætlun sem verksamningur aðila gerði ráð fyrir og kenndi hvor aðili hinum um ástæður þess. Í kjölfar viðræðna aðila vegna tafanna gerðu þeir með sér samkomulag 6. apríl 2004. Samkomulag þetta fjallaði um nýja skiladaga íbúða, tuttugu íbúðum skyldi skilað 30. september 2004, öðrum tuttugu hinn 31. október 2004 og síðustu íbúðunum skyldi skilað eigi síðar en 15. nóvember 2005. Verklok væru 30. nóvember 2004 og þá skyldi sameign skilað fullfrágenginni og stefnandi vera farinn af svæðinu. Þá var samkomulag um að stefndi greiddi stefnanda 10.000.000 króna í samræmi við framgang verksins gegn því að stefnandi félli frá öllum kröfum á hendur stefnda um óafgreidd mál, fyrirvara, tafir, breytingar og flýtifé sem lágu fyrir á þessum tímapunkti. Þá var samkomulag milli aðila um nýja verkáætlun. Stefnandi kveður að forsendur fyrrgreinds samkomulags hafi brugðist vegna atvika sem stefndi beri ábyrgð á. Þau atriði sem stefnandi telur að hafi haft mest áhrif að þessu leyti hafi verið eftirfarandi: 1) Hönnun á ruslatunnustömmum hafi tafist og hönnun á útloftun í lyftustokkum hafi verið ófullnægjandi og hafi þetta hvort tveggja tafið uppsetningu á lyftum. 2) Vinna við flísar hafi tafist vegna þess að ákvörðun um flísar hafi dregist og skipt hafi verið um flísagerð. 3) Ílögn í baðherbergjum hafi verið breytt og ákveðið að nota trefjasteypu sem hafi verið tímafrekari. 4) Brunahönnun íbúða hafi verið gerbreytt. 5) Ákvörðun um umfang og staðsetningu léttra veggja hafi tafist. 6) Lóðafrágangur hafi tafist sem hafi haft í för með sér seinkun á verkframkvæmdum stefnanda. 7) Rof á heitavatnsheimæð hafi haft tafir í för með sér. 8) Hluta lofta hafi verið breytt úr kerfisloftum í föst gipsplötuloft. 9) Frágangi glugga að innan hafi verið breytt 10) Þá hafi umtalsverð viðbótarverk og aðrar breytingar haft tafir í för með sér. Stefnandi kveðst, þrátt fyrir erfiðleika vegna tafa á verkinu, hafa byrjað að skila íbúðum strax í ágúst 2004 í stað 30. september 2004 eins og samkomulag hafði verið um. Þegar íbúðir séu afhentar í smíðum sé eðlilegt að eitthvað þarfnist lagfæringar. Þar sem verktakar á vegum stefnda eða kaupenda íbúðanna hafi beðið eftir að komast að hafi verið gert samkomulag um að stefndi tæki að sér í sumum tilvikum það lítilræði sem þurft hafi að lagfæra í hverri íbúð. Hafi heildarkostnaður vegna þessa sem stefnandi hafi borið ábyrgð á vegna yfirtöku á íbúðum og sameignum eftir úttektarskýrslum íbúðanna samtals verið að fjárhæð 3.414.208 krónur og hafi verið gefinn út kreditreikningur vegna þessa. Þar af séu 1.776.000 krónur vegna íbúða, 1.292.208 krónur vegna glugga og 246.000 krónur vegna sameignarhluta. Sé þessari fjárhæð deilt niður á 79 íbúðir sé um að ræða 22.481 krónu á hverja íbúð. Stefndi mótmælir því að hann beri ábyrgð á því að verkið hafi ekki gengið sem skyldi. Hafi allar tafir á verkinu fyrst og fremst verið á ábyrgð stefnanda sjálfs og hefur stefndi gert gagnkröfur í máli þessu á hendur stefnanda vegna tafanna. Þá mótmælir stefndi öllum athugasemdum stefnanda um knappan verktíma enda hafi verið samið um hann og verði stefnandi sjálfur að bera ábyrgð á því að standa við gerða samninga. Kveður stefndi að stefnandi hafi ekki skilað verkinu fyrr en um vorið 2005 og þá þannig að hann hafi farið frá verkinu ókláruðu. Hafi aðrir verktakar unnið að því að klára verkið og séu enn framkvæmdir í gangi vegna verkhluta sem ljúka hafi átt samkvæmt verksamningi og einnig vegna galla á þeim framkvæmdum sem stefnandi hafi séð um. Stefndi kveður að óteljandi athugasemdir hafi komið fram við skil íbúðanna og ljóst að þótt fyrsta úttekt hafi farið fram á tilgreindum íbúðum innan frestsins hafi þeim ekki verið skilað í viðunandi ástandi eins og úttektargerðir þeirra beri með sér. Sé sérstaklega vakin athygli á því að athugasemdirnar geti alls ekki talist innan eðlilegra marka um frávik og því hafi ekki verið talið að umræddum íbúðum hafi verið skilað á tilgreindum dagsetningum heldur þegar íbúðirnar hafi verið teknar úr höndum stefnanda eins og greini á minnisblaði eftirlits 9. september 2005. Samkvæmt því hafi stefnandi lokið tveim íbúðum 30. ágúst 2004, fjórum 20. september 2004, tveim 4. október 2004, einni 5. október 2004, einni 6. október 2004 og einni 15. október 2004, tíu 5. nóvember 2004, tveim 29. nóvember 2004, einni 3. desember 2004 og einni 23. desember 2004. Samtals hafi stefnandi því lokið við 25 íbúðir. Hafi 54 íbúðir hins vegar verið teknar af stefnanda, fjórar hinn 10. desember 2004, sjö hinn 11. desember 2004, þrjár 16. desember 2004, fimm 17. desember 2004, fjórar 18. desember 2004, níu 20. desember 2004, sjö 21. desember 2004, fjórar 22. desember 2004, tvær 23. desember 2004, ein 20. janúar 2005, ein 24. janúar 2005, ein 31. janúar 2005, tvær 1. febrúar 2004, tvær 9. febrúar 2004, ein 14. febrúar 2005 og ein 28. febrúar 2005. Umræddur kreditreikningur, að fjárhæð 3.414.208 krónur, hafi verið gerður vegna þess að stefndi hafi séð sig knúinn til að taka afmarkaða verkþætti af stefnanda og koma þeim í hendur öðrum verktökum. Hafi tekist samkomulag með aðilum um að yfirteknir væru verkþættir sem lutu að frágangi íbúða frá stefnanda og öðrum verktökum falið að ljúka þeim. Hafi stefnandi svo átt að leggja alla áherslu á að klára sameignir og annað sem fallið hafi undir hans skyldur samkvæmt samningnum að öðru leyti. Hafi eftirliti verið falið að meta hvað væri eftir af framkvæmdum í þeim íbúðum sem teknar hafi verið af stefnanda og hafi tilgreindur kreditreikningur verið vegna þess uppgjörs. Kostnaður hafi hins vegar reynst mun meiri þegar til hafi komið vegna þessara íbúða þar sem í ljós hafi komið að frágangi og vinnu þeirri sem stefnandi hafði þó innt af hendi hafi verið verulega áfátt og að lagfæra hafi þurft margt og framkvæma að nýju. Kveður stefndi að ekki sjái enn fyrir endann á gallatilkynningum þar sem verki stefnanda hafi verið afar áfátt. Sé því ljóst að enn séu ekki komnar fram allar kröfur sem stefndi kunni að eiga á hendur stefnanda vegna þessa. Stefndi hafi orðið fyrir gífurlegu tjóni og álitshnekki vegna verksins og þeirra tafa sem orðið hafi á því. Hafi hann þurft að greiða miklar bætur til kaupenda íbúðanna fyrir allt það tjón og þau óþægindi sem þeir hafi orðið fyrir. Samanstandi gagnkrafa af bótum fyrir tafir, kröfu um endurgreiðslu vegna ofgreiddra reikninga og kröfu um skaðabætur eða afslátt vegna galla. Kveður stefnandi að stefndi hafi ekki ljáð máls á framlengingarkröfum stefnanda heldur hafi hann gert kröfu um greiðslu tafabóta. Því hafi stefnandi hafnað enda telji hann sig eiga rétt á framlengingu skilafrests þann tíma sem stefndi reikni tafabætur. Hafi stefndi haft uppi athugasemdir um frágang íbúða og sameigna löngu eftir að verkhlutarnir hafi verið teknir út. Hafi flestar athugasemdirnar verið vegna atriða sem verið höfðu sýnileg við afhendingu og séu þær því of seint fram komnar auk þess sem engin afstaða sé tekin til þess hvort í raun sé um að ræða misfellur eða galla. Hafi stefnandi ítrekað bent á að uppgjöri verksamnings skuli ljúka með samkomulagi og hafi talið óeðlilegt að úrskurðað væri um tiltekin atriði þar sem verki hafi verið lokið á þeim tíma og því engin nauðsyn til þess að fá úrskurð hjá eftirlitsaðila stefnda, en úrskurðir þessir séu aðeins nauðsynlegir í þeim tilvikum þegar verki sé ekki lokið til þess að verk megi ganga eðlilega fram. Stefnandi höfðaði mál þetta eins og áður greinir hinn 22. maí 2006 og var málið þingfest 23. maí 2006. Stefndi höfðaði gagnsakarmál á hendur stefnanda og var gagnstefna lögð fram samhliða greinargerð stefnda hinn 20. júní 2006 og greinargerð gagnstefnda var lögð fram 26. september 2006. Hinn 8. mars 2007 krafðist stefnandi dómkvaðningar matsmanna, til að leggja mat á réttmætt álag/fjárkröfur á verktakagreiðslur til stefnanda vegna flýtingar á verki við utanhússfrágang og innrifrágang sameignar fasteignanna. Kom fram í matsbeiðni að forsendur matsins væri dráttur og breytingar á hönnun, dráttur og breytingar á ákvörðunartöku, magnaukningar í verki og breytingar á afhendingu og verkáætlun. Hinn 19. mars 2007 voru Steingrímur Hauksson tæknifræðingur og Magnús Bjarnason verkfræðingur dómkvaddir til þess að framkvæma hið umbeðna mat. Er matsgerð þeirra dagsett 6. september 2008 og var hún lögð fram í málinu 19. september 2008. Eins og rakið hefur verið snýst ágreiningur aðila fyrst og fremst um uppgjör vegna verksamningsins frá 18. júní 2003. Er hluti krafna stefnanda samkvæmt reikningum samþykktur en ágreiningur er um hluta þeirra. Þá er ágreiningur um hvort stefnandi eigi rétt á bótum vegna flýtingar á verki og hvort fella eigi niður eða lækka verktryggingu. Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda, líka þeim sem ekki er ágreiningur um þar sem stefndi telur sig eiga gagnkröfur á hendur stefnanda sem nemi mun hærri fjárhæðum en kröfur stefnanda. Stefnandi krefst sýknu af öllum gagnkröfum stefnda, sem eru kröfur um bætur vegna tafa, endurgreiðslukröfur og skaðabótakröfur. III Málsástæður og lagarök stefnanda i aðalsök Stefnandi kveður kröfur sínar skiptast í þrjá flokka: 1) Samþykktar kröfur kr. 52.655.214 2) Ósamþykktar kröfur kr. 34.696.537 3) Krafa vegna tafa á verktíma kr. 48.697.944 (til vara 26.337.000) Samtals kr. 136.049.695 Frá kröfunni dragist 3.175.431 króna sem greidd hafi verið í formi kreditnótu 23. mars 2005. 1) Samþykktar kröfur Um samþykktar kröfur telur stefnandi óþarft að fjölyrða en stefndi hafi skuldajafnað hægt og sígandi á verktímanum móti samþykktu kröfunum á grundvelli þess að hann telji stefnanda hafa ofreiknað endurgjald fyrir létta innveggi. Skuldajafnaðarkrafa stefnda á grundvelli úrskurðar eftirlits 28. apríl 2005 sé því endurkrafa. Feli skuldajafnaðarkrafa stefnda í sér viðurkenningu á kröfum stefnanda. Hvað snerti þær kröfur sem hafi verið hafnað kveðst stefnandi hafa skipað þeim í einn flokk á dómskjali 6. Kröfur þessar séu samtals að fjárhæð 34.696.537 krónur og sé um að ræða viðbótarkröfur við verksamning aðila. Séu þær reistar á því að annaðhvort sé um að ræða aukaverk eða viðbótarverk. Í mörgum tilvikum sé um að ræða breytingu á hönnun eða fyrirmæli hönnuða um sérstaka framkvæmd sem stefnandi mátti ekki gera ráð fyrir Jafnframt sé um að ræða kostnað við rekstur verkstaðar vegna atvika er stefndi hafi borið ábyrgð á. Þá sé krafa vegna tjóns er stefnandi hafi ekki borið ábyrgð á þegar Orkuveita Reykjavíkur tók í sundur heitavatnsheimæð. 2) Ósamþykktar kröfur Kröfur sem hefur verið hafnað séu eftirfarandi: 1. Reikningur að fjárhæð 2.721.700 krónur, útgefinn 7. febrúar 2005 með eindaga 21. febrúar 2005. Kveður stefnandi að á fjölmörgum stöðum hafi þurft að einangra upp í loft, setja gips og mála til að ekki myndaðist kuldabrú inn í geymslur. Um sé að ræða kostnað vegna klæðningar upp undir svalir sem ekki hafi verið innifalið í samningi aðila enda hvergi tiltekið á grunnmyndum, verklýsingu eða magntöluskrá að þetta væri innifalið í verkinu. 2. Reikningur að fjárhæð 392.600 krónur, útgefinn 21. febrúar 2005 með eindaga 7. mars 2005. Reikningur þessi sé vegna vinnu við ílögn og afréttingu á stigabökum á staðsteyptum stigum í húsi 1. Þetta hafi ekki verið innifalið í samningi aðila en í tilboði stefnanda til stefnda hafi aðeins verið boðið í uppsteypu stiganna. Ílögn og afrétting hafi verið nauðsynleg til að hægt væri að fullspartla íbúð. 3. Reikningur að fjárhæð 1.316.119 krónur, útgefinn 11. janúar 2005 með eindaga 25. janúar 2005. Kveður stefnandi að vegna mikilla tafa stefnda á hönnun á ruslatunnustömmum í lyftugöngum hafi verið nauðsynlegt að fá erlenda aðila til að hjálpa við uppsetningu á lyftum í húsi 6. 4. Reikningur að fjárhæð 2.817.554 krónur, útgefinn 11. janúar 2005 með eindaga 25. janúar 2005. Stefnandi kveðst hafa þurft að fara í kostnaðarsamar aðgerðir við að smíða sérstakar lyftufestingar, þar sem standard-festingar lyftuframleiðanda hafi ekki náð að veggjum. Hafi þurft að hanna þessar festingar sérstaklega með tilliti til jarðskjálftaálags en ekkert hafi verið kveðið á um slíkt í verklýsingu. Hér hafi verið um að ræða kröfu sem stefndi hafi gert á síðari stigum. 5. Tveir reikningar samtals að fjárhæð 42.257 krónur, útgefnir 16. mars 2005 með eindaga 30. mars 2005. Hér sé um að ræða vinnu pípulagningarmanns við að leggja niðurföll í neðstu svalir húsa nr. 5 og 7. 6. Reikningur að fjárhæð 889.200 krónur, útgefinn 19. janúar 2005 með eindaga 2. febrúar 2005. Hér sé um að ræða kostnað við málun bílastæða í kjallara en þessi kostnaður hafi ekki verið innifalinn í samningi aðila. 7. Reikningur að fjárhæð 385.562 krónur, útgefinn 24. janúar 2005 með eindaga 7. febrúar 2005. Kveður stefnandi að eftirlit hafi óskað eftir því að stefnandi setti ljós í lyftugöng sem ekki hafi verið innifalið í samningi aðila 8. Reikningur að fjárhæð 146.010 krónur, útgefinn 24. janúar 2005 með eindaga 7. febrúar 2005. Um sé að ræða kostnað við að leggja bráðabirgðasímalínu þar sem krani hafi verið fyrir þeim inntaksstað sem línan hafi átt að koma. Hafi slík bráðabirgðasímalína verið nauðsynleg til að úttekt fengist á lyftur í húsinu og að hægt væri að nota þær. 9. Reikningur að fjárhæð 642.900 krónur, útgefinn 24. janúar 2005 með eindaga 7. febrúar 2005. Um sé að ræða viðbótarkostnað sem hafi fallið til vegna flísalagnar á útisvalir. Vegna mistaka í magntöku hönnuða hafi flísalögn á þessum stað tafist verulega og af þeim sökum hafi ekki verið hægt að vinna verkið í samfellu við aðra flísalögn. 10. Reikningur að fjárhæð 579.000 krónur, útgefinn 28. janúar 2005 með eindaga 11. febrúar 2005. Um sé að ræða kostnað vegna steypu neðstu svala húsa 5 og 7. Beiðni um þetta verk hafi komið eftir að búið hafi verið að taka út og loka steypusamningi. 11. Reikningur að fjárhæð 26.738 krónur, útgefinn 22. mars 2005 með eindaga 5. apríl 2005. Um sé að ræða reikning vegna sands undir neðstu svalir húsa 5 og 7. 12. Reikningur að fjárhæð 315.000 krónur, útgefinn 7. febrúar 2005 með eindaga 21. febrúar 2005. Um sé að ræða kostnað vegna þess að vinnulyfta hafi þurft að standa lengur utan á húsi 7 vegna þess að breytingar hafi verið gerðar á léttum útvegg á austurhlið hússins. 13. Reikningur að fjárhæð 135.807, krónur útgefinn 8. febrúar 2005 með eindaga 22. febrúar 2005. Um sé að ræða kostnað vegna ofnalagnar í húsi 1 en lagnateikningar hafi ekki verið lagfærðar í samræmi við breytingar sem stefndi hafi óskað eftir. 14. Reikningur að fjárhæð 32.009 krónur. útgefinn 8. febrúar 2005 með eindaga 22. febrúar 2005. Um sé að ræða kostnað vegna rörs sem hafi skemmst við vinnu á viðbótarverki sem óumdeilt sé að stefndi hafi óskað eftir vegna breytingar á gólfhita. 15. Reikningur að fjárhæð 658.800 krónur, útgefinn 8. febrúar 2005 með eindaga 22. febrúar 2005. Í stigahúsum 1 og 6 hafi hönnuðir gert ráð fyrir stálhurðum og hafi komið í ljós að ekki væri hægt að koma fjölda hurða inn í húsin nema að taka ramma í sundur og sjóða aftur á staðnum eða með því að fjarlægja rúður úr gluggum. Sé reikningur þessi vegna kostnaðar af þessu. 16. Reikningur að fjárhæð 2.720.400 krónur, útgefinn 8. febrúar 2005 með eindaga 22. febrúar 2005. Hafi komið í ljós hönnunargalli þegar uppsetning á svalahandriðum hófst og hafi kostnaður stefnanda vegna þess að kjarnabora hafi þurft götin í mörgum tilfellum. 17. Reikningur að fjárhæð 166.000 krónur, útgefinn 8. febrúar 2005 með eindaga 22. febrúar 2005. Sé um að ræða reikning fyrir lagfæringar á sandspartli í efstu íbúðum húsa 1 og 6 vegna hönnunargalla. 18. Reikningur að fjárhæð 379.837 krónur, útgefinn 8. febrúar 2005 með eindaga 22. febrúar 2005. Um sé að ræða reikning fyrir viðbótarhandrið sem sett hafi verið upp við svalir neðst í húsum 5 og 7. Hafi uppsetning þeirra farið fram löngu eftir að önnur handrið höfðu verið sett upp og hafi stefnandi áskilið sér rétt til 30% viðbótarálags vegna þessa. 19. Reikningur að fjárhæð 75.365 krónur, útgefinn 21. febrúar 2005 með eindaga 7. mars 2005. Um sé að ræða vinnu undirverktaka við frágang á syllu við hús 1. Hér hafi verið um að ræða vinnu við frágang sem tilheyri lóðafrágangi. 20. Reikningur að fjárhæð 27.876 krónur, útgefinn 16. mars 2005 með eindaga 30. mars 2005. Um sé að ræða reikning vegna bráðabirgðahita í íbúð 7-1301 og hafi hann komið til vegna þess að stefndi hafi breytt hönnun á hitakerfi íbúðarinnar. 21. Reikningur að fjárhæð 78.660 krónur, útgefinn 16. mars 2005 með eindaga 30. mars 2005. Um sé að ræða reikning fyrir að tæma loft af hitakerfum og fylla á. Þetta hafi verið nauðsynlegt vegna breytinga sem stefndi hafi gert á hitakerfinu á verktímanum. 22. Reikningur að fjárhæð 11.202.122 krónur, útgefinn 16. mars 2005 með eindaga 30. mars 2005. Um sé að ræða viðbótargreiðslu vegna gífurlegrar fjölgunar á festingum á innsteyptum rörum. Umrædd rör séu sett ofan á hljóðdeyfidúk og fest niður þannig að þau fljóti ekki upp þegar ílögn sé lögð. Út frá verklýsingu hafi stefnandi getað áætlað að setja ætti festingar niður á um 800 mm millibili en verkframkvæmd hafi hins vegar krafist mun þéttari festinga eða með um 300 mm bili og hafi kostnaður því aukist verulega. 23. Reikningur að fjárhæð 472.789 krónur, útgefinn 16. mars 2005 með eindaga 30. mars 2005. Stefnandi kveður að stefndi hafi gert breytingar á gluggum á efstu hæðunum í húsi 7. Þessar breytingar hafi verið gerðar eftir að stefnandi hafði sett upp krana við húsið en um hafi verið að ræða viðbótarglugga sem hafi náð lengra út úr húsinu. 24. Reikningur að fjárhæð 154.000 krónur, útgefinn 16. mars 2005 með eindaga 30. mars 2005. Um sé að ræða kostnað vegna þess að stefnandi hafi þurft að gera prufu af póstkassa sem stefndi hafi óskað eftir en stefndi hafi síðan ákveðið að nota aðra lausn. 25. Reikningur að fjárhæð 407.120 krónur, útgefinn 12. apríl 2005 með eindaga 26. apríl 2005. Um sé að ræða reikning fyrir verðbótum vegna kjarnaborunar þar sem láðst hafi að reikna verðbætur í hverju tilviki fyrir sig. 26. Reikningur að fjárhæð 590.500 krónur, útgefinn 12. apríl 2005 með eindaga 26. apríl 2005. Um sé að ræða reikning fyrir viðbótarvinnu með þakdúk á ýmsum stöðum í húsinu. 27. Tveir reikningar, samtals að fjárhæð 382.248 krónur, vegna kostnaðar við verktryggingu. Annars vegar reikningur að fjárhæð 286.686 krónur, útgefinn 26. júní 2005 með eindaga 10. júlí 2005 og hins vegar reikningur að fjárhæð 95.562 krónur, útgefinn 9. ágúst 2005 með eindaga 23. ágúst 2005. Um sé að ræða reikninga fyrir viðbótarkostnaði vegna verkábyrgðar. Hafi stefnandi gert kröfu um að verktrygging yrði lækkuð úr 12% af samningsupphæð í 4% af samningsupphæð. 28. Reikningur að fjárhæð 5.358.078 krónur útgefinn 28. febrúar 2005 með eindaga 11. mars 2005. Um sé að ræða reikning fyrir tjóni sem stefnandi hafi orðið fyrir þegar Orkuveita Reykjavíkur hafi tekið í sundur heitavatnsheimæð vegna framkvæmda stefnda í götunni. 29. Reikningur að fjárhæð 477.810 krónur, útgefinn 31. desember 2005 með eindaga 9. febrúar 2006. Um sé að ræða kostnað af verktryggingu sbr. kröfur nr. 27. Reikningur að fjárhæð 1.102.476 krónur, útgefinn 17. ágúst 2005 með eindaga 31. ágúst 2005 vegna endurgreiðslu virðisaukaskatts af samþykktum viðbótarverkum. Þennan reikning hafi stefnandi talið samþykktan en í greinargerð stefnda sé honum mótmælt. Stefnandi bendir á það að samkvæmt ÍST-30 grein 31.3 skuli greiðslu reikninga lokið innan þriggja vikna frá því að hennar sé krafist nema stefndi hafi borið skriflega fram rökstudd andmæli gegn reikningi. Hafi stefndi oft tekið sér mun lengri frest til að skoða reikningana áður en þeim var hafnað. 3) Krafa vegna tafa á verktíma Krafa stefnanda vegna framlengingar á verktíma sé krafa um bætur vegna seinnar hönnunar og ákvörðunartöku í verkinu sem hafi haft í för með sér tafir sem stefndi sé ábyrgur fyrir. Telji stefnandi að réttur hans til framlengingar á verktíma nemi 3 mánuðum en verkinu hafi engu að síður verið skilað 2 mánuðum fyrir þann tíma. Geri stefnandi því annars vegar kröfu um viðbótarkostnað vegna framlengingar á verkinu sem nemi 1 mánuði, eða samtals að fjárhæð 13.897.944 krónur og hins vegar kröfur um bætur vegna flýtingar á verki samtals að fjárhæð 34.800.000 krónur. Samtals nemi krafan því 48.697.944 krónum. Kveður stefnandi að þar sem stefndi hafi ekki tekið undir sjónarmið stefnanda um tafir heldur krafist afhendingar íbúða og sameigna fyrr en hann hafi átt rétt á, hafi stefnandi orðið að þvinga framgang verksins. Hafi stefnandi reiknað meðaltafir á afhendingu íbúða miðað við umsamin skil og séu meðaltafir vegna íbúða án breytinga 18 dagar á íbúð en meðaltafir á sameign séu 59 dagar. Verkið hafi tafist vegna eftirfarandi: 1. Vinna við lyftuuppsetningu hafi tafist vegna seinnar hönnunar á ruslatunnustömmmum í öllum húsum nema húsi 7. Þá hafi orðið tafir vegna þess að hönnun útloftunar í lyftustokkum hafi verið ófullnægjandi og hafi það tafið uppsetningu á lyftum. Þessar tafir hafi valdið því að ekki hafi verið hægt að ganga frá gólfflísum, innihurðum, málningarvinnu og annarri fínvinnu í sameignum. Heildartafir hafi verið 16 vikur, eða 112 dagar 2. Vinna við flísalagnir hafi tafist að meðaltali um 6 vikur nema í húsi 7 þar hafi hún tafist í um 3 mánuði. Hafi þessar tafir orðið vegna seinnar ákvörðunar um flísar auk þess sem vinnuliður hafi orðið seinlegri þar sem skipt var út keramikflísum yfir í náttúrustein. 3. Stefndi hafi tekið ákvörðun um að breyta ílögn í baðherbergjum úr svokölluðu anhydrad í trefjasteypu. Það hafi bæði haft í för með sér viðbótarkostnað og tafir. Hafi þetta lengt vinnu í íbúðum umtalsvert þar sem koma hafi þurft sérstaklega að vinnu við trefjasteypu eftir að búið hafi verið að leggja anhydrat. Leggja hafi þurft trefjasteypu í 3 lögum og yfirleitt þurft að koma fjórum sinnum að hverri íbúð með ílögn í stað þess að klára það í einu lagi. Þá hafi vinna einnig tafist þar sem ákvörðun vegna lagna í gólfi í baðherbergjum hafi tafist. Séu tafir vegna þessa áætlaðar 3 vikur vegna íbúða. 4. Lokun brunahólfa. Stefndi hafi gerbreytt brunahönnun allra íbúða. Bætt hafi verið við láréttri lokun brunahólfa sem þurft hafi að slá undir með mótum og steypa. Þetta hafi haft í för með sér viðbótarkostnað og tafir sem komið hafi til vegna seinnar ákvörðunar um verkþáttinn auk þess sem um meiri vinnu var að ræða. Tafir vegna þessa áætli stefnandi 3 vikur vegna íbúða. 5. Tafir vegna ákvörðunar um staðsetningu á léttum veggjum. Hafi stefndi dregið að ákveða umfang léttra veggja sem reisa átti. Þetta hafi tafið uppsetningu á léttum veggjum í fyrstu íbúðunum og gefið stefnanda styttri tíma til uppsetningar á veggjum. Hafi ákvörðun ekki komið fyrr en um miðjan júlí þegar verkinu hafi átt að vera lokið í lágbyggingum húsa 3, 4 og 5. Tafir vegna þessa séu áætlaðar að meðaltali 2-3 vikur vegna íbúða. 6. Frestun á frágangi bílageymslu og lóðar hafi orðið verulegar. Margra mánaða tafir hafi orðið á þeirri vinnu sem hafi valdið stefnanda töfum á frágangi utanhúss og vegna aðfanga á efni. 7. Tafir vegna þess að tekin var í sundur heitavatnsheimæð með þeim afleiðingum að hiti féll niður í húsinu. Þetta hafi bæði valdið stefnanda fjártjóni og töfum sem stefnandi metur 2 vikur vegna íbúða og sameigna. 8. Tafir vegna breytinga á loftum en stefndi hafi látið breyta hluta af kerfisloftum í sameignum í föst gipsplötuloft auk þess sem kerfisloftum í kjallara hafi verið breytt. Þessar breytingar hafi bæði haft í för með sér aukinn kostnað og tafir. Tafir verði raktar til þess að meiri vinna varð við frágang lofta og vegna seinnar ákvörðunartöku og viðbóta á loftum þessum. Heildartafir í sameign séu metnar 5-6 vikur. 9. Þá hafi frágangi á gluggum að innan verið breytt. Þetta hafi haft í för með sér tafir á frágangi íbúða. 10. Umtalsverð viðbótarverk og aðrar breytingar aðrar en að framan eru talin hafi verið unnin á verktímanum. Hér sé um að ræða kjarnaborun sem hafi aukist um það bil fimmfalt með tilheyrandi vatnságangi og eftirvinnu við málun og lagfæringar í sameignum. Þá hafi verið mikill ágangur annarra verktaka og þar sem stefndi hafi ákveðið að taka húsið í notkun í hlutum hafi orðið miklar skemmdir á sameignum. Tafir vegna þessa liðar áætli stefnandi 2-3 vikur á hverja sameign. Þá hafi verið um að ræða breytingar á lömpum en erfiðlega hafi gengið að fá magnskrá vegna þessa. Kveður stefnandi það alkunna í framkvæmd verksamninga að þvinguð verkskil og aukning á magni hafi í för með sér aukinn mannskap, yfirvinnu, meira álag á starfsmenn og almennt lélegri nýtingu og afköst mannafla og tækja. Hafi forsendur brostið fyrir samningi aðila eins og hann liggi fyrir. Breytingarnar eða tafirnar í umræddu verki hafi orðið meiri en stefnandi hafi mátt gera ráð fyrir og hafi verið sýnt fram á að aukning á verki hafi verið um 34%. Stefnandi kveður að breytingar og tafir hafi valdið afkastarýrnun og hafi helstu afleiðingar verið þær að stefnandi hafi þurft að breyta verktilhögun og fara í önnur verk. Hann hafi þurft að endurvinna verk vegna breytinga, til dæmis vegna skipulagsbreytinga á íbúðum en slík endurvinnsla hafi slæm áhrif á vinnuanda starfsmanna og afköst. Þá hafi afhending hönnunargagna í mörgum tilvikum dregist og það hafi leitt til tímabundinna tafa. Krafa stefnanda sé einungis 3% álag pr. mánuð fyrir þá tvo mánuði sem hann hafi flýtt verki og sé kröfunni því stillt í hóf þegar litið sé til þess óhagræðis sem stefnandi hafi orðið fyrir. Sé krafan eingöngu reiknuð af innanhússvinnu eða af 580 milljónum króna sem sé sú fjárhæð sem stefnandi telji vera hluta innanhússvinnu í verksamningi. Útreikningur sé 2 mánuðir x 0,03 x 580 milljónir = 34,8 milljónir króna. Sé ljóst að mat á tjóni sé alltaf vandmeðfarið en dómstólar hafi dæmt verktökum bætur án þess að dómkvaddir matsmenn meti hugsanlegt tjón. Rétt sé að gera skýran greinarmun á tjóni vegna hugsanlegs galla á verki eða kostnaði við að vinna ólokin verk annars vegar og hins vegar að áætla tjón vegna þvingunar verkloka eða forsendubrests. Í síðara tilvikinu hafi skapast dómvenja fyrir því að dæma heildarbætur. Þetta eigi einkum við þegar kröfur byggist á ýmsum atvikum þar sem ekki sé hægt að skilja á milli um kostnað og þar sem mati dómkvaddra matsmanna verði ekki auðveldlega komið við, svo sem vegna atvika er varði verkkaupa meðal annars vegna vanefnda ýmiss konar, breytinga og viðbótarverka. Krafa stefnanda um bætur vegna framlengingar verktíma nemi 13.897.944 krónum. Sé sá kostnaður fundinn með útreikningi á heildarkostnaði við rekstur vinnustaðar. Kostnaðurinn sé miðaður við 18 mánaða verktíma samtals 250.162.988 krónur. Kostnaður í einn mánuð eins og stefnandi geri kröfu um sé því 13.897.944 krónur. Varakrafa stefnanda sé byggð á niðurstöðu matsgerðar hinna dómkvöddu matsmanna þar sem niðurstaðan sé sú að rekstrarkostnaður á mánuði sé 8.337.000 krónur og þannig byggi stefnandi á því að kostnaður vegna framlengingar á verkinu um 1 mánuð nemi þeirri fjárhæð. Þá meti matsmenn kostnað við að flýta verkinu um 2 mánuði að fjárhæð 18.000.000 króna. Samtals sé því varakrafa stefnanda varðandi þennan kröfulið 26.337.000 krónur. Til stuðnings kröfum sínum vísar stefnandi til meginreglna samninga- og kröfuréttar um skuldbindingargildi samninga og greiðsluskyldu á lögmætum peningakröfum. Sérstaklega sé vísað í reglur verktakaréttar um stofnun viðbótarkrafna verktaka vegna aukins umfangs verks, breytinga verkkaupa á verki og flýtingar og þvingunar á verki. Einnig sé byggt á meginreglum verktakaréttar um tilkynningarskyldu og tillitsskyldu við úrlausn verkefna. Málskostnaðarkrafa styðjist við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Málsástæður og lagarök stefnda í aðalsök Stefndi kveður kröfu sína um sýknu af fyrstu dómkröfu stefnanda aðallega byggjast á þeirri ástæðu að stefndi telji sig ekki skulda stefnanda neitt. Þvert á móti telji hann sig eiga gagnkröfur á hendur stefnda sem nemi samtals mun hærri fjárhæð en krafa stefnanda nemi, sbr. kröfur í gagnsök. Þannig sé kröfu stefnanda um greiðslu úr hendi stefnda sem lúti að samþykktum kröfum, mótmælt með þeim rökum að stefndi hafi þegar greitt umrædda reikninga með skuldajöfnuði. Hér sé um að ræða kröfur sem stefndi eigi á hendur stefnanda vegna greiðslu ofkrafinna reikninga frá stefnanda sem lotið hafi að reikningsgerð vegna léttra veggja og vegna flísaklæðningar, sem og krafna um tafabætur, skaðabætur, afslátt o.fl. Ekki sé gerður ágreiningur um reikningana sjálfa eða fjárhæðir þeirra nema varðandi reikning dagsettan 17. ágúst 2005, að fjárhæð 1.102.476 krónur, sbr. lið 30 í kaflanum um málsástæður og lagarök stefnanda í aðalsök hér að framan, en hann hafi aldrei verið samþykktur, hvorki af stefnda né eftirliti. Varðandi þann hluta krafna stefnanda sem varði ósamþykktar kröfur kveðst stefndi hafa hafnað að greiða þær á þeim grundvelli að þeim hafi verið hafnað af eftirliti. Stefndi rökstyður höfnun reikninganna með eftirfarandi hætti: 1. Reikningur að fjárhæð 2.721.700 krónur vegna klæðningar undir svalir. Þarna sé um einangrun að ræða sem eigi að sjást á teikningum að sé í magntölum. Það sé mat eftirlits að þessi frágangur hafi ekki átt að koma stefnanda á óvart. Á sínum tíma hafi stefnanda verið gefinn kostur á að koma með athugasemdir og hafi hann gert það en ekki getið um umræddan frágang. Telji eftirlit því að stefndi eigi ekki að bera þennan kostnað. 2. Reikningur að fjárhæð 392.600 krónur vegna ílagnar í stiga. Stefnandi hafi gert tilboð í verkið og að mati stefnda eigi hann ekki að greiða sérstaklega fyrir afréttingu og sandspörtlun stigabaka heldur sé það innifalið í verkinu. Bæði sé þar um steypta fleti að ræða sem skuli sandsparsla og sé það ekki á ábyrgð stefnda þótt stigabak komi skakkt úr móti. 3. Reikningur að fjárhæð 1.316.119 krónur vegna lyftuuppsetningar í húsi 6. Reikningur þessi sé vegna uppihalds og vinnu sænskra vinnuaðila. Líti stefndi ekki svo á að stefnandi hafi kynnt stefnda aukinn kostnað vegna þessa. 4. Reikningur að fjárhæð 2.817.554 krónur vegna festinga í lyftum. Stefndi telur að allar festingar sé hluti af samningi aðila. 5. Tveir reikningar samtals að fjárhæð 42.257 krónur vegna niðurfalla við hús 5 og 7. Varðandi höfnun þessara reikninga vísar stefndi til sömu raka og við lið nr. 10 hér að neðan. 6. Reikningur að fjárhæð 889.200 krónur vegna málunar í bílakjallara. Þessum reikningi hafni stefndi þar sem bílastæði sjáist á öllum teikningum af bílakjöllurum. Telji stefndi að stefnandi hafi ekki fært rök fyrir því að liður þessi sé undanskilinn í verksamningi enda sé hann innan hans. Þá sé á það bent að ekki hafi verið óskað eftir þessu sem aukaverki. 7. Reikningur að fjárhæð 385.562 krónur vegna lýsingar í lyftugöngum. Stefndi telji alla liði vegna lyftuuppsetningu vera innan verksamnings og því sé ekki eðlilegt að stefnandi sendi áfram til stefnda reikninga vegna lyftufrágangs enda séu verkin hluti af því að ljúka vinnu við lyftuuppsetningu og vísar stefndi til fastverðssamnings um þennan lið. 8. Reikningur að fjárhæð 146.010 krónur vegna þess að stefnandi hafi þurft að setja bráðabirgðainntak vegna þess að ekki hafi verið hægt að ganga frá símainntaki þar sem krani stefnanda væri á inntaksstað. Að mati stefnda sé það í verkahring stefnanda að sjá fyrir svona atriði og útfæra þau á réttan hátt og því eigi þessi kostnaður ekki að falla á stefnda. 9. Reikningur að fjárhæð 642.900 krónur vegna flísa á öryggissvölum. Heildarreikningur stefnanda hafi verið að fjárhæð 1.383.900 krónur. Hafi hluta hans verið hafnað þar sem kostnaði vegna viðbótarkostnaðar og flutnings efnis á hæðir hafi verið hafnað af eftirliti. Hafi eftirlit samþykkt að reikningnum yrði skipt þannig að kreditreikningur að fjárhæð 642.900 krónur yrði gefinn út og afgangur reikningsins samþykktur. Aldrei hafi verið talað um að nýr reikningur yrði gefinn út fyrir þessum 642.900 og sé honum hafnað. 10. Reikningur að fjárhæð 579.000 krónur vegna svala neðst. Í upphaflegum gögnum sem legið hafi til grundvallar tilboði hafi verið gert ráð fyrir að téðar svalir yrðu steyptar. Síðar hafi því verið breytt að ósk stefnanda en að lokum, meðal annars vegna vandræða við handriðauppsetningu, hafi verið ákveðið að steypa svalirnar eins og gert hafði verið ráð fyrir í upphafi. Telji stefndi því ekki um viðbótarverk að ræða og hafni því að greiða þennan reikning. 11. Reikningur að fjárhæð 26.738 krónur vegna sands undir neðstu salir. Sömu rök eigi við hér og varðandi lið 10 en þessi reikningur komi til vegna vinnu við sama verklið og krafið sé um í reikningi undir lið 10. 12. Reikningur að fjárhæð 315.000 krónur vegna vinnulyftu á húsi 7. Þessi kostnaður hafi ekki verið boðaður í kostnaðarkynningu. Hafni stefndi því að vinnulyftan hafi eingöngu verið þarna þennan tíma vegna þeirra breytinga sem stefnandi nefni sem ástæðu fyrir veru hans. Að mati stefnda hafi verið búið að ganga frá uppgjöri vegna þessa liðar og hafni hann því reikningi þessum. 13. Reikningur að fjárhæð 135.807 vegna ofnalagnar. Stefndi telur að hann eigi ekki að greiða þennan reikning þar sem lögnina hafi átt að leggja áður en stefnandi steypti gólfið og hafi stefnandi átt að gera ráð fyrir umræddri lögn í uppsteypu. 14. Reikningur að fjárhæð 32.009 krónur vegna rörs sem fór í sundur við breytingar á gólfhita. Telur stefndi að lagnir hafi verið lagðar mjög nákvæmlega eftir teikningum og hafi stefnandi átt að vita nákvæmlega hvar þær væru og hefði hann mátt koma í veg fyrir þetta óhapp og beri hann sjálfur ábyrgð á því. 15. Reikningur að fjárhæð 658.800 krónur vegna þess að stálhurðir hafi verið of stórar. Telur stefndi að það sé hluti af skipulagi og stjórnun stefnanda hvernig umræddur verkliður hafi unnist. Sé það á ábyrgð stefnanda að ganga þannig frá málum að hægt væri að koma umræddum hurðum inn fyrr. 16. Reikningur að fjárhæð 2.720.400 krónur vegna vandræða sem upp hafi komið við uppsetningu svalahandriða. Að mati stefnda sé það hluti af verkinu að koma umræddum handriðum á en engir fyrirvarar hafi verið gerðir vegna þessa í upphafi og hafi allar teikningar legið fyrir þegar stefnandi hafi endurmetið þennan verklið. Hafi því ekkert nýtt komið fram og beri stefnda ekki að greiða þennan reikning. 17. Reikningur að fjárhæð 166.000 krónur vegna lagfæringa á íbúðum efstu hæða húsanna 1 og 6. Stefndi kveður að samkvæmt verksamningi aðila beri stefnanda að sjá til þess að hiti sé til staðar á verktíma. Hafi galli í hönnun leitt til þess að hiti féll efst. 18. Reikningur að fjárhæð 379.837 krónur vegna handriða en reikningurinn sé vegna 30% álags sem stefnandi hafi reiknað ofan á verkliðinn. Þessu hafnar stefndi enda hafi átt að greiða samkvæmt einingarverðum fyrir handrið. 19. Reikningur að fjárhæð 75.365 krónur vegna frágangs á syllu við hús 1. Stefndi mótmælir því að hér sé um að ræða aukaverk vegna lóðafrágangs. Umrædd sylla sé í um 1,5 metra hæð og hluti af byggingunni. Í raun sé um að ræða sambærilegan frágang og á þaki bygginganna. 20. Reikningur að fjárhæð 27.876 krónur vegna bráðabirgðahita í 7-1301. Stefndi kveður að rekstur og stjórnun vinnustaðar sé á ábyrgð stefnanda og í því felist meðal annars að sjá til þess að rafmagn og hiti sé til staðar. Eigi verð ekki að breytast nema forsendur breytist, sem hafi ekki verið um að ræða í þessu tilviki. Þá hafi stefnandi ekki kynnt þennan kostnað áður en verkið var unnið, sem honum hafi borið að gera ef hann taldi þetta ekki innan samnings aðila. 21. Reikningur að fjárhæð 78.660 krónur vegna tæmingar lofts af hitakerfum og áfyllingar. Telur stefndi að þetta sé innifalið sem þjónusta við íbúðaeigendur þar til úttekt hafi farið fram enda standi í verksamningi að stefnandi skuli vera tengiliður við íbúðaeigendur hvað varði eftirfylgni og úrbætur atriða sem þarfnist lagfæringar. Einnig segi í verklýsingu að stefnandi sé ábyrgur fyrir rekstri lagnakerfa sem og annarra kerfa á verktíma. 22. Reikningur að fjárhæð 11.202.122 krónur vegna festinga. Um þetta vísar stefndi til verklýsingar lagna þar sem segi að stefnandi leggi til allt efni og alla vinnu sem þurfi til að fullgera verkið. Einnig sé skýrt tekið fram í verklýsingunni að innifalinn skuli allur kostnaður við rörafestingar. 23. Reikningur að fjárhæð 472.789 krónur vegna krana við hús 7. Stefndi vísar til greinar 16.2 í ÍST-30 og hafnar reikningi þessum þar sem stefnandi hafi ekki kynnt þennan kostnað áður. Breyting hafi verið gerð á gluggaþvottabraut og hafi stefnandi ekki kynnt áður að hann þyrfti að nota stóran krana til að taka minni krana niður. 24. Reikningur að fjárhæð 154.000 krónur vegna gerðar prufu af póstkassa en kostnaðurinn sé vegna vinnu tæknimanna við fundarsetu og útfærslur. Samkvæmt verksamningi felist meðal annars í samræmingu og stjórnun að funda með stefnda og eiga samskipti við hönnuði. Segi í verklýsingu að innifela skuli í einingaverðum hurðareiningu ásamt póstkassaeiningu og allt annað efni og vinnu sem þurfi til að fullgera þennan verkþátt. Hafi verið prufaðir póstkassar úr ryðfríu stáli sem ekki hafi gengið upp og hafi verið skipt um. Hafi það verið hlutverk stefnanda að taka þátt í að finna efnin og klára. 25. Reikningur að fjárhæð 407.120 krónur vegna verðbóta á reikning fyrir kjarnaborun. Kveður stefndi það hafa verið skilning eftirlits að við afgreiðslu reikninga vegna kjarnaborunar hafi það verk verið gert upp að fullu. Hafi stefndi aldrei kynnt að eftir væri að reikna verðbætur vegna þessa. Komi þetta til vegna aukaverka sem búið sé að greiða en ekkert hafi verið tilkynnt um þetta af hálfu stefnanda eða gerðir fyrirvarar. 26. Reikningur að fjárhæð 590.500 krónur vegna viðbótarvinnu við þakdúk. Stefndi vísar til greinar 16.2 í ÍST-30 og hafnar þessum reikningi. 27. Tveir reikningar samtals að fjárhæð 382.248 krónur vegna kostnaðar við verktryggingu. Að mati stefnda beri honum ekki að greiða kostnað vegna verktryggingar sem eigi að vera í gildi á meðan verkinu sé ekki lokið. 28. Reikningur að fjárhæð 5.358.078 krónur vegna hita. Hafi Orkuveita Reykjavíkur sett of lítið rör til bráðabirgða sem hafi valdið því að ekki hafi náðst nægur hiti í byggingunum. Beri Orkuveitan ábyrgð á því. Stefndi hafi ekki húsbóndavald yfir Orkuveitunni og geti ekki borið ábyrgð á handvömm starfsmanna hennar. Stefnandi hins vegar sé ábyrgur fyrir því að verkáætlun standist og þurfi að bregðast við sjálfur þegar eitthvað komi upp sem kunni að valda frávikum frá verkáætlun. Í verksamningi sé hvergi undanskilið að hiti sé á ábyrgð stefnanda, þvert á móti sé sérstaklega tekið fram að verktaki skuli annast daglegan rekstur verkstaðar og sjá um að rafmagn og hiti sé til staðar á verktíma. 29. Reikningi að fjárhæð 477.810 krónur vegna kostnaðar við verktryggingu beri stefndi ekki ábyrgð á, sbr. lið 27. Kröfu stefnanda um greiðslur vegna flýtingar á verki og framlengingar verktíma sé hafnað þar sem að allur sá tími sem afhending á verkinu hafi dregist hafi verið vegna atvika sem vörðuðu stefnanda sjálfan en ekki stefnda, og telji stefndi sig eiga tafabótakröfu á hendur stefnda að fjárhæð 47.700.000 kónur, sbr. gagnstefnu. Vísar stefndi til röksemda í gagnstefnu um það og meðal annars dómskjals nr. 84 um gögn sem styðja kröfu stefnda um sýknu af þessari dómkröfu stefnanda. Fjárhæð kröfunnar um flýtingu á verki sé einnig mótmælt sem of hárri og ósannaðri. Fjárhæð kröfu um bætur vegna framlengingar verktíma sé einnig mótmælt, enda ekki tekið tillit þar til kostnaðar við uppsetningu vinnustaðar í útreikningi hennar, en sá kostnaður sé hluti af heildarkostnaði við rekstur vinnustaðar, en geti ekki komið inn í kröfu um framlengingu verktíma því lengd verktíma breyti engu um þann kostnað. Þá teljist hún einnig ósönnuð. Auk þessa sé kröfu stefnanda hafnað á þeim grundvelli að hann hafi ekki gert formlega kröfu um framlengingu verktíma fyrr en með bréfi sínu til eftirlits 23. mars 2005, og þá af því tilefni að stefndi hafði þann 11. mars 2005 gert formlega kröfu á hendur stefnanda til greiðslu tafabóta. Hafði stefndi einnig áskilið sér rétt til að krefjast dagsekta í bréfi til stefnanda 2. september 2004. Sé krafa stefnanda allt of seint fram komin. Samkvæmt ÍST-30 staðlinum, grein 24.3, skuli verktaki tilkynna verkkaupa það tafarlaust skriflega ef hann telji sig eiga rétt á framlengingu verktíma vegna einhverra þeirra atriða sem talin séu upp í grein 24.2. Þá skuli verktaki sanna orsakir tafanna ef þess sé krafist. Þá bendi stefndi á samkomulag sem aðilar hafi gert með sér 6. apríl 2004 þar sem að stefnanda hafi verið veittur 10 vikna lengri frestur til að skila verkinu í heild, og honum greiddar 10 milljónir króna vegna framlengingar verktíma. Hafi verið gengið að þessu samkomulagi af hálfu stefnda til að jafna ágreining aðila um tafir, og til að tryggja að frá þeim tíma myndu aðilar vinna eftir nýrri verkáætlun sem allir áttu að geta sætt sig við. Stefnandi hafi samkvæmt þessu samkomulagi skuldbundið sig til að leggja fram nýja verkáætlun og standa við hana en það hafi hann ekki gert. Margoft hafi komið fram athugasemdir á verkfundum frá eftirliti um tafir af hálfu stefnanda á verkinu, orsakir þeirra og tillögur til úrbóta. Hafi eftirlit leiðbeint stefnanda ítrekað um það hvernig og með hvaða hætti hann gæti unnið sig inn í verkáætlunina og haldið henni, en því hafi annað hvort ekki eða illa verið sinnt af hálfu stefnanda. Séu þær tafir á verkinu sem krafist sé bóta fyrir því alfarið á ábyrgð stefnanda. Þá mótmæli stefndi þeirri upptalningu stefnanda á atriðum sem hann telji hafa haft mest áhrif á tafir á verkinu. Vísi stefnandi í umsögn VST 27. apríl 2005 og VSÓ 31. maí 2005 hvað þetta snertir. Varðandi kröfu stefnanda nr. 2 um niðurfellingu eða lækkun verktryggingar útgefinni af Íslandsbanka hf. (nú Glitni hf.) krefst stefndi sýknu vegna aðildarskorts. Það sé ekki á færi stefnda að fella niður eða lækka verktrygginguna, heldur bankans. Til vara sé krafist sýknu af þessari kröfu þar sem að stefndi telji verkinu ekki enn vera að fullu lokið og miðað við þær gagnkröfur sem stefndi telji sig eiga á hendur stefnanda séu líkur á því að stefndi muni þurfa að ganga að tryggingunni og krefjast greiðslu hennar frá Glitni hf. Séu því hvorki efni til að fella hana niður né til að lækka hana. Kröfur stefnda um sýknu séu byggðar á 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, á meginreglum kröfuréttarins um efndir fjárskuldbindinga, á almennum reglum samningaréttarins, á reglum um verksamninga, á almennum reglum skaðabótaréttar, og á ákvæðum ÍST-30:1997 staðalsins. Varðandi málskostnaðarkröfu vísist til 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991. IV Málsástæður og lagarök stefnanda í gagnsök 1.Tafabætur Tafabætur kveðst gagnstefnandi reikna frá 30. nóvember 2004, sem hafi átt að vera lokadagur alls verksins í heild samkvæmt samkomulaginu frá 6. apríl 2004. Séu þær reiknaðar til þess dags sem raunveruleg skil teljist hafa orðið miðað við niðurstöðu úrskurðar eftirlits, dagsettum 8. júní 2005, um hvenær hverri byggingu teljist hafa verið skilað. Sé útreikningur tafabóta fyrir hvert hús/stigagang samkvæmt því eftirfarandi: Hús 1: 75000 x 99 dagar (30.11.2004 9.3.2005) = 7.425.000 kr. Hús 3: 75000 x 84 dagar (30.11.2004 22.2.2005) = 6.300.000 kr. Hús 4: 75000 x 84 dagar (30.11.2004 22.2.2005) = 6.300.000 kr. Hús 5: 75000 x 85 dagar (30.11.2004 23.2.2005) = 6.375.000 kr. Hús 6: 75000 x 98 dagar (30.11.2004 8.3.2005) = 7.350.000 kr. Hús 7: 75000 x 101 dagur (30.11.2004 11.3.2005) = 7.575.000 kr. Hús 8: 75000 x 85 dagar (30.11.2004 23.2.2005) = 6.375.000 kr. Samtals = 47.700.000 kr. Gagnstefnandi telji að inni í verksamningnum hafi verið gert ráð fyrir ákveðnu magni léttra veggja og ákveðnu verði fyrir þá. Þar sem um fastverðssamning hafi verið að ræða og vegna þess að ljóst hafi verið að umfang léttra veggja gæti verið mjög á reiki þar sem að íbúðakaupendur hafi getað valið á milli nokkurra valkosta um útfærslu á herbergjaskipan í íbúðum sínum, hafi þótt rétt að setja þann fyrirvara í samninginn að greitt yrði fyrir raunverulegt magn léttra veggja í byggingunum eins og það yrði í lokin. Þarna hafi því verið um að ræða frávik frá fastverðssamningnum. Gagnstefndi hafi lagt fram verkstöðureikninga miðað við heildarverð samningsins, og þar með talið fyrir það magn léttra veggja sem gert hafi verið ráð fyrir í samningnum. Ef magn léttra veggja færi fram úr því sem gert hafi verið ráð fyrir í samningnum, hafi gagnstefndi átt að leggja fram lokareikning fyrir þeirri aukningu í lok verksins, eða þegar endanleg magntala vegna veggjanna væri komin í ljós. Magn léttra veggja hafi farið fram úr því sem áætlað hafði verið og hafi gagnstefndi því átt rétt á að leggja fram magnbreytingarreikning fyrir því umframmagni. Eftirlit hafi hins vegar samþykkt framlagða reikninga frá gagnstefnda fyrir mistök þar sem eftirlitsmenn hafi ekki athugað að gagnstefndi hefði einnig krafið gagnstefnanda um greiðslu fyrir stærstan hluta veggjanna í framvindureikningum sínum. Hafi gagnstefnandi því greitt 63.110.000 krónum of mikið vegna þessara léttu veggja. Sé þess krafist að viðurkennt verði að gagnstefndi hafi ofkrafið gagnstefnanda um þessa fjárhæð og að honum verði gert að endurgreiða hana til gagnstefnanda. Augljós mistök eigi að leiðrétta og geti gagnstefndi ekki byggt kröfu sína um greiðslu þessa gegn gagnstefnanda á mistökum sem gerð hafi verið af hálfu eftirlits, en tilkynnt hafi verið um leið og mistökin hafi komið í ljós. Gagnstefnandi kveður að um fastverðssamning hafi verið að ræða þannig að ekki verði um breytingar að ræða á verði og magni nema til komi breytingar á forsendum. Hafi gagnstefnandi greitt reikning gagnstefnda vegna magnaukningar á svokölluðum Buchtal-flísum en gert fyrirvara um greiðslu og óskað frekari skýringar varðandi magnaukninguna. Þar sem gagnstefndi hafi ekki sýnt fram á breyttar forsendur samningsins varðandi þennan kostnaðarlið krefjist gagnstefnandi endurgreiðslu að fjárhæð 8.659.092 krónur. Sé gerð krafa um viðurkenningu á því að gagnstefndi hafi ofkrafið gagnstefnanda um þessa fjárhæð og að honum verði gert að endurgreiða hana til gagnstefnanda. 4. Skaðabótakrafa - varakrafa um afslátt b) Vegna annarra þátta: Reikningar, sem gagnstefnandi hafi greitt öðrum verktökum vegna vinnu við lagfæringar vegna galla og við að ljúka hlutum verksamnings sem gagnstefndi hafði ekki lokið við áður en hann fór frá verkinu, nemi samtals 3.992.596 krónum. 5.Skaðabótakrafa vegna aukins kostnaðar við eftirlit Samkvæmt yfirliti og reikningum frá THG séu reikningar vegna utanumhalds, vinnu og eftirlits, sem rekja megi til þess að taka hafi þurft verkið úr höndum gagnstefnda og til þess hve miklir gallar hafi verið á verkhlutum þeim sem gagnstefndi hafði unnið og lagfæra hafi þurft, samtals að fjárhæð 1.034.792 krónur. Telji gagnstefnandi rétt að gagnstefndi beri þennan kostnað þar sem hann megi beint rekja til atvika sem varði gagnstefnda og vinnulags hans. Sé þessi kostnaður ekki vegna tafanna sjálfra, þar sem að sá kostnaður falli undir tafabætur. Sé því um skaðabótakröfu á hendur gagnstefnda að ræða þar sem ljóst sé að hann hafi valdið gagnstefnanda tjóni, sem meðal annars megi rekja til þessa kostnaðar sem hann hafi orðið fyrir. Varðandi gagnkröfur sínar vísar gagnstefnandi til 2. mgr. 28. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála nr. 91/1991. Gagnstefnandi byggir kröfur sínar á meginreglum kröfuréttarins um efndir fjárskuldbindinga, almennum reglum samningaréttarins, reglum um verksamninga, almennum reglum skaðabótaréttar, og á ákvæðum ÍST-30:1997 staðalsins. Kröfu sína um málskostnað styður gagnstefnandi við 129. og 130. gr. laga 91/1991 um meðferð einkamála. Málsástæður og lagarök stefnda í gagnsök 1.Tafabótakrafa Gagnstefndi mótmælir tafabótakröfu gagnstefnanda sem og útreikningi hennar. Hafi í upphafi verið samið um verklok 15. september 2004 fyrir allt verkið. Vegna atvika er vörðuðu gagnstefnanda hafi verið gert samkomulag 6. apríl 2004 um framlengingu verktíma og um bætur til gagnstefnda. Hafi verið samið um afhendingu verksins í áföngum. Í stað afhendingar 15. september 2004 hafi nú verið ákveðið að verkið afhentist í hlutum, eða 30. september, 31. október, 15. nóvember og 31. nóvember 2004. Þrátt fyrir það að gagnstefndi hafi byrjað að skila verkhlutum í ágúst 2004 séu tafabætur reiknaðar á allt verkið frá 30. nóvember 2004 og til mismunandi tímamarka á árinu 2005. Við kröfugerð sína haldi gagnstefnandi sig við upphaflega samninginn um tafabætur að öðru leyti en því að hann hafi fært upphafsdagsetningu til 30. nóvember 2004. Við skoðun og túlkun á samningsákvæðum verði að líta til þess að gagnstefnandi hafi samið gögnin. Þá sé alveg ljóst að túlka verði ákvæði 11. gr. verksamnings aðila með hliðsjón af samkomulaginu sem gert hafi verið 6. apríl 2004. Ef skýringar gagnstefnanda væru tækar þá hefði hann ekki átt að taka við hluta verks og hefði aðeins átt að taka við verki þegar því væri að fullu lokið eða þegar hverju húsi væri lokið. Það hafi hann ekki gert heldur óskað afhendingar á hlutum verks og hafi afhendingar hafist í ágúst 2004. Haldi gagnstefnandi því fram að ákvæði verksamnings gangi framar ÍST-30. Hér sé um slíkt grundvallaratriði að ræða að gagnstefnanda hafi verið nauðsynlegt að taka skýrt fram ef tafabætur skyldi reikna þrátt fyrir afhendingu verkhluta. Væri skilningur gagnstefnda réttur sé alveg ljóst að taka hefði þurft fram að ákvæði í grein 24.5.2 í ÍST-30 gilti ekki. Gagnstefnandi haldi því fram að úrskurður umsjónarmanns standi úr því að honum hafi ekki verið mótmælt efnislega en þó sé viðurkennt að úrskurðinum hafi verið mótmælt. Miðað við það að vilhallur aðili hafi úrskurðað sé ljóst að óþarft hafi verið að eyða miklum tíma í efnislegar skýringar sem þó höfðu komið fram. Þá hafi úrskurðaraðili ekki haft samband við gagnstefnda til þess að gefa honum kost á að tjá sig um málið. Úrskurðaraðila hefði í það minnsta verið skylt að senda gagnstefnda þau gögn sem lágu frammi til stuðnings sjónarmiðum gagnstefnanda til þess að gagnstefndi gæti tjáð sig um þau. Ekkert slíkt hafi verið gert. Væri tekið undir sjónarmið gagnstefnanda væri um freklegt brot á réttarvernd og réttarfari að ræða. Gagnstefnandi reisi kröfur sínar um tafabætur á úrskurði eftirlits án þess að taka tillit til þess að hann hafði tekið við mestum hluta verksins og hagnýtt sér það miklu fyrr. Sé þessari aðferð gagnstefnanda mótmælt. Gagnstefnandi hafi fundið upp nýja aðferð til þess að skilgreina úttekt sem sé frábrugðin þeirri aðferð sem samið hafi verið um og sé í kafla 28 í ÍST-30. Aðferðafræði ÍST-30 sé sú að um eina úttekt sé að ræða. Komi fram gallar eða aðfinnslur skuli verktaki bæta úr innan hæfilegs tíma. Þess beri að geta að úttektin standi og ÍST-30 geti ekki um neina lokaúttekt enda hafi það orð enga merkingu samkvæmt staðlinum. Annarri úttekt hafi því ekki verið til að dreifa, sbr. grein 28.5 í ÍST-30. Í grein 28.6 í ÍST-30 sé tekið fram að miða skuli afhendingu við úttektardag. Hins vegar segi líka í grein 28 að hafi komið fram við úttekt verulegir gallar sem hamli eðlilegri notkun skuli gera nýja úttekt þegar úr hafi verið bætt og teljist verki þá skilað við hina nýju úttekt. Það sé því skilyrði nýrrar úttektar að um sé að ræða verulega galla sem hamli eðlilegri notkun. Úttektir hafi verið gerðar og ekki hafi komið fram sjónarmið um það að við úttektirnar hefðu komið fram svo verulegir gallar að þeir hömluðu eðlilegri notkun nema í tveimur tilvikum enda sýni gögn málsins að gagnstefnandi eða fólk á hans vegum hafi verið um allt í húsunum þegar úttektir fóru fram. Í þessu sambandi verði líka að hafa í huga að gagnstefndi hafi ekki átt að ljúka verkinu. Gagnstefndi kveður gagnstefnanda byggja á röngum úttektardögum og komi ekki fram í úrskurði eftirlits 8. júní 2005 á hverju niðurstaðan byggist og sé í raun ógerningur að sjá við hvað gagnstefnandi miði og sé gangstefnda því óhægt um vik að taka til varna. Hafi gagnstefnandi ætlað að hafna verkhlutunum með vísan í niðurlag greinar 28.6 í ÍST-30 hafi hann orðið að gera það með skýrum hætti, að öðrum kosti gildi úttektin sem skil á verki. Þessi fullyrðing eigi við enda þótt gagnstefnandi vilji halda því fram að tafabætur hafi átt að reiknast allt til loka þrátt fyrir afhendingar íbúða. Því sé hins vegar haldið fram að tafabætur hefðu átt að takmarkast miðað við afhendingu íbúða. Samkvæmt gögnum málsins sé aðeins um eina höfnun að ræða af hálfu gagnstefnanda, sem sé í samræmi við reglur ÍST-30 en það sé vegna íbúðar 7-1201, sbr. dómskjal nr. 111. Þar hafi umsjónarmaður tilkynnt að úttekt gæti ekki farið fram þrátt fyrir beiðni um úttekt. Það sama eigi við um varðandi sameign, sbr. dómskjal 113. Sjáist á þessum dómskjölum að gagnstefnandi stóð að úttektum eins og reglur hafi gert ráð fyrir. Hafi gagnstefndi gengist við því að úttektir hafi farið fram síðar en samningur aðila hafi kveðið á um. Þegar allt komi til alls telji gagnstefndi sig hafa átt inni meiri tíma til framkvæmdanna en raunveruleg skil segi til um og því eigi hann rétt á bótum fyrir að hafa flýtt verki, fyrir að hafa þurft að vinna lengur að verki og vegna viðbótar- og aukaverka. Í febrúar 2005 hafi gagnstefnandi óskað eftir magntöku vegna léttra veggja. Eigi fyrr en mánuði eftir síðasta verkstöðureikning hafi gagnstefnandi gert athugasemdir. Hafi sú athugasemd verið of seint fram komin þegar litið sé til þess að sérstakt ákvæði sé í samningi aðila um þennan þátt verksins og hafi gagnstefndi margsinnis lagt fram verkreikninga og gagnstefnandi samþykkt magn og lokareikning. Þá skuli vísað til grundvallarreglna ÍST-30 um skyldu verkkaupa að hafa uppi athugasemdir án ástæðulauss dráttar og túlkunar dómstóla á ákvæðum staðalsins. Verkkaupi verði að sýna verktaka tillit í hvívetna og í þessu máli hafi gagnstefndi mátt treysta því að gagnstefnandi, sem hefði haft færustu sérfræðinga landsins sér til aðstoðar, væri að gera endanlega tillögu í samræmi við skilning stefnanda. Það sé rétt sem fram komi í gagnstefnu að gagnstefnandi hafi greitt 63.110.000 krónur vegna léttra veggja. Létta veggi hafi átt að gera upp við lok framkvæmda miðað við heildarmagn og hafi gagnstefnandi átt að greiða allt magnið. Jafnvel þótt léttir veggir hefðu verið innifaldir í verði hljóti að hafa verið viðmið í upphafi eins og samningurinn segi þó alveg skýrt. Viðmiðið hafi verið það að léttir veggir hafi verið áætlaðir 46.040.000 krónur. Magn léttra veggja hafi því aukist en umsjónarmaður nefni að auk þess hafi léttir veggir í geymslum verið innifaldir. Sé sá mismunur 17.070.000 krónur. Hins vegar sé magntalan í geymsluveggjum í samningi 11.848.200 krónur þannig að hér muni 5.221.800 krónum. Geti gagnstefnandi því aldrei átt hærri kröfu en 57.888.200 krónur. 3. Ofgreiðsla vegna Buchtal-flísa Krafa gagnstefnanda byggist á úrskurði eftirlits en gagnstefndi mótmæli honum þar sem honum hafi ekki verið gefinn kostur á að koma sjónarmiðum sínum á framfæri. Sé úrskurðurinn því marklaus og hafi ekkert gildi. Þá séu athugasemdir gagnstefnanda allt of seint fram komnar. Að mati gagnstefnda sé óskiljanlegt hvers vegna gagnstefnandi haldi sig við þessa kröfu. Hafi gagnstefndi gert athugasemd við magntölur flísa allt eins og samningur aðila hafi gert ráð fyrir eða fyrir 15. september 2003, og hafi hann ekki fengið neinar athugasemdir. Þrátt fyrir það haldi gagnstefnandi sig við það að magntölur hafi verið fastar. Þar sem um fastverðssamning hafi verið að ræða, þó með leiðréttingu á magntölum eftir gerð samnings, hafi verið nauðsynlegt að samningurinn væri skýr að öllu leyti varðandi verð og breytingar á þeim. Skuli túlka sérhvern vafa gagnstefnda í hag. 4.-5. Skaðabótakröfur. Gagnstefndi mótmæli þessum kröfum. Þær séu óskýrar og ekki tengdar gögnum sem eigi að styðja þær. Að mati gagnstefnda standist framsetning þessara krafna ekki þær kröfur sem gerðar séu samkvæmt 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála um skýra framsetningu og eigi gagnstefndi því óhægt um vik að taka til varna. Beri að sýkna gagnstefnda af þessum kröfum þar sem honum hafi ekki verið gert viðvart um meinta galla eða ólokin verk, en verkkaupa sé það skylt samkvæmt grundvallarreglum verktakaréttar. Hafi gagnstefnandi þannig sýnt tómlæti. Þá hafi gagnstefnandi ekki gert tilraun til þess að sanna gallana og kostnað við úrbætur með mati dómkvaddra matsmanna. Um lagarök vísar gagnstefndi í reglur kröfuréttarins og almennar reglur samningaréttar. Sérstaklega sé vísað í reglur verktakaréttar meðal annars um skyldu til að gefa verktaka tækifæri til að bæta úr göllum. Þá sé málskostnaðarkrafa reist á reglum laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála um málskostnað. V Eins og fram er komið er ekki ágreiningur um hluta krafna stefnanda í aðalsök eða kröfur samkvæmt reikningum samtals að fjárhæð 52.655.214 krónur. Er ágreiningur um aðrar kröfur aðalstefnanda samkvæmt reikningum, kröfur vegna flýtingar á verki og kostnaðar við framlengingu verktíma og kröfu um niðurfellingu verktryggingar. Þá er ágreiningur um allar kröfur stefnanda í gagnsök, um tafabætur, endurgreiðslu vegna ofgreiðslu og skaðabætur. Sá liður í kröfum aðalstefnanda sem lýtur að ósamþykktum kröfum nemur samtals 34.696.537 krónum. 1. Krafa vegna klæðningar undir svalir að fjárhæð 2.721.700 krónur með gjalddaga 21. febrúar 2005. Samkvæmt fyrirliggjandi gögnum verður ekki séð að kostnaður vegna þessa liðar sé innifalinn í magntölum verksamningsins og er það mat dómsins að hér sé um að ræða viðbótarverk sem ekki hafi verið falið í samningi aðila. Enda þótt hluti af þessum frágangi sé sýndur á sumum teikningum er ekki þar með sagt að hann hafi verið innfalinn í samningi aðila heldur hefði sérstaklega þurft að tilgreina hann í verklýsingu og/eða tilboðsskrá. Verður krafa þessi því tekin til greina eins og hún er fram sett en fjárhæð reikningsins og gjalddaga hans hefur ekki verið mótmælt sérstaklega eða sýnt fram á að hann sé ósanngjarn. 2. Krafa vegna vinnu við ílögn og afréttingu á stigabökum að fjárhæð 392.600 krónur með gjalddaga 7. mars 2005. Í verkbeiðni aðalstefnda vegna uppsteypu á snúnum stigum var aðalstefnandi beðinn um að steypa upp stigana. Í tilboði aðalstefnanda er gert ráð fyrir staðsteyptum stigum og er afrétting stigaþrepa undanskilin. Staðsteyptir snúnir stigar krefjast afréttingar á stigabökum og verður ekki fallist á það með aðalstefnda að sú afrétting sé innifalin í uppsteypu stiganna heldur er hún innifalin í fullnaðarfrágangi stiganna sem og sandspörslun. Er því fallist á það með aðalstefnanda að hér sé um að ræða viðbótarverk sem ekki var innifalið í verksamningi aðila og verður krafa þessi því tekin til greina eins og hún er fram sett en fjárhæð reikningsins og gjalddaga hans hefur ekki verið mótmælt sérstaklega eða sýnt fram á að hann sé ósanngjarn. 3. Krafa vegna kostnaðar við að fá erlenda aðila til aðstoðar við uppsetningu á lyftum að fjárhæð 1.316.119 krónur með gjalddaga 25. janúar 2005. Ljóst þykir að kostnaður þessi var ekki innifalinn í verksamningi heldur viðbótarkostnaður. Samkvæmt gögnum málsins verður ráðið að aðalstefnandi hafi kynnt fyrir aðalstefnda hugsanlegan kostnað við að fá hina erlendu aðila til aðstoðar. Af hálfu aðalstefnda var því svarað, áður en verk var unnið, að hann liti svo á að aðalstefndi hefði hafi í raun ekki kynnt fyrir aðalstefnda að þetta hefði í för með sér aukakostnað fyrir aðalstefnda. Verður ekki séð að aðalstefnandi hafi gert athugasemdir við það en látið vinna verkið samt sem áður. Verður hann því að bera ábyrgð á þessum kostnaði sjálfur jafnvel þótt hann hafi litið svo á að hann hefði fengið vilyrði fyrir því að aðalstefndi myndi greiða þetta, en það er ósannað. 4. Krafa vegna aukins kostnaðar við lyftufestingar að fjárhæð 2.817.554 krónur með gjalddaga 25. janúar 2005. Af gögnum málsins má ráða að fullnægjandi upplýsingar hafi legið fyrir í upphafi til að aðalstefnandi gæti fullhannað lyftu sem uppfyllir íslenska staðla og reglugerðir. Þykir aðalstefnandi ekki hafa lagt fram haldbær gögn um að aðalstefndi hafi gert kröfu um breytingar sem orðið hafi til þess að breyta hafi þurft festingum lyftu. Verður aðalstefnandi að bera hallann af þeim sönnunarskorti og er krafa þessi ekki tekin til greina. 5. Kröfur vegna vinnu við lagningu niðurfalla í neðstu svalir að fjárhæð 42.257 krónur með gjalddaga 20. mars 2005. Aðalstefnandi tilkynnti aðalstefnda um aukakostnað vegna þessa verks áður en það var unnið án þess að aðalstefndi andmælti. Var reikningum svo andmælt eftir að verk var unnið. Er það mat dómsins að andmæli þessi hafi þannig komið of seint og verða kröfur þessar teknar til greina eins og þær eru fram settar en fjárhæðum og gjalddögum reikninganna hefur ekki verið mótmælt sérstaklega eða sýnt fram á að þeir séu ósanngjarnir. 6. Krafa vegna málunar bílastæða í kjallara að fjárhæð 889.200 krónur með gjalddaga 2. febrúar 2005. Ekki verður séð að sérstaklega sé gert ráð fyrir þessum kostnaðarlið í magntölum og hefur aðalstefndi ekki sýnt fram á að hann sé innifalinn í öðrum lið í tilboðsskrá en samkvæmt fyrirliggjandi gögnum var reikningi þessum hafnað á þeim forsendum að kostnaður þessi hafi verið innifalinn í samningi aðila. Er það mat dómsins að hér sé um að ræða viðbótarverk sem aðalstefnandi eigi rétt á að fá greitt og þykir ekki skipta máli þótt frágangur þessi sjáist á teikningum heldur hefði þurft að tilgreina hann sérstaklega í verklýsingu og/eða tilboðsskrá. Verður krafa þessi því tekin til greina eins og hún er fram sett en fjárhæð reikningsins og gjalddaga hans hefur ekki verið mótmælt sérstaklega eða sýnt fram á að hann sé ósanngjarn. 7. Krafa vegna uppsetningar ljósa í lyftugöng að fjárhæð 385.562 krónur með gjalddaga 7. febrúar 2005. Þykir ljóst að hér er um að ræða viðbótarkostnað. Aðalstefnandi tilkynnti aðalstefnda um þennan aukakostnað áður en verkið var framkvæmt án þess að andmæli kæmu fram af hálfu aðalstefnda. Var reikningi svo andmælt eftir að verk var unnið. Er það mat dómsins að andmæli þessi hafi þannig komið of seint og verður krafan tekin til greina eins og hún er fram sett en fjárhæð og gjalddaga reikningsins hefur ekki verið mótmælt sérstaklega eða sýnt fram á að hann sé ósanngjarn. 8. Krafa vegna uppsetningar á bráðabirgða símalínu að fjárhæð 146.010 krónur með gjalddaga 7. febrúar 2005. Hér er um að ræða viðbótarkostnað sem ekki var innifalinn í samningi aðila. Er það mat dómsins að aðalstefnda hafi mátt vera ljóst að þessi kostnaður væri óhjákvæmilegur þar sem fyrir lá að umræddur krani sem var staðsettur við inntaksstað yrði þar allan verktímann. Ber aðalstefnda því að greiða þessa kröfu eins og hún er fram sett enda hefur fjárhæð reiknings og gjalddaga ekki verið mótmælt sérstaklega eða sýnt fram á að hann sé ósanngjarn. 9. Krafa vegna flísalagnar á svölum að fjárhæð 642.900 krónur með gjalddaga 7. febrúar 2005. Hér er um að ræða viðbótarkostnað sem ekki var innifalinn í verksamningi. Tilkynnti aðalstefnandi aðalstefnda um aukakostnað vegna þessa verks áður en það var unnið án þess að aðalstefndi andmælti. Var reikningi svo andmælt eftir að verk var unnið. Er það mat dómsins að andmæli þessi hafi þannig komið of seint og verður krafan tekin til greina eins og hún er fram sett en fjárhæð og gjalddaga reikningsins hefur ekki verið mótmælt sérstaklega eða sýnt fram á að hann sé ósanngjarn. 10. Krafa vegna steypu neðstu svala að fjárhæð 579.000 krónur með gjalddaga 11. febrúar 2005. Aðalstefnandi tilkynnti aðalstefnda um aukakostnað vegna þessa verks áður en það var unnið án þess að aðalstefndi andmælti. Var reikningi svo andmælt eftir að verk var unnið. Er það mat dómsins að andmæli þessi hafi þannig komið of seint auk þess sem enginn liður er í samningi aðila sem kveður á um uppsteypu svala. Verður krafan því tekin til greina eins og hún er fram sett en fjárhæð og gjalddaga reikningsins hefur ekki verið mótmælt sérstaklega eða sýnt fram á að hann sé ósanngjarn. 11. Krafa vegna sands undir neðstu svalir að fjárhæð 26.738 krónur með gjalddaga 5. apríl 2005. Aðalstefnandi tilkynnti aðalstefnda um aukakostnað vegna þessa verks áður en það var unnið án þess að aðalstefndi andmælti. Var reikningi svo andmælt eftir að verk var unnið. Er það mat dómsins að andmæli þessi hafi þannig komið of seint auk þess sem enginn liður er í samningi aðila sem kveður á um uppsteypu svala. Verður krafan því tekin til greina eins og hún er fram sett en fjárhæð og gjalddaga reikningsins hefur ekki verið mótmælt sérstaklega eða sýnt fram á að hann sé ósanngjarn. 12. Krafa vegna þess að vinnulyfta stóð lengur utan á húsi en gert hafði verið ráð fyrir vegna breytinga á útvegg að fjárhæð 315.000 krónur með gjalddaga 21. febrúar 2005. Það er mat dómsins að tafir vegna ákvörðunartöku séu á ábyrgð aðalstefnda og beri hann því ábyrgð á þeim kostnaði sem rekja má til þessara tafa. Verður krafan því tekin til greina eins og hún er fram sett en fjárhæð og gjalddaga reikningsins hefur ekki verið mótmælt sérstaklega eða sýnt fram á að hann sé ósanngjarn. 13. Krafa vegna ofnalagnar að fjárhæð 135.807 krónur með gjalddaga 22. febrúar 2005. Ástæða þessa aukaverks verður rakin til ósamræmis milli arkitektateikninga og lagnateikninga. Aðalstefndi ber ábyrgð á hönnun og er hann því ábyrgður fyrir þeim kostnaði sem af ósamræminu hlýst. Verður krafan því tekin til greina eins og hún er fram sett en fjárhæð og gjalddaga reikningsins hefur ekki verið mótmælt sérstaklega eða sýnt fram á að hann sé ósanngjarn. 14. Krafa vegna skemmds rörs að fjárhæð 32.009 krónur með gjalddaga 22. febrúar 2005. Er það mat dómsins að aðalstefndi hafi mátt gera sér grein fyrir þeirri áhættu sem fylgdi því að brjóta múr við ísteypta lögn, en óumdeilt er að það gerðist við framkvæmd á viðbótarverki sem óumdeilt er að aðalstefndi bað um að yrði unnið. Verður því fallist á það með aðalstefnanda að hér sé um að ræða kostnað sem aðalstefnda ber að greiða. Verður krafan því tekin til greina eins og hún er fram sett en fjárhæð og gjalddaga reikningsins hefur ekki verið mótmælt sérstaklega eða sýnt fram á að hann sé ósanngjarn. 15. Krafa vegna stálhurða í stigahúsum að fjárhæð 658.800 krónur með gjalddaga 22. febrúar 2005. Það er mat dómsins að verktilhögun og skipulag sé alfarið á ábyrgð aðalstefnanda. Hefði hann átt við rýni verkþáttarins, áður en smíði hurðanna hófst, að gera sér grein fyrir hvort hurðir kæmust inn í húsið. Verður aðalstefndi því ekki látinn bera kostnað sem hlaust af því að hurðir voru of stórar og er þessi krafa því ekki tekin til greina. 16. Krafa vegna kjarnaborunar að fjárhæð 2.720.400 krónur með gjalddaga 22. febrúar 2005. Það er mat dómsins að ástæðu aukaverks megi rekja til ósamræmis milli arkitektateikninga og burðarþolsteikninga. Beri aðalstefndi ábyrgð á hönnun og er hann því ábyrgur fyrir þeim kostnaði sem af ósamræminu hlýst. Verður krafan því tekin til greina eins og hún er fram sett en fjárhæð og gjalddaga reikningsins hefur ekki verið mótmælt sérstaklega eða sýnt fram á að hann sé ósanngjarn. 17. Krafa vegna lagfæringar á sandsparsli að fjárhæð 166.000 krónur með gjalddaga 22. febrúar 2005. Aðalstefnandi bar ábyrgð á hita á byggingartíma. Tjón það sem varð á sandparsli verður rakið til ónægrar upphitunar og ber aðalstefnandi þannig sjálfur ábyrgð á þessum kostnaði og er kröfunni hafnað. 18. Krafa vegna viðbótarhandriða að fjárhæð 379.837 krónur með gjalddaga 22. febrúar 2005. Þykir sýnt að það hafi verið á ábyrgð aðalstefnda að uppsetning umræddra handriða var ekki samhliða uppsetningu annarra handriða. Þá gerði aðalstefnandi fyrirvara um aukakostnað áður en uppsetning handriðanna hófst en aðalstefndi mótmælti ekki auknum kostnaði fyrr en eftir að verkinu lauk. Að teknu tilliti til þessa er það mat dómsins að aðalstefndi eigi að bera þennan kostnað. Verður krafan því tekin til greina eins og hún er fram sett en fjárhæð og gjalddaga reikningsins hefur ekki verið mótmælt sérstaklega eða sýnt fram á að hann sé ósanngjarn. 19. Krafa vegna vinnu við frágang syllu að fjárhæð 75.365 krónur með gjalddaga 7. mars 2005. Samkvæmt fyrirliggjandi gögnum kallaði aðalstefnandi sjálfur til lóðarverktaka og lét hann vinna verkið að því er virðist án samráðs eða aðkomu aðalstefnda. Leiða má að því sterkar líkur að umræddur flötur tilheyri frágangi húss frekar en lóðar þar sem hann er í 1,5 metra hæð frá jörðu. Að þessu virtu verður kröfu þessari hafnað. 20. Krafa vegna bráðabirgðahita að fjárhæð 27.876 krónur með gjalddaga 7. mars 2005. Aðalstefnandi bar ábyrgð á hita á byggingartíma og verður hann því sjálfur að bera þennan kostnað. 21. Krafa vegna lofttæmingar af hitakerfum og áfyllingar að fjárhæð 78.660 krónur með gjalddaga 30. mars 2005. Kostnaður þessi er tilkominn vegna framkvæmda aðila á vegum aðalstefnda. Ber hann því ábyrgð á því tjóni sem þeir valda en ekki þykir unnt að heimfæra þetta tjón undir rekstur lagnakerfa eða þjónustu við íbúðareigendur. Verður krafa þessi því tekin til greina eins og hún er fram sett en fjárhæð og gjalddaga reikningsins hefur ekki verið mótmælt sérstaklega eða sýnt fram á að hann sé ósanngjarn. 22. Krafa vegna fjölgunar á festingum fyrir innsteypt rör að fjárhæð 11.202.122 krónur með gjalddaga 30. mars 2005. Í verklýsingu liggja fyrir upplýsingar um að lagnir skuli liggja í gólfílögn með festingum í steypt gólf með hámarki 800 mm millibili. Var það á forræði aðalstefnanda að velja og útfæra rör og rörafestingar með tilliti til þess efnis sem hann valdi. Þykir aðalstefnandi ekki hafa sýnt fram á það með haldbærum rökum að forsendur hafi breyst frá samningsgerð hvað þetta snertir og verður hann að bera hallann af þeim sönnunarskorti. Verður krafa þessi því ekki tekin til greina. 23. Krafa vegna niðurtektar á krana að fjárhæð 472.789 krónur með gjalddaga 30. mars 2005. Aðalstefndi ber ábyrgð á þeim breytingum sem gerðar voru á gluggum og urðu þess valdandi að ekki var unnt að nota klifurbúnað til að taka niður krana. Ekki verður séð að aðalstefnandi hafi getað séð fyrir þennan kostnað þegar aðalstefndi tók ákvörðun um breytinguna en hann tilkynnti aðalstefnda hins vegar um þennan kostnað um leið og hann varð hans var. Verður ekki séð að aðalstefndi hafi mótmælt þessu fyrr en eftir að verkinu var lokið og verður krafa þessi því tekin til greina eins og hún er fram sett en fjárhæð og gjalddaga reikningsins hefur ekki verið mótmælt sérstaklega eða sýnt fram á að hann sé ósanngjarn. 24. Krafa vegna prufu á póstkassa að fjárhæð 154.000 krónur með gjalddaga 30. mars 2005. Var það á forræði aðalstefnda að breyting var gerð á póstkössum frá verklýsingu. Smíði á tilraunakassa var þannig á ábyrgð aðalstefnda og verður krafa þessi því tekin til greina eins og hún er fram sett en fjárhæð og gjalddaga reikningsins hefur ekki verið mótmælt sérstaklega eða sýnt fram á að hann sé ósanngjarn. 25. Krafa vegna verðbóta á kjarnaborunarkostnað að fjárhæð 407.120 krónur með gjalddaga 26. apríl 2005. Það er mat dómsins að þrátt fyrir að almenna reglan sé sú að aukaverk verðbætist ekki þá er eðli þessa verkþáttar að hann hefst í upphafi verks og dreifist yfir allan verktímann. Er því eðlilegt að verðbæta einingarverð það sem uppgefið var í upphafi verks eins og um væri að ræða einingarverð í samningi aðila. Er krafan því tekin til greina eins og hún er fram sett en fjárhæð og gjalddaga reikningsins hefur ekki verið mótmælt sérstaklega eða sýnt fram á að hann sé ósanngjarn. 26. Krafa vegna vinnu við þakdúk að fjárhæð 590.500 krónur með gjalddaga 26. apríl 2005. Hér er um að ræða kostnað vegna breytinga aðalstefnda á verki og verður krafan því tekin til greina eins og hún er fram sett en fjárhæð og gjalddaga reikningsins hefur ekki verið mótmælt sérstaklega eða sýnt fram á að hann sé ósanngjarn. 27. Krafa vegna tveggja reikninga fyrir viðbótarkostnað vegna verkábyrgðar, annars vegar að fjárhæð 286.686 krónur með gjalddaga 10. júlí 2005 og hins vegar að fjárhæð 95.562 krónur með gjalddaga 23. ágúst 2005. Þessi krafa er engum haldbærum gögnum studd og þykir aðalstefnandi ekki hafa sýnt fram á réttmæti kröfunnar og er henni því hafnað. 28. Krafa vegna tjóns af völdum Orkuveitu Reykjavíkur að fjárhæð 5.358.078 krónur með gjalddaga 11. mars 2005. Það er mat dómsins að aðalstefndi beri ekki ábyrgð á samskiptum aðalstefnanda og Orkuveitu Reykjavíkur á byggingartíma og verður krafa þessi því ekki tekin til greina. 29. Krafa vegna kostnaðar af verktryggingu að fjárhæð 477.810 krónur með gjalddaga 9. febrúar 2006. Með vísan til sama rökstuðnings og varðandi kröfu nr. 27 er kröfu þessari hafnað. 30. Krafa vegna virðisaukaskatts af viðbótarverkum samtals að fjárhæð 1.102.476 krónur með gjalddaga 31. ágúst 2005. Reikningur þessi er í samræmi við 13. gr. verksamnings aðila um skiptingu á endurgreiðslu virðisaukaskatts. Reikningi þessum hefur ekki verið andmælt efnislega og eru ekki rök fyrir öðru en að taka kröfuna til greina eins og hún er framsett en fjárhæð og gjalddaga reikningsins hefur ekki verið mótmælt sérstaklega eða sýnt fram á að hann sé ósanngjarn. Að því virtu sem nú hefur verið rakið eru teknar til greina kröfur aðalstefnanda samkvæmt reikningum samtals að fjárhæð 12.214.565 krónur til viðbótar við þær kröfur sem aðalstefndi hefur samþykkt. Á aðalstefnandi samkvæmt þessu kröfur á aðalstefnda samkvæmt reikningum að fjárhæð 64.869.779 krónur. Aðalstefnandi krefst bóta vegna tafa sem urðu á verkinu af ástæðum sem aðalstefndi beri ábyrgð á. Aðalstefnandi tilgreinir ýmsar ástæður fyrir töfum þessum og þar sem aðalstefndi hafi ekki tekið undir sjónarmið aðalstefnanda um tafir og krafist afhendinga fyrr en hann hafi átt rétt á hafi aðalstefnandi þurft að þvinga framgang verksins. Aðalstefnandi hefur miðað kröfu sína um bætur vegna framlengingar á verktíma þannig að miðað við að verkinu hafi verið flýtt um tvo mánuði sé hæfilegt að reikna með 3% álagi fyrir hvern mánuð af 580 milljónum sem hann telji vera hluta innanhúsvinnu samkvæmt verksamningi. Þannig sé krafan að fjárhæð 34.800.000 krónur. Í málinu liggur fyrir matsgerð tveggja dómkvaddra matsmanna þar sem meðal annars er lagt er mat á hvort umræddar ástæður sem aðalstefnandi byggir á hafi átt þátt í töfum verksins. Hefur matsgerð þessari ekki verið hnekkt og er það mat dómsins að hún sé vel rökstudd og þykir rétt að leggja hana til grundvallar að þessu leyti. Þannig er það niðurstaða matsmanna að vinna við lyftuuppsetningu hafi einkum tafist vegna skorts á upplýsingum og hafi seinkun af þeim sökum ekki verið meiri en svo að aðalstefnandi hefði átt að ljúka uppsetningunni innan samningsbundins verktíma. Þá er það niðurstaða matsmanna að vinna við flísalagnir hafi tafist frá því sem áætlun gerði ráð fyrir þar sem aðalstefndi tók sér langan tíma í að velja flísar og svo breyta úr keramik flíkum yfir í náttúrustein. Þá hafi aðalstefnandi þurft tíma til að útvega efnið og endurskipuleggja verkið. Þá sé náttúrusteinn seinunnari en þær flísar sem voru í samningi aðila. Þá sé ljóst að ýmis verk sem þurfa að koma á eftir flísalögn tefjist óhjákvæmilega. Er það niðurstaða matsmanna að verklok sameignar vegna tafa þessara ætti að vera 21. febrúar 2005 og hafi heildarverkinu seinkað alls um 83 daga. Þá er það niðurstaða matsmanna að breyting úr svokölluðu anhydrad í trefjasteypu hafi haft tafir í för með sér. Hafi þetta leitt til þess að koma þurfti þrisvar aftur í íbúðina til að leggja þessa ílögn. Þetta seinki þeim verkþáttum sem komi næst á eftir ílögn í baðherbergjum sem telja megi að séu innan við 10% af flatarmáli íbúða. Með eðlilegum hætti hefði aðalstefnandi átt að geta lokið við verk sín í íbúðinni að öðru leyti þannig að tafir hafi ekki orðið af þessum sökum á vinnu annars staðar í íbúðinni. Meðan á vinnu við trefjasteypu standi yfir sé ljóst að óþrif verði auk þess sem önnur vinna er hindruð á meðan. Telja matsmenn að truflun af þessu tagi sé að jafnaði 7 dagar á hverja íbúð. Þá telja matsmenn að upplýsingar um trefjasteypu hafi þurft að liggja fyrir minnst 10 dögum áður en gólfílögnum átti að ljúka til að ekki yrðu tafir af breytingunni ef trefjalögninni ætti að ljúka jafnt annarri gólfílögn. Er það niðurstaða matsmanna að vinnu við trefjasteypu í húsi 3 hafi seinkað um 43 daga, vinnu við hús 5 um 21 dag og vinnu við hús 4 í 1 dag. Seinkun í húsum 3,4 og 5 vegna upplýsingaskorts sé til viðbótar seinkun vegna framkvæmdarinnar á sjálfri trefjasteypunni. Matsmenn telja verk vegna brunahólfa innifalin í liðnum um frágang íbúða í verkáætlun. Hafi aðalstefndi ákveðið að breyta brunahólfum milli íbúða og að sú breyting virðist hafa komið fram eftir samkomulag aðila frá apríl 2004. Hafi breytingin þau áhrif að vinna við hana sé seinlegri og í heildina valdi þessi verkþáttur 4 daga lengri verktíma í hverri íbúð en áætlað hafi verið við gerð samkomulagsins í apríl 2004. Þá kemur fram hjá matsmönnum að ljóst sé að tilteknum verkum verði að ljúka áður en veggir séu settir upp og öðrum verkum sé ekki unnt að ljúka fyrr en þeir hafi verið settir upp. Séu upplýsingar um staðsetningu veggjanna ekki tiltækar þegar komi að veggjauppsetningu sé augljóst að uppsetningu seinki auk þeirra verka sem ekki er hægt að framkvæma fyrr en eftir uppsetningu. Seinki lokum verks jafn mikið og upplýsingum seinki fram yfir undirbúning að reisingu veggjanna. Telja matsmenn að samkvæmt gögnum sé ljóst að íbúðum í húsi 3 ætti að seinka um 60 daga vegna upplýsingaskorts en ekki séu upplýsingar um aðrar íbúðir Um tafir vegna lóðaframkvæmda á vegum aðalstefnda kemur fram hjá matsmönnum að þar sem aðalstefnandi hafi ekki haft stjórnunarvald yfir þeim aðila sem sá um lóðarframkvæmdina hafi hann ekki getað skipulagt vinnu á lóð þannig að sú vinna félli að vinnu samkvæmt samningi hans við aðalstefnda. Telja matsmenn hins vegar að með eðlilegri verkstjórn hefði vinna á lóð ekki þurft að valda töfum á öðrum verkum þó kunni svo að hafa orðið vegna þess að aðalstefnandi hafði ekki skipunarvald yfir verktaka á lóð og hóflega metið megi ætla að vinna í lóð eftir 22. september 2004 hafi valdið töfum á þeim íbúðum og húsum sem ekki hafði verið lokið við og áætla þeir töfina 2 daga. Þá er það niðurstaða matsmanna að rof á hitaveituæð á vegum aðalstefnda hafi ekki valdið neinum töfum og séu samskipti við Orkuveitu Reykjavíkur á byggingartíma ekki á ábyrgð aðalstefnda. Þá telja matsmenn að með eðlilegri verkstjórn hefði verið hægt að stýra framhjá töfum vegna breytinga á loftum í sameign. Þá séu engin rök fyrir því að breyting á frágangi á gluggum að innan hafi tafið vinnu í íbúðunum. Um tafir vegna aukaverka kveða matsmenn að kjarnaborun kunni að hafa haft í för með sér tafir en þar sem engin gögn liggi fyrir um hvernig umrædd borun tafði verkið þá er það niðurstaða þeirra að þessi verkliður hafi ekki tafið verkið. Þá er niðurstaða þeirra að tafir vegna ágangs annarra verktaka hafi verið bættar og því séu engin gögn sem réttlæti framlengingu á verktíma af þessum sökum. Þá telja matsmenn að breytingar á lömpum hafi ekki valdið töfum á verkinu. Er það niðurstaða matsins að þau verk sem þeir hafa komist að niðurstöðu um að hafi tafið verkið, leiði til framlengingar á verktíma til 14. október 2004 fyrir fyrstu íbúð og til síðustu skila 23. febrúar 2005. Samkvæmt ÍST-30 grein 24.3 skal verktaki sem telur sig eiga rétt á framlengingu á verktíma tafarlaust senda verkkaupa rökstudda tilkynningu um það. Að teknu tilliti til þess að haldnir voru reglulegir verkfundir í verkinu þar sem fjallað var um verkið og framgang þess og mætt var af hálfu beggja aðila verður að leggja til grundvallar að aðalstefnda hafi verið kunnugt um þau atriði sem um ræðir á svipuðum tíma og þau komu upp og verða því ekki gerðar jafnstrangar kröfur til þess hversu fljótt tilkynningar hafi þurft að koma fram frá aðalstefnanda og þykir aðalstefnandi hafa fullnægt þessari skyldu sinni gagnvart aðalstefnda þegar hann loks tilkynnti um tafir. Aðalstefnandi gerir kröfur um greiðslu bóta vegna framlengingar á verktíma sem nemi rekstrarkostnaði í einn mánuð út frá sundurliðaðri magn- og verðskrá. Telja matsmenn hana líklega og eðlilega nema að því leyti að yfirstjórn og áhætta sé ekki með eðlilegum hætti eða um 50% og 30% ofan á annan kostnað. Vilja þeir miða við 5% og 3% og sé því rekstrarkostnaður á mánuði 8.337.000 krónur en ekki 13.897.944 krónur eins og aðalstefnandi reikni með. Hefur matsgerðinni ekki verð hnekkt og þykir rétt að leggja hana til grundvallar að þessu leyti og er það því niðurstaða dómsins að tekin er til greina bótakrafa aðalstefnanda vegna framlengingar á verktíma að fjárhæð 8.337.000 krónur. Aðalstefnandi gerir einnig kröfur um bætur fyrir að flýta verkinu um tvo mánuði og reiknar hann með 3% álagi á þann kostnað sem hann telur vera hluta innanhússvinnu í samningi aðila eða 580.000.000 krónur eða 34.800.000 krónur fyrir tvo mánuði. Samkvæmt matsgerð kemur fram að erfitt sé að reikna kostnað fyrir flýtingu verks miðað við þau gögn sem liggja fyrir í málinu. Almennt megi þó segja að til þess að flýta verki verði það ekki gert nema með því að fjölga mönnum og/eða láta vinna yfirvinnu eða vaktavinnu. Slíkt sé þó ekki mögulegt nema að auka jafnframt við tækjakost og flýta afgreiðslu efnis. Er það niðurstaða matsmanna að áætlaður kostnaður við að flýta verkinu um 2 mánuði sé 18.000.000 króna. Í samningi aðila eru ekki ákvæði sem kveða á um greiðslu til aðalstefnanda ef hann skilar verki fyrir umsaminn skilatíma. Hins vegar þykir ljóst að aðalstefnandi eigi rétt á hlutdeild í þeim hagnaði sem verður til vegna þessa og er það álit dómsins að hann eigi rétt til greiðslu sem nemur helmingi þeirrar fjárhæðar sem matsmenn hafa metið vegna þessa eða samtals 9.000.000 króna. Þannig er það niðurstaða varðandi kröfu aðalstefnanda vegna tafa og flýtingar á verktíma að aðalstefnda beri að greiða honum 17.337.000 krónur. Stefnandi í aðalsök gerir þá kröfu að aðalstefnda beri að fella niður verktryggingu að fjárhæð 100.006.244 krónur sem útgefin var af Íslandsbanka hf., (nú Glitni hf.) 20. október 2003 eða til vara að aðalstefnda beri að lækka verktryggingu í 33.335.415 krónur. Aðalstefndi hefur krafist sýknu af þessari kröfu aðallega vegna aðildarskorts en til vara af þeim sökum að umræddu verki sé enn ekki lokið. Aðalstefnandi hefur ekki rökstutt kröfu þessa að neinu leyti og verður ekki af málatilbúnaði hans ráðið á hvaða málsástæðum eða lagarökum hann byggi kröfu þessa. Þykir málatilbúnaður aðalstefnanda að þessu leyti ekki vera í samræmi við ákvæði réttarfarslaga um skýran og glöggan málatilbúnað og verður ekki hjá því komist að vísa kröfu þessari frá dómi án kröfu, sbr. d, e og f. liðir 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Gagnkrafa gagnstefnanda sem lýtur að tafabótum byggir á því að gagnstefndi hafi ekki skilað verki í samræmi við samkomulag aðila, en lokadagur hafi átt að vera 30. nóvember 2004 og séu þær 75.000 krónur hvern dag fram yfir lokadag. Ágreiningur er milli aðila um hvenær gagnstefndi hafi afhent gagnstefnanda hina ýmsu verkhluta. Gagnstefnandi heldur því fram að við úttekt hafi hann afhent gagnstefnanda þann verkhluta sem tekinn er út þrátt fyrir að einhverjar aðfinnslur kæmu fram við úttekt enda liggur fyrir að gagnstefnandi tók hvern verkhluta formlega í notkun við úttektina og verður því ekki séð að annmarkar á verkinu hafi hamlað notkun þess. Gagnstefnandi heldur því hins vegar fram að gagnstefndi hafi ekki afhent gagnstefnanda verkhlutana fyrr en búið hafi verið að lagfæra allt sem athugasemdir höfðu komið fram um við úttekt. Það er mat dómsins með hliðsjón að kafla 28 í ÍST-30 að verkhluta teljist skilað með úttekt nema í ljós komi verulegir gallar sem hamli eðlilegri notkun. Gagnstefndi byggir á því að skilyrði nýrrar úttektar séu að um verulega galla sé að ræða sem hamlað hafi notkun. Tekur dómurinn því undir túlkun gagnstefnda varðandi þetta atriði og fær sá skilningur stoð í matsgerð hinna dómkvöddu matsmanna sem leggja mat á það hvort gagnstefndi hafi skilað verkhlutum á réttum tíma að teknu tilliti til hugsanlegs réttar gagnstefnda á framlengingu á verktíma. Matsmenn telja að gagnstefndi hafi í langflestum tilvikum skilað viðkomandi verkhlutum fyrir áætlaðan verktíma og afhending á þeim örfáu sem skilað var eftir áætlaðan verktíma hafi aðeins dregist í fáa daga. Samkvæmt málatilbúnaði gagnstefnanda byggir hann á því að samkvæmt samningi aðila skuli reikna tafabætur frá þeim degi sem hverjum stigagangi í heild skyldi að fullu lokið og í kröfum sínum byggir hann á að sá dagur hafi verið 30 nóvember 2004, í samræmi við samkomulag aðila 6. apríl 2004, og leiði öll skil eftir þann dag til þess að hann eigi rétt á tafabótum. Í niðurstöðum hinna dómkvöddu matsmanna komast þeir að því að lokaskil á sameignum allra húsanna hafi framlengst til 23. febrúar 2005 og samkvæmt matsgerðinni var einungis einni íbúð skilað eftir það, eða íbúð 1401 í húsi 7 sem skilað var 24. febrúar 2005. Að virtu því sem nú hefur verið rakið telur dómurinn ekki vera grundvöll fyrir beitingu tafabótaákvæðis í samningi aðila að öðru leyti en í einn dag og verður því gagnstefndi dæmdur til að greiða gagnstefnanda tafabætur sem nemur 75.000 krónum. Samningur aðila er fastmagnssamningur þó með þeirri undantekningu að magntaka skuli magn léttra veggja og gera upp á grundvelli magns og einingarverðs. Fyrir liggur að gangstefnandi greiddi 63.110.000 krónur vegna léttra veggja og verður af gögnum málsins ráðið að það hafi verið rétt fjárhæð miðað við endanlegt magn. Ákveðið viðmiðunarmagn er í samningi aðila og ber að gera það magn upp með raunmagni. Þannig er áætlað í samningi aðila að léttir veggir séu 46.040.000 krónur og magntalan í geymsluveggjum samkvæmt samningi 11.848.200 krónur. Þykir ljóst að kostnaður vegna léttra veggja var þannig innifalinn í samningi aðila og með því að gagnstefnandi greiddi fyrrgreinda fjárhæð vegna mistaka þar sem hann hafði áður greitt gagnstefnda fyrir umrædda létta veggi ber gagnstefnda að endurgreiða gagnstefnanda 57.888.200 krónur sem er sú fjárhæð sem hann hafði þegar greitt á grundvelli framvindureikninga. Af málatilbúnaði gagnstefnda verður ekki annað ráðið en að krafa hans sé endurkrafa vegna ofgreiðslu en ekki sjálfstæð viðurkenningarkrafa. Kröfu gagnstefnanda um endurgreiðslu vegna meintrar magnaukningar á svokölluðum Buchtal-flísum byggir hann á því að samningur aðila hafi verið fastverðssamningur og því ekki um að ræða að breytingar yrðu á verði og magni nema til kæmu breytingar á forsendum. Gagnstefnandi greiddi reikning þennan með fyrirvara og óskaði skýringa á meintri magnaukningu. Í samningi aðila kemur fram að gagnstefndi hafi frest til að gera athugasemdir við magntölur samnings áður en gengið yrði frá fastverðssamningi. Af gögnum málsins má ráða að gagnstefndi gerði athugasemdir innan tilsetts tíma sem rökstudd var með magntöluútreikningum. Hins vegar verður ekki af gögnum málsins ráðið að neinar athugasemdir hafi borist frá gagnstefnanda varðandi þessa magnútreikninga og verður því ekki annað séð en að krafa gagnstefnda um leiðréttingu magntalna hafi verið réttmæt. Þykir gagnstefnandi því ekki hafa sýnt fram á það með haldbærum gögnum að hann eigi réttmæta kröfu um endurgreiðslu vegna flísanna og verður gagnstefndi því sýknaður af þessum kröfulið gagnstefnanda að fjárhæð 8.659.092 krónur. Gagnstefnandi hefur gert kröfur um greiðslu skaðabóta vegna kostnaðar sem hann kveðst hafa haft við að fá aðra verktaka til að ljúka þeim verkum sem gagnstefnandi hafi átt að ljúka og til lagfæringar á göllum á þeim verkhlutum sem gangstefndi vann. Er krafan að fjárhæð 23.606.845 krónur. Gerir hann varakröfu um afslátt að fjárhæð 23.240.833 krónur vegna sama. Þá krefst hann skaðabóta vegna aukins kostnaðar við eftirlit að fjárhæð 1.034.792 krónur. Þau gögn sem gagnstefnandi leggur fram með kröfum þessum eru fyrst og fremst ljósrit reikninga frá ýmsum verktökum vegna vinnu í þágu gagnstefnanda. Af reikningum þessum verður ekkert ráðið hvort umrædd verk hafi verið á ábyrgð gagnstefnda eða að um sé að ræða lagfæringar á gölluðu verki gagnstefnda. Er nauðsynlegt að gagnstefnda sé með skýrum hætti gert ljóst við málshöfðun hvers sé krafist og hver sé grundvöllur kröfugerðar. Að öðrum kosti gefst honum ekki sanngjarn kostur á að verjast kröfu. Af því sem nú hefur verið rakið má ljóst vera að verulega skortir á skýrleika í málatilbúnaði gagnstefnanda varðandi skaðabótakröfur sínar og samhengi þeirra og málsástæðna fyrir þeim. Þykir málatilbúnaður hans því að þessu leyti vera í andstöðu við reglur réttarfarslaga um skýran og glöggan málatilbúnað. Þykir því ekki verða hjá því komist að vísa kröfum þessum frá dómi án kröfu, sbr. e, f og g liða 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Að því virtu sem nú hefur verið rakið verður stefndi í aðalsök dæmdur til að greiða stefnanda í aðalsök 82.206.779 krónur með dráttarvöxtum eins og greinir í dómsorði en dráttarvaxtakröfum aðalstefnanda hefur ekki verið mótmælt sérstaklega, allt að frádreginni innborgun hinn 23. mars 2005 að fjárhæð 3.125.431 króna sem dragast skal frá skuldinni miðað við stöðu hennar á innborgunardegi. Þá verður stefndi í gagnsök dæmdur til að greiða stefnanda í gagnsök 57.963.200 krónur með dráttarvöxtum eins og greinir í dómsorði en dráttarvaxtakröfum gagnstefnanda hefur ekki verið mótmælt sérstaklega. Eftir þessum úrslitum þykir rétt með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 að málskostnaður falli niður í aðalsök og gagnsök. Af hálfu stefnanda og gangstefnda flutti málið Othar Örn Petersen hrl. en af hálfu stefnda og gagnstefnanda flutti málið Ragnheiður M. Ólafsdóttir hrl. Greta Baldursdóttir héraðsdómari kveður upp dóm þennan ásamt meðdómsmönnunum Jóni Ágústi Péturssyni byggingatæknifræðingi og Gústaf Vífilssyni byggingaverkfræðingi. D Ó M S O R Ð Aðalstefndi, 101 Skuggahverfi hf. greiði aðalstefnanda, Eykt ehf. 82.206.779 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 86.950 krónum frá 8. nóvember 2004 til 25. janúar 2005, af 6.197.552 krónum frá 25. janúar 2005 til 27. janúar 2005, af 7.983.552 krónum frá 27. janúar 2005 til 1. febrúar 2005, af 8.092.803 krónum frá 1. febrúar 2005 til 2. febrúar 2005, af 9.145.003 krónum frá 2. febrúar 2005 til 7. febrúar 2005, af 13.769.759 krónum frá 7. febrúar 2005 til 11. febrúar 2005, af 14.348.759 krónum frá 11. febrúar 2005 til 14. febrúar 2005, af 20.657.484 krónum frá 14. febrúar 2005 til 21. febrúar 2005, af 24.780.673 krónum frá 21. febrúar 2005 til 22. febrúar 2005, af 28.325.422 krónum frá 22. febrúar 2005 til 23. febrúar 2005, af 31.540.730 krónum frá 23. febrúar 2005 til 24. febrúar 2005, af 31.979.730 krónum frá 24. febrúar 2005 til 1. mars 2005, af 35.558.159 krónum frá 1. mars 2005 til 7. mars 2005, af 35.950.759 krónum frá 7. mars 2005 til 14. mars 2005, af 36.044.709 krónum frá 14. mars 2005 til 15. mars 2005, af 43.608.928 krónum frá 15. mars 2005 til 17. mars 2005, af 45.824.262 krónum frá 17. mars 2005 til 18. mars 2005, af 46.901.060 krónum frá 18. mars 2005 til 23. mars 2005, af 66.104.798 krónum frá 23. mars 2005 til 25. mars 2005, af 66.869.548 krónum frá 25. mars 2005 til 30. mars 2005, af 70.426.239 krónum frá 30. mars 2005 til 1. apríl 2005, af 70.554.303 krónur frá 1. apríl 2005 til 5. apríl 2005, af 70.581.041 krónu frá 5. apríl 2005 til 15. apríl 2005, af 71.199.158 krónum frá 15. apríl 2005 til 18. apríl 2005, af 71.267.658 krónum frá 18. apríl 2005 til 20. apríl 2005, af 73.633.885 krónum frá 20. apríl 2005 til 25. apríl 2005, af 74.269.702 krónum frá 25. apríl 2005 til 26. apríl 2005, af 76.001.322 krónum frá 26. apríl 2005 til 3. maí 2005, af 76.591.322 krónum frá 3. maí 2005 til 16. maí 2005, af 76.695.972 krónum frá 16. maí 2005 til 17. maí 2005, af 77.780.572 krónum frá 17. maí 2005 til 22. júní 2005, af 79.449.687 krónum frá 22. júní 2005 til 12. júlí 2005, af 80.116.626 krónum frá 12. júlí 2005 til 2. ágúst 2005, af 80.255.748 krónum frá 2. ágúst 2005 til 31. ágúst 2005, af 81.358.224 krónum frá 31. ágúst 2005 til 20. september 2005, af 81.720.474 krónum frá 20. september 2005 til 14. október 2005, af 82.206.779 krónum frá 14. október 2005 til greiðsludags. Allt að frádreginni innborgun hinn 23. mars 2005 að fjárhæð 3.125.431 króna, sem dragast skal frá skuldinni miðað við stöðu hennar á innborgunardegi. Kröfu aðalstefnanda um að aðalstefnda beri að fella niður verktryggingu eða lækka hana er vísað frá dómi. Gagnstefndi, Eykt ehf., greiði gagnstefnanda, 101 Skuggahverfi hf., 57.963.200 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 75.000 krónum frá 11. mars 2005 til 28. apríl 2005, af 57.963.200 krónum frá 28. apríl 2005 til greiðsludags. Kröfum gagnstefnanda um skaðabætur samtals að fjárhæð 24.641.637 krónur er vísað frá dómi. Málskostnaður í aðal- og gagnsök fellur niður.
|
Mál nr. 410/2005
|
Kærumál Nauðungarsala Úthlutun söluverðs Sjómaður Sjóveðréttur Málsástæða
|
Fiskiskipið GP var í eigu útgerðarfélagsins GP ehf. Var skipinu lagt 10. desember 2003 og sagði þá útgerðarfélagið upp skiprúmssamningum annarra skipverja en HMK, ÖA, HAS, OS og KFS. Þann 5. apríl 2004 var þessum skipverjum einnig sagt upp og skipið selt nauðungarsölu daginn eftir. Varð Í hæstbjóðandi í skipið en framangreindir fimm skipverjar lýstu kröfum í söluverð ásamt BVÓ, sem var einn þeirra skipverja sem sagt var upp störfum strax 10. desember 2003. Þá lýsti L einnig kröfum í söluverð vegna vangoldinna lífeyrissjóðsiðgjalda, meðal annars á grundvelli þeirra krafna sem framangreindir skipverjar lýstu. Allir þessir aðilar töldu sig eiga lögveðrétt fyrir kröfum sínum. Fyrrum skipverjar á grundvelli 1. tl. 1. mgr. 197. gr. siglingalaga nr. 34/1985 en L á grundvelli 7. gr. þágildandi laga nr. 45/1999 um lífeyrissjóð sjómanna. Í lýsti einnig kröfu í söluverð á grundvelli skuldabréfs. Mótmælti Í við sýslumann að lögveðréttur væri fyrir kröfum skipverjanna og L en mótmæli hans voru ekki tekin til greina og skaut hann því málinu til héraðsdóms. Undir rekstri málsins var bú GP ehf. tekið til gjaldþrotaskipta og byggði Í meðal annars á því við munnlegan flutning málsins í héraði að kröfur framangreindra skipverja hefðu fallið niður fyrir vanlýsingu þar sem fyrir lá að þeir höfðu ekki lýst þeim í þrotabúið. Talið var að ekki hafi verið tilefni til að byggja á fyrrnefndri málsástæðu fyrr en kröfulýsingafresti var lokið í þrotabú GP ehf. og því teldist hún ekki of seint fram komin, sbr. 5. mgr. 101. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Skipið sem um ræddi var selt við nauðungarsölu meira en sjö mánuðum áður en bú GP ehf. var tekið til gjaldþrotaskipta og töldust þeir sem kölluðu til greiðslu af söluverði skipsins því geta haldið réttindum sínum til streitu við nauðungarsöluna, enda hafi kröfu þeirra um fullnustu ekki verið beint að þrotabúinu og gætu kröfur þeirra því ekki talist hafa fallið niður fyrir vanlýsingu. Þá var talið að Í hefði ekki sýnt fram á það með haldbærum rökum að ráðningarsamningum fyrrgreindra skipverja hefði verið sagt upp fyrr en 5. apríl 2004 eða að laun sem þeir kröfðust greiðslu á væru ekki til komin vegna starfa þeirra um borð í skipinu í skilningi 1. tl. 1. mgr. 197. gr. siglingalaga og nytu þau því sjóveðréttar samkvæmt lagaákvæðinu. Einnig var fallist á að kröfur L nytu sjóveðréttar. Hins vegar var talið að kröfulýsing BVÓ hefði ekki verið sett réttilega fram og var því hafnað að hann ætti rétt á úthlutun af söluverði skipsins. Þar sem Í hafði aðeins byggt á því fyrir sýslumanni að framangreindar kröfur ættu ekki að njóta sjóveðréttar en hafði ekki sett fram rökstudd mótmæli að því er varðaði kröfufjárhæðir þótti ekki unnt að taka til skoðunar varakröfu Í um lækkun. Hins vegar höfðu L og skipverjarnir HMK og KFS lækkað kröfur sínar undir rekstri málsins og voru fjárhæðir lækkaðar til samræmis. Að öðru leyti var framvarp sýslumanns til úthlutunar látið standa óbreytt.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Guðrún Erlendsdóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 29. ágúst 2005, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 12. september sl. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Norðurlands eystra 22. ágúst 2005, þar sem leyst var úr ágreiningi málsaðila um ákvörðun sýslumannsins á Húsavík 23. júní 2004 um að láta standa óbreytt frumvarp 10. maí sama ár til úthlutunar á söluverði fiskiskipsins Geira Péturs ÞH 344. Kæruheimild er í 1. mgr. 79. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu. Sóknaraðili krefst þess aðallega að frumvarpi sýslumanns verði breytt á þann veg að engu verði úthlutað upp í kröfur varnaraðila, en til vara að lægri fjárhæð verði úthlutað upp í þær en þeir krefjist. Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðilar krefjast þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur að öðru leyti en því, að varnaraðilarnir Héðinn Mari Kjartansson og Kristján Friðrik Sigurðsson hafa fallið frá kröfum um dráttarvexti eftir 10. maí 2004, sem teknar voru til greina í hinum kærða úrskurði. Varnaraðilar krefjast jafnframt kærumálskostnaðar. I. Samkvæmt því, sem fram er komið í málinu, var fiskiskipið Geiri Péturs gert út af samnefndu einkahlutafélagi og haldið til veiða þar til skipinu var lagt 10. desember 2003. Félagið virðist þá hafa sagt upp skiprúmssamningum annarra skipverja en varnaraðilanna Héðins Mara Kjartanssonar, Arnar Arngrímssonar, Hermanns Arnars Sigurðssonar, Olgeirs Sigurðssonar og Kristjáns Friðriks Sigurðssonar, en þeim mun öllum hafa verið sagt upp störfum 5. apríl 2004. Degi síðar var skipið selt nauðungarsölu á uppboði, þar sem sóknaraðili varð hæstbjóðandi. Við uppboðið 6. apríl 2004 lýstu allir varnaraðilar kröfu um greiðslu af söluverði skipsins. Í kröfulýsingu varnaraðilans Héðins var greint frá því að hann hafi gegnt stöðu yfirvélstjóra á skipinu á tilteknu tímabili fram til 10. desember 2003. Gerði hann kröfu um greiðslu launa fyrir tímabilið frá 11. sama mánaðar til 6. apríl 2004, en skaðabóta vegna riftunar skiprúmssamnings, sem nemi launum í þrjá mánuði frá síðastnefndum degi að telja. Í kröfulýsingunni var við útreikning launa og skaðabóta tekið mið á nánar tiltekinn hátt af meðallaunum varnaraðilans fyrir störf hjá Geira Péturs ehf. á árinu 2003. Krafa hans um laun og skaðabætur var þannig talin nema alls 2.121.467 krónum, þegar tekið hafði verið tillit til greiðslna frá útgerðinni eftir 10. desember 2003. Að viðbættum dráttarvöxtum, 7.030 krónum, og innheimtukostnaði, 223.196 krónum, var krafa þessa varnaraðila samtals um greiðslu á 2.351.693 krónum, sem hann taldi sig njóta sjóveðréttar fyrir í skipinu samkvæmt 1. tölulið 1. mgr. 197. gr. siglingalaga nr. 34/1985. Kröfulýsing varnaraðilans Arnar, sem hafði verið bátsmaður og netamaður á skipinu, var reist á sömu forsendum og að framan greinir, að því frágengnu að þar var gerð krafa um skaðabætur samsvarandi launum í einn mánuð frá 6. apríl 2004. Krafa hans um laun og skaðabætur nam alls 1.390.620 krónum, en að viðbættum dráttarvöxtum, 6.999 krónum, og innheimtukostnaði, 177.698 krónum, krafðist hann greiðslu af söluverðinu á samtals 1.575.317 krónum. Kröfulýsing varnaraðilans Hermanns, sem hafði verið 1. stýrimaður á skipinu og skipstjóri í afleysingum, var reist á sömu forsendum og áður var getið varðandi varnaraðilann Héðinn. Krafa um laun og skaðabætur var alls 3.487.483 krónur, en að viðbættum 27.559 krónum í dráttarvexti og 309.133 krónum í innheimtukostnað var samtals krafist greiðslu á 3.824.175 krónum af söluverðinu. Kröfulýsing varnaraðilans Olgeirs, sem hafði verið skipstjóri á skipinu, var einnig reist á sömu forsendum og kröfulýsing varnaraðilans Héðins. Gerði hann kröfu um laun og skaðabætur, samtals 4.573.403 krónur, dráttarvexti að fjárhæð 32.407 krónur og 349.873 krónur í innheimtukostnað, eða alls 4.955.683 krónur. Kröfulýsing varnaraðilans Kristjáns, sem hafði verið stýrimaður á skipinu, var jafnframt reist á sömu forsendum og kröfulýsing varnaraðilans Héðins. Krafa um laun og skaðabætur var samtals að fjárhæð 2.461.546 krónur, auk 19.499 króna í dráttarvexti og 245.141 krónu í innheimtukostnað, eða alls 2.726.186 krónur. Af því, sem liggur fyrir í málinu, verður ráðið að varnaraðilinn Björn Viðar Óttarsson hafi verið meðal þeirra skipverja á fiskiskipinu Geira Péturs, sem sagt var upp störfum þegar því var lagt. Í kröfulýsingu hans var ekki skýrt hvernig höfuðstóll kröfunnar, 102.342 krónur, væri kominn til, en kröfulýsingunni fylgdu gögn, sem virðast benda til þess að hér geti verið um að ræða ógreitt orlofsfé fyrir tímabilið frá 3. september til 30. desember 2003. Við síðastnefnda fjárhæð bættist innheimtukostnaður, 63.475 krónur, og var krafa hans því samtals 165.817 krónur. Krafðist hann greiðslu á henni af söluverði skipsins í skjóli sjóveðréttar samkvæmt 1. tölulið 1. mgr. 197. gr. siglingalaga. Kröfulýsingu varnaraðilans Lífeyrissjóðs sjómanna fylgdi reikningsyfirlit, sem geymdi upplýsingar um iðgjöld samkvæmt skilagreinum og innborganir Geira Péturs ehf. á nánar tilgreindu tímabili, en samkvæmt því stóð félagið í skuld við varnaraðilann 5. apríl 2004 að fjárhæð 758.758 krónur. Þá var í kröfulýsingunni vísað til þess að aðrir varnaraðilar teldu sig eiga ógreiddar kröfur vegna launa, skaðabóta og orlofsfjár, samtals að fjárhæð 14.136.861 krónu. Bæri að standa skil á iðgjöldum til lífeyrissjóðsins, sem næmu alls 10% af þeirri fjárhæð, eða 1.413.686 krónum. Taldi því þessi varnaraðili að ógreidd iðgjöld frá félaginu væru samtals 2.172.444 krónur. Að viðbættum 225.931 krónu í innheimtukostnað nam krafa varnaraðilans alls 2.398.375 krónum. Krafðist hann greiðslu hennar af söluverði skipsins í skjóli lögveðréttar samkvæmt 7. gr. þágildandi laga nr. 45/1999 um Lífeyrissjóð sjómanna. Sýslumaðurinn á Húsavík samþykkti 20. apríl 2004 áðurnefnt boð sóknaraðila í fiskiskipið Geira Péturs, sem var að fjárhæð 80.000.000 krónur, og gerði frumvarp 10. maí sama ár til úthlutunar á söluverðinu. Af því áttu 800.000 krónur að renna í ríkissjóð vegna sölulauna, en því næst skyldu fyrrgreindar kröfur varnaraðilanna Héðins, Arnar, Hermanns, Olgeirs, Kristjáns og Björns greiðast að fullu með samtals 15.598.871 krónu. Að baki þessu átti að greiða þrjár nánar tilteknar lögveðkröfur að fjárhæð alls 795.067 krónur, en síðan kröfu varnaraðilans Lífeyrissjóðs sjómanna með áðurgreindum 2.398.375 krónum. Eftirstöðvum söluverðsins, 60.407.687 krónum, átti loks að verja til greiðslu upp í tiltekið veðskuldabréf í eigu sóknaraðila. Með bréfi til sýslumanns 28. maí 2004 mótmælti sóknaraðili því að varnaraðilar fengju greitt af söluverði skipsins samkvæmt framangreindu frumvarpi. Voru mótmælin reist á því að kröfur varnaraðila fullnægðu ekki skilyrðum til að njóta sjóveðréttar og var greint frá röksemdum, sem að því sneru. Einnig var tekið fram í bréfinu að áskilinn væri réttur til að mótmæla útreikningi á kröfum varnaraðila á síðari stigum, ef þess gerðist þörf. Sýslumaður tók þessi mótmæli fyrir 23. júní 2004. Samkvæmt endurriti úr gerðabók mótmælti sóknaraðili því að varnaraðilar nytu sjóveðréttar fyrir kröfum sínum af fjórum nánar tilgreindum ástæðum. Einnig tók sóknaraðili fram að hann teldi sig ekki þurfa á því stigi að fjalla efnislega um útreikning krafna varnaraðila, en áskildi sér rétt til að mótmæla honum síðar. Bókað var eftir lögmanni varnaraðila að hann mótmælti því að unnt væri að breyta málsástæðum, sem sóknaraðili hefði borið upp, eða bæta nýjum við. Við fyrirtökuna tók sýslumaður ákvörðun um að hafna mótmælum sóknaraðila gegn frumvarpinu, sem stæði þannig óbreytt. Sóknaraðili lýsti því þegar yfir að hann leitaði úrlausnar Héraðsdóms Norðurlands eystra um þessa ákvörðun. Af því tilefni var mál þetta þingfest þar fyrir dómi 9. september 2004. Í greinargerðum varnaraðila fyrir héraðsdómi var því lýst yfir að viðurkennt væri að frá framangreindum kröfum varnaraðilans Héðins bæri að draga 50.000 krónur og varnaraðilans Kristjáns 19.106 krónur vegna innborgana frá Geira Péturs ehf., sem láðst hafi að taka tillit til við útreikning á kröfunum. Þá lækkaði einnig varnaraðilinn Lífeyrissjóður sjómanna höfuðstól kröfu sinnar í 1.956.578 krónur, þannig að heildarfjárhæð hennar að meðtöldum innheimtukostnaði breyttist í 2.182.509 krónur. Meðan málið var rekið fyrir héraðsdómi var bú Geira Péturs ehf. tekið til gjaldþrotaskipta 8. nóvember 2004. Fyrir liggur að varnaraðilar lýstu ekki kröfum í þrotabúið. II. Þegar málið var flutt fyrir héraðsdómi fyrra sinni 9. febrúar 2005 bar sóknaraðili meðal annars fyrir sig að kröfur varnaraðila, sem deilt er um í málinu, væru fallnar niður fyrir vanlýsingu, enda hafi þeim svo sem áður greinir ekki verið haldið uppi við gjaldþrotaskipti á búi Geira Péturs ehf. Sóknaraðili hafði ekki ástæðu til að halda fram þessari málsástæðu fyrr en eftir að kröfulýsingarfresti í þrotabúið lauk 1. febrúar 2005. Af þeim sökum og með vísan til 5. mgr. 101. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 2. mgr. 77. gr. laga nr. 90/1991, eru ekki efni til að líta svo á að þessi málsástæða hafi komið of seint fram. Samkvæmt 118. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. hefur vanlýsing kröfu við gjaldþrotaskipti að meginreglu í för með sér að hún falli niður, en þeirra áhrifa gætir þó aðeins gagnvart þrotabúinu, svo sem tekið er fram í ákvæðinu. Skipið, sem mál þetta varðar, hafði verið selt við nauðungarsölu meira en sjö mánuðum áður en bú gerðarþolans, Geira Péturs ehf., var tekið til gjaldþrotaskipta. Þeir, sem kölluðu til greiðslu af söluverði skipsins, gátu því haldið réttindum sínum til streitu við nauðungarsöluna, enda var kröfu þeirra um fullnustu ekki beint að þrotabúinu. Samkvæmt þessu verður ekki fallist á með sóknaraðila að varnaraðilar hafi glatað rétti til úthlutunar af söluverði skipsins sökum þess að þeir lýstu ekki kröfum sínum við gjaldþrotaskiptin. Í málinu bera varnaraðilarnir Héðinn, Örn, Hermann, Olgeir og Kristján meðal annars fyrir sig að þeim hafi ekki verið sagt upp störfum þegar fiskiskipinu Geira Péturs var lagt 10. desember 2003, enda hafi útgerðin haft í hyggju að halda því aftur til veiða og viljað tryggja að þeir yrðu þá áfram þar við störf, auk þess sem sinna hafi þurft eftirliti og öðrum verkum á skipinu, þótt það væri bundið við bryggju. Eigi þeir því rétt til launa fyrir tímabilið fram að því að þeim var sagt upp störfum 5. apríl 2004, svo og til bóta vegna riftunar skiprúmssamninga fyrir tímabilið þar á eftir, en fyrir þessum kröfum sé sjóveðréttur samkvæmt 1. tölulið 1. mgr. 197. gr. siglingalaga. Sóknaraðili hefur ekki sýnt fram á að ráðningarsamningar þessara varnaraðila hafi í raun fallið niður fyrr en samkvæmt framlögðum tilkynningum um uppsögn, sem Geiri Péturs ehf. beindi til þeirra 5. apríl 2004. Meðan á ráðningartímanum stóð var varnaraðilunum á öllum stigum skylt að verða við kvaðningu útgerðarinnar til skips, sbr. 59. sjómannalaga nr. 35/1985, ef sú ákvörðun hefði verið tekin að halda því til veiða. Ekkert liggur fyrir um að þessir varnaraðilar hafi á tímabilinu eftir 10. desember 2003 sinnt störfum fyrir Geira Péturs ehf., sem vörðuðu ekki skipið. Samkvæmt þessu verður í samræmi við 1. tölulið 1. mgr. 197. gr. siglingalaga að líta svo á að kröfur varnaraðilanna, sem um ræðir í málinu, séu um laun, sem þeir telji sig eiga rétt á fyrir störf um borð í skipinu. Með því að sóknaraðili hefur ekki fært fram önnur haldbær rök gegn því að þessir varnaraðilar njóti sjóveðréttar fyrir kröfum sínum verður að fallast á að sá réttur sé fyrir hendi. Í kröfulýsingu, sem varnaraðilinn Björn gerði um greiðslu af söluverði skipsins, var þess í engu gætt að greina frá því við hvaða heimild tilkall hans til greiðslu væri stutt, sbr. 2. mgr. 49. gr. laga nr. 90/1991. Ekki er unnt að líta svo á að gögn, sem fylgdu kröfulýsingunni, geti án nokkurra skýringa komið í stað slíkrar tilgreiningar. Undir rekstri málsins hefur ekkert frekar komið fram um kröfu varnaraðilans eða hvernig hún geti notið sjóveðréttar. Verður því að fallast á með sóknaraðila að krafa þessi geti ekki komið til álita við úthlutun á söluverði skipsins. Varnaraðilinn Lífeyrissjóður sjómanna hefur sem fyrr segir stutt rétt sinn til að krefjast greiðslu af söluverði skipsins við ákvæði 7. gr. laga nr. 45/1999, þar sem veittur var lögveðréttur fyrir ógreiddum iðgjöldum sjóðfélaga og launagreiðenda til lífeyrissjóðsins. Af gögnum málsins verður ekki annað ráðið en að hluti af kröfunni, sem þessi varnaraðili leitar greiðslu á, sé studdur við skilagreinar frá Geira Péturs ehf., sem lagðar hafi verið til grundvallar í áðurnefndu reikningsyfirliti, en að öðru leyti geri varnaraðilinn tilkall til lífeyrissjóðsiðgjalda af launum, þar með talið í uppsagnarfresti, sem aðrir varnaraðilar leita greiðslu á af söluverði skipsins. Lögveðréttur samkvæmt fyrrgreindu ákvæði var ekki bundinn við kröfu um lífeyrissjóðsiðgjöld, sem studd væri við skilagreinar launagreiðanda. Verður því að hafna mótbárum sóknaraðila gegn því að þessi varnaraðili geti notið lögveðréttar fyrir kröfum sínum. Mótmælin, sem sóknaraðili hafði uppi við sýslumann gegn því að varnaraðilar fengju greiðslu við úthlutun á söluverði fiskiskipsins Geira Péturs, voru að efni til bundin við atriði, sem vörðuðu veðréttindi fyrir kröfum varnaraðilanna. Því til samræmis tók sýslumaður með ákvörðun sinni 23. júní 2004 eingöngu afstöðu til þessara atriða og komst þar að þeirri niðurstöðu að frumvarpi til úthlutunar á söluverðinu yrði ekki breytt. Um þá ákvörðun er dómsmál þetta rekið, sbr. 2. mgr. 75. gr. laga nr. 90/1991. Þegar af þeirri ástæðu komast kröfur og málsástæður sóknaraðila, sem varða lækkun á kröfum varnaraðilanna, ekki að í málinu. Svo sem áður var getið hafa undir rekstri málsins verið gerðar breytingar til lækkunar á kröfum nokkurra varnaraðilanna frá því, sem lagt var til grundvallar í frumvarpi sýslumanns til úthlutunar á söluverði. Verður því kveðið á um breytingar á frumvarpinu þessu til samræmis eins og nánar greinir í dómsorði, auk þess sem hafnað er samkvæmt framansögðu tilkalli varnaraðilans Björns til greiðslu af söluverðinu. Með þeim breytingum hækkar úthlutun til sóknaraðila samkvæmt frumvarpinu, en að öðru leyti skal vera óröskuð ákvörðun sýslumanns um að það standi óbreytt. Rétt er að málskostnaður á báðum dómstigum falli niður milli sóknaraðila og varnaraðilans Björns. Á hinn bóginn verður sóknaraðili dæmdur til að greiða öðrum varnaraðilum málskostnað í héraði og kærumálskostnað, sem ákveðinn er í einu lagi handa hverjum þeirra eins og í dómsorði segir. Dómsorð: Ákvörðun sýslumannsins á Húsavík 23. júní 2004 er staðfest að öðru leyti en því að frumvarp 10. maí sama ár til úthlutunar á söluverði fiskiskipsins Geira Péturs ÞH 344 breytist á þann hátt að varnaraðilinn Héðinn Mari Kjartansson fái greiddar 2.301.693 krónur, varnaraðilinn Kristján Friðrik Sigurðsson 2.707.080 krónur og varnaraðilinn Lífeyrissjóður sjómanna 2.182.509 krónur, varnaraðilinn Björn Viðar Óttarsson fái ekkert greitt, en sóknaraðili, Íslandsbanki hf., fái greiddar 60.858.476 krónur. Sóknaraðili greiði varnaraðilunum Héðni Mara Kjartanssyni, Erni Arngrímssyni, Hermanni Arnari Sigurðssyni, Olgeiri Sigurðssyni, Kristjáni Friðriki Sigurðssyni og Lífeyrissjóði sjómanna hverjum fyrir sig samtals 100.000 krónur í málskostnað í héraði og kærumálskostnað. Að öðru leyti fellur málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður niður.
|
Mál nr. 261/2011
|
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
|
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi gert að sæta gæsluvarðhaldi, á grundvelli 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Jón Steinar Gunnlaugsson, Páll Hreinsson og Viðar Már Matthíasson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 29. apríl 2011, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 2. maí sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 29. apríl 2011, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 27. maí 2011 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði staðfestur. Fallist er á með sóknaraðila að sterkur grunur sé um að varnaraðili hafi með skömmu millibili gerst sekur um tvö kynferðisbrot sem varði allt að 16 ára fangelsi. Þegar litið er til þess og eðlis hinna ætluðu brota verður fallist á með sóknaraðila að uppfyllt sé skilyrði 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um að framlenging á gæsluvarðhaldi hans sé nauðsynlegt með tilliti til almannahagsmuna. Með þessum athugasemdum en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 29, apríl 2011. Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hefur krafist þess að Héraðsdómur Reykjavíkur úrskurði að X, kt. [...], verði gert að sæta gæsluvarðhaldi, allt til föstudagsins 27. maí 2011, kl. 16:00. Í greinargerð lögreglu kemur fram að upphaf máls þessa megi rekja til útkalls lögreglu á neyðarmóttöku slysadeildar vegna þolanda, A, kt. [...], sem þar hafi verið í skoðun vegna meintrar nauðgunar. Samkvæmt frásögn brotaþola hafi tveir menn nauðgað henni síðastliðna nótt 22. apríl. Samkvæmt frásögn brotaþola hafi hún verið að skemmta sér ásamt meðkærða Y, sem hún hafi þekkt fyrir m.a. vegna vensla við hann og vinkonu hennar B. Hafi þau verið í miðbæ Reykjavíkur og farið á nokkra skemmtistaði. Síðan hafi þau farið heim til brotaþola að [...] í Reykjavík og spjallað saman. Hafi B fljótlega farið að sofa en hin haldið áfram að spjalla. Skömmu síðar hafi kærði X boðað komu sína að [...], en brotaþoli hafi þekkt hann fyrir en kærði Y ekki. X hafi farið inn í herbergi ásamt brotaþolanum en hún hafi haft kynferðislegan áhuga á honum. Hann hafi hins vegar skipað kærða Y að koma til þeirra inn í herbergið og lagt til að þau færu saman í „þreesome.“ Undir þetta hafi A og kærði Y þó hvorug tekið. X hafi hins vegar gengið hreint til verks og þvingaði brotaþola með ofbeldi til munnmaka og stjórnað því sem fram hafi farið með því að skipa Y að hafa kynmök við brotaþola. Samkvæmt frásögn brotaþola hafi kærði X neytt hana til munnmaka og hafi kærði Y jafnframt haft samfarir við brotaþola. Samkvæmt frásögn brotaþola hafi hún verið afar hrædd við X og hafi tekið þá ákvörðun að berjast ekki á móti til að hljóta ekki skaða af. Hafi hann verið afar harkalegur við hana, rifið í hár hennar, klipið hana og stjórnað hreyfingum hennar. Eftir um hálftíma hafi kærði X hætt kynmökunum og gengið út úr herberginu en skipað kærða Y að halda áfram að eiga kynmök við brotaþola. Beri kærða Y og A saman um að fljótlega eftir að X hafi farið fram hafi þau hætt. Eftir þetta hafi kærði X reiðst heiftarlega og gert athugasemdir við það sem fram hafi farið í svefnherberginu þrátt fyrir að hann hafi átt frumkvæðið að því. Hafi hann m.a. haft frammi hótanir við brotaþola um að berja hana og kærða Y. X hafi farið af heimili brotaþola milli klukkan 06:00 og 07:00, en meðkærði Y hafi yfirgefið vettvang aðeins síðar. Ber brotaþola og kærða Y saman um að Y hafi sýnt mikla iðrun og að hann hafi verið hjá henni áfram að hennar beiðni, þar sem hún hafi óttast mjög að X myndi koma aftur. Næsta morgun hafi brotaþoli greint B, sem hafi verið sofandi í öðru herbergi, frá atvikum svo og fleiri vitnum. Þá hafi hún í framhaldinu farið á slysa- og bráðadeild Landsspítala til skoðunar. Fram hafi komið að kærðu hefðu ekki fengið sáðlát. Kærði X hafi verið handtekinn hinn 23. apríl og kannist hann við að hafa verið á heimili brotaþola aðfaranótt 22. apríl og haft samfarir og munnmök við brotaþola ásamt meðkærða Y. Kvaðst kærði hafa haft frumkvæði að þessu en kvað kærða Y og A hafa verið samstíga í því sem fram fór. Hann kannast við að vera „skapmikill maður“ og hafi hann upplifað A sem „hóru“ og „druslu“ vegna framkomu hennar. Framburður hans sé á annan veg um það sem gerðist í svefnherberginu en kærða Y og A. Samkvæmt skýrslu sem tekin hafi verið af kærða Y hafi hann viðurkennt samfarir og munnmök við brotaþola en kvað það sem fram hafi farið hafa verið gegn sínum vilja. Hafi hann í fyrstu talið að brotaþoli væri samþykk því sem fram fór, eða látið til leiðast, en þegar kærði X hafi einnig tekið þátt hafi það greinilega breyst. Hann kvaðst hafa upplifað X sem ógnandi persónu en allt hans fas hafi verið slíkt þó hann hafi ekki beitt sig ofbeldi heldur aðeins gefið honum fyrirskipanir. Hann kvað kærða hafa verið ógnandi og mjög harkalegan gegn brotaþola m.a. annars klipið í brjóst brotaþola, rifið í hár hennar og stjórnað hennar hreyfingum í einu og öllu, m.a. stjórnað því er hún hafði munnmök við sig. Kvaðst hann ekki hafa talið sig hafa möguleika til þess að andmæla kærða, en kærði Y sé bæði lág- og grannvaxinn. Brotaþola og kærða Y beri saman um atburðarrásina í veigamiklum atriðum, m.a. um það hvernig kærði X hafi stjórnað kynmökunum í einu og öllu og að þeim hafi staðið ógn af honum. Þá beri þeim saman um að kærði hafi státað sig af ofbeldisverkum sínum í almennu tali þeirra fyrir atburðinn. Til rannsóknar hjá lögreglu sé önnur kæra á hendur X fyrir nauðgun. Hún hafi verið lögð fram. 18. apríl sl. af C sem sé 17 ára gömul. Hafi hún greint frá því að kærði hefði brotið gegn henni aðfaranótt 27. mars sl. á dvalarstað sínum í Reykjavík. Hafi þau áður verið í samskiptum á Facebook en ákveðið að hittast umrædda nótt og hafi kærði sótt hana. Hafi C lýst því að hún hafi viljað hafa við hann samræði og hafi það haft eðlilegan aðdraganda. Skyndilega hafi kærði byrjað að vera ógnandi í hegðun og beita hana ofbeldi og stjórna öllum hennar hreyfingum. Hafi hann m.a. þvingað hana til munnmaka, endaþarmsmaka, rifið í hár hennar, bitið hana, slegið hana utanundir og klipið fast í brjóst hennar. Þá hafi hann sagt hana vera sína „eign“ og gripið þéttingsfast um háls hennar og hótað því að brjóta háls hennar ef hún hefði samræði við fyrrverandi kærasta sinn. C hafi leitað á neyðarmóttöku en samkvæmt upplýsingum þaðan hafi hún borið áverka, m.a á brjóstum og í hársverði. Þá hafi hún greint vinkonu frá því sem hafi gerst. Kærði hafi sagt kynferðismökin við C hafa verið með hennar samþykki. Hafi hann kannast við að hafa verið „smá harkalegur“ en hún hafi vitað hvað hann hafi viljað, enda hafi hann sagt við hana að hann væri „ekki góður strákur og enginn trúboðagaur.“ Kynferðisbrotamálin hvort um sig varði allt að 16 ára fangelsi. Um sé að ræða gróf brot þar sem kærði beiti yfirburðastöðu sinni og ógnandi tilburðum og hafi samræði við brotaþola gegn vilja þeirra með ofbeldi og ólögmætri nauðung, sbr. 1. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga. Líkindi séu með málunum tveimur, sérstaklega þegar litið sé til aðferða kærða við að koma fram vilja sínum á þann hátt sem honum þóknist og að hann virði að vettugi kynfrelsi brotaþolanna. Í báðum tilvikum sé um að ræða stutt kynni og að hann hafi ekki áður haft samræði við þær. Þá hafi þær báðar reynt að mótmæla honum í upphafi en hætt því af ótta við hann. Framburður brotaþolanna hvors um sig þyki trúverðugur en engin tengsl séu á milli þeirra. Í fyrra málinu fái framburður brotaþola styrka stoð af framburði annars gerandans. Þyki lýsing hans á aðstæðum samræmast í öllum atriðum því sem brotaþoli hafi lýst. Brotaþoli hafi borið á sama veg um það sem gerst hafi í svefnherberginu umrætt sinn, hjá lögreglu og hjá neyðarmóttöku. Marblettir samræmist lýsingu hennar á því hvernig X hafi klipið og gripið í hana. Þessu til viðbótar séu til staðar óbein sönnunargögn. Framburður brotaþola í seinna málinu hafi verið borinn undir kærða eins og áður sé rakið og hafi hann kannast við að hafa „nartað í eyra og háls“ og „gripið í hár.“ Brotaþoli hafi farið á neyðarmóttöku en þar hafi komið fram að áverkar séu á líkama hennar. Hafi framburður hennar verið á sama veg frá upphafi. Til viðbótar séu til staðar óbein sönnunargögn. Að mati lögreglu sé fram kominn sterkur grunur um að kærði hafi framið brot sem varði allt að 16 ára fangelsisrefsingu eins og rakið hafi verið. Rannsókn fyrra málsins sé í fullum gangi og miði vel áfram. Teknar hafi verið skýrslur af kærða Y og hafi hann verið laus úr gæsluvarðhaldi í gær. Þá hafi verið teknar skýrslur af ákærða og helstu vitnum. Rannsókn seinna málsins sé einnig langt á veg komin. Sé stefnt að því að ljúka rannsókn þeirra beggja innan mánaðar. Þá þyki almannahagsmunir krefjast þess, vegna eðlis brotanna, að kærði gangi ekki laus. Ætluð brot teljist varða við 1. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Með vísan til framangreinds, framlagðra gagna og 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008, um meðferð sakamála, sé þess krafist að krafan nái fram að ganga. Samkvæmt framansögðu liggja fyrir tvær kærur á hendur kærða fyrir nauðgun með fjögurra daga millibili. Fyrir liggur, samkvæmt framburði beggja brotaþola, að kærði hafi með ógnandi framkomu og miklu ofbeldi neytt þær til kynmaka. Í báðum málunum verður af gögnum ráðið að um mjög svipað ofbeldismynstur hafi verið að ræða af hálfu kærða. Í öðru málinu liggur fyrir framburður meðkærða sem styður að verulegu leyti framburð brotaþola í því máli. Báðir brotaþolar báru áverka eftir umrædda atburði, eins og framlögð vottorð staðfesta. Að þessu virtu er fallist á það með lögreglustjóra að fram sé kominn sterkur grunur um að kærði hafi framið brot sem varða allt að 16 ára fangelsisrefsingu, og eru þess eðlis að gæsluvarðhald yfir honum sé nauðsynlegt með tilliti til almannahagsmuna, samkvæmt 2. mgr. 95. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008. Verður því fallist á kröfu Lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu eins og hún er fram sett og nánar greinir í úrskurðarorði. Hervör Þorvaldsdóttir héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. Ú R S K U R Ð A R O R Ð : Kærði, X, kt. [...], skal sæta gæsluvarðhaldi, allt til föstudagsins 27. maí 2011, kl. 16:00.
|
Mál nr. 784/2016
|
Kærumál Ráðgefandi álit
|
S o.fl. kröfðust þess að ógilt yrði ákvörðun Skipulagsstofnunar um að fyrirhuguð framkvæmd SM Inc. á Grundartanga í Hvalfjarðarsveit, sem fólst í hreinsun kísilmáls til framleiðslu á sólarkísli, væri ekki líkleg til þess að hafa í för með sér umtalsverð umhverfisáhrif og skyldi því ekki háð mati á umhverfisáhrifum, sbr. lög nr. 106/2000 um mat á umhverfisáhrifum. Undir rekstri málsins í héraði kröfðust S o.fl. þess að aflað yrði ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins á átta spurningum sem vörðuðu túlkun á tilskipun 85/337/EBE með síðari breytingum. Hæstiréttur staðfesti hinn kærða úrskurð um að hafna beiðni S o.fl. þar sem ekki yrði séð að svör EFTA-dómstólsins hefðu þýðingu fyrir úrslausn málsins.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnirÓlafur Börkur Þorvaldsson og Helgi I. Jónsson og Ingveldur Einarsdóttir setturhæstaréttardómari. Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 22. nóvember 2016, enkærumálsgögn bárust réttinum 5. desember sama ár. Kærður er úrskurðurHéraðsdóms Reykjavíkur 9. nóvember 2016, þar sem hafnað var beiðni sóknaraðilaum að leitað yrði ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins um nánar tiltekin atriði ítengslum við mál sem sóknaraðilar reka á hendur varnaraðilum til að fá ógiltaákvörðun varnaraðilans Skipulagsstofnunar 25. apríl 2014 um að fyrirhuguðframkvæmd varnaraðilans Silicor Materials Inc. á Grundartanga íHvalfjarðarsveit, sem felst í hreinsun kísilmálms til framleiðslu á sólarkísli,skuli ekki háð mati á umhverfisáhrifum. Kæruheimild er í 3. mgr. 1. gr. laganr. 21/1994 um öflun álits EFTA-dómstólsins um skýringu samnings um Evrópskaefnahagssvæðið. Sóknaraðilar krefjast þess að beiðni þeirra verði tekin tilgreina. Þá krefjast þau kærumálskostnaðar. Varnaraðilar krefjast staðfestingar hins kærðaúrskurðar og kærumálskostnaðar.Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðarverður hann staðfestur.Rétt er að kærumálskostnaður falli niður. Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Kærumálskostnaður fellur niður. Úrskurður HéraðsdómsReykjavíkur 9. nóvember 2016.I Mál þetta, semvar tekið til úrskurðar 12. október sl., er höfðað 1. október 2015 af RagnheiðiJónu Þorgrímsdóttur, Kúludalsá 1, Hvalfjarðarsveit, Davíð Braga Gígju, Melum,Reykjavík, Guðrúnu Lilju Ingólfsdóttur, Efstahjalla 11, Kópavogi, JóniGíslasyni og Sólrúnu Þórarinsdóttur, Baulubrekku, Kjósarhreppi, Ólafi Jónssyni,Berjalandi, Kjósarhreppi, RagnariGunnarssyni og Unni Sigfúsdóttur, Bollastöðum 1, Kjósarhreppi, HelguHermannsdóttur og Sigurþór Inga Sigurðssyni, Borgarhóli, Kjósarhreppi, HulduÞorsteinsdóttur, Eilífsdal, Kjósarhreppi, Önnu Guðfinnu Ingólfsdóttur, Eyjum 1,Kjósarhreppi, Gunnari Leó Helgasyni, Helga Jónssyni og Sigríði InguHlöðversdóttur, Felli, Kjósarhreppi, Þórarni Jónssyni og Lisu Sascha Boije afGennaes, Hálsi 1, Kjósarhreppi, Aðalheiði B. Einarsdóttur og Hermanni IngaIngólfssyni, Hjalla, Kjósarhreppi, Bergþóru Andrésdóttur og SigurbirniHjaltasyni, Kiðafelli 2, Kjósarhreppi, Birni Hjaltasyni og Katrínu Cýrusdóttur,Kiðafelli 3, Kjósarhreppi, Laufeyju Kristjánsdóttir, Litlu-Tungu, Kjósarhreppi,Maríönnu Hugrúnu Helgadóttur, Lækjarbraut 1, Kjósarhreppi, Regínu HansenGuðbjörnsdóttur, Lækjarbraut 2, Kjósarhreppi, Rósu Guðnýju Þórsdóttur og ErniViðari Erlendssyni, Lækjarbraut 3, Kjósarhreppi, Guðrúnu Björk Gunnarsdóttur ogJónu Björk Jónsdóttur, Lækjarbraut 4, Kjósarhreppi, Sigurbjörgu Ólafsdóttur ogSigurþór Gíslasyni, Meðalfelli, Kjósarhreppi, Jónu Thors, Miðbúð 5,Kjósarhreppi, Kristínu Eyjólfsdóttur og Magnúsi Bergmann Magnússyni, Miðbúð 7,Kjósarhreppi, Eggerti Þór Sveinbjörnssyni, Traðarholti, Kjósarhreppi, SoffíuDagmar Þórarinsdóttir, Bugðutanga 2, Mosfellsbæ, Birni Guðbrands Ólafssyni ogGuðríði Gunnarsdóttur, Þúfu, Kjósarhreppi, Gunnari Auðuni Gíslasyni, Þúfukoti2, Kjósarhreppi, Guðbjörgu R. Jóhannesdóttur, „óstaðsett í hús“, Kjósarhreppi,Magnúsi Guðbjartssyni, „óstaðsettur í hús“, Kjósarhreppi, Guðbjörgu JónuMagnúsdóttur og Gunnari Ásbjörnssyni, Barðastöðum 11, Reykjavík, IngibjörguJónsdóttur, Bræðraborgarstíg 15, Reykjavík, Einari Tönsberg og Rakel McMahon,Háaleitisbraut 17, Reykjavík, Ágústu Oddsdóttur, Miklubraut 52, Reykjavík, PiuRakel Sverrisdóttur, Danmörku, Skúla Mogensen, Bretlandi, Umhverfisvaktinni viðHvalfjörð, Kúludalsá 1, Akranesi, og Kjósarhreppi, Ásgarði Kjós, Kjósarhreppi,gegn Silicor Materials Iceland ehf. og Silicor Materials Iceland Holding hf.,Suðurlandsbraut 18, Reykjavík, Skipulagsstofnun, Laugavegi 166, Reykjavík ogíslenska ríkinu, Skuggasundi 1, Reykjavík. Sömu stefnendur höfðuðu mál þetta 25.nóvember 2015 gegn Silicor Materials Inc., 1750 Lundy Ave. 610220, San José,California 95161, Bandaríkjum Norður Ameríku. Í málinukrefjast stefnendur þess að ógilt verði ákvörðun stefnda Skipulagsstofnunar frá25. apríl 2014 um að fyrirhuguð framkvæmd stefnda, Silicor Materials Inc., áGrundartanga í Hvalfjarðarsveit, sem felst í hreinsun kísilmálms tilframleiðslu á sólarkísli, sé ekki líkleg til þess að hafa í för með sérumtalsverð umhverfisáhrif og skuli því ekki háð mati á umhverfisáhrifum. Þá krefjaststefnendur þess einnig að stefndu verði dæmd óskipt (in solidum) til þess aðgreiða hverjum stefnenda fyrir sig málskostnað. Stefndu, SilicorMaterials Inc., Silicor Materials Iceland ehf. og Silicor Materials IcelandHolding hf., kröfðust þess í öndverðu aðallega að máli þessu yrði vísað frádómi. Þeirri kröfu var hafnað með úrskurði dómsins 6. júní 2016 að öðru leytien því að máli stefnendanna Umhverfisvaktarinnar við Hvalfjörð og Kjósarhreppvar vísað frá dómi. Að því frágengnu krefjast Silicor-félögin sýknu af öllumkröfum stefnenda auk málskostnaðar óskipt úr hendi stefnenda. Stefndu,Skipulagsstofnun og íslenska ríkið, kröfðust þess einnig að málinu yrðiaðallega vísað frá dómi, en þeirri kröfu var jafnframt hafnað með úrskurðidómsins 6. júní 2016. Að því frágengnu er krafist sýknu af þeirra hálfu, aukmálskostnaðar óskipt úr hendi stefnenda. Í þinghaldi 22.september sl. boðaði lögmaður stefnenda að fyrirhugað væri að leggja frambeiðni um að leita ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins í tilefni af máli þessu.Sú beiðni var lögð fram í þinghaldi 6. október sl. þar sem farið var fram á aðátta nánar tilgreindar spurningar yrðu lagðar fyrir EFTA-dómstólinn. Af hálfubeggja stefndu var því mótmælt að orðið yrði við beiðninni. Hinn 12. október sl.gerðu aðilar grein fyrir sjónarmiðum sínum um það hvort umræddar spurningar,eða eftir atvikum aðrar spurningar er lúta að sakarefni málsins, yrðu lagðarfyrir EFTA-dómstólinn. Að honum loknum tók dómurinn málið til úrskurðar.II Málavextir eruþeir að í mars 2014 barst stefnda Skipulagsstofnun tilkynning frá VSÓ Ráðgjöfehf. þess efnis að bandarískt fyrirtæki, Silicor Materials, áformaði að byggjaverksmiðju á Grundartanga í Hvalfjarðarsveit til að hreinsa kísilmálm. Ísvonefndri matsskyldufyrirspurn er því haldið fram að framleiðslan falli undirlið 4 d í 2. viðauka við lög nr. 106/2000, um mat á umhverfisáhrifum. Í þeimviðauka eru taldar upp framkvæmdir sem skulu aðeins vera háðar mati áumhverfisáhrifum hafi þær í för með sér umtalsverð umhverfisáhrif vegnaumfangs, eðlis eða staðsetningar. Í fyrirspurninnier fyrirhugaðri framkvæmd lýst, þar á meðal því mannvirki sem ætlunin væri aðreisa. Kemur þar fram að verksmiðjan verði um 93.000 m² og væri áætluð hæðhennar 8 til 25 metrar. Þar er jafnframt gerð grein fyrir fyrirhugaðriframleiðslu, en hún felst í því að hreinsa 99,5% kísil með bráðnu áli, enþannig er ætlunin að framleiða 99,9999% hreinan kísil sem nota má ísólarsellur. Framleiðsluferlinu er þar lýst í fimm skrefum. Fyrsta skrefiðfelst í því að kísilmálmurinn er leystur upp í bráðnu áli „og svoendurkristallaður (storknun) með því að lækka hitastigið“. Með þessu á álið aðdraga óhreinindi úr kíslinum þannig að eftir verði hreinni kísilflögur semfalli út í álinu. Samkvæmt lýsingunni er þessi aðgerð endurtekin nokkrumsinnum. Öðru skrefinu er lýst á þann veg að fljótandi áli er helt úr deiglunumþannig að eftir situr hreinn kísill. Álið sem þannig hefur dregið í sigóhreinindi úr kíslinum mun vera selt til endurvinnslu. Í fyrirspurninni er þriðjaskrefinu lýst þannig að ál sem storknað hefur á kísilflögunum er þvegið af meðsaltsýru og flögurnar síðan sigtaðar. Í fjórða hluta vinnslunnar erukísilflögurnar bræddar í spanofni og steyptar í mót. Frekari hreinsun mun faraþar fram með því að bæta flúxefnum í ofninn. Er þessu lýst þannig að viðstorknun sólarkísilsins í mótum flytjist óhreinindi upp í bráðina. Neðst ogfyrir miðju steypunnar sé kísillinn hreinni og fari sá hluti til frekarivinnslu meðan efsti hluti hennar fari aftur í hreinsun. Fimmti hlutivinnslunnar felst í því að steyptur sólarkísill er sagaður, sandblásinn,hreinsaður með þurrís og kísillinn sagaður að nýju. Stykkin munu síðan verahreinsuð í sýrubaði og að því loknu eru þau brotin upp í köggla sem ætlunin erað selja til frekari vinnslu. Í fyrirspurninnier enn fremur gerð grein fyrir árlegri notkun á því hráefni sem ætlunin er aðnota til framleiðslunnar, sem er kísill, ál, saltsýra, vítissódi, vatn og flúx,auk þess sem gerð er grein fyrir því magni sem gera verður ráð fyrir að verðigeymt á verksmiðjusvæðinu á hverjum tíma. Sömu upplýsingar eru gefnar upp umafurðir framleiðslunnar. Þar er einnig upplýst hver orkuþörfin verði miðað við16.000 tonna ársframleiðslu sem og hversu mikið af kælivatni þurfi tilframleiðslunnar. Einnig er þar gerð grein fyrir því hvernig stefnt sé að því aðsvara þessari þörf fyrir orku og vatn. Því næst er fjallað um þann úrgang semkemur til með að falla til við vinnsluna, sem er einkum sýra og afsogsryk, oghvað verði gert við úrganginn. Í fyrirspurninni er tafla þar sem gerð er greinfyrir samsetningu ryks frá steypuskála og styrk einstakra frumefna í því.Meginuppstaðan í afsogsrykinu er kísill, en jafnframt er hluti af því ál ogjárn, auk lítils háttar af kalsíni. Önnur efni eru þar í afar takmörkuðu magni.Í fyrirspurninni er jafnframt gerð grein fyrir skipulagi þess svæðis þar semætlunin er að verksmiðjan rísi auk þess sem staðháttum þar er lýst. Að lokum erþar vikið að helstu áhrifum framkvæmdarinnar á umhverfið að matiframkvæmdaraðila. Kemur þar fram að það sé mat hans að umhverfisáhrif vegnaframleiðslu sólarkísils í fyrirhugaðri verksmiðju geti ekki talist umtalsverð ískilningi laga um mat á umhverfisáhrifum. Væru möguleg áhrif innan allraviðmiða sem gildi t.d. um loftgæði, hljóðvist, þynningarsvæði og fráveitu. Skipulagsstofnuntók ákvörðun um matsskyldu 25. apríl 2014 eftir að hafa leitað umsagnarHvalfjarðarsveitar, Hafrannsóknarstofnunar, Heilbrigðiseftirlits Vesturlands,Mannvirkjastofnunar, Minjastofnunar Íslands, Umhverfisstofnunar ogVinnueftirlits. Í niðurstöðu Skipulagsstofnunar segir að framkvæmdin sétilkynningarskyld til ákvörðunar um matsskyldu samkvæmt 6. gr. og lið 4 d í 2.viðauka í lögum nr. 106/2000. Telur stofnunin að áhrif starfseminnar á loftgæðiog gæði yfirborðsvatns verði óveruleg, en framleiðslan feli hvorki í sérútblástur né útskolun mengunarefna. Þá losi framleiðslan hvorki flúor nébrennisteinsdíoxíð og hafi því engin áhrif á stærð þynningarsvæðis fyririðjuver á Grundartanga eða auki mengunarálag innan þess. Miðað við framlagðarupplýsingar um losun ryks taldi stofnunin að áhrif af völdum þess yrðu einnigóveruleg. Tekið er fram í niðurstöðu stofnunarinnar að byggingar verksmiðjunnarhefðu nokkur sjónræn áhrif í för með sér. Eftir sem áður komst stofnunin aðþeirri niðurstöðu að framkvæmdin væri ekki líkleg til þess að hafa í för meðsér umtalsverð umhverfisáhrif og skyldi því ekki vera háð mati áumhverfisáhrifum. III. Helstumálsástæður og lagarök stefnenda Með málshöfðunsinni fara stefnendur fram á að dómurinn felli framangreinda ákvörðunSkipulagsstofnunar úr gildi þar sem þeir telja að formannmarkar séu áákvörðuninni. Því til stuðnings vísa stefnendur til þess að Skipulagsstofnunhafi ekki rannsakað fyrirhugaða framkvæmd með viðhlítandi hætti og þar meðbrotið gegn rannsóknarreglu 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Þessimálsástæða er í fyrsta lagi rökstudd með því að Skipulagsstofnun hafi ekkikannað hvort framkvæmdin gæti fallið í framkvæmdaflokk sem leiddi tilfortakslausrar skyldu til að meta umhverfisáhrif hennar. Í öðru lagi hafi orðiðmisbrestur á því að afla nauðsynlegra gagna um framkvæmdina, þar á meðaláhættugreiningar og hvort og þá hvernig fyrirhugað framleiðsluferli hefði veriðsannreynt. Hafi nær einungis verið stuðst við upplýsingar frá stefnda SilicorMaterials Inc. Sú skylda hafi hvílt á stofnuninni að rannsaka gæði ogáreiðanleika upplýsinganna og sannreyna þær, en stefnendur telja að það hafihún ekki gert. Byggja stefnendur á því að ýmis atriði tengd framleiðsluaðferð,umfangi og staðsetningu fyrirhugaðrar verksmiðju hafi kallað á sérstakarannsókn af hálfu stefnda Skipulagsstofnunar. Telja stefnendur að stofnuninhafi ekki reist ákvörðun sína á óvilhöllum, hlutlausum og áreiðanlegum gögnum. Í tengslum viðframangreinda annmarka telja stefnendur enn fremur að stefndi Skipulagsstofnunhafi ekki framkvæmt það mat sem stofnuninni hafi borið að framkvæma. Því tilstuðnings vísa stefnendur til 2. viðauka, áður 3. viðauka, við lög nr.106/2000. Þar sé að finna í þremur töluliðum þau atriði sem stofnuninni hafifortakslaust borið að rannsaka þegar hún tók afstöðu til þess hvortumhverfismat skyldi fara fram. Þetta séu: 1. Eðli framkvæmdar (undirliðiri-vi). 2. Staðsetning framkvæmdar (undirliðir i-iv). 3. Eiginleikar hugsanlegraáhrifa framkvæmdar (undirliðir i-vi). Undir hverjum lið sé að finna útlistun ánánar tilgreindum atriðum sem stefnendur telja að stefnda Skipulagsstofnun hafiborið að taka til skoðunar og rannsaka. Er á því byggt af hálfu stefnenda aðstofnunin hafi sniðgengið þá skyldu. Í öðru lagitelja stefnendur að ákvörðun Skipulagsstofnunar sé haldin efnisannmörkum. Þvítil stuðnings vísa stefnendur til þess að umrædd framkvæmd sé þess eðlis að húneigi að falla í flokk framkvæmda sem heyri undir þágildandi 1. viðauka við lögnr. 106/2000, en ekki 2. viðauka, eins og byggt hafi verið á af hálfu stefndu.Því hafi fortakslaust átt að meta umhverfisáhrif framkvæmdarinnar. Þessu tilstuðnings vísa stefnendur til þess að lög nr. 106/2000 hafi upphaflega veriðsett til þess að uppfylla skyldur íslenska ríkisins samkvæmt EES-samningnum,sbr. 74. gr. og 1. lið í XX. viðauka hans, sbr. lög nr. 2/1993. Þær skyldurhafi m.a. falist í því að innleiða í íslenskan rétt tilskipun Evrópusambandsins97/11/EB, um breytingu á tilskipun 85/377/EBE um mat á áhrifum sem tilteknarframkvæmdir á vegum hins opinbera eða einkaaðila kunna að hafa á umhverfið, entilskipunin hafi tekið gildi 14. mars 1999 hjá Evrópusambandinu. Þessaritilskipun hafi síðan verið breytt og hún fengið nýtt númer, númerið2011/92/EBE. Þar sem ákvæðilaga nr. 106/2000 hafi falið í sér innleiðingu á framangreindri tilskipun teljastefnendur að stefnda Skipulagsstofnun hafi borið samkvæmt 3. gr. laga nr.2/1993 að skýra þágildandi ákvæði laga nr. 106/2000 til samræmis við tilskipuninaað svo miklu leyti sem við á. Af framangreindu leiði að nauðsynlegt hafi veriðað skýra þágildandi ákvæði 5. töluliðar 1. viðauka við lög nr. 106/2000 á þannveg að ákvæðið tæki til framleiðslu hrámálms, sem inniheldur ekki járn, úrgrýti, kirni eða afleiddu hráefni, sem fram fer með málmvinnsluaðferðum,efnafræðilegum aðferðum eða rafgreiningaraðferðum. Telja stefnendur að slíkframleiðsla falli undir ákvæðið án tillits til aðferða við málmvinnsluna. Stefnendur vísaenn fremur til þess að þegar framkvæmd getur rúmast innan fleiri flokka en einsverði að eyða öllum vafa um það hvort framkvæmd kunni að falla í flokk sem geristrangari kröfur um umhverfismat áður en aðrir flokkar komi til skoðunar. Teljastefnendur þessa skýringarreglu vera í samræmi við markmið laga nr. 106/2000. Stefnendur teljaað tveir flokkar framkvæmda hafi komið til álita. Annars vegar fyrrgreindur 5.töluliður 1. viðauka við lögin, en framkvæmdir sem falli undir hann skulu faraí umhverfismat. Þessi liður er svohljóðandi: „Verksmiðjur þar sem fram ferfrumframleiðsla eða endurbræðsla á málmum.“ Hins vegar hafi sá flokkur semstefndu byggðu á, 4. töluliður þágildandi 2. viðauka, getað komið til álita.Þar sagði orðrétt: „Stöðvar til bræðslu, einnig málmblendis á járnlausum málmumöðrum en góðmálmum, einnig endurheimtum vörum (hreinsun, steypa í steypusmiðjumo.s.frv.).“ Stefnendur taka fram að ef þessi flokkur á við sé framkvæmdeinungis háð mati á umhverfisáhrifum þegar Skipulagsstofnun telur að þær getihaft í för með sér umtalsverð umhverfisáhrif. Stefnendur telja að hafi minnstivafi leikið á því í hvaða flokk fyrirhuguð framkvæmd falli eigi að fella hanaundir þann flokk sem kveði á um fortakslausa matsskyldu. Í stefnu ersíðan gerð grein fyrir því hvað átt sé við með framleiðslu að mati stefnenda.Það sé þegar eðlisfræðileg eða efnafræðileg ummyndun efnis, efna eða eininga,eigi sér stað þannig að úr verði ný afurð. Telja stefnendur að framleiðslahrámálma teljist framleiðsla á málmblöndum sem fáist með því að blanda öðrumefnum saman við hreina málma. Þá geti framleiðsluaðferðir hrámálma einkum veriðbræðsla og hreinsun. Stefnendur benda á að í fyrirhugaðri framleiðslu sé um þaðbil 99,5% hreinn kísill notaður sem hráefni. Samkvæmt lýsingu stefnda, SilicorMaterials Inc., sé notuð málmvinnsluaðferð, sem felist í því að leysa kísilinnupp í bræddu áli. Því næst sé blandan látin kólna hægt þannig að álið dragi ísig ákveðin efni úr kíslinum, en úr blöndunni falli hreinni kísilflögur.Framleiðsluvaran sé sólarkísill, sem stefndi Skipulagsstofnun hafi staðfest aðsé hrámálmur. Jafnframt verði að líta á aðferðina, þ.e. að kísillinn sé leysturupp í bræddu áli og þar með hreinsaður, sem framleiðsluaðferð, en bræðsla oghreinsun geti verið framleiðsluaðferðir málma. Því telja stefnendur aðframkvæmd stefnda, Silicor Materials, sé framleiðsla þar semframleiðsluaðferðin felist í hreinsun á kísli með því að bræða hann í fljótandiáli. Stefnendur teljaþví að fyrirhuguð framkvæmd feli í sér framleiðslu hrámálms þar sem framleiðsluaðferðiner hreinsun á kísli. Þessi framkvæmd falli því mun betur að flokki 5. töluliðarþágildandi 1. viðauka við lög nr. 106/2000, sbr. flokk 4.01 í núgildandi 1.viðauka við lögin, heldur en að d-lið 4. töluliðar þágildandi 2. viðauka viðlögin, sbr. flokk 4.06 í núgildandi 1. viðauka laganna. Því skuli framkvæmdinfortakslaust sæta umhverfismati, sbr. 1. mgr. 5. gr. laga nr. 106/2000. Að þessufrátöldu telja stefnendur að jafnvel þó að framkvæmdin hafi ekki átt að fallaundir 1. viðauka við lög nr. 106/2000 verði samt að telja framkvæmdinamatsskylda, þar sem hún hafi fallið undir 2. viðauka laganna og geti haftumtalsverð umhverfisáhrif, sbr. 1. mgr. 6. gr. laganna, vegna umfangs, eðliseða staðsetningar. Stefnendur telja nægilegt að sá möguleiki sé til staðar aðframkvæmdin hafi slík áhrif svo að umhverfisáhrif hennar skuli metin. Í stefnuer um skýringu þessa ákvæðis vísað til p-liðar 1. mgr. 3. gr. laga nr.106/2000, sem og l-liðar sömu málsgreinar. Þá vísa stefnendur til athugasemdasem fylgdu frumvarpi til laga nr. 106/2000 þar sem fram komi að tilskipunEvrópusambandsins sé reist á meginreglum umhverfisréttar. Telja stefnendur aðþær meginreglur séu mikilvægar þegar komi að lögskýringu í tilvikum þegar reyniá framkvæmdir á borð við þær sem hér um ræði. Vísa stefnendur einkum tilvarúðarreglunnar í þessu sambandi, sem m.a. komi fram í aðfararorðumEES-samningsins. Byggja stefnendur á því að þessi lögskýring leiði til þess aðumrædd framkvæmd teljist hafa umtalsverð áhrif á umhverfið. Stefnendur færaþví næst rök fyrir því að umrædd framkvæmd geti haft umtalsverð umhverfisáhrifmeð hliðsjón af þeim atriðum sem líta beri til samkvæmt 3. mgr. 6. gr. laga nr.106/2000 og talin voru upp í 3. viðauka við lögin, nú í 2. viðauka sömu laga.Stefnendur víkja sérstaklega að staðsetningu framkvæmdarinnar og þeirra atriðisem eigi að líta til í því sambandi, sbr. 2. tölulið viðaukans. Teljastefnendur meðal annars að fyrirhuguð verksmiðja muni hafa mikil sjónræn áhrifá þeim stað þar sem henni er ætlað að rísa. Að mati stefnenda sé ekkert fjallaðum mótvægisaðgerðir vegna þessara áhrifa. Þá vísa stefnendur til þess aðfyrirhuguð verksmiðja verði staðsett nærri svæði sem sé á náttúruminjaskrá.Verndargildi þess sé þar talin vera: „Fögur strandlengja með fjölbreyttulandslagi og ríku fuglalífi.“ Telja stefnendur að nálægð verksmiðjunnar munihafa veruleg neikvæð áhrif á landslag og lífríki svæðisins. Þá séu fornminjar áfyrirhuguðu iðnaðarsvæði auk þess sem votlendi sé á landsvæðinu sem skilgreinthafi verið sem hverfisverndarsvæði samkvæmt aðalskipulagi Hvalfjarðarsveitar. Stefnendur getaþess einnig að framkvæmdin muni að auki losa tiltekin úrgangsefni út íandrúmsloftið, einkum í formi ryks. Fram komi að uppistaðan í rykinu verðikísill „og önnur efni í óverulegum mæli“. Ekki sé gerð nánari grein fyrir þvíhvaða önnur efni það séu eða í hvaða mæli þau verði losuð úr verksmiðjunni. Þáhafi ekki verið kannað hvort hætta sé á losun annarra efna en þeirra semtiltekin séu í matsskyldufyrirspurn. Stefnendur vísaeinnig til þess að verulegt magn af vatni verði notað í starfseminni. Fram hafikomið að vatnið verði fengið frá Vatnsveitufélagi Hvalfjarðarsveitar.Afkastageta vatnsveitunnar sé hins vegar takmörkuð. Fullyrt sé af hálfuframkvæmdaraðila að vatnsveitufélagið hafi skuldbundið sig til þess að útvegaþað vatn sem þurfi. Engin gögn hafi hins vegar verið lögð fram er staðfestiþessar fullyrðingar. Því liggi ekki fyrir upplýsingar um hvaða áhrif kunni aðhljótast af vatnsnotkun. Þá liggi ekki fyrir hvaða áhrif frárennslið, sem leittverði út í sjó, hafi á umhverfið. Stefnendur vísaenn fremur til þess að framkvæmdin sé á svæði þar sem fyrir sé verulegt álagvegna mengunar, m.a. vegna flúors og brennisteinsoxíðs. Benda þeir á aðstefndi, Silicor Materials Inc., hafi sagt að hann ætli að nota annað efni enflúor til álbræðslu, en ekki sé upplýst hvaða efni það er eða hvaða áhrif þaðhafi á umhverfið. Samkvæmt skýrslu VSÓ Ráðgjafar ehf., sem unnin hafi veriðfyrir Faxaflóahafnir, sé þolmörkum mengunar af völdum brennisteinsoxíðs ogflúors nú þegar náð, auk þess sem sérstaka aðgát verði að hafa varðandiþungmálma og svifryk. Benda stefnendur á að framkvæmd stefnda, SilicorMaterials Inc., verði viðbót við efna-, sjón-, hávaða- og ljósmengun sem fyrirsé á Grundartanga. Þar sem ekki hafi verið aflað upplýsinga um hversamlegðaráhrif framkvæmdin hafi sé ekki hægt að útiloka að áhrifin á umhverfiðverði umtalsverð. Stefnendurbyggja einnig á því að ekki sé lagt mat á áhættu sem verði vegna flutninga oggeymslu á hættulegum efni. Þar er vísað til þess að við framleiðsluna þurfi aðnota saltsýru, en hún falli undir staðal um hættuleg efni og reglugerð nr.1077/2010, um flutning hættulegra efna á landi, sem og vítissóta. Ekki liggifyrir gögn um öryggisatriði vegna þessara efna eða viðbragðsáætlanir sem sýnihvernig skuli taka á óhöppum, svo sem mengunarslysum. Stefnendur teljaeinnig að upplýsingar sem gefnar séu í fyrirspurn um hvað verði um úrgangframleiðslunnar séu óljósar, enda liggi ekkert fyrir um hvert stefndi, Silicor MaterialsInc., hyggist selja þennan úrgang. Þá sé ekki ljóst hvað verði um þann úrgangsem ekki takist að selja. Einnig vísastefnendur til þess að framkvæmdin muni fyrirsjáanlega auka hávaðamengun,sjónmengun og ljósmengun vegna aukinna fólksflutninga og flutninga með skipum. Með vísan tilþess sem hér hefur verið rakið telja stefnendur að sá möguleiki sé til staðarað framkvæmdin geti haft umtalsverð áhrif í för með sér vegna umfangs, eðlis ogstaðsetningar hennar. Því sé full ástæða til þess að meta umhverfisáhrifhennar. Telja þeir að náttúran eigi að njóta vafans í þessu efni. Því séákvörðun Skipulagsstofnunar efnislega röng. Stefnendur teljaframangreinda annmarka leiða til ógildingar á ákvörðun stefndaSkipulagsstofnunar, eins og nánar er rökstutt í stefnu.2. Helstumálsástæður stefndu Silicor-félaganna Stefndu, Silicor-félögin, byggja í fyrsta lagi á því að það eigi að sýkna þau á grundvelliaðildarskorts, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991, enda verði ekki séð aðstefnendur eigi hagsmuni af úrlausn málsins og geti átt aðild að kröfu þessefnis að umrædd ákvörðun verði felld úr gildi. Hinstefndu félög byggja í öðru lagi á því að ákvörðun Skipulagsstofnunar uppfylliöll form- og efnisskilyrði stjórnsýslulaga nr. 37/1993 og laga nr. 106/2000, ummat á umhverfisáhrifum. Því séu engin lagaskilyrði til þess að ógildaákvörðunina. Stefndu,Silicor-félögin, telja röksemdir stefnenda fyrir því að Skipulagsstofnun hafiekki rannsakað málið nægjanlega vera með öllu haldlausar. Varðandi þá röksemdstefnenda að ekki hafi verið tekin afstaða til þess hvort framkvæmdin gætifallið undir annan framkvæmdaflokk vitna félögin til ummæla í niðurstöðukaflahinnar umdeildu ákvörðunar og telja að í þeim hafi falist skýr afstaða til þessað framleiðsluferlið væri réttilega heimfært undir d-lið 4. töluliðar 2.viðauka við lögin. Ekki sé hægt að gera þá kröfu að stofnunin fjalli um alla þáflokka sem hún telji að ekki eigi við. Stefndubyggja á því að rannsókn meðstefnda hafi uppfyllt rannsóknarreglu 10. gr. stjórnsýslulaga.Í því sambandi benda félögin m.a. á að stefndu hafi falið verkfræðifyrirtækinuVSÓ Ráðgjöf ehf. að vinna matsskyldufyrirspurn vegna fyrirætlana um uppbyggingukísilgúrverksmiðju á Grundartanga. Með erindinu hafi fylgt allar tilskildarupplýsingar og fylgigögn í samræmi við 10. gr. reglugerðar nr. 1123/2005, ummat á umhverfisáhrifum. Þá hafi frekari upplýsinga verið aflað eins og nánar ervísað til í greinargerð. Fram komi í ákvörðun Skipulagsstofnunar að farið hafiverið yfir þessi gögn, sem hafi verið umfangsmikil og fjallað m.a. um eðli,staðsetningu og eiginleika hinnar fyrirhuguðu framkvæmdar, sbr. þau matskenndu viðmið sem framhafi komið í þágildandi 3. viðauka við lög nr. 106/2000. Enn fremur er vísaðtil þess að Skipulagsstofnun hafi gengið lengra við upplýsingaöflun en hennihafi verið skylt með því að fá umsögn fleiri aðila en leyfisveitenda. Þá vísastefndu því á bug að brotið hafi verið gegn meginreglu stjórnsýsluréttar umskyldubundið mat. Sú regla eigi ekki við um það atriði sem stefnendurtilgreini. Þá byggja stefndu, Silicor-félögin, á því að meðstefndi hafi litiðtil þeirra viðmiðana sem fram hafi komið í 3. viðauka laga nr. 106/2000. Stefndu,Silicor-félögin, telja samkvæmt framansögðu að meðstefndi Skipulagsstofnun hafileitað allra leiða til að afla sem gleggstra upplýsinga um hina fyrirhugðuframkvæmd. Ekkert í gögnummálsins bendi til þess að rannsóknarregla stjórnsýsluréttar eða reglan umskyldubundið mat hafi verið brotin við málsmeðferð stofnunarinnar, heldur þvertá móti hafi málið fengið ítarlega skoðun þar sem lagt hafi verið mat á öll framkomin rök og gögn með hliðsjón af þeim viðmiðunum sem komi fram í 3. viðaukalaga nr. 106/2000. Þá vísa stefndu til þess að upplýsingar frá stefndu hafiverið réttar og áreiðanlegar og hafi engu sem þar komi fram verið hnekkt afstefnendum. Ekkert í fyrirliggjandi umsögnum málsinshafi heldur gefið tilefni til að ætla að frekari rannsóknar væri þörf, enenginn umsagnaraðila hafi lagt til að starfseminskyldi háð mati á umhverfisáhrifum. Ítilefni af röksemdum stefnenda fyrir því að skýra beri þágildandi ákvæði 5.töluliðar 1. viðauka við lög nr. 106/2000 í samræmi við tilskipun 2011/92/ESB,taka stefndu, Silicor-félögin, fram að á því tímamarki sem hér um ræði hafi umrædd tilskipun ekkiverið innleidd í íslenskan rétt. Ekki sé unnt að byggja rétt á réttarreglumEvrópuréttar fyrr en þær hafi verið formlega leiddar í landslög. Því teljafélögin að Skipulagsstofnun hafi verið óheimilt að byggja á ákvæðum tilskipunar2011/92/ESB. Þá geti 3. gr. laga nr. 2/1993, um Evrópska efnahagssvæðið, ekkileitt til þess að orðalagi íslensks gildandi lagaákvæðis verði með vísan tilEES-skuldbindinga gefin önnur merking en leidd verði af hljóðan þess, sbr. t.d.dóm Hæstaréttar 13. maí 2015 í máli nr. 160/2015. Því telja þau að ákvæðiumræddrar tilskipunar komi ekki til frekari álita í máli þessu. Hvað seminnleiðingu tilskipunar 2011/92/ESB í landsrétt líði telja hin stefndu félög aðekki sé með nokkru móti unnt að færa fyrir því rök að rétt sé að fella hinafyrirhuguðu framkvæmd undir þágildandi ákvæði 5. töluliðar 1. viðauka við lögnr. 106/2000, þ.e. að um sé að ræða verksmiðju þar sem fram fari„frumframleiðsla eða endurbræðsla á málmum“. Það gildi hvort sem ákvæðið sétúlkað með hliðsjón af tilskipun 2011/92/ESB eður ei. Þá geti forverarumræddrar tilskipunar engu breytt um niðurstöðu málsins. Félögin teljaengum vafa undirorpið að hið fyrirhugaða framleiðsluferli hafi átt undirþágildandi d-lið 4. töluliðar 2. viðauka við lög nr. 106/2000, líkt og niðurstaðaSkipulagsstofnunar kveði á um. Því til stuðnings vísa félögin til þess að íverksmiðjunni sé fyrirhugað að beita nýju framleiðsluferli sem nánar er lýst ígreinargerð og svarar til þess sem rakið er í kafla II. Telja stefndu að þettaframleiðsluferli falli ótvírætt undir tilvitnað ákvæði þágildandi d-liðar 4.töluliðar 2. viðauka við lög nr. 106/2000.Fyrirhuguð starfsemi feli aðsama skapi hvorki í sér frumframleiðslu né endurbræðslu á málmum, líkt ogáskilið sé í 5. tölulið 1. viðauka við lög nr. 106/2000. Stefndu, Silicor-félögin, hafna því einnig alfarið aðstarfsemi þeirra geti haft í för með sér „umtalsverð umhverfisáhrif“, sbr. 1.mgr. 6. gr. laga nr. 106/2000. Um skilgreiningu á hugtakinu umtalsverðumhverfisáhrif vísa stefndu til þágildandi o-liðar 1. mgr. 3. gr. laganna. Afþeirri skilgreiningu telja stefndu að draga verði þá ályktun að umhverfisáhrifverði ekki talin umtalsverð nema þau séu „veruleg“ og „óafturkræf“ eða að þauverði talin fela í sér „veruleg spjöll“ á umhverfinu sem ekki sé hægt aðfyrirbyggja eða bæta úr með mótvægisaðgerðum. Í greinargerð stefndu, Silicor-félaganna, er því næstfjallað um þau atriði sem stefnendur vísa til í þessu sambandi. Í fyrsta lagitelja félögin að þó að sjónræn áhrif framkvæmdanna verði óhjákvæmilega einhvermuni heildarásýnd svæðisins ekki breytast mikið frá því sem nú er. Þá sé enginástæða til að ætla að ljósmengun verði meiri frá verksmiðju stefndu en þeim semfyrir séu á Grundartanga auk þess sem búast megi við að sett verði ákvæði tilað stemma stigu við ljósmengun í starfsleyfi. Varðandi hávaða frá verksmiðjunnikveða stefndu að hann muni uppfylla skilyrði reglugerðar nr. 724/2008 umhávaða, eins og nánar er fjallað um í greinargerð. Varðandi tilvísun stefnenda til þess að fyrirhuguð verksmiðjaverði staðsett nærri svæði á náttúruminjaskrá taka stefndu fram að umrætt svæðihafi ekki verið friðlýst. Þá vísa stefndu til þess sem fram komi í umsögnUmhverfisstofnunar þess efnis að fyrirhuguð verksmiðja komi ekki til með aðrýra náttúruverndargildi svæðisins fyrir utan það að nálægð hennar við svæði ánáttúruminjaskrá muni hafa nokkur neikvæð áhrif á landslag og lífríki, sér ílagi fuglalíf. Af því verði ekki dregin sú ályktun að líklegt sé að verksmiðjanmuni hafa umtalsverð umhverfisáhrif í för með sér. Í tilefni af tilvísunstefnenda til fornminja á svæðinu taka stefndu fram að þegar hafi verið tekiðtillit til þeirra við staðsetningu verksmiðjunnar í deiliskipulagi og verðiekki hreyft við fornleifum sunnan og vestan við byggingarreit hennar. Þámótmæla stefndu því að umrætt svæði hafi verið skilgreint semhverfisverndarsvæði í aðalskipulagi. Í tilefni af athugasemdum stefnenda vegna losunar efna fráverksmiðjunni taka stefndu, Silicor-félögin, fram að starfsemin muni hvorkifela í sér útblástur brennisteinsdíoxíðs né flúors og hafi því engin áhrif ástærð þynningarsvæðis fyrir iðjuverin á Grundartanga, auk þess sem hún komiekki til með að valda auknu mengunarálagi innan þess. Þá benda stefndu á aðlosun koltvísýrings vegna hreinsunar á áli úr sólarkíslinum sé nú áætlaðureinungis 48 tonn á ári, sem sé svipuð og losun 24 dæmigerðra heimilisbifreiða.Stefndu geta þess að þessi losun verði kolefnisjöfnuð með því að planta trjám.Stefndu hyggjast ganga enn lengra við kolefnisjöfnuð þannig að útblástur fráflutningum og öðru sem krefjist vinnuvéla á athafnasvæðinu verði einnigkolefnisjafnaður. Það sé markmið stefndu að fyrirhugað sólarkísilver verðikolefnishlutlaust og leggja félögin fram gögn því til stuðnings. Þá kveðastefndu að í því ryki sem verksmiðjan muni losa verði engin efni semviðmiðunarmörk gildi um og fullyrða félögin að þau hafi afar takmörkuð áhrif áloftgæði á svæðinu. Uppistaðan sé kísill og önnur efni í óverulegum mæli. Þá séálag hverfandi vegna málma og snefilefna sem fylgi hráefni ogframleiðsluvörunni. Stefndu taka undir að mikið kælivatn þurfi til framleiðslu ásólarkísli. Hafi Vatnsveitufélag Hvalfjarðarsveitar skuldbundið sig til þess aðútvega það vatn. Þá taka stefndu fram að tengt sýruþvotti verði sett upphlutleysing á frárennsli. Eins og nánar er rökstutt í greinargerð verðifrárennsli mjög lítið og muni ekki hafa áhrif á sjó, hvorki vegna efna né hita. Í tilefni af athugasemd stefnenda þess efnis að framkvæmdinauki enn frekar mengunarálag á svæði sem þegar sé undir miklu álagi takastefndu, Silicor-félögin, fram að fyrirhuguð verksmiðja verði innanþynningarsvæðis Grundartanga vegna losunar á brennisteinsdíoxíði og flúoríði. Hvorki brennisteinsdíoxíð néflúoríð verði í útblæstri frá verksmiðjunni og því hafi útstreymi fráverksmiðjunni engin áhrif á skilgreint þynningarsvæði. Þá mótmæla stefndu þvísem fram komi í stefnu að ekki liggi fyrir hvaða efni stefndu hyggist nota ístað flúors. Bent er á að í töflu 4.1 í matsskyldufyrirspurn sé að finnatæmandi lista yfir fyrirhugaða hráefnanotkun framleiðslunnar og áætlað magnhráefna sem geymt verði á verksmiðjusvæðinu hverju sinni. Þá sé að finnalýsingu á framleiðsluferlinu undir lið 4.2 í matsskyldufyrirspurn þar sem gerðsé nánari grein fyrir hráefnanotkun í hverju skrefi fyrir sig. Stefndu,Silicor-félögin, halda því fram að lítill úrgangur falli til í vinnsluferlinu.Sá úrgangur sem myndist sé nánast í öllum tilvikum söluvara og flokkist ekkisem hættulegur úrgangur. Einu efnin sem talist geti varasöm í framleiðslunni séusaltsýra og vítissódi, en gert sé ráð fyrir að í mesta lagi verði geymd ásvæðinu 1.440 tonn af 35% saltsýru og 10 tonn af vítissóda. Saltsýran falliundir staðalinn IMDG (International Maritime Dangerous Goods), um flutninghættulegra efna á sjó, og reglugerð nr. 1077/2010, um flutning hættulegra efnaá landi. Stefndu taka fram að farið verði að ýtrustu kröfum um slíka flutningaog sýrunni komið til viðurkennds förgunaraðila. Geymslu verði háttað í samræmivið leiðbeiningar á öryggisblöðum, á öruggum stað og fjarri ósamrýmanlegumefnum. Þá taka stefndu fram að vítissódinn sé á duftformi og að magn hans sémjög óverulegt í hlutfalli við umsvif verksmiðjunnar og aðra efnanotkun. Stefndu takafram að í öllum tilvikum verði farið að leiðbeiningum á öryggisblöðum fráframleiðanda um viðbrögð við eldsvoða og efnaloka, auk þess sem öll tæki ogaðstaða muni uppfylla viðeigandi öryggisstaðla fyrir iðnaðarstarfsemi. Þá gerastefndu nánar grein fyrir öryggi með tilliti til eldvarna og efnaleka ígreinargerð og víkja að skyldu félaganna samkvæmt reglugerð 1077/2010 til aðtilkynna framkvæmdir til Vinnueftirlits þar sem skylt sé að skila inn áætlun umstórslysavarnir, lýsingu á öryggisstjórnunarkerfum, öryggisskýrslu,áhættugreiningu vegna flutninga og neyðaráætlun fyrir starfsstöð og utanstarfsstöðvar. Í tilefni afathugasemdum stefnenda um að upplýsingar um úrgang framleiðslunnar séu óljósartaka stefndu, Silicor-félögin, fram að framleiðsluferlið byggi á því að semflest efni sem falli til í ferlinu séu endurunnin, eins og nánar er lýst ígreinargerð. Vísa stefndu þar m.a. til skýrslu, sem liggi fyrir frá óháðumaðila, Environice, þar sem staðfest sé að meginaukaafurðir framleiðslunnar,kísilblandað ál og álklóríð, séu söluvörur. Í greinargerð er gerð nánari greinfyrir öðrum úrgangi sem komi til með að verða til við framleiðsluna. Stefndu,Silicor-félögin, telja ástæðulaust að gera ráð fyrir að auknir flutningar milliverksmiðju og hafnar hafi veruleg umhverfisáhrif. Einhver aukning geti orðið áskipaflutningum með tilkomu verksmiðjunnar, en stefndu telja líklegt aðskipafélög geti nýtt betur þau skip sem þegar þjóni svæðinu. Aukning áskipaflutningum verði því óveruleg. Með vísan tilalls framangreinds hafna stefndu því alfarið að hin fyrirhugaða framkvæmd getihaft í för með sér „umtalsverð umhverfisáhrif“ vegna umfangs, eðlis eðastaðsetningar í skilningi þágildandi o-liðar 1. mgr. 3. gr. og 1. mgr. 6. gr.laga nr. 106/2000. Ekkert sem fram hafi komið um framkvæmdina styðjifullyrðingar stefnenda um hið gagnstæða. Þessu til stuðnings leggja stefndu ennfremur áherslu á að margvíslegar áhættugreiningar og áreiðanleikakannanir hafiverið unnar á framleiðsluferlinu og verkefninu sjálfu og sé niðurstaða þeirra ásömu leið, þ.e. að óæskileg áhrif á umhverfi verði óveruleg. Eftir að hafayfirfarið öll gögn málsins hafi Skipulagsstofnun tekið undir mat stefndu aðþessu leyti. Stefndu vekjajafnframt athygli á því að hin fyrirhugaða framkvæmd muni einnig hafa í för meðsér óbeinan umhverfislegan ávinning þar sem framleiðslan stuðli að aukinninotkun orkugjafa sem ekki valdi losun gróðurhúsalofttegunda. Þá benda stefndusérstaklega á að í tengslum við vinnu við aðalskipulag Hvalfjarðarsveitar hafisveitarstjórn ráðið umhverfisráðgjafarfyrirtækið Environice (UmhverfisráðgjöfÍslands ehf.), til þess að leggja óháð mat á áform stefndu, einkum með það íhuga hvort starfseminni fylgdi umhverfisleg áhætta. Sérstaklega hafi veriðskoðaðir áhættuþættir á borð við kísilryk; áhættumat vegna geymslu efna ávinnslusvæði; flúormengun o.fl. umhverfisleg atriði. Niðurstöður þessarar vinnuliggi fyrir í minnisblaði fyrirtækisins. Þar segi meðal annars að ekki séumiklar líkur á því að upp komi illleysanleg vandamál í umhverfislegu ogtæknilegu tilliti við að reisa verksmiðju af þessu tagi í fullri stærð. Þá komiþar fram það mat fyrirtækisins að umræddri starfsemi fylgi ekki umhverfisleg áhætta umfram það sem fram komi ífyrirspurn Silicor Materials til Skipulagsstofnunar um matsskylduframkvæmdarinnar og í ákvörðun Skipulagsstofnunar frá 25. apríl 2014. Stefndu,Silicor-félögin, vísa einnig til umsagna fagstofnana og leyfisveitanda í málinuþar sem talið hafi verið að framkvæmdin hefði ekki umtalsverð umhverfisáhrif.Þá hafna stefndu því alfarið að varúðarregla sú sem greini í aðfararorðum EES-samningsins geti breytt nokkru umframangreinda niðurstöðu. Að því marki sem hún teljist gilda hérlendis sé ljóstað verkefnið hafi verulega takmörkuð umhverfisáhrif og því geti ekki á hanareynt í málinu. Að teknu tillititil þess sem hér hefur verið rakið telja stefndu að staðfesta beri efnisleganiðurstöðu Skipulagsstofnunar og hafna ógildingarkröfu stefnenda. Þá vísastefndu einnig til réttarframkvæmdar um endurskoðunarheimildir dómstóla ámatskenndum stjórnvaldsákvörðunum, þar sem reyni á sérfræðiþekkingu aðra enlögfræðilega, en dómstólar fari mjög varlega við að endurskoða slíkt mat. Þávísa stefndu til þess að annmarkar á ákvörðun verði að vera verulegir svo aðþeir leiði til ógildingar. Stefndu byggja á því að það geti ekki átt við íþessu tilviki hvernig sem á málið sé litið. Að lokum telja stefndu að við mat áþví hvort unnt sé að fallast á ógildingarkröfu stefnenda verði að taka tillittil athafnaleysis þeirra með því að höfða ekki dómsmál fyrr en 18 mánuðum eftirtöku hinnar umþrættu ákvörðunar og þess að stefndu hafa verið í góðri trú umgildi hennar, sérstaklega eftir að kærufrestur til úrskurðarnefndar umhverfis-og auðlindamála rann út 3. júní 2014. Hafi stefndu, Silicor-félögin, hagaðöllum aðgerðum sínum, undirbúningi framkvæmda, fjármögnun og fleira á þeimgrunni.3. Helstumálsástæður og lagarök stefndu, Skipulagsstofnunar og íslenska ríkisins Stefndu,Skipulagsstofnun og íslenska ríkið, reisa sýknukröfu sína í fyrsta lagi áaðildarskorti stefnenda, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991, enda hafi þeirekki lögvarða hagsmuni af úrlausn málsins. Í öðru lagimótmæla stefndu röksemdum stefnenda fyrir því að stefndi Skipulagsstofnun hafibrotið gegn rannsóknarreglu stjórnsýslulaga við meðferð á matsskyldufyrirspurnstefnda, Silicor Materials Inc. Er á það bent að með tilkynningu um fyrirhugaðaframkvæmd hafi fylgt öll þau gögn sem skylt hafi verið að leggja fram með henni, sbr. 10. gr. þágildandi reglugerðar nr. 1123/2005.Upplýsingarnar sem hafi komið fram í gögnunum hafi að mati stefndu ekki gefiðtilefni til að rannsaka málið frekar en með lögbundinni álitsgjöf. Umsagna hafiverið aflað frá leyfisveitanda og öðrum fagstofnunum í samræmi við þágildandi2. mgr. 6. gr. laga nr. 106/2000. Í umsögnum hafi ekki komið fram atriði semhafi bent til þess að eitthvað væri við gögn framkvæmdaraðila að athuga. Aðmati stefndu hafi málið verið nægjanlega upplýst þannig að unnt væri að takaefnislega rétta ákvörðun í samræmi við þær kröfur sem leiði afrannsóknarreglu 10. gr. stjórnsýslulaga. Stefndu hafnaþví að í ljósi þeirra hagsmuna sem í húfi séu hafi borið að rannsaka máliðnánar. Í þessu sambandi er á það bent að niðurstaðan hafi verið reist áuppgefinni framleiðsluaðferð framkvæmdaraðila. Upplýsingar um aðferðina hafilegið fyrir í gögnum málsins. Því hafi ekki verið talið tilefni til þess aðgrípa til sérstakrar rannsóknar umfram þá sem fram hafi farið, enda hafi fleiristofnanir komið að málinu sem umsagnaraðilar. Í tilefni afathugasemd stefnenda um að verulegt mengunarálag sé þegar til staðar á svæðinubenda stefndu á að fyrirhuguð starfsemi meðstefndu feli hvorki í sér útblásturá flúor né brennisteinsdíoxíði og hafi því ekki áhrif á stærð þynningarsvæðisfyrir iðjuverin á Grundartanga eða mengunarálag vegna þeirra efna. Í ákvörðun stefndukomi enn fremur fram að mengun sem komi til með að berast frá starfseminni íandrúmsloftið verði ryk, en miðað við framlagðar upplýsingar um magn ogsamsetningu þess verði áhrif af völdum þess óveruleg. Að framkvæmdin séfyrirhuguð í grennd við landbúnaðarsvæði og að hún sé sú stærsta sinnartegundar kalli, að mati stefnda Skipulagsstofnunar, ekki á sérstaka rannsóknumfram þá rannsókn sem farið hafi fram í málinu. Í tilefni afathugasemd stefnenda um að ekki hafi farið fram víðtækt áhættumat um það semgæti farið úrskeiðis í rekstri verksmiðjunnar taka stefndu fram að í liðum 1. Vog VI í 3. viðauka við lög nr. 106/2000, eins og hann hljóðaði þegar ákvörðunstefnda Skipulagsstofnunar var tekin, komi fram að athuga þurfi eðliframkvæmdar með tilliti til mengunar og slysahættu. Stefndi Skipulagsstofnun kveðst hafa haft þessi viðmið í hugaáður en ákvörðunin var tekin. Gögn málsins hafi ekki gefið til kynna að hinfyrirhugaða framkvæmd skyldi háð umhverfismati út frá þeim. Í því sambandibenda stefndu á að í umsögn Vinnueftirlitsins komi fram að efnin sem talin séuupp í tilkynningu meðstefndu falli ekki undir stórslysavarnir og sé verksmiðjanþví ekki stórslysavarnarskyld samkvæmt reglugerð nr. 160/2007, um varnir gegnhættu á stórslysum af völdum hættulegra efna. Þá sé í umsögnMannvirkjastofnunar vísað í töflu í tilkynningu meðstefndu þar sem komi fram aðverksmiðjan noti talsvert magn hættulegra efna sem kalli á umtalsverð viðbrögðaf hálfu slökkviliðs sveitarfélagsins, bæði á lóð verksmiðjunnar og við flutningá þeim að verksmiðjunni. Í bréfi VSÓ Ráðgjafar fyrir hönd framkvæmdaraðila sévikið að því að aðeins tvö efni séu hættuleg, það er saltsýra og vítissódi. Þauséu flokkuð sem ætandi en ekki eldfim. Að mati framkvæmdaraðila sé því ekki umað ræða talsvert magn hættulegra efna eins og fullyrt sé í umsögnMannvirkjastofnunar. Af hálfu stefnduer á það bent að í ákvörðun Skipulagsstofnunar komi fram að fyrirhuguðframleiðsla meðstefndu feli ekki í sér útblástur eða útskolun mengunarefnaheldur sé fyrirhugað að vinna með lokaðan framleiðsluferil þar sem nær öllframleiðslan og hliðarafurðir nýtist. Lítill úrgangur falli til ívinnsluferlinu, eins og nánar er fjallað um í greinargerð stefndu. Þá bendirstefndi Skipulagsstofnun á að óháð ákvæðum laga nr. 106/2000 sé að finna ákvæðium áhættumat í byggingarreglugerð nr. 112/2012 og í lögum nr. 46/1980, umaðbúnað, öryggi og hollustuhætti á vinnustöðum. Þessi ákvæði séu tengdleyfisveitingum til viðkomandi framkvæmda og starfsemi. Stefndu mótmælaþví að stefndi Skipulagsstofnun hafi ekki framkvæmt það mat sem stofnuninni barað framkvæma samkvæmt lögum. Ákvörðunin hafi verið tekin með hliðsjón af þeimviðmiðunum sem mælt hafi verið fyrir um í 3. viðauka við þágildandi lög nr.106/2000 í samræmi við 2. mgr. 6. gr. laganna, enda þótt í ákvörðuninni sé ekkivikið berum orðum að 3. viðauka. Stefndu benda auk þess á að í beiðnum tilumsagnaraðila hafi verið óskað eftir því að í umsögn kæmi fram hvort og á hvaðaforsendum framkvæmdin skyldi háð mati á umhverfisáhrifum að teknu tilliti til3. viðauka við þágildandi lög nr. 106/2000. Stefndu telja af framansögðu ljóstað vandað hafi verið til rannsóknar á málinu og að hún hafi verið fyllilega ísamræmi við lög, jafnt lög nr. 106/2000 sem og stjórnsýslulög. Stefndu, Skipulagsstofnunog íslenska ríkið, mótmæla því að hin umdeilda ákvörðun hafi verið haldinefnisannmörkum. Byggja stefndu á því að fyrirhuguð framkvæmd hafi ekki veriðfærð í rangan flokk, eins og stefnendur halda fram. Í tilefni af athugasemdstefnenda, þess efnis að skýra þurfi þágildandi ákvæði 5. töluliðar 1. viðaukalaga nr. 106/2000 í samræmi við samsvarandi ákvæði í tilskipunEvrópusambandsins nr. 2011/92/EBE, taka stefndu fram að í fljótu bragði hafitveir flokkar framkvæmda í þágildandi viðaukum laganna komið til álita. Annarsvegar sé það títtnefndur 5. töluliður í 1. viðauka, þar sem undir falliframkvæmdir sem séu ávallt matsskyldar samkvæmt IV. kafla laganna, en hinsvegar 4. töluliður d í 2. viðauka, sem taki til framkvæmda sem beri að taka ákvörðunum hverju sinni hvort háðar skuli mati á umhverfisáhrifum. Í greinargerðstefndu er efni þessara liða í viðaukunum rakið, en jafnframt vikið að þeimbreytingum sem gerðar hafi verið á þeim í núgildandi lögum nr. 106/2000. Í greinargerðstefndu, Skipulagsstofnunar og íslenska ríkisins, kemur fram að þegarmeðstefndu hafi lagt fram erindi sitt hafi orðalag í 5. tölulið 1. viðaukalaganna verið óskýrt og ekki fullnægjandi til að geta eitt og sér sagt fyrir umí hvaða flokk starfsemi í ætt við þá sem meðstefndu hyggjast hefja eigi aðfalla. Við túlkun einstakra framkvæmdaflokka í 1. og 2. viðauka þágildandi laganr. 106/2000 hafi stefndi Skipulagsstofnun, auk þess að rýna ílögskýringargögn, beitt samlestri hliðstæðra framkvæmdaflokka í 1. og 2.viðauka, enda ákvæði laga nr. 106/2000 og þeirrar tilskipunar Evrópusambandsinssem lögin byggja á þannig úr garði gerð að hver einstök framkvæmd geti aðeinsfallið undir annan hvorn viðaukann en ekki báða. Jafnframt hafi verið horft tilskýringa á sambærilegum ákvæðum í tilskipun Evrópusambandsins. Hafi þetta veriðgert þegar erindi meðstefndu hafi borist til að ganga úr skugga um hvortframkvæmdin félli undir 5. tölulið í 1. viðauka þágildandi laga nr. 106/2000 ogværi þá matsskyld eða hvort hún félli undir 4. tölulið d í 2. viðauka lagannaog væri þá tilkynningarskyld til ákvörðunar um hvort hún skyldi háðumhverfismati. Stefndu vísa tilummæla í frumvarpi því er varð að lögum nr. 106/2000 um 5. tölulið 1. viðauka.Jafnframt taka stefndu fram að 4. töluliður d í 2. viðauka laganna hafi ekkiverið skýrður út í lögskýringargögnum. Stefndu leggja áherslu á að þótt 5.töluliður 1. viðauka þágildandi laga nr. 106/2000 hafi ekki verið að fulluorðaður í samræmi við orðalag þágildandi 4. töluliðar 1. viðauka tilskipunar ESB,sé lagaákvæðið af lögskýringargögnum að dæma skýrt út frá því ákvæðitilskipunarinnar. Af þeim sökum telja stefndu að ganga verði út frá því aðþágildandi 5. töluliður 1. viðauka laganna hafi náð yfir sams konar framkvæmdirog 4. töluliður 1. viðauka tilskipunar geri. Stefndu kveðaákvæði 4. töluliðar d í 2. viðauka þáverandi laga nr. 108/2000 vera samhljóðaákvæði töluliðar 4 d í 2. viðauka við tilskipun Evrópusambandsins. Um þann liðvísa stefndu til umfjöllunar í leiðbeiningarriti framkvæmdastjórnarEvrópusambandsins frá 2008 (Interpretation of definitions of certainproject categories of annex I and II of the EIA Directive (2008)). Stefndu telja áformaða framkvæmd meðstefndufalla vel að þeirri skýringu á 4. tölulið d í 2. viðauka tilskipunar Evrópusambandsinssem þar komi fram. Stefndu leggjaáherslu á að óyggjandi sé að lög nr. 106/2000 séu þannig úr garði gerð aðframkvæmd falli ekki undir bæði matsskyldu (1. viðauka þágildandi laga) ogtilkynningarskyldu (2. viðauka þágildandi laga). Við úrlausn á því hafi alfariðþurft að byggja á skilgreiningum þeirra hugtaka sem komi fyrir og samlestriþessara framkvæmdaflokka. Í ljósi þess hve 5. töluliður í 1. viðauka laga nr.106/2000 sé almennt orðaður verði að mati stefndu að skýra mörk hans gagnvart4. tölulið d í 2. viðauka út frá orðalagi þess síðarnefnda. Stöðvar til bræðsluá járnlausum málmum falli undir tölulið 4 d í 2. viðauka þágildandi laga nr.106/2000. Það hafi því verið niðurstaða stefnda Skipulagsstofnunar að áformuðframkvæmd meðstefndu félli undir 4. tölulið d í 2. viðauka þágildandi laga nr.106/2000. Stefndu getiekki fallist á með stefnendum að markmiðsákvæði laga nr. 106/2000 stýri þvíhvort framkvæmd meðstefndu falli undir 1. viðauka eða 2. viðauka laganna.Hlutlæg lýsing á inntaki og eðli framkvæmdarinnar sem komi fram í framlögðumgögnum framkvæmdaraðilans hafi verið það sem legið hafi til grundvallar afstöðustefnda Skipulagsstofnunar til þess hvort framkvæmdin félli undir 1. eða 2.viðauka. Stefndu mótmæla því að markmiðsákvæðin séu ráðandi þáttur í þessumati. Stefnendurbyggja á því að það sem skeri úr um í hvorn flokkinn fyrirhuguð framkvæmdmeðstefndu hafi átt að falla sé hvort um sé að ræða framleiðslu á hrámálmi meðmálmvinnsluaðferðum eða efnafræðilegum aðferðum eða hvort um sé að ræða stöðtil bræðslu og hreinsunar á járnlausum málmi. Stefndu leggja áherslu á aðfyrirhugað framleiðsluferli starfseminnar hafi ráðið úrslitum um það í hvornflokkinn fyrirhuguð framkvæmd félli. Stefndu lýsa því næst framleiðsluferlinueins og gögn málsins báru með sér að það yrði. Af þeirri lýsingu að dæma séekki verið að framleiða hrámálma úr málmgrýti (e. ore), uppsöfnuðu hráefni (e.concentrate) eða endurunnu efni (e. secondary rawmaterials), sem sé forsendaþess að framkvæmd falli undir 4. tölulið 1. viðauka tilskipunarinnar. Stefndutelja að hráefnið sem fyrirhugað sé að nota í framleiðslu meðstefndu (það er álog kísill) geti ekki talist „endurunnið hráefni“ í skilningi framangreindsákvæðis. Því til stuðnings benda stefndu á framangreint leiðbeiningaritframkvæmdastjórnar Evrópusambandsins frá árinu 2008 um túlkun áframkvæmdaflokkum í viðaukum tilskipunarinnar. Stefndu áréttaað í framleiðsluferli meðstefndu verði unnið með fullunnar afurðir kísil- ogálvera og kísillinn hreinsaður enn frekar. Þetta sé gert með því að bræða efninupp og nýta þann eiginleika áls að draga til sín efni sem virki sem óhreinindií kísli. Þar sem framleiðslan feli í sér bræðslu á kísli og áli falliframkvæmdin undir þágildandi 4. tölulið d í 2. viðauka laga nr. 106/2000, þarsem framleiðslan byggi á bræðslu járnlausra málma. Stefndu benda áað framkvæmd sem falli undir þágildandi 2. viðauka laga nr. 106/2000 skuli háðmati á umhverfisáhrifum þegar hún geti haft í för með sér umtalsverðumhverfisáhrif, sbr. ákvæði 1. mgr. 6. gr. laganna. Við mat á því hvortframkvæmd meðstefndu skyldi háð umhverfismati hafi stefnda Skipulagsstofnunborið samkvæmt 2. mgr. 6. gr., eins og hún hljóðaði þegar stofnunin tókákvörðun í málinu, að fara eftir viðmiðum í þágildandi 3. viðauka. Með hliðsjónaf gögnum málsins, þar á meðal tilkynningu framkvæmdaraðila og umsögnumfagstofnana, og að teknu tilliti til umræddra viðmiða í 3. viðauka, hafi þaðorðið niðurstaða stofnunarinnar að framkvæmd meðstefndu skyldi ekki háð mati áumhverfisáhrifum. Stefndu takafram að af varúðarreglunni leiði að sé óvissa um hvaða áhrif framkvæmd hafi ánáttúruna eða umhverfið skuli leitast við að koma í veg fyrir mögulegt ogverulegt tjón á náttúruverðmætum. Með hliðsjón af gögnum málsins telja stefnduað slík óvissa hafi ekki verið til staðar. Því komi reglan ekki til álita viðmat á því hvernig viðmið í 3. viðauka snertu þessa framkvæmd. StefndiSkipulagsstofnun kveðst hafa haft hliðsjón af þeim viðmiðum sem mælt hafi veriðfyrir um í 3. viðauka við lögin, eins og henni hafi borið að gera, þó að íákvörðuninni sé ekki vikið berum orðum að 3. viðauka. Einnig benda stefndu á aðí beiðnum til umsagnaraðila hafi verið óskað eftir því að í umsögnum kæmi framhvort og á hvaða forsendum ofangreind framkvæmd skyldi háð mati áumhverfisáhrifum að teknu tilliti til 3. viðauka í lögum nr. 106/2000. Stefndu vísa tilfyrirliggjandi upplýsinga með tilliti til mögulegra samlegðaráhrifa á loftgæði.Þar komi fram að útblástur á CO2 og SO2 á ári verði hverfandi fráfyrirhugaðri verksmiðju meðstefndu sem og útblástur á heildarflúori ísamanburði við losun verksmiðja Elkem og Norðuráls á svæðinu. Viðbót frástarfsemi meðstefndu falli innan óvissu og breytileika af reglubundinnistarfsemi fyrirtækjanna tveggja sem þar séu fyrir. Framlag loftmengunar fráfyrirhugaðri starfsemi meðstefndu teljist því óverulegt með tilliti tilsamlegðaráhrifa og stuðlaði því ekki að því að framkvæmdin skyldi háðumhverfismati með hliðsjón af tölulið 1 ii (sammögnunaráhrif með öðrum framkvæmdum) í þáverandi 3. viðauka laga nr. 106/2000. Umsjónræn áhrif framkvæmdanna taka stefndu fram að fyrir hafi legið að um húnyrði umfangsmikil og því bæri að líta til viðmiða í lið 1. i (stærðar og umfangs framkvæmdar) í þáverandi 3. viðauka laga nr. 106/2000. Íákvörðun stefnda Skipulagsstofnunar 25. apríl 2014 hafi komið fram að stofnuninteldi að verksmiðja meðstefndu myndi auka sjónræn áhrif bygginga á svæðinu. Meðtilliti til annarra viðmiða þágildandi 3. viðauka laga nr. 106/2000, svo semstaðsetningar og eiginleika áhrifa framkvæmdarinnar taldi stofnunin engu aðsíður að framkvæmdin væri ekki líkleg til að hafa í för með sér umtalsverðumhverfisáhrif og skyldi því ekki háð mati á umhverfisáhrifum. Hvaðhávaða varðar benda stefndu á að í tilkynningu meðstefndu komi fram að hávaði utan viðhúsvegg sé áætlaður um 70 dB(A). Það sé í samræmi við þau viðmiðunarmörk semgildi um hljóðstig á svæðinu. Fjarlægð frá næstu íbúðarhúsum sé það mikil aðekki sé tilefni til að ætla að fyrirhuguð starfsemi hafi í för með sér aðhljóðstig þar mælist ofan viðmiðunarmarka reglugerðar um hávaða. Engu að síðurkunni að heyrast hljóð frá verksmiðjunni sem fólk gæti greint í næstuíbúðarhúsum. Með hliðsjón af tölulið 1. v (mengun og ónæði) og tölulið 3. i(umfang umhverfisáhrifa, það er þess svæðis og fjölda fólks sem ætla má aðverði fyrir áhrifum) í þáverandi 3. viðauka laga nr. 106/2000, taldi stefndiSkipulagsstofnun að framkvæmdin væri ekki líkleg til að hafa í för með sérumtalsverð umhverfisáhrif og því skyldi framkvæmdin ekki háð mati áumhverfisáhrifum. Ítilefni af athugasemdum stefnenda um að fyrirhuguð verksmiðja yrði staðsettnærri svæði á náttúruminjaskrá benda stefndu á að lóð meðstefndu samkvæmtdeiliskipulagi nái inn á svæði nr. 235 á náttúruminjaskrá. Í umsögn Umhverfisstofnunar,sem vísað sé til í ákvörðun stefnda Skipulagsstofnunar, segi að nálægðverksmiðjunnar komi til með að hafa nokkuð neikvæð áhrif á landslag og lífríkisvæðisins, sér í lagi á fuglalíf. Að öðru leyti taldi Umhverfisstofnun aðfyrirhuguð verksmiðja myndi ekki rýra náttúruverndargildi umrædds svæðis semnái frá Miðsandi út að Katanesi. Þannigkomi fram í ákvörðun stefnda Skipulagsstofnunar 25. apríl 2014 að framkvæmdinhefði áhrif á lítinn hluta umrædds svæðis á náttúruminjaskrá, á vesturjaðri,syðsta hluta þess og að áhrif á þeim hluta væru nokkuð neikvæð. Með tilliti tilumfangs þessara áhrifa og annarra viðmiða þágildandi 3. viðauka laga nr.106/2000, svo sem eiginleika áhrifa framkvæmdarinnar, taldi stofnunin engu aðsíður að framkvæmdin væri ekki líkleg til að hafa í för með sér umtalsverðumhverfisáhrif og skyldi því ekki háð mati á umhverfisáhrifum. Vegnaathugasemda stefnenda um að á fyrirhuguðu framkvæmdarsvæði væri fjöldifornminja vísa stefndu til þess að í umsögn Minjastofnunar Íslands hafi verið sett fram fyrirmæli vegna fornleifa áframkvæmdarsvæðinu sem framkvæmdaraðili hafi lýst sig reiðubúinn til að verðavið. Ekki hafi verið lagt til að framkvæmdin kallaði á mat á umhverfisáhrifumvegna fornleifa. Með hliðsjón af framangreindu hafi stefndi Skipulagsstofnuntalið að framkvæmdin væri ekki líkleg til að hafa umtalsverð umhverfisáhrif aðteknu tillit til töluliðar 2. iii. c í 3. viðauka við þágildandi lög nr.106/2000. Stefndutelja að með athugasemd stefnenda um að á svæðinu væri votlendi sem skilgreinthefði verið sem hverfisverndarsvæði í aðalskipulagi Hvalfjarðarsveitar sé vísaðtil þess að endurheimt Katanestjarnar sé tilgreind í aðalskipulagiHvalfjarðarsveitar, en tjörnin sé skammt utan lóðar meðstefndu. Lóð meðstefndusé ekki á svæði sem njóti hverfisverndar samkvæmt skipulagi. Í umsögnUmhverfisstofnunar til stefnda Skipulagsstofnunar vegna tilkynningar meðstefnduhafi ekki verið minnst á neikvæð áhrif á votlendi, en Umhverfisstofnun hafieftirlit með framkvæmd laga nr. 60/2013 um náttúruvernd. Með hliðsjón afframangreindu hafi stefndi Skipulagsstofnun talið að framkvæmdin væri ekkilíkleg til að hafa umtalsverð umhverfisáhrif að teknu tilliti til töluliðar 2.iv. a (votlendissvæða) í 3. viðauka við þágildandi lög nr. 106/2000. Stefnduvísa til þess að í stefnu sé fundið að því að ekki liggi fyrir hvaða önnur efnien kísill verði í þeim 63 tonnum af ryki sem komi til með að berast út íandrúmsloftið á ári frá fyrirhugaðri starfsemi og hvaða áhrif þau kunni að hafaá umhverfið. Þessu svara stefndu með því að benda á að í töflu 4.6 ítilkynningu meðstefndu sé gerð grein fyrir helstu efnum í ryki frásteypuskála fyrirtækisins. Þau efni sem um ræði séu tiltölulega algeng ííslensku bergi og áhrif þeirra á umhverfið af sambærilegum toga og af völdumuppblásturs og sandfoks. Þau efni sem helst stafi heilsufarshætta af í efna- ogmálmiðnaði séu fyrst og fremst sótefni (PAH), en þau myndist ekki í fyrirhuguðuframleiðsluferli meðstefndu. Meðhliðsjón af viðmiðum í töluliðum 1. v (mengun og ónæði), 3. iii (umfangsumhverfisáhrifa) og 3. iv (líkureru á áhrifum,) í 3. viðauka við þágildandi lög nr. 106/2000 hafi stefndi Skipulagsstofnun talið að losun efnafrá verksmiðjunni gæfi ekki tilefni til þess að framkvæmdin skyldi háð mati áumhverfisáhrifum. Ítilefni af athugasemd stefnenda um vatnsnotkun við fyrirhugaða framleiðslutelja stefndu mikilvægt að hafa í huga að áformað sé að hafa kælivatn í lokaðrihringrás sem þýði að ekki þurfi stöðugt innstreymi af vatni. Á bls. 6 ítilkynningu meðstefndu komi fram að áætluð kæliþörf nemi um 139 l/sek, en aðkælivatnið verði í lokaðri hringrás og að þörf á hreinu vatni nemi um 12-13l/sek. Það sé því sú tala sem þurfi að taka mið af þegar fjallað sé umvatnsnotkun verksmiðjunnar. Vegna gagnrýnistefnenda um að ekki liggi fyrir hvaða áhrif frárennsli frá verksmiðjunni munihafa á umhverfið benda stefndu á að fráveita meðstefndu verði 0,4 l/s. Um sé að ræða saltvatn sem blandistsaltari sjó. Ekki sé því ástæða til að gera ráð fyrir efnamengun. Auk þess séum að ræða það lítið magn að ólíklegt sé að það hafi í för með sér hitafrávik ísjó. Í því sambandi sé vísað til umsagnar Hafrannsóknastofnunar til stefndaSkipulagsstofnunar vegna tilkynningar meðstefndu en þar komi fram að stofnunintelji ekki tilefni til þess að starfsemin sé háð mati á umhverfisáhrifum meðhliðsjón af áhrifum á sjó og lífríki sjávar. Stefnduvísa enn fremur til þess að í stefnu sé fundið að því að fyrirhuguð framleiðslamuni fara fram í grennd við núverandi iðnaðarsvæði á Grundartanga þar sem fyrir sé verulegt álag vegna mengunar, meðalannars vegna flúors og brennisteinsoxíðs en einnig vegna annarra efna. Stefnduvísa til þess sem þegar hafi komið fram, að verulegur munur sé á tegund og magni mengunarefna sem berist fráþeirri starfsemi sem fyrir sé á Grundartanga og áformaðri starfsemi meðstefndu.Stefndu telja að hafa þurfi í huga að þynningarsvæði umhverfis iðnaðarsvæðið áGrundartanga sé afmarkað á grundvelli brennisteinsdíoxíðs og flúors. Ágrundvelli fyrirliggjandi upplýsinga sé ekki ástæða til að ætla að starfsemimeðstefndu bæti við fyrrgreind mengunarefni. Það hafi því ekki verið ástæða tilað álíta framkvæmdina matsskylda vegna viðmiðana í 2. viðauka, það er töluliði1. ii (eðli framkvæmdar með hliðsjón af sammögnun með öðrum framkvæmdum), 2. i(staðsetningu framkvæmdar með hliðsjón af svæðum þar sem mengun er yfirviðmiðunarmörkum) og 3. v (eiginleika hugsanlegra áhrifa með hliðsjón afsammögnun ólíkra umhverfisáhrifa á tilteknu svæði). Stefndu kveðastefnendur leggja áherslu á flutning oggeymslu á hættulegum efnum og að þeir vísi sérstaklega til meðhöndlunar ásaltsýru og vítissóda í fyrirhugaðri starfsemi meðstefndu. Af hálfustefndu er tekið fram að leitað hafiverið umsagna Vinnueftirlits ríkisins og Mannvirkjastofnunar, en báðarstofnanirnar hafi hlutverki að gegna varðandi notkun eða geymslu hættulegraefna. Í umsögn Vinnueftirlits ríkisins til stefnda Skipulagsstofnunar komi framað viðkomandi efni séu ekki í því magni að starfsemin falli undir reglugerð umstórslysavarnir nr. 160/2007, en að starfsemin sé háð starfsleyfi fráVinnueftirlitinu. Í umsögn Mannvirkjastofnunar sé bent á að notkun fyrrgreindraefna kalli á umtalsverð viðbrögð af hálfu slökkviliðs sem og brunahönnun ogáhættumat samkvæmt byggingareglugerð og lögum nr. 75/2000, um brunavarnir. Aðmati stefndu séu þær ráðstafanir eðlilegt framhald málsins þegar málsmeðferð ágrundvelli laga nr. 106/2000 ljúki. Auk þess séu skýrar reglur um allameðhöndlun og flutning slíkra efna, bæði flutninga með flugfrakt (IATA reglur),sjóflutninga (IMO reglur) og flutning á vegum (ADR reglur). Einnig sé tilreglugerð um flokkun og merkingu efnanna, öryggisleiðbeiningar,flutningsslysablöð, loftgæði á vinnustöðum og sýrustig í fráveitu. Stefndubyggja á því að óvissa um áhrif efnanna sé ekki til staðar. Efnin séu hættulegog þess vegna séu ýmis stjórnvaldsfyrirmæli um meðhöndlun þeirra. StefndiSkipulagsstofnun hafi metið það svo að þetta atriði gæfi ekki tilefni til aðákvarða að framkvæmdin skyldi háð umhverfismati þar sem umhverfisáhrif efnannaværu þekkt. Viðfangsefnið væri fyrst og fremst að hönnun mannvirkja ogleyfisveitingar tækju mið af þeirri hættu sem þeim fylgdi og um það gildisérstök ákvæði í byggingarreglugerðog í lögum nr. 46/1980. Stefndubenda á að þó að ekki sé unnt að tryggja alfarið að fyrirhuguð verksmiðja munialdrei valda tjóni vegna meðhöndlunar og geymslu hættulegra efna þá sé unnt aðdraga úr þeirri áhættu verulega með því að uppfylla kröfur viðeigandi laga ogreglugerða um fyrirbyggjandi aðgerðir til að draga úr líkum á því að tjónverði. Af framansögðu telja stefndu ljóst að vandaðhafi verið til ákvörðunar stefnda Skipulagsstofnunar 25. apríl 2014. Ákvörðuninuppfylli jafnt form- sem efnisreglur stjórnsýslulaga og sé í samræmi við lög.Stefndu telja að stefnendur hafi ekki sýnt fram á neinn þann ágalla áfyrrgreindri ákvörðun að leitt geti til ógildingar hennar.IV Eins og rakiðhefur verið lagði stefnandi fram beiðni í þinghaldi 6. október sl. um að leitaðyrði ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins vegna málsins. Í beiðninni var lagt tilað eftirfarandi spurningar yrðu lagðar fyrir EFTA-dómstólinn: 1. Samræmist það ákvæðum tilskipunar nr.85/337/EBE, með síðari breytingum, að stjórnvald taki ákvörðun um að framkvæmdsé ekki matsskyld án þess að farið sé eftir þeim viðmiðum sem sett eru fram íviðauka III við tilskipunina, við ákvörðun um matsskyldu? 2. Samræmist athafnaleysi stjórnvalda við matá umhverfisáhrifum og rannsókn máls tilskipun nr. 85/337/EBE, með síðaribreytingum? 3. Samræmist það ákvæðum tilskipunar nr.85/337/EBE, með síðari breytingum, að hið ábyrga stjórnvald láti hjá líða aðgreina, rannsaka og/eða meta sjálfstætt þau gögn sem framkvæmdaraðili leggurfram? 4. Er afbrigðilega hátt flúormagn í dýrum ínágrenni fyrirhugaðrar framkvæmdar atriði sem verðskuldar sérstaka rannsókn viðmat á því hversu viðkvæmt landsvæði er sem líklegt er að framkvæmdir hafi áhrifá, sbr. t.d. viðauka III við tilskipun nr. 85/337/EBE, með síðari breytingum? 5. Eru veðurbrigði svo sem sjávarvindar semhafa áhrif á dreifingu mengunar í nágrenni fyrirhugaðrar framkvæmdar atriði semverðskuldar sérstaka rannsókn við mat á því hversu viðkvæmt landsvæði er semlíklegt er að framkvæmdir hafi áhrif á, sbr. t.d. viðauka III við tilskipun nr.85/337/EBE, með síðari breytingum? 6. Þegar umrædd framkvæmd notast við áðuróþekktar og byltingarkenndar nýjar aðferðir við framleiðslu á magni, sem er þaðmesta sem nokkur verksmiðja hefur framleitt, væri það atriði sem verðskuldarsérstaka rannsókn við mat á umhverfisáhrifum framkvæmdar, sbr. t.d. viðauka IIIvið tilskipun nr. 85/337/EBE, með síðari breytingum? 7. Er núverandi álag á tilteknu svæði, þar semfrekari framkvæmd er fyrirhuguð, atriði sem verðskuldar sérstaka rannsókn viðmat á því hversu viðkvæmt landsvæði er sem líklegt er að framkvæmdir hafi áhrifá, sbr. viðauka III við tilskipun nr. 85/337/EBE, með síðari breytingum. 8. Ber að skýra varúðarreglu bandalagsréttar,sem og tilskipun nr. 85/337/EBE, á þann veg að framkvæmdir sem gera ráð fyrirframleiðslu á áður óþekktu magni af kísli, sem framleitt er með áður óreyndumog byltingarkenndum nýjum aðferðum, skuli ávallt sæta mati á umhverfisáhrifum? Fyrirmálflutning um beiðnina óskaði dómari einnig eftir því að aðilar lýstu afstöðusinni til þess hvort efni væri til þess að óska ráðgefandi álits um túlkunb-liðar 4. töluliðar í 1. viðauka tilskipunar 85/337/EBE með síðari breytingum(2011/92/ESB), eða eftir atvikum á túlkun d-liðar 4. töluliðar 2. viðauka sömutilskipunar, með tilliti til lýsingar á framleiðsluferli fyrirhugaðrarverksmiðju í fyrirspurn um matsskyldu. Í málflutningium framangreinda beiðni kom fram af hálfu stefnenda að beiðnin væri sett fram ágrundvelli laga nr. 21/1994, um öflun álits EFTA-dómstólsins um skýringusamnings um Evrópska efnahagssvæðið, sbr. 1. gr. laganna. Til stuðnings því aðleita beri álitsins telja stefnendur að við samanburð á tilskipun nr.85/337/EBE og þeirri málsmeðferð sem þágildandi lög um mat á umhverfisáhrifummæltu fyrir um, hafi Skipulagsstofnun ýmist vanrækt að líta til valforsendnaIII. viðauka tilskipunarinnar eða túlkað vægi þeirra á rangan hátt. Telja þeirað túlkun umræddrar tilskipunar hafi þýðingu við úrlausn málsins með hliðsjónaf 3. gr. laga nr. 2/1993, um Evrópska efnahagssvæðið. Benda stefnendur á aðþau ákvæði laga um mat á umhverfisáhrifum, sem ákvörðun Skipulagsstofnunarbyggðist á, séu matskennd og gefi rúm til túlkunar. Í málinu sé því ekki um þaðað ræða að ákvæði íslenskra laga séu svo afdráttarlaus að álit EFTA-dómstólsinshafi enga þýðingu í málinu. Þá byggja stefnendur á því að með framlagninguþeirra gagna sem liggi fyrir í málinu séu málsatvik nægilega upplýst á þessustigi málsins svo réttlætanlegt sé að leita álits EFTA-dómstólsins. Ekki liggifyrir fordæmi EFTA-dómstólsins, Evrópudómstólsins eða Hæstaréttar Íslands semtaki af tvímæli um skýringu tilskipunarinnar með hliðsjón af sakarefni málsins.Jafnframt hafi verið misræmi milli þágildandi III. viðauka laga nr. 106/2000 ogtilskipunarinnar á þeim tíma er atvik málsins áttu sér stað. Þar vísastefnendur m.a. til orðalags 3. mgr. 4. gr. tilskipunarinnar. Af þessu misræmileiði að réttlætanlegur vafi sé um skýringu EES-reglna. Þá benda stefnendur áað ákvæði 1. mgr. 2. gr. tilskipunarinnar hafi haft verulega þýðingu við túlkunannarra ákvæða hennar og vísar í því sambandi til tveggja dómaEvrópudómstólsins. Jafnframt vísa stefnendur til þess að óháð því hvaða aðferðaðildarríki ákveði að nota við ákvörðun um matsskyldu skuli hún ávalltsamrýmast markmiðum tilskipunarinnar og vísar um það til nokkurra dómaEvrópudómstólsins. Jafnvel þó að 2. mgr. 4. gr. tilskipunarinnar veitiaðildarríkjum svigrúm þá takmarkist það af þeirri skyldu sem komi fram í 1.mgr. 2. gr. hennar. Af hálfustefndu, Silicor-félaganna, er vísað til þess að dómstólar leiti ekki álitsEFTA-dómstólsins nema að það sé knýjandi að gera það vegna úrlausnar áfyrirliggjandi máli. Í þessu máli eigi það ekki við, heldur séu ákvæði lagannaskýr. Viðurkennt sé að ákveðið misræmi hafi verið milli laganna og þeirrarEvróputilskipunar sem um ræði, en það kalli ekki á að leitað sé álitsEFTA-dómstólsins, enda ljóst í hverju misræmið fólst. Þá telja stefndu aðspurningar stefnenda lúti í raun að atvikum málsins, en ekki að túlkuntilskipunarinnar. Spurningarnar séu leiðandi og oft á tíðum gildishlaðnar oggefi sér tilteknar forsendur. Miði þær að því að undirbyggja þá afstöðustefnenda að rannsókn stefnda Skipulagsstofnunar hafi verið ófullnægjandi. Þaðheyri ekki undir EFTA-dómstólinn að meta það heldur dómara þessa máls. Um þaðálitaefni hvort ástæða sé til þess að beina þeirri spurningu að EFTA-dómstólnumhvort fyrirhuguð framleiðsla eigi undir b-lið 4. töluliðar I. viðaukatilskipunarinnar benti stefndi á að það álitaefni væri af sérfræðilegum togaþar sem spurt væri hvort það hráefni sem nota ætti, 99,5% hreinn kísill, gætitalist grýti, kirni eða afleitt hráefni. Hin stefndu félög telja einsýnt að svosé ekki, en tryggja mætti sérfræðiþekkingu í dóminum til að skera úr um það meðþví að hafa hann skipaðan sérfróðum meðdómendum. Af hálfustefndu, Skipulagsstofnunar og íslenska ríkisins, er lögð áhersla á að þauatriði sem ætlunin er að leggja fyrir EFTA-dómstólinn verði að hafaraunverulega þýðingu fyrir úrlausn málsins og að réttlætanlegur vafi leiki átúlkun Evrópureglna. Í þessu máli sé slíkur vafi ekki fyrir hendi, heldursnúist ágreiningur aðila fyrst og fremst um hvort rannsókn Skipulagsstofnunarfullnægi kröfum stjórnsýsluréttar með tilliti til þeirra atriða sem rakin séu íIII. viðauka laga um mat á umhverfisáhrifum og tilskipun 85/337/EBE með síðaribreytingum. Þá taka stefndu undir með meðstefndu að spurningarnar sem komi framí beiðni stefnenda séu gildishlaðnar þar sem búið sé að gefa sér tilteknarforsendur. Það eigi einkum við um spurningar 1 til 7. Spurning 8 sé hins vegarmjög opin og ónákvæm, en vísi yfir í efniságreining aðila er lúti að því undirhvorn viðaukann framleiðslan heyri. Enginn vafi leiki á því hvernig eigi aðskilja lögin og tilskipunina að því leyti. Verkefni Skipulagsstofnunar hafiverið að heimfæra framkvæmdina undir viðeigandi ákvæði og sé dómara unnt aðkveðja til sérfróða meðdómendur til að taka sæti í dóminum svo honum sé unnt aðskera úr um hvort sú heimfærsla sé rétt.VNiðurstaða Samkvæmt 1. mgr.1. gr. laga nr. 21/1994, um öflun álits EFTA-dómstólsins um skýringu samningsum Evrópska efnahagssvæðið, má leita ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins umskýringu á samningi um Evrópska efnahagssvæðið, bókunum með honum, viðaukum viðhann eða gerðum sem í viðaukunum er getið, ef taka þarf í dómsmáli afstöðu tilskýringar á þessum fjölþjóðlegu skuldbindingum íslenska ríkisins. Ídómaframkvæmd hefur ákvæðið verið skýrt á þann veg að ekki skuli leita álitsEFTA-dómstólsins nema að skýring EES-reglna hafi raunverulega þýðingu fyrirúrslit málsins, að staðreyndir máls liggi nægilega skýrt fyrir og aðréttlætanlegur vafi leiki á túlkun þeirra EES-reglna sem um ræðir með hliðsjónaf sakarefninu. Ágreininguraðila lýtur í hnotskurn annars vegar að því hvort hin umdeilda framkvæmd fallií flokk framkvæmda sem ávallt ber að meta með tilliti til umhverfisáhrifa, sbr.1. mgr. 5. gr. laga nr. 106/2000, um mat á umhverfisáhrifum, og þágildandi 1.viðauka við lögin. Verði það niðurstaða dómsins að framkvæmdin heyri ekki undirþá reglu, heldur 1. mgr. 6. gr. laga nr. 106/2000, sbr. þágildandi 2. viðaukavið lögin, greinir aðila á um hvort stefndi Skipulagsstofnun hafi lagtviðhlítandi mat á hvort framkvæmdin gæti haft í för með sér umtalsverðumhverfisáhrif vegna umfangs, eðlis eða staðsetningar, þar sem farið hafi veriðeftir þeim viðmiðunum sem koma fram í 3. viðauka við lögin. Í tengslum við báðaþessa efnisþætti hafa stefnendur reist kröfu sína um ógildingu ákvörðunarSkipulagsstofnunar á því að stofnunin hafi ekki rannsakað framkvæmdina og áhrifhennar nægilega vel og vísa í því sambandi til rannsóknarreglu 10. gr.stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Með lögum nr.106/2000, um mat á umhverfisáhrifum, var innleidd í íslenskan rétt tilskipun85/337/EBE, með þeim breytingum sem gerðar höfðu verið á henni. Áður höfðu lögnr. 63/1993 um sama efni innleitt fyrrgreinda tilskipun í innlendan rétt.Endurútgáfa tilskipunar 85/337/EBE, tilskipun 2011/92/ESB, var innleidd ííslenskan rétt með lögum nr. 138/2014, þ.e. eftir að atvik máls þessa áttu sérstað. Ágreiningslauster að ákveðið misræmi var milli þágildandi laga nr. 106/2000 og tilskipunar85/337/EBE þegar stefndi Skipulagsstofnun tók afstöðu til matsskyldu hinnarumdeildu framkvæmdar. Þetta misræmi fólst meðal annars í því að í tilskipuninnisagði í a- og b-liðum 4. töluliðar þágildandi 1. viðauka íslenskrar útgáfutilskipunarinnar: „a) Verksmiðjur með blandaða framleiðslu þar sem fram ferfrumbræðsla á steypujárni og stáli. b) Stöðvar þar sem framleiðsla hrámálms,sem inniheldur ekki járn, úr grýti, kirni eða afleiddu hráefni fer fram meðmálmvinnsluaðferðum, efnafræðilegum aðferðum eða rafgreiningaraðferðum.“ Ákvæðiþetta er samhljóða í endurútgefinni tilskipun 2011/92/ESB. Í samsvarandi ákvæðií þágildandi 1. viðauka við lög nr. 106/2000, þ.e. 5. tölulið viðaukans, sagðiaftur á móti aðeins: „Verksmiðjurþar sem fram fer frumframleiðsla eða endurbræðsla á málmum.“ Eins og rakið er ígreinargerð stefndu, Skipulagsstofnunar og íslenskaríkisins, var litiðsvo á af hálfu Skipulagsstofnunar að túlka bæri umrætt ákvæði í viðaukanum viðlög nr. 106/2000 til samræmis við fyrrgreint ákvæði í viðauka tilskipunarinnar.Samkvæmt því hafi misræmi þetta ekki áhrif í máli þessu. Dómurinn tekur fram að stefnendur virðast einkum leggjaorðalag þágildandi 5. töluliðar 1. viðauka laga nr. 106/2000 til grundvallarmálatilbúnaði sínum með því að framleiðslan feli í sér frumframleiðslu á málmi.EFTA-dómstóllinn verður samkvæmt 1. gr. laga nr. 21/1994 ekki spurður umskýringu íslenskra laga sem kunna að víkja frá fyrirmælum EES-reglna, einungisum skýringu EES-reglna. Verði litið svo á að skýra beri framangreindan tölulið tilsamræmis við b-lið 4. töluliðar 1. viðauka tilskipunar 85/337/EBE er ljóst aðefni hans kemur til með að skipta máli fyrir úrlausn á kröfugerð stefnenda.Ekki virðist vera ágreiningur um að framleiðsla á 99,9999% hreinum kísli erframleiðsla á hrámálmi. Hins vegar stendur ágreiningur um hvort sá málmur (eðamálmungur samkvæmt lotukerfi frumefna) sé unninn úr málmgrýti (e. ore), kirni(e. concentrates) eða endurunnu efni (e. secondary raw materials), eins ogáskilið er í ákvæðinu. Stefndu telja að þar sem framleiðslan feli aðeins í sérhreinsun á 99,5% kísli, sem geti ekki talist málmgrýti, kirni eða endurunniðefni, falli hún ekki undir þágildandi 1. viðauka laga nr. 106/2000, sbr. ákvæðifyrrgreindrar tilskipunar. Í umræddu ákvæði viðaukans í tilskipuninni eru notuð heitiyfir hráefni til vinnslu á hrámálmi sem eru af sérfræðilegum toga. Þegarsérkunnáttu þarf til að leysa úr þeim málsástæðum aðila sem þýðingu hafa fyrirúrlausn málsins er dómara rétt að kveðja til meðdómsmenn sem búa yfir slíkrisérkunnáttu, sbr. 2. mgr. 2. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Dómarihyggst beita því úrræði í máli þessu meðal annars til að tryggja að réttafstaða verði tekin til þess hvort unnt sé að heimfæra umrædda framleiðsluundir téð ákvæði þágildandi 1. viðauka laga nr. 106/2000, eftir atvikum aðteknu tilliti til fyrirmæla 1. viðauka þágildandi tilskipunar 85/337/EBE, meðsíðari breytingum. Að svo komnu máli fær dómurinn ekki séð að fyrir liggiréttmætur vafi um skýringu b-liðar 4. töluliðar í 1. viðauka tilskipunarinnarþannig að það gefi tilefni til að leita ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins umskýringu hans og þá eftir atvikum hvaða skýringarreglum eigi að beita falliframkvæmdin einnig undir lýsingu í 2. viðauka tilskipunarinnar. Kemur þá til skoðunar hvort ástæða sé til þess að beina þeimspurningum að EFTA-dómstólnum sem stefnendur óska eftir. Eins og rakið hefurverið lúta spurningar 1, 4, 5, 6 og 7 allar að viðauka III í tilskipun85/337/EBE, með síðari breytingum, eða skírskota til hans. Í því sambandi berað hafa í huga að í 2. gr. tilskipunarinnar er kveðið á um að aðildarríkinskuli gera „allar nauðsynlegar ráðstafanir til þess að tryggja að áður en leyfier veitt sé þess krafist að framkvæmdir, sem geta haft í för með sér verulegáhrif á umhverfið, meðal annars vegna eðlis þeirra, umfangs eða staðsetningar,séu háðar kröfum um leyfi til framkvæmda og mati á áhrifum þeirra“. Um nánariskilgreiningu á þessum framkvæmdum er vísað til 4. gr. tilskipunarinnar. Í 1.mgr. þess ákvæðis er kveðið á um að framkvæmdir sem taldar eru upp í I. viðaukaskuli ávallt háðar mati í samræmi við 5. til 10. gr. tilskipunarinnar. Síðansegir orðrétt í 2. mgr.: „Með fyrirvara um ákvæði 3. mgr. 2. gr. skulu aðildarríkin, þegar um ræðirframkvæmdir sem eru taldar upp í II.viðauka, ákveða: a) með því að skoða hverttilvik um sig, eða b) taka mið af þeim mörkum eða viðmiðunum sem aðildarríkiðhefur sett hvort framkvæmd skuli háð mati í samræmi við 5. til 10. gr.Aðildarríkin geta ákveðið að beita báðum aðferðunum sem um getur í a- ogb-lið.“ Í 3. mgr. 4. gr. er síðan kveðið á um að þegar „einstök tilvik eruskoðuð eða mörk eða viðmiðanir ákveðin vegna 2. mgr.“ beri að taka „tillit tilviðeigandi valviðmiðana í III. viðauka“. Í III. viðauka er lýst svonefndumvalviðmiðunum „sem um getur í 3. mgr. 4. gr.“. Þar er viðmiðunum skipt í þrjámeginflokka: 1) Eiginleika framkvæmda; 2) Staðsetningu framkvæmda og 3)Eiginleika hugsanlegra áhrifa. Undir fyrsta valviðmiðinu segir að athuga þurfieiginleika framkvæmda, einkum með tilliti til sex þátta sem lýst er íjafnmörgum liðum, þ. á m. umfangs þeirra, samlagningaráhrifa við aðrarframkvæmdir, framleiðslu úrgangs, mengunar og ónæðis og slysahættu, einkum meðtilliti til efna eða tækni sem notuð væri. Undir öðru valviðmiði er kveðið á umað athuga þurfi hversu viðkvæmt umhverfi þeirra landsvæða er sem líklegt er aðframkvæmdir hafi áhrif á, einkum með tilliti til landnýtingar sem fyrir er,hlutfallslegrar nægtar, gæða og endurnýjunargetu náttúruauðlinda á svæðinu ogmótstöðuafls náttúrulega umhverfisins með sérstöku tilliti til ákveðinna svæðasem þar er lýst í átta stafliðum. Að lokum segir í viðaukanum að athuga þurfihugsanleg veruleg áhrif framkvæmda í tengslum við framangreindar viðmiðanireinkum með tilliti til umfangs áhrifanna, áhrifa yfir landamæri, vægis ogvíxlverkunar áhrifanna, hversu líkleg þau eru, hve lengi áhrifin vara, tíðniþeirra og hvort þau séu afturkallanleg. Fyrstaspurningin sem stefnendur óska eftir að verði lögð fyrir EFTA-dómstólinn lýturað því hvort það samræmist tilskipuninni að stjórnvald taki þá ákvörðun aðframkvæmd sé ekki matsskyld án þess að farið sé eftir þeim viðmiðunum sem komifram í viðauka III við tilskipunina. Í ljósi skýrra fyrirmæla 3. mgr. 4. gr.tilskipunarinnar, sem á sér samsvörun í 2. mgr. 6. gr. laga nr. 106/2000, telurdómurinn ekki leika neinn vafa á túlkun tilskipunarinnar að þessu leyti þannigað efni sé til þess að leggja þessa spurningu fyrir EFTA-dómstólinn. Í fjórðuspurningu stefnenda er óskað svara við því hvort tiltekið atriði, þ.e. aðflúormagn í dýrum í nágrenni fyrirhugaðrar framkvæmdar hafi mælst „afbrigðilegahátt“, verðskuldi sérstaka rannsókn við mat á því hversu viðkvæmt landsvæðiðer, sbr. „t.d. viðauka III við tilskipun nr. 85/337/EBE, með síðaribreytingum“. Í þessu efni verður að líta til þess að í framangreindum viðaukaer kveðið á um að athuga þurfi eiginleika fyrirhugaðrar framkvæmdar m.a. meðtilliti til mengunar og hversu viðkvæmt umhverfi þeirra landsvæða er semlíklegt er að fyrirhuguð framkvæmd komi til með að hafa áhrif á, meðal annarsmeð tilliti til landnýtingar sem fyrir er. Spurning stefnenda beinist í raunekki að því að fá fram afstöðu EFTA-dómstólsins til skýringar á III. viðaukatilskipunarinnar eða annarra ákvæða hennar, heldur að því hvort tilteknaraðstæður, sem aðila greinir á um hvort séu fyrir hendi og hvort framkvæmdinbreyti nokkru um, hafi kallað á „sérstaka rannsókn“ með tilliti til atriða semkomi fram í III. viðaukanum. Almenn rannsóknarregla 10. gr. stjórnsýslulagagildir um umfang rannsóknar sem getur meðal annars ráðist af tilteknum aðstæðumí fyrirliggjandi máli. Það er hlutverk þessa dómstóls að skera úr um það hvortslíkar aðstæður hafi verið fyrir hendi í máli þessu þannig að nauðsynlegt hafiverið að afla frekari upplýsinga af hálfu stefnda Skipulagsstofnunar áður enákvörðun var tekin. Fær dómurinn ekki séð að skýring á ákvæðum tilskipunar85/337/EBE hafi raunverulega þýðingu við úrlausn á því álitaefni. Ekki er þvíástæða til að óska eftir ráðgefandi áliti EFTA-dómstólsins um þau atriði semkoma fram í fjórðu spurningu. Í fimmtuspurningu er með sama hætti óskað svara við því hvort tilteknar veðurfarslegaraðstæður verðskuldi „sérstaka rannsókn“ með tilliti til þess hversu viðkvæmtlandsvæðið kunni að vera, sbr. III. viðauka við tilskipunina. Af þessu tilefnier á það bent að í téðum viðauka kemur skýrt fram að athuga þurfi hversuviðkvæmt umhverfi þeirra landsvæða er sem líklegt sé að framkvæmdin hafi áhrif á.Að öðru leyti eiga sömu athugasemdir og að framan greinir um fjórðu spurningunavið um þessa spurningu, enda lýtur hún í raun að því hversu ítarleg rannsóknþurfi að fara fram í ljósi atvika. Telur dómurinn að ekki sé því efni til aðóska eftir ráðgefandi áliti EFTA-dómstólsins um þau atriði sem þar kemur fram. Í sjöttuspurningu er í raun leitað svara við því hvort tæknilegar nýjungar viðfyrirhugaða vinnslu og aukin framleiðslugeta hennar kalli á „sérstaka rannsókn“við mat á umhverfisáhrifum hennar, „sbr. t.d. viðauka III við“ tilskipunina. Íviðaukanum segir að athuga þurfi eiginleika framkvæmda meðal annars með tillititil umfangs framkvæmdanna og slysahættu. Dómurinn telur að sömu sjónarmið eigiað öðru leyti við um þessa spurningu og fjórðu spurningu, enda snýst hún í raunum hversu ítarleg rannsókn eigi að fara fram í ljósi atvika. Ekki er því efnitil að óska ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins um þau efnisatriði sem fram komaí sjöttu spurningu. Í sjöunduspurningu er einnig óskað svara við því hvort tilteknar aðstæður, þ.e. það álagsem fyrir sé á svæðinu, kalli á „sérstaka rannsókn“ á því hversu viðkvæmt þaðlandsvæðið er sem fyrirhuguð framkvæmd kemur til með að hafa áhrif á, „sbr.viðauka III við“ tilskipunina. Í tengslum við þessa spurninga er rétt að bendaá að í viðauka III kemur skýrt fram að athuga þurfi eiginleika framkvæmda m.a.með tilliti samlagningaráhrifa við aðrar framkvæmdir. Þá segir í viðaukanum aðathuga þurfi hversu viðkvæmt umhverfi þeirra landsvæða er, sem líklegt er aðframkvæmdir hafi áhrif á, m.a. með tilliti til mótstöðuafls náttúrulegaumhverfisins með sérstöku tilliti til svæða þar sem þegar hefur verið fariðfram úr umhverfiskröfum sem kveðið sé á um í löggjöf Sambandsins. Að öðru leytitelur dómurinn að sömu sjónarmið eigi við um þessa spurningu og spurningufjögur, enda lýtur hún í raun að því hversu ítarleg rannsókn eigi að fara framí ljósi atvika. Ekki er því efni til að óska ráðgefandi álits EFTA-dómstólsinsum þau atriði sem getið er í sjöundu spurningu. Önnur og þriðjaspurningin sem stefnendur óska eftir að lögð verði fyrir EFTA-dómstólinntengist þeim kröfum sem þeir telja að gera verði til rannsóknar af hálfu þessstjórnvalds sem falið er að leggja mat á hvort framkvæmd geti haft umtalsverðumhverfisáhrif. Önnur spurningin er afar óljós og ekki til þess fallin aðupplýsa þær kröfur sem gera verður í þessu efni, hvorki með tilliti tilEES-reglna né stjórnsýsluréttar. Í þriðju spurningunni er óskað svara við þvíhvort það samræmist ákvæðum fyrrgreindrar tilskipunar að hið ábyrga stjórnvald„láti hjá líða“ að taka sjálfstæða afstöðu til gagna sem framkvæmdaraðilileggur fram. Rétt er að halda því til haga að stefndi Skipulagsstofnun heldurþví fram að stofnunin hafi nálgast beiðni meðstefndu á þann hátt sem fullnægirskyldum hennar samkvæmt tilskipun 85/337/EBE, lögum nr. 106/2000 og 10. gr.stjórnsýslulaga. Spurning stefnenda vísar ekki til tiltekinna ákvæðatilskipunarinnar sem þeir telja að styðji ályktun þeirra um hvernig hið ábyrgastjórnvald eigi að nálgast tilkynningu framkvæmdaraðila. Dómari fær heldur ekkiséð að þar sé skýrlega vikið að þessu atriði og er því nærtækt að álykta að umþað fari eftir meginreglu 10. gr. stjórnsýslulaga. Það er verkefni þessadómstóls að leggja mat á hvort málsmeðferð stefnda Skipulagsstofnunar hafifullnægt þeim kröfum sem af rannsóknarreglunni leiðir við að upplýsa þauefnisatriði sem nauðsynlegt var að varpa ljósi á samkvæmt lögum nr. 106/2000.Fær dómurinn ekki séð að við úrlausn á því hafi raunverulega þýðingu að fá svörEFTA-dómstólsins við þriðju spurningu stefnenda. Með áttunduspurningunni virðast stefnendur leita svara við því hvort vinnsla á borð við þásem stefndu, Silicor-félögin, hafa í hyggja að stofna til á Grundartanga eigi íljósi varúðarreglu bandalagsréttar alltaf að sæta mati á umhverfisáhrifum. Íþessu sambandi verður að hafa í huga að í tilskipuninni er gert ráð fyrir þvíað tilteknar framkvæmdir, sem lýst er í I. viðauka tilskipunarinnar, skuliávallt háðar mati á umhverfisáhrifum. Úrlausn á því atriði ræðst af túlkunákvæða í þeim viðauka og heimfærslu fyrirhugaðrar framkvæmdar undir þau. Ekkertí tilskipuninni gefur hins vegar til kynna að aðrar framkvæmdir, sem kunna aðfela í sér nýjungar og gera mönnum kleift að framleiða meira magn en áður, enheyra ekki undir einstaka liði í I. viðauka tilskipunarinnar, verði að fara íumhverfismat án tillits til þess hvernig framkvæmdin er metin samkvæmt 2. mgr.4. gr. tilskipunarinnar. Í ljósi efnis tilskipunarinnar telur dómurinn að þaðhafi ekki raunhæfa þýðingu að fá svar EFTA-dómstólsins við þessari spurningumeð tilliti til „varúðarreglu bandalagsréttar“. Með vísan tilþess sem hér hefur verið rakið telur dómurinn að svo komnu máli hvorki efni tilþess að leita ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins um það hvernig skýra beri b-lið4. töluliðar I. viðauka tilskipunar 85/337/EBE, né um þau atriði sem beiðnistefnenda lúta sérstaklega að. Eins og sakarefni málsins liggur fyrir telurdómurinn almennt ekki tilefni til þess að bera einstök álitaefni í máli þessuundir EFTA-dómstólinn. Því verður beiðni stefnenda þess efnis hafnað. Ákvörðunmálskostnaðar vegna þessa þáttar málsins bíður lokaniðurstöðu þess. ÁsmundurHelgason héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan.Ú R S K U R Ð A R O R Ð: Hafnað er beiðnistefnenda, Ragnheiðar Jónu Þorgrímsdóttur o.fl., um að leita ráðgefandi álitsEFTA-dómstólsins. Ákvörðun málskostnaðar bíður lokaniðurstöðu málsins.
|
Mál nr. 254/2002
|
Dómsátt Málskostnaður
|
Áfrýjendur höfðuðu mál þetta gegn V í nóvember 2000. Sama dag höfðuðu þau jafnframt tvö önnur mál á hendur öðrum um samkynja sakarefni. Dómur gekk í héraði í öllum málunum 26. september 2001 og varð niðurstaða þeirra áfrýjendum í óhag. Skutu þau málunum til Hæstaréttar. Í dómum réttarins 13. júní 2002 í hinum tveimur málunum fengu áfrýjendur kröfum sínum framgengt að öðru leyti en því að málskostnaður var látinn falla niður í héraði og fyrir Hæstarétti. Sátt var gerð í málinu gegn V 27. september sama árs, þar sem V féllst á kröfu áfrýjenda um greiðslu stefnufjárhæðar fyrir héraðsdómi og dráttarvaxta, en um málskostnað tókst ekki sátt. Með því að efni þóttu til að fella niður málskostnað í þeim tveimur málum sem dæmd voru í Hæstarétti 13. júní 2002 var ekki ástæða til annars en að eins yrði farið að í þessu máli og var málskostnaður felldur niður í héraði og fyrir Hæstarétti.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Gunnlaugur Claessen. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 30. maí 2002. Sátt var gerð í málinu 27. september 2002, þar sem stefndi féllst á kröfu áfrýjenda um greiðslu stefnufjárhæðar fyrir héraðsdómi og dráttarvaxta, en um málskostnað tókst ekki sátt. Að fenginni þessari niðurstöðu krefjast áfrýjendur þess nú að stefnda verði gert að greiða þeim málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst þess aðallega að áfrýjendur verði dæmd til að greiða sér málskostnað fyrir Hæstarétti, en til vara að hann verði felldur niður. Áfrýjendur höfðuðu mál þetta gegn stefnda 20. nóvember 2000. Sama dag höfðuðu þau jafnframt tvö önnur mál á hendur öðrum um samkynja sakarefni. Dómur gekk í héraði í öllum málunum 26. september 2001 og varð niðurstaða þeirra áfrýjendum í óhag. Skutu þau málunum til Hæstaréttar. Í dómum réttarins 13. júní 2002 í hinum málunum, sem hlutu númerin 458/2001 og 459/2001, fengu áfrýjendur kröfum sínum framgengt að öðru leyti en því að málskostnaður var látinn falla niður í héraði og fyrir Hæstarétti. Sátt aðilanna í þessu máli var sýnilega gerð með tilliti til úrslita hinna málanna. Með því að efni þóttu til að fella niður málskostnað í þeim málum er ekki ástæða til annars en að eins verði farið að í þessu máli. Verða úrslit þessa máls því eins og í dómsorði segir. Dómsorð: Ákvæði héraðsdóms um málskostnað skal vera óraskað. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Mál þetta, sem dómtekið var 10. september sl. að loknum munnlegum málflutningi, er höfðað með stefnu áritaðri um birtingu 20. nóvember 2000 af Óskari Hafþórssyni, kt. 050966-5779, Dúfnahólum 6, Reykjavík, Bergey Hafþórsdóttur, kt. 260569-4499, Fífuseli 14, Reykjavík, Finnboga Hafþórssyni, kt. 170771-4519, Engjaseli 5, Reykjavík, og Magnúsi Jóhanni Óskarssyni, kt. 280941-2129, Funafold 2, Reykjavík, til hagsbóta fyrir dánarbú Óskars Sumarliðasonar, kt. 110720-2469, og Margrétar Kristjánsdóttur, kt. 010221-3829, á hendur Kristjáni Óskarssyni, kt. 200957-5399, Jökulhæð 4, Garðabæ, til heimtu skuldar við dánarbúið. Af stefnenda hálfu er þess krafist að stefndi verði dæmdur til greiðslu skuldar að fjárhæð 2.306.130,70 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 með síðari breytingum frá 4. desember 1998 til greiðsludags. Krafist er málskostnaðar úr hendi stefnda að mati réttarins, þ.m.t. kostnaður stefnenda af 24,5% virðisaukaskatti, og að dráttarvextir leggist við málskostnaðinn á 12 mánaða fresti í fyrsta sinn 15 dögum eftir dómsuppsögudag. Stefndi krefst sýknu af kröfum stefnenda og málskostnaðar að skaðlausu að mati dómsins. Í greinargerð stefnda var þess einnig krafist að málinu yrði vísað frá dómi en leyst var úr þeim ágreiningi með úrskurði dómsins 4. maí sl. þannig að frávísunarkröfunni var hrundið. Málsaðilar eru erfingjar hjónanna Óskars Sumarliðasonar, sem lést 20. janúar 1999, og Margrétar Kristjánsdóttur, sem sat í óskiptu búi þar til hún lést 12. september sama ár. Stefnendur Óskar, Bergey og Finnbogi eru börn Hafþórs Óskarssonar, látins sonar hinna látnu, en stefnandi Magnús Jóhann og stefndi eru synir hinna látnu hjóna. Málsatvik eru þau að Óskar Sumarliðason fól syni sínum Veigari að annast sölu á 3ja herbergja íbúð að Ofanleiti 3 í Reykjavík. Í málinu hefur verið lagt fram umboð en í því segir að Óskar veiti Veigari fulla heimild til að skrifa undir öll nauðsynleg skjöl vegna sölu á íbúðinni, skrifa undir kauptilboð, kaupsamning, afsal, veðskuldabréf, fasteignaveðbréf og öll önnur nauðsynleg skjöl vegna sölunnar, framselja fasteignaveðbréf, móttaka húsbréf og selja á verðbréfamarkaði svo og til þess að móttaka allar aðrar greiðslur vegna sölunnar. Íbúðin var seld samkvæmt kaupsamningi hinn 24. nóvember 1998 og skyldi kaupverðið, samtals 8.000.000 krónur, greiðast þannig: 800.000 krónur við undirritun kaupsamnings, 800.000 krónur 1. maí 1999, 800.000 krónur 1. nóvember 1999 og með fasteignaveðbréfi 5.600.000 krónur. Með umboði dagsettu sama dag og kaupsamningurinn veitti Veigar fasteignasölunni, sem sá um sölu íbúðarinnar, umboð fyrir hönd Óskars Sumarliðasonar til að framselja fasteignaveðbréf og móttaka húsbréf vegna sölu íbúðarinnar og nota til að greiða upp lánin sem hvíldu á 1.-3. veðrétti á íbúðinni. Óumdeilt er að veðin á íbúðinni voru vegna skuldar Veigars við Lífeyrissjóð verslunarmanna, upphaflega að fjárhæð 92.300 krónur, en þann 4. desember 1998, þegar það var greitt upp, samtals 305.731 króna, vegna skuldar stefnda við Eftirlaunasjóð Félags íslenskra atvinnuflugmanna, upphaflega að fjárhæð 2.500.000 krónur, en það var greitt upp sama dag með 2.306.130,70 krónum og vegna skuldar Hallfríðar Kristjánsdóttur við Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins, upphaflega að fjárhæð 1.400.000 krónur, en var greitt upp sama dag með 1.312.915 krónum. Stefnendur telja að óheimilt hafi verið að nota húsbréfin til að greiða framangreindar veðskuldir. Þeir fjármunir, sem þannig hefði verið ráðstafað, ættu því í raun að tilheyra dánarbúinu. Gera stefnendur þá kröfu í málinu að stefndi greiði dánarbúinu fjárhæðina sem fór til greiðslu skuldarinnar. Því er mótmælt af hálfu stefnda að umrædd ráðstöfun hafi verið án heimildar Óskars heitins heldur hafi hún þvert á móti verið gerð samkvæmt fyrirmælum hans. Því er einnig mótmælt að skuld hafi stofnast á hendur stefnda vegna þessa. Af stefnenda hálfu er málsatvikum lýst þannig að sýslumaðurinn í Reykjavík hafi hinn 6. desember 1999 veitt erfingjum hjónanna Óskars og Margrétar leyfi til einkaskipta. Eignir búsins hafi verið taldar sparisjóðsbók í Árbæjarútibúi Landsbanka Íslands, 3.693,55 krónur, sparisjóðsbók í sama banka, 58.764,10 krónur, og einkareikningur í sama banka, 1.538.444 krónur. Skuldir hafi verið 303.463 krónur vegna útfararkostnaðar. Erfingjarnir hafi veitt Veigari Óskarssyni umboð til að koma fram af þeirra hálfu og í nafni dánarbúsins í samskiptum við aðra, þar á meðal við ráðstöfun eigna, viðtöku andvirðis þeirra og opinberrar skýrslugerðar og til að taka við tilkynningum í þeirra þágu vegna andlátsins. Einkaskiptum skyldi lokið eigi síðar en 12. september 2000. Þar sem stefnendum hafi þótt margt óljóst um eignir dánarbúsins, og útskýringar stefnda lítt til þess fallnar að eyða efasemdum þeirra um að rétt væri staðið að skiptum, hafi verið óskað eftir opinberum skiptum á dánarbúinu með beiðni dagsettri 19. desember 1999. Við fyrirtöku málsins 17. janúar 2000 hafi verið veittur frestur til að leita sátta milli erfingja um grundvöll einkaskipta. Skriflegum fyrirspurnum hafi verið beint til lögmanns stefnda með bréfi dagsettu 4. febrúar sama ár þar sem óskað hafi verið skýringa á atriðum, sem stefnendur hefðu gert athugasemdir við, einkum ráðstöfun á kaupverði íbúðarinnar að Ofanleiti 3 til greiðslu á persónulegum lánum stefnda, Veigars Óskarssonar og Hallfríðar Kristjánsdóttur án þess að séð væri að skuldir þeirra við dánarbúið, sem þannig hefðu stofnast, hefðu verið endurgreiddar. Einnig hafi verið gerðar athugasemdir við úttektir Veigars af Visa greiðslukorti á nafni Óskars. Skýringar hafi ekki komið fram. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 13. mars 2000 hafi dánarbúið verið tekið til opinberra skipta og skiptastjóri skipaður. Á skiptafundi 14. nóvember 2000 hafi verið bókað að skiptastjóri myndi ekki halda uppi hagsmunum fyrir hönd dánarbúsins vegna greiðslu ofangreindra veðskulda en stefnendur hafi óskað eftir að halda þessum hagsmunum uppi fyrir hönd dánarbúsins, því að skaðlausu og búinu til hagsbóta. Stefnendur byggja á því að við sölu á íbúðinni hafi Veigar falið fasteignasölunni að greiða að fullu persónulega skuld stefnda við Eftirlaunasjóð FIA sem hvílt hafi á íbúðinni. Gögn sem skiptastjóri hafi aflað staðfesti að stefndi hafi verið lántaki að umræddu láni frá sjóðnum. Hin látnu, Óskar og Margrét, hafi hvorki verið lántakar né ábyrgðarmenn að láninu. Íbúðin að Ofanleiti 3 hafi aðeins verið til tryggingar á greiðslu lánsins. Stefndi hafi ekki staðið dánarbúi Óskars og Margrétar skil á þessum fjármunum þrátt fyrir tilmæli um slíkt. Umboð Óskars til Veigars hafi aðeins falið í sér heimild til að annast sölu á íbúðinni og til að ljúka nauðsynlegri skjalagerð í tengslum við söluna. Hvergi sé í umboðinu kveðið á um að áhvílandi veðskuldir, sem hafi verið búinu óviðkomandi, skyldu greiddar af eignum búsins. Með áframhaldandi umboði sínu til fasteignasölunnar, þar sem kveðið hafi verið á um greiðslu tiltekinna veðskulda, hafi Veigar farið út fyrir umboð sitt frá Óskari. Á grundvelli umboðsins hafi hann veitt fasteignasölunni víðtækara umboð en hann sjálfur hafi haft. Stefndi hafi hagnast á þessari háttsemi á kostnað búsins. Verði talið að brýna nauðsyn hafi borið til að greiða upp áhvílandi veðskuldir af eignum búsins til að liðka fyrir sölu íbúðarinnar þá hafi ekki falist í þeirri ráðstöfun uppgjöf á kröfu dánarbúsins á hendur stefnda. Hvorki sé fyrir hendi erfðaskrá frá hinum látnu né gerningur inter vivos sem færi stefnda óafturkræft í hendur þau verðmæti sem stefnukrafan lúti að. Í skattframtali 1999, sem skilað hafi verið eftir andlát Óskars, sé þess sérstaklega getið að stefndi skuldi búinu 1.500.000 krónur. Skattaframtalið hafi Veigar undirritað fyrir hönd Margrétar án þess að hún hafi komið þar nokkuð nærri. Ekki verði beinlínis lesið úr skattaframtalinu um hvaða skuld sé að ræða. Hins vegar megi af gögnum málsins ráða að greidd hafi verið upp skuld stefnda við Eftirlaunasjóð FÍA að fjárhæð 2.264.252,20 krónur. Auk þess hafi verið greiddar tvær gjaldfallnar afborganir. Samtals hafi verið greitt vegna lánsins 2.306.130.70 krónur. Skuld stefnda við búið sé því mun hærri en segi í skattframtalinu. Tilgreining í skattframtali um lægri skuld verði ekki skoðuð sem uppgjöf hinna látnu á hluta krafna búsins á hendur stefnda, enda hafi Margrét hvergi komið næmi skattframtalinu og Óskar þá látinn. Veigar hafi ekki haft umboð til að fella niður eða lækka skuld stefnda við búið með þeim hætti sem virtist gert á skattframtalinu. Í skattframtali 2000 sé ofangreind skuld ekki lengur talin meðal eigna dánarbúsins. Sú háttsemi stefnda að aðhafast ekkert og greiða búinu ekki til baka það sem því sannarlega beri hafi valdið því tjóni. Málshöfðunina byggja stefnendur á 3. mgr. 68. gr. laga nr. 20/1991. Varðandi kröfur í málinu er m.a. vísað til ákvæða sömu laga og almennra reglna samninga-, kröfu- og skaðabótaréttar, m.a. um umboð, endurgreiðslu fjárskuldbindinga og bótaskyldu á tjóni af völdum saknæmrar háttsemi. Stefnufjárhæðin nemi uppgreiðsluverðmæti skuldar stefnda við Eftirlaunasjóð FÍA eins og hún hafi verið 4. desember 1998 og dráttarvaxta sé krafist frá þeim degi til greiðsludags. Af hálfu stefnda er málsatvikum lýst þannig að Óskar Sumarliðason hafi látist hinn 20. janúar 1999 og eiginkona hans, Margrét Kristjánsdóttir, hinn 12. september sama ár, en hún hafi setið í óskiptu búi eftir eiginmann sinn. Erfingjar hinna látnu séu stefnendur Óskar Hafþórsson, Bergey Hafþórsdóttir og Finnbogi Hafþórsson, sem taki arf eftir föður sinn, Hafþór Óskarsson, son hinna látnu, en hann hafði fallið frá löngu fyrir andlát foreldra sinna, stefnandi Magnús Jóhann Óskarsson, Veigar Óskarsson og stefndi. Með beiðni um leyfi til einkaskipta, dagsettri 6. desember 1999, hafi erfingjar farið þess á leit við sýslumanninn í Reykjavík að þeim yrði veitt leyfi til einkaskipta. Jafnframt hafi Veigari verið veitt umboð til þess að koma fram af hálfu erfingja í nafni dánarbúsins. Fallist hafi verið á beiðnina 9. desember 1999 en skiptum skyldi ljúka með afhendingu einkaskiptagerðar og erfðafjárskýrslu eigi síðar en 12. september 2000. Veigar hafi gert erfingjum grein fyrir stöðu dánarbúsins áður en fallist hafi verið á beiðni þeirra um einkaskipti og hafi hann gengið frá hlutauppgjöri til þeirra hinn 13. desember 1999. Stefnendur hafi farið fram á opinber skipti á dánarbúinu með beiðni til Héraðsdóms Reykjavíkur, dagsettri 19. desember 1999, og með úrskurði dómsins, dagsettum 13. mars 2000, hafi Steinunn Guðbjartsdóttir hdl. verið skipuð til að gegna starfi skiptastjóra. Í bréfi skiptastjóra til dómsins, dagsettu 30. maí 2000, þar sem ágreiningi málsaðila sé vísað til dómsins, segi m.a. að á skiptafundi, sem haldinn hafi verið sama dag, hafi komið upp ágreiningur milli erfingja dánarbúsins. Fyrir liggi að við sölu fasteignar hinna látnu að Ofanleiti 3 hafi verið greidd upp lán, samtals að fjárhæð 3.931.074 krónur, sem hafi verið áhvílandi á fasteigninni. Lánin hafi verið tekin af sonum hinna látnu, stefnda og Veigari, og hafi þeir fengið andvirði þeirra. Þar sem söluandvirði eignarinnar hafi verið notað til að greiða upp lánin beri þeim að endurgreiða dánarbúinu fjárhæðina. Um skuld hafi verið að ræða sem m.a. hafi verið getið á skattframtali hinna látnu vegna ársins 1998. Þessari kröfu hafi verið mótmælt af hálfu lögmanns þeirra. Hann hafi sagt að lánin hafi verið greidd upp af söluandvirði fasteignarinnar og að sú uppgreiðsla hafi farið fram í lifanda lífi beggja hjóna og með fullu samþykki þeirra og vilja. Lögmaðurinn hafi hafnað því að þeir skulduðu dánarbúinu fjármuni vegna þessa. Ekki hafi tekist að jafna ágreininginn og sé málefninu beint til Héraðsdóms Reykjavíkur eftir ákvæðum 122. gr. laga nr. 20/1991. Málið hafi verið fellt niður að beiðni stefnenda en þeim hafi verið gert að greiða málskostnað. Hinn 14. nóvember 2000 hafi verið haldinn skiptafundur vegna skipta á dánarbúinu þar sem fjallað hafi verið um framhald skipta og fyrirkomulag málshöfðunar vegna þeirra greiðslna sem inntar hafi verið af hendi fyrir stefnda og Veigar við sölu íbúðarinnar í desember 1998. Sýknukrafa stefnda er studd þeim málsástæðum og lagarökum að stefnendur séu ekki réttir aðilar að máli þessu og því beri að sýkna stefnda, m.a. með vísan til 2. tl. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Svo sem ítrekað hafi komið fram hafi uppgreiðsla umræddra lána átt sér stað í lifanda lífi beggja hjóna með fullu samþykki þeirra og vilja. Ekki sé um það deilt að á þessum tíma hafi þau Óskar og Margrét verið fjár síns ráðandi og hafi þau haft það á valdi sínu að ráðstafa fjármunum sínum. Sönnunarbyrðin um að þeim hafi ekki verið heimilt að ráðstafa andvirði íbúðar sinnar að eigin vild, eins og þau hafi gert, hvíli á stefnendum. Uppgreiðsla lánanna hafi ekki átt sér stað úr dánarbúinu, svo sem ítrekað sé haldið fram af hálfu stefnenda, heldur löngu fyrir fráfall þeirra Óskars og Margrétar. Því sé vandséð á hverjum lagagrunni stefnukröfur geti verið byggðar. Þótt stefnendur haldi því fram að áhvílandi veðskuldir hafi verið greiddar af eignum búsins hafi bæði Óskar og Margrét verið lifandi á þessum tíma. Þau Óskar og Margrét hafi veitt umrædd veðleyfi vegna lánanna, sem greidd hafi verið upp við sölu íbúðarinnar, án þess að skuld hafi stofnast við það á hendur stefnda. Skýringar á þessum ráðstöfunum Óskars heitins væru þær að við fráfall Hafþórs, sonar Óskars og Margrétar, hafi þau veitt ekkju hans fjárhagslegan stuðning við kaup á húsnæði fyrir sig og þrjú ung börn hennar og Hafþórs, þ.e. þau Óskar, Bergey og Finnboga, stefnendur þessa máls, án þess að sú fjárhagsaðstoð hafi verið endurgreidd. Enn fremur hafi þau Óskar og Margrét eftirlátið stefnanda Magnúsi Jóhanni án greiðslu smurstöð, sem þau hafi átt og Óskar hafi rekið. Til þess að leitast við að jafna þá fjárhagslegu aðstoð, sem þau Óskar og Margrét hefðu þannig veitt, hafi þau veitt yngri sonunum, þeim stefnda og Veigari, veðleyfi fyrir hinum umþrættu lánum. Jafnframt hafi það orðið að samkomulagi að stefndi og Veigar greiddu afborganir af lánum þessum þar til íbúðin yrði seld en þá skyldu lánin greiðast upp af söluandvirði eignarinnar. Þetta hafi m.a. Rebekka, systir Margrétar, og aðrir staðfest. Verði ekki fallist á framangreindar málsástæður stefnda er á því byggt að bótakröfur stefnanda uppfylli ekki þær lágmarkskröfur sem gera verði til slíkra krafna samkvæmt megin reglum skaðabótaréttarins, svo sem um meinta sök og meinta ólögmæta háttsemi stefnda. Óskar heitinn Sumarliðason veitti syni sínum Veigari heimild til að skrifa undir öll skjöl vegna sölu íbúðar hans að Ofanleiti 3 samkvæmt skriflegu umboði sem lagt hefur verið fram í málinu. Í framburði stefnda, Veigars og Rebekku Kristjánsdóttur fyrir dóminum kom meðal annars fram að Óskar heitinn hafi mælt svo fyrir að þegar íbúðin seldist skyldi nota hluta andvirðisins til að greiða upp skuldina vegna lánsins, sem stefndi hafði fengið hjá Eftirlaunasjóði FÍA, og aðrar skuldir vegna lána sem íbúðin var veðsett fyrir og greint hefur verið frá hér að framan. Stefndi heldur því fram að þetta hafi síðan verið gert eftir fyrirmælum Óskars og hafi fasteignasalan annast það í samræmi við umboð dagsett 24. nóvember 1998 þar sem þessu er nánar lýst. Í gögnum málsins eru hvorki vísbendingar um að þetta hafi komið til af öðrum ástæðum en þeim að Óskar hafi gefið fyrirmæli um það né að hann hafi eftir þetta og þar til hann lést 20. janúar 1999 hreyft athugasemdum vegna þessara ráðstafana. Staðhæfingar stefnenda um að Veigar hafi án heimildar Óskars látið greiða umræddar veðskuldir eins og gert var eru hvorki studdar gögnum né rökum og verður að telja þær ósannaðar. Verður með vísan til þessa að líta svo á að farið hafi verið að fyrirmælum Óskars þegar umræddar skuldir voru greiddar eins og hér að framan hefur verið lýst. Í gögnum málsins kemur hvergi fram að Óskar hafi með umræddum ráðstöfunum gert ráð fyrir að um lán væri að ræða er stefnda bæri að endurgreiða honum. Skuld stefnda, sem talin er á skattframtali Óskars árið 1999, er samkvæmt því sem fram hefur komið vegna greiðslu veðskuldarinnar við Eftirlaunasjóð FÍA. Skattframtalið var gert eftir lát Óskars og án samráðs við hann en að sögn stefnda samkvæmt fyrirmælum endurskoðanda. Í bréfi lögmanns stefnda til skiptastjóra dánarbúsins frá 17. apríl 2000 kemur fram að ekki hafi neinar raunverulegar skuldir staðið að baki tilgreindum skuldum stefnda og Veigars Óskarssonar við foreldra sína á skattframtalinu en þær hafi verið færðar þannig af skattalegum ástæðum. Engin önnur gögn hafa verið lögð fram um að stefndi hafi fengið umrædda fjárhæð að láni hjá Óskari eða að með framangreindri ráðstöfun eða öðrum hætti hafi stofnast skuld stefnda við hann eða dánarbú þeirra hjóna. Þessar færslur á skattframtalinu þykja með vísan til alls framangreinds því ekki vera ótvíræð sönnun þess að um raunverulega skuld hafi verið að ræða. Staðhæfingar stefnenda um að þarna hafi verðið um lán að ræða verður með vísan til alls þessa að telja ósannaðar. Samkvæmt þessu verður ekki fallist á að umrædd krafa hafi stofnast á hendur stefnda af þeim ástæðum sem stefnendur byggja málsóknina á. Ber því að sýkna stefnda af kröfum þeirra í málinu. Rétt þykir með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála að málskostnaður falli niður. Dóm þennan kvað upp Sigríður Ingvarsdóttir héraðsdómari. D Ó M S O R Ð: Stefndi, Kristján Óskarsson, skal sýkn vera af kröfum stefnenda, Óskars Hafþórssonar, Bergeyjar Hafþórsdóttur, Finnboga Hafþórssonar og Magnúsar Jóhanns Óskarssonar vegna dánarbús Óskars Sumarliðasonar og Margrétar Kristjánsdóttur, í máli þessu. Málskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 237/2003
|
Handtaka Skaðabætur Áfrýjun Frávísun frá Hæstarétti að hluta Gjafsókn
|
Staðfest var niðurstaða héraðsdóms um að F ætti rétt á bótum vegna ólögmætrar handtöku en bótafjárhæð var lækkuð. Kröfu A var vísað sjálfkrafa frá Hæstarétti þar sem hann hafði ekki áfrýjað málinu fyrir sitt leyti innan lögmælts frests.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Garðar Gíslason og Guðrún Erlendsdóttir. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 19. júní 2003 að fengnu áfrýjunarleyfi. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu gagnáfrýjandans Franklíns Kristins Steiner og að sér verði dæmdur málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti, en til vara að krafan verði lækkuð og málskostnaður felldur niður á báðum dómstigum. Þá krefst aðaláfrýjandi þess aðallega að héraðsdómur verði staðfestur um kröfu gagnáfrýjandans Abrahams Jóabs Önnusonar, en til vara að hún verði lækkuð. Í báðum tilvikum krefst aðaláfrýjandi þess að málskostnaður verði felldur niður milli sín og þessa gagnáfrýjanda. Héraðsdómi var gagnáfrýjað 2. september 2003. Gagnáfrýjandinn Franklín krefst þess að aðaláfrýjandi verði dæmdur til að greiða sér 1.030.640 krónur með dráttarvöxtum af nánar tilteknum fjárhæðum frá 15. ágúst 2001 til greiðsludags. Gagnáfrýjandinn Abraham krefst þess að aðaláfrýjandi verði dæmdur til að greiða sér 1.000.000 krónur með dráttarvöxtum frá 21. mars 2002 til greiðsludags. Þeir krefjast báðir að staðfest verði ákvæði héraðsdóms um málskostnað og að aðaláfrýjanda verði gert að greiða þeim málskostnað fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem gagnáfrýjandanum Franklín hefur verið veitt hér fyrir dómi. I. Hinn áfrýjaði dómur var kveðinn upp 19. desember 2002. Með honum var aðaláfrýjandi dæmdur til að greiða gagnáfrýjandanum Franklín 120.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 21. mars 2002 til greiðsludags, en sýknaður af kröfu gagnáfrýjandans Abrahams. Aðaláfrýjandi fékk áfrýjunarstefnu gefna út 19. júní 2003 að fengnu áfrýjunarleyfi, sem hann sótti um 13. mars sama ár. Beindist áfrýjun hans að gagnáfrýjandanum Franklín, sem neytti heimildar samkvæmt 3. mgr. 153. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 7. gr. laga nr. 38/1994, til að gagnáfrýja héraðsdómi innan þess sérstaka frests, sem þar er kveðið á um. Sá frestur gilti á hinn bóginn ekki fyrir gagnáfrýjandann Abraham, enda varðaði málskot aðaláfrýjanda hann ekki. Hefði þessum gagnáfrýjanda því borið að áfrýja fyrir sitt leyti innan þeirra almennu fresta, sem um ræðir í 1. mgr., sbr. 2. mgr. 153. gr. laga nr. 91/1991, en engu breytir í því efni að gagnáfrýjandinn Franklín komi fram í málinu sem fyrirsvarsmaður þessa samlagsaðila síns, sem er ólögráða sakir æsku. Verður því að vísa málinu sjálfkrafa frá Hæstarétti að því er gagnáfrýjandann Abraham varðar. II. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest sú niðurstaða hans að gagnáfrýjandinn Franklín eigi rétt á skaðabótum samkvæmt a. lið 176. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála vegna þeirrar ólögmætu handtöku, sem þar er nánar greint frá og hann sætti af hendi lögreglunnar í Hafnarfirði 28. janúar 2001. Verður jafnframt fallist á með héraðsdómara að gagnáfrýjandinn geti ekki krafið aðaláfrýjanda um skaðabætur vegna annarra atriða, sem þessu atviki tengdust. Gagnáfrýjandinn var sviptur frelsi í tæpar tvær klukkustundir í umrætt sinn. Þegar þetta er virt með tilliti til atvika málsins að öðru leyti, þar á meðal að gagnáfrýjandinn hefur áður mátt sæta ólögmætum aðgerðum lögreglu í sinn garð, eru bætur handa honum hæfilega ákveðnar 50.000 krónur. Af þeirri fjárhæð skulu greiðast dráttarvextir eins og nánar greinir í dómsorði. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað skulu vera óröskuð. Rétt er að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður. Um gjafsóknarkostnað gagnáfrýjandans Franklíns fer samkvæmt því, sem í dómsorði segir. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá Hæstarétti að því er varðar gagnáfrýjanda Abraham Jóab Önnuson. Aðaláfrýjandi, íslenska ríkið, greiði gagnáfrýjanda Franklín Kristni Steiner 50.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 21. mars 2002 til greiðsludags. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað eru staðfest. Allur gjafsóknarkostnaður gagnáfrýjanda Franklíns Kristins Steiner fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 200.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 19. desember 2002. Mál þetta var höfðað 21. febrúar 2002 og dómtekið 11. þ.m. Stefnandi er Franklín Kristinn Steiner, kt. 140247-5459, Austurgötu 27b, Hafnarfirði sjálfs hans vegna og vegna ófjárráða sonar hans, Abrahams Jóabs Önnusonar, kt. 150994-2099, Austurgötu 27 b, Hafnarfirði. Stefndi er íslenska ríkið. Stefnandi krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér, sjálfs sín vegna, 1.030.640 krónur með 23,5% dráttarvöxtum af 14.940 krónur frá 15. ágúst 2001 til 31. desember s.á., 22% dráttarvöxtum af sömu fjárhæð frá 1. janúar 2002 til 11. febrúar s.á., 22% dráttarvöxtum af 30.640 krónum frá þeim degi til stefnubirtingardags, dráttarvöxtum samkvæmt 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 30.640 krónum til þess dags þegar einn mánuður er liðinn frá birtingu stefnu í máli þessu og dráttarvöxtum samkvæmt sömu viðmiðun af 1.030.640 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Einnig að stefnda verði gert að greiða stefnanda fyrir hönd sonar hans, Abrahams Jóabs Önnusonar, 1.000.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi þegar einn mánuður er liðinn frá birtingu stefnu í máli þessu og til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar eins og málið væri ekki gjafsóknarmál en stefnanda, Franklín Kristni Steiner, (og Abraham Jóab Önnusyni) var veitt gjafsóknarleyfi 21. maí 2002. Stefndi krefst aðallega sýknu af kröfum stefnenda og málskostnaðar úr hendi þeirra en til vara að kröfur þeirra verði stórlega lækkaðar og málskostnaður verði látinn niður falla. (Í dóminum verður við það miðað að stefnandi málsins sé einn.) I Í skýrslu lögreglunnar í Hafnarfirði, sem gerð var 29. janúar 2001 af Bjarna Halldóri Sigursteinssyni og staðfest af Þresti Þór Guðmundssyni, segir að þeir hafi verið við eftirlit um kl. 21.03 sunnudaginn 28. janúar 2001 og ekið Reykjanesbraut til vestur er þeir veittu athygli bifreiðinni IS-551 þar sem henni var ekið Ásbraut til vesturs að hringtorginu við Ásvelli. Þar hafi bifreiðinni verið ekið út úr hringtorginu eins og ætlunin væri að aka að íþróttahúsinu, hún stöðvuð með stefnu austur Ásbraut og síðan ekið af stað aftur inn í hringtorgið og áfram vestur og norður Krísuvíkurveg. Upplýsingar hafi borist lögreglu um meint fíkniefnamisferli umráðamanns bifreiðarinnar, stefnanda máls þessa, bæði neyslu og sölu fíkniefna. Einnig hafi hann verið stöðvaður í apríl á næstliðnu ári og muni hann þá hafa kastað frá sér smáræði af tóbaksblönduðu hassi. Því hafi verið ákveðið að kanna hvaða erindi hann ætti upp Krísuvíkurveg á þessum tíma kvölds. Í þeim tilgangi hafi lögreglumennirninr farið á lögreglustöðina, tekið þar ómerkta lögreglubifreið um kl. 21.10 og haldið upp á Krísuvíkurveg. Þegar þeir hafi verið komnir skammt upp fyrir þurrkhjallana við Krísuvíkurveginn hafi þeir mætt bifreiðinni IS-551 sem hafi verið ekið hægt suður veginn. Þeir hafi snúið við og veitt bifreiðinni eftirför norður Krísuvíkurveg. Lögreglubifreiðinni hafi verið ekið á um 80 100 km/klst hraða án þess að nálgast IS-551. Ísing hafi verið á veginum og hann óupplýstur þar til komið var niður undir Ásvelli, en eftir það hafi vegurinn verið blautur en upplýstur. Þegar nálgaðist Ásvelli hafi lögreglumennirnir gert sér grein fyrir að sennilega væri ökumaður IS-551 að reyna að stinga þá af. Þegar komið hafi verið inn á Reykjanesbrautina, þar sem sé 70 km/klst hámarkshraði hafi þeir aukið hraðann í 110 km/klst og þó hafi ekki dregið saman með bifreiðunum fyrr en IS-551 lenti á eftir annarri bifreið milli Hvammabrautar og Öldugötu. Bifreið hafi síðan verið ekið í veg fyrir lögreglubifreiðina af Kaldárselsvegi inn á Reykjanesbraut þannig að þeir hafi ekki komið að IS-551 fyrr en við gatnamót Reykjanesbrautar og Lækjargötu en þar hafi Franklín stöðvað bifreiðina á rauðu ljósi. Þegar grænt ljós hafi kviknað fyrir akstursstefnu IS-551 hafi hann ekið yfir gatnamótin í vinstri beygju inn á Lækjargötu í veg fyrir bifreið sem ók beint yfir gatnamótin til suðurs. Þeir hafi veitt honum eftirför þar sem hann jók ört hraðann vestur Lækjargötu. Á móts við Lækjargötu 32 hafi þeir sett blátt blikkandi ljós í framrúðu og blikkað háu ljósum bifreiðarinna. Þá hafi IS-551 lent á eftir bifreið sem var ekið Lækjargötu til vesturs. Akstur IS-551 hafi ekki verið stöðvaður og hafi lögreglumennirnir tilkynnt um fjarskiptin að ökumaður sinnti ekki stöðvunarmerkjum. Þegar IS-551 hafi komið að Strangötu hafi hann beygt inn í götuna og stöðvað við hús nr. 49 um kl. 21.35. Þeir hafi rætt við ökumann, Franklín, en með honum í bifreiðinni hafi verið Abraham, sonur hans. Franklín hafi því verið boðið yfir í lögreglubifreiðina til viðræðna við lögreglumenn en barnið hafi orðið eftir í IS-551. Í lögreglubifreiðinni hafi Franklín verið gerð grein fyrir ástæðu afskiptanna. Þau væru ætluð umferðarlagabrot, hann hafi ekki sinnt stöðvunarmerkjum lögreglumannanna og hefðu þeir ástæðu til að ætla að hann hefði verið að reyna að stinga þá af. Honum hafi verið gerð grein fyrir að lögreglumennina grunaði hann um fíkniefnamisferli, hann þyrfti ekki að tjá sig um sakarefnið og ætti rétt á verjanda. Franklín hafi sagt að hann hefði ekki verið að sækja nein fíkniefni upp með Krísuvíkurveginum heldur hefði hann og sonur hans farið upp að Bláfjallaafleggjara til að skoða stjörnurnar. Hann hafi verið spurður hvort hann heimilaði leit á sér og hafi hann orðið við því eftir nokkra umhugsun. Gylfi Y. Sigurðsson varðstjóri hafi þá verið kominn á vettvang ásamt lögreglumanninum Gunnari Halldóri Sigurjónssyni. Hann hafi ákveðið að Franklín skyldi handtekinn og fluttur á lögreglustöð þar sem framkvæma mætti líkamsleit á honum. Hald skyldi lagt á bifreiðina og hún flutt á lögreglustöð. Franklín hafi orðið nokkuð æstur og sagst ætla að aka bifreiðinni sjálfur á lögreglustöð. Honum hafi verið gerð grein fyrir að það gengi ekki. Þá hafi hann viljað fá að ræða við drenginn og róa hann. Drengurinn hafi verið alveg rólegur en rétt hafi þótt að leyfa Franklín að gera honum grein fyrir hvað væri að gerast og hvert hann væri að fara. Franklín hafi verið gerð grein fyrir þessu og að hann mætti ekki fara inn í bifreiðina. Franklín hafi opnað farþegahurð bifreiðarinnar og rætt við drenginn en skyndilega hafi Bjarni Halldór Sigursteinson og Gunnar Halldór Sigurjónsson séð að Franklín hafði teygt sig á milli framsæta bifreiðarinnar og tekið þaðan farsíma. Honum hafi verið bannað að nota farsímann en hann sinnt því engu og reynt að hringja. Hann hafi tekið á móti þegar reynt hafi verið að toga hann út úr bifreiðinni og þurft hafi að beita hann valdi til að fá hann til að sleppa símanum. Þrátt fyrir að Franklín væri beðinn að vera rólegur barnsins vegna hafi hann ekki sinnt því og hafi orðið að setja hann í handjárn og færa hann með valdi í lögreglubifreið. Farið hafi verið með hann á lögreglustöðina fyrir Margeir Sveinsson rannsóknarlögreglumann sem hafi verið kallaður út vegna málsins. Bifreið Franklíns, IS-551, hafi verið flutt á lögreglustöðina og geymd þar í bifreiðageymslu. Franklín hafi neitað að hafa verið að reyna að stinga lögreglubifreiðina af og einnig að hann hafi ekið á 110 km/klst hraða eftir Reykjanesbraut til austurs að Hvammabraut. Haft hafi verið samband við Soffíu Ólafsdóttur, félagsmálafulltrúa hjá félagsþjónustu Hafnarfjarðar, vegna Abrahams þar sem enginn hafi verið heima til að taka á móti honum að sögn Franklíns. Franklín hafi neitað að heimila leit í IS-551. Hann hafi hins vegar heimilað leit á sjálfum sér og hafi ekkert ólögmætt fundist. Franklín hafi farið fram á að fá að ráðfæra sig við verjanda og hafi hann í þeim tilgangi haft samband við Ragnar Aðalsteinsson hrl. og Jón Steinar Gunnlaugsson hrl. en hvorugur þeirra getað sinnt málinu. Klukkan 23.25 hafi Franklín verið frjáls ferða sinna og honum verið ekið heim ásamt syni sínum. Bifreiðinni IS-551 hafi verið haldið eftir í vörslu lögreglu. Í lögregluskýrslu Margeirs Sveinssonar rannsóknarlögreglumanns segir að sunnudaginn 28. janúar 2001 kl. 21.45 hafi Gunnar Halldór Sigurjónsson lögreglumaður haft samband við hann og sagt lögreglumenn hafa veitt Franklín K. Steiner eftirför frá Krísuvíkurveginum og að Lækjargötu í Hafnarfirði. Hafi Franklín ekið mjög greitt og ekki sinnt stöðvunarmerkjum lögreglunnar fyrr en við Lækjargötu. Þar sem upplýsingar hafi borist til lögreglu um að Franklín K. Steiner væri í sölu og dreyfingu fíkniefna hafi sú ákvörðun verið tekin af hálfu lögreglu að handtaka hann vegna gruns um fíkniefnamisferli. Hann hafi verið færður á lögreglustöðina ásamt syni sínum sem hafi verið með honum í bifreiðinni þegar hann var stöðvaður. Á lögreglustöðinni hafi Margeir átt samtal við Franklín vegna málsins. Í þeim viðræðum hafi hann ekki heimilað lögreglu leit í bifreiðinni þar sem lögreglan hefði ekkert á hann sem gerði þessar aðgerðir réttlætanlegar. Af hálfu stefnda var lögð fram upplýsingaskýrsla Margeirs Sveinssonar rannsóknarlögreglumanns, dags. 11. september 2000. Þar segir að aðili, sem ekki vildi láta nafns síns getið, hafi sagt Franklín K. Steiner vera í dreifingu fíkniefna. Hann hafi kveðið Franklín selja stundum úr bifreið sinni. Upplýsingaaðilinn hafi einnig viljað koma því á framfæri að Franklín hafi oft stundað staðinn Lille-Put og að hann og D.B. væru félagar. Fram er tekið í skýrslunni að lögreglu hafi áður borist upplýsingar um neyslu Franklíns. Í ljósi þeirra upplýsinga verði að taka þennan upplýsingaaðila trúverðugan ásamt því, sem lögreglan hafi vitneskju um, að samband sé á milli Franklíns og D.B. Af hálfu stefnda var einnig lögð fram upplýsingaskýrsla lögreglumanns, dags. 22. júní 2000. Þar greinir frá því að aðili, sem haft hefði samband við hann, hefði sagst hafa tekið eftir mönnum sem kæmu í heimsókn til stefnanda og skildu bifreiðir sínar eftir nokkuð frá heimili hans; færu síðan í gegnum nágrannagarða til að komast að húsi hans. Ljós kviknaði síðan hjá stefnanda en slökknaði skömmu síðar; viðkomandi kæmu til baka sömu leið og færu í burtu á bílum sem þeir hefðu lagt afsíðis. Um upplýsingaaðilann segir í skýrslunni: “Aðili þessi vildi ekki að nafn sitt kæmi fram. Ég þekki þennan aðila mjög vel og veit að hann hefur ekki verið að lesa reyfara nýlega.” Þeir lögreglumenn, sem nefndir hafa verið, gáfu skýrslur við aðalmeðferð málsins og staðfestu efni framangreindra lögregluskýrslna. Í aðilaskýrslu stefnanda segir að í umrætt sinn, sunnudaginn 28. janúar 2001, hafi hann og sex ára sonur hans, Abraham, farið í bíltúr eftir kvöldmat. Abraham hafi vilja fara í hraunið við Ásvelli þar sem brenna hafi verið á gamlárskvöld og athuga ummerki hennar. Þetta hafi komið upp þegar þeir voru í hringakstinum og Franklín hafi því tekið tvo hringi þar áður en hann fór út úr hringnum. Þeir hafi stoppað og skoðað brennustaðinn. Farið síðan aftur af stað suður Krísuvíkurveg að Bláfjallaafleggjara og snúið við. Á bakaleiðinni hafi þeir mætt litlum bíl og hafi hann séð, þegar hann var kominn um tvo kílómetra til baka, að litli bíllinn hefði snúið við. Því er síðan lýst að þegar ekið var vestur Lækjargötu í átt til sjávar hafi hann tekið eftir bláum ljósum frá eða úr litla bílnum. Hann hafi ekið inn á Strandgötu og numið staðar við fyrsta húsið, nr. 49. Um tildrög hefur Franklín í skýrslu sinni eftir öðrum lögreglumannanna, sem veittu honum eftirför, að þegar þeir hafi séð hann keyra tvo hringi á hringtorginu hafi þeir talið að hann væri að “tékka á” hvort einhver væri að elta hann, svo hafi hann stoppað hjá brennunni. Hann kvað þessa lögreglumenn, Bjarna Halldór Sigursteinsson og Þröst Þór Guðmundsson, hafa gefið sér leyfi til að hringja í móður Abrahams og biðja hana að koma og sækja drenginn. Hann hafi verið með farsíma í bifreið sinni og gengið að henni farþegamegin þar sem drengurinn var, opnað og sest á sílsinn. Hann hafi síðan teygt sig í símann, sem var milli sætanna, og ætlað að fara að stimpla inn númer. Þá hafi verið rifið utan um háls hans aftan frá mjög harkalega þannig að hann hafi misst meðvitund. Næst muni hann eftir að verið var að öskra á hann og reyna að troða á hann handjárnum fyrir framan Abraham. Hann hafi aldrei sýnt neinn mótþróa og ekkert brotist um við handtökuna. Hann kvað hafa verið leitað á sér (afklæðning) með tregu samþykki sínu. Strax eftir leitina hafi hann beðið lögreglumenn um lögfræðing. Þeir hafi tekið að sér að hringja í þrjá lögmenn, sem hann tilgreindi, en sagt eftir klukkutíma að enginn þeirra væri finnanlegur. Honum hafi síðan sjálfum tekist í fyrstu tilraun að ná í einn þeirra. Hann kvaðst hafa neitað um heimild til að leitað yrði í bifreið sinni og hafi hann ekki fengið að fara fyrr en hann samþykkti að bifreiðin yrði kyrrsett. Í áverkavottorði Þórhildar Sigtryggsdóttur, læknis á Heilsugæslustöðinni Sólvangi, dags. 14. september 2001, segir að stefnandi hafi leitað til hennar þ. 29. janúar 2001 vegna áverka sem hann hafi hlotið kvöldið áður er hann hafi verið tekinn hálstaki af lögreglumanni, keyrður niður í jörðina og handjárnaður. Hafi honum fundist blóðþrýsingur rjúka upp úr öllu valdi og síðan hafi hann verið með seiðing vinstra megin við gagnauga og óþægindi í baki og finnist sjón hafa versnað. Segir í vottorðinu að á báðum úlnliðum séu tvö til þrjú hringlaga för sem gætu verið eftir handjárn og þreifieymsli á hægri úlnlið. Á hálsi sé roði en ekki að sjá mar eða fingraför. II Vitnið Gylfi Y. Sigurðsson lögreglumaður kvaðst, er hann hafi komið á vettvang, hafa kynnt stefnanda réttarstöðu kærðs og handtekins manns. Hann kvaðst hafa leyft honum að tala við drenginn, sem sat í bifreið hans, en ekkert annað. Stefnandi hafi hins vegar teygt sig inn í bifreiðina og náð í síma. Hann kvaðst hafa reynt að taka mildilega á stefnanda ásamt tveimur öðrum lögreglumönnum en hann hafi sýnt mikla móspyrnu og barist um þannig að hann hafi verið handjárnaður fyrir aftan bak. Drengnum hafi verið ýtt aftur með bifreiðinni og reynt að koma honum úr sjónlínu. Hann hafi ekki virst komast í uppnám. Hann kvað stefnanda ekki hafa misst meðvitund og minntist þess ekki að hann hefði verið tekinn hálstaki. Hann kvað Soffíu Ólafsdóttur fulltrúa hafa komið mjög fljótlega. Hann kvaðst, ásamt fleirum, hafa reynt að ná í lögmann fyrir stefnanda og talað við einn sem hafi ekki viljað koma. Hann kvað son stefnanda hafa verið rólegan á lögreglustöðinni. Hann kvað ekkert ákveðið afbrot stefnanda hafa verið til rannsóknar en grunur hafi verið um fíkniefnamisferli hans. Vitnið Soffía Ólafsdóttir, félagsráðgjafi og starfsmaður barnaverndarnefndar Hafnarfjarðar, kvaðst hafa verið hjá drengnum Abraham á lögreglustöðinni. Hún kvað hann ekki hafa verið í uppnámi og hafi allt verið mjög afslappað í kringum hann. Vitnið Bjarni Halldór Sigursteinsson lögreglumaður kvaðst hafa sagt stefnanda að hann væri stöðvaður og handtekinn grunaður um fíkniefnamisferli, hann þyrfti ekki að tjá sig og ætti rétt á verjanda. Stefnandi hafi fengið að tala við son sinn, sem sat farþegamegin í bifreið hans, en ekki að fara inn í bifreiðina. Stefnandi hafi seilst inn í bifreiðina farþegamegin og þegar hann hafi verið kominn með farsíma hafi vitnið og Gylfi Y. Sigurðsson orðið að taka hann út úr bifreiðinni með valdi og Gunnar Halldór Sigurjónsson hafi aðstoðað við að koma honum í járn. Hann kvaðst ekki hafa tekið stefnanda kverkataki og hann hafi ekki misst meðvitund. Stefnandi hafi veitt nokkra mótspyrnu og nefnt að hann þyldi ekki átök af heilsufarsástæðum. Ekki hafi hins vegar verið talað um meiðsl. Vitnið Margeir Sveinsson rannsóknarlögreglumaður kvaðst hafa reynt að hafa samband við lögmenn fyrir stefnanda og náð í einn sem hafi ekki getað sinnt starfanum; aðrir hafi ekki svarað símhringingum. Hann kvað enga rannsókn hafa verið í gangi hjá lögreglunni í Hafnarfirði um brot sem stefnandi væri grunaður um. Hann hafi hins vegar verið grunaður um fíkniefnamisferli og grunur hafi verið um að hann ætti geymt fíkniefni við Krísuvíkurveg. Háttsemi hans og aksturslag í umrætt sinn hafi þótt grunsamleg. Vitnið Þröstur Þór Guðmundsson kvað stefnanda hafa verið grunaðan um fíkniefnamisferli og að það tengdist hrauninu við Krísuvíkurveg. Við eftirförina hafi stefnandi aukið hraðann þótt hann hefði átt að sjá stöðvunarmerki lögreglunnar. Hann kvað þá Bjarna Halldór Sigursteinsson hafa kynnt stefnanda sakarefni grun um fíkniefnamisferli, gætt viðeigandi ákvæða og bent honum á rétt til að kveðja til lögmann, áður en Gylfi Y. Sigurðsson kom á vettvang. Hann kvaðst hafa heyrt að Gylfi leyfði stefnanda að tala við son sinn og hafi hann tekið fram að hann mætti ekki fara í bílinn eða taka neitt úr honum. Stefnandi hafi farið inn farþegamegin, teygt sig yfir drenginn og náð í símann. Gylfi og Bjarni hafi staðið þar og togað stefnanda út úr bílnum með aðstoð Gunnars. Hann kvaðst ekki hafa séð að stefnandi væri tekinn kverkataki eða hálstaki og hann hafi ekki misst meðvitund. Hann kvað drenginn ekki hafa komist í uppnám og hann hafi verið mjög rólegur á lögreglustöðinni. Hann kvað stefnanda hafa samþykkt leit á sér og hafi gróf leit verið framkvæmd á vettvangi. Þegar kom á lögreglustöðina kvað hann hafa verið hringt í lögmennina Jón Steinar Gunnlaugsson og Ragnar Aðalsteinsson sem hafi ekki getað aðstoðað stefnanda. Vitnið Gunnar Halldór Sigurjónsson lögreglumaður kvað almennan grun hafa verið um fíkniefnamisferli stefnanda og sögusagnir hafi verið um að hann færi ferðir upp í hraun út af fíkniefnum. Hann kvaðst hafa heyrt í fjarskiptunum að lögreglumennirnir, sem veittu stefnanda eftirför, væru ekki að draga hann uppi á Reykjanesbraut heldur væri hann að stinga þá af. Er komið var á staðinn hafi Gylfi og Bjarni talað við stefnanda inni í ómerktu lögreglubifreiðinni og tilkynnt honum að hann væri handtekinn og yrði færður á lögreglustöðina. Gylfi hafi leyft honum að fara að bifreið sinni til að tala við son sinn, sem hafi verið mjög rólegur, en tekið fram að hann mætti ekki fara inn í bifreiðina. Stefnandi hafi farið að bifreiðinni farþegamegin, rætt við son sinn, teygt sig inn í bifreiðina og gripið farsíma. Honum hafi verið sagt að sleppa símanum og þegar hann hafi óhlýðnast hafi Bjarni og Gylfi togað hann út með aðstoð Gunnars. Komið hafi til smá ryskinga fyrir utan bifreiðina og hafi lögreglumennirnir þurft að beita valdi til að ná símanum. Á lögreglustöðinni hafi verið farið með son stefnanda inn í sjónvarpsherbergi. Með úrskurði, uppkveðnum í Héraðsdómi Reykjaness mánudaginn 29. janúar 2001, var lögreglunni í Hafnarfirði heimiluð leit í Mercedes Benz bifreið stefnanda, IS-551, og í öllum aukahlutum og munum er henni kynnu að fylgja. Leit fór fram samdægurs og hófst kl. 17.23 að viðstöddum stefnanda og lögmanni hans. Engin fíkniefni fundust eða áhöld þeim tengd. Klukkan 17.54 var leit lokið og var bifreiðin þá afhent stefnanda. Lögmaðurinn sendi sýslumanninum reikning, dags. 5. febrúar 2001 að upphæð 14.940 krónur, vegna réttargæslu við leitina. Greiðslu var hafnað með bréfi sýslumannsembættisins, dags. 8. febrúar 2001, með þeim rökum að lögmaðurinn hefði ekki verið tilnefndur verjandi og að með vísun til 1. mgr. 37. gr. laga nr. 19/1991 væri litið svo á að sakborningur hefði ráðið lögmanninn á eigin kostnað til að gæta réttar síns og því væri það hans að borga reikninginn. Sýslumaðurinn í Hafnarfirði gerði stefnanda sektarboð 9. febrúar 2001 um 6.000 króna sekt fyrir brot á 36. gr. (Of hraður akstur. Ökuhraði eigi miðaður við aðstæður), sbr. 100. gr. umferðarlaga og var sektarboðið ítrekað 20. mars 2001. Málið var sent til dómsáritunar samkvæmt 115. gr. laga nr. 19/1991 og þ. 28. júní 2001 voru viðurlög með áritun héraðsdómara ákveðin 8.000 króna sekt í ríkissjóð. Með bréfi til sýslumannsins í Hafnarfirði 15. ágúst 2001 óskaði lögmaður stefnanda eftir að sér yrðu sendar skýrslur lögreglu og bókanir sem varða handtökuna og skriflegar upplýsingar sem fyrir hendi kynnu að vera um þær ráðstafanir sem búast mætti við að gerðar hefðu verið í framhaldi af henni. Í svarbréfi sýslumannsembættisins, dags. 22. ágúst 2001, er vísað til þess að ”umræddu máli er lokið skv. málsmeðferð 115. gr. laga nr. 19/1991, um meðferð opinberra mála, sbr. 3. mgr. 115. gr. a-lið laga nr. 19/1991, þ.e. með áritun héraðsdómara.” Beiðninni var hafnað í ljósi þess að í henni væru ekki tilgreindar ástæður eða upplýsingar um í hvaða skyni fyrirhugað væri að nota hin umbeðnu gögn. Jafnframt var bent á heimild til að skjóta ákvörðuninni til embættis ríkissaksóknara. Lögmaður stefnanda sendi 3. september 2001 ríkissaksóknara kæru og beiðni um rannsókn í tilefni af meintri ólögmætri handtöku stefnanda og eftirfarandi aðgerðum. Ríkissaksóknari óskaði þ. 23. október 2001 liðsinnis rannsóknardeildar ríkislögreglustjórans við rannsókn ríkissaksóknara á ofangreindu máli, er varðaði ætluð brot lögreglumanna við framkvæmd starfa þeirra, sbr. 35. gr. lögreglulaga nr. 90/1996. Erindið var ítrekað með bréfum lögmannsins 16. janúar og 14. maí 2002. Niðurstaða ríkissaksóknara var send lögmanni stefnanda með bréfi 29. maí 2002. Þar segir að eingöngu verði fjallað um ætlaða ólögmæta handtöku lögreglunnar í Hafnarfirði á kæranda og eftirfarandi aðgerðir lögreglu. Í bréfinu segir m.a.: “Sérstök ástæða var til þess fyrir lögregluvarðstjórann að fara að öllu með gát áður en ákvörðun um handtöku kæranda var tekin enda var lögreglan ekki að rannsaka tiltekið sakamál og virðist ekki hafa haft þann rökstudda grun um að kærandi hefði framið refsivet brot sem réttlætti handtöku hans samkvæmt 1. mgr. 97. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála auk þess sem kærandi var með sex ára gamlan son sinn í bifreiðinni.” Tekið er fram að lögreglan hafi ekki framkvæmt leit í bifreið kæranda fyrr en að fengnum úrskurði héraðsdómara um leitina og hafi því gætt réttra aðferða við þann þátt málsins. Niðurstaðan var sú með vísun til 112. gr. laga um meðferð opinberra mála að ekki þættu efni til frekari aðgerða af hálfu ríkissaksóknara í tilefni af kæru stefnanda máls þessa vegna aðgerða lögreglunnar í Hafnarfirði. Með úrskurði uppkveðnum í Héraðsdómi Reykjaness 6. júní 2002 var framangreind dómsáritun héraðsdómara frá 28. júní 2001 felld niður. Málið var endurupptekið og það síðan fellt niður. III Mál þetta er annars vegar höfðað af stefnanda til greiðslu skaðabóta til sjálfs sín vegna ástæðulausrar og þar með ólöglegrar handtöku, sem hafi verið framkvæmd af harðneskju og með ofbeldi, og vegna ólögmætra rannsóknaraðgerða. Þessar aðgerðir hafi eðli sínu samkvæmt verið tilfinningalega særandi og valdið stefnanda auk þess líkamlegum þjáningum eins og fram komi í læknisvottorðum. Einnig hafi stefnandi fyrirvaralaust verið sviptur sambandi við barn sitt um sinn. Meginhluti fjárkröfu stefnanda er til bóta fyrir ófjárhagslegt tjón, þ.e. kr. 1.000.000. Að auki er gerð krafa til endurgreiðslu á lögmannsþóknun, 14.940 krónum greiddum af stefnanda 5. ágúst 2001, og til endurgreiðslu útlagðs kostnaðar af læknisvottorði, 15.700 krónum greiddum 11. febrúar 2002. Í annan stað höfðar stefnandi mál þetta vegna ólögráða sonar síns, Abrahanns Jóabs Önnusonar, til bóta vegna handtökunnar og aðskilnaðar hans frá föður sínum. Því er haldið fram að ólögfestar reglur íslensks skaðabótaréttar standi til þess að við aðstæður sem þessar skuli bæta ófjárhagslegt tjón vegna misgerða gegn nánu skyldmenni tjónþola í hans viðurvist. Af hálfu stefnanda er vísað til 67. gr. stjórnarskrárinnar og XI., XII. og XXI. kafla laga nr. 19/1991. Í greinargerð stefnda segir að nauðsynlegt sé að fram komi hvort stefnandi, Franklín Kristinn, fari með forsjá stefnandans, Abrahams Jóabs, sbr. 51. gr. lögræðislaga nr. 71/1997. Stefndi byggir á því að lagaskilyrði hafi augljóslega verið til þess að lögreglunni hafi verið skylt að hafa afskipti af stefnanda, Franklín Kristni. Lögreglan hafi talið sig sjá grunsamlegar ferðir og akstur stefnanda sem hafi margsinnis komið við sögu fíkniefnamála og verið dæmdur fyrir brot gegn lögum um ávana- og fíkniefni. Þegar akstur bifreiðarinn hafi þar að auki orðið háskalegur og í trássi við umferðarlög, einkum 36. gr., hafi grunur lögreglunnar styrkst um að ástæða gæti verið til að kanna hvort hann misfæri með fíkniefni umrætt sinn, en fyrir því hafi lögregla haft upplýsingar að stefnandi stundaði neyslu og sölu fíkniefna. Þá hafi grunur lögreglu styrkst við það að stefnandi neitaði um að leitað yrði í bifreið sinni. Því er mótmælt að lögregla hafi valdið stefnanda áverka. Ekki sé uppfyllt skilyrði 1. mgr. 175. gr. laga nr.19/1991 þar sem stefnandi hafi ekki verið sýknaður eða mál hans fellt niður enda hafi málinu lokið með áritun dómara í samræmi við 115. gr. a sömu laga. Þá er á því byggt að kröfur byggðar á XXI. kafla laga nr. 19/1991 séu fallnar niður fyrir fyrningu, sbr. 181. gr. sömu laga, en að öðrum kosti verði að skýra ákvæði 175. gr. laga nr. 19/1991 þannig að með mótþróa og óhlýðni við lögleg fyrirmæli lögreglu hafi stefnandi fyrirgert bótarétti. Á því er byggt af hálfu stefnda að það hafi verið á ábyrgð stefnanda að lögreglan þurfti að grípa til þeirra úrræða að handtaka hann og setja í járn en hann hafi sýnt mótþróa og ekki sinnt tilmælum lögreglu. Ekki séu uppfyllt skilyrði 176. gr. laga nr. 19/1991 til greiðslu bóta þar sem lögmæt skilyrði hafi verið til handtöku og annarra rannsóknaraðgerða, fullt tilefni til þeirra og þær ekki framkvæmdar á óþarflega hættulegan, særandi eða móðgandi hátt. Gagnvart stefnanda, Abraham Jóab, hafi engri bótaskyldri háttsemi verið til að dreifa af hálfu starfsmanna stefnda og er ætluðu ófjárhagslegu tjóni hans mótmælt sem ósönnuðu. Hafi hann orðið fyrir ófjárhagslegu tjóni hafi það einvörðungu verið fyrir tilstuðlan föður hans sem hafi ekið háskalega með son sinn í bifreiðinni og sýnt mótþróa gegn lögmætum afskiptum lögreglu. Varakrafa stefnda um lækkun er byggð á því að ætlað tjón stefnanda, Franklíns Kristins, verði rakið til eigin sakar hans og að kröfur hans séu í engu samræmi við dómaframkvæmd. IV Handtaka stefnanda svo og eftirfarandi aðgerðir, sem fólust m.a. í frelsissviptingu í tvær klukkustundir, byggðist á almennum grunsemdum um fíkniefnamisferli studdum sögusögnum og vitneskju um feril hans. Hún var ekki í þágu rannsóknar tiltekins brots. Stefnandi var ekki handtekinn vegna ætlaðs umferðarlagabrots. “Lok” þess þáttar með sektarákvörðun dómara, sbr. 115. gr. a laga um meðferð opinberra mála, sem síðar var felld úr gildi, marka ekki upphaf málshöfðunarfrests, sbr. 181. gr. laga nr. 19/1991, og er ekki fallist á að bótakrafa stefnanda sé fyrnd. Handtakan verður ekki rakin til óhlýðni stefnanda og mótþróa við boð lögreglu. Svo er hins vegar um lítilsháttar meiðsl sem munu hafa hlotist við stimpingar sem urðu þegar nauðsynlegt reyndist að handjárna stefnanda eftir að hann hafði verið handtekinn. Ekki er fallist á að handtakan hafi verið framkvæmd af harðneskju og með ofbeldi eða að rannsóknaraðgerðir hafi verið ólögmætar, þar sem leit fór fram á stefnanda með samþykki hans, sbr. 1. mgr. 93. gr. laga nr. 19/1991, og leit í bifreið hans var gerð á grundvelli úrskurðar dómara, sbr. 1. mgr. 89. gr. og 1. mgr. 90. gr. laga nr. 19/1991. Þó ber þess að geta að samþykki stefnanda við líkamsleit var gefið við þvingaðar aðstæður. Samkvæmt 1. mgr. 97. gr laga nr. 19/1991 er lögreglu rétt að handtaka mann ef rökstuddur grunur er á að hann hafi framið brot sem sætt getur ákæru, enda sé handtaka nauðsynleg til að koma í veg fyrir áframhaldandi brot, tryggja návist hans og öryggi eða koma í veg fyrir að hann spilli sönnunargögnum. Þessum skilyrðum var ekki fullnægt og var handtaka stefnanda ólögmæt. Dæma ber honum bætur samkvæmt a. lið 176. gr. laga nr. 19/1991 og er eigi fallist á að rétt sé að fella þær niður eða lækka með vísun til þess að stefnandi hafi stuðlað að handtökunni, sbr. lokamálslið 1. mgr. 175. gr. laga nr. 19/1991. Við ákvörðun bótanna verður tillit ekki tekið til kostnaðar stefnanda vegna áverkavottorðs, enda verða ætluð meiðsl hans ekki rakin til atvika sem stefndi beri ábyrgð á. Hinu sama gegnir um kostnað stefnanda vegna þess að hann fékk að þarflausu lögmann til að vera viðstaddan leit sem gerð var í bifreið hans samkvæmt dómsúrskurði. Á hinn bóginn verður sérstök hliðsjón höfð af því að stefnandi leitar nú ítrekað réttar síns af mjög sambærilegu tilefni. Einnig var sú staðreynd að með honum var sex ára sonur hans, sem fram er komið að muni þarfnast sérstakrar umhyggju, til þess fallin að valda honum áhyggjum og óróleika. Bæturnar eru ákveðnar 120.000 krónur með vöxtum eins og greinir í dómsorði. Abraham Jóab Önnuson, sonur stefnanda og fyrrum sambýliskonu hans, var/er til heimilis hjá stefnanda. Þykir mega leggja til grundvallar að stefnandi fari með forsjá hans og að honum sé málssóknin heimil vegna drengsins. Í ljós er leitt að þess hafi verið gætt af hálfu lögreglu að sýna drengnum fyllstu aðgát. Ekki er ástæða til að ætla að Abraham Jóab hafi beðið tjón og jafnvel þótt svo væri er ekki fallist á að um bótaábyrgð stefnda geti verið að ræða. Samkvæmt þessu ber að sýkna stefnda af bótakröfu stefnanda fyrir hönd sonar síns, Abrahams Jóabs Önnusonar. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin laun lögmanns hans, Lúðvíks Emils Kaaber héraðsdómslögmanns, 180.000 krónur. Eftir úrslitum málsins og því hvernig háttar um varnaraðild eru ekki efni til þess að kveða frekar á um greiðslu málskostnaðar. Mál þetta dæmir Sigurður H. Stefánsson héraðsdómari. D ó m s o r ð: Stefndi, íslenska ríkið, greiði stefnanda, Franklín Kristni Steiner, 120.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 21. mars 2002 til greiðsludags. Stefndi er sýknaður af bótakröfu stefnanda fyrir hönd sonar síns, Abrahams Jóabs Önnusonar. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin laun lögmanns hans, Lúðvíks Emils Kaaber héraðsdómslögmanns, 180.000 krónur.
|
Mál nr. 473/2010
|
Lóðarsamningur Sveitarfélög Brostnar forsendur Stjórnvaldsákvörðun Stjórnsýsla Venja
|
V ehf. krafðist viðurkenningar á rétti sínum til að skila R lóð undir atvinnuhúsnæði sem R hafði áður úthlutað til V ehf. Í dómi Hæstaréttar var vísað til þess að rétturinn hefði áður leyst úr hliðstæðu álitaefni varðandi skil á lóð frá R með dómi í máli nr. 151/2010. Þar hefði lóðarhafi talið sig eiga einhliða rétt til að skila lóð og fá tiltekin gjöld endurgreidd og að leiða mætti þennan rétt af ákvæðum laga og skilmálum R sem um lóðina giltu. Lóðarhafinn hefði einnig talið sig geta rift úthlutuninni með vísan til þess að lóðin hefði ekki þá eiginleika sem áskildir voru og að forsendur úthlutunarinnar hefðu brostið. Hann hefði loks vísað til þess að R hefði ekki verið heimilt að víkja frá þeirri almennu reglu sem sveitarfélagið hafði áður fylgt að taka við atvinnuhúsalóðum sem lóðarhafar vildu skila og endurgreiða gjöld vegna þeirra. Hæstiréttur taldi eins hátta til í máli V ehf. og R og að hvorki lægju fyrir önnur málsatvik né frekari upplýsingar um stjórnsýsluframkvæmd til þess að frá fordæminu yrði vikið. Var R því sýknuð af kröfu V ehf.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Árni Kolbeinsson, Gunnlaugur Claessen, Markús Sigurbjörnsson og Viðar Már Matthíasson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 6. ágúst 2010. Hann krefst sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Með bréfi til áfrýjanda 26. september 2006 óskaði stefndi eftir lóð undir verslunarhúsnæði í Reykjavík. Hann fór fram á lóð nærri fyrirhuguðum byggingasvæðum við Geldinganes og Úlfarsfell, en lýsti mestum áhuga á um það bil 5.000 m2 lóð við Vesturlandsveg. Á fundi borgarráðs áfrýjanda 2. ágúst 2007 var samþykkt að úthluta stefnda lóð að Lambhagavegi 3 fyrir starfsemi sína og var honum tilkynnt það með bréfi 17. sama mánaðar. Þar kom meðal annars fram að lóðin væri 4.420 m2, verð byggingarréttar væri 107.479.445 krónur og væri „innifalið í því gatnagerðargjald kr. 33.702.630,- fyrir allt að 3.090 ferm. byggingu.“ Þá kom fram að fyrir byggingarréttinn skyldi greitt innan eins mánaðar og væri áætlað fráveituheimæðargjald vegna lóðarinnar 187.000 krónur, sem skyldi greitt um leið og kaupverð byggingarréttarins. Tekið var fram að lóðin væri ekki byggingarhæf en áætlað að svo yrði í september eða október 2008 og myndi það tilkynnt sérstaklega. Þá var tekið fram að almennir lóða- og framkvæmdaskilmálar áfrýjanda og deiliskipulagsskilmálar giltu að öðru leyti um lóðina. Stefndi greiddi áfrýjanda 10. október 2007 kaupverð byggingarréttar, gatnagerðargjald og fráveituheimæðargjald vegna lóðarinnar að fjárhæð samtals 107.666.445 krónur. Áfrýjandi tilkynnti síðan stefnda 18. nóvember 2008 að lóðin væri orðin byggingarhæf. Með bréfi til áfrýjanda 7. október 2008 óskaði stefndi eftir að skila lóðinni vegna „breyttra aðstæðna, m.a. á lánamörkuðum“. Á fundi borgarráðs 20. nóvember 2008 var samþykkt tillaga borgarstjóra þar sem meðal annars var tekið fram að ekki yrði heimilt að skila lóðum sem úthlutað hefði verið undir atvinnuhúsnæði nema sérstök heimild borgarráðs kæmi til hverju sinni. Lóðarhöfum yrði á hinn bóginn tryggður réttur til framsals á lóðarréttindum og framkvæmdafrestir yrðu framlengdir um tvö ár frá því sem fram kæmi í úthlutunarskilmálum. Þessi ákvörðun var tilkynnt lóðarhöfum, þar á meðal stefnda, með bréfi 27. sama mánaðar. Með bréfi til borgarráðs 6. janúar 2009 ítrekaði stefndi ósk sína um að skila lóðinni og fá endurgreidd gjöld vegna hennar. Því erindi hafnaði áfrýjandi 5. febrúar sama ár. Stefndi höfðaði mál þetta 22. júní 2009 og krafðist að viðurkenndur yrði réttur hans til að skila lóðinni að Lambhagavegi 3. Með hinum áfrýjaða dómi var fallist á þá kröfu. II Með dómi Hæstaréttar 11. nóvember 2010 í máli nr. 151/2010 var leyst úr hliðstæðu álitaefni varðandi skil til áfrýjanda á lóð undir atvinnuhúsnæði, en um hana giltu sömu almennu skilmálar og þá lóð sem um er fjallað hér. Í því máli hélt lóðarhafi fram að úthlutun á lóð gegn greiðslu gatnagerðargjalds og söluverðs byggingarréttar væri stjórnvaldsákvörðun og leiddi af því eðli ákvörðunarinnar að sá sem hefði fengið úthlutað lóð gegn þessum greiðslum hefði einhliða rétt til að skila henni og fá gjöldin endurgreidd. Þetta mætti meðal annars leiða af ákvæðum yngri og eldri laga og reglugerða um endurgreiðslu gatnagerðargjalds. Þá yrði þessi einhliða skilaréttur einnig leiddur af þeim skilmálum áfrýjanda sem um lóðina giltu. Enn var á því byggt að lóðarhafi gæti rift úthlutuninni vegna þess að lóðin hefði ekki þá eiginleika sem áskildir hefðu verið, meðal annars vegna þess að ekki yrði af uppbyggingu verslunar á grannlóðum, en af sömu sökum væru jafnframt brostnar forsendur fyrir úthlutuninni. Loks reisti lóðarhafi málatilbúnað sinn á því að jafnræðis hefði ekki verið gætt, þar sem áfrýjandi hefði fram til 1. október 2008 fylgt þeirri almennu reglu að taka við atvinnuhúsalóðum sem lóðarhafar vildu skila og endurgreiða gjöld vegna þeirra, en hvorki væru málefnaleg sjónarmið að baki því að áfrýjandi hyrfi frá þeirri framkvæmd né væri fullnægt skilyrðum til að breyta fyrri framkvæmd einhliða og fyrirvaralaust. Þessum rökstuðningi lóðarhafa hafnaði Hæstiréttur lið fyrir lið í forsendum þess dóms. Eins háttar til í þessu máli og leiða hvorki atvik þess né frekari upplýsingar um stjórnsýsluframkvæmd en þá lágu fyrir til þess að frá því fordæmi verði vikið. Samkvæmt því verður áfrýjandi sýknaður af kröfu stefnda. Rétt er að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti Dómsorð: Áfrýjandi, Reykjavíkurborg, er sýkn af kröfu stefnda, Víddar ehf. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 6. maí 2010. I Mál þetta, sem dómtekið var þriðjudaginn 23. marz sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Vídd ehf., kt. 430292-2779, Bæjarlind 4, Kópavogi, með stefnu, birtri 22. júní 2009, á hendur Reykjavíkurborg, Ráðhúsi Reykjavíkur, Tjarnargötu 11, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eru þær, að viðurkenndur verði með dómi, réttur hans til þess að skila stefnda lóðinni nr. 3 við Lambhagaveg, Reykjavík, samkvæmt tilkynningu þann 7. október 2008 og með því falla frá rétti til þess að byggja á lóðinni sem honum var veittur með úthlutun borgarráðs Reykjavíkur þann 16. ágúst 2007. Þá krefst stefnandi málskostnaður úr hendi stefnda að mati dómsins. Dómkröfur stefnda eru þær, að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og dæmdur málskostnaður úr hendi hans að skaðlausu, hvernig sem málið fer. II Málavextir Á fundi borgarráðs þann 16. ágúst 2007 var samþykkt að úthluta til stefnanda lóðinni nr. 3 við Lambhagaveg í Reykjavík, og var félaginu tilkynnt um úthlutunina með bréfi borgarstjórans í Reykjavík, dags. 17. ágúst 2007. Í bréfinu kom fram, að stefnandi skyldi greiða kr. 107.479.445 í byggingarréttar- og gatnagerðargjald fyrir allt að 3.090 fermetra byggingu, þar af nam gatnagerðargjaldið kr. 33.702.630. Skyldi greiða byggingarréttar- og gatnagerðargjaldið innan eins mánaðar. Þá segir í bréfinu, að verði greiðsla ekki innt af hendi innan tilgreinds frests og verði framkvæmdafrestir ekki virtir, geti það varðað riftun á sölu byggingarréttar og afturköllun á úthlutun lóðar. Er stefnandi upplýstur um, að við riftun verði það, sem stefnandi hafi greitt, að frádregnum kr. 300.000, endurgreitt, að teknu tilliti til breytinga á vísitölu neyzluverðs frá samþykki borgarráðs á kauptilboði. Þá er athygli stefnanda einnig vakin á því í bréfinu, að lóðin væri ekki byggingarhæf, og fengi hann senda tilkynningu um það, þegar lóðin yrði byggingarhæf, og teldist sá dagur vera svokallaður B-dagur og upphafsdagur fresta skv. grein 1.6 í almennum lóða- og framkvæmdaskilmálum stefnda frá maí 2007, en áætlað sé, að lóðirnar verði byggingarhæfar í september/október 2008. Loks er tekið fram í bréfinu, að um lóðina gildi að öðru leyti almennir lóða- og framkvæmdaskilmálar og deiliskipulagsskilmálar fyrir lóðir við Lambhagaveg. Stefnandi greiddi umkrafið byggingarréttar- og gatnagerðargjald þann 10.10. 2007 inn á reikning stefnda. Stefnandi kveður, að vegna breyttra aðstæðna, m.a. á lánamörkuðum, hafi hann tilkynnt til skrifstofu framkvæmdasviðs borgarinnar með bréfi, dags. 7. október 2008, um skil lóðarinnar og óskað eftir endurgreiðslu byggingarréttar- og gatnagerðagjalda ásamt verðbótum. Með bréfi, dags. 29. október 2008, var stefnanda tilkynnt, að borgarráð hefði á fundi þann 23. október 2008 ákveðið að vísa til umsagnar borgarlögmanns beiðni lóðarhafa að Hádegismóum 5 um skil á lóð, og að ekki væri hægt að verða við beiðni stefnanda um skil á lóðinni, fyrr en niðurstaða bæjarráðs lægi fyrir í því máli. Með bréfi, dags. 27. nóvember 2008, frá skrifstofustjóra framkvæmda- og eignasviðs stefnda, var stefnanda tilkynnt, að borgarráð hefði, á fundi þann 20. nóvember 2008, samþykkt tillögu borgarstjóra um lóðarmál, sem innihélt m.a. eftirfarandi: Ekki verði heimilt að skila lóðum sem úthlutað hefur verið undir atvinnuhúsnæði nema sérstök heimild borgarráðs komi til hverju sinni. Lóðarhöfum þessara lóða verði tryggður réttur til framsals á lóðarréttindum. Þá segir í bréfi skrifstofustjórans: Í þessari samþykkt felst sú breyting á skilmálum, sem um þessar lóðir hafa gilt, að lóðarhöfum verður heimilað að framselja lóðarréttindi sín. Að öðru leyti eru skilmálar óbreyttir. Með samþykkt borgarráðs eru að gefnu tilefni ítrekaðir þeir skilmálar, að lóðarhafi getur ekki einhliða ákveðið að skila lóð og krafist endurgreiðslu. Þáverandi lögmaður stefnanda sendi erindi til borgarráðs með bréfi, dags. 6. desember 2008, þar sem hann, fyrir hönd stefnanda og lóðarhafa lóðarinnar að Lambhagavegi 9, fór fram á það, að skil þeirra á lóðum yrðu viðurkennd og byggingarréttar- og gatnagerðargjald endurgreitt. Með bréfi, dags. 5. febrúar 2009, svaraði skrifstofustjóri framkvæmda- og eignasviðs stefnda bréfi lögmannsins, þar sem kröfum stefnanda um skil og endurgreiðslu var hafnað. Stefndi kveður lóðina að Lambhagavegi 3 vera eina af þrettán lóðum, sem úthlutað hafi verið á þessu svæði á árinu 2007, fyrst í febrúar (Bauhaus) og svo í ágúst. Einn lóðarhafi hafi ákveðið að þiggja ekki úthlutunina, en aðrir hafi greitt tilskilin lóðagjöld, þ.m.t. stefnandi. Fjórir lóðarhafar hafi óskað eftir að skila lóðum fyrir mánaðamótin september/október 2008, þ.e. Þ.G. verktakar með bréfi, dags. 10. júní 2008 (Lambhagavegur 10), Rafkaup ehf. með bréfi, dags. 5. ágúst 2008, (Lambhagavegur 13), A. Wendel ehf. með bréfi, dags. 22. ágúst 2008 (Lambhagavegur 7) og Ofnasmiðjan ehf. með bréfi, dags. 5. september 2008 (Lambhagavegur 8). Samþykkt hafi verið að taka við framangreindum fjórum lóðum og endurgreiða lóðagjöld með verðbótum. Samtals sjö lóðarhafar hafi óskað eftir að fá að skila lóðum eftir mánaðamótin september/október 2008, og hafi lóðaskilum verið synjað, þ.m.t. beiðni stefnanda dags. 7. október 2008. Einn lóðarhafi, Bauhaus, sé búinn að byggja á Lambhagavegi 2-4, en aðrir hafa ekki sótt um byggingarleyfi. Snýst ágreiningur aðila um rétt stefnanda til að skila lóðinni að Lambhagavegi 15 og endurgreiðslu gatnagerðar- og byggingaréttargjalda III Málsástæður stefnanda Stefnandi krefst viðurkenningar á rétti til skila á lóðinni að Lambhagavegi 3, Reykjavík. Ákvörðun borgarráðs Reykjavíkur þann 16. ágúst 2007 um úthlutun á lóðinni að Lambhagavegi 3 til stefnanda hafi verið ívilnandi stjórnvaldsákvörðun. Um sé að ræða ákvörðun, sem veiti stefnanda rétt til þess að fá umráð lóðar í eigu stefnda með rétti til að byggja á lóðinni. Óumdeilt sé, að stefnanda hafi verið veittur réttur til að byggja á lóðinni eftir umsókn til stefnda, og að stefnandi hafi samþykkt móttöku á hinum úthlutuðu réttindum og greitt umkrafin gatnagerðar- og byggingarréttargjöld. Stefnandi hafi ekki tekizt á hendur, eða undirgengizt með öðrum hætti, skuldbindingu við úthlutunina um að byggja á lóðinni, ef forsendur hans fyrir lóðarumsókninni breyttust. Hins vegar hafi hann undirgengizt skilmála stefnda þess efnis, að ef hann nýtti lóðina ekki innan þeirra tímamarka, sem stefndi setti, gæti stefndi afturkallað úthlutunina. Úthlutun lóðar og veiting byggingarréttar séu persónubundin réttindi og óframseljanleg fram að því tímamarki, að lóðarleigusamningur hafi verið gefinn út, sbr. grein 1.16 í almennum lóða- og framkvæmdaskilmálum stefnda, dskj. nr. 3. Afhending lóðarinnar hafi átt að eiga sér stað, þegar hún varð byggingarhæf, eða á svokölluðum B-degi, sjá grein 1.5 í almennum lóða- og framkvæmdaskilmálum stefnda. B-dagur hafi verið þann 17. nóvember 2008, skv. tilkynningu stefnda, dskj. nr. 11. Stefnandi hafi því hvorki verið búinn að fá lóðina afhenta, né hafði hann hafið framkvæmdir á lóðinni, þegar hann tilkynnti um skil hennar þann 7. október 2008. Stefnandi byggi á því, að það hafi verið viðurkennd og óumdeild regla, þegar hann sótti um og fékk úthlutaða lóðina að Lambhagavegi, að hann gæti skilað lóðinni aftur, breyttust áform hans þannig, að hann gæti ekki nýtt lóðina. Byggi stefnandi á því, að réttur til að skila lóðinni og falla frá réttindum samkvæmt úthlutun sé enn ríkari, áður en afhending á þeim réttindum, sem um ræði, eigi sér stað. Regla þessi og framkvæmd byggist á viðurkenndum sjónarmiðum í stjórnsýslurétti um heimildir borgara til þess að falla frá réttindum, sem honum hafi verið veitt eða úthlutað með ívilnandi stjórnvaldsákvörðun. Samkvæmt fyrrgreindri meginreglu stjórnsýsluréttarins hafi stefnandi átt rétt til þess að skila lóðinni og falla frá þeim réttindum, sem honum hafi verið veitt með úthlutun stefnda. Ákvæði, annars vegar í 9. gr. laga nr. 153/2006 og hins vegar í 9. gr. reglugerðar um gatnagerðargjald nr. 543/1996, staðfesti þennan rétt og sé á því byggt, að hann sé til staðar. Í 9. gr. laga nr. 153/2006 sé kveðið á um skyldu sveitarfélaga til þess að endurgreiða gatnagerðargjald, sé lóð skilað. Endurgreiðsluskylda samkvæmt ákvæðinu verði til við skil á lóð af hálfu lóðarhafa og sé óháð því, hvort viðkomandi sveitarfélag kjósi að taka við lóðinni eða ekki. Í ákvæðinu sé sú skylda lögð á sveitarfélög að endurgreiða gatnagerðargjald, verði lóð skilað, og sé sú skylda ekki valkvæð, eins og stefndi byggi á. Skyldan til endurgreiðslu hafi verið staðfest við setningu laga nr. 6/2009, sem tóku gildi þann 4. marz 2009, þar sem ákvæðum 9. gr. hafi verið breytt þannig, að greiðslufrestur sveitarfélaga hafi verið lengdur úr 30 dögum í 90 daga og verðtrygging á endurgreiðslufjárhæð felld niður vegna lóða, sem úthlutað verði eftir gildistöku laga nr. 6/2009. Breytingin sé skýrð í greinargerð þannig, að í 9. gr. laga nr. 153/2006 sé lögð á sveitarfélög afar íþyngjandi skylda, sem þeim sé erfitt að standa undir vegna breytinga á rekstrar- og fjármálum. Slíkt ætti að sjálfsögðu ekki við, ef sveitarfélögum væri í sjálfsvald sett, hvort þau heimiluðu skil á lóðum eða ekki. Stefnandi vísi einnig til 2. mgr. 1. gr. eldri laga nr. 17/1996, um gatnagerðargjöld, sem núverandi 9. gr. laga nr. 153/2006 hafi leyst af hólmi. Í 2. mgr. 1. gr. laga nr. 17/1996 hafi skýrlega verið kveðið á um rétt lóðarhafa til þess að skila lóð. Í skýringum með 2. mgr. 1. gr. segi m.a. svo í greinargerð: Í reglugerð um gatnagerðargjöld nr. 543/1996, sem enn sé í gildi, sé í 9. gr. kveðið á um rétt lóðarhafa til þess að fá endurgreidd gatnagerðargjöld, en þar segi orðrétt: Skýra beri skyldu stefnda til að taka aftur við lóð og endurgreiða gatnagerðargjald í því ljósi, að ákvörðun um úthlutun á lóð og álagning gatnagerðargjalds sé stjórnvaldsákvörðun, og það sama eigi við um álagningu svokallaðs byggingarréttargjalds. Þá sé álagt gatnagerðargjald skattur samkvæmt ákvæðum 1. gr. laga nr. 153/2006, og sé heimild stefnda til álagningar skattsins bundin því skilyrði, að lóðarhafi kjósi að nýta lóðina, eða þann rétt, sem skattlagningin byggi á. Falli lóðarhafi frá áformum um byggingu, af hvaða ástæðu sem er, falli réttur til að leggja gatnagerðargjald á viðkomandi niður, og skylda til endurgreiðslu stofnist, sbr. 9. gr. laga nr. 153/2006. Ekki sé unnt að skilja á milli réttar til þess að fá gatnagerðargjald endurgreitt og réttar til að skila lóð eftir úthlutun, skv. ákvæðum 9. gr. laga nr. 153/2006 og 9. gr. reglugerðar nr. 543/1996, sem réttur lóðarhafa til að skila lóð sé innifalinn í, og sem sú forsenda, sem rétturinn til að fá gatnagerðargjaldið endurgreitt, byggist á. Verði ekki fallizt á, að réttur stefnanda til skila á lóðinni sé varinn af 9. gr. laga um gatnagerðargjöld nr. 153/2006 og 9. gr. reglugerðar um gatnagerðargjöld nr. 543/1996, byggi stefnandi á því, að rétturinn til skila sé varinn af 11. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 um jafnræði, sbr. einnig 65. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944. Réttur lóðarhafa til þess að skila lóð hafi verið viðurkenndur í orði og í framkvæmd af hálfu stefnda á þeim tíma, sem stefnandi sótti um lóðina og fékk hana úthlutaða. Stefnandi byggi einnig á því, að stefndi hafi, fyrir október 2008, án undantekninga, samþykkt skil á lóðum og endurgreitt lóðagjöld. Samkvæmt 11. gr. stjórnsýslulaga beri stefnda, við úrlausn mála, að gæta samræmis og jafnræðis í lagalegu tilliti. Stefndi hafi þegar samþykkt a.m.k. skil 4 einstakra lóðahafa, sem hafi fengið úthlutað lóðum undir atvinnuhúsnæði við Lambhagaveg, og endurgreitt byggingarréttar- og gatnagerðargjald viðkomandi lóða að fullu með verðbótum. Stefnda sé óheimilt að afgreiða beiðni stefnanda um skil á lóð sinni með öðrum hætti en hann hafi þegar afgreitt beiðni annarra lóðarhafa að Lambhagavegi um skil á lóðum og á annan veg en hann hafi afgreitt beiðni fjölda annarra lóðarhafa á öðrum svæðum innan borgarinnar síðustu ár og áratugi. Ákvörðun borgarráðs þann 20. nóvember 2008, þar sem settar hafi verið nýjar reglur um heimildir lóðahafa til skila á lóðum, fái ekki staðizt gagnvart þeim aðilum, sem þegar höfðu fengið úthlutað lóðum. Óumdeilt sé, að fyrir 20. nóvember 2008 hafi verið í gildi sú regla hjá stefnda, sem og öllum öðrum sveitarfélögum á höfuðborgarsvæðinu, að lóðarhafi, sem af einhverjum ástæðum gat ekki nýtt lóð, sem honum hafði verið úthlutað, hafi getað skilað lóðinni aftur og fengið lóðarverðið endurgreitt með verðbótum. Tilgreindur réttur til að skila lóð hafi mikla þýðingu fyrir lóðarhafa og sé stór hluti af áhættumati þeirra, sem sæki um lóð. Verði að ætla, að eftirspurn eftir lóðum og hið háa lóðarverð á Lambhagavegi sé að nokkru leyti skýrt með þeirri takmörkuðu áhættu, sem lóðarúthlutun hafi fylgt fyrir lóðarhafa. Slík aukning á áhættu lóðahafa, sem þegar hafi fengið lóðum úthlutað, fái ekki staðizt gagnvart ákvæðum 11. gr. stjórnsýslulaga, að mati stefnanda. Stefnandi byggi einnig á því, að réttur hans til þess að skila lóðinni byggist á þeim skilmálum, sem um úthlutunina gildi. Í bréfi borgarstjórans í Reykjavík til stefnanda um úthlutun lóðarinnar komi fram, að auk þeirra skilmála, sem upp séu taldir í bréfinu, skuli gilda almennir lóða- og framkvæmdaskilmálar, útgefnir í maí 2007. Í hinum almennu framkvæmdaskilmálum sé engum orðum eytt í rétt lóðahafa til skila á lóð, en í grein 1.24. sé að finna upptalningu á lögum, reglugerðum, samþykktum og stöðlum, sem eigi við og marki réttarstöðu aðila. Í greininni sé m.a. að finna tilvísun til laga um gatnagerðargjald nr. 17/1996 og reglugerðar um gatnagerðargjald nr. 543/1996. Með vísan til þess, sem áður hafi komið fram um ótvíræðan rétt lóðarhafa til skila á lóð skv. 1. gr. laga nr. 17/1996 og 9. gr. reglugerðarinnar, byggi stefnandi á því, að tilgreind ákvæði séu hluti af hinum almennu skilmálum, sem um lóðarúthlutunina gildi. Hin áralanga, og fram til þessa athugasemda- og fyrirvaralausa, afgreiðsla stefnda á beiðnum um skil á lóðum hafi skapað réttmætar væntingar hjá þeim aðilum, sem sótt hafi um lóðir hjá stefnda, til þess að álykta, að réttur til skila væri fyrir hendi, ef aðstæður þróuðust þannig, að lóðarhafi gæti ekki nýtt lóð. Tengist þessi réttur lóðarhafa til að skila lóð náið banni stefnda við framsali lóðar, áður en lóðarleigusamningur hafi verið gefinn út, sjá gr. 1.16 í almennum lóða- og framkvæmdaskilmálum stefnda, og víðtækum rétti stefnda til þess að afturkalla úthlutun og taka lóð til baka, sbr. grein 1.14 í skilmálum stefnda, standi lóðarhafi ekki við skilmála um byggingahraða eða greiðslur til borgarinnar. Skilmálar stefnda byggi, að mati stefnanda, á þeirri forsendu, að lóðarúthlutun verði afturkölluð, standi lóðarhafi ekki við skyldur sínar gagnvart stefnda. Réttur lóðarhafa til að skila lóð, sé fyrirsjáanlegt, að hann muni ekki getað staðið við skyldur sínar gagnvart stefnda vegna lóðarúthlutunarinnar, sé þannig hluti af sama fyrirkomulagi og réttarstöðu. Verði ekki fallizt á, að stefnandi hafi átt rétt til þess að skila lóðinni á áðurgreindum forsendum, byggi stefnandi á því, að hann hafi haft rétt til þess að skila lóðinni, þar sem forsendur að baki lóðarumsókn hans, hafi brostið vegna ákvarðana og athafna stefnda. Verði talið, að úthlutun lóðar feli í sér „einkaréttarlegan gerning um sölu á fasteignatengdum réttindum“, þar sem endurgjaldið sé byggingarréttargjald, byggi stefnandi á því, að stefndi, sem seljandi lóðarinnar, beri áhættu af því, að lóðin uppfylli þá kosti, sem hún var seld með, eða kosti, sem kaupandi hafi haft réttmæta ástæðu til að ætla, að fylgdu lóðinni. Tveir mikilvægir þættir hafi verið afgerandi forsendur fyrir umsókn stefnanda um lóð að Lambhagavegi og samþykki hans fyrir hinu háa gjaldi fyrir byggingarrétt, sem stefndi hafi áskilið og stefnandi samþykkt. Annað atriðið, og það sem hafi veruleg áhrif á áhættu lóðarumsækjanda, sé áratuga löng framkvæmd og hefð stefnda við lóðaskil. Hitt sé, að forsendur fyrir uppbyggingu á svæðinu hafi algerlega brostið og muni ekki ganga eftir, m.a. vegna ákvörðunar stefnda. Saman hafi þessi atriði réttlætt hið háa gjald fyrir byggingarrétt, en án þeirra séu umræddar lóðir verðlitlar að mati stefnanda. Það standi stefnda nær en stefnanda að bera ábyrgð og áhættu af því, að ofangreindar forsendur hafi brostið, enda hafi stefndi, með aðgerðum sínum og ákvörðunum annars vegar, bein áhrif á þessar forsendur, og hins vegar séu þetta forsendur, sem stefndi hafi byggt hina háu verðlagningu lóðanna á. Ákvörðun um breytingu á framkvæmd við skil á lóðum sé ákvörðun, sem stefndi hafi tekið einhliða. Með henni hafi hann aukið verulega áhættu þeirra lóðahafa, sem höfðu greitt fyrir byggingarrétt. Sú takmörkun áhættu, sem fyrri framkvæmd stefnda hafi veitt varðandi lóðaskil, hafi, að mati stefnanda, haft veruleg áhrif á verðmæti lóða og eftirspurn á þeim tíma, þegar lóð stefnanda var úthlutað. Stefnda megi vera það ljóst, að eftirspurn og verðlagning á lóðum ráðist annars vegar af þeirri áhættu, sem úthlutun skapi væntanlegum lóðarhafa, og hins vegar af þeim tekjum, sem lóðin geti skapað þeim sama. Við úthlutun á atvinnulóðum, eða lóðum undir verzlunarrekstur, sé staðsetning og nálægð við viðskiptavini, eða umferð þeirra, lykilatriði. Stefndi hafi verðlagt byggingarrétt við Lambhagaveg mjög hátt með tilliti til fyrrgreindra þátta, og við „réttlætingu“ hins háa verðs hafi m.a. verið vísað til þess, að það væri ætlun borgarinnar, að Lambhagavegur yrði mjög öflugt verzlunarsvæði með stórverzlun Bauhaus sem aðdráttarafl, auk þess sem á öðrum lóðum kæmu þekktar verzlanir, valdar af kostgæfni. Einnig hafi borgin talið það skipta máli fyrir verðlagningu þessara atvinnulóða, að til stæði að byggja upp nýtt og öflugt 20.000 manna hverfi að baki þeim. Skipulag svæðisins, úthlutun og uppbygging þess hafi að sjálfsögðu verið alfarið í höndum stefnda, sem og ákvörðun um uppbyggingarhraða. Stefnandi byggi á því, að hann, sem greiðandi hárrar upphæðar fyrir heimild til að byggja á atvinnulóð, beri á engan hátt áhættu, sem leiði af grundvallarbreytingum, sem stefndi geri á áætlunum um uppbyggingu einstakra hverfa eða atvinnulóða eftir á, og sem gangi gegn hagsmunum stefnanda. Sú áhætta og ábyrgð sé alfarið á herðum stefnda, enda hafi hann áskilið sér endurgjald fyrir það. Samkvæmt upplýsingum stefnanda hafi borgin þegar tekið til baka og endurgreitt byggingarréttar- og gatnagerðargjöld vegna a.m.k. fjögurra lóða við Lambhagaveg, en flestir aðrir lóðarhafar hafi tilkynnt um skil á lóðum, en ekki enn fengið endurgreiðslu. Telji stefnandi, að fyrir liggi, að langflestir hinna ellefu lóðahafa (lóðir við Lambhagaveg, aðrar en lóð Bauhaus) hafi staðfest, að þeir hafi fallið frá áformum um uppbyggingu á svæðinu. Þá hafi Bauhaus lýst yfir, að opnun á verzlun þeirra hafi verið frestað ótiltekið. Viðbrögð stefnda við minnkandi eftirspurn eftir lóðum hafi verið þau að samþykkja þann 20. nóvember 2008, að allir framkvæmdafrestir skuli framlengdir um tvö ár frá því, sem fram komi í úthlutunarskilmálum, og veita óhefta heimild til framsals á lóðum. Með ofangreindri samþykkt stefnda um framlengingu allra framkvæmdafresta um 2 ár, telji stefnandi, að endanlega hafi brostið allar forsendur, sem legið hafi að baki byggingarrétti undir verzlun hans að Lambhagavegi 3. Stefndi hafi með þessu girt fyrir þann möguleika, að stefnandi geti byggt upp á lóðinni, eða fénýtt hana, t.d. með sölu til þriðja aðila, innan hæfilegs tíma frá úthlutun, og fullljóst sé, að engin uppbygging verði á umræddu atvinnusvæði næstu árin. Stefnandi telji, að við þessar aðstæður séu allar forsendur fyrir úthlutun lóðarinnar og innheimtu byggingarleyfis- og gatnagerðargjalds brostnar, og því eigi stefnandi fullan rétt til þess að skila lóðinni. Stefnandi byggi einnig á því, að með skilum á lóðinni hafi hann rift úthlutun hennar, verði talið, að um einkaréttarlegan gerning hafi verið að ræða. Sú riftun byggi á því, að hin úthlutaða lóð uppfylli ekki þær kröfur um gæði, sem stefnandi hafi haft réttmæta ástæðu til að ætla, að lóðinni fylgdu, sbr. 18. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup, sbr. það, sem áður segi. Vísi stefnandi sérstaklega til þess, að lóðin henti ekki fyrir þau not, sem stefnda hafi verið ljóst, eða mátt vera ljóst, að hafi verið forsenda stefnanda, þ.e. að þar mætti innan hæfilegs tíma byggja húsnæði undir verzlun og lager stefnanda í blómlegu samfélagi við aðrar verzlanir og byggð, sbr. 19. gr. laga nr. 40/2002. Varðandi kröfu um málskostnað vísi stefnandi til ákvæða XXI. kafla laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Málsástæður stefnda Einhliða réttur til skila og endurgreiðslu lóðagjalda Stefndi byggir á því, að sýkna beri stefnda á þeim grundvelli, að einhliða réttur stefnanda til skila á lóðinni sé ekki fyrir hendi, né heldur endurgreiðsluskylda stefnda á söluandvirði byggingarréttarins og gatnagerðargjöldum. Því til stuðnings sé bent á eftirfarandi: Lóðaúthlutun og sala byggingarréttar séu í eðli sínu einkaréttarlegir samningar, þar sem sveitarstjórn sé fyrst og fremst í hlutverki landeiganda. Lóðaúthlutun og sala byggingarréttar séu ekki lögbundin verkefni sveitarfélaga. Landeiganda, hvort sem hann er opinber aðili eða einkaaðili, sé frjálst að ráðstafa lóðum á landi sínu, svo fremi sem þær ráðstafanir séu í samræmi við skipulag. Sveitarfélögum sé heimilt að úthluta byggingarlóðum, líkt og þeim sé heimilt að taka ákvarðanir um aðra fjárhagslega hagsmuni sína, sbr. einkum 7. og 9. gr. sveitarstjórnarlaga nr. 45/1998. Með samþykkt borgarráðs á sölu byggingarréttar og með samþykki stefnanda á þeim skilmálum, sem um þá sölu gildi, hafi komizt á kaupsamningur um þau fasteignatengdu réttindi, sem byggingarréttur er. Slíkur samningur sé einkaréttarlegur samningur, sbr. m.a. úrskurð félagsmálaráðuneytisins frá 2. september 2003 (dskj. nr. 28) og dóm Hæstaréttar frá 21. september 2003 í máli nr. 150/2000 (dskj. nr. 16). Um þennan samning gildi því allar sömu meginreglur og gildi almennt um kaupsamninga um fasteignir. Jafnframt sé vísað til þess, að byggingarréttur og lóðarréttindi séu fasteignatengd réttindi, sem út af fyrir sig geti verið sérstakt þinglýsingar- og veðandlag. Byggingarrétti verði ekki einhliða skilað, nema um það hafi verið samið, eða fyrir hendi séu riftunarástæður. Þannig sé t.d. í almennum lóða- og framkvæmdaskilmálum, sem gildi um Lambhagaveg 3, kveðið á um heimild stefnda til að rifta samningi um sölu byggingarréttarins, standi lóðarhafinn ekki við þá skilmála, sem um lóðina gildi. Á sama hátt geti lóðarhafi rift kaupsamningi um byggingarrétt á lóðinni, skilað lóðinni og krafizt endurgreiðslu, að öðrum skilyrðum uppfylltum, hafi stefndi ekki staðið við sinn hluta samningsins. Stefnandi geti hins vegar ekki ákveðið einhliða, án slíkrar riftunarástæðu, að skila lóð og krefjast endurgreiðslu. Stefndi vísi til þess, að það sé ekki viðurkennt sjónarmið í fasteignakauparétti, að einhver almennur skilaréttur sé fyrir hendi, ef forsendur breytist, s.s. efnahagslegt ástand á markaði. Um meinta skyldu sveitarstjórna til að veita viðtöku slíkum fasteignatengdum verðmætum þyrfti annað hvort að kveða á um í lögum eða einkaréttarlegum samningum, s.s. úthlutunarskilmálum, með sama hætti og réttur sveitarfélaga til að afturkalla úthlutun lóðar verði annað hvort að byggjast á úthlutunarskilmálum/samningum eða sérstakri lagaheimild. Í úthlutunarbréfi borgarstjóra til Búgarðs ehf., dags. 17. ágúst 2007, sé áskilinn réttur stefnda til að rifta sölu byggingarréttarins og afturkalla lóðina verði ekki staðið við þá greiðsluskilmála, sem þar séu einnig tilgreindir. Í bréfinu sé einnig vísað til almennra lóða- og framkvæmdaskilmála, þar sem segi m.a., að greiðsla gatnagerðargjalds og kaupverðs byggingarréttar jafngildi viðurkenningu lóðarhafa á því, að hann hafi kynnt sér þá skilmála, sem um lóðina gildi, og hafi samþykkt að hlíta þeim. Í gr. 1.6. í skilmálunum séu m.a. tilgreindir tímafrestir framkvæmda. Í þeirri grein segi einnig, að borgarráð geti afturkallað lóðaúthlutun, verði ekki staðið við þessa fresti. Í gr. 1.14 sé enn ítrekað, að borgarráð geti fellt úthlutun úr gildi undir tilteknum kringumstæðum, sem þar greini. Séu í þessum skilmálum tilgreindar helztu ástæður, sem leitt geti til riftunar á sölu byggingarréttarins af hálfu stefnda. Hvergi sé gert ráð fyrir því í þeim skilmálum, sem um lóðina gildi, að stefndi geti einhliða rift sölu byggingarréttar og afturkallað lóð, en um riftun á sölu byggingarréttar gildi almennar riftunarreglur fasteignakauparéttar. Á sama hátt hafi skilmálarnir heldur ekki að geyma heimild til handa lóðahöfum til að ákveða einhliða að skila lóðinni og krefjast endurgreiðslu gatnagerðargjalda og kaupverðs byggingarréttarins. Því sé þannig mótmælt, að það hafi verið viðurkennd og óumdeild regla, þegar stefnandi sótti um og fékk úthlutað lóð, að hann gæti skilað lóðinni, breyttust áform hans þannig, að hann gæti ekki nýtt lóðina. Á sama grunni stoði ekki fyrir stefnanda að bera fyrir sig sjónarmið í stjórnsýslurétti um heimildir borgara til þess að falla frá réttindum, sem honum hafi verið úthlutuð með ívilnandi stjórnvaldsákvörðun, enda um að ræða einkaréttarlegan gerning. Í staðfestingu borgarráðs á úthlutun lóðarinnar og sölu byggingarréttarins til Búgarðs ehf. hafi verið fólgið fullnaðarframsal á þeim rétti með þeim bindandi réttaráhrifum, sem slíku framsali fylgi. Jafnframt hafi, með fyrirvaralausri greiðslu kaupverðs byggingarréttarins og gatnagerðargjaldsins, komizt á einkaréttarlegur samningur milli aðila um kaup Búgarðs ehf. á einkaréttarlegum verðmætum, sem gangi kaupum og sölum á markaði. Skiptir eigi máli, að mati stefnda, að lóðarleigusamningur hafi ekki verið gerður, enda sé með slíkum samningi fyrst og fremst settur í formlegan búning sá réttur til lóðar, sem lóðarhafi öðlist með lóðarúthlutun borgarráðs. Það stoði þannig ekki fyrir stefnanda að bera fyrir sig, að hann hafi ekki tekizt á hendur með öðrum hætti, skuldbindingu við úthlutunina um að byggja á lóðinni, breyttust forsendur hans fyrir lóðarumsókninni. Stefndi vísi til þess, að réttur lóðarhafa til skila á atvinnuhúsalóð sé hvorki lögfestur né kveðið á um slíkan rétt í úthlutunarbréfum. Almennir lóða- og framkvæmdaskilmálar stefnda frá maí 2007 kveði heldur ekki á um einhliða skilarétt lóðahafa. Stefnandi haldi því hins vegar fram, að ákvæði 9. gr. laga nr. 153/2006 um gatnagerðargjald og 9. gr. reglugerðar nr. 543/1996 staðfesti rétt til skila á lóð og endurgreiðslu gatnagerðar- og byggingargjalda. Í tilvitnuðu ákvæði laga um gatnagerðargjald sé kveðið á um, hvernig endurgreiða skuli gatnagerðargjald, sem er sérstakur skattur, sem innheimtur sé samhliða úthlutun/sölu lóða eða byggingarréttar, sé lóðaúthlutun afturkölluð eða ógilt, eða ef lóð er skilað. Að mati stefnda geti stefnandi ekki byggt skilarétt á þessu lagaákvæði. Líta beri til þess, að lögin fjalli um álagningu sérstaks skatts, álagningarstofn og hlutfall, og með hvaða hætti honum skuli ráðstafa. Ákvæði 9. gr. laganna fjalli einungis um, hvað gera skuli, sé lóð afturkölluð eða skilað, og samkvæmt meginreglum fasteignakauparéttar sé það hverju sinni samningsatriði, hvort fasteign fáist skilað og á hvaða kjörum, en lóð teljist fasteign og byggingarréttur fasteignatengd réttindi, eins og áður segi. Um skil á réttindum, sem keypt hafi verið með einkaréttarlegum gerningi, fari því samkvæmt samningi hverju sinni milli aðila, eða efni úthlutunarskilmála, en með greiðslu sinni á gatnagerðargjöldum og kaupverði byggingarréttarins hafi stefnandi lýst því yfir, að hann myndi hlíta þeim skilmálum, sem um lóðina gildi. Af hálfu stefnanda hafi engir fyrirvarar verið gerðir að þessu leyti, eða áskilnaður um rétt til að skila lóðinni síðar. Lög um gatnagerðargjald fjalli ekki um lóðaúthlutanir, eins og áður segi, eða undir hvaða kringumstæðum lóð verði afturkölluð eða skilað. Ljóst sé, að stefndi geti ekki, á grundvelli 9. gr. laga nr. 153/2006, afturkallað úthlutun lóðar, sem hann hafi selt byggingarrétt á, án gildrar riftunarástæðu, samningsbundinnar eða lögbundinnar. Á sama hátt geti stefnandi ekki byggt rétt til að skila lóð á því ákvæði laga nr. 153/2006. Ákvæði 9. gr. laganna kveði hins vegar á um það, að ef semjist um skil á lóð, eða ef skilyrði séu fyrir afturköllun eða ógildingu úthlutunar, þá sé sveitarstjórn skylt að endurgreiða gatnagerðargjald með tilteknum hætti. Frá því geti sveitarstjórn ekki samið sig. Samkvæmt framansögðu hafni stefndi sjónarmiðum stefnanda, er lúti að því, að sérstakur skilaréttur verði byggður á 9. gr. laga um gatnagerðargjald. Ekki sé heldur að finna önnur lagaákvæði, sem slíkur réttur verði byggður á. Minnt sé á, að sala lóða sé ekki lögbundið hlutverk sveitarstjórna, en gatnagerð sé það hins vegar, sbr. 2. mgr. 10. gr. laga nr. 153/2006. Þeirri fullyrðingu sé mótmælt, að meintur réttur til skila á lóð byggi á þeim skilmálum, sem um úthlutunina gildi, en stefnandi vísi til þess, að í gr. 1.24., séu tilgreind lög, reglugerðir o.fl., sem séu hluti af hinum almennu skilmálum, sem um lóðarúthlutunina gildi. Í fullyrðingu stefnanda sé hins vegar gengið út frá þeirri röngu forsendu, að í ákvæði 9. gr. laga um gatnagerðargjald og 9. gr. reglugerðar um gatnagerðargjald sé kveðið á um almennan skilarétt á byggingarrétti og rétt til endurgreiðslu kaupverðs og annarra lóðargjalda. Stefnandi byggi jafnframt á því, að skylda sveitarfélaga til að taka við lóðum og endurgreiða gatnagerðargjald hafi verið staðfest við setningu laga nr. 6/2009 um breytingu á lögum um tekjustofna sveitarfélaga nr. 4/1995 og lögum um gatnagerðargjald nr. 153/2006. Hvergi í lögskýringargögnum komi fram staðfesting á því, að fyrir hendi sé einhliða réttur til skila á lóðum, enda fjalli lög um gatnagerðargjald ekki um úthlutun lóða eða sölu byggingarréttar. Í lagabreytingunni felist einungis, að sveitarfélög fái rýmri tíma til að endurgreiða hinn álagða skatt, gatnagerðargjaldið, í þeim tilfellum, sem 9. gr. laga um gatnagerðargjald tilgreini, sem og afnám skyldu sveitarfélaga til að verðbæta álagt gatnagerðargjald, komi til endurgreiðslu af lóðum, sem hafi verið úthlutað eða veitt sé byggingarleyfi á eftir gildistöku laganna. Í stefnu séu jafnframt rakin ákvæði varðandi endurgreiðslu gatnagerðargjalds í eldri lögum um gatnagerðargjald, sem séu efnislega eins og núgildandi 9. gr. laga nr. 153/2006, þ.e.a.s. að þegar ákveðin skilyrði séu fyrir hendi, skuli endurgreiða gatnagerðargjald. Í þeim sé hins vegar ekki frekar en í gildandi lögum að finna, hvenær þær forsendur séu fyrir hendi, að ráðstöfun á byggingarrétti verði rift, t.d. hvenær sveitarfélag geti einhliða afturkallað ráðstöfun byggingarréttarins og þar með svipt eiganda hans þeirri eign sinni, eða hvenær eigandi byggingarréttarins geti krafizt þess að fá að skila honum og fá gatnagerðargjaldið endurgreitt. Í þessu sambandi hljóti því að þurfa að líta til almennra reglna fasteignakauparéttar. Stefndi mótmæli þeirri túlkun stefnanda, að álagning byggingarréttargjalds sé stjórnvaldsákvörðun. Byggingarréttargjald sé hvergi tilgreint í lögum og byggi einfaldlega á einkaréttarlegum samningi milli sveitarfélags og lóðarhafa. Forsendur kaupverðs byggingarréttar séu þær, að eigandi lands, í þessu tilviki sveitarfélag, sé að ráðstafa til annars aðila byggingarrétti, sem í felist einkaréttarleg verðmæti, sem eðlilegt sé, að endurgjald komi fyrir, enda gangi slík verðmæti kaupum og sölu á markaði. Þetta sé því hvorki skattur né þjónustugjald, sem séu hin hefðbundnu gjöld, sem stjórnvöldum sé heimilt að innheimta, að því gefnu að fyrir því sé heimild í lögum. Um slíkt sé ekki að ræða. Sala byggingarréttar komi t.d. gatnagerð og þeim þáttum, sem lýst sé í lögum um gatnagerðargjald, ekkert við. Lögjöfnun við ákvæði 9. gr. laganna geti heldur ekki átt við að mati stefnda. Stefndi mótmæli jafnframt þeirri túlkun stefnanda, að heimild stefnda til álagningar gatnagerðargjalda sé bundin því skilyrði, að lóðarhafi kjósi að nýta lóðina eða þann rétt, sem skattlagningin byggi á. Bent sé á, að gatnagerðargjald teljist markaður tekjustofn fyrir sveitarfélög til að standa straum af gatnagerð sveitarfélagsins, t.d. með undirbyggingu gatna, lögnum, götulýsingu, bundnu slitlagi, gangstéttum o.fl. Liggi fyrir, að stefndi hafi lagt í miklar fjárfestingar í gatnagerð og aðrar framkvæmdir til þess að gera svæðið, þar sem lóð stefnanda sé, byggingarhæft. Hafi gatnagerðargjöld og önnur lóðagjöld m.a. runnið til þessara verkefna. Það sé augljóst, að mati stefnda, að endurgreiðsla þessara lögbundnu gjalda vegna lóðar stefnanda myndi vera verulega íþyngjandi fyrir stefnda í því efnahagsumhverfi, sem nú ríki, þar sem engar líkur séu á, að hægt verði að ráðstafa lóðinni aftur á næstunni. Réttur til skila á grundvelli jafnræðisreglu stjórnsýslulaga Í jafnræðisreglu 11. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 felist, að sambærileg tilvik skuli afgreiða á sambærilegan hátt, en ekki að afgreiða beri öll mál eins. Í þessu sambandi bendi stefndi á, að beiðni stefnanda um skil á lóð hafi borizt eftir að ákveðið hafi verið að taka fyrir öll skil á atvinnuhúsalóðum. Þau meginsjónarmið, sem ráðið hafi ákvörðunum um að veita viðtöku atvinnuhúsalóðum hafi fyrst og fremst byggzt á því, að með því móti hafi verið unnt að endurúthluta lóðum til annarra umsækjenda í því skyni, að á lóðunum yrði byggt, öllum aðilum til góðs, en allt þar til nýlega hafi eftirspurn eftir atvinnuhúsalóðum verið langtum meiri en framboðið. Við mat á því, hvort um sambærileg tilvik sé að ræða, skipti máli það gjörbreytta efnahagsástand, sem sveitarfélögin búi nú við. Þá skipti jafnframt máli, að þegar stefndi veitti áður viðtöku lóðum, hafi stefndi ekki komið fram í skjóli stjórnsýsluvalds, heldur hafi gerningurinn byggzt á einkaréttarlegum forsendum. Forsendur fyrir viðtöku atvinnuhúsalóða hafi því verið viðskiptalegs og hagræns eðlis, þ.e. tilgangurinn hafi verið sá að taka við lóðunum og endurúthluta þeim til að stuðla að uppbyggingu á lóðunum. Í ljósi efnahagshrunsins haustið 2008, og að heita engrar eftirspurnar eftir lóðum af þessu tagi eftir það, verði því að telja, að stefnda hafi verið heimilt að ákveða að taka ekki við fleiri atvinnuhúsalóðum. Stefndi hafi byggt ákvarðanir sínar á þessu tiltekna sjónarmiði, sem að framan segi, og veitt því þannig aukið vægi. Þau sjónarmið og þær áherzlur, sem áður hafi ráðið för, séu ekki lengur til staðar, og sé því ekki lengur um sambærileg tilvik að ræða. Samkvæmt framansögðu verði að telja, að engin skylda hvíli á stefnda að veita áfram viðtöku atvinnuhúsalóðum, þegar þess sé óskað. Stefndi bendi á, að úthlutun byggingarréttar sé gerningur á einkaréttarlegu sviði, þar sem allar aðstæður, og þar með forsendur fyrir tiltekinni framkvæmd, hafi gjörbreytzt á mjög skömmum tíma. Þessar breyttu kringumstæður hafi stefndi ekki á valdi sínu, frekar en aðrir landeigendur. Ákvörðun stefnda um að samþykkja ekki frekari skil á atvinnuhúsalóðum í þessu ljósi sé almenn, þ.e. hún taki til allra slíkra lóða. Þá verði stefnda að sjálfsögðu ekki kennt um hið alvarlega ástand, sem skapazt hafi í efnahags- og atvinnulífi hér á landi, sem hafi með ýmsum hætti haft áhrif á áform lóðahafa varðandi húsbyggingar og starfsemi þeirra. Stefndi mótmæli því að móttaka hans á nokkrum atvinnuhúsalóðum hafi skapað stefnanda réttmætar væntingar um ákveðna afgreiðslu á beiðni hans um skil á lóðinni. Stefndi hafi fyrst sett fram ósk um skil á lóðinni með bréfi, dags. 7. október 2008 (dskj. 9), eftir að hafa tekið þá ákvörðun að taka ekki við fleiri atvinnuhúsalóðum. Lóðahafar atvinnuhúsalóða hafi aldrei átt neinn skilarétt, sbr. það sem að framan greini, og hafi það verið áréttað með samþykkt borgarráðs 20. nóvember 2008. Beri að benda á, að fram að stöðvun lóðaskila mánaðamótin september/október 2008, hafi stefndi í örfáum tilvikum á síðustu fimm árum samþykkt skil á atvinnuhúsalóðum, og hafi flestum lóðanna verið endurúthlutað. Í níu tilvikum hafi lóðahafar afþakkað lóðaúthlutunina, og hafi því aldrei komið til lóðaúthlutunar og því ekki heldur til þess, að þeim lóðum væri skilað (dskj. 29). Samþykkt borgarráðs frá 20. nóvember 2008 um atvinnuhúsalóðir Þeirri fullyrðingu stefnanda, að borgarráð hafi á fundi sínum þann 20. nóvember 2008 sett nýjar reglur um heimildir lóðahafa til skila á atvinnuhúsalóðum sé mótmælt. Í ákvörðun borgarráðs hafi hvorki falizt nýjar, afturvirkar né íþyngjandi reglur varðandi skil á atvinnuhúsalóðum, enda hafi aldrei verið neinn skilaréttur. Hins vegar hafi borgarráð samþykkt, að lóðahöfum yrði tryggður réttur til framsals lóðarréttinda á atvinnuhúsalóðum, áður en lóðarleigusamningur hafi verið gerður. Almennum rétti til þess hafi ekki verið til að dreifa fyrr en með þessari samþykkt og þessi hluti samþykktar borgarráðs því falið í sér breytingu á skilmálum, sem sé lóðahöfum til hagsbóta. Jafnframt hafi borgarráð samþykkt, að framlengja framkvæmdafresti um 2 ár, lóðahöfum til hagsbóta. Með þessu hafi borgarráð viljað koma til móts við gjörbreyttar aðstæður lóðahafa vegna efnahagshrunsins. Þá sé því mótmælt sem röngu og ósönnuðu að fyrir 20. nóvember 2008 hafi verið í gildi sú regla hjá stefnda, sem og öllum öðrum sveitarfélögum á höfuðborgarsvæðinu, að lóðarhafi, sem af einhverjum ástæðum hafi ekki getað nýtt lóð, sem honum hafði verið úthlutað, gæti skilað lóðinni aftur og fengið lóðarverðið endurgreitt með verðbótum. Einungis í almennum reglum um úthlutun íbúðarhúsalóða í Reykjavík sé kveðið á um almennan skilarétt lóðarhafa, sbr. gr. 6.1. Einungis á þeim grundvelli hafi stefndi talið sér vera skylt að taka við lóðum (dskj. nr. 4 og 25). Forsendubrestur vegna athafna stefnda Stefnandi byggi rétt sinn til skila á lóðinni á forsendubresti vegna ákvarðana og athafna stefnda. Sé þessum rökum stefnanda algjörlega hafnað. Stefndi bendi á, að vissar staðreyndir í þessum efnum eigi að vera öllum kunnar, þannig að menn geti ekki borið þær fyrir sig, t.d. verðrýrnun gjaldmiðils og verðbólga í kjölfar efnahagshruns. Byggi stefndi þannig á því, að breytt staða í efnahagslífinu gefi ekki neinar forsendur fyrir stefnanda til að skila lóð, sem honum hafi verið úthlutað. Forsendur verði að hafa verið verulegar og jafnframt ákvörðunarástæður. Í raun verði þær að hafa haft úrslitaáhrif um það, að löggerningur hafi verið gerður. Í því sambandi skipti vitneskja gagnaðila um forsendurnar jafnframt öllu máli, enda algjört skilyrði í þessu sambandi, að stefnda hafi verið ljóst, eða mátt vera ljóst, að slíkar forsendur hafi verið ákvörðunarástæða fyrir stefnanda, og jafnframt veruleg. Enn og aftur sé vísað til þess, að upphaflegur lóðarhafi hafi lýst því yfir með greiðslu sinni á gjöldum vegna lóðarinnar, að hann samþykkti að hlíta þeim skilmálum, sem um lóðina gildi. Af hans hálfu hafi engir fyrirvarar verið gerðir eða áskilnaður um rétt til að skila lóðinni síðar. Í umsókn stefnanda um lóð hafi einungis verið tilgreint, að óskað væri eftir lóð undir verzlunarhúsnæði, sem stæði nærri fyrirhuguðum byggingarsvæðum við Geldingarnes og Úlfarsfell (dskj. nr. 18). Aðrar forsendur fyrir lóðarumsókninni hafi ekki verið tilgreindar og þ.a.l. ekki kunnar stefnda. Stefndi hafi selt stefnanda byggingarrétt á lóð nr. 3 við Lambhagaveg og skuldbundið sig til að gera hana byggingarhæfa haustið 2008, eins og fram komi í úthlutunarbréfinu. Stefndi hafi staðið við þá skuldbindingu. Hinu sé ekki að neita, að vegna þess efnahagslega hruns, sem varð haustið 2008, hafi forsendur margra lóðarhafa, að því er varðar uppbyggingu á lóðunum, breytzt. Stefndi hafi lagt í miklar fjárfestingar í gatnagerð og öðrum framkvæmdum til þess að gera svæðið byggingarhæft, en fjármögnun og bygging húsa á lóðunum sjálfum og lántaka lóðahafanna í því sambandi sé að sjálfsögðu á ábyrgð þeirra, en ekki stefnda. Gatnagerð við Lambhagaveg sé lokið, að öðru leyti en því, að skipulag geri ráð fyrir mislægum gatnamótum við Vesturlandsveg, en sú framkvæmd, sem sé að meginstofni til kostuð af ríkinu, sé ekki áformuð í bráð. Stefndi fallist ekki á fullyrðingar stefnanda um, að upphæð byggingarréttargjaldsins hafi verið ákveðin og réttlætt á grundvelli þeirra forsendna, sem stefnandi haldi fram. Við úthlutun lóða við Lambhagaveg á árinu 2007 hafi verð byggingarréttar, að meðtöldum gatnagerðargjöldum, verið ákveðið um 35 þús. fyrir hvern ferm., sem byggja mætti á viðkomandi lóð samkvæmt deiliskipulagi. Um verðmæti byggingarréttar gildi engar gjaldskrár, heldur taki verð hans mið af markaðsaðstæðum. Með deiliskipulagi sé ákvarðaður byggingarréttur á einstökum lóðum. Með því að skilgreina nýtingu lands, heimila uppbyggingu þess og tiltekna nýtingu, aukist að jafnaði verðmæti viðkomandi lands. Við verðmat á landi og lóðum sé m.a. litið til atriða eins og staðsetningar, landnotkunar og byggingarréttar. Með deiliskipulagningu landsins verði sem sagt til verðmæti, sem fólgin séu í nýtingarmöguleikum þess, sem eigendum landsins sé heimilt að ráðstafa á einkaréttarlegum grundvelli. Það sem stefnandi hafi greitt fyrir byggingarréttinn sé hvorki hærra né lægra en aðrir hafi greitt, sem hafi fengið byggingarrétt á sama svæði og greitt kaupverð hans (dskj. nr. 37). Framangreind fullyrðing stefnanda er þannig með öllu órökstudd og ekki studd neinum gögnum. Í ósk stefnanda um úthlutun lóðar fyrir starfsemi sína hafi hvergi komið fram, að hún væri háð því skilyrði, að aðrir væru líka með starfsemi á svæðinu. Ljóst sé, að deiliskipulag svæðisins geri ráð fyrir öðrum lóðum, þannig að hvað það varði, séu forsendur fyrir fleiri rekstraraðilum á svæðinu. Það sé hins vegar ekki stefnda að koma þessum rekstri á fót, heldur aðeins að skapa forsendur til þess með skipulagi. Því sé sérstaklega mótmælt, að forsendur stefnanda að baki byggingarrétti undir iðnaðarstarfsemi hans að Lambhagavegi 3 hafi endanlega brostið þegar borgarráð samþykkti að framlengja alla framkvæmdafresti um 2 ár, en með því hafi borgarráð girt fyrir þann möguleika, að stefnandi gæti fénýtt lóð sína, t.d með sölu til þriðja aðila. Bent sé á, að borgarráð hafi samþykkt þann 20. nóvember 2008, að lóðahöfum atvinnuhúsalóða yrði tryggður réttur til framsals á lóðaréttindum. Fyrirsjáanlegt sé, að stefnandi, eins og fleiri lóðahafar, muni að öllum líkindum ekki hefja framkvæmdir á næstu misserum, og hafi því jafnframt verið ákveðið að framlengja framkvæmdafrestinn um tvö ár, frá því sem fram komi í úthlutunarskilmálum. Lóðahafar geti jafnframt óskað eftir frekari framlengingu. Riftun á úthlutun lóðar Því sé hafnað, að skilyrði riftunar séu fyrir hendi, en samkvæmt meginreglum fasteignakauparéttar og kröfuréttar þurfi vanefnd að vera veruleg, svo riftun geti farið fram, sbr. m.a. 42. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup. Vanefnd þurfi þannig að fela í sér verulegt frávik frá þeim skyldum, sem hafi átt að efna. Því sé mótmælt, að hin úthlutaða lóð uppfylli ekki þær kröfur um gæði, sem stefnandi hafi haft réttmæta ástæðu til að ætla, að henni fylgdi. Beri í því sambandi að líta m.a. til fyrirhugaðrar starfsemi stefnanda, sem sé rekstur verzlunar. Þá hafi, í úthlutunarbréfi, verið sérstaklega tilgreint, að lóðin væri ekki orðin byggingarhæf og að sérstök tilkynning yrði send um svokallaðan B-dag, sem væri áætlaður haustið 2008. Að mati stefnda hafi stefnandi, í málatilbúnaði sínum, með engu móti sýnt fram á neinar vanefndir af hálfu stefnda í tengslum við lóðarúthlutunina, sem heimili riftun og þannig skil á lóð og endurgreiðslu lóðargjalda. Stefnandi beri enn fremur sönnunarbyrði fyrir því, að stefndi hafi brotið gegn samningsskyldum sínum með þeim hætti, að réttlætt geti riftun. Stefndi byggi málatilbúnað sinn m.a. á reglum fasteignakauparéttar, meginreglum samninga- og kröfuréttar um stofnun samningsskuldbindinga og riftun, meginreglunni um skuldbindingargildi samninga, lögum nr. 40/2002 um fasteignakaup, lögum nr. 153/2006 um gatnagerðargjald og lögum nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Um lagarök vísist að öðru leyti til kaflans um málsástæður hér að framan. Kröfu um málskostnað byggi stefndi á 130. gr., sbr. 129. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. IV Forsendur og niðurstaða Fyrir dóminn komu til skýrslugjafar Ágúst Jónsson, lögfræðingur og skrifstofustjóri framkvæmda- og eignasviðs Reykjavíkurborgar, og Jóhann Leví Logason lögfræðingur, sem var lögfræðingur á skrifstofu framkvæmda- og eignasviðs Reykjavíkurborgar. Samningur aðila er einkaréttarlegs eðlis, en hann á rætur í ívilnandi stjórnvaldsákvörðun stefnda, sem er opinber aðili. Sérstakur skriflegur samningur var ekki gerður, heldur var til hans stofnað með lóðarumsókn stefnanda, sem samþykkt var af stefnda á fundi borgarráðs hinn 16. ágúst 2007 og tilkynnt stefnanda með bréfi, dags. 17. sama mánaðar. Í því bréfi koma fram skilmálar, sem um lóðarúthlutunina gilda, en þar er m.a. vísað til almennra lóða- og framkvæmdaskilmála og deiliskipulagsskilmála fyrir lóðir við Lambhagaveg. Eru allir samningsskilmálarnir settir einhliða af stefnda. Þá er að finna í bréfinu riftunarheimild til handa stefnda, standi lóðarhafi ekki við tilgreinda skilmála. Loks er í niðurlagi bréfsins fjallað um leigugreiðslur og síðan segir, að nánari ákvæði verði sett í lóðarleigusamning. Þeir almennu lóða- og framkvæmdaskilmálar, sem vísað er til í framangreindu bréfi borgarráðs, liggja fyrir í málinu á dskj. nr. 3. Segir þar m.a. í gr. 1.1, sem fjallar um almenn ákvæði, að skilmálar þessir gildi, eftir því sem við eigi, fyrir allar lóðir, sem Reykjavíkurborg úthluti eða selji byggingarrétt á, og séu þeir til fyllingar almennum reglum um úthlutun íbúðarhúsalóða í Reykjavík og víki fyrir þeim, ef á milli beri. Í tilvitnuðum sérreglum um úthlutun íbúðahúsalóða eru sérstök ákvæði í 6. gr. um skil á lóðum, en þar er um skilaskyldu að ræða, hverfi lóðarhafi frá því að byggja á lóð, sem hann hefur fengið úthlutað. Sambærilegt ákvæði er ekki í þeim almennu lóða- og framkvæmdaskilmálum, sem eru hluti af samningsskilmálum stefnanda og stefnda, og verður skilaheimild stefnanda til handa ekki leidd af framangreindu ákvæði 6. gr. um skil á íbúðahúsalóðum. Í skilmálunum er einnig vísað til laga, reglugerða, samþykkta og staðla, m.a. til reglugerðar um gatnagerðargjald nr. 543/1996 og þágildandi laga um gatnagerðargjald nr. 17/1996 og jafnframt vísað til þess, að ný lög nr. 153/2006, tækju gildi 1. júlí 2007. Í 9. gr. l. nr. 153/2006 segir svo í upphafi: „Sveitarfélagi ber að endurgreiða gatnagerðargjald innan [90 daga]1) ef lóðarúthlutun er afturkölluð eða ógilt eða lóð er skilað.“ Ekki er fallizt á þann skilning stefnanda, að ákvæði þetta feli í sér skilyrðislausa skilaheimild lóðarhafa. Svo sem áður greinir, var aldrei gerður skriflegur lóðarleigusamningur, og skýrði vitnið Ágúst m.a. svo frá fyrir dómi, að sérstakur skriflegur samningur hefði verið gerður við Bauhaus, þar sem um erlendan aðila var að ræða, en við úthlutun annarra lóða um atvinnuhúsnæði hafi ekki verið gerður þannig samningur; menn sæktu um lóð, tillaga væri gerð til borgarráðs um ráðstöfun á lóð gegn tiltekinni greiðslu með tilteknum skilmálum, borgarráð samþykkti það, og borgarstjóri sendi bréf til lóðarhafans um það, en það bréf, ásamt með samþykkt borgarráðs, væri grundvöllur réttinda lóðarhafans. Ekki er að finna í gögnum málsins skýr ákvæði um, hvernig með skuli fara, óski lóðarhafi eftir að skila atvinnuhúsalóð, sem hann hefur fengið úthlutað. Í áðurgreindum samningi við Bauhaus er ákvæði um heimild félagsins til að skila lóðinni, falli félagið frá áformum um nýtingu hennar, en vitnið Ágúst bar fyrir dómi aðspurður, að ákvæði samningsins um skilarétt Bauhaus endurspeglaði ekki almenna reglu, sem gilti um skilarétt. Fyrir liggur, að sumarið 2007 skiluðu fjórir aðilar atvinnuhúsalóðum, sem þeir höfðu fengið úthlutað. Þau lóðaskil fóru ekki í gegnum neitt sérstakt ferli, og skýrði vitnið Ágúst svo frá, að hann hefði skrifað upp á svokallað bókunarblað til að staðfesta skilaheimildina, en blaðið hefði síðan verið sent á fjármálaskrifstofu borgarinnar, þar sem kaupverðið var endurgreitt. Ástæða þess, að tekið hefði verið við lóðum á þessum tíma, hafi verið sú, að eftirspurn eftir lóðum hafi verið meiri en framboð. Vitnið hafi hins vegar borið fyrstu skilabeiðni, sem fram kom frá ÞG verktökum í júní 2008, undir formann borgarráðs, sem hafi fallizt á skilin í samtali þeirra á milli, en formleg ákvörðun hefði ekki verið tekin um það, eða um þá ákvörðun bókað. Vitnið Jóhann Leví skýrði m.a. svo frá aðspurður, að fyrir október 2008 hefði engum erindum með óskum um skil á atvinnuhúsalóðum verið hafnað. Eins og fram er komið var sá háttur hafður á fram til októbermánaðar 2008, að tekið var við atvinnuhúsalóðum, sem skilað var, án þess að þau skil þyrftu sérstaks samþykkis við, og hefur stefndi ekki hrakið þá fullyrðingu stefnanda, að á þeim tíma hafi gilt hjá stefnda óskráðar reglur um einhliða skilarétt handhafa atvinnuhúsalóða. Það liggur fyrir, að stefnandi óskaði eftir að skila lóðinni með bréfi til skrifstofu- og framkvæmdasviðs Reykjavíkurborgar, dags. 7. október 2008 Ekki liggur fyrir í málinu, að bréfi stefnanda hafi verið svarað af hálfu stefnda, fyrr en honum var, með bréfi, dags. 29. október 2008, skýrt frá umfjöllun borgarráðs um beiðni lóðarhafa að Hádegismóum 5 um skil á lóðinni, og að ekki væri hægt að verða við beiðni stefnanda fyrr en niðurstaða lægi fyrir í því máli. Stefnanda var síðan tilkynnt með bréfi, dags. 27. nóvember 2008, að ekki yrði heimilt að skila atvinnuhúsalóðum nema með sérstakri heimild borgarráðs hverju sinni, svo sem rakið hefur verið í málavaxtalýsingu hér að framan. Jóhann Leví bar fyrir dómi, að ekki hefði verið sérstaklega um það rætt hjá stefnda fyrir mánaðamótin september/október 2008, að réttur til að skila lóðum væri háður einhverjum skilyrðum eða forsendum, og ekki hefði verið búið að taka um það ákvörðun. Spurður fyrir dómi, hvernig staðið hefði verið að þeirri ákvörðun að hætta að taka við lóðum, áður en formleg ákvörðun var tekin þar um á fundi borgarráðs hinn 20. nóvember 2008, svaraði Jóhann Leví því svo, að það hefðu í raun bara verið samskipti, sem hann hefði átt við Ágúst Jónsson skrifstofustjóra, sem hefði komið þeim skilaboðum til vitnisins, að tekið hefði verið fyrir öll lóðaskil, og það hefði þurft að fara yfir stöðuna í ljósi ástandsins, en þetta hefði verið í byrjun október. Eins og framkvæmd við lóðaskil atvinnuhúsnæðis hafði verið háttað fram til þess að stefnandi tilkynnti um skil á lóðinni, mátti stefnandi hafa réttmætar væntingar til þess, að hann hefði þessa heimild, eins og aðrir höfðu haft í sambærilegri stöðu fram til þess. Enda þótt samningur aðila sé einkaréttarlegs eðlis, svo sem fyrr greinir, byggði hann á ívilnandi stjórnvaldsákvörðun stefnda. Bar stefnda þannig m.a. að gæta þess, að jafnræði væri milli þeirra aðila, sem voru í sambærilegri stöðu. Stefndi gat ekki bundið nein réttaráhrif við samþykkt borgarráðs um að taka fyrir skil á atvinnuhúsalóðum hinn 20. nóvember 2008, fyrr en sú ákvörðun hafði verið kynnt viðkomandi aðilum, eða eftir 27. nóvember 2008, og er algerlega ósannað, að ákvörðun þar að lútandi hafi verið tekin um mánaðamótin september/október, svo sem haldið er fram af hálfu stefnda, hvað þá kynnt hagsmunaaðilum. Þá þegar hafði stefnandi neytt þess réttar, sem hann hafði á grundvelli þeirrar venju, sem gilti hjá Reykjavíkurborg um sambærileg skil. Samkvæmt framansögðu er fallizt á kröfu stefnanda, eins og hún er fram sett. Eftir þessum úrslitum ber að dæma stefnda til að greiða stefnanda málskostnað, sem þykir eftir atvikum hæfilega ákveðinn kr. 1.500.000. Sigríður Ólafsdóttir héraðsdómari kvað upp dóminn. D Ó M S O R Ð Viðurkenndur er réttur stefnanda, Víddar ehf., til þess að skila stefnda lóðinni nr. 3 við Lambhagaveg, Reykjavík, samkvæmt tilkynningu þann 7. október 2008 og með því falla frá rétti til þess að byggja á lóðinni, sem honum var veittur með úthlutun borgarráðs Reykjavíkur þann 16. ágúst 2007. Stefndi greiði stefnanda kr. 1.500.000 í málskostnað.
|
Mál nr. 716/2014
|
Kærumál Nálgunarbann
|
Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hefur krafist þess að Héraðsdómur Reykjavíkur staðfesti ákvörðun lögreglustjóra frá 27. október 2014 þess efnis að varnaraðili skuli sæta nálgunarbanni. Ákvörðunin var birt varnaraðila 28. sama mánaðar. Samkvæmt henni var ákveðið að varnaraðili „skuli sæta nálgunarbanni, skv. a og b lið 1. mgr. 4. gr. laga 85/2011 um nálgunarbann og brottvísun af heimili, í 6 mánuði þannig að lagt sé bann við því að hann komi á eða í námunda við heimili A og barna þeirra, B og C, að [...] í [...] og [...] í [...], á svæði sem afmarkast við 50 metra radíus. Jafnframt er lagt bann við því að X veiti A og börnum þeirra eftirför, nálgist þau á almannafæri eða setji sig í samband við þau með öðrum hætti.“
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson og Benedikt Bogason og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 7. nóvember 2014, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 10. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 5. nóvember 2014, þar sem staðfest var ákvörðun lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu 27. október 2014 um að varnaraðili skyldi sæta nálgunarbanni. Kæruheimild er í 3. mgr. 15. gr. laga nr. 85/2011 um nálgunarbann og brottvísun af heimili, sbr. 1. gr. laga nr. 39/2012. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að nálgunarbanninu verði markaður skemmri tími og að það verði ekki látið taka til barna sinna. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Áðurnefnd ákvörðun sóknaraðila um nálgunarbann var birt varnaraðila 28. október 2014 og miðast réttaráhrif hennar við það tímamark, sbr. 2. mgr. 9. gr. laga nr. 85/2011. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur á þann hátt sem í dómsorði greinir. Þóknun skipaðs verjanda varnaraðila fyrir Hæstarétti, sem ákveðin verður að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði segir, greiðist úr ríkissjóði samkvæmt 3. mgr. 38. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, sbr. 14. gr. laga nr. 85/2011. Dómsorð: Staðfest er ákvörðun lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu 27. október 2014 um að varnaraðili, X, skuli sæta nálgunarbanni í 6 mánuði, þannig að bann sé lagt við því að hann komi á eða í námunda við heimili A og barna hennar og varnaraðila, B og C, [...] í [...], svo og [...] í [...], á svæði sem afmarkast við 50 metra radíus, og að varnaraðili veiti A og börnum þeirra eftirför, nálgist þau á almannafæri eða setji sig í samband við þau með öðrum hætti. Ákvæði hins kærða úrskurðar um þóknun verjanda og réttargæslumanns brotaþola eru staðfest. Þóknun skipaðs verjanda varnaraðila fyrir Hæstarétti, Oddgeirs Einarssonar hæstaréttarlögmanns, 125.500 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
|
Mál nr. 763/2014
|
Kærumál Þinghald Frávísunarúrskurður felldur úr gildi
|
Ríkissaksóknarihöfðaði mál gegn X fyrir kynferðisbrot með því að hafa keypt vændi, sbr. 1. mgr.206. gr. almennra hegningarlaga. Héraðsdómari ákvað að öll þinghöld í málinuskyldu vera lokuð. I krafðist þess sem blaðamaður og ritstjóri að héraðsdómariúrskurðaði um framangreinda ákvörðun sína, sbr. 2. mgr. 10. gr. laga nr.88/2008 um meðferð sakamála. Í héraði var kröfu I vísað frá á þeim grundvelliað þeir hagsmunir sem hann byggði aðild sína á væru ekki fullnægjandi tilaðildar að kröfu samkvæmt 2. mgr. 10. gr. laga nr. 88/2008. Hæstiréttur vísaðitil þess að í dómi Hæstaréttar 13. nóvember 2000 í máli nr. 407/2000 hefði verið fallist á aðfréttamenn gætu átt aðild að kröfu samkvæmt lagaákvæðinu. Að virtum þeim dómiyrði að telja að héraðsdómi hefði borið að leysa efnislega úr kröfu I. Var hinnkærði úrskurður því felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka kröfu Itil efnislegrar meðferðar.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Eiríkur Tómasson, Benedikt Bogasonog Helgi I. Jónsson. Kærandi, Ingimar Karl Helgason, skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 20.nóvember 2014, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 26. sama mánaðar. Kærðurer úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 14. nóvember 2014, þar sem vísað var frádómi kröfu kæranda um að þinghöld í máli sóknaraðila á hendur varnaraðila farifram í heyranda hljóði. Kæruheimilder í b. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Kærandi krefst þess að hinn kærðiúrskurður verði felldur úr gildi og að kærumálskostnaður verði greiddur úrríkissjóði. Sóknaraðili og varnaraðili hafa ekki látið málið til sín taka fyrirHæstarétti. Svo sem nánar er gerð grein fyrir í hinum kærða úrskurði ákvaðhéraðsdómari við útgáfu fyrirkalls að þinghald til þingfestingar málsins yrðilokað, svo og öll þinghöld eftir það, og var sú ákvörðun færð til bókar í þvíþinghaldi með vísan til a. og d. liðar 1. mgr. 10. gr. laga nr. 88/2008. Viðþingfestinguna var lagt fram ódagsett bréf kæranda, þar sem þess var krafist að„formlegur úrskurður verði kveðinn upp um lokað þinghald í réttarhöldum yfirgrunuðum vændiskaupanda í máli nr. S-[...]/2014, ... svo hægt sé að láta reynaá réttmæti þeirrar ákvörðunar fyrir æðra dómstigi. Setur undirritaðurfyrrgreinda kröfu fram sem blaðamaður og ritstjóri Reykjavíkur vikublaðs“. Hinn kærði úrskurður var kveðinn upp eftir að málsaðilum hafði verið gefinnkostur á að tjá sig um kröfu kæranda. Var frávísun á kröfu hans reist á því aðþeir hagsmunir, sem hann byggði aðild sína á, væru ekki fullnægjandi tilaðildar að kröfu samkvæmt 2. mgr. 10. gr. laga nr. 88/2008. Í kæru sinni tilHæstaréttar vísar kærandi um aðild til umræddrar lagagreinar og gerir greinfyrir henni á sama hátt og í áðurgreindu bréfi til héraðsdóms. Í 1. mgr. 10. gr. laga nr. 88/2008 er mælt fyrir um þá meginreglu aðþinghald skuli háð í heyranda hljóði, en dómari geti þó í nánar tilgreindumtilvikum ákveðið að það skuli fara fram fyrir luktum dyrum. Þá segir í 2. mgr. sömugreinar að sá sem sætti sig ekki við ákvörðun dómara um að þinghald skuli veralokað geti krafist þess að hann kveði upp úrskurð um þá ákvörðun sína. Í dómi Hæstaréttar13. nóvember 2000 í máli nr. 407/2000, sem birtur er í dómasafni réttarins þaðár á bls. 3697, var fallist á að fréttamenn geti átt aðild að kröfu samkvæmt 2.mgr. 10. gr. laga nr. 88/2008. Að virtum þeim dómi verður að telja að héraðsdómihafi borið að leysa efnislega úr kröfu kæranda. Verður hinn kærði úrskurður þvífelldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka kröfu hans til efnismeðferðar. Kærumálskostnaðurdæmist ekki, sbr. 3. mgr. 220. gr. laga nr. 88/2008. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að takakröfu kæranda, Ingimars Karls Helgasonar, um að þinghöld í málinu skuli háð íheyranda hljóði, til efnismeðferðar.
|
Mál nr. 542/2010
|
Verksamningur Skaðabætur Dagsektir Brostnar forsendur Ógilding samnings
|
E og Í gerðu með sér samning um byggingu Í á sundlaug og viðbyggingu við íþróttahús, sem E hugðist leigja sveitarfélaginu Á. Deildu aðilar um hvort Í ætti rétt til hækkunar á verklaunum vegna ófyrirséðra og verulegra verðlagshækkana á verktímanum og um rétt félagsins til bóta vegna tjóns er leiddi af töfum á verkinu, sem það taldi að ekki hefðu verið á sína ábyrgð. F, sem synjaði fyrir skyldu sína til viðbótargreiðslu fyrir verkið, krafðist tafabóta vegna dráttar á verkskilum, sem félagið taldi vera á ábyrgð Í. Krafa Í um hækkun verklauna fól í sér að verðákvæði 3. gr. verksamningsins yrði breytt til hækkunar og reisti Í kröfuna á reglum um brostnar forsendur og á 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Fallist var á með F að reglur um brostnar forsendur gætu ekki leitt til þess að krafa Í um hækkun verklauna yrði tekin til greina. Í dómi Hæstaréttar kom fram að við mat á því hvort talið yrði ósanngjarnt af hálfu F að bera fyrir sig óbreytt verðákvæði verksamningsins, vegna atvika sem síðar hefðu komið til, bæri að líta til þess að þær verðlagsbreytingar sem urðu á verktímanum hefðu verið ófyrirséðar þegar samningurinn var gerður. Breytingarnar hefðu verið mjög verulegar þegar miðað væri við verðlagsþróun sem eðlilegt hefði verið að gera ráð fyrir í ljósi verðlagsþróunar um langan tíma fyrir samningsgerð. Á hinn bóginn hefði verið samið um að Í bæri áhættu á því að verðhækkanir á samningstíma yrðu meiri en hann hefði gert ráð fyrir við tilboðsgerð. Þegar af þeirri ástæðu var aðalkröfu hans hafnað. Hins vegar var talið að líta yrði meðal annars til þess að þrátt fyrir stórfelldar verðhækkanir á aðföngum og tafir hefði Í lokið verkinu og efnt verksamninginn samkvæmt efni sínu. Þá hefði F fengið til eignar og útleigu mannvirki sem hefði verið miklum mun dýrara en verksamningurinn hefði gert ráð fyrir. Var því talið ósanngjarnt af F að bera fyrir sig verðákvæði 3. gr. verksamningsins og fallist á kröfu Í um hækkun þess. Þá var fallist á skaðabætur til handa Í vegna verktafa, sem ekki væru á hans ábyrgð, og tafabætur til handa F. Var F því dæmt til að greiða Í 82.000.000 krónur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson, Jón Steinar Gunnlaugsson, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Viðar Már Matthíasson. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 21. september 2010. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu gagnáfrýjanda en til vara lækkunar. Þá krefst aðaláfrýjandi þess einnig að gagnáfrýjandi verði dæmdur til greiðslu tafabóta aðallega að fjárhæð 26.400.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 19. desember 2008 til greiðsludags, en til vara að fjárhæð 20.800.000 krónur með sömu vöxtum og í aðalkröfu frá 17. janúar 2009 til greiðsludags. Að því frágengnu er gerð krafa um að upphafstími dráttarvaxta miðist við 22. júlí 2009 en verði ekki á það fallist að upphafstími dráttarvaxta miðist við þingfestingardag málsins í héraði. Í öllum tilvikum krefst aðaláfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 17. nóvember 2010. Hann krefst þess að aðaláfrýjandi verði dæmdur til að greiða sér aðallega 154.502.634 krónur, en til vara 111.955.545 krónur, í báðum tilvikum með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af 63.409.000 krónum frá 20. nóvember 2008 til 7. nóvember 2009 en frá þeim degi af allri fjárhæðinni til greiðsludags. Að því frágengnu krefst gagnáfrýjandi þess að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur um annað en málskostnað. Hann krefst í öllum tilvikum málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Við meðferð máls í héraði var gætt ákvæðis 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. I Aðaláfrýjandi gerði framkvæmda- og leigusamning 20. febrúar 2007 við Sveitarfélagið Álftanes. Samkvæmt þeim samningi skyldi aðaláfrýjandi selja á leigu til sveitarfélagsins, annars vegar íþróttahús, sem hann hafði skömmu áður keypt af sveitarfélaginu, og hins vegar viðbyggingu við íþróttahúsið og sundlaugarmannvirki, en þau átti aðaláfrýjandi að reisa til þess að geta afhent þau til leigu frá 20. desember 2008. Í samningnum og viðaukum við hann voru meðal annars ákvæði um leiguverð og ákvörðun þess, um lok leigutíma og kauprétt og kaupskyldu sveitarfélagsins að eignunum. Aðaláfrýjandi bauð í nóvember 2007 út verkið: ,,Íþróttamiðstöð Álftaness sundlaug og viðbygging við íþróttahús“. Um var að ræða byggingu 25 metra langrar útisundlaugar, vaðlaugar, öldulaugar, steyptra potta, innilaugar og tilheyrandi húss, sem tengjast skyldi eldra íþróttahúsi, allt í samræmi við útboðsgögn. Gagnáfrýjandi, sem skilaði tilboði í verkið 5. desember 2007, sama dag og tilboð voru opnuð, varð lægstbjóðandi en tilboð hans nam 603.897.059 krónum. Aðaláfrýjandi samþykkti tilboðið degi síðar. Í útboðslýsingu kom fram að verkinu skyldi skilað eigi síðar en 5. desember 2008, en að öðrum kosti skyldi verktaki greiða tafabætur 200.000 krónur fyrir hvern almanaksdag, sem tefðist að ljúka verkinu að fullu. Þá var kveðið á um það í útboðslýsingu að tilboð miðuðust við fast einingaverð og engar verðbætur yrðu greiddar á samningstímanum. Í útboðslýsingunni kom einnig fram að meðal útboðsgagna skyldi vera ,,Íslenskur staðall ÍST-30:2003, 5. útgáfa 2003-09-01.“ Óumdeilt er að gagnáfrýjandi hóf framkvæmdir 19. desember 2007, en skriflegur verksamningur var ekki gerður fyrr en 7. mars 2008. Þar eru samningsgögn tilgreind og meðal þeirra talin verkáætlun frá 15. febrúar sama ár. Verklok skyldu vera sama dag og áður hafði verið ákveðinn. Verkfræðistofa Sigurðar Thoroddsen hf. skyldi fyrir hönd verkkaupa hafa umsjón með verkinu. Nafni þess félags var síðar breytt í Verkís hf. Í fundargerðum verkfunda sem haldnir voru á verktímanum komu fljótlega fram ábendingar gagnáfrýjanda og umsjónarmanns um atriði, sem þeir töldu tefja framkvæmdir og vera á ábyrgð aðaláfrýjanda eða gagnáfrýjanda, eftir atvikum. Eftir gagnáfrýjanda var til dæmis bókað á verkfundum 28. febrúar og 27. mars 2008 að veður og vandamál við grundun hafi tafið verkið en umsjónarmaður ýtti á gagnáfrýjanda að leggja fram verkáætlanir og koma sem fyrst með efni til samþykktar. Í fundargerð verkfundar 30. júní 2008 var bókað að dregið hafi úr afköstum verktaka af tilgreindum ástæðum og hann hvattur til að bæta úr þeim vanda sem orsakað hafi tafir á verkframvindu. Í fundargerð verkfundar 9. júlí 2008 var bókað að gagnáfrýjandi ,,geri allt sem hægt er til að vinna upp tíma sem farið hefur forgörðum.“ Gagnáfrýjandi heldur því fram, án andmæla aðaláfrýjanda, að hann hafi þegar í maí 2008 leitað samkomulags við aðaláfrýjanda um verðbætur á verklaun vegna mun meiri verðlagshækkana en fyrirséðar hafi verið þegar tilboð hafi verið gert í verkið. Þegar þær viðræður hafi ekki leitt til niðurstöðu hafi hann sent aðaláfrýjanda tölvupóst 26. ágúst 2008 þar sem sagði meðal annars að verðhækkun á ,,efni og aðföngum frá tilboðsgerð í verkið hafi orðið umfangsmeiri en nokkurn óraði fyrir.“ Einnig sagði að í upphafi verks hafi verið gert munnlegt samkomulag um að greiddar yrðu verðbætur í lok þess, ,,enda myndi verkið ganga vel og ekki um neinar óheyrilegar aðrar kröfur frá verktaka að ræða.“ Gagnáfrýjandi óskaði eftir því í tölvupóstinum að fá að gera reikning ,,inn á þetta þannig að sársauki okkar verði minni en þetta er 24,6 millj. til þessa.“ Aðaláfrýjandi hafnaði kröfu um greiðslu verðbóta á verklaun. Gagnáfrýjandi hélt árangurslaust áfram tilraunum sínum til að knýja fram greiðslu verðbóta. Hann ritaði aðaláfrýjanda bréf 20. október 2008 þar sem meðal annars var sagt að tilboð hans í verkið hefði miðað við opinbera spá um verðlagsþróun á verktíma, sem áætluð hafi verið 3,5 til 4%, en benti á að byggingarvísitala hefði hækkað um 18,53% frá opnun tilboða til október 2008. Í bréfinu voru rakin ýmis dæmi um verðhækkanir á aðföngum til verksins og gerð krafa um áfallnar verðbætur, sem þá voru taldar nema 63.409.000 krónum, auk þess sem gerðar voru kröfur um greiðslu vegna vangoldinna reikninga, vaxta og kostnaðar. Í bréfinu var áskilinn réttur til að halda kröfunum til laga en einnig til að ,,rifta“ verksamningi aðila. Gagnáfrýjandi ritaði aðaláfrýjanda enn bréf 12. desember 2008 þar sem fyrri kröfur hans voru áréttaðar. Í bréfinu var þess jafnframt getið að gagnáfrýjandi gerði þá tillögu til sátta að verklaunin samkvæmt verksamningnum yrðu verðbætt samkvæmt byggingarvísitölu og að miðað yrði við vísitölu febrúarmánaðar 2008 sem grunnvísitölu að frádregnum 0,33% á mánuði frá 1. mars 2008, en frádrátturinn byggi á þeim forsendum sem hann hafi í tilboði sínu miðað við um verðlagsbreytingar á verktíma. Hann benti á að krafa þessi væri í samræmi við drög að samkomulagi milli Reykjavíkurborgar og Samtaka iðnaðarins um verðbætur á óverðtryggða verksamninga sem gerðir hefðu verið við Reykjavíkurborg og fyrirtæki á hennar vegum fyrir 1. mars 2008. Í héraðsdómi er gerð grein fyrir þessu samkomulagi eins og það varð í endanlegri mynd. Ekki náðist samkomulag um greiðslu verðbóta þrátt fyrir þetta og í bréfi aðaláfrýjanda 15. janúar 2009 hafnaði hann kröfu um viðbótargreiðslu á umsamin verklaun. Að auki krafðist hann þess að gagnáfrýjandi efndi verksamninginn. Verklok drógust til 30. apríl 2009, en þá var mannvirkið afhent. Aðaláfrýjandi mun þó hafa fengið hluta þess afhentan nokkru fyrr til þess að unnt væri að hefja vinnu við innréttingar. II Aðilar deila í máli þessu um hvort gagnáfrýjandi eigi rétt til hækkunar á verklaunum vegna ófyrirséðra og verulegra verðlagshækkana á verktímanum og um rétt hans til bóta vegna tjóns er leiddi af töfum á verkinu, sem hann telur að hafi ekki verið á sína ábyrgð. Aðaláfrýjandi, sem synjar fyrir skyldu sína til viðbótargreiðslu fyrir verkið, krefst tafabóta vegna dráttar á verkskilum, sem hann telur vera á ábyrgð gagnáfrýjanda. Kröfu sína um viðbótargreiðslu vegna hækkunar verklauna reisir gagnáfrýjandi á reglum um brostnar forsendur og á 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Hann kveðst við tilboðsgerð hafa miðað við opinbera spá um verðbólguhorfur og á þeim grundvelli gert ráð fyrir að verðlag hækkaði um 4% á verktímanum. Reyndin hafi á hinn bóginn orðið sú að byggingarvísitala hafi hækkað um 29,9% á sama tíma. Aðaláfrýjandi mótmælir því að sér hafi verið, eða mátt vera, kunnugt um þá forsendu um verðlagsþróun sem gagnáfrýjandi lagði til grundvallar tilboði sínu í verkið. Það sé því ósanngjarnt að láta hann bera hallann af því að þessi forsenda gagnáfrýjanda hafi brostið. Þess vegna eigi ekki að fallast á að reglur um brostnar forsendur skuli leiða til þess að fallist verði á kröfu gagnáfrýjanda um hækkun verklauna. Reglur um brostnar forsendur teljast almennt til ógildingarreglna samningaréttarins. Á grundvelli þeirra er unnt að fella samninga úr gildi í heild eða að hluta, sé skilyrðum til þess fullnægt hverju sinni, en reglunum verður almennt ekki beitt til þess að breyta samningsskilmálum að öðru leyti. Verður fallist á með aðaláfrýjanda að þessar reglur geti ekki leitt til þess að krafa gagnáfrýjanda um hækkun verklauna verði tekin til greina. Gagnáfrýjandi reisir, eins og fyrr segir, kröfu sína um hækkun verklauna einnig á 36. gr. laga nr. 7/1936. Samkvæmt þeirri grein má meðal annars breyta samningi ef það yrði talið ósanngjarnt af hálfu samningsaðila að bera hann fyrir sig óbreyttan meðal annars vegna atvika, sem komu til eftir samningsgerð. Leggja ber til grundvallar að efni þess samnings, sem var stofnað til 6. desember 2007, hafi ekki verið ósanngjarnt í garð annars samningsaðilans þegar aðaláfrýjandi samþykkti tilboð gagnáfrýjanda í verkið þann dag. Þá ber einnig að leggja til grundvallar að ekki sé ástæða til að gera greinarmun á stöðu samningsaðila þegar litið er til þekkingar þeirra á verksamningum og ætlaðri verðlagsþróun. Verður miðað við að hvorugur þeirra hafi séð fyrir þær miklu breytingar á verðlagi, ekki síst á aðföngum til byggingarframkvæmda, sem urðu á árinu 2008 og þær breytingar sem urðu á gengi íslensku krónunnar gagnvart gjaldmiðlum helstu viðskiptalanda. Hið sama á við um þau gjaldeyrishöft sem lögð voru á seint á árinu 2008 og giltu á fyrri hluta árs 2009, en þau töfðu meðal annars innflutning á vörum til landsins. Krafa gagnáfrýjanda um hækkun verklauna felur í sér að verðákvæði 3. gr. verksamningsins yrði breytt til hækkunar. Aðalkrafa hans um 148.002.634 krónur, auk bóta fyrir verktafir, miðar við að hækkunin svari til þess að verklaunin, 603.897.059 krónur, hækkuðu til samræmis við hækkun byggingarvísitölu frá desember 2007 til verkloka í apríl 2009, að frádregnum 4% sem hann kveður hafa verið forsendu sína um verðlagshækkun á tímabilinu. Verklaunin yrðu því 751.899.693 krónur. Til vara krefst hann hækkunar verklauna um 105.455.545 krónur til samræmis við hækkun byggingarvísitölu frá undirritun verksamningsins í mars 2008 til verkloka að frádregnum þeim 4% verðlagsbreytingum sem hann hafi gert ráð fyrir. Samkvæmt því yrðu verklaunin 709.352.604 krónur. Við mat á því hvort talið verður ósanngjarnt af hálfu aðaláfrýjanda að bera fyrir sig óbreytt verðákvæði verksamningsins, vegna atvika sem síðar komu til, ber að líta til þess að þær verðlagsbreytingar sem urðu á verktímanum voru ófyrirséðar þegar samningurinn var gerður. Breytingarnar voru mjög verulegar þegar miðað er við verðlagsþróun sem eðlilegt var að gera ráð fyrir í ljósi verðþróunar um langan tíma fyrir samningsgerð. Á hinn bóginn var kveðið á um það í útboðslýsingu, sem er hluti samningsgagna, að engar verðbætur skyldu greiddar á samningstímanum. Í því fólst að samið var um að gagnáfrýjandi bæri áhættu á því að verðhækkanir á samningstíma yrðu meiri en hann gerði ráð fyrir við tilboðsgerð. Þegar af þessari ástæðu verður aðalkröfu hans hafnað. Líta ber til þess að samningur aðila var verksamningur og samkvæmt honum skyldi hvor þeirra um sig efna tilgreindar skyldur sem dreifðust yfir verktímann. Verður ekki gerð sú krafa til gagnáfrýjanda að hann hefði átt að kaupa öll aðföng í upphafi verks. Á hinn bóginn má að ætla að hann hafi haft nokkurt svigrúm til að takmarka tjón sitt, en fyrir liggur að einhver dráttur varð á innkaupum af hans hálfu vegna væntinga hans um að gengisþróun breyttist til betri vegar. Þá verður einnig til þess litið að þrátt fyrir stórfelldar verðhækkanir á aðföngum og tafir, sem að hluta voru á ábyrgð aðaláfrýjanda, lauk gagnáfrýjandi verkinu og efndi þar með verksamninginn samkvæmt efni sínu þótt það væri honum mun þungbærara en gert var ráð fyrir í upphafi. Loks verður fallist á þau rök gagnáfrýjanda að aðaláfrýjandi njóti þess að hafa fengið til eignar og útleigu mannvirki sem hafi verið miklum mun dýrara en verksamningurinn gerði ráð fyrir. Þegar tekið er tillit til framangreindra atriða verður talið ósanngjarnt af aðaláfrýjanda að bera fyrir sig verðákvæði 3. gr. verksamningsins frá 7. mars 2008. Verður fallist á kröfu gagnáfrýjanda um hækkun þess. Að virtum þeim atriðum sem að framan greinir verður við sanngirnismat samkvæmt 36. gr. laga nr. 7/1936 aðalafrýjandi í þessum þætti málsins dæmdur til að greiða gagnáfrýjanda 75.000.000 krónur. Fallist er á forsendur héraðsdóms um skaðabætur til handa gagnáfrýjanda vegna verktafa, sem ekki eru á hans ábyrgð, og niðurstöðu dómsins um um fjárhæð þeirra, 13.500.000 krónur. Þá er fallist á forsendur dómsins um tafabætur til handa aðaláfrýjanda og niðurstöðu hans um fjárhæð þeirra, 6.500.000 krónur. Staðfest er niðurstaða héraðsdóms um upphafstíma dráttarvaxta með þeirri breytingu að miðað er við það tímamark er héraðsdómsmálið var höfðað með áritun á stefnu 5. október 2009. Samkvæmt framansögðu verður aðaláfrýjandi dæmdur til að greiða gagnáfrýjanda 82.000.000 krónur með dráttarvöxtum eins og í dómsorði greinir. Aðaláfrýjandi greiði gagnáfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti sem ákveðinn verður í einu lagi, að teknu tilliti til matskostnaðar, eins og segir í dómsorði. Dómsorð: Aðaláfrýjandi, Eignarhaldsfélagið Fasteign hf., greiði gagnáfrýjanda, Íslenskum aðalverktökum hf., 82.000.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 5. október 2009 til greiðsludags. Aðaláfrýjandi greiði gagnáfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti samtals 5.500.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 17. ágúst 2010. I Mál þetta, sem dómtekið var 24. júní 2010, var höfðað með birtingu stefnu þann 5. október 2009. Aðalstefnandi og gangstefndi er Íslenskir aðalverktakar ehf., kt. 660169-2379, Höfðabakka 9, Reykjavík, en með lögheimili að Keflavíkurflugvelli, 235 Reykjanesbæ, en aðalstefndi og gangstefnandi er Eignarhaldsfélagið Fasteign hf., kt. 601202-3280, Bíldshöfða 9, Reykjavík. Aðalsök: Dómkröfur stefnanda í aðalsök eru: 1) Stefnandi krefst þess að 3. gr. verksamnings stefnanda og stefnda um verkið „Íþróttamiðstöð Álftaness sundlaug og viðbygging við íþróttahús“, dags. 7. mars 2008, verði vikið til hliðar og breytt á þá leið að samningsfjárhæð sé kr. 902.419.902,- með virðisaukaskatti. 2) Þá krefst stefnandi þess: a) Aðallega að stefnda verði gert að greiða stefnanda kr. 206.398.822,-, með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, af kr. 63.409.000 frá 20. nóvember 2008 til 7. nóvember 2009 en frá þeim degi af allri fjárhæðinni til greiðsludags. b) Til vara er þess krafist að stefnda verði gert að greiða stefnanda kr. 126.125.957 með dráttarvöxtum, skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, af kr. 63.409.000 frá 20. nóvember 2008 til 7. júlí 2009 en frá þeim degi af kr. 78.111.154 til 9. júlí 2009 en frá þeim degi af kr. 78.519.702 til 14. júlí 2009 en frá þeim degi af kr. 79.123.333 til 31. ágúst 2009 en frá þeim degi af kr. 80.337.187 til 7. nóvember 2009 en frá þeim degi af allri fjárhæðinni til greiðsludags, þó allt að teknu tilliti til innborgunar stefnda hinn 15. september 2009 að upphæð kr. 807.051. c) Til þrautavara er þess krafist að stefnda verði gert að greiða stefnanda kr. 105.455.545,- með dráttarvöxtum, skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, af kr. 63.409.000 frá 20. nóvember 2008 til 7. nóvember 2009 en frá þeim degi af allri fjárhæðinni til greiðsludags. 3) Stefnandi krefst þess í öllum tilvikum að stefndi verði dæmdur til að greiða honum málskostnað samkvæmt mati dómsins, eða samkvæmt málskostnaðarreikningi sem lagður verður fram á síðari stigum málsins.“ Dómkröfur stefnda í aðalsök eru: Aðallega að stefndi verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda í aðalsök. Til vara að krafa stefnanda verði lækkuð verulega. Jafnframt er sú krafa gerð að stefnda verði tildæmdur málskostnaður úr hendi stefnanda samkvæmt reikningi eða að mati dómsins. Gerð er krafa um að mál þetta verði sameinað máli gagnstefnanda gegn gagnstefnda er þingfest var þann 4. nóvember 2009 með vísan til 2. mgr. sbr. og 3. mgr. 28. gr. laga nr. 91/1991. Einnig er sú krafa gerð að dómkröfur í þessu máli komi til skuldajafnaðar gagnvart kröfum í gagnsök, þurfi til þess að koma. Þann 4. nóvember 2009 var gagnstefna þingfest á hendur gagnstefnda. Gagnsök. Dómkröfur gagnstefnanda eru: Gerð er krafa um að mál þetta verði sameinað máli gagnstefnda gegn gagnstefnanda er þingfest var þann 7. október 2009, þannig að mál þetta verði sjálfstæð gagnsök í ofangreindu héraðsdómsmáli sem þá verður aðalsök, með vísan til 2. mgr. sbr. og 3. mgr. 28. gr. laga nr. 91/1991. Einnig er sú krafa gerð að dómkröfur í þessu máli komi til skuldajafnaðar gagnvart kröfum í aðalsök, þurfi til þess að koma. Dómkröfur gagnstefnda eru: Gagnstefndi krefst þess að hann verði sýknaður af kröfum gagnstefnanda og honum dæmdur málskostnaður úr hendi gagnstefnanda að mati dómsins eða samkvæmt síðar framlögðum málskostnaðarreikningi. Þann 13. janúar 2010 voru tveir óvilhallir matsmenn dómkvaddir til að framkvæma mat að kröfu aðalstefnanda og gagnstefnda. Voru Ásmundur Ingvarsson byggingaverkfræðingur og Páll Ólafsson byggingaverkfræðingur, dómkvaddir og var mat þeirra lagt fram þann 7. apríl 2010. Aðalmeðferð fór fram þann 24. júní sl. og var málið dómtekið að henni lokinni. Við aðalmeðferð málsins og að skýrslutökum loknum breytti lögmaður aðalstefnanda kröfum sínum í aðalsök þannig að aðalstefndi greiði aðalstefnanda vegna verðhækkana allan verktímann, 148.002.634 krónur og 13.500.000 krónur vegna lengri verktíma, allt að frádregnum 7.000.000 vegna tafabóta sem aðalstefnandi viðurkenndi að honum bæri að greiða gagnstefnanda eða samtals 154.502.634 krónur. Til vara að aðalstefndi greiði aðalstefnanda 105.455.545 krónur í verðbætur frá 1. mars 2008 til verkloka og 13.500.000 vegna lengri verktíma, allt að frádregnum 7.000.000 krónum vegna verktafa sem væru á ábyrgð aðalstefnanda. II Málsatvik í aðalsök. Í þessum kafla þar sem fjallað er um málsatvik í aðalsök verður til einföldunar vísað til stefnanda og stefnda. Stefnandi rekur verktakafyrirtæki og stefndi er fasteignafélag sem stofnað var um byggingu og sölu íþróttamannvirkja og annarra fasteigna sveitarfélaga. Um er að ræða í máli þessu byggingu íþróttamiðstöðvar Álftaness, sundlaug og viðbyggingu við íþróttahús. Með samningi þann 7. mars 2008 gerðu stefnandi og stefndi með sér verksamning um verkið „Íþróttamiðstöð Álftaness Sundlaug og viðbygging við íþróttahús“, sem fól í sér að stefnandi tók að sér byggingu 25 metra útisundlaugar, vaðlaugar, öldulaugar, steyptra potta, innilaugar og tilheyrandi byggingu tengda íþróttahúsi á Álftanesi. Samningurinn var gerður í kjölfar útboðs sem stefndi hélt vegna verksins. Samningsfjárhæðin var samkvæmt tilboði stefnanda, dags. 5. desember 2007, og verksamningi kr. 603.897.059,-. Samkvæmt gr. 0.5.6 í útboðslýsingu („Verðlagsgrundvöllur“) skyldi tilboðið miða við föst einingaverð. Þá segir í sömu grein: „Engar verðbætur verða greiddar á samningstímanum“. Á tilboðsblaðinu eru sérákvæði útboðslýsingar þar sem kemur fram að tafabætur (dagsektir) séu 200.000 krónur, verktrygging 15% af samningfjárhæð, geymslufé ekkert, verðbótakerfi, fast verð og verklok 5. desember 2008. Þá er tekið fram að engin frávik séu eða fyrirvarar með tilboðinu. Í 2. gr. samningsins eru þau gögn sem verkið skyldi unnið eftir, tilgreind og eru þar m.a. útboðs- og samningsskilmálar tilgreindir. Stefndi fékk Verkfræðistofu Sigurðar Thoroddsen, VST, til að sjá um eftirlit með verkinu. Í grein 0.5.3, breytingar á verkinu-aukaverk, samningsins, segir að verkkaupa sé heimilt að krefjast breytinga á verkinu frá uppdráttum og verklýsingum og verktaki eigi rétt á sérstakri greiðslu vegna aukins kostnaðar, sem af breytinum leiði og skuli krafa byggð á verðlagi samningsins að viðbættum verðbótum samkvæmt samningi og skuli hún koma fram áður en framkvæmt breytinga hefðist. Í grein 0.5.4, frestir-tafabætur (dagsektir), segir að verktaki skuli ljúka öllu verki sínu á tilskildum tíma. Að öðrum kosti skuli hann greiða verkkaupa tafabætur 200.000 krónur fyrir hvern almanaksdag, sem það dregst að verkinu sé að fullu lokið. Í grein 0.5.6, verðlagsgrundvöllur, segir að tilboðið miðist við föst einingaverð. Engar verðbætur verði greiddar á samningstímanum. Með óundirrituðum samningi í október 2006 gerði Sveitarfélagið Álftanes og stefndi með sér samning um undirbúning og hönnun íþróttamannvirkja og útisvæða á skilgreindu landsvæði. Kemur fram í 8. grein samningsins að stefndi staðfesti að félagið sé reiðubúið til að reisa og eiga sundlaugarbyggingu sem leigð yrði Álftanesi með langtímaleigusamningi ef vilji standi til slíks hjá Álftanesi. Með óundirrituðu tilboði dagsettu 5. desember 2006 gerði stefndi Sveitarfélaginu Álftanes leigu og kauptilboð í íþróttahús (eldra hús), viðbyggingu við íþróttahús og sundlaug. Með samningi undirrituðum 20. febrúar 2007 gerðu Sveitarfélagið Álftanes og stefndi með sér framkvæmda- og leigusamning um íþróttahús og sundlaug á Álftanesi. Samkvæmt málavaxtalýsingu stefnanda segir að við gerð tilboðs síns hafi stefnandi tekið mið af öllum hefðbundnum og sanngjörnum forsendum varðandi fjármögnun verksins og mögulegum sveiflum í kostnaðarliðum. Nánar tiltekið hafi þær forsendur falið í sér áætlun um 4% verðbólgu í samræmi við hagspár á þeim tíma er stefnandi gerði tilboðið. Stefnandi hafi hafið verkið þann 19. desember 2007 og því miðað vel. Fljótlega eftir að tilboð hafi verið gert hafi verðbólga á Íslandi tekið að hækka verulega. Snemmsumars og haustið 2008 hafi orðið verulegar breytingar til hins verra á gengi íslensku krónunnar. Krónan hafi veikst verulega og samfara því hafi vísitala byggingarkostnaðar hækkað úr 377,7 stigum (við opnun tilboðs í desember 2007) í 441,3 stig fyrir septembermánuð 2008, eða sem svarar til 16,8% hækkunar. Framangreindar breytingar á gengi íslensku krónunnar og hagkerfi landsins fyrri hluta ársins 2008 hafi verið umtalsverðar en þó litlar í samanburði við þær hremmingar sem hafi orðið á íslenskum fjármálamarkaði haustið 2008. Í byrjun október 2008 megi segja að bankakerfi Íslands hafi hrunið til grunna og Fjármálaeftirlitið tekið yfir vald stjórna og hluthafafundi þriggja stærstu banka landsins, þ.e. Landsbanka Íslands hf., Kaupþings banka hf. og Glitnis banka hf., á grundvelli laga nr. 125/2008 um heimild til fjárveitingar úr ríkissjóði vegna sérstakra aðstæðna á fjármálamarkaði o.fl. Gengi íslensku krónunnar hafi hrapað vegna ásóknar fjárfesta, sem hafi átt íslenskar krónur, í að skipta þeim í erlendar myntir. Í þeirri viðleitni að takmarka flæði gjaldeyris frá Íslandi hafi Seðlabanki Íslands sett reglur nr. 1082/2008 og 1130/2008 um gjaldeyrisviðskipti, sem hafi takmarkað verulega heimildir til gjaldeyriskaupa á landinu. Þrátt fyrir þá viðleitni hafi gengi íslensku krónunnar verið með lægsta móti í sögulegu samhengi. Framangreindir atburðir hafi valdið því að verðbólga jókst verulega og vísitölur neysluverðs og byggingarkostnaðar hafi hækkað gríðarlega á örskömmum tíma. Þá hafi gengisvísitala íslensku krónunnar hækkað gríðarlega á tímabili. Til viðmiðunar sé að á gamlársdag 2007 hafi gengisvísitalan verið 120 en við lokun banka á gamlársdag 2008 hafi gengisvísitala krónunnar verið 216,29. Hækkun gengisvísitölunnar á þessu tímabili hafi numið 80,24%. Hæst hafi gengisvísitalan farið í 250,7 þann 1. desember 2008, sem hafi verið 109% hækkun frá gengisvísitölunni á gamlársdag 2007. Vísitala byggingarkostnaðar hafi hækkað úr 377,7 stigum (við opnun tilboðs í desember 2007) í 490,7 stig (við afhendingu verks í apríl 2009), eða sem svarar til 29,9% hækkunar. Þá segir að um leið og kostnaður vegna verksins hafi tekist að aukast hafi stefnandi strax haft frumkvæði að því að aðilar funduðu um þær brostnu forsendur sem upphaflegt tilboð byggði á og hvernig mætti leiðrétta það. Nokkrir fundir hafi átt sér stað frá og með snemma árs 2008 og fram á haust sama ár. Stefnandi hafi sent stefnda bréf, dags. 29. ágúst 2008, þar sem því hafi verið lýst að telja yrði forsendur fyrir tilboði stefnanda brostnar. Þar sem hækkun byggingarvísitölu hafi verið langt umfram það, sem almennt mátti vænta á tímabilinu og spár gerðu ráð fyrir, hafi þess verið þess óskað í bréfinu að einingaverð samkvæmt tilboðinu yrðu tekin til endurskoðunar og samþykktar verðbætur á verkið. Lagði stefnandi í því sambandi til að miðað yrði við hækkun byggingarvísitölu frá því að tilboð voru opnuð í desember 2007. Með bréfi, dags. 20. október 2008, hafi stefnandi lýst þeim gríðarlegu hækkunum sem orðið höfðu á öllum kostnaði stefnanda við verkið, einkum vegna aukins kostnaðar við kaup efnis og aðfanga. Í bréfinu hafi verið gerð krafa um að stefndi greiddi stefnanda kr. 63.409.000,- vegna viðbótarkostnaðar hans við verkið fram að þeim tíma. Þá hafi verið gerð krafa um að stefndi greiddi stefnanda til viðbótar kr. 65.569.656,- vegna ógreiddra en gjaldfallinna reikninga vegna verksins, að viðbættum dráttarvöxtum. Þann 12. desember 2008 hafi stefnandi sent stefnda bréf með tillögu þess efnis, að verksamningur aðila yrði verðbættur með sama hætti og Reykjavíkurborg hygðist verðbæta samninga sína við verktaka. Með bréfinu hafi fylgt til hliðsjónar drög að samkomulagi Reykjavíkurborgar og Samtaka iðnaðarins sem hafi síðar verið undirrituð og samþykkt þann 23. desember 2008. Samkvæmt því samkomulagi hafi Reykjavíkurborg skuldbundið sig til að verðbæta þá verksamninga sína, sem ekki höfðu að geyma verðbótaákvæði. Stefndi hafi hins vegar hafnað kröfum stefnanda um frekari greiðslur vegna verksins með bréfi, dags. 15. janúar 2009. Þó hafi fundir enn verið haldnir alveg fram yfir afhendingu verksins og megi segja að ekki hafi endanlega slitnað upp úr samningaviðræðum aðila fyrr en sumarið 2009. Stefnandi hafi lokið verkinu og afhent stefnda það þann 30. apríl 2009. Hafi það verið nokkru eftir umsamin verklok, samkvæmt upphaflega samningnum (sem hafi gert ráð fyrir verklokum 5. desember 2008). Verklokum hafi þannig seinkað alls um tæpa fimm mánuði, en stefnandi hafi aðeins borið ábyrgð á einum mánuði af þeim töfum. Fjórir mánuðir hafi verið vegna annarra orsaka sem réttlæti framlengingu verksins um sama tíma. Helstu ástæður fyrir því að verkið tafðist voru: Uppsteypu hafi seinkaði um tvo mánuði vegna misræmis í teikningum, vandamála við grundun, erfiðleika við aðkomu að verkstað og vegna fleiri verkþátta. Stefndi hafi samþykkt tveggja vikna seinkun vegna þessa. Afgreiðsla á þakeiningum hafi seinkað vegna efnahagsmála og gjaldeyrishafta og hafi tafið verkið enn frekar. Þakeiningarnar hafi átt að berast um miðjan september 2008 en hafi ekki borist á verkstað fyrr en 15. nóvember 2008 og hafi þannig tafið verkið um tvo mánuði. Sama hafi gerst með glerklæðningar en vegna efnahagsástandsins hafi afhendingu þeirra seinkað jafnvel enn meira. Aðstæður í þjóðfélaginu, sem hafi gert það að verkum að gjaldeyrishöft hafi verið lögð á og greiðsluflæði hafi orðið hægara en gert hafði verið ráð fyrir, hafi tafið verkið. Þannig hafi greiðslur frá stefnda ekki skilað sér á réttum tíma, sem hafi orðið til þess að greiðslur til undirverktaka hafi tafist og framkvæmdarhraði minnkaði. Gjaldeyrishöft yfirvalda hafi orðið til þess að tímafrekara var að fá aðföng, auk þess sem erlendir birgjar hafi krafist fyrirframgreiðslna, sem erfitt hafi verið að útvega vegna efnahagsaðstæðna. Þessi atriði hafi stefnandi ekki getað séð fyrir og ekki brugðist við. Tafir vegna efnahagsástandsins teljist til óviðráðanlegra ytri atvika (force majeure, vis major). Þá segir að stefndi hafi breytt teikningum af lóð og undirstöðum rennibrautar og hafi nýjar teikningar ekki borist stefnanda fyrr en 19. nóvember 2008. Þá hafi orðið seinkun á því að stefndi legði til rafmagnsinntak í mannvirkið. Stefndi hafi viðurkennt verkframlengingu um alls 6 vikur. Þá liggi fyrir að stefndi hafi bætt við verkið með magntöluaukningum, sem nemi um 35,4 milljónum króna, og með viðbótarverkum, sem nemi um 56,7 milljónum króna. Aukningin nemi rúmum 92 milljónum sem sé rúm 15 % aukning miðað við það verð sem upphaflega hafi verið samið um. Eðlilegt sé að gera ráð fyrir að verktíminn aukist að sama skapi og framangreindar viðbætur ættu þannig að leiða til um eins og hálfs mánaðar lengingar á verktíma. Meginorsök tafa í verkinu megi þannig rekja til framangreindra magnaukninga og aukaverka, efnahagsástands, gjaldeyrismála og hruns fjármálakerfis á Íslandi. Allt framangreint leiði til þess að eðlilegt sé að verktími lengist til loka mars 2009 en stefnandi viðurkenni að hann beri ábyrgð á töf verksins sem nemi einum mánuði. Þá telur stefnandi rétt að taka fram að stefndi hafi byrjað að nýta sér verkið löngu fyrir formlega afhendingu (sem hafi verið hinn 30. apríl 2009) með því að hefja vinnu við innréttingar í líkamsræktarsal í mars 2009. Að lokum segir stefnandi að þar sem stefndi hafi ekki boðið stefnanda greiðslu í samræmi við eðlilegar kröfur sé stefnanda nauðsyn að höfða mál þetta til heimtu sanngjarnra verklauna vegna vinnu stefnanda við verkið að teknu tilliti til þeirrar óvæntu og miklu hækkunar sem varð á kostnaði á verktímanum. Í greinargerð stefnda segir um málavexti að stefndi hafi miðað ákvörðun sína um að fara í verkframkvæmdir við byggingu sundlaugar og íþróttamannvirkja á Álftanesi við ákveðnar reikniforsendur. Hafi verið við það miðað að ef ekki fengjust ásættanleg tilboð um verkið miðað við þær forsendur þá yrði ekki farið í verkframkvæmdina. Í útboðsskilmálum vegna verksins, komi þetta skýrt fram en í grein 0.5.6. segi: „Tilboð skal miða við föst einingaverð. Engar verðbætur verða greiddar á samningstíma.“ Stefnandi hafi lagt inn tilboð sem miðaði við forsendur í útboðsskilmálum. Í framhaldinu hafi aðilar gert með sér samning, sem miðaði við tilboðið. Samkvæmt samþykktum stefnda sé tilgangur félagsins m.a. að eiga, byggja og leigja fasteignir. Leigutakar stefnda séu jafnframt hluthafar í félaginu sem að stærstum hluta séu sveitarfélög á Íslandi. Sé við það miðað í leigusamningum stefnda að leiguverð endurspegli heildarbyggingarkostnað hinnar leigðu eignar. Hafi stefndi því að leiðarljósi að kostnaðaraðhald sé virkt við byggingu eigna þannig að leigutaki geti greitt leigu. Í leigusamningi stefnda við Sveitafélagið Álftanesi, komi fram í grein 1.01., að fjárhæð leigu sé reiknuð út frá heildarbyggingarkostnaði sem hafi verið áætlaður við gerð leigusamnings. Þar komi jafnframt fram að reynist byggingarkostnaður lægri lækki leiga hlutfallslega sem því nemi. Vegna hinna fyrirsjáanlegu tafa á verkinu hafi stefndi ítrekað þurft að tilkynna væntanlegum leigutaka, Sveitarfélaginu Álftanesi þar um. Bæjarstjóra hafi m.a. verið sent bréf. Þar komi fram að áformuð verlok verði 6. apríl 2009. Verklok hafi hinsvegar ekki orðið fyrr en 30. apríl 2009 eða um 5 mánuðum eftir samningsdag. Hafi stefndi því orðið af leigutekjum vegna dráttar á afhendingu. Þá segir að stefnandi telji að forsendur fyrir samningnum séu brostnar í bréfi dags. 29. ágúst 2008. Þann 26. nóvember 2008 hafi stefnandi gefið út reikning fyrir áföllnum dráttarvöxtum að fjárhæð kr. 4.304.088. Í bréfum dags. 20. október 2008 og 12. desember 2009, hafi stefnandi gert kröfu um viðbótargreiðslur að fjárhæð kr. 63.409.000 til að mæta ófyrirséðum og ófyrirsjáanlegum verðlagshækkunum á grundvelli brostinna forsendna fyrir verksamningi. Stefndi hafi hafnaði kröfu um viðbótargreiðslu í bréfi dags. 15. janúar 2009. Sé krafa stefnda um að stefnandi efni verksamning þar ítrekuð. Þá hafi stefnandi auk þessa gert kröfu um greiðslu kostnaðar að fjárhæð kr. 22.500.000 með bréfi dags. 20. apríl 2009 vegna kostnaðaraukninga sem hafi leitt af lengingu verktíma og verkstjórn. Með reikningi dagsettum 16. júní 2008, hafi stefnandi krafið stefnda um greiðslu á kr. 13.720.000 fyrir aðstöðukostnað fyrir þann tíma er verk hafi dregist. Stefndi hafi tilkynnt stefnanda í tölvupósti dags. 23. júní 2009, að reikningur vegna kostnaðarauka hafi ekki verið samþykktur og að ganga þurfi frá lokauppgjöri. Þann 25. júní 2009 hafi stefnandi gefið út reikning fyrir áföllnum dráttarvöxtum að fjárhæð kr. 2.532.541. Þann 22. júlí 2009 hafi formleg krafa verið gerð um greiðslu dagsekta vegna tafa á verki. Sama dag hafi annað bréf verið sent til stefnanda, þar sem krafa um rekstur vinnustaðar að fjárhæð kr. 13.720.000 sbr. reikning frá 16.6.2009 hafi verið hafnað enda teldi stefndi að allur kostnaður af rekstri vinnustaða hafi verið innifalinn í samningi og samningsupphæð hafi verið greidd að fullu. Þá segir að stefndi hafi greitt kr. 701.416.412 fyrir verkið, þ.e. samningsfjárhæð kr. 603.897.059, fyrir magnaukningu kr. 35.407.354, fyrir auka- og viðbótarverk kr. 45.082.097 og dráttarvexti kr. 5.486.035 sbr. yfirlit stefnda en eins og fram komi á yfirliti hafi reikningar oft borist nokkru eftir gjalddaga. Þann 29. október 2009 hafi stefndi birt stefnanda gagnstefnu til greiðslu tafabóta. Hafi málið verið þingfest þann 4. nóvember 2009. Þann 4. nóvember 2009 var gagnstefna þingfest og þess krafist að það mál yrði sameinað máli gagnstefnda gegn gagnstefnanda sem þingfest var þann 7. október 2009, þannig að krafa gagnstefnanda yrði sjálfstæð gagnsök í ofangreindu máli, sem þá yrði aðalsök, með vísan til 2. mgr., sbr. 3. mgr. 28. gr. laga nr. 91/1991. Þá er gerð krafa um að dómkröfur í gagnstefnu komi til skuldajafnaðar gagnvart kröfum í aðalsök, þurfi til þess að koma. III Málsástæður og lagarök stefnanda í aðalsök. Kröfur stefnanda byggja einkum á almennum reglum samningaréttar, kröfuréttar og verktakaréttar um brostnar forsendur vegna verðlagshækkana og aukins kostnaðar verktaka á verktíma. Þá byggir stefnandi á ákvæðum 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Byggir stefnandi á því að þær sanngjörnu og réttmætu forsendur, sem hann lagði til grundvallar í góðri trú við gerð verksamnings við stefnda þann 7. mars 2008, hafi brostið með öllu við þær sviptingar, sem urðu í íslensku efnahagslífi árið 2008. Byggir stefnandi á því að hvorki sé réttmætt né sanngjarnt að stefnandi þurfi að bera þann kostnað. Í þessu sambandi byggir stefnandi sérstaklega á því að stefndi hafi ekki fallist á að koma til móts við stefnanda að neinu leyti þrátt fyrir þær sérstæðu og ófyrirsjáanlegu aðstæður í íslensku þjóðfélagi, sem að framan er lýst og hafi lagst með fullum þunga á stefnanda. Þá hafi stefndi ekki fallist á tillögur stefnanda um að rifta verksamningnum, minnka umfang verksins eða um að beita öðrum aðferðum, sem takmarkað gætu tjón aðila í ljósi aðstæðna. Stefndi verði að bera ábyrgð á þeirri afstöðu sinni og þeim viðbótarkostnaði, sem af verkinu hefur hlotist. Telur stefnandi að þau atvik, sem þannig komu til eftir samningsgerðina, réttlæti að verðákvæðum verksamningsins verði vikið til hliðar og að hann eigi kröfu um greiðslu viðbótarverklauna til að mæta þeim gríðarlega aukna kostnaði og missis hagnaðar, sem hann hafi orðið fyrir við að vinna verkið. Stefnandi byggir á því, að við þær aðstæður og breytingar, sem hafi orðið í íslensku efnahagslífi árið 2008, og raktar séu undir lýsingu málavaxta, hafi forsendur og grundvöll stefnanda fyrir gerð verksamningsins við stefnda, dags. 7. mars 2008, brostið með öllu. Verði sérstaklega að hafa í huga, að í gr. 0.5.6 í útboðslýsingu vegna verksins segi: „Tilboð skal miða við föst einingaverð. Engar verðbætur verða greiddar á samningstímanum.“ Það hafi þannig alfarið verið að frumkvæði stefnda að ekki hafi verið gert ráð fyrir verðbótum eða vísitölubindingu verklauna við verkið. Stefnandi hafi ekki haft aðkomu að þeirri ákvörðun og hafi ekki átt kost á öðru en að hlíta umræddum útboðsskilmálum ef hann vildi bjóða í verkið á annað borð. Þegar verkkaupi ákveði að bjóða verk út án verðbóta sé ætlast til þess að verktaki innifeli áætlaðar kostnaðarhækkanir á verktíma í tilboði sínu. Þetta sé öllum ljóst og þar með verði til sú forsenda fyrir samningsgerðinni að breytingar vegna gengis krónunnar verði innan þeirra marka sem bjóðandi (loforðsgjafi) megi gera ráð fyrir og viðsemjanda hans mega vera ljósar. Í 31. riti Peningamála Seðlabanka Íslands, sem kom út í nóvember 2007, hafi í IX. kafla verið fjallað um verðbólguhorfur. Þar komi fram að gert var ráð fyrir tæplega 5% verðbólgu á fyrsta ársfjórðungi 2008 sem síðan yrði 4 - 4,5% á þriðja og fjórða ársfjórðungi en væri komin í u.þ.b. 3% á síðasta ársfjórðungi 2008. Vegna þessa hafi stefnandi gert ráð fyrir 4 % verðlagshækkunum á verktímanum í tilboði sínu í verkið „Íþróttamiðstöð Álftaness Sundlaug og viðbygging við íþróttahús“. Stefnandi hafi enga ástæðu haft til að miða tilboð sitt við aðrar forsendur. Hafi stefnandi því unnið tilboð sitt á grundvelli þessara sanngjörnu og réttmætu forsendna, í góðri trú og af skynsemi. Það tilboðsverð sem um hafi verið samið hafi tekið mið af þessum forsendum. Raunin hafi hins vegar orðið önnur. Eins og sjá megi af þeim tölum, sem raktar séu undir lýsingu málavaxta og vísast til í heild sinni hafi orðið ótrúlegar og algjörlega ófyrirsjáanlegar hækkanir á verðbólgu og vísitölu byggingarkostnaðar á verktímanum. Þær hækkanir endurspeglist í beinni hækkun á öllum kostnaðarliðum stefnanda við verkið, eins og sjá megi af fylgigögnum. Stefnandi eigi ekki að bera ábyrgð og áhættu af þessum forsendubresti. Að óbreyttu fái stefndi í hendur byggingu og búnað á verði sem í raun tilheyri fortíðinni. Breyting aðstæðna sé langt umfram það sem felist í eðlilegri kostnaðaráhættu verktaka. Þær hækkanir sem um ræði hafi ekki einungis valdið því að stefnandi missi alfarið þann sanngjarna og venjubundna hagnað, sem hann hafði vænst af verkinu, heldur hafi þær valdið því að stefnandi hafi þegar tapað kr. 124.521.145 á verkinu og endanlegt tap hans stefni í að verða kr. 167.150.248. Rétt sé að árétta að stefnandi hafi boðið stefnda að aðilar semdu um riftun verksamningsins ef vera mætti að það gæti takmarkað tjón beggja aðila. Af hálfu stefnda hafi hins vegar verið látið í ljós, að hann óskaði þess að stefnandi lyki við verkið, og það án þess að stefnandi fengi nokkrar viðbótargreiðslur úr hendi stefnda til að mæta þeim gríðarlegu kostnaðarhækkunum sem áður eru raktar. Vegna þeirra atvika, sem að framan sé gerð grein fyrir, hafi forsendur stefnanda fyrir tilboði hans í verkið „Íþróttamiðstöð Álftaness Sundlaug og viðbygging við íþróttahús“ algjörlega brostið. Þær aðstæður veiti honum rétt til að krefjast þess að ákvæðum verksamnings aðila, dags. 7. mars 2008, um samningsfjárhæðina verði vikið til hliðar, og til að hafa uppi kröfu um viðbótargreiðslu úr hendi stefnda vegna þess aukna kostnaðar, sem verkið hafi haft í för með sér fyrir stefnanda. Vísar stefnandi þar að lútandi til almennra reglna samningaréttar, kröfuréttar og verktakaréttar um brostnar forsendur og réttaráhrif þeirra. Stefnandi byggir kröfur sínar einnig á ákvæðum 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Vísar stefnandi hér til sömu sjónarmiða og rakin eru undir kafla 2 í umfjöllun um brostnar forsendur, enda eiga þau einnig við í umfjöllun um beitingu 36. gr. laga nr. 7/1936. Stefnandi byggir á því að það sé bersýnilega ósanngjarnt að verksamningur aðila standi óhaggaður og að stefndi fái notið þess að hafa sett það skilyrði í útboðslýsingu að verkið yrði ekki verðbætt. Hefði verkið verið unnið árið 2007 þá hefðu aðilar máls þessa væntanlega sloppið við allar verðhækkanir. Hefði stefndi leitað tilboða í verkið í dag er hins vegar ljóst að verkið hefði verið um 35 - 40% dýrara fyrir hann, sé tekið mið af vísitölu byggingarkostnaðar. Sé miðað við samningsfjárhæðina kr. 603.897.059,- megi fastlega reikna með að stefndi hefði þurft að greiða um 200 - 240 milljónum króna meira fyrir verkið í dag en samið var um þann 7. mars 2008. Til viðmiðunar er þess einnig getið, að ef verkfjárhæðir samkvæmt verksamningi aðila hefðu verið bundnar byggingarvísitölu, svo sem venja var til, hefði stefndi þurft að greiða stefnanda um 122 milljónum króna meira fyrir verkið en fyrirliggjandi verksamningur kveður á um. Loks getur stefnandi þess að ef verkfjárhæðin yrði verðbætt með sama hætti og Reykjavíkurborg féllst á að gera eftirá við verksamninga sína (með samkomulagi Reykjavíkurborgar og Samtaka iðnaðarins, dags. 23. desember 2008) þá hefði stefndi þurft að greiða stefnanda um 105 milljón krónum meira fyrir verkið. Sú staðreynd að tilboðum var skilað í desember 2007 en að verkið hafi verið unnið að stærstum hluta á síðari hluta árs 2008 geri það hins vegar að verkum, að óbreyttu, að kostnaðarhækkunin lendi óskipt á stefnanda. Frá sjónarhóli stefnanda hafi samningurinn um verkið þannig verið gerður á versta mögulega tíma, án þess þó að stefnandi hafi átt möguleika á að sjá það fyrir eða að gera ráð fyrir því í útreikningum sínum. Slíkt telji stefnandi bersýnilega ósanngjarnt, og þar af leiðandi ósanngjarnt af hálfu stefnda að bera samninginn þannig fyrir sig óbreyttan. Þær aðstæður, sem uppi séu og áður er lýst, hafi verið ófyrirsjáanlegar við samningsgerðina og eru ekki komnar til af völdum stefnanda. Þær fjárhæðir, sem um sé að tefla í málinu séu svo háar að þær hafi veruleg neikvæð áhrif á rekstur stefnanda. Verði ekki með nokkru móti talið sanngjarnt eða réttlætanlegt að stefnandi sitji uppi með þann gríðarlega viðbótarkostnað, sem hlotist hefur í verkinu, og það tjón sem af því leiði. Þá segir að stefnandi telji ósanngjarnt að hann beri allan þann ófyrirsjáanlega kostnað sem varð á verkinu, sérstaklega þar sem stefndi leigi mannvirkið út miðað við allt aðrar forsendur en hann greiddi stefnanda fyrir verkið. Greiðslur stefnda til stefnanda fyrir verkið séu í engu samræmi við þær hækkanir sem stefndi leggi á viðsemjanda sinn, Sveitarfélagið Álftanes. Í því sambandi sé sérstaklega bent á að í samningi stefnda við Álftanes sé leiga fyrir sundlaugarmannvirkið byggð á þeirri forsendu verkið sé metið á kr. 725.000.000 miðað við byggingarvísitölu í nóvember 2006. Byggingarvísitalan í nóvember 2006 hafi verið 354,5 en á afhendingardegi verksins, 30. apríl 2009 hafi byggingarvísitalan verið 490,7. Vísitalan hafi þannig hækkað um tæplega 40 prósent. Verðbætur þessar leiða til þess að á afhendingardegi verksins sé verkið metið á kr. 1.003.547.250. Stefndi hafi hins vegar einungis greitt stefnanda kr. 696.021.080 fyrir verkið, að meðtöldum magnbreytingum og aukaverkum. Með vísan til framangreinds eigi stefnandi rétt til þess að ákvæðum 3. gr. verksamnings hans og stefnanda, dags. 7. mars 2008, verði vikið til hliðar og réttur hans til viðbótargreiðslu úr hendi stefnda viðurkenndur með dómi, sbr. 36. gr. laga nr. 7/1936. Stefnandi sundurliðar kröfugerð sína þannig: Aðalkrafa (Liður 2 a) í dómkröfum). Aðalkrafa miðar að því að gera stefnanda eins settan og hann hefði orðið ef kostnaður vegna verksins hefði verið í samræmi við tilboð stefnanda. Við tilboðsgerðina hafi stefnandi miðað við að kostnaður við verkið yrði kr. 564.648.485 enda hafi það verið raunhæft þegar tilboðinu var skilað inn. Tilboðsfjárhæðin, sem upphaflega var samið um, var 603.897.059 og gerði þannig ráð fyrir kr. 39.248.574 í framlegð. Eftir að upphaflegur samningur hafi verið gerður hafi verið gerðar magnbreytingar og framkvæmd aukaverk að beiðni stefnda. Ítrekað sé að viðbótargreiðslur stefnda séu eingöngu til komnar vegna áðurnefndra viðbóta við upphaflegan samning (magnbreytingar og aukaverk) og feli að engu leyti í sér verðbætur á upphaflega samningsfjárhæð. Stefndi hafi eingöngu greitt upphaflega verðið fyrir það sem fólst í upphaflega verkinu, þ.e. kr. 603.897.059. Kostnaður stefnanda af verkinu (þ.m.t. magnbreytingum og aukaverkum) sé þegar orðinn kr. 820.542.225 en fyrir verkið hafi stefndi greitt kr. 696.021.080. Tap stefnanda af verkinu, sem þegar sé fallið til, sé þannig kr. 124.521.145. Auk þess hafi undirverktakar gert kröfur vegna verð- og kostnaðarhækkana, alls kr. 42.629.103. Aðalkrafan gerir ráð fyrir að endanlegur kostnaður vegna verksins verði þannig alls kr. 863.171.328 en stefndi hafi eins og áður segi greitt kr. 696.021.080. Að óbreyttu yrði því endanlegt tap stefnanda af verkinu kr. 167.150.248. Þá sé missir hagnaðar eins og áður segir kr. 39.248.574. Aðalkrafan nemur samtölu þessara tveggja fjárhæða, þ.e. samtals kr. 206.398.822. Hinn 20. október 2008 gerði stefnandi kröfu um að stefndi greiddi kr. 63.409.000 vegna aukins kostnaðar stefnanda af verkinu. Gerð er krafa um dráttarvexti skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, af kr. 63.409.000 frá 20. nóvember 2008 (mánuði eftir dagsetningu bréfsins, sbr. 3. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001) til 7. nóvember 2009. Gerð er krafa um dráttarvexti af allri kröfunni frá og með 7. nóvember 2009 til greiðsludags. Varakrafa (Liður 2 b í dómkröfum). Varakrafan er tvíþætt: Hækkanir vegna aukins kostnaðar eru samtals kr. 109.970.606. Ógreiddir reikningar sem sendir hafa verið til stefnda eru nú samtals kr. 16.155.351. Varakrafan er því samtals kr. 126.125.957. Gerð er krafa um dráttarvexti, skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, af kr. 63.409.000 frá 20. nóvember 2008 (frá og með mánuði eftir að stefnandi krafði stefnda um bætur vegna brostinna forsendna,) til 7. júlí 2009. Dráttarvaxtakröfur frá og með 7. júlí 2009 miðast við gjalddaga útgefinna reikninga stefnanda til stefnda sem ekki hafa verið greiddir, að teknu tilliti til innborgunar stefnda hinn 15. september 2009 að upphæð kr. 807.051. Krafist er dráttarvaxta af allri fjárhæðinni frá og með 7. nóvember 2009, en þá er mánuður liðinn frá þingfestingu stefnu og fylgiskjala, til greiðsludags. Umfangsins vegna er nánari sundurliðun ekki tekin upp í stefnu en um nánari sundurliðun er vísað til dómskjala sem lögð verða fram með stefnu við þingfestingu málsins. Þrautavarakrafa (Liður 2 c í dómkröfum). Þrautavarakrafan er krafa um verðbætur umfram þá verðlagshækkun sem gera mátti ráð fyrir í tilboði. Eins og áður hefur komið fram var gert ráð fyrir 4% verðbólgu í tilboði stefnanda enda var það í samræmi við fyrirliggjandi hagspár á þeim tíma. Raunin hafi verið önnur og gerð sé krafa um að hver reikningur fyrir sig hækki í samræmi við raunverðbólgu að frádregnum 4%. Sá útreikningur er sömuleiðis í samræmi við samkomulag Reykjavíkurborgar og Samtaka iðnaðarins. Verðbætur á samningstímanum í samræmi við byggingarvísitölu hefði hækkað tilboðsfjárhæðina um alls kr. 121.545.589. Innifalið í tilboðsverði var 4% verðhækkun sem alls er kr. 16.090.044. Þrautavarakrafan er þannig kr. 105.455.545. Gerð er krafa um dráttarvexti, skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, af kr. 63.409.000 frá 20. nóvember 2008 (frá og með mánuði eftir að stefnandi krafði stefnda um bætur vegna brostinna forsendna) til 7. nóvember 2009. Frá og með 7. nóvember 2009 (þá er mánuður liðinn frá þingfestingu stefnu og meðfylgjandi skjala) er krafist dráttarvaxta, skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, af allri fjárhæðinni til greiðsludags. Dráttarvaxtakrafa stefnanda er byggð á III. kafla, sbr. V. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Krafist er dráttarvaxta af allri stefnufjárhæðinni frá þingfestingardegi máls þessa, en stefnandi hefur skilað verkinu og stefndi hefur haft undir höndum nauðsynleg gögn til að meta kröfu stefnanda. Stefnandi telur að sér hefði verið stætt á að krefjast dráttarvaxta af einstökum verkþáttum frá fyrra tímamarki. Málskostnaðarkrafa stefnanda á sér stoð í 129. og 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Um varnarþing vísast til 5. gr. verksamnings aðila, dags. 7. mars 2008, þar sem fram kemur að mál, sem rísa af samningnum, skuli rekin fyrir Héraðsdómi Reykjaness, sbr. 3. mgr. 42. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Málsástæður og lagarök stefnda í aðalsök. Stefndi mótmælir alfarið kröfum stefnanda og krefst sýknu. Er á því byggt að kröfugerð stefnanda sé bæði óskýr og órökstudd. Grundvallarregla samninga- og kröfuréttar sé að samninga beri að efna eftir efni sínu og sé krafa gerð um að svo verði einnig um verksamning þann sem um er deilt í máli þessu. Stefnandi hafi gert stefnda tilboð sem hafi verið samþykkt og í framhaldi hafi verið gerður verksamningur. Í verksamningi og útboðsgögnum sé skýrt tekið fram að verðið sé fast og að samningsfjárhæð verði ekki verðbætt. Verktími verks hafi átt að vera stuttur eða um 1 ár. Ekkert hafi því verið óeðlilegt við að krafa væri um að samningur væri óverðtryggður. Forsenda samningsins hafi verið að samningsfjárhæðin væri óverðtryggð. Hafi þetta verið ákvörðunarástæða stefnda að farið yrði í framkvæmdina um byggingu sundlaugar og íþróttahússins á Álftanesi. Hefði tilboðið numið hærri fjárhæð hefði ekki verið farið af stað með framkvæmd enda var tilboð stefnanda hærra en vonir höfðu staðið til. Stefndi kveður stefnandi byggja á að samningi megi víkja til hliðar í heild eða hluta á grundvelli brostinna forsendna sem og 36. gr. samningalaga. Byggi hann á því að hækka beri samningsfjárhæð vegna verðlagshækkana og aukins kostnaðar hans á verktíma sem og sviptinga á íslensku efnahagslífi á árinu 2008. Stefndi mótmælir beitingu reglunnar enda sé hún undantekningaregla sem beita eigi af mikilli varúð. Við mat á því skuli að jafnaði litið til; a) efnis samnings, b) stöðu samningsaðila, c) atvika við samningsgerð, d) atvika er síðar komu til. Eins og fram hafi komið hafi samningurinn ekki verið óvenjulegur eða á nokkurn hátt ósanngjarn enda hafi stefnandi gert tilboð á grundvelli útboðsskilmála og ritað í framhaldi undir samninginn. Stefnandi sé stórt verktakafyrirtæki með áratuga reynslu í verkframkvæmdum. Félagið hafi því haft alla burði til þess að áætla kostnaðartölur sínar og haga framkvæmdum sínum þannig að félagið bæri ekki skaða af tilboði sínu. Stefnda sé ekki kunnugt um hvort stefnandi hafi keypt sér sérstaka tryggingu eða gert framvirkan samning sem tryggi hann enn betur fyrir hugsanlegum verðhækkunum á verktíma. Hafi hann gert það hafi hann að öllum líkindum sett þá fjárhæð inn í verðtilboð sitt. Hafi hann hinsvegar ekki gert slíkar ráðstafanir verði stefnandi að bera hallann af. Þá hafi stefnandi þá þegar í upphafi verks getað tryggt sér kaup á efni á gengi þess tíma og því að efni væri til í landi þegar á þurfti að halda. Það hafi hinsvegar dregist úr hófi fram af ástæðum er vörðuðu stefnanda enda hafi verkefnisstjórn verið mjög ábótavant. Einnig hafi verk tafðist þar sem undirverktaki hafi verið látinn fara og verk hafi verið undirmannað a.m.k. framanaf. Verkáætlanir hafi ekki staðist og aðföng hafi verið keypt inn löngu eftir þann tíma sem verkáætlun samnings hafi gert ráð fyrir. Stefndi kveðst ekki vera kunnugt um á hverju stefnandi byggði tilboð sitt og hafi verið ókunnugt um að hann byggði á sérstakri vísitöluhækkun enda sé tilboðsfjárhæðin óskilgreind. Hafi hann gert það hafi hann sennilega vanáætlað sig og verði sjálfur að bera hallann af því. Stefnandi hafi ekki gert viðhlítandi grein fyrir þeim hækkunum, sem hann telji sig hafa orðið fyrir og á hvaða áföngum þær urðu. Þá hafi verðhækkanir verið mestar þegar líða tók á árið 2008 þegar verk hefði átt að vera langt komið enda hafi verklok verið, skv. samningi 5. desember 2008. Stefndi kveðst ekki vera kunnugt um forsendur annarra tilboðsgjafa í útboðsferli um verk þetta. Það væri því afar ósanngjarnt og óeðlilegt að stefndi hefði fallist á hækkun á samningsfjárhæð og verðbætt samninginn auk þess sem stefndi hefði þá mögulega brotið útboðsreglur. Þá bendir stefndi á að þrátt fyrir þá málsástæðu stefnanda að beita fyrir sig 36.gr. þá hafi hann ekki gripið á það ráð að rifta samningi á grundvelli ómöguleika, force majore, heldur hafi hann haldið sig við verk þótt hægt gengi. Stefndi kveður stefnandi hafa haldið því fram að skort hafi á greiðsluvilja hjá stefnda. Því sé mótmælt sem röngu enda hafi stefndi greitt samningsfjárhæð, fyrir magnaukningu, aukaverk og dráttarvexti samtals að fjárhæð kr. 701.416.412. Þá hafi stefndi ekki haldið eftir af hverjum reikningi á verktíma þrátt fyrir að hafa getað haldið að sér höndum vegna verktafa sbr. ákvæði í útboðslýsingu, sbr. grein 0.5.4. Auk þess hafi verið samþykktir hærri verkstöðureikningar en samningur gerði ráð fyrir til að auðvelda stefnanda fjármögnun og innkaup á efni. Hafi þar verið um að ræða verulegar fjárhæðir á framvindureikningum. Kröfugerð. Stefndi mótmælir alfarið kröfufjárhæðum í stefnu. Fallist dómurinn ekki á sýknu þá sé krafa gerð um að fjárhæðir verði lækkaðar verulega. Aðalkrafa stefnanda byggir á 41% hækkun samningsfjárhæðar, úr 603.897.059 samkvæmt samningi auk magnaukningar kr. 35.407.354 í 902.419.902 eða um kr. 263.115.489. Kveður stefndi þá hækkun vera ósanngjarna í alla staði. Dráttarvaxtakrafa. Dráttarvaxtakröfu er sérstaklega mótmælt. Útreikningi er fram kemur á yfirliti sé alfarið hafnað. Í útreikningunum komi ekki fram reikningar sem stefnandi gaf út vegna áfallinna dráttarvaxta og stefndi hafi greitt annarsvegar reikningur frá 26. nóvember 2008 að fjárhæð kr. 4.809.485, og hinsvegar frá 16. janúar 2009 að fjárhæð kr. 676.550. Þá komi ekki fram kreditreikningur vegna ofgreiðslu stefnda á verki sbr. reikning frá 16. júní 2009 að fjárhæð kr. 4.304.088. Ekki hafi heldur verið tekið tillit til inneignar stefnda vegna ofgreiðslunnar. Útreikningur miði við gjalddaga reikninga sem stefnda bárust yfirleitt ekki fyrr en nokkru eftir gjalddaga sbr. yfirlit stefnda. Útreikningur vaxta miðar því við allt aðrar útreikningsaðferðir en stefnandi hafði áður notað. Samkvæmt útreikni stefnda hafi hann því ofgreitt dráttarvexti um kr. 95.530. Þá sé því mótmælt að til greina komi að stefnanda beri dráttarvextir af hækkunarfjárhæð verksins, verði á hana fallist af dómara. Magnaukning, viðbótar-og aukaverk. Stefndi kveðst hafa greitt fyrir magnaukningu, viðbótar- og aukaverk vegna verksins. Á yfirliti stefnanda, komi fram að reikningur útgefinn 16. júní 2009 að fjárhæð kr. 13.720.000, sé ógreiddur. Reikningurinn sé vegna kostnaðar stefnanda við rekstur vinnustaðar á viðbótarverktíma. Stefndi hafi hafnað reikningnum í bréfi dags. 22. júlí 2009, enda telji stefndi að sá kostnaður sé innifalinn í samningi og samningsupphæð að fullu greidd. Þá kveður stefndi að í skýrslu verkeftirlits, komi fram í niðurstöðu að „Eftirlit getur ekki tekið undir kröfur um rétt verktaka til viðbótargreiðslu vegna reksturs vinnusvæðis þó verkkaupi samþykki einhverja lítils háttar lengingu verktíma vegna ýmissa smátafa á verkinu enda hefur það ekki tíðkast í verksamningum sem þessum. Með slíku samþykki felst yfirleitt að samningsaðilar bera sjálfir viðbótarkostnað vegna þess.“ Þær magnaukningar og aukaverk sem unnin hafi verið séu ekki af þeirri stærðargráðu að það réttlæti verktafir. Magnaukning hafi verið um 6% af heildarverki. Þá hafi stefnandi aldrei gert skýra fyrirvara eða látið bóka formlega um lengingu á framkvæmdartíma vegna þeirra aukaverka sem hann hafi tekið að sér auk þess sem hluti þeirra hafi verið skilgreindur í útboðsgögnum (vegna rennibrautar og öldulaugar). Þá bendir stefndi á að hluti þeirra aukaverka sem greitt hafi verið fyrir hafi verið vegna aukaverka sem unnin voru eftir að umsömdum verktíma lauk. Sérstaklega skal vísað til greinar 0.1.8 þar sem segir: „Telji verktaki sig eiga rétt á framlengingu skilafrests þá skal hann strax skýra frá því og um leið leggja fram nauðsynleg gögn er sanni réttmæti framlengingarinnar.“ Einnig vísast til greinar 0.1.7. í útboðsskilmálum, þar sem segi m.a. að „Verktaki skal jafnan gera sitt ýtrasta til þess að fylgja verkáætluninni og tilkynna jafnóðum, ef út af bregður og af hvaða orsökum“. Heldur stefndi því fram að stefnandi beri sjálfur ábyrgð á verktöfum og þeim kostnaði sem af hefur hlotist, sbr. og gagnstefnu. Þá sé á því byggt að 36. gr. samningalaga geti allt eins átt við í tilviki stefnda. Það væri bersýnilega ósanngjarnt og andstætt venju að breyta samningi í ljósi þeirra aðstæðna sem séu í þjóðfélaginu. Erfiðleikar hafi verið á lánsfjármarkaði og fjármagnskostnaður hafi hækkað verulega. Stefndi hafi fengið fjármögnun fyrir tilboðsfjárhæð en ekki fyrir frekari hækkunum. Allar hækkanir á bygginga- og fjármagns kostnaði skili sér í hækkun á leigu sem leigutaki hafi ekki reiknað með að greiða. Stefndi vísar til almennra reglna kröfuréttar, verktakaréttar og samningalaga nr. 7/1936 með síðari breytingum einkum 36. gr. Kröfuna um málskostnað byggð stefndi á 130. gr. sbr. og 129. gr. laga nr. 91/1991. IV Gagnsök: Í þessum kafla þar sem fjallað er um málsatvik í gagnsök verður til einföldunar vísað til gagnstefnanda og gagnstefnda. Samkvæmt gagnstefnanda eru málsatvik eftirfarandi: Gagnstefnandi kveðst hafa óskað eftir tilboðum í verkið „Íþróttamiðstöð Álftaness- sundlaug og viðbygging við íþróttahús“ í almennu útboði í nóvember 2007. Um hafi verið að ræða nýbyggingu 25 metra útisundlaugar, vaðlaugar og fleira, sbr. útboðsgögn. Í útboðsgögnum komi fram að tilboð skuli miðast við föst einingaverð án verðbóta og að verkinu skuli skila eigi síðar en 5. desember 2008. Til útboðsgagna taldist ÍST-30:2003 (Íslenskur staðall Almennir útboðs- og samningsskilmálar um verkframkvæmdir). Í útboðslýsingu grein 0.1.7 segi að verktaki skuli gera sitt ýtrasta til þess að fylgja verkáætlun sem skuli lögð fram í upphafi og tilkynna jafnóðum ef út af bregði og af hvaða orsökum. Í greininni komi jafnframt fram heimild til handa verkkaupa að neita greiðslu reikninga þar til ný samþykkt verkáætlun liggi fyrir. Þrátt fyrir samþykki á nýrri verkáætlun sem fram færi yfir umsaminn skiladag, þýði ekki að verkkaupi falli frá rétti sínum til tafabóta. Sex tilboð hafi borist í verkið þ.m.t. tilboð gagnstefnda, sem gagnstefnandi hafi metið hagstæðast. Tilboðið hafi hljóðað upp á fast verð kr. 603.897.059 með virðisaukaskatti. Hafi það þó verið hærra en gagnstefnandi hafði gert áætlanir um en taldi þó ásættanlegt þar sem um fast verð hafi verið að ræða. Hærra tilboði hefði ekki verið tekið í verkið. Jafnframt hafi komið fram í tilboðinu að tafabætur væru kr. 200.000 pr. hvern dag sem verkið drægist. Tilboðið hafi verið án fyrirvara eða frávika og hafi gagnstefndi kynnt sér útboðsgögn og staðhætti rækilega. Í framhaldi hafi aðilar gert með sér samning þann 7. mars 2008 sem byggði á tilboði og útbosgögnum. Fylgdi þar með verkáætlun. Gagnstefnandi hafi fengið Verkís (áður Verkfræðiskrifstofu Sigurðar Thoroddsen) til þess að annast verkeftirlit sbr. og grein 0.2.3. í útboðsskilmálum. Verkís hafi annaðist eftirlit og bókun verkfundargerða á verktíma. Í útboðsskilmálum segi í grein 0.5.3. að „framkvæmd auka- eða viðbótarverka geti því aðeins leitt til framlengingar á skilatíma verks skv. verkáætlun að sýnt sé að viðkomandi auka- eða viðbótarverk séu á bundinni leið (Critical Path) verksins“. Gagnstefndi hafi hafið framkvæmdir í desember 2007, þ.e. um leið og tilboði var tekið. Fljótlega hafi farið að bera á töfum á verki sem hafi einkum verið vegna lakrar verkstjórnar, vandamála með undirverktaka sem og undirmönnunar í upphafi verktíma. Í maímánuði 2008 hafi gagnstefndi skipt um verkefnastjóra. Bókað hafi verið í verkfundargerð 30. júní 2008: „Dregið hefur mikið úr afköstum. Upp hafa komið vandamál hjá ÍAV vegna Péturs P. undirverktaka í uppslætti og eru verkstjórar sem hafa verið yfir uppslætti hættir, einnig hefur mikið verið skipt um mannskap og eru iðnaðarmenn eins og höfuðlaus her. Mikilvægt er að ÍAV setji góða verkstjóra yfir iðnaðarmenn sem les með þeim teikningar og fylgir eftir að allt sé unnið fagmannlega eftir teikningum. Koma þarf í veg fyrir tungumálaörðugleika. Ólíklegt er að steypuvinnu ljúki í júlí nema hægt verði að koma meiri mannskap á svæðið. Unnar uppfæri verkáætlun og leggi fram gögn um það hvernig vinna má upp tapaðan tíma.“ Í fundargerð 6. ágúst 2008 komi fram að fjölga eigi smiðum. Hafi þetta verið ítrekað í næstu fundargerðum en lítil breyting orðið á. Reglulega sé bókað í fundargerðir að verktaki hyggist leggja fram nýjar verkáætlanir en á verktíma hafi hinsvegar aðeins þrjár nýjar verkáætlanir borist. Þessar verkáætlanir hafi sjaldnast staðist. Þann 29. ágúst 2008 hafi gagnstefndi farið fram á það formlega að viðurkennt yrði að verksamningur yrði verðbættur á grundvelli brostinna forsendna. Gagnstefnandi hafi hafnaði kröfunni í tölvupósti þann 16.9.2008. Gagnstefndi hafi áskilið sér rétt til þess að skilatíma yrði breytt, frekari framlengingu verks og kostnaðar sem af hlytist í bréfi til verkeftirlits dags. 23. september 2008. Í bréfinu hafi gagnstefndi reiknað með því að verklok yrðu 15. janúar 2009. Ekki hafi verið lögð fram verkáætlun því til staðfestingar en áskilnaður gerður um rétt til lengingar á verktíma og frekari kostnaðar. Gagnstefndi hafi sent formlegt kröfubréf hinn 20. október 2008 en vísað sé til þess að viðbótarkröfur á grundvelli brostinna forsendna séu uppfylltar. Í bréfi dags. 4. desember 2008, hafi gagnstefndi áætlað að verklok yrðu 28. febrúar 2008 en lagði ekki fram verkáætlun því til staðfestingar. Í bréfinu fer gagnstefndi yfir ástæður verktafa að hans mati. Á verkfundi sem haldinn var 20. janúar 2009,hafi gangstefndi tilkynnt að verklok myndu frestast til 29. febrúar 2009. Á verkfundi 27. janúar 2009, hafi gagnstefnandi áskilið sér réttar til tafabóta. Gagnstefndi hafi óskað formlega eftir enn frekari frestun verkloka til 15. mars 2009 á fundi 6. febrúar 2009. Hafi því verið svarað með bréfi dags. 3. febrúar 2009, og er í bréfinu gerður áskilnaður til innheimtu dagsekta frá 19. desember 2008 til verkloka. Á verktímanum hafi átt sér stað viðræður milli aðila á fundum vegna krafna gagnstefnda um bætur vegna brostinna forsendna samnings vegna efnahagshruns. Aðilar hafi ekki náð saman. Þann 24. febrúar 2009 hafi gagnstefnandi sent tilkynningu til leigutaka um frekari frestun á afhendingu á hinu leigða eða til 6. apríl 2009. Verkeftirlit hafi lýst yfir verklokum þann 9. júní 2009. Þann 29. júní 2009 hafi skýrsla Verkís vegna tafa og verkloka, legið fyrir. Í skýrslunni sé farið yfir verk og ástæður tafa. Niðurstaða eftirlitsaðilanna hafi verið „að eðlilegt sé að meta verktafir umfram það sem áður var samþykkt um 4 vikur, þ.e. tvær vegna rennibrautar og tvær sem ættu að dekka dúkun rennibrautarlaugar, innréttinga, heimtaugar, frárennslislagna, ofnalagna og fl. smámála. Eftirlit telur töf á uppsteypu vera meginástæðuna fyrir því að verkið tefst og hafi valdið því að efniskaupum vegna annarra megin verkþátta hafi verið seinkað með tilheyrandi vandræðum. Verktaki hefur ekki sýnt fram á að hann hefði náð að vinna upp seinkun verktíma vegna uppsteypu þó engar hefðu orðið tafirnar af völdum efnahagsástandsins í lok ársins því allar megin efnispantanir og frágangur þeirra hefðu eftir sem áður átt að hafa verið lokið áður en efnahagsóveðrið skall á í byrjun október. Augljóst er að verkáætlun sem gerð er í ágúst hefði átt að hafa allar forsendur til að meta þann tíma sem þurfti til að ljúka uppsteypu. Þar er reiknað með að ljúka öllum pottum á minna en mánuði en reyndin varð fjórir mánuðir.“ Málsástæður og lagarök gagnstefnanda í gagnsök. Gagnstefnandi byggir á þeirri málsástæðu að hann eigi rétt til greiðslu tafabóta fyrir hvern þann dag er verk dróst sem gagnstefndi tók að sér skv. verksamningi dags. 2007, vegna atvika sem gagnstefndi beri ábyrgð á. Er því haldið fram að verktafir hafi ekki orðið vegna atvika er vörðuðu gagnstefnanda. Kveður gagnstefnandi að um verk þetta gildi Almennir útboðs- og samningsskilmálar um verkframkvæmdir ÍST 30, útgáfa frá 2003, með þeim viðaukum og/eða breytingum. Í grein 24 í staðlinum sé ákvæði um tafabætur (dagsektir). Dómkrafan gagnstefnanda sé byggð á samningsbundinni tafabótafjárhæð kr. 200.000 fyrir hvern þann dag er verkið dróst. Í útboðsgögnum sem verksamningur byggir á segi í grein 0.5.4. „Verktaki skal ljúka öllu verki sínu á tilskildum tíma samkvæmt grein. 0.1.7. eða þann 5. desember 2008. Að öðrum kosti skal hann greiða verktaka tafabætur (dagsektir) er nema kr. 200.000 fyrir hvern almanaksdag sem það dregst að verkinu sé að fullu lokið“. Verklok hafi hinsvegar ekki orðið fyrr en 30. apríl 2009. A. Aðalkrafan: Gagnstefnandi hefur fallist á 2 vikna töf verks vegna vandamála við grundun, og virtist hafa náðst samkomulag þar um milli aðila, sjá bréf dags. 3. febrúar 2009, og fylgibréf frá 13. október 2008 með skýrslu Verkís. Kröfufjárhæðin byggir því á 132 daga töf eða 132 x 200.000 kr. = 26.400.000. B. Varakrafan: Byggir á því að gagnstefndi eigi rétt á 4 vikna töf umfram þær 2 vikur sbr. lið A, sbr. mat verkeftirlits. Tekið skal fram að gagnstefnandi féllst aldrei á verktöf þessa þrátt fyrir álit eftirlits. Kröfufjárhæð byggir því að 104 dagar töf eða 104 x 200.000 = 20.800.000. Gagnstefnandi segir dráttarvaxtakröfuna miðast aðallega við þann tíma er skila átti verki miðað við samþykkta frestun í 2 vikur eða 19. desember 2008 eða miðað við 6 vikna frestun þann 17. janúar 2009 en til vara frá þeirri dagsetningu er formleg krafa barst gagnstefnanda um bætur þann 22. júlí 2009. Til þrautaþrautavara miðast dráttavaxtakrafan við þingfestingu máls þessa. Gagnstefnandi tekur fram að hann hafði gert leigusamning við Sveitafélagið Álftanesi um nýbygginguna en í leigusamningnum komi fram að upphaf leigutímans verði 20.12.2008 vegna nýbyggingar. Vegna tafa á afhendingu hins leigða hafi gagnstefnandi orðið af leigutekjum og fjármagnskostnaður hafi aukist. Hafi tafarbótum verið ætlað að koma á móti tjóni sem þessu. Verktíminn. Gagnstefnandi heldur því fram að verktíminn sem gagnstefnandi gerði kröfu um í útboðinu hafi ekki verið óeðlilegur og vel framkvæmanlegur hefði rétt verið haldið á verkstjórn. Í útboðsskilmálum hafi skilatími verið skilgreindur og gagnstefndi hafi undirgengist þann tíma með samningi. Aukning í verkinu hafi verið óveruleg eða innan við 7 % af heildarverki, sbr. skýrslu Verkís. Þá segir að í útboðsskilmálum segi í grein 0.5.3. að framkvæmd auka- eða viðbótarverka geti því aðeins leitt til framlengingar á skilatíma verks skv. verkáætlun að sýnt sé að viðkomandi auka- eða viðbótarverk séu á bundinni leið (Critical Path) verksins. Gagnstefndi hafi ekki sýnt fram á að svo hafi verið. Hann hafi fengið greitt fyrir þessi viðbótarverk og sæta þau ekki ágreiningi per.se. utan greiðslna fyrir leigu á aðstöðu. Allar greiðslur vegna auka og viðbótarverka séu greiddar. Gagnstefndi hafi síðan sent sérstakan reikning fyrir aðstöðukostnað í fjóra mánuði sem hann teldi sig eiga rétt á vegna þess að verkið hafi dregist um 4 mánuði vegna gagnstefnanda. Reikningnum hafi verið hafnað og hann endursendur. Þá segi í grein 0.1.8 í útboðsskilmálum. „Telji verktaki sig eiga rétt á framlengingu skilafrests þá skal hann strax skýra frá því og um leið leggja fram nauðsynleg gögn er sanni réttmæti framlengingarinnar“. Í verkferlinu hafi gagnstefndi ekki haft uppi skýrar kröfur eða áskilnað um framlengingu verksins vegna þessara aukaverka enda hafi umfang ekki verið af þeirri stærðargráðu. Verði að líta á það sem aðgerðarleysi gagnstefnda en í verktakarétti sé það skýlaus krafa að verksali geri verkkaupa tafalaust grein fyrir áskilnaði um breytingu á verktíma svo hann geti tekið afstöðu og gert viðeigandi ráðstafanir er þjóni hagsmunum hans sem best. Dráttur á skilum. Gagnstefnandi kveður fulltrúa hans hafa gert ítrekað athugasemdir við alvarlegri stöðu verkefnis á verktíma að þeirra mati og þá þegar í byrjun maímánaðar 2008. Ástæður þess hafi einkum verið vegna; · „Uppsteypa húss hafi verið langt á eftir áætlun, sjá aths. í maí 2008. Á verkfundi 25.4.2008 hafi verið bókað að verktaki sendi nýja uppfærða áætlun. Þá strax hafi áætlun verið komin úr skorðum. · Uppsteypa á útisvæðum hafi átt að hefjast 11.2.2008 en hafi ekki hafist fyrr en lok í maí 2008. Í verkáætlun í maí 2008, hafi þessari vinnu átt að ljúka 19. ágúst 2008 en ekki lokið fyrr en 22.12.2008. Bent skal á að í verkáætlun frá ágúst 2008 er síðan gert ráð fyrir verklokum 1.10.2008. Vinna sem átti að taka 3 mánuði hafi því tekið 7 mánuði. · Engar efnissamþykktir hafi verið lagðar fram af hálfu gagnstefnda varðandi glugga, þak og utanhússfrágang þrátt fyrir að stutt væri í að þessir verkþættir hefðu átt að hefjast. Fyrstu mánuðir verksins hafi því ekki verið nýttir í nauðsynlegan undirbúning fyrir næstu verkþætti. · Skipt hafi verið um verkefnastjóra af hálfu gagnstefnda.“ Þá kveður gagnstefnandi að í verkfundargerðum komi mjög víða fram að gagnstefndi hafi ætlaði ítrekað að koma fram með nýjar verkáætlanir sem venjulega hafi dregist úr hófi. Þær verkáætlanir sem hafi síðan verið afhentar, hafi ekki staðist. Í verkáætlun frá 22. maí 2008, hafi m.a. komið fram óbreytt verklok á uppsteypu m.v. samningsáætlun. Sú áætlun hafi ekki staðist frekar því uppsteypu húss hafi ekki lokið fyrr en í lok október 2008 eða 3 mánuðum eftir áætlun frá maí 2008 og rúmum 2 mánuðum eftir áætlanir í júlí og ágúst 2008. Ekki sé öðru um að kenna en því að gagnstefndi hafi ekki virst ráða við þann hraða sem til þurfti í verkið. Ljóst sé að verkstjórn hafi verið ábótavant og skipta hafi þurfti um undirverktaka. Jafnvel þótt í upphafi verks hafi verið ljóst að undirverktaki réði ekki við verkið þá hafi ekki komið nýr undirverktaki að verkinu fyrr en í lok ágúst 2008. Forsvarsmenn gagnstefnda hafi átt að hafa þá reynslu sem með þurfi við framkvæmd verkefnis sem þessa enda stórt og rótgróið verktakafyrirtæki. Um verktafir vísar gagnstefnandi auk þessa til samantektar yfir helstu lykilverkþætti verkáætlunar á dskj. 38. Þá vísar hann jafnframt um ástæður verktafa til skýrslu Verkís frá 29. júní 2009. Þá segir að gagnstefndi hafi haldið því fram að verktafir hafi orðið aðallega af tvennum toga sbr. bréf dags. 23. september 2008, og bréf dags. 4. desember 2008. Annarsvegar vegna jarðvinnu og hinsvegar vegna breytinga, teikninga og efnissamþykkta. Síðar haldi hann því fram að tafir hafi orðið vegna efnahagshruns og erfiðleika við öflun gjaldeyris. Er hvoru tveggja mótmælt sem ástæðum tafa á verki. Þá hafi gagnstefndi haldið því fram að hann hafi lent í erfiðleikum við aðkomu á verkstað sem leitt hafi til tafa. Sé þessu sömuleiðis mótmælt sem röngu enda sé hvergi fyrir að fara nokkurri bókun um slíkt og gat gagnstefndi hafið verk þá þegar hann fékk verksvæði afhent sem hafi verið í desember 2007. Þá hafi gagnstefndi fengið úthlutað stærra athafnarsvæði en útboðsgögn hafi gert ráð fyrir sem ætti að hafa auðveldað honum verk. Jafnvel þótt gagnstefnanda hafi verið heimilt að halda eftir af reikningum fyrir áföllnum tafabótum skv. ákvæðum í útboðslýsingu grein 0.5.4., þá hafi það ekki verið gert. Gagnstefnandi hafi hinsvegar ítrekað lýst því yfir að hann áskildi sér rétt til töku tafabóta bæði á verkfundum, í fundargerð, dags. 27. janúar 2009 sem og bréflega með bréfi dags. 22. júlí 2009. Um lagarök vísar gagnstefnandi til almennra reglna kröfuréttarins um greiðslu fjárskuldbindinga og almennra reglna samningaréttarins um efndir samninga, sbr. lög nr. 7/1936 með síðari breytingum. Kröfuna um dráttarvexti styður hann við III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001, 1. mgr. 6. gr., 9. gr. og 12. gr. Málskostnaðarkröfuna byggir hann á 129.gr. sbr. og 130. gr. laga nr. 91/1991. Um varnarþing vísar gagnstefnandi til 5. gr. verksamnings aðila, dags. 7. mars 2008 þar sem fram kemur að varnarþing skuli vera fyrir Héraðsdómi Reykjaness kunni að rísa mál vegna samningsins, sbr. 2. og 3. mgr. 42. gr. laga nr. 91/1991 og um heimild til gagnstefnu vísar hann til 28. gr. laga nr. 91/1991. Málsatvik, málsástæður og lagarök gagnstefnda í gagnsök. Gagnstefndi kveður að í gagnstefnu sé málavöxtum lýst af hálfu gagnstefnanda. Af hálfu gagnstefnda sé ekki fallist á þá lýsingu og sé málavöxtum eins og gagnstefnandi setji þá fram mótmælt í heild sinni. Þá mótmælir gagnstefndi öllum kröfum og málsástæðum gagnstefnanda. Málavöxtum verður nú lýst eins og þeir horfa við gagnstefnda og auk þess reifaðar þær málsástæður og lagarök sem gagnstefndi byggir einkum á til stuðnings sýknukröfu sinni í málinu: Almennt um verkframkvæmd og verkstjórn gagnstefnda og ástæður tafa. Af fundargerðum sé ljóst að gagnstefndi stýrði verkinu af festu, fylgdist vel með framvindu og afköstum verksins og brást snöggt við athugasemdum eftirlitsaðila. Þegar frávik frá verkáætlun hafi uppgötvast 30. júní 2008 hafi strax verið brugðist við eins og eftirlitsaðili óskaði eftir og stjórnun á verkstaðnum styrkt, sbr. verkfund 9. júlí 2008. Verkið hefði tafðist um einhverjar vikur vegna uppsteypunnar og undirverktöku en gagnstefndi hefði auðveldlega getað unnið þær tafir upp ef eingöngu þetta hefði tafið verkið. Önnur atriði, sem ekki séu á ábyrgð gagnstefnda, hafi verið meginástæða verktafanna. Gagnstefndi hafi gert ítrekaðar athugasemdir og fyrirvara vegna þessara atriða, bæði við gagnstefnanda og eftirlitsaðila. Í stefnu í aðalsök séu meginorsakir verktafanna raktar. Eins og þar komi fram séu verktafirnar fyrst og fremst til komnar vegna magnaukninga og aukaverka, efnahagsástands, gjaldeyrismála og hruns fjármálakerfis á Íslandi. Vísað gagnstefndi til þess sem fram kemur í stefnu aðalsakar. Auk þess sem fram komi í stefnu sé nauðsynlegt vegna fullyrðinga í gagnstefnu að fjalla aðeins nánar um ástæður verktafanna. Upphaf tafa og viðbrögð gagnstefnda. Í gagnstefnu segi að fljótlega hafi farið að bera töfum á verkinu, það megi lesa úr fundargerðum verkfunda og vísað sé til fundargerða á dskj. 37. Það sé rangt að fljótlega hafi borið á töfum enda sé ekki minnst á vandræði með undirverktaka eða slök afköst fyrr en í fundargerð, dags. 30. júní 2008, en þar segi að dregið hafa mikið úr afköstum og að mikilvægt sé að gagnstefndi setji góða verkstjóra yfir iðnaðarmenn. Minnkandi afköst hafi því uppgötvast aðeins skömmu fyrir verkfundinn 30. júní 2008. Gagnstefndi hafi brugðist strax við þessu eins og fram komi í fundargerð næsta verkfundar hinn 9. júlí 2008. Þar segi m.a. undir liðnum önnur mál að Pétur P. hafi fengið til liðs við sig Vigni Björnsson og augljóst sé að verkið gangi mun hraðar. Áætlanagerð. Gagnstefndi kveðst hafa gert margar nýjar verkáætlanir og séráætlanir sem sýni að gagnstefndi hafi gert sitt besta til að bregðast við þeim atvikum sem upp hafi komið. Meðal þess sem hafi komið upp og gagnstefnda verðu ekki kennt um sé m.a.: Þá hafi orðið að vinna ákveðna verkþætti í annarri röð en upphaflega hafi staðið til vegna seinkunar teikninga, undirstaðna rennibrautar, hæðarsetningar á lóð og pottum, aðkomu og aðstöðuleysi á verkstaðnum. Af verkfundargerð, dags. 5. desember 2008, sé t.d. ljóst að gagnstefndi taldi sig ekki geta gefið út nýja verkáætlun „vegna óvissu með aðföng og hönnun á afgreiðsluborði og hönnun lagnabreytinga“. Teikningar bárust seint og á þeim voru gerðar margar breytingar. Þá kveður gagnstefndi að þrátt fyrir að verkið hafi byrjað í desember 2007 hafi hann ekki fengið heildstæðar verkteikningar fyrr en löngu seinna. Þetta megi m.a. sjá af teikningaskrá Verkís (áður VST hf.) Taka megi sem dæmi um þessar seinkanir að umtalsvert magn burðarvirkjateikninga hafi fyrst verið útgefnar 23. apríl 2008. Burðarvirkjateikningar af mannvirkjum á lóð hafi fyrst verið útgefnar 14. nóvember 2008. Til að átta sig á umsvifum þessa dráttar á teikningum megi nefna að af ríflega 80 burðarvirkjateikningum hafi yfir 40 fyrst verið gefnar út í apríl 2008 eða síðar. Þannig vantaði enn um helming uppsteyputeikninganna þegar verktaki hafði unnið við verkið í um 4 mánuði. Auk framangreinds hafi svo t.d. verið gerðar umtalsverðar breytingar á lagnahönnun. Breytingar hafi verið gerðar á hitakerfi þannig að endurleggja þurfti það að hluta og einnig hafi frárennsli á lóð verið breytt. Gagnstefndi hafi allt frá upphafi verksins verið að bíða eftir teikningum og stöðugt að ýta á eftir því að teikningar yrðu afhentar. Þetta megi t.d. sjá af fundargerðum verkfunda: Teikningar af undirstöðum rennibrautar hafi fyrst verið gefnar út 14. nóvember 2008 og þeim hafi svo verið breytt þann 19. nóvember 2008. Vinna við rennibraut hafi gengið hratt og vel fyrir sig eftir þetta og hafi henni verið lokið 16. febrúar 2009. Þá hafi dúkalögn verið eftir í rennibrautarlaug, sem bætt var við eftir á, og einnig lóðafrágangur. Nýjar lóðateikningar hafi borist gagnstefnda 8. apríl 2009. Þessar breytingar ásamt heimtaug (tilbúin 14. apríl 2009) hafi tafið verkið meira en nokkuð annað og útilokaði í raun að ljúka verkinu mikið fyrr en gert hafi verið. Heimtaugar. Þá kveður gagnstefndi að heimtaugar hafi alfarið verið á ábyrgð gagnstefnanda. Gagnstefndi hafi fyrst spurst fyrir um þær í maí 2008 en heimtaugar hafi ekki verið tilbúnar fyrr en 14. apríl 2009. Þetta megi lesa af verkfundargerðum, sjá m.a.: Þá segir að gagnstefnandi segi í bréfi til Álftanesbæjar, dags. 24. febrúar 2009. „Ljóst er að til þess að afhendingardagsetningin standist þurfa bæði heimtaug frárennslis og endanlega rafmagnsheimtaug að vera komin í gagnið í síðasta lagi 10. mars 2009.“ Endanleg heimtaug hafi verið tilbúin 14. apríl 2009. Gagnstefnandi hafi því samkvæmt framangreindu ekki verið tilbúinn til að nýta verkið fyrr en eftir 14. apríl 2009 (þegar heimtaug hafði verið tengd). Þessi verkþáttur hafi tafist þannig a.m.k. frá 10. mars 2009 til 14. apríl 2009 eða um 5 vikur. Verkþættinum hefði átt að ljúka löngu fyrir upprunalegan skilatíma verksins. Vinna við að koma heimtauginni að mannvirkinu hafi að hluta verið unnin á athafnasvæði gagnstefnda, sem tafði enn frekar fyrir framvindu verksins. Eins og að framan greinir hafi gagnstefndi byrjað að ýta við þessu 10 mánuðum áður eða 30. maí 2008. Magnbreytingar og viðbótarverk. Gagnstefndi kveður að töluverð magnaukning hafi orðið í uppsteypu eins og bókað sé í fundargerðir, t.d. 15. september, lið 13: „VST hefur skoðað og féllu 800m2 út úr magnskrá við gerð útboðsgagna“ Magnbreytingar í uppsteypu hafi orðið alls 1417 m2 í mótum og 26 tonn af járni. Aukning í magni mótauppsláttar sé þannig rúmlega 20%, úr 6919 m2 í 8335 m2. Augljóst sé að slík magnaukning auki verktímann, sérstaklega þar sem ekki hafi verið vitað fyrirfram um aukninguna. Þá hljóti að vera óumdeilt að magnaukning sé á bundinni leið verksins og því hafi verktíminn eðlilega lengst. Upphaflega hafi verið áætlaðir 6 mánuðir til uppsteypu og 20% viðbót sé því rúmur mánuður (rúmar 5 vikur) í viðbót. Önnur viðbótarverk sem séu á bundinni leið verksins og réttlæti einnig lengri verktíma séu t.d. stækkun á lóð undir rennibraut. Þannig sé eðlileg verkframlenging vegna magnbreytinga og viðbótarverka a.m.k 2 mánuðir. Efnahagsástand. Þá segir að í skýrslu VST, dags. 29. júní 2009, sé alveg litið framhjá áhrifum efnahagsástandsins á Íslandi. Gagnstefndi hafi ítrekað bókað að efnahagsástand og gjaldeyrismál tefðu verkið, sjá t.d.: Þá hafi verkkaupi einnig átt í vandræðum með greiðslur til verktaka sem jók enn á vandann: Verklok. Augljóst sé að ekki var unnt að taka mannvirki, eins og það sem deilt sé um í þessu máli, í notkun fyrr en öllum verkþáttum þess var lokið. Mörg atriði urðu til þess að draga verktímann á langinn. Ef eitt eða fleiri þeirra atriða séu á ábyrgð annarra en gagnstefnda verða tafir sem af þeim atriðum leiða, beint eða óbeint, ekki grundvöllur dagsekta á hendur gagnstefnda. Rétt sé að taka fram að gagnstefndi afhenti hluta húsnæðis í lok mars 2009. Hafi Álftanesbær (leigutaki gagnstefnanda) byrjað að nýta þann hluta mannvirkis og vann m.a. við innréttingar. Endanleg skil á verkinu hafi verið 30. apríl 2009. Eftirlitsaðili. Þá kveður gagnstefndi að eftirlitsaðili verksins hafi ekki verið hlutlaus enda sé hann á vegum gagnstefnanda og dragi því hans taum að því er varði viðurkenningu réttlætanlegra verktafa. Auk þess eigi eftirlitsaðilinn einnig beinna hagsmuna að gæta þar sem hann hafði ekki bara eftirlit með verkinu heldur hafi komið beinlínis að því. Eftirlitsaðilinn hafi séð um teikningar til verksins, en eins og segi að framan hafi verið dráttur á afhendingu þeirra ein meginástæða verktafanna. Gagnstefnandi á enga kröfu á gagnstefnda. Gagnstefndi kveður mál þetta lúta að ábyrgð á verktöfum. Telur hann að verktafir hafi ekki verið nema að litlu leyti á hans ábyrgð. Gagnstefndi hafi tekið á sig ábyrgð á töfum í einn mánuð. Í kröfugerð gagnstefnda/aðalstefnanda í aðalsök hafi kostnaður verið dreginn frá vegna þeirra verktafa. Með því að draga dagsektirnar frá kröfu í aðalsök sé þegar búið að gera upp kröfu gagnstefnanda með skuldajöfnuði. Varakrafa krafa um lækkun og skuldajöfnuður við kröfu í aðalsök. Gagnstefndi kveður að innan aðalkröfunnar um sýknu felist varakrafa um lækkun kröfu gagnstefnanda. Verði talið að gagnstefnandi eigi rétt á dagsektum fyrir fleiri daga en gagnstefndi hefur þegar greitt þá telji gagnstefndi/aðalstefnandi að krafa hans í aðalsök verði ávallt mun hærri en krafa vegna lengra dagsektatímabils. Málskostnaður. Gagnstefndi byggir málskostnaðarkröfu gagnstefnda á 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þá kveður gagnstefndi að sökum óvissu í málinu sé því mótmælt að gagnstefnandi eigi rétt til málskostnaðar úr hendi gagnstefnda þó að kröfur þeirra verði að öðru leyti teknar til greina, sbr. 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Dráttarvextir. Gagnstefndi kveður að dráttarvextir verði fyrst dæmdir af kröfum gagnstefnanda frá dómsuppsögudegi. Kröfur gagnstefnanda séu háðar verulegum vafa, sem gerði gagnstefnda nauðsynlegt að taka til varna í máli þessu. Ósanngjarnt sé að gagnstefnandi njóti þess í formi dráttarvaxta. Vísar gagnstefndi að þessu leyti til sjónarmiða að baki 9. gr. laga nr. 38/2001. V Í málinu liggur fyrir matsgerð dómkvaddra matsmanna, þeirra Ásmundar Ingvarssonar, byggingarverkfræðings og Páls Ólafssonar byggingarverkfræðings, að kröfu aðalstefnanda í aðalsök og gagnstefnda í gagnsök. Var þess óskað að matsmenn létu í ljós skriflegt og rökstutt álit á eftirfarandi: „Hækkun á kostnaði Íslenskra aðalverktaka hf., vegna verksins: Ástæður tafa á verkinu: Í niðurstöðum matsins segir svo: „Matsmenn telja eðlilegt að reikna verðbætur ofan á verksamninginn samkvæmt hækkun byggingarvísitölu í samræmi við samkomulag Reykjavíkurborgar við Samtök iðnaðarins. Þetta mundi hækka verklaun matsbeiðanda um kr. 105.455.545,-. Að auki er eðlilegt að bæta matsbeiðanda kostnað vegna lengri verktíma, sem að mati matsmanna er hæfilega áætlað kr. 900.000.- pr. viku. Það er álit matsmanna að af tuttugu vikna seinkun séu fimmtán vikur ekki á ábyrgð matsbeiðanda. Hins vegar beri matsbeiðandi ábyrgð á fimm vikna seinkun á verkinu.“ Ásmundur Ingvarsson, annar matsmanna kom fyrir dóminn og staðfesti mat þetta. VI Eins og fram er komið snýst ágreiningur aðila um það hvort forsendubrestur hafi orðið á verksamningi aðila frá 7. mars 2008 og hvort 36. gr. samningalaga nr. 7/1936 verði beitt þar sem bersýnilega sé ósanngjarnt að bera 3. grein verksamnings aðila vegna verksins „Íþróttamiðstöð Álftaness sundlaug og viðbygging við íþróttahús“, dags. 7. mars 2008, fyrir sig en þar segir að tilboðið skuli miða við föst einingaverð og engar verðbætur verði greiddar á samningstímanum. Þá er ágreiningur um tafabætur vegna seinkunar á verklokum. Þá krefst aðalstefnandi þess: a) Aðallega að aðalstefnda verði gert að greiða aðalstefnanda kr. 206.398.822,-, með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, af kr. 63.409.000 frá 20. nóvember 2008 til 7. nóvember 2009 en frá þeim degi af allri fjárhæðinni til greiðsludags. b) Til vara krefst aðalstefnandi þess að aðalstefnda verði gert að greiða stefnanda kr. 126.125.957 með dráttarvöxtum, skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, af kr. 63.409.000 frá 20. nóvember 2008 til 7. júlí 2009 en frá þeim degi af kr. 78.111.154 til 9. júlí 2009 en frá þeim degi af kr. 78.519.702 til 14. júlí 2009 en frá þeim degi af kr. 79.123.333 til 31. ágúst 2009 en frá þeim degi af kr. 80.337.187 til 7. nóvember 2009 en frá þeim degi af allri fjárhæðinni til greiðsludags, þó allt að teknu tilliti til innborgunar stefnda hinn 15. september 2009 að upphæð kr. 807.051. c) Til þrautavara er þess krafist að aðalstefnda verði gert að greiða aðalstefnanda kr. 105.455.545,- með dráttarvöxtum, skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, af kr. 63.409.000 frá 20. nóvember 2008 til 7. nóvember 2009 en frá þeim degi af allri fjárhæðinni til greiðsludags. Þá krefst aðalstefnandi þess að aðalstefnda verði gert að greiða sér málskostnað. Við aðalmeðferð málsins dró aðalstefnandi úr kröfum sínum eins og segir að ofan. Aðalstefndi krefst sýknu aðallega á þeim grundvelli að kröfuferð aðalstefnanda sé bæði óskýr og órökstudd. Sú fullyrðing aðalstefnda er ekki rökstudd frekar eða skýrð og telur dómurinn stefnu í aðalsök uppfylla skilyrði 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Verður þessari málsástæðu aðalstefnda því hafnað. Í 36. gr. samningalaga nr. 7/1936 segir að samningi megi víkja til hliðar í heild eða að hluta, eða breyta, ef það yrði talið ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera hann fyrir sig. Hið sama eigi við um aðra löggerninga. Í 2. mgr. segir að við mat skv. 1. mgr. skuli líta til efnis samnings, stöðu samningsaðilja, atvika við samningsgerðina og atvika sem síðar komu til. Þegar aðalstefnandi gerði aðalstefnda tilboð þann 5. desember 2007, hafði verið stöðugt verðlag um árabil. Þá var verðbólguspá sem kom út í 31. riti Spá peningamála Seðlabanka Íslands, sem kom út í nóvember 2007, fyrir árið 2008 að meðaltali 4,10% og fór lækkandi næstu ár á eftir. Aðalstefnandi kveðst hafa reiknað með 4% verðbólgu á verktímanum og haft til hliðsjónar ofangreinda verðbólguspá. Hefur því ekki verið hnekkt. Vísitala byggingakostnaðar var á tilboðstímanum 377,7 stig en var komin í 441,3 stig í september 2008 sem er 16,8% hækkun. Í byrjun október 2008 varð hrun á íslenskum fjármálamarkaði sem leiddi til hruns þriggja stærstu banka landsins auk þess sem gjaldeyrishöft voru lögð á sbr. reglur nr. 1082/2008 og 1130/2008 um gjaldeyrisviðskipti. Þá hækkaði gengisvísitala íslensku krónunnar úr 120 þann 31. desember 2007 í 216,29 þann 31. desember 2008 eða um 80,24%. Þá hækkaði vísitala byggingakostnaðar úr 377,7 stigum við tilboðsgerð í 490,7 stig við afhendingu verksins í apríl 2009, sem svarar til 29,9% hækkunar á tímabilinu. Í útboðsgögnum sem afhent voru aðalstefnanda og hann hafði til hliðsjónar við tilboð sitt í ofangreind verk, var tekið sérstaklega fram að tilboðið skyldi miða við föst einingaverð og að engar verðbætur yrðu greiddar á samningstímanum. Bæði aðalstefnandi og aðalstefndi eru stór fyrirtæki á markaði hérlendis, sem hafa margsinnis komið að gerð tilboða í stærri sem smærri verk. Eru báðir aðilar því þaulreyndir í gerð verksamninga. Staðreynd er að verðbólga undanfarandi ár fyrir tilboðsgerð hafði verið stöðug og samkvæmt verðbólguspám voru engin teikn á lofti sem gátu gefið aðalstefnanda vísbendingu um að slíkar breytingar væru í farvatninu sem síðar urðu. Á það einnig við um aðalstefnda, sem hefði væntanlega ekki sett slíkt ákvæði í útboðsgögn slíks verks sem um er fjallað í máli þessu, hefði verðlag verið óstöðugt eða verðbólga mikil. Verður því að taka undir þau sjónarmið aðalstefnanda að forsenda hans fyrir 3. gr. samnings aðila hafi verið stöðugt verðlag á meðan á verktímanum stæði, en vegna þeirra miklu hækkana, á byggingarvísitölu og gengi íslensku krónunnar, hafi forsendur allar brostið fyrir samþykki þess að fjárhæðir tilboðsins á verktímanum væru ekki verðbættar. Þar sem slíkar hækkanir urðu á verktímanum sem að ofan eru taldar er því ósanngjarnt að bera hann fyrir sig. Verður krafa aðalstefnanda um að víkja 3. gr. verksamningsins til hliða tekin til greina. Aðalstefnandi gerir aðallega þá kröfu um að aðalstefnda verði gert að greiða sér 206.398.822 krónur auk nánar tilgreindra dráttarvaxta. Við aðalmeðferð málsins breyttust þær fjárhæðir eins og rakið er að ofan og sættu þær breytingar ekki mótmælum aðalstefnda, enda rúmast þær innan annarrar kröfugerðar aðalstefnanda. Í málinu liggur fyrir matsgerð tveggja dómkvaddra matsmanna þar sem meðal annars eru reiknaðar út, miðað við mismunandi forsendur, fjárhæðir sem verkið hafði hækkað vegna breyttra aðstæðna í þjóðfélaginu. Hefur matsgerð þessari ekki verið hnekkt og er það mat dómsins að hún sé vel rökstudd og þykir rétt að leggja hana til grundvallar að þessu leyti. Þannig er það niðurstaða matsmanna að það óvissuástand sem skapaðist á byggingamarkaði á árinu 2008 vegna óvæntra efnahagsþróunar innanlands hafi orðið til þess að fleiri byggingaraðilar, sem hafi verið með óverðbætta verksamninga, hafi fengið leiðréttingar. Hafði Samtök iðnaðarins beitt sér fyrir hönd umbjóðenda sinna í málinu. Hefði samkomulag náðst við einn stærsta verkkaupa landsins, Reykjavíkurborg, um að taka upp verðbætur miðað við hækkun byggingarvísitölu og hafi samkomulag þess efnis verið undirritað 23. desember 2008. Samkvæmt því mátti reikna verðbætur á áður óverðbætta verksamninga við Reykjavíkurborg frá 1. mars 2008. Að teknu tilliti til sömu forsendna þá myndi samningsverð milli aðila þessa máls hækka um kr. 105.455.545 krónur að teknu tilliti til 4% álags sem aðalstefnandi lagði ofan á tilboðsfjárhæð sína til að mæta verðhækkun á tólf mánaða samningstímanum. Er það niðurstaða matsmanna að þessi hækkun teljist eðlileg. Þessum útreikningum matsmanna hefur ekki verið hnekkt og tekur dómurinn undir þá. Verður þrautavarakrafa aðalstefnanda því tekin til greina eins og í dómsorði segir. Í stefnu í aðalsök er gerð krafa í varakröfu (lið 2 b) um greiðslu ógreiddra reikninga að fjárhæð 16.155.351 króna vegna lengingar verktíma. Í matsbeiðni eru matsmenn beðnir um að meta kostnað sem aðalstefnandi kveðst hafa orðið fyrir m.a. vegna aðstöðusköpunar fyrir undirverktaka og annars kostnaðar vegna þess að verktími varð lengri en til stóð. Telja matsmenn í niðurstöðum sínum, eðlilegt að bæta aðalstefnanda kostnað vegna þess, í fimmtán vikur, sem að mati matsmanna er hæfilega áætlað 900.000 krónur á viku. Hefur þessum niðurstöðum matsmanna ekki verið hnekkt og verður hún tekin til greina þannig að aðalstefnda verður gert að greiða aðalstefnanda 13.500.000 krónur með dráttarvöxtum eins og segir í dómsorði. Gagnstefnandi krefst þess að gagnstefndi greiði sér aðallega 26.400.000 krónur að viðbættum dráttarvöxtum í tafabætur en til vara 20.800.000 krónur að viðbættum dráttarvöxtum og málskostnaði í báðum tilvikum. Byggir hann aðalkröfu sína á að umsamið hafi verið um 200.000 krónur í tafabætur fyrir hvern dag sem verkið dróst umfram 5. desember 2008 en gagnstefnandi hafði áður fallist á tveggja vikna töf vegna ýmissa þátta. Varakröfu sína byggir hann á að auk þeirra tveggja vikna tafar sem gagnstefnandi hafði fallist á þá eigi gagnstefndi rétt á fjögurra vikna töf sbr. mat verkeftirlits en gagnstefnandi kveðst aldrei hafa fallist á þá verktöf þrátt fyrir álit eftirlitsins. Í ofangreindri matsgerð tveggja dómkvaddra matsmanna er meðal annars lagt mat á ástæður tafa á verkinu og byggt á framlögðum gögnum, svo sem bókunum aðila og fundargerðum. Telur dómurinn óþarft að rekja það nánar hér. Þessum þætti matsgerðarinnar hefur verið hnekkt og er það mat dómsins að hún sé vel rökstudd og þykir rétt að leggja hana til grundvallar að þessu leyti. Þannig er það niðurstaða matsmanna að í samantekt sem matsþoli (gagnstefnandi) lét gera um helstu lykilþætti verkáætlunarinnar sé að finna í dskj. 38 og grunnverkáætlun, dags. 15. febrúar 2008, ásamt þremur uppfærslum verkáætlunarinnar sem fylgja þar á eftir. Segir að eins og fram komi í grunnverkáætluninni liggi hin „bundna leið“ fyrir verkið um uppsteypu mannvirkja og að koma húsinu undir þak. Stefnt hafi verið að því að ljúka uppsteypu 26. júlí 2008 og að þak yrði komið á 16. september 2008. Ekki hafi tekist betur til en að í seinni hluta júnímánaðar, þegar sex mánuðir eða helmingur verktímans hafi verið liðinn, hafi aðeins 41% af uppsteypu verið lokið samkvæmt framvindureikning nr. 2, dags. 12. júní 2008 og aðeins 21% af heildarverkinu. Það veki athygli að í verkfundargerðum fram að þeim tíma sé varla minnst á seinkanir eða verktaki sé krafinn um úrbætur. Þá segir að ekki virðist hafa verið farið reglulega yfir framvindu á verkfundum og verkstaða borin saman við verkáætlanir. Segja matsmenn ennfremur að þegar þessi verkstaða varð ljós í júní 2008 hafi ÍAV brugðist við með því að skipta um verkefnisstjóra og fengið nýjan undirverktaka í móta- og járnavinnu, auk þess að styrkja eign verkstjórn. Þrátt fyrir þessar aðgerðir hafi ekki tekist að vinna nema að nokkru leyti upp þessar tafið og hafi uppsteypu ekki lokið fyrr en 30. október 2008 eða með þriggja mánaða seinkun og þakásetningu hafi lokið 5. desember 2008 með tveggja og hálf mánaðar seinkun. Segir svo í matinu að þegar hér var komið hafi umsaminn verktími 5. desember 2008 verið liðinn og hefði þá verið eðlilegt að eftirlit hefði gert verkstöðuskýrslu og ný áætlun gerð um eftirstöðvar verksins. Ekki sé að sjá í verkfundargerðum að slíkt hafi verið gert. Á framvindureikningi nr. 8, þann 12. desember 2008 megi þó sjá að áætlað sé að um 75% af verkinu hafi þá verið lokið. Eftir að húsið hafi komist undir þak í byrjun desember 2008 hafi innivinna hafist af fullum krafti og tvöfaldaðist þá mannafli á vinnustað og hafi farið upp í 50-60 manns og hafi svo verið til verkloka í apríl. Þá segir að í heild hafi verkinu seinkað um fimm mánuði eða til 30. apríl 2009. Af þessum seinkunum hafi gagnstefndi fengið viðurkennda tveggja vikna framlengingu vegna grundunar. Mótafletir hafi verið vanreiknaðir í áætlaðri magnskrá um 20% og steypuvinnu hafi átt að ljúka á sex mánuðum en vegna aukinnar mótasmíði hafi sá tími lengst um fimm vikur. Þar sem mótasmíði hafi verið á hinni „bundnu leið“ telji matsmenn að gagnstefndi eigi rétt á samsvarandi tímaframlengingu. Þá kemur fram í svari við spurningu 9, hversu mikið verktíminn hafi lengst, vegna ástæðna sem gagnstefnandi eða aðrir ( en matsbeiðandi ) beri ábyrgð á, að ekki verði fram hjá því litið að fulltrúar matsþola (gagnstefnanda) hafi borið ábyrgð á gerð verkgagna, teikninga og verklýsingar og hafi haft umsjón með framkvæmd verksins. Þeir hafi því borið ábyrgð á ýmsu misræmi sem upp hafi komið við framkvæmd verksins og breytingum á teikningum. Þetta hafi oft valdið röskun á verkáætlunum og framkvæmdum verktaka, auk aukinnar vinnu við leiðréttingar og samræmingar á verkinu og vinnu undirverktaka. Matsmenn telji að óþægindi og seinkanir af þessum sökum megi meta allt að fjórum vikum. Að viðbættum tveimur vikum vegna grundunar og fimm vikum vegna aukningar í mótasmíði telji matsmenn að matsþoli beri ábyrgð á lengingu verktímans sem nemi um ellefu vikum. Í niðurstöðum matsins segir að það sé álit matsmanna að af tuttugu vikna seinkun séu fimmtán vikur ekki á ábyrgð gagnstefnda en fimm vikur séu á ábyrgð gagnstefnanda. Eru niðurstöður matsins vel rökstuddar og hefur mati þessu ekki verið hnekkt en það fær einnig stoð í gögnum málsins. Telur dómurinn því sannað að gagnstefnanda beri að fá greiddar tafabætur úr hendi gagnstefnda að fjárhæð 7.000.000 króna. Við aðalmeðferð málsins krafðist gagnstefnandi verðbóta á tafabætur. Mótmælti gagnstefndi þeirri kröfu sem of seint fram kominni. Verður þeirri kröfu gagnstefnanda hafnað þar sem krafan kom fyrst fram við aðalmeðferð málsins. Að kröfu gagnstefnanda, sem hefur ekki verið mótmælt af hálfu gagnstefnda, verða tafabætur sem gagnstefnda er gert að greiða gagnstefnanda, skuldajafnaðar á móti kröfu aðalstefnanda. Að því virtu sem nú hefur verið rakið verður stefndi í aðalsök dæmdur til að greiða stefnanda í aðalsök 111.955.545 krónur með dráttarvöxtum eins og greinir í dómsorði. Aðalstefnandi gerir kröfu um að aðalstefndi greiði honum dráttarvexti skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af kr. 63.409.000 frá 20. nóvember 2008 til 7. nóvember 2009 en frá þeim degi af stefnufjárhæð til greiðsludags. Samkvæmt þeim niðurstöðum sem dómurinn hefur komist að, ber aðalstefnda að greiða aðalstefnanda 105.455.545 krónur í verðbætur. Er sú fjárhæð niðurstaða verðhækkana frá 1. mars 2008 til verkloka. Þann 20. október 2008 krafði aðalstefnandi aðalstefnda um 63.409.000 vegna verðhækkana og hækkunar byggingarvísitölu frá gerð samnings til þess dags. Aðalstefnandi hefur ekki sýnt fram á honum beri dráttarvexti frá þeim tíma. Þann 12. desember 2008 gerði aðalstefnandi tillögu um að verksamningur aðila yrði verðbættur með sama hætti og Reykjavíkurborg hugðist verðbæta samninga sína við verktaka. Aðalstefndi hafnaði þessu með bréfi 15. janúar 2009. Verklok voru þann 30. apríl 2009. Á þeim tíma höfðu aðilar allar forsendur til að ganga til samningum en um mitt ár höfðu samningsumleitanir reynst árangurslausar og var mál þetta þingfest þann 7. október 2009. Rétt er að fjárhæðir beri dráttarvexti frá þingfestingardegi. Eftir þessum úrslitum þykir rétt með vísan til 130. gr. laga nr. 91/1991 að aðalstefndi greiði aðalstefnanda hluta málskostnaðar sem þykir hæfilega ákveðinn 5.000.000 krónur að teknu tilliti til virðisaukaskatts. Hefur þá verið tekið tillit til kostnaðar dómkvaddra matsmanna. Af hálfu stefnanda og gangstefnda flutti málið Daníel Isebarn Ágústsson hdl. en af hálfu stefnda og gagnstefnanda flutti málið Hanna Lára Helgadóttir hrl. Ástríður Grímsdóttir héraðsdómari kveður upp dóm þennan ásamt meðdómsmönnunum Jóni Höskuldssyni héraðsdómara og Kristni Eiríkssyni byggingaverkfræðingi. Dómsuppkvaðning hefur dregist fram yfir lögbundinn frest vegna anna dómara, en lögmenn aðila lýstu því yfir á dómþingi hinn 17. ágúst sl., sbr. framlagðar yfirlýsingar, dagsettar 11. sama mánaðar, að endurflutningur væri óþarfur. D Ó M S O R Ð Aðalstefndi, Fasteignafélagi Fasteign hf. greiði aðalstefnanda, Íslenskum aðalverktökum hf. 111.955.54. krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 7. október 2009 til greiðsludags. Aðalstefndi greiði aðalstefnanda 5.000.000 milljónir í málskostnað.
|
Mál nr. 459/2000
|
Kærumál Gjaldþrotaskipti Kröfugerð Samlagsaðild Ómerking úrskurðar héraðsdóms Heimvísun
|
Bú Sæunnar Axels ehf. var tekið til gjaldþrotaskipta með úrskurði Héraðsdóms Norðurlands eystra, þann 7. desember 1999. Kröfulýsingarfresti lauk þann 22. febrúar 2000. Sóknaraðilar lýstu fyrir þann tíma kröfum í búið vegna ógreiddra launa. Á kröfulýsingarfresti komu fram athugasemdir vegna launauppgjörs í tengslum við síðustu veiðiferðir Kristjáns ÓF-51, en ekki komu fram sérstakar kröfur vegna þess á freststímanum.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Gunnlaugur Claessen. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 10. desember 2000, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 19. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Norðurlands eystra 29. nóvember 2000, þar sem staðfest var sú afstaða skiptastjóra í þrotabúi Sæunnar Axels ehf. að hafna því að varnaraðilar fengju komið að við gjaldþrotaskiptin nánar tilgreindum kröfum um vinnulaun og fleira, en viðurkenndur hins vegar sjóveðréttur þeirra í fiskiskipinu Kristjáni ÓF 51 til tryggingar kröfum, sem „þeir kunna að eiga vegna veiðiferða skipsins á tímabilinu september til desember 1999.“ Kæruheimild er í 179. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Sóknaraðili krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá héraðsdómi, til vara að hinn kærði úrskurður verði ómerktur ásamt meðferð málsins frá þingfestingu þess, en til þrautavara að kröfum varnaraðila verði hafnað. Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðilarnir Bjarni Vernharðsson, Einar Draupnir Hálfdánarson, Jónas Kristjánsson, Páll Stefánsson og Stefán Ólafsson kærðu úrskurð héraðsdómara fyrir sitt leyti 15. desember 2000. Þeir krefjast þess að hnekkt verði áðurgreindri afstöðu skiptastjóra til lýstra krafna þeirra í þrotabú Sæunnar Axels ehf., en að staðfest verði niðurstaða hins kærða úrskurðar um viðurkenningu á sjóveðrétti þeirra í Kristjáni ÓF 51. Þeir krefjast einnig málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðilarnir Árni Breiðfjörð Pálsson, Bergvin Bessason, Davíð Fannar Stefánsson, Guðmundur B. Kristjánsson, Nikolay Vakunov, Ólafur Vilhjálmsson, Róbert O. Stefánsson, Sabit Crnac, Sakib Crnac og Tryggvi D. Thorsteinsson kærðu úrskurð héraðsdómara 19. desember 2000. Kröfur þeirra eru á sama veg og fyrrgreindar kröfur annarra varnaraðila. I. Samkvæmt gögnum málsins var bú Sæunnar Axels ehf. tekið til gjaldþrotaskipta 7. desember 1999. Munu varnaraðilar hafa verið skipverjar á Kristjáni ÓF 51, fimm þeir fyrstnefndu yfirmenn og hinir tíu síðastnefndu undirmenn, en skipið var í eigu félagsins og gert út til veiða af því. Sóknaraðili kveður veðbönd hafa hvílt á skipinu umfram gangverð þess og hafi skiptastjóri í þrotabúinu því leitað tilboða í það eftir ákvæðum 129. gr. laga nr. 21/1991. Hafi sóknaraðili borið sjálfskuldarábyrgð á skuld, sem hvíldi á öðrum veðrétti í skipinu, og gert kauptilboð í það. Hafi tilboðið verið samþykkt á veðhafafundi 17. janúar 2000 og sóknaraðili orðið eigandi skipsins daginn eftir. Varnaraðilar munu allir hafa lýst kröfum í þrotabúið vegna vangoldinna launa og launa í uppsagnarfresti innan kröfulýsingarfrests, sem lauk 22. febrúar 2000. Áður en það var gert var því þó hreyft við skiptastjóra með bréfi 22. desember 1999 af hálfu varnaraðilanna úr röðum yfirmanna á skipinu að þeir gerðu athugasemdir við uppgjör á aflahlut úr nánar tilgreindum veiðiferðum, þar sem félagið hafi ekki réttilega gert grein fyrir heildarsöluverði aflans. Þetta var ítrekað í bréfi til skiptastjórans 20. janúar 2000 og aftur 3. mars sama árs. Í framhaldi af því var af þeirra hálfu leitað til Verðlagsstofu skiptaverðs 14. mars 2000 og óskað eftir að hún útvegaði gögn til að unnt yrði að komast að raun um hvort uppgjör fyrir umræddar veiðiferðir hafi verið rétt. Umbeðin gögn voru látin í té 27. apríl 2000. Að þessu gerðu rituðu lögmenn varnaraðilanna skiptastjóranum bréf 18. maí sama árs, þar sem meðal annars var vísað til áðurgreindra athugasemda og sagt frá könnun, sem gerð hafi verið á gögnum um söluverð afla af skipinu í umræddum veiðiferðum. Hafi þessi könnun leitt í ljós að aflahlutur hvers háseta hafi verið vanreiknaður um 190.598 krónur, skipstjórans um 381.196 krónur, stýrimanns og yfirvélstjóra um 285.896 krónur, en vélavarða og matsveins um 238.247 krónur. Við þessar fjárhæðir skyldu bætast 10,17% vegna orlofs, svo og lögmannskostnaður. Sagði að þessum kröfum væri þar með lýst í þrotabúið, þótt kröfulýsingarfrestur væri liðinn, en greint var frá röksemdum fyrir því að kröfurnar fengju allt að einu komist að. Varnaraðilarnir úr röðum yfirmanna lýstu hver fyrir sig kröfum í þrotabúið 24. maí 2000 til viðbótar áður gerðum kröfum. Sagði í kröfulýsingum þeirra að þær væru vegna leiðréttingar á launauppgjöri og var vísað um það efni til áðurnefnds bréfs 18. sama mánaðar. Fjárhæð lýstrar viðbótarkröfu hvers þessara varnaraðila var sem hér segir: Bjarna Vernharðssonar 277.493 krónur, Einars Draupnis Hálfdánarsonar 332.192 krónur, Jónasar Kristjánssonar 441.590 krónur, Páls Stefánssonar 332.192 krónur og Stefáns Ólafssonar 277.493 krónur. Þá lýstu varnaraðilarnir úr röðum undirmanna á sama hátt viðbótarkröfum í þrotabúið 31. maí 2000. Var gerð sjálfstæð kröfulýsing fyrir hvern þeirra, en fjárhæðin í þeim öllum sú sama, 248.839 krónur. Allir varnaraðilarnir kröfðust þess að viðurkenndur yrði forgangsréttur fyrir kröfum þeirra samkvæmt 112. gr. laga nr. 21/1991, svo og sjóveðréttur í Kristjáni ÓF 51 á grundvelli 1. töluliðar 1. mgr. 197. gr. siglingalaga nr. 34/1985. Í bréfi til skiptastjóra 1. júní 2000 mótmælti sóknaraðili sem kaupandi Kristjáns ÓF 51 að kröfur fyrrnefndra yfirmanna á skipinu yrðu teknar til greina, „a.m.k. að því er varðar þann þátt þeirra er lýtur að viðurkenningu á sjóveðrétti í framangreindu skipi.“ Skiptastjóri hélt skiptafund í þrotabúinu 2. sama mánaðar, þar sem varnaraðilar ítrekuðu kröfurnar sínar og sóknaraðili áréttaði mótmæli sín gegn þeim. Með nánar tilgreindum rökstuðningi lýsti skiptastjóri þeirri afstöðu sinni að bæði væri hafnað að kröfunum yrði komið að við skipti á þrotabúinu og að þeim fylgdi sjóveðréttur í skipinu. Kröfðust varnaraðilar þess að ágreiningi um þetta efni yrði beint til héraðsdóms. Það gerði skiptastjóri með bréfi 6. júní 2000 og var málið þingfest fyrir Héraðsdómi Norðurlands eystra 4. júlí sama árs. II. Eins og málið var rekið fyrir héraðsdómi var þar til úrlausnar í einu lagi ágreiningur um hvort viðurkenndar yrðu við skipti á þrotabúi Sæunnar Axels ehf. kröfur, sem þó hafði verið lýst sjálfstætt fyrir hvern af þeim fimmtán aðilum, sem standa til varnar í málinu fyrir Hæstarétti. Þótt fallast megi á með sóknaraðila að æskilegt hefði verið að taka kröfu hvers varnaraðila til úrlausnar í sérstöku máli, fær það því ekki breytt að fyrir rekstri eins máls um þær allar er heimild í 1. málslið 1. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 2. mgr. 178. gr. laga nr. 21/1991. Eru því ekki efni til að fallast á aðalkröfu eða varakröfu sóknaraðila vegna annmarka á samlagsaðild varnaraðila að málinu. Í greinargerð, sem var lögð fram í héraði af hálfu varnaraðila úr röðum undirmanna á Kristjáni ÓF 51, var þess krafist að þeirri „ákvörðun skiptastjóra í þb. Sæunnar Axels ehf., að hafna viðurkenningu á kröfum þeirra um leiðréttingu vangreiddra launa vegna tímabilsins september til desember 1999, þ.m.t. orlofi, dráttarvöxtum, innheimtuþóknun, virðisaukaskatti á málflutningslaun og kröfulýsingarkostnaði, verði hnekkt.“ Samkvæmt greinargerð annarra varnaraðila fyrir héraðsdómi var dómkrafa þeirra nánast orðrétt á sama veg. Ágreiningsefnið, sem varð tilefni til rekstrar málsins, snerist eins og áður greinir um hvort viðurkenna ætti nánar tilgreindar fjárkröfur, sem gerðar höfðu verið sjálfstætt af hálfu hvers og eins varnaraðila, svo og hvort þær nytu forgangsréttar við gjaldþrotaskiptin og væru tryggðar með sjóveðrétti í áðurnefndu skipi. Til þess alls hafði skiptastjóri tekið afstöðu á skiptafundi 2. júní 2000, en með málinu átti að leita úrlausnar héraðsdóms um hvort kröfurnar yrðu viðurkenndar og þá eftir atvikum hvernig. Eins og varnaraðilar hafa kosið að leggja málið fyrir dóm yrði slík úrlausn ekki fengin, heldur eingöngu niðurstaða um hvort hnekkja ætti ákvörðun skiptastjóra. Yrði henni hnekkt stæði eftir sem áður óleyst hver niðurstaðan yrði um kröfur einstakra varnaraðila. Kröfugerð varnaraðila, sem að öðru leyti er einnig óákveðin, er af þessum sökum ekki tæk til efnisúrlausnar í máli, sem rekið er samkvæmt XXIV. kafla laga nr. 21/1991. Þegar af þessari ástæðu verður að fallast á varakröfu sóknaraðila með því að ómerkja hinn kærða úrskurð og meðferð málsins í héraði allt frá þingfestingu þess. Dæma verður varnaraðila til að greiða sóknaraðila málskostnað í héraði og kærumálskostnað, sem ákveðinn er í einu lagi eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er ómerktur, svo og meðferð málsins fyrir héraðsdómi frá þingfestingu þess 4. júlí 2000, og er því vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar. Varnaraðilar, Bjarni Vernharðsson, Einar Draupnir Hálfdánarson, Jónas Kristjánsson, Páll Stefánsson, Stefán Ólafsson, Árni Breiðfjörð Pálsson, Bergvin Bessason, Davíð Fannar Stefánsson, Guðmundur B. Kristjánsson, Nikolay Vakunov, Ólafur Vilhjálmsson, Róbert O. Stefánsson, Sabit Crnac, Sakib Crnac og Tryggvi D. Thorsteinsson, greiði í sameiningu sóknaraðila, Olíufélaginu hf., samtals 200.000 krónur í málskostnað í héraði og kærumálskostnað.
|
Mál nr. 488/2008
|
Skaðabætur Fasteignasala Fasteignasali Aðfinnslur
|
S og O kröfðu M og H um skaðabætur vegna tjóns sem þau töldu sig hafa orðið fyrir við kaup á íbúð í fjöleignarhúsi sem þau keyptu af I með kaupsamningi 13. september 2004. Fasteignasalan H, í eigu löggilta fasteignasalans M, hafði milligöngu um kaupin. Töldu S og O að H og M hefðu brotið gegn starfsskyldum sínum í aðdraganda og við gerð kaupsamningsins með því að hafa ekki látið þess getið á söluyfirliti hins selda fasteignarhluta að fyrirhugaðar væru talsverðar framkvæmdir við húsið sem hefðu á endanum leitt til útgjalda fyrir S og O. Miðaðist krafa þeirra við þann kostnað sem þau báru af þessum sökum. Þá hefði texti sem að þessu laut í kaupsamningnum sjálfum verið ófullnægjandi. Talið var að með ákvæði því sem sett var í kaupsamninginn um eignina hefðu S og O fengið upplýsingar sem gáfu þeim nægilegt tilefni til að afla sjálf frekari upplýsinga um fyrirætlanir húsfélagsins um sprunguviðgerðir og klæðningu hússins ef þau töldu slíkar upplýsingar geta skipt sköpum um endanlega kaupsamningsgerð. Var þá jafnframt talið að M og H hefðu á fullnægjandi hátt uppfyllt starfsskyldur sínar samkvæmt þágildandi lögum nr. 54/1997 um fasteigna-, fyrirtækja- og skipasölu og reglugerðar nr. 93/1998 um samninga um söluþjónustu fasteignasala og söluyfirlit við kaupsamningsgerðina. Var því ekki fallist á að M og H gætu borið skaðabótaábyrgð á því tjóni sem S og O töldu sig hafa orðið fyrir vegna kostnaðar við nefndar viðgerðir á húsinu. Voru M og H sýknaðir af kröfum S og O.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 8. september 2008. Þau krefjast þess að stefndu verði dæmdir til að greiða þeim 2.558.964 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 15. desember 2005 til greiðsludags og málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndu krefjast staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Í máli þessu krefja áfrýjendur stefndu um skaðabætur vegna tjóns sem þau telja sig hafa orðið fyrir við kaup á íbúð í fjöleignarhúsi við Miðvang 2 í Hafnarfirði, en íbúðina keyptu þau af Ingunni Gyðu Hjelm með kaupsamningi 13. september 2004. Stefndi Hraunhamar ehf. er fasteignasala sem hafði milligöngu um kaupin og er stefndi Magnús Emilsson eigandi hennar en hann hefur réttindi sem löggiltur fasteignasali. Áfrýjendur telja stefndu hafa brotið gegn starfsskyldum sínum í aðdraganda og við gerð kaupsamningsins með því að hafa ekki látið þess getið á söluyfirliti hins selda fasteignarhluta, að fyrirhugaðar væru talsverðar framkvæmdir við húsið sem hefðu á endanum leitt til útgjalda fyrir áfrýjendur. Miðast krafa þeirra við þann kostnað sem þau báru af þessum sökum. Þá hafi texti sem að þessu laut í kaupsamningnum sjálfum verið ófullnægjandi. Er atvikum nánar lýst í hinum áfrýjaða dómi. Áfrýjendur beindu upphaflega kröfu sinni að seljanda eignarinnar og héldu eftir af kaupverðinu vegna kröfunnar. Seljandinn höfðaði þá mál á hendur þeim til heimtu eftirstöðva kaupverðsins. Í því máli höfðuðu áfrýjendur gagnsök og höfðu uppi sömu kröfu og nú. Í gagnsökinni stefndu þau auk seljandans hinum stefndu í þessu máli en þeim þætti málsins var vísað frá dómi. Efnisdómur gekk síðan í málinu 13. nóvember 2006 með þeirri niðurstöðu að áfrýjendur voru dæmd til að greiða seljandanum eftirstöðvar kaupverðs fasteignarinnar en hann sýknaður af gagnkröfu þeirra. Eftir að hafa greitt dómskuldina áfrýjuðu þau héraðsdóminum. Með dómi 11. október 2007 í máli nr. 90/2007 var málinu vísað frá Hæstarétti á þeirri forsendu að réttur til áfrýjunar hefði glatast þegar áfrýjendur greiddu seljandanum dómskuldina án þess að gera fyrirvara um rétt til áfrýjunar. II Svo sem fram kemur í hinum áfrýjaða dómi var sérstakt ákvæði sett í kaupsamninginn 13. september 2004, þar sem vikið var að fyrirætlunum húsfélagsins vegna sprunguviðgerða eða klæðningar hússins. Texti þess var svohljóðandi: „Meðfylgjandi samningi þessum er yfirlýsing frá húsfélaginu. Kaupanda er kunnugt um að rætt hefur verið um hjá húsfélaginu að láta gera úttekt á blokkinni vegna sprunguviðgerða og eða klæðningar blokkarinnar. Seljandi sér um að greiða kostnaðarhlutdeild íbúðarinnar vegna málningar glugga að utan.“ Málsaðilar eru sammála um að yfirlýsing húsfélagsins sem þarna er vísað til hafi verið dagsett 29. ágúst 2004. Hún er meðal málsgagna. Í hana er ekkert skráð í dálka fyrir yfirstandandi eða fyrirhugaðar framkvæmdir og heldur ekki í dálk fyrir „úttekt á vegum húsfélags“. Af hálfu stefnda Magnúsar hefur komið fram að upplýsingarnar í kaupsamningnum um viðgerðir á húsinu hafi verið frá seljandanum komnar. Meðal gagna málsins er svonefnt ástandsmat frá júlí 2003, þar sem nafngreind verkfræðistofa lýsir því ástandi hússins að utan sem síðar leiddi til þeirra viðgerða sem áfrýjendur báru kostnað af og krefja stefndu um í þessu máli. Hafa áfrýjendur talið að orð samningsins um að rætt hafi verið um hjá húsfélaginu að láta gera úttekt á blokkinni séu röng þar sem sú úttekt hefði þegar farið fram á árinu 2003. Áfrýjendur byggja á því að stefndu hafi borið að gera sjálfstæða athugun hjá húsfélaginu á stöðu fyrirhugaðra viðgerða á húsinu. Hafi þeir brotið gegn skyldum sínum samkvæmt þágildandi lögum nr. 54/1997 um fasteigna-, fyrirtækja- og skipasölu og reglugerðar nr. 93/1998 um samninga um söluþjónustu fasteignasala og söluyfirlit, með því að láta þetta farast fyrir þannig að ekkert hafi verið að þessu vikið í söluyfirliti um eignina og ófullkomnar og að hluta rangar upplýsingar gefnar um þetta í hinu sérstaka ákvæði kaupsamningsins. Telja áfrýjendur engu skipta um kröfu sína að seljandi fasteignarinnar hafi verið sýknaður með endanlegum dómi af kröfu þeirra um skaðabætur vegna sama tjóns og þau krefja stefndu um bætur fyrir í þessu máli. III Fyrir liggur í málinu að stefndu öfluðu upplýsinga um eignina hjá seljanda hennar, þegar söluyfirlit var gert. Þar var tekið fram að engir gallar væru á eigninni sem starfsmönnum stefnda Hraunhamars ehf. væri kunnugt um. Við gerð kaupsamnings lá fyrir yfirlýsing frá húsfélaginu sem fyrr var getið auk þess sem framangreint ákvæði varðandi sprunguviðgerð og klæðningu hússins var sett í kaupsamninginn, en það byggðist á upplýsingum frá seljanda. Í 25. gr. laga nr. 26/1994 um fjöleignarhús er kveðið á um upplýsingar sem seljanda eignar sem lögin ná til ber að kynna kaupanda áður en kaupsamningur er undirritaður. Meðal þeirra eru upplýsingar um stöðu húshlutans gagnvart húsfélagi og um yfirstandandi eða fyrirhugaðar framkvæmdir, viðgerðir eða endurbætur. Í 5. mgr. greinarinnar er kveðið svo á, að annist löggiltur fasteignasali sölu eignar í fjöleignarhúsi skuli hann sjá til þess að þau gögn og upplýsingar, sem um getur í greininni, liggi fyrir og séu rækilega kynnt kaupanda áður en kaupsamningur sé gerður og undirritaður. Talið verður að með ákvæði því sem sett var í kaupsamninginn um eignina og að framan er lýst hafi stefndu fengið upplýsingar sem gáfu þeim nægilegt tilefni til að afla sjálf frekari upplýsinga um fyrirætlanir húsfélagsins um sprunguviðgerðir og klæðningu hússins ef þau töldu slíkar upplýsingar geta skipt sköpum um endanlega kaupsamningsgerð. Verður þá jafnframt talið að stefndu hafi á fullnægjandi hátt uppfyllt fyrrgreindar starfsskyldur sínar við kaupsamningsgerðina og verður því ekki fallist á með áfrýjendum að stefndu geti borið skaðabótaábyrgð á því tjóni sem áfrýjendur telja sig hafa orðið fyrir vegna kostnaðar við nefndar viðgerðir á húsinu. Verður hinn áfrýjaði dómur þegar af þessari ástæðu staðfestur um sýknu stefndu af kröfum áfrýjenda og um málskostnað. Áfrýjendur verða með vísan til 1. mgr. 130. gr., sbr. 166. gr., laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála dæmdir til að greiða stefndu málskostnað vegna meðferðar málsins fyrir Hæstarétti svo sem í dómsorði greinir. Það athugist að samning hins áfrýjaða dóms hefur ekki tekist sem skyldi, sbr. 114. gr. laga nr. 91/1991. Almenn lýsing á sakarefninu er ómarkviss auk þess sem stefndu eru tvívegis í dóminum nefndir umbjóðendur dómarans. Þá er úrlausn ágreiningsefna málsaðila í lokakafla dómsins tengd lýsingu á málflutningi þeirra og endurtekin þannig að þrívegis er komist að sömu niðurstöðu um þau. Allt er þetta aðfinnsluvert. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur er óraskaður. Áfrýjendur, Sigríður Inga Brandsdóttir og Oliver Steinn Bergsson, greiði óskipt stefndu, Magnúsi Emilssyni og Hraunhamri ehf., málskostnað fyrir Hæstarétti, 200.000 krónur hvorum. Mál þetta sem dómtekið var þann 27. maí sl. að lokinni aðalmeðferð var höfðað með stefnu útgefinni 4. maí 2006 með ódagsettri áritun um birtingu og þingfestingu málsins þann 31. maí 2006. Stefnendur eru Sigríður Inga Brandsdóttir og Oliver Steinn Bergsson, Miðvangi 2, Hafnarfirði. Stefndu eru Magnús Emilsson, Þrastahrauni 6, Hafnarfirði og Hraunhamar fasteignasala, Bæjarhrauni 10, Hafnarfirði. Stefnendur krefjast þess að stefndu verið gert að greiða stefnendum 2.558.964 krónur ásamt dráttarvöxtum frá 13. september 2004 til greiðsludags auk málskostnaðar. Stefndu kröfðust þess aðallega í greinargerð að máli þessu yrði vísað frá dómi, en til vara að þeir verði sýknaðir af öllum kröfum stefnenda. Undir rekstri málsins féllu stefndu frá frávísunarkröfu sinni en sýknukrafa og krafa um málskostnað úr hendi stefnenda standa óhaggaðar. I. Mál þetta á rót sína að rekja til kaupa stefnenda á íbúð Ingunnar Gyðu Hjelm á annarri hæð að Miðvangi 2 í Hafnarfirði samkvæmt kaupsamningi 13. september 2004. Var kaupverðið 18.500.000 krónur og áttu stefnendur að inna lokagreiðslu 5.300.000 krónur af hendi eigi síðar en 5. janúar 2005. Stefndi Hraunhamar fasteignasala ehf., annaðist sölu eignarinnar. Með bréfi stefnenda 5. janúar 2005 var því lýst yfir, að þau héldu eftir. 1.500.000 krónur af lokagreiðslu vegna rangra upplýsinga af hálfu seljenda varðandi klæðningu á húseigninni Miðvangi 2-8, Hafnarfirði. Seljandi hafnaði því að hafa gefið rangar upplýsingar um fyrirhugaða klæðningu húseignarinnar. Þvert á móti hafi hún upplýst um fyrirhugaðar framkvæmdir við samningsgerðina og af því tilefni var sett svohljóðandi yfirlýsing í kaupsamning: "Kaupanda er kunnugt um að rætt hefur verið um hjá húsfélaginu að láta gera úttekt á blokkinni vegna sprunguviðgerða og eða klæðningar blokkarinnar.” Stefndu útbjuggu söluyfirlit í samræmi við ákvæði 2. gr. reglugerðar nr. 93/1998 með þeim upplýsingum sem þeir þá höfðu og við undirritun kaupsamnings lá fyrir yfirlýsing húsfélags. Þar voru ekki upplýsingar um fyrirhugaðar framkvæmdir húsfélagsins vegna sprunguviðgerða og eða klæðningar, en þeirra var hins vegar getið í kaupsamningi, sem stefnendur undirrituðu eins og áður segir. Í söluyfirlitinu er tekið fram að engir gallar séu sem starfmönnum Hraunhamars sé kunnugt um og ekkert merkt í reitinn ,,Fyrirhugaðar endurbætur” Er söluyfirlit þetta undirritað af maka seljanda. Kaupendur skoðuðu eignina nokkrum sinnum áður en gengið var til samninga og voru við skoðun upplýst um það að fyrirhugaðar væru framkvæmdir við glugga í sameigninni og að í hlut íbúðareiganda af þeim framkvæmdum kæmu nálægt 50.000 krónur sem seljandi tæki að sér að greiða. Stefnendur og stefndu eru sammála um það að upplýsingar um að fyrirhugað hafi verið hjá húsfélaginu að láta gera úttekt á blokkinni vegna sprunguviðgerða og eða klæðningar á henni komu fyrst fyrir augu stefnenda við gerð kaupsamningsins. Segja stefndu að á húsfundi 5. október 2004, tæpum mánuði eftir kaupsamning, var ákveðið að undirbúa að ráðast í framkvæmdir við húsið. Að kröfu stefndu var gagnsök gagnaðila vísað frá dómi með úrskurði Héraðsdóms Reykjaness 31. janúar 2006, þar sem ekki voru talin skilyrði gagnsakar á hendur þeim þar sem þau voru ekki stefnendur í aðalsök málsins. Þá voru gagnaðilar úrskurðaðir til að greiða umbj. mínum 75.000 krónur í málskostnað. Gagnkrafa stefnenda á hendur Ingunni Gyðu Hjelm var ódæmd er stefndu skiluðu greinargerð sinni þann 6. september 2006 en upplýst var við aðalmeðferð þessa máls sem nú er fjallað um að dómur gekk um hana í Héraðsdómi Reykjaness þann 13. nóvember 2006. Var dómari í því máli sá sami og fer með mál það sem nú er til meðferðar. Var því máli skotið til Hæstaréttar sem vísaði því frá Hæstarétti með dómi þann 11. október 2007 vegna þess að áfrýjun þess var talin ósamrýmanleg greiðslu skuldarinnar samkvæmt dómsorði héraðsdómsins. Málsástæður stefnenda eru einkum þær að stefnendum hafi verið ókunnugt um fyrirhugaðar framkvæmdir sem þeir halda fram að samþykkt hafi verið að ráðast í og þau hafi mátt treysta því að engar framkvæmdir væru fyrirhugaðar sem þau vissu ekki af. Hafa stefnendur lagt megináherslu á ókunnugleika sinn um fyrirhugaðar framkvæmdir sem þau halda fram að hafi verið samþykktar fyrir sölu eignarinnar. Söluyfirlit fasteignasölunnar hafi ekki gefið réttar upplýsingar og við gerð kauptilboðs hafi stefnendum því verið ókunnugt um fyrirhugaðar framkvæmdir auk þess sem yfirlýsing húsfélags hafi verið ófullnægjandi bæði að formi og efni. Þá byggja stefnendur á því að stefndu hafi vísvitandi leynt þau upplýsingum um framkvæmdirnar sem fyrirhugaðar voru og þau halda fram að samþykktar hafi verið á aðalfundi húsfélagsins þann 29. apríl 2004. Engar sönnur hafa verið færðar fyrir þessarri málsástæðu auk þess sem áðurnefndur fyrirvari í kaupsamningi sem hljóðaði svo: “Kaupanda er kunnugt um að rætt hefur verið um hjá húsfélaginu að láta gera úttekt á blokkinni vegna sprunguviðgerða og eða klæðningar blokkarinnar” bendir til hins gagnstæða. Í dómi Hæstaréttar í máli nr. 90/2007 er fjallað um þessa sömu deilu í héraðsdómi þeim sem var undir áfrýjun. Vísaði Hæstiréttur málinu frá Hæstarétti. Í hinum áfrýjaða dómi er fjallað um samþykkt húsfundar fyrir hinum umdeildu framkvæmdum og komist að þeirri niðurstöðu að þær hafi verið samþykktar á húsfélagsfundi þann 17. mars 2005. Vegna þess að dómi þessum var áfrýjað en málinu vísað frá Hæstarétti hefur hann því fullt sönnunargildi um þetta málsatvik sem og önnur sem í honum greinir þar til hið gagnstæða sannast sbr. 4. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991. Kemur þessi málsástæða stefnendum því að engu haldi í málinu. Þó vissulega megi gagnrýna það að upplýsa ekki stefnendur um að umræddar framkvæmdir hefðu verið inni í umræðunni í húsfélaginu löngu fyrr og áður en ákvarðanir um að ráðast í þær voru teknar verður ekki fram hjá því litið að margnefndur fyrirvari var settur inn í kaupsamninginn í tæka tíð þannig að stefnendum mátti vera fullkunnugt um fyrirhugaðar framkvæmdir við húsið og gátu brugðist við í samræmi við það sem hugur þeirra stæði til eins og að hætta við kaupin vildu þau það. Kröfur sínar á hendur stefndu byggja stefnendur á meginreglum skaðabótaréttar. Stefndi Magnús og starfsmenn Hraunhamars ehf. hafi vanrækt skyldur sínar sem fasteignasalar og með því valdið stefnendum tjóni. Af hálfu stefndu er því alfarið mótmælt að þeir hafi nokkuð það aðhafst eða látið ógert sem varðar geti þá skaðabótaskyldu samkvæmt lögum nr. 54/1997 eða öðrum réttarreglum. Krafa stefndu um sýknu er í fyrsta lagi á því byggð að ekki liggi fyrir tjón sem þeir geti borið skaðabótaábyrgð á. Áður er getið að í kaupsamningi um eignina segir: “Kaupanda er kunnugt um að rætt hefur verið um hjá húsfélaginu að láta gera úttekt á blokkinni vegna sprunguviðgerða og eða klæðingar blokkarinnar”. Af þessu er ljóst að stefnendum var fullkunnugt, ekki aðeins að viðhalds væri þörf heldur að fyrirhugaðar væru sprunguviðgerðir og eða klæðning hússins. Þetta átti stefnendum einnig að vera ljóst við eðlilega skoðun eignarinnar, en málning var víða farin að flagna af og þó nokkuð var af sprungum í veggjum. Þá voru víða útfellingar og múrhúð laus eða brotin. Hafi stefnendur ekki orðið þess vör að hún þarfnaðist viðhalds, hafa þau augljóslega ekki sinnt skoðunar- og aðgæsluskyldu sinni við kaupin. Í þessu sambandi er óhjákvæmilegt að geta þess að stefnendur nutu aðstoðar Bergs Oliverssonar við kaupin, en hann er lögfræðingur og fyrrum fasteignasali. Því er alfarið hafnað að um sök sé að ræða af hálfu stefnda, Magnúsar Emilssonar, sem löggilts fasteignasala eða annarra starfsmanna stefnda, Hraunhamars fasteignasölu ehf. Mótmæla stefndu því sérstaklega að þeir hafi brotið gegn ákvæðum laga nr. 54/1997, reglugerðar 93/1998 eða 5. mgr. 25. gr. laga nr. 26/1994 með þeim hætti að valdið hafi stefnendum tjóni. Það að viðhalds sé þörf á 34 ára gömlu húsi er ekki galli í skilningi laga og því eðlilega ekki um það getið í söluyfirliti. Þá lá ekki fyrir nein ákvörðun um endurbætur á húsinu, sem stefnendur vissu ekki um þegar kaupsamningur var gerður. Þau gögn frá húsfélaginu Miðvangi 2-8, sem stefnendur kjósa að leggja fram í málinu, staðfesti að ekki var búið að samþykkja að ráðast í framkvæmdir þegar kaupsamningur var gerður. Engin orsakatengsl séu á milli þess að fyrirhugaðra framkvæmda hafi ekki verið getið í söluyfirliti og yfirlýsingu húsfélags og þess viðhalds sem stefnendur gera kröfu um bætur vegna. Af kaupsamningi var stefnendum eins og áður sagði kunnugt að viðhalds væri þörf og ennfremur var það þess eðlis að gera mátti sér grein fyrir því við skoðun eignarinnar. Á því er byggt að allan grundvöll fyrir kröfugerð stefnenda skorti. Þau hafa valið að afla ekki matsgerðar dómkvaddra matsmanna. Ástandsmat verkfræðistofu og verktilboð geta ekki falið í sér neina sönnun á þeim göllum sem stefnendur segja vera á húseigninni og fjárhæðum. Þar sem sönnun skorti, bæði um grundvöll kröfu stefnenda og fjárhæðir, beri að sýkna stefndu af kröfum stefnenda. Stefnendur verði að bera hallan af meintum misskilningi sínum á auðskildu ákvæði kaupsamningsins. Þá hafi bersýnilega ekki verið búið að samþykkja framkvæmdir áður en hann var undirritaður. Þá geta stefnendur ekki talist hafa orðið fyrir tjóni af framkvæmdunum vegna þeirrar verðmætisaukningar sem þeim fylgja. Með vísan í þá umfjöllun dómara hér að framan um þær málsástæður sem stefnendur hafa uppi í málinu, mats dómara á því að kaupsamningur sá sem fjallað er um í málinu sé slíkt meginskjal í umræddum viðskiptum aðilja að þrátt fyrir að óumdeilt sé að upplýsingar þær sem fram koma í síðbúnum fyrirvara í kauspamningnum séu ekki í öðrum sölugögnum þá verða stefnendur við það að una að öllu kröfum þeirra sé hafnað og stefndu sýknaðir af öllum kröfum þeirra um skaðabætur. Eins og málinu var komið þá brást fasteignasalinn rétt við og kom inn í kaupsamninginn fyrir undirskrift hans þeim fyrirvara sem deilt er um í málinu. Er það mat dómara að fyrirvara þennan sé ekki hægt að misskilja og að í honum felist að hverju skuli stefnt en ekki að ákvörðun hafi verið tekin um tiltekna framkvæmd. Að þessari niðurstöðu fenginni eru ekki efni til að fjalla um eða leggja á það dóm hvort gagnstefnendur hafi sýnt fram á hvort þeir hafi orðið fyrir tjóni í umræddum viðskiptum eða hvert það tjón kunni að vera sem þeir geti byggt skaðabóta eða afsláttarkröfu á. Samkvæmt því sem nú hefur verið rakið er niðurstaða dómara á þá leið að kröfum stefnanda er hafnað og stefndu sýknaðir af öllum kröfum þeirra um skaðabætur. Eftir þessum úrslitum ber að dæma stefnendur til greiðslu málskostnaðar. Við ákvörðun málskostnaðar hefur dómari hliðsjón af því að málsatvik og málsástæður hafa hlotið endalega umfjöllun í áfrýjuðum dómi sbr. dóm Hæstaréttar nr. 90/2007. Þykir hæfilegt að stefnendur greiði stefndu 124.500 krónur í málskostnað að teknu tilliti til virðisaukaskatts af málflutningsþóknun. Sveinn Sigurkarlsson héraðsdómari dæmir málið. Dómsorð: Stefndu, Magnús Emilsson og Hraunhamar fasteignasala ehf., eru sýkn af kröfum stefnenda, Sigríðar Ingu Brandsdóttur og Olivers Steins Bergssonar. Stefnendur greiði stefndu 124.500 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 30/2001
|
Bifreið Ávana- og fíkniefni
|
E var ákærð fyrir að hafa ekið bifreið undir áhrifum kannabisefna og við annað tilefni ekið bifreið yfir leyfilegum hámarkshraða. E gekkst við hraðakstrinum en neitaði að hafa verið undir áhrifum kannabisefna við akstur. Af framburði læknis, sem skoðaði E skömmu eftir aksturinn, varð ekki ráðið að hún hefði verið undir áhrifum vímuefna við aksturinn. Í matsgerð Lyfjafræðistofnunar kom hins vegar fram að líklegt væri að E hefði verið í kannabisvímu er blóðsýni var tekið úr henni og að það hefði skert hæfni hennar til að stjórna bifreiðinni örugglega. Gegn staðfastri neitun E þótti þó ósannað að hún hefði ekið undir áhrifum kannabisefna. Var hún því sýknuð af þeim lið ákærunnar en sakfelld fyrir hraðakstur í samræmi við játningu hennar.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Gunnlaugur Claessen og Ingibjörg Benediktsdóttir. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 15. janúar 2001. Ákæruvaldið krefst þess að ákærða verði sakfelld samkvæmt ákæru og dæmd til refsingar og sviptingar ökuréttar. Ákærða krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms, en til vara að henni verði dæmd vægustu viðurlög sem lög leyfa. Ágreiningslaust er að ákærða ók bifreiðinni PD 630 eins og nánar er lýst í ákæru, að öðru leyti en því, að ákærða hefur staðfastlega neitað að hún hafi verið undir áhrifum kannabisefna við aksturinn. Hún hefur bæði við rannsókn málsins og meðferð þess neitað að hafa neytt efnanna fyrir aksturinn, en gefið þá skýringu á ástandi sínu að hún hafi verið þreytt og slöpp og ætlað heim að sofa. Fullyrti hún að þrjár til fjórar vikur hafi liðið frá því hún síðast neytti fíkniefna. Annar lögreglumannanna, sem hafði afskipti af ákærðu að akstri hennar loknum, minntist ekki tilefnis þess að ástand hennar var kannað, en hinn kvað bifreiðina hafa rásað á veginum, þó ákærða hafi ekið hægt. Í frumskýrslu þess síðarnefnda er þess getið að þegar þeir sáu fyrst til ákærðu á bifreiðinni hafi þeir þekkt hana, en upplýsingar hefðu borist lögreglu um að hún væri fíkniefnaneytandi. Síðar í skýrslunni er því lýst að aksturinn hafi virst óöruggur og bifreiðin rásað talsvert. Lýsing lögreglumannanna tveggja, sem höfðu afskipti af ákærðu, bendir til þess að hún hafi verið undir áhrifum einhvers konar vímuefna. Sú lýsing er hins vegar ekki í samræmi við vottorð læknis, sem skoðaði ákærðu rúmum hálftíma eftir að hún var handtekin, en í því kemur fram að engin líkamleg einkenni væru um neyslu örvandi efna. Lýsing varðstjóra á ástandi ákærðu kemur heldur ekki heim og saman við það, sem fram kemur í vottorði og vitnisburði læknisins, en varðstjórinn tók skýrslu af ákærðu tuttugu mínútum eftir að afskiptum læknisins af henni lauk. Af vottorði læknisins og vætti hans fyrir dómi verður ekki ráðið að ástand ákærðu hafi verið með þeim hætti að hún hafi verið undir áhrifum vímuefna. Þegar litið er til matsgerðar og framburðar Jakobs Kristinsssonar, svo og bréfa hans, sem liggja frammi í málinu, er hins vegar ljóst að líklegt er að ákærða hafi verið undir áhrifum kannabis umrætt sinn. Af þessum gögnum og öðru því, sem fram er komið í málinu, verður þó ekki ráðið að fram séu komnar nægilegar líkur á því að ástand ákærðu við aksturinn hafi verið með þeim hætti að hún hafi ekki verið fær um að stjórna bifreiðinni örugglega vegna kannabisneyslu, sbr. 2. mgr. 44. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Þegar allt framangreint er virt þykir, gegn staðfastri neitun ákærðu og með vísan til 45. gr. og 46. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, ósannað að ákærða hafi gerst sek um þá háttsemi, sem henni er gefin að sök í 1. lið ákærðu. Verður því fallist á þá niðurstöðu héraðsdómara að sýkna ákærðu af þessum lið ákæru. Ákærða var í héraðsdómi sakfelld fyrir þann verknað sem henni er gefinn að sök í 2. lið ákæru. Hún unir þeirri niðurstöðu. Kemur hann því ekki til endurskoðunar hér. Ákærða hélt uppi vörnum í héraði vegna sakargifta samkvæmt 1. lið ákæru. Hefði því verið rétt að fella allan sakarkostnað á ríkissjóð. Samkvæmt því skal greiða úr ríkissjóði allan sakarkostnað í héraði, svo og áfrýjunarkostnað, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærðu í héraði og fyrir Hæstarétti, eins og nánar greinir í dómsorði. D ó m s o r ð: Héraðsdómur skal vera óraskaður um annað en sakarkostnað. Allur sakarkostnaður í héraði og áfrýjunarkostnaður greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærðu, Arnar Clausen hæstaréttarlögmanns, samtals 150.000 krónur. Málið er með ákæruskjali útgefnu 10. júlí s.l., höfðað gegn Emelíu Rós Hallsteinsdóttur kt. 210182-3499, Hrannargötu 5, Keflavík, nú Hringbraut 128, Keflavík, fyrir eftirgreind umferðarlagabrot: 1.fyrir akstur undir áhrifum deyfandi efna, með því að hafa, aðfararnótt föstudagsins 17. desember 1999, ekið bifreiðinni PD-630, undir áhrifum kannabisefna, suður Hafnargötu í Keflavík, inn á Njarðarbraut í Njarðvík í sömu átt og vestur Hjallaveg þar sem bifreiðin var stöðvuð við hús nr. 5, en ákærða var þannig á sig komin að hún var ekki fær um að stjórna ökutækinu örugglega. Telst þetta varða við 2. mgr. 44. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. 2.fyrir hraðakstur, með því að hafa, fimmtudaginn 8. apríl 1999, ekið bifreiðinni PD-630 vestur Suðurlandsveg í Reykjavík á allt að 114 km. hraða á klst., en þar er hámarkshraði 90 km. á klst.. Telst þetta varða við 2. mgr. 37. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Þess er krafist að ákærða verði dæmd til refsingar sbr. 100. gr. umferðarlaga, sbr. lög nr. 57/1997. Þá er krafist sviptingar ökuréttar sbr. 101. gr. umferðarlaga, sbr. 25. gr. laga nr. 44/1993. Ákærða hefur haldið uppi vörnum í málinu og krefst hún sýknu af I. lið ákæru en vægustu refsingar vegna þess aksturs, sem hún sé sökuð um í II. lið hennar. Ef ekki er fallist á sýknu er krafist vægustu refsingar fyrir bæði brotin. Þá er krafist hæfilegra málsvarnarlauna til skipaðs verjanda hennar hrl. Arnar Clausen, sem yrðu að verulegu leyti greidd af ríkissjóði ef sýknukrafan yrði tekin til greina. 1. Meintur akstur undir áhrifum deyfandi efna. Föstudaginn 17. desember 1999 um kl. 03.22, höfðu tveir lögreglumenn úr Keflavík, afskipti af ákærðu eftir að hafa fylgst með akstri hennar á bifreiðinni PD-630, vestur Vatnsnesveg , Keflavík, suður Hafnargötu en við Aðalstöðina þar við götuna, var bifreiðin stöðvuð og ákærða verslaði þar um sölulúgu. Henni var svo ekið frá Aðalstöðinni suður Hafnargötu og virtist lögreglumönnunum þá ákærða vera mjög óörugg í akstri bifreiðarinnar og hún hafi rásað töluvert en þó var henni ekið mjög hægt. Bifreiðinni var ekið af Hafnargötu, inn á Njarðvíkurbraut og af henni inn á Hjallaveg og vestur frá götu, uns hún var stöðvuð við hús nr. 5, þar sem lögreglumennirnir höfðu tal af ákærðu. Að mati lögreglumannanna var ákærða í annarlegu ástandi, sljó og óstöðug, augu blóðhlaupin og augasteinar hennar voru mjög stórir, þá hafi hún verið mjög þurr í munni. Ákærða var handtekin og var grunuð um að hafa ekið bifreiðinni undir áhrifum fíkniefna. Hún neitaði strax að hafa neytt fíkniefna eða lyfja fyrir aksturinn og kvaðst bara hafa verið þreytt og slöpp. Ákærða var færð á lögreglustöðina í Keflavík en þar tók Gunnlaugur Sigurjónsson læknir henni blóð til rannsóknar og hún var og látin gefa þvagsýni. Þá var Gunnlaugur Sigurjónsson læknir fenginn til að meta ástand hennar og segir m.a. í vottorði hans þar um: „Það er ekki áfengislykt af henni. Húðlitur er eðl., ekki þvöl, kaldsveitt eða óeðlilega heit á húð. Pupillur eru í víðara lagi en reagera eðl. við ljósi. Eðlilegar augnhreyfingar. Blóðþrýsingur er 120/70, púls 90, reglulegur. Eðl. hreyfingar, coordinasjon er í lagi ef hún hreyfir sig hægt, við hraðari hreyfingu verður hún óöruggari, gerir fingur-fingur próf, nef próf og hæll á hné og niður legg. Romberg er í lagi með báða fætur niðri, verður strax óörugg og ræður ekki við Romberg á einum fæti. Hún er hvatvís, pirruð, er fulláttuð á stað, stund og sjálfi. Það er erfitt að dæma um lyfhrif, coordinasjonsprufur geta gefið vísbendingu í þá átt, stresseinkenni gætu þó einnig valdið óöryggi. Af skoðun er ljóst að það eru engin líkamleg einkenni um örvandi efni, ef um lyfhrif er að ræða væri helst róandi lyf eða cannabisefni sem um gæti verið að ræða.” Guðmundur Sæmundsson aðstoðarvarðstjóri, tók varðstjóraskýrslu af ákærðu og lýsir ástandi hennar svo, að sjáöldur hennar hafi verið útvíkkuð, jafnvægi óstöðugt, framburður greinargóður og málfar skýrt. Blóðsýni og þvagsýni úr ákærðu var sent Lyfjastofnun Háskóla Íslands til rannsóknar um það, hvort í þeim væri kannabisefni eða róandi lyf. Í matsgerð lyfjastofnunarinnar, sem Jakob Kristinsson dósent, gerir, kemur fram að etanol var ekki í mælanlegu magni í blóðinu. Benzídíazepínsambönd eða skyld sambönd voru ekki í mælanlegu magni í þvaginu en í því reyndust hins vegar vera kannabínoíðar. Staðfest var með gasgreiningu og massagreiningu að í þvaginu væri tetrahýdrókannabínólsýra. Tetrahýdrókannabínól í blóði var 4 ng./ml.. Niðurstaðan var sú, að þéttni tetrahýdrókannabínóls í blóði bendir til þess, að ökumaður hafi verið í kannabisvímu er blóðsýnið var tekið og líklegt sé, að það hafi skert hæfni hans til að stjórna bifreiðinni með öruggum hætti. Með bréfi dagsettu 16. maí s.l. óskaði Sýslumaðurinn í Keflavík eftir því, að rannsóknarstofan í lyfja-og eiturefnafræðum veitti embættinu nánari upplýsingar um við hvað væri stuðst í matsgerðinni, þegar komist hafi verið að þeirri niðurstöðu, að ökumaður hafi verið í kannabisvímu og hafi ekki getað stjórnað bifreið með öruggum hætti og var þá litið til þess, að ákærða hafði haldið því fram, að hún hafi síðast neytt kannabisefna mánuði fyrir aksturinn. Í svarbréfi Jakobs Kristinssonar dósents við Lyfjafræðistofnun Háskóla Íslands dagsettu 1. júní s.l. kemur þetta fram: „Í matsgerð dags. 28.2. s.l. (Rnr. 99266) kemur fram að í þvagsýni, sem matsgerðin fjallar um hafi verið tetrahýdrókannabínólsýra. Tetrahýdrókannabílnólsýra er umbrotsefni tetrahýdrókannabínóls, en tetrahýdrókannabínól er hið virka efni í kannabis. Sýran finnst í þvagi í töluvert langan tíma eftir kannabisneyslu. Vitað er um nokkur dæmi þess, að hún hafi fundist í þvagi í allt að 6-8 vikur eftir neyslu þó venjulega sé um miklu styttri tíma að ræða. Tetrahýdrókannabínólsýra í þvagi getur því ekki skorið úr um hvort sá sem þvagsýnið er úr, sé undir áhrifum kannabis eða ekki. Í matsgerðinni kemur einnig fram að í blóðinu hafi fundist tetrahýdrókannabínól. Tetrahýdrókannabínól í blóði er örugg vísbending um að viðkomandi aðili hefur neytt kannabis fyrir stuttu síðan. Ekki er hægt að segja til um með neinni nákvæmni hvenær neysla fór fram í þessu tilviki, en líklegt er að það hafi verið innan 10 klst. frá því að blóðsýnið var tekið. Þéttni tetrahýdrókannabínóls í blóði getur ein skorið úr um hvort viðkomandi aðili er undir áhrifum eða ekki. Þegar lagt er mat á niðurstöðutölur mælinga á lyfjum í blóði verður að hafa í huga að eitt og sama lyf getur haft margs konar verkanir, sem þurfa ekki að vera innbyrðis skyldar. Í umræddri matsgerð er vikið að tveimur þáttum í verkunum kannabis, annars vegar vímuverkun og hins vegar verkun á athygli, einbeitingu, viðbragðsflýti, samhæfingu hreyfinga og fleiri þætti, sem skipta máli við stjórn bifreiða. Rannsóknir hafa sýnt, að kannabisneytendur telja sig vera í kannabisvímu, jafnvel þótt þéttni tetrahýdrókannabínóls í blóði sé mjög lág og sambærileg eða lægri en sú sem fannst í umræddu blóðsýni. Hér má vísa til rannsókna Ohlsson og samverkamanna frá 1980 (Ohlsson, A. et af., Clin. Pharmacol. Ther. 1980, 28, 409-416), Chiang og Barnett frá 1984 (Chiang, C. & Barnett, G., Clin. Pharmocol. Ther. 1984, 36, 234-238) og Harder og Rietbrock frá 1997 (Harder, S. & Rietbrock, S., Int. J. Clin. Pharmacol. Ther. 1997, 35, 155-159). Því má telja nokkuð öruggt að umræddur ökumaður hafi verið í kannabisvímu þegar blóðsýnið var tekið. Margar rannsóknir hafa verið gerðar á áhrifum tetrahýdrókannabínóls á færni manna til þess að leysa af hendi ýmis próf, sem gætu gefið til kynna hæfni manna til að stjórna ökutæki með öruggum hætti. Krüger og Berghaus (Krüger, H.P. & Berghaus, G. Proceedings of the 13.th. International Conference on Alcohol Drugs and Traffic Safety, Adelaide 1995, 410-415) drógu saman niðurstöður rannsókna á áhrifum etanóls og tetrahýdrókannabínóls á slík próf og settu upp samanburðarlíkan, sem nota má til þess að bera saman blóðþéttni etónóls og tetrahýdrókannabínóls. Samkvæmt þessu líkani samsvara 4 ng./ml. af tetrahýdrókannabínóli, eins og fannst í þessu máli, a.m.k. 0,5 % af etanóli í blóði. Ef litið er til áhrifa kannabis á athygli eingöngu samsvarar þetta mun hærri etanólþéttni. Af þessum rannsóknum og öðrum var dregin sú ályktun að líklegt sé að hæfni ökumanns í umræddu máli hafi verið skert. Hins vegar var ekki tekin afstaða til þess í matsgerðinni hvort þessi áhrif kunni að hafa verið mikil eða lítil.” Ákærða hefur við skýrslutöku hér fyrir dómi haldið fast við það, að hún hafi ekki neytt fíkniefna fyrir aksturinn. Hún hafi hvorki neytt fíkniefna sama dag né skömmu áður og hafi verið liðnar 3-4 vikur frá því, að hún neytti fíkniefna síðast. Hún sagði að henni hafi liðið illa um nóttina er hún var handtekin, hún hafi verið þreytt og ætlað að fara heim að sofa, en hafði þó ekki sjálf orðið vör við nein einkennileg áhrif, og kvað hún þreytu hafa sótt á sig fyrr um kvöldið, en hún hafði verið í heimsókn í húsi í Keflavík, þar sem hvorki fór fram áfengisneysla né fíkniefnaneysla. Hún neitar því að hafa neytt fíkniefna, innan 10 klukkustunda fyrir akstur og kvaðst ekki hafa verið undir neinni lyfjameðferð að læknisráði. Hrannar Þór Arnarson lögreglumaður, bar vitni í málinu og kvað ákærðu hafa verið greinilega undir áhrifum einhverra efna, er lögreglan hafði afskipti af henni umrædda nótt, en akstur hennar hafi gefið tilefni til afskipta lögreglu og einnig ferð hennar á þessum tíma nætur. Það kvaðst ásamt Arngrími lögreglumanni hafa farið út úr bifreiðinni sem þeir voru á, til að hafa tal af ákærðu og hafði því fundist hún vera voðalega sljó og staðfesti að lýsing þess á ástandi hennar í lögregluskýrslu væri rétt. Vitnið Arngrímur Guðmundsson lögreglumaður, kvað bifreið ákærðu hafa verið ekið rólega í greint sinn, en samt rásað á veginum, sem leitt hafi til afskipta lögreglunnar. Vitnið kvað ákærðu hafa verið í annarlegu ástandi, þ.e. verið mjög sljó, óstöðug, augnsteinarnir verið mjög stórir og augun verið blóðhlaupin. Hún hafi og verið þurr í munni, sem komið hafi fram, er rætt var við hana. Þá bar vitni Guðmundur Sæmundsson lögregluvarðstjóri, sem kannaðist við að hafa tekið varðstjóraskýrslu af ákærðu og kvað þargreinda lýsingu á ákærðu vera rétta. Gunnlaugur Sigurjónsson læknir, Lindarbergi 92, Hafnarfirði, bar vitni í málinu og staðfesti læknisvottorð sitt. Vitnið kvað ákærðu ekki hafa staðið sig nægilega vel í hröðum samhæfðum hreyfingum og jafnvægisskyn hennar virst skert. Niðurstaðan var samt sú að engin líkamleg merki væru um lyfjaáhrif og þó að ákærða hafi ekki verið eðlileg við skoðun, hafi frávikin ekki verið það mikil, að fullyrt yrði að hún bæri líkamleg einkenni lyfjaneyslu. „Stress” gæti og valdið svona einkennum, pupilla hafi verið í víðara lagi en reagerað eðlilega við ljósi og þar því ekki vísbending um áhrif lyfja. Það kvað hana hafa staðist Rombergs próf þegar hún stóð í báða fætur, en hún hafi ekki ráðið við Rombergsæfingar á einum fæti. Fram kom hjá vitninu að allir gætu ráðið við Rombergsæfingar á báðum fótum, en á einum fæti gæti reynst sumum erfið og taldi það að stress og svefnleysi gæti og haft áhrif um það, að menn stæðust síður þetta próf. Það taldi að miðað við aldur ákærðu hefði hún átt að ráða við hraðar æfingar í samhæfni en þó hafi stress og svefnleysi ákærðu getað valdið því að henni gekk illa við þessar æfingar. Jakob Kristinsson dósent og deildarstjóri hjá Lyfjastofnun Háskóla Íslands, Hjarðarhaga 24, Reykjavík, bar vitni í málinu og staðfesti matsgerð sína. Það kvað 4 ng./ml. af tetrahýdrókannabínóli í blóði hlutaðeigandi, sé talið að skerði greinilega aksturhæfni hans og ætti að samsvara meir en 0,5 % af alkóhóli og vísar í því sambandi til þeirra rannsókna sem getið er í bréfi þess til sýslumanns merkt dskj. nr. 5. Það kvað niðurstöðu matsgerðar um þetta magn tetrahýdrókannabínóli í blóði ákærðu, bendi til að ekki hafi liðið margar klukkustundir frá neyslu kannabisefna, en efnið skiljist út í sýru, sem fer í þvag en megnið að efninu skilst út með saur hlutaðeigandi. Það taldi líklegt að hæfni ákærðu til aksturs hafi verið skert. Það kvað alkóhól hafa slævandi áhrif á miðtaugakerfið í heild og hafi áhrif á alla starfsemi þess í einu, meðan kannabisáhrif séu sérhæfðari tilfelli og taki til einstakra þátta sem slævast en ekki í sömu röð og þegar um alkóhól sé að ræða, og ekki séu sömu þættir sem séu eins mikið slævðir eftir kannabisneyslu og eftir áfengisneyslu. Vitnið hafði kynnt sér læknisvottorð Gunnlaugs Sigurjónssonar og var bent á að margt í skoðun Gunnlaugs, segir ekkert um að neitt hafi verið í ólagi með ákærðu. Það taldi að skoðun þessi hefði þurft að vera ítarlegri, þurft hefði að athuga betur með athygli ákærðu og hvernig hún brygðist við skiptri athygli, sjón og annað. Það þyrfti meiri rannsókn og tækjabúnað til að fullvissa sig um lyfjaáhrif. Það kvað fullyrðingu ákærðu, um hvenær hún hafi síðast neytt fíkniefna fyrir handtöku, ekki standast miðað við að kannabisefni hverfi úr líkamanum á nokkrum klukkustundum. Það kvað áhrif kannabisneyslu vera, að athyglis og ályktunarhæfnin bilar, þá komi til dómgreindar-skortur og minni geta til að fylgjast með fleiri hlutum en einum í einu. Það kvað það geta verið, að samhæfingargeta ákærðu hafi minnkað vegna þess magns tetrahýdrókannabínóls sem var í blóði hennar en vildi þó ekki fullyrða það. Um 1. lið ákæru. Viðurkennt er að ákærða ók bifreiðinni PD-630 í þargreint sinn þá leið sem í ákæru greinir. Þrátt fyrir neitun ákærðu verður með niðurstöðum lyfjarannsóknar þeirrar, sem fram kemur í matsgerð Lyfjastofnunar Háskóla Íslands sbr. og vætti Jakobs Kristinssonar dósents, að telja ljóst, að ákærða neytti einhverra kannabisefna innan 10 klukkustunda fyrir akstur og bendir það magn kannabisefna sem mældist í blóði hennar til þess að, hún gæti hafa verið í kannabisvímu. Álitaefnið í máli þessu er, hvort þessi vímuáhrif hafi verið það mikil, að ákærða hafi ekki getað stjórnað bifreið örugglega. Í framburði vitnisins Jakobs Kristinssonar kemur fram að áhrif áfengisneyslu séu að verulegu leyti önnur en áhrif kannabisneyslu. Alkóhól hafi slævandi áhrif á miðtaugakerfið í heild og alla starfsemi þess í einu, meðan áhrif kannabis séu sérhæfðari tilfelli, það taki til einstakra þátta sem það slævi en ekki í sömu röð og alkóhól. Það séu ekki sömu þættir sem eru eins mikið slævðir eftir kannabisneyslu eins og eftir áfengisneyslu. Í framburði lögreglumannanna Hrannars Þórs Arnarsonar, Arngríms Guðmundssonar og Guðmundar Sæmundssonar, kemur fram lýsing á ástandi ákærðu, sem er því til styrktar að hún hafi verið undir áhrifum fíkniefna. Læknisvottorð Gunnlaugs Sigurjónssonar um skoðun hans á ákærðu er samt ekki jafn ákveðið um þessi vímueinkenni. Í vottorðinu kemur ekki fram að ákærða hafi verið óstöðug né að hún hafi verið mjög sljó. Fram kemur hins vegar að ljósopið sé í víðara lagi en reageri eðlilega við ljósi. Læknirinn merkir stresseinkenni hjá ákærðu, telur að þó að hún hafi ekki staðið sig nægilega vel í hröðum samhæfðum hreyfingum og Rombergsæfingum á einum fæti, þá gæti óöryggi hennar í þessum hreyfingum verið af völdum stresseinkenna. Hann taldi engin líkamleg einkenni um örvandi efni og ef um lyfhrif væri að ræða, kæmi helst til álita róandi lyf og kannabisefni. Í vætti læknisins hér fyrir dómi kom fram svo sem áður er rakið, að þó að ákærða hafi ekki verið eðlileg við skoðun, hafi frávikin ekki verið það mikil að fullyrt yrði að hún bæri líkamleg einkenni lyfjaneyslu, stress gæti valdið svona einkennum og þó að pupilla hafi verið í víðara lagi, hafi hún reagerað eðlilega við ljósi og það því ekki verið vísbending um áhrif lyfja. Í matsgerð og vætti Jakobs Kristinssonar, sem og bréfi vitnisins til sýslumannsins í Keflavík kemur fram, að þau 4 ng/ml. af tetrahýdrókannabínóli sem mældist í blóði ákærðu geri það líklegt að hún hafi haft skerta hæfni til að stjórna bifreið sinni með öruggum hætti. Vísar vitnið til rannsókna nokkurra vísindamanna sem hann tilgreinir í bréfinu og samanburðarlíkans sem nota megi til að bera saman blóðþéttni etonóls og tetrahýdrókannabínóls. Samkvæmt líkaninu samsvari 4 ng/ml. af tetrahýdrókannabínóli a.m.k. 0,5 % af etonóli í blóði og ef litið væri til áhrifa kannabis á athygli eingöngu, samsvari þetta mun hærri etanólsþéttni. Ekki eru tilgreind nein vikurmörk. Af þessum rannsóknum og öðru var dregin sú ályktun, að líklegt væri að hæfni ákærðu til aksturs hafi verið skert en ekki tekin afstaða til þess, hvort þessi áhrif voru mikil eða lítil. Skýringin á því, að við læknisskoðun Gunnlaugs Sigurjónssonar hafi ekki fundist nein líkamleg einkenni um örvandi efni, kvað vitnið vera, að skoðunin hafi ekki verið nægilega ítarleg, þurft hefði að athuga betur með athygli ákærðu og hvernig hún brygðist við skiptri athygli, sjón og annað og þyrfti meiri rannsókn og tækjabúnað til að fullvissa sig um lyfjaáhrif. Það er mat réttarins, að niðurstöðurnar í matsgerð Jakobs Kristinssonar, séu ásamt öðrum rannsóknargögnum því til sönnunar, að ákærða hafi verið undir einhverjum vímuáhrifum eftir neyslu kannabisefna, við aksturinn. Hins vegar kemur ekki fram í matsgerðinni né vætti Jakobs nægilega eindregið álit um, að 4 ng/ml. af tetrahýdrókannabínóli í blóði ákærðu valdi því, að hún geti ekki stjórnað bifreið örugglega. Til þess virðist þurfa meira magn af efninu í blóðinu eða önnur gögn að koma til styrktar ályktuninni. Læknisvottorð og vætti Gunnlaugs Sigurjónssonar gefur til kynna að ákærða gæti hafa verið undir áhrifum lyfja eða kannabisefna en skoðun vitnisins leiðir samt ekki í ljós það mikil einkenni, að það sé því til styrktar, að aksturshæfni ákærðu hafi skerts svo, að hún gæti ekki stjórnað bifreið örugglega. Í vætti Jakobs Kristinssonar, kemur fram að til merkja þessi lyfjaáhrif hefði læknirinn orðið að framkvæma ítarlegri rannsókn og þurft sérstakan tækjabúnað. Í máli þessu verður ákærða að njóta vafans sem af því leiðir að ekki fór fram ítarlegri læknisrannsókn í þessu tilfelli. Ekkert kom fram að akstur ákærðu hafi verið óeðlilegur fram að því að hún ók bifreið sinni að sölulúgu Aðalstöðvarinnar en hægur akstur hennar þaðan og að bifreiðin hafi rásað eitthvað á veginum, gæti hæglega tengst verlsun hennar þar. Þegar allt þetta er virt, þykir bresta sönnun um það, að ákærða hafi í greint sinn verið undir það miklum áhrifum eftir neyslu kannabisefna, að hún hafi ekki getað stjórnað bifreið örugglega og er hún sýkn sakar um þetta brot. 2. liður ákæru. Ákærða hefur viðurkennt að hafa ekið bifreiðinni PD-630 á ólöglegum hraða eins og hún er sökuð um í 2. lið ákæru og í þargreint sinn. Játning hennar er í samræmi við rannsóknargögn málsins og er sannað að hún framdi þetta brot og gerðist með því brotleg við 2. mgr. 37. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Refsing ákærðu þykir samkvæmt 100. gr. umferðarlaga hæfilega ákveðin 15.000 króna sekt og komi 3ja daga fangelsi í stað sektarinnar verði hún eigi greidd innan 4ra vikna fá birtingu dóms þessa. Málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærðu hrl. Arnar Clausen ákveðast kr. 60.000 og greiðast að 1/4 hluta af ákærðu en að 3/4 hlutum úr ríkissjóði. Allur annar kostnaður sakarinnar greiðist úr ríkissjóði. Dráttur á dómsuppsögu er vegna anna dómarans við önnur mál. Guðmundur L. Jóhannesson héraðsdómari kvað upp dóminn. Ákærða Emelía Rós Hallsteinsdóttir, er sýkn sakar af 1. lið ákæru. Ákærða greiði krónur 15.000 í sekt og komi til 3ja daga fangelsi í stað sektarinnar, verði hún eigi greidd inna 4ra vikna frá birtingu dómsins. Málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærðu hrl. Arnar Clausen, kr. 60.000 greiðist að 1/4 hluta af ákærðu en að 3/4 hlutum úr ríkissjóði. Allur annar kostnaður sakarinnar greiðist úr ríkissjóði.
|
Mál nr. 787/2016
|
Kærumál Nauðungarvistun
|
Staðfest var niðurstaða héraðsdóms um nauðungarvistun A á sjúkrahúsi, sem ákveðin hafði verið af sýslumanninum á höfuðborgarsvæðinu.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson og Helgi I. Jónsson og IngveldurEinarsdóttir settur hæstaréttardómari.Sóknaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 23. nóvember 2016 en kærumálsgögn bárust réttinum 5. desembersama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 22. nóvember 2016 þar semstaðfest var ákvörðun sýslumannsins á höfuðborgarsvæðinu 17. sama mánaðar um nauðungarvistunsóknaraðila á sjúkrahúsi. Kæruheimild er í 1. mgr. 16. gr. lögræðislaga nr.71/1997. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærðiúrskurður verði felldur úr gildi. Þá krefst hann þóknunar til handa talsmannisínum vegna meðferðar málsins fyrir Hæstarétti.Varnaraðili krefst staðfestingarhins kærða úrskurðar.Með vísan til forsendna hinskærða úrskurðar verður hann staðfestur.Samkvæmt 1. mgr. 17. gr.lögræðislaga greiðist úr ríkissjóði þóknun talsmanns sóknaraðila sem ákveðin erað meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður erstaðfestur.Þóknun talsmanns sóknaraðila,Ingu Lillýjar Brynjólfsdóttur héraðsdómslögmanns, vegna meðferðar málsins fyrirHæstarétti, 124.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 22. nóvember 2016.IMeð kröfu móttekinni 18. nóvember sl., hefursóknaraðili, A, [...], [...], farið þess á leit að felld verði úr gildiákvörðun sýslumannsins á höfuðborgarsvæðinu, dagsett 17. nóvember sl., þar semfallist var á að hann yrði vistaður á sjúkrahúsi á grundvelli 3. mgr., sbr. 2.mgr. 19. gr. lögræðislaga nr. 71/1997 í allt að 21 sólarhring. Til vara erþess krafist að nauðungarvistun verði markaður skemmri tími en 21 dagur.Jafnframt krefst sóknaraðili þess að málskostnaður skipaðs talsmanns sínsverði greiddur úr ríkissjóði, sbr. 1. mgr. 17. gr. lögræðislaga. Málið varþingfest 22. nóvember og tekið samdægurs til úrskurðar.Varnaraðili, velferðarsvið Reykjavíkurborgar,krefst þess að kröfu sóknaraðila verði hafnað og áðurnefnd ákvörðun sýslumannsum vistun sóknaraðila á sjúkrahúsi verði staðfest. Í beiðni varnaraðila 16. nóvember 2011 umnauðungarvistun sóknaraðila kemur fram um ástæður hennar að um sé að ræða mannsem komið hafi inn á bráðageðdeild í fylgd lögreglu, en hafi sjálfviljugurlagst inn á geðdeild 33A. Við innlögnhafi komið fram klárar aðsóknarhugmyndir, tilvísunarhugmyndir og mikilmennskuhugmyndir. Ástand hans hinn 14. nóvember sk., er hannhafi krafist þess að útskrifast, hafi verið metið þannig að jafna mætti viðalvarlegan geðsjúkdóm, þar sem hann hafi verið í geðrofsástandi sem staðið hafiyfir í nokkrar vikur í það minnsta.Innsæi hans og dómgreind sé mjög skert.Hafi því verið talin þörf á áframhaldandi nauðungarvistun.Með beiðninni fylgir ítarlegt læknisvottorð Bgeðlæknis, dagsett 16. nóvember s.l.Þar kemur fram um sjúkdómsferil og félagslegar aðstæður sóknaraðila aðum sé að ræða 45 ára fráskilinn mann sem búi í íbúð foreldra sinna. Hann eigison á unglingsaldri og sé með sameiginlega umsjón hans. Hann sé háskólamenntaðuren virðist lítið sem ekkert hafa unnið síðustu ár. Þá eigi sóknaraðili sögu umáfengis- og fíknivanda og geðrof tengd neyslu. Sóknaraðili hafi komið á bráðaþjónustugeðsviðs 9. nóvember s.l. í lögreglufylgd og handjárnum. Hann hafi verið íneyslu örvandi efna undanfarið en samkvæmt upplýsingum frá ættingjum hafi geðheilsuhans hrakað ört síðustu vikurnar. Hann hafi verið ör, á iði og með aðsóknarkenndog aðsóknarhugmyndir. Hann hafi m.a. tekið niður ljós heima við og rifið ísundur til að leita að útbúnaði sem hann hafi haldið að þar væri til aðfylgjast með honum. Sóknaraðili hafi einnig haft mikilmennskuhugmyndir og sagtættingjum að hann hafi heyrt raddir. Þá hafi hann verið með hótanir í garðföður síns og sýnt af sér ofbeldisfulla hegðun á heimili, m.a. ýtt föður upp aðvegg og hótað honum lífláti. Sóknaraðili hafi lítið hirt um sig undanfarið,nærst illa og látið mikið. Í vottorðinu segir að á deildinnihafi varnaraðili verið mjög tortrygginn og neitað alfarið að taka lyf. Íviðtölum við starfsfólk deildar hafi komið fram nokkuð kláraraðsóknarranghugmyndir og tilvísunarhugmyndir, auk mikilmennskuhugmynda. Þákemur fram í vottorðinu að hann hafi haldið því fram að starfsfólk deildarinnarhefði stolið viðskiptahugmyndum hans sem og úr vösum hans. Þann 14. nóvemberhafi sóknaraðili krafist útskriftar og í kjölfarið hafi hann veriðnauðungarvistaður í 72 klukkustundir. Sóknaraðili hefur áður verið lagður inn ágeðdeild 33 A, á Landsspítalanum, eða árið 2014, og hafi hann þá verið ígeðrofsástandi sem talið hafi verið neyslutengt. Einkennin hafi gengið til bakameð geðrofslyfjameðferð. Sóknaraðili hafi átt að vera í lyfjameðferð í 6-12 mánuðieftir útskrift en hann hafi ekki sinnt eftirfylgd fyrir utan eitt viðtal viðlækni. Samhliða hafi sóknaraðila verið vísað í framhaldsmeðferð á Teig vegnafíkniefnavanda en hann hafi fljótlega hætt að mæta þar. Þá eigi sóknaraðilimargra ára sögu um áfengis- og fíknivanda. Hann hafi verið innlagður á Vog árið2007 og 2009 og fíknigeðdeild árið 2014. Mat læknisins hafi verið að ástandsóknaraðila mætti jafna við alvarlegan geðsjúkdóm þar sem hann væri ígeðrofsástandi sem staðið hafi í nokkrar vikur í það minnsta. Hann séinnsæislaus í ástand sitt og ófáanlegur til að þiggja meðferð. Sjúkdómsgreiningnú sé geðrof af völdum örvandi efna, F 15.5, þótt annar geðsjúkdómur gæti veriðundirliggjandi þar sem einkenni séu mikil og hafi staðið um tíma. Samkvæmtvottorðinu er það mat læknis aðnauðungarvistun sé óhjákvæmileg. Dómari ásamt talsmanni sóknaraðila fóru ágeðdeild við upphaf aðalmeðferðar og höfðu tal af sóknaraðila. Hann var rólegurog taldi sig ekki vera veikan. Hann mótmælti því að vera haldinn ranghugmyndumog taldi vottorð geðlæknis vera byggt á því sem ættingjar hefðu sagtlækninum. Hann taldi sig ekki þurfa aðtaka lyf þar sem ekkert amaði að honum.C geðlæknir, núverandi meðferðarlæknirsóknaraðila, gaf einnig símaskýrslu fyrir dóminum. Taldi hann nauðsynlegt að sóknaraðili verðinauðungarvistaður til þess að tryggja viðeigandi meðferð hans. Sóknaraðili sé enn með geðrofseinkenni, sémeð ranghugmyndir og ofsóknarhugmyndir og geti verði öðrum hættulegur. Hann hafi enga innsýn í sjúkdóm sinn og neitiallri samvinnu um lyfjagjöf. D geðlæknir, sem einnig hefur annastsóknaraðila, gaf og símaskýrslu fyrir dóminum. Taldi hún nauðsynlegt aðsóknaraðili væri nauðungarvistaður til þess að tryggja viðeigandi meðferðhans. Hún kvað sóknaraðila hafa verið ofbeldishneigðan og m.a. hafi hann tekiðstarfsmann hálstaki. Hann hafi verið meðranghugmyndir og í greinilegu geðrofsástandi og gæti því verið hættuleguröðrum. IIITalsmaðursóknaraðila vísaði til þess að skilyrði 19. gr. lögræðislaga um nauðungarvistunsóknaraðila væru ekki fyrir hendi og því bæri að fella ákvörðun sýslumanns frá17. nóvember sl. úr gildi. Vísaði hanntil þess sem fram hefði komið hjá sóknaraðila og að nauðungarvistun væri ekkinauðsynleg til verndar lífi og heilsu sóknaraðila. Varnaraðili krefstþess að ákvörðun sýslumannsins á höfuðborgarsvæðinu um nauðungarvistunsóknaraðila verði staðfest. Byggir hanná því að skilyrði nauðungarvistunar hafi verið og séu enn fyrir hendi ítilviki sóknaraðila og vísar um það til framlagðs vottorðs og símaskýrslugeðlækna fyrir dóminum. Sóknaraðili séað mati lækna haldinn alvarlegum geðsjúkdómi og mikilvægt sé að hann fáiviðeigandi meðferð. Sóknaraðili hafi ennekki náð þeim bata sem nauðsynlegur sé til að nauðungarvistuninni verðiaflétt.Fram er komið ímálinu að sóknaraðili var við komu á bráðamóttöku geðdeildar meðgeðrofseinkenni. Þá er einnig komi framað ástand sóknaraðila er enn þannig að hann er með ranghugmyndir og ofsóknarhugmyndir. Í ljós þess og að virtum þeim gögnum sem lögð hafa veriðfyrir dóminn, sérstaklega vottorði geðlæknisins B og símaskýrslu geðlæknanna Cog D fyrir dóminum, verður að telja að uppfyllt séu skilyrði 3. mgr., sbr. 2.mgr. 19. gr. lögræðislaga nr. 71/1997 hvað varðar ástand sóknaraðila. Verður að telja í ljós leitt að enn sé brýnnauðsyn á að hann dvelji áfram á sjúkrahúsi og fái þar viðeigandimeðferð. Verði nauðungarvistuninni afléttverður að telja hættu á að heilsu hans verði stefnt í voða en á hinn bóginngeti hann með inngripi nú náð bata.Verður því að telja nauðungarvistun sóknaraðila óhjákvæmilega og ekki sétímabært að aflétta nauðungarvistun hans.Með vísan til 3. mgr. 19. gr. lögræðislaga nr. 71/1997 og með hagsmunisóknaraðila sjálfs í huga verður því að staðfesta ákvörðun sýslumannsins áhöfuðborgarsvæðinu um að hann skuli nauðungarvistaður í allt að 21 sólarhringá sjúkrahúsi. Samkvæmt 1. mgr. 17. gr. laga nr. 71/1997ber að greiða úr ríkissjóði allan kostnað málsins, þar með talda þóknun skipaðstalsmanns sóknaraðila, Ingu Lillýjar Brynjólfsdóttur hdl., sem þykir hæfilegaákveðin 150.000 krónur. Við ákvörðun þóknunar hefur verið tekið tillit tilgreiðslu virðisaukaskatts.HervörÞorvaldsdóttir héraðsdómari kvað upp úrskurð þennan. Ú R S K U R Ð A R O R Ð:Staðfest er ákvörðun sýslumannsins áhöfuðborgarsvæðinu frá 17. nóvember 2016 um að sóknaraðili, A, skuli vistast ásjúkrahúsi.Kostnaður af málinu, þ.m.t. þóknun skipaðstalsmanns sóknaraðila, Ingu Lillýjar Brynjólfsdóttur hdl., 150.000 krónur,greiðist úr ríkissjóði.
|
Mál nr. 369/2008
|
Hjón Skilnaðarsamningur Fjárskipti Meðlag
|
M krafðist þess að samningur hans við K um skilnaðarkjör yrði felldur úr gildi. Var krafa M reist á því að samningurinn hefði verið bersýnilega ósanngjarn auk þess sem ákvæði hans um meðlag í formi eingreiðslu væri í andstöðu við ákvæði barnalaga nr. 76/2003. Hvorki var talið að lög bönnuðu að kveða á í samningi milli hjóna að meðlag umfram einfalt meðlag skyldi greiðast með fúlgufé né að aðstæður hefðu verið með þeim hætti að ógilda bæri samninginn á grundvelli 2. mgr. 95. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993 eða 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Jón Steinar Gunnlaugsson og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 7. júlí 2008. Hann krefst þess að samningur málsaðila um skilnaðarkjör vegna lögskilnaðar, sem undirritaður var hjá Sýslumanninum í Reykjavík 19. júní 2006, verði felldur úr gildi. Þá krefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Stefnda krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Eins og nánar er rakið í héraðsdómi réðu aðilar til lykta fjárskiptum sínum vegna lögskilnaðar með samningi undirrituðum hjá sýslumanni 19. júní 2006. Krafa áfrýjanda er á því reist að samningurinn hafi verið bersýnilega ósanngjarn auk þess sem ákvæði hans um meðlag í formi eingreiðslu sé í andstöðu við ákvæði barnalaga nr. 76/2003. Telur hann útreikninga í samningnum óskýra og beinlínis ranga og tengir það meðferð á eingreiðslu meðlags í tölulegri útfærslu skiptanna eins og hún birtist í samningnum. Leiði þetta til þeirrar niðurstöðu að í hlut áfrýjanda komi eignir að verðmæti 3.102.994 krónur en stefndu 17.925.610 krónur. Telur áfrýjandi að þessi mismunur eigi einkum rót sína að rekja til þess að eignarhluti hans hafi verið lækkaður um þá fjárhæð sem hann hafi tekið á sig vegna eingreiðslu viðbótarmeðlags og eignarhluti stefndu hækkaður að sama skapi. Í 2. gr. samnings málsaðila var kveðið svo á að áfrýjandi skyldi greiða „tvöfalt lágmarksmeðlag“ með börnum þeirra til fullnaðs 18 ára aldurs þeirra. Þá segir: „Framangreint viðbótarmeðlag, (meðlag sem greitt er umfram eitt lágmarksmeðlag) með börnunum, allt fram til 18 ára aldurs þeirra, telst að fullu greitt með eingreiðslu að fjárhæð kr. 4.933.214,- sem tekið verður tillit til í fjárskiptum aðila. Fjárhæð viðbótarmeðlags miðast við kr. 17.249,- eins og það ákvarðast nú af Tryggingastofnun ríkisins og reiknast til 18 ára aldurs þeirra.“ Ekki er ágreiningur um útreikning á fjárhæð eingreiðslunnar. Í hinum áfrýjaða dómi er tekin upp töluleg útfærsla á skiptum í skilnaðarsamningnum. Þar kemur fram að framangreind fjárhæð 4.933.214 krónur er tekin af eignarhluta áfrýjanda og færð í eignarhluta stefndu. Þannig er áfrýjandi látinn inna þessa greiðslu af hendi með því að eftirláta stefndu samsvarandi verðmæti við eignaskiptinguna. Er ekkert við þessa reikningslegu útfærslu að athuga en til úrlausnar kemur hér síðar hvort taka beri til greina málsástæður áfrýjanda fyrir því að ógilda beri þessa ráðstöfun. Í 6. gr. samningsins er vísað til 110. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993 og sagt að samkomulag sé um að „víkja frá helmingaskiptareglu hjúskaparlaga með þeim hætti að konan fær kr. 2.478.094,- meira í sinn hlut.“ Ennfremur segir að maðurinn geri sér grein fyrir þessum mun á eignaskiptum og samþykki hann með undirritun sinni á samninginn en með því sé hann að horfa til hagsmuna barna sinna. Í tölulegri útfærslu á þessu samningsákvæði hafa orðið þau mistök að fjárhæðinni er með fullri krónutölu bætt við eignarhluta stefndu en jafnframt dregin frá eignarhluta áfrýjanda með sömu fjárhæð. Þetta veldur því að mismunurinn á milli þeirra við eignaskiptinguna verður tvöföld fjárhæðin eða 4.956.188 krónur en ekki sú fjárhæð sem um var samið. Áfrýjandi hefur ekki sérstaklega nefnt þessa skekkju til stuðnings kröfu sinni um að samningurinn verði felldur úr gildi, heldur einungis vísað með almennum hætti til þess að niðurstaða eignaskiptingar í honum sé ósanngjörn. II Í 1. mgr. 19. gr. eldri barnalaga nr. 20/1992 var kveðið sérstaklega á um að inna mætti af hendi fúlgu til þess að fullnægja framfærsluskyldu með börnum og skyldi þá varðveita fúlguféð með þeim hætti sem fyrir var mælt almennt um fé ófjárráða í lögræðislögum eða í verðtryggðum ríkisskuldabréfum. Slíkt ákvæði er hins vegar ekki að finna í núgildandi barnalögum, en í athugasemdum með frumvarpi að þeim kom fram að samkvæmt mati sifjalaganefndar samrýmdist það ekki því markmiði sem meðlagsgreiðslur hafa að þær væru inntar af hendi með fúlgu. Því væri ákvæðið fellt úr lögum. Var í athugasemdunum talið í samræmi við þessi sjónarmið að foreldrum væri óheimilt við fjárskipti sín á milli að semja svo um að það foreldri sem barn býr hjá fái aukinn hlut í eignum í stað meðlags með barni. Með sama hætti væri foreldrum óheimilt að semja svo um að eign færist á nafn barns í stað þess að með því sé greitt meðlag. Samkvæmt 2. mgr. 55. gr. barnalaga er eigi heimilt að semja um lægra meðlag en barnalífeyri nemur eins og hann er ákveðinn á hverjum tíma samkvæmt lögum um almannatryggingar. Nefnist það einfalt meðlag í lögunum. Þá segir í 1. mgr. 63. gr. laganna að meðlag skuli greiða mánaðarlega fyrir fram nema annað sé löglega ákveðið. Ákvæði 14. gr. og 17. gr. eldri barnalaga höfðu að geyma sams konar reglur. Í 63. gr. laga nr. 100/2007 um almannatryggingar, áður 59. gr. laga nr. 117/1993, er svo að finna ákvæði um skyldu Tryggingastofnunar ríkisins til að annast greiðslu einfalds meðlags. Samkvæmt þessu verður talið að lögin kveði á um skyldu til mánaðarlegrar fjárgreiðslu einfalds meðlags. Barnalög banna ekki ótvírætt samninga um að greiðsla viðbótarmeðlags verði innt af hendi í einu lagi. Í ljósi meginreglunnar um samningsfrelsi hjóna til að ráðstafa eignum sínum við fjárslit vegna skilnaðar hefði þurft að kveða á um slíka reglu í lögum hafi ætlunin verið að taka hana upp. Athugasemdir með frumvarpi að lögunum geta ekki talist banna slíka samninga. III Samkvæmt framangreindum athugasemdum en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður talið að aðilar hafi mátt semja um fyrirkomulag meðlagsgreiðslna eins og þau gerðu með 2. gr. umþrætts samnings. Ákvæði 67. gr. lögræðislaga nr. 71/1997 um varðveislu og ávöxtun eigna ófjárráða manns breyta ekki þessari niðurstöðu um gildi samnings aðila. Við mat á ákvæðum 6. gr. samnings aðila um tölulega útfærslu fjárskipta milli þeirra verður auk framanritaðs að líta til þess að skipting eigna er þar tilgreind í tölum þannig að skýrt er hvaða fjárhæð kom í hlut hvors aðila um sig. Þá verður einnig haft í huga að við samningsgerðina gerði stefnda ekki kröfu samkvæmt 1. mgr. 104. gr. hjúskaparlaga til hlutdeildar í lífeyrisréttindum áfrýjanda, en fram er komið að þau voru umtalsverð, þó að útreikningur á þeim liggi ekki fyrir með skýrum hætti. Með vísan til alls þess sem að framan greinir en að öðru leyti með skírskotun til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur um sýknu stefndu af kröfu áfrýjanda og um málskostnað. Eftir þessum úrslitum verður áfrýjandi dæmdur til að greiða stefndu málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, M, greiði stefndu, K, 400.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Mál þetta sem dómtekið var 11. mars sl., er höfðað með birtingu stefnu 6. júní 2007. Stefnandi er M, búsettur í [ ]. Stefnda er K, [ ]götu [ ], Reykjavík. Stefnandi krefst þess að samningur um skilnaðarkjör vegna lögskilnaðar sem undirritaður var hjá fulltrúa sýslumannsins í Reykjavík 19. júní 2006, verði felldur úr gildi að öllu leyti. Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefndu að skaðlausu samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi. Stefnda krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda og málskostnaður úr hendi stefnanda samkvæmt málskostnaðarreikningi. Málavextir. Aðilar máls þessa gengu í hjúskap 22. júní 1996. Þau eignuðust tvo drengi á hjúskapartíma, annan fæddan árið 1995 og hinn fæddan árið 2005. Stefnda óskaði eftir skilnaði við stefnanda í apríl 2006. Fyrir liggur í málinu að stefnandi leitaði til lögmanns, Bryndísar Guðmundsdóttur hdl., til að gera samning vegna skilnaðarkjara. Einnig liggur fyrir að stefnda leitaði ekki sjálf til lögmanns vegna þessa. Lagðar hafa verið fram í málinu vaktaskrár stefnanda vegna maí og júní 2006, þar sem fram koma fjarvistir stefnanda frá vinnu þá mánuði, en stefnandi starfar sem flugstjóri og er búsettur í [ ]. Einnig liggur frammi vottorð Snorra Ingimarssonar um andlegt ástand stefnanda á þeim tíma er samningur um skilnaðarkjör var gerður. Aðilar lögðu fram samning um skilnað og skilnaðarkjör hjá sýslumanninum í Reykjavík 19. júní 2006 og undirrituðu hann að fulltrúa sýslumanns viðstöddum. Var leyfi til lögskilnaðar gefið út í framhaldi af því en stefnandi krafðist lögskilnaðar vegna hjúskaparbrots stefndu, á grundvelli 39. gr. laga 31/1993. Samkvæmt skilnaðarsamningi skyldi forsjá barnanna vera sameiginlega í höndum beggja en lögheimili þeirra vera hjá stefndu. Í sérstöku ákvæði um meðlagsgreiðslur segir að faðir greiði móður tvöfalt lágmarksmeðlag með börnunum A og B frá 1. júní 2006 til fullnaðs 18 ára aldurs þeirra. Viðbótarmeðlag þetta með börnunum teljist að fullu greitt með eingreiðslu að fjárhæð 4.933.214 krónur, sem tekið verði tillit til í fjárskiptum aðila. Fjárhæð viðbótarmeðlags miðist við 17.249 krónur, eins og það ákvarðist við undirritun samningsins, af Tryggingastofnun ríkisins og reiknist til 18 ára aldurs barnanna. Þá segir í ákvæði þessu að þar sem einfalt viðbótarmeðlag með börnunum sé að fullu greitt með greiðslu þessari, geti móðir ekki sótt um aukið meðlag síðar meir úr hendi föðurins án þess að tekið sé tillit til þess að hann hafi þegar greitt einfalt viðbótarmeðlag til framfærslu barnanna til 18 ára aldurs þeirra. Einnig segir þar að faðir geti ekki gert tilkall til endurgreiðslu á viðbótarmeðlagi þó svo að aðstæður hans kunni að breytast, s.s. vegna launalækkunar, atvinnuleysis, náms, veikinda eða annarra atriða. Um eignaskipti er ákvæði í 6. gr. samningsins. Þar segir: Eignir umfram skuldir skv. ofangreindu eru kr. 21.028.604 kr., sbr. 4. og 5. gr. samningsins og helmingur af því er kr. 10.514.302, sbr. ákvæði 6. og 103. gr. hjskl. nr. 31/1993. Með vísan til 110. gr. hjskl. nr. 31/1993 er samkomulag um að víkja frá helmingaskiptareglu hjúskaparlaga með þeim hætti að konan fær kr. 2.478.094 meira í sinn hlut. Maðurinn gerir sér grein fyrir þessum mun á eignarskiptum og samþykkir hann með undirritun sinni á samninginn en með því er hann að horfa til hagsmuna barna sinna. Aðilar eru sammála um skiptingu á innbúi. Hvor aðili tekur utan skipta persónulega muni og gjafir sem hafa persónulegt gildi fyrir viðkomandi. Aðilar eru sammála um að skipting eigna og skulda sé eftirfarandi: 1) M afsalar sér 50% hlut í eigninni [ ]götu [ ], Reykjavík til K. K mun taka að sér og ábyrgjast greiðslu áhvílandi veðskulda. 2) Bifreiðin [ ] kemur í hlut mannsins. Hann yfirtekur áhvílandi lán á bifreiðinni. 3) Inneign hjá Agli Árnasyni kemur í hlut konunnar. 4) Eignarhlutir í fyrirtækjunum [ ] ehf. og [ ] ehf. koma í hlut M. 5) Hestar og búnaður vegna þeirra koma í hlut konunnar. 6) Innbú kemur í hlut konunnar að mestu leyti 7) Hlutabréf í Avion Group koma í hlut konunnar 8) Bankareikn. í [ ] kemur í hlut mannsins 9) Konan ábyrgist greiðslu yfirdráttarláns á reikn. [ ] 10) Maðurinn ábyrgist greiðslu lána í [ ]. 11) Konan ábyrgist greiðslu yfirdráttarláns á reikn. [ ] 12) Maðurinn ábyrgist greiðslu yfirdráttarláns í Sparisjóði Kópavogs. 13) Profit Share og endurgreiðsla frá skatti í [ ] kemur í hlut mannsins. Í samræmi við framangreint verða skipti því eins og hér segir Hlutur K: Fasteignin [ ]götu [ ]..............................kr. 41.500.000 Inneign hjá Agli Árnasyni...................................kr. 462.393 Hestar og búnaður..............................................kr. 500.000 Innbú...................................................................kr. 1.000.000 Hlutabréf í Avion Group....................................kr. 48.706 Áhvílandi lán á [ ]götu..........................(kr. 24.285.931) Yfirdráttarlán....................................................(kr. 999.558) Viðbótarmeðlagsgreiðsla.................................(.kr. 4.933.214) Yfirdráttarlán reikn. [ ].................(kr. 300.000) Samtals.............................................................kr. 12.992.396 K fær umfram M.............................. (kr. 2.478.094) Samtals........................................................... kr. 10.514.302 Hlutur M. Vegna hluta af hans eignarhluta, gr. viðbótarmeðlag....................................... kr. 4.933.214 Bifreiðin [ ].......................................... kr. 3.083.000 Bílalán v/ [ ] .........................................(kr. 1.678.414) Eignarhlutar í [ ] ehf. og [ ] ehf.................................................kr. 4.300.000 Bankareikn. í [ ].........................................kr 285.719 Yfirdr.lán í [ ]...........................................(kr. 1.335.795) Lán í [ ]................................................... (kr. 2.120.867) Lán í [ ]...................................................(kr. 848.159) Yfirdráttarlán í Sparisj. Kópavogs...........(kr. 200.000) Profit Share (13.000 Eur).........................kr. 1.236.690 Inneign hjá skatti í [ ] (4.000 Eur) kr. 380.820 Samtals kr. 8.036.208 Það sem K fær umfram M........kr. 2.478.094 Samtals..................................................kr. 10.514.302 Skuld stefnanda við LÍN var haldið utan skipta. Ágreiningur málsins lýtur að því hvort stefnandi geti krafist ógildingar á framangreindum samningi þar sem hann hafi verið bersýnilega ósanngjarn þegar til hans var stofnað. Stefnandi, M, kom fyrir dóm og kvaðst hafa leitað til tveggja annarra lækna vegna vanlíðunar á þeim tíma er skilnaðarsamningur var gerður, en hafi ekki viljað að svo komnu máli gera mikið úr veikindum sínum, þar sem flugskírteini hans hafi verið í húfi. Hann kvaðst hafa leitað eftir aðstoð Bryndísar Guðmundsdóttur lögmanns vegna eignaskipta í kjölfar skilnaðarins, en stefnda hafi sagt að þau þyrftu enga aðstoð. Spurður um tildrög þess að farin var sú leið að stefnandi gerði upp viðbótarmeðlag með eingreiðslu kvað stefnandi að eina leiðin fyrir stefndu til að halda íbúðinni hefði verið sú að stefnandi gerði upp viðbótarmeðlagið með þessum hætti. Stefnda, K, kom fyrir dóm og kvað þau bæði hafa borið hag drengjanna fyrir brjósti við ákvörðun um skiptingu eigna. Vitnið, Snorri Ingimarsson geðlæknir, kvað stefnanda hafa borið hag barna aðila mjög fyrir brjósti við skilnaðinn. Hann kvað að stefnanda hefði ekki liðið vel í kjölfar skilnaðarins, en hann hefði komið eðlilega fyrir, verið málefnalegur og skýr í hugsun. Hann kvaðst ekki minnast þess að stefnandi hafi sagt að stefnda hefði í hótunum við hann eða beitti hann þrýstingi. Þá kvað vitnið að sér hefði ekki þótt nein ástæða til að hvetja stefnanda til að taka sér veikindaleyfi, þar sem hann hafi verið fullkomlega rauntengdur og rólegur, en augljóslega viðkvæmur, þar sem skilnaðurinn hefði reynst honum erfiður. Vitnið, Bryndís Guðmundsdóttir héraðsdómslögmaður, kvað aðdraganda að samningi um skilnaðarkjör hafa verið þann að stefnandi hafi óskað eftir aðstoð vegna hjónaskilnaðar. Þau hafi farið yfir málin í sameiningu og hafi vitnið gert drög að samningi og sent til stefnanda. Upphaflega hafi vitnið verið eingöngu í samskiptum við stefnanda, en fljótlega hafi hún farið að hafa samskipti við stefndu. Vitnið kvað að sig rámaði í að stefnda hefði sent henni póst að beiðni stefnanda. Málsástæður og lagarök stefnanda. Af hálfu stefnanda er á því byggt að fjárskiptasamningur hafi verið bersýnilega ósanngjarn þegar til hans var stofnað. Stefnandi hafi verið undir miklu andlegu álagi þegar samningur var gerður vegna aðdraganda skilnaðar og mikils þrýstings af hálfu stefndu. Hafi hann leitað til geðlæknis vegna vanlíðunar sinnar á tímabilinu en stefnandi hafi verið óvinnufær allan maímánuð. Telji stefnandi að verulega hafi hallað á sig við fjárskipti aðila á milli og að hann hafi ekki haft neina yfirsýn yfir málið vegna andlegs álags og þrýstings af hálfu stefndu. Það sem valdi skekkju í samningnum og geri hann bersýnilega ósanngjarnan sé að viðbótarmeðlagsgreiðsla sé tekin inn í fjárskipti milli aðila sem skuld stefndu, til lækkunar á hennar hlut við skiptin, og samningi stillt þannig upp að hún fái í sinn hlut umfram stefnanda 2.478.094,00 krónur, en viðbótarmeðlag sé talið sem eign stefnanda. Sé þessi niðurstaða augljóslega röng enda muni miklum mun meira á útkomu fjárskipta aðila á milli, þannig að sé ekki litið til meðlagsgreiðslna fái stefnandi í sinn hlut hreina eign 3.102.994,00 krónur en stefnda 17.825.610,00 krónur. Stefnda fái því í sinn hlut 14.822.616,00 krónur umfram stefnanda. Hugsanlega sé talan hærri þar sem ekki sjáist af samningi hvort hlutabréf í Avion Group séu á nafnverði eða markaðsverði, enda ekkert gengi gefið upp. Að auki kveði samningur á um ýmsar frekari greiðslur stefnanda til stefndu. Í reynd fái stefnandi í sinn hlut bifreið, hlutabréf í einkahlutafélagi, bankareikning og skuldir en stefnda fái einbýlishús, innbú, hesta, hlutabréf o.fl. Halli því verulega á stefnanda í fjárskiptum aðila. Er upptalning eigna og skulda í samningnum óskiljanleg þar sem meðlagsgreiðslur stefnanda til stefndu teljast eign hans en sami liður teljist til skuldar hjá stefndu, til lækkunar eignarhluta hennar. Kveður stefnandi að þessi háttur sé ekki í samræmi við ákvæði barnalaga um að meðlag teljist eign barns og að ekki eigi að fjalla um meðlög með börnum í tengslum við fjárskipti aðila á milli. Þá telji stefnandi að ógilda beri samninginn vegna ákvæða hans um meðlagsgreiðslur en óheimilt sé að ákveða meðlag með börnum í formi eingreiðslu til stefndu með þeim hætti sem samningur segi til um. Sé tilgangur meðlagsgreiðslna að tryggja framfærslu barna og því beri að greiða þau mánaðarlega fyrir fram og skuli meðlagi varið í þágu barns. Þá sé ekki gengið fá meðlagsgreiðslunni í samræmi við þá grundvallarreglu að meðlag sé eign barnsins, þannig að það nýtist börnunum, og ekki gengið frá því sem eign barna og þar með í samræmi við reglur um vörslu á fé ólögráða einstaklinga. Beri að aðskilja meðlagsgreiðslur frá öðrum ákvæðum skiptasamnings enda lúti meðlagsgreiðslur öðrum lögmálum en fjárskipti aðila að öðru leyti. Ákvæði í samningnum um að stefnandi geti ekki krafist endurgreiðslu meðlags standist ekki lög og beri því að fella það úr gildi þegar af þeirri ástæðu. Slíkar yfirlýsingar hafi ekkert skuldbindingargildi í sifjarétti. Stefnandi byggir kröfu sína á 2. mgr. 95. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993 en frestur samkvæmt ákvæðinu hafi tekið að líða við útgáfu lögskilnaðarleyfis þar sem skilnaður að borði og sæng hafi ekki verið undanfari lögskilnaðar. Telur stefnandi skilyrðum greinarinnar fullnægt þegar samningur er skoðaður í heild sinni, auk þess sem meðlagsþáttur samningsins sé í andstöðu við barnalög nr. 76/2003. Hljóti ólögmætur samningur að teljast bersýnilega ósanngjarn þegar til hans var stofnað auk þess sem líta verði til aðdraganda skilnaðar og ástands stefnanda þegar samningur var gerður. Til vara byggir stefnandi á 36. gr. samningalaga nr. 7/1936. Málskostnaðarkrafa stefnanda byggir á XXI. kafla laga 91/1991, sérstaklega 130. gr., en krafa um virðisaukaskatt af málflutningsþóknun byggir á lögum nr. 50/1988, þar sem lögmönnum er gert að innheimta virðisaukaskatt vegna þjónustu sinnar. Stefnandi máls þessa er ekki virðisaukaskattskyldur og er honum því nauðsyn að fá skattinn tildæmdan úr hendi stefndu. Málsástæður og lagarök stefndu. Stefnda mótmælir því að fjárskiptasamningur aðila hafi verið bersýnilega ósanngjarn þegar til hans var stofnað auk þess sem stefnandi hafi verið undir miklu andlegu álagi þegar samningurinn var gerður vegna aðdraganda skilnaðarins. Fyrirliggjandi séu gögn í málinu sem staðfesta andlegt ástand stefnanda. Samningur hafi að öllu leyti verið eins og gera megi ráð fyrir og tíðkast hjá hjónum sem skilja. Aðdragandi hafi verið að skilnaðinum eins og stefnda hafi lýst fyrir stefnanda í bréfi þegar að skilnaði kom. Snorri Ingimarsson geðlæknir lýsi andlegu ástandi stefnanda í vottorð sínu og staðfesti að hann hafi verið ágætlega á sig kominn. Stefnandi hafi haft frumkvæði að því að leita til lögmanns. Hann hafi haft lögmanninn sér við hlið þegar skilnaðarsamningur var gerður. Eins og komi fram í tölvupóstum hafi samningur um fjárskipti verið settur á blað með aðstoð lögmanns stefnanda í júnímánuði 2006. Í þeim mánuði hafi stefnandi verið við vinnu allan mánuðinn samkvæmt vaktaplani. Ákvæði 95. gr. hjúskaparlaga eigi ekki við í tilviki aðila enda hafi stefnandi ekki sýnt fram á að fjárskiptasamningur aðila hafi verið ,,bersýnilega ósanngjarn“ á þeim tíma er til hans var stofnað. Fullyrðingar stefnanda í stefnu séu órökstuddar og vanreifaðar og hafi stefnandi því ekki sýnt fram á með nokkru móti að skilyrði framangreinds lagaákvæðis séu til staðar. Allur útreikningur í stefnu sé óskiljanlegur. Þá séu beinlínis rangfærslur í stefnu, svo sem að stefnda hafi fengið einbýlishús þeirra í sinn hlut. Um var að ræða íbúð og bílskúr og var verðmæti hennar metið af fasteignasala áður en uppgjör fór fram. Upplýst er að hlutabréf sem nefnd eru í Avion group eru talin upp á markaðsverði og var báðum aðilum það ljóst við gerð samningsins. Skipti aðila í fjárskiptasamningi hafi verið jöfn og sanngjörn. Aðilar leituðust við að haga skiptum þannig að hvort tæki í sinn hlut við skiptin þær eignir sem þjónuðu hagsmunum hvors um sig. Þá hafi stefnda enga kröfu gert um greiðslu frá stefnanda samkvæmt 104. gr. hjúskaparlaga vegna uppsafnaðra gríðarlegra réttinda hans í lífeyrissjóði sem honum safnaðist á meðan þau voru í hjónabandi. Slíkt sé þó ekki óalgengt hjá hjónum í sömu stöðu og aðilar máls þessa. Bæði stefnandi og stefnda höfðu hagsmuni barnanna að leiðarljósi þegar þau gengu frá skilnaðarsamningi sínum eins og bersýnilega komi í ljós við lestur hans. Stefnandi sé verulega tekjuhærri en stefnda og hafi dvalið langdvölum erlendis allan hjúskapartíma aðila. Í áðurnefndu bréfi stefndu til stefnanda sem hún sendi honum þann 18. apríl 2006 lýsi hún því að stefnandi eigi sitt heimili í [ ] og hafi næga peninga. Stefnda hafi verið mun tekjulægri en stefnandi á því tímamarki. Augljóst sé af tölvupósti stefnanda til lögmanns hans að honum var í mun að reyna að ganga þannig frá hlutum að hann gerði mál sem mest upp við stefndu og lyki öllum greiðslum til hennar, en í tölvupóstinum megi ráða að hann hafði lagt til við lögmanninn að allt meðlag hans í framtíðinni vegna barna aðila yrði gert upp um leið og aðrir fjárhagslegir þættir. Lögmaður hans lýsi því hins vegar fyrir honum að ekki sé heimilt að greiða lágmarksmeðlag í eingreiðslu fyrir fram. Niðurstaða þessa hafi verið sú að stefnda hafi fallist á að taka inn í fjárskiptasamning aðila fjárhæð sem reiknuð var út eins og stefnandi væri að greiða henni viðbótarmeðlag til 18 ára aldurs barna þeirra. Með því að samþykkja það að taka fjárhæðina inn í útreikning uppgjörs tók stefnda ábyrgð á framfærslu barnanna sem nam viðbótarmeðlagi frá föður. Með þessu fyrirkomulagi gátu aðilar tryggt að stefnda og börn aðila gætu búið í húsnæði sem hentaði fjölskyldustærð þeirra eins og íbúðin sem þau bjuggu í á þessu tímamarki og búa enn í. Þá hafi það fyrirkomulag verið mun hentugra heldur en að hún hefði hugsanlega þurft að taka lán til að greiða stefnanda fjárhæðina. Allur útreikningur í stefnu sé óskiljanlegur og honum mótmælt sem slíkum og þar með órökstuddum. Sérstaklega er mótmælt fullyrðingu stefnanda um að skilnaðarsamningur aðila sé ekki í samræmi við ákvæði barnalaga um að meðlag teljist eign barns. Það hafi alla tíð legið ljóst fyrir af hálfu stefndu að við skilnað hafi hún tekið að sér ábyrgð á framfærslu barnanna fyrir stefnanda. Að síðustu sé rétt að tiltaka að í samningi sé ákvæði um að stefnandi skuli greiða helming leikskólagjalds vegna yngra barns aðila en stefnandi hafi aldrei greitt nokkuð af þessu frá því að barnið hætti á einkareknum leikskóla. Stefnandi hafi greitt samkvæmt þessu ákvæði samningsins í byrjun en stefnda hafi ekki gert kröfu til að hann greiddi það frá framangreindu tímamarki. Stefnda hafi því greitt þetta sjálf. Stefnda mótmælir því að forsendur 36. gr. samningalaga nr. 7/1936 séu til staðar eða að mögulegt sé að beita ákvæðinu til ógildingar á skilnaðarsamningi aðila. Fullyrðing stefnanda sé með öllu órökstudd. Málskostnaðarkröfu stefnanda er mótmælt en málskostnaðarkrafa stefndu styðjist við 1. mgr. 130. gr. laga 91/1991 um meðferð einkamála. Krafa um virðisaukaskatt af málflutningsþóknun er reist á lögum númer 50/1988. Stefnda er ekki virðisaukaskattskyld og ber henni því nauðsyn til að fá dóm fyrir skatti þessum úr hendi stefnanda. Niðurstaða. Aðilar máls þessa gerðu með sér samning um fjárskipti vegna skilnaðar, sem undirritaður var í viðurvist fulltrúa sýslumannsins í Reykjavík 19. júní 2006. Í kjölfar þess var gefið út leyfisbréf til skilnaðar. Stefnandi hefur krafist þess að samningur um skilnaðarkjör verði ógiltur að öllu leyti og heldur því fram að verulega halli á hann við fjárskipti vegna skilnaðarins og að hann hafi ekki haft neina yfirsýn yfir málið vegna álags og þrýstings af hálfu stefnda. Ljóst er af gögnum málsins að stefnandi hefur borið nokkru minna úr býtum en stefnda við skiptin og að um nokkurt frávik frá helmingaskiptareglu 103. gr. hjúskaparlaga að ræða, enda er sérstakt ákvæði um það í 6. gr. samningsins, að vikið sé frá helmingaskiptareglu hjúskaparlaga á tiltekinn hátt og að stefnandi hafi gert sér grein fyrir því. Við mat á því hvort samningur vegna fjárskipta við skilnað hjóna teljist bersýnilega ósanngjarn og því unnt að fella hann úr gildi á grundvelli 2. mgr. 95. gr. hjúskaparlaga, verður þó ekki eingöngu litið til hlutlægs mælikvarða um verðmæti þess búshluta sem hvort hjóna ber úr býtum, heldur verður jafnframt að horfa til annarra atvika, svo sem aðdraganda að gerð samningsins og stöðu aðila. Vitnið, Snorri Ingimarsson geðlæknir, sem stefnandi leitaði til um það leyti er aðilar gengu í gegnum skilnað og sömdu um skilnaðarkjör, kvað stefnanda hafa verið rólegan, málefnalegan og rauntengdan í viðtölum við lækninn. Hann kvaðst hafa merkt það að stefnandi bæri mjög hag drengjanna fyrir brjósti og vildi að sem minnst röskun yrði á þeirra högum í kjölfar skilnaðarins. Þá kvað hann að sér hefði ekki þótt ástæða til að leggja að stefnanda að hann tæki sér veikindafrí. Jafnframt kvaðst hann ekki minnast þess að stefnandi hefði sagt stefndu hafa beitt sig þrýstingi við fjárskiptin, eða hafa haft í hótunum við hann. Samkvæmt framangreindum vitnisburði læknisins, sem og framlögðu læknisvottorði, verður ekki fallist á að sönnur hafi verið færðar fyrir því að andlegt ástand stefnanda hafi verið með þeim hætti að hann hafi ekki gert sér grein fyrir efnisatriðum samningsins. Vaktaskrá sem stefnandi hefur lagt fram til stuðnings fullyrðingum um að hann hafi þurft að taka sér veikindafrí í maí og júní 2006, rennir heldur ekki fullnægjandi stoðum undir fullyrðingar stefnanda um að hann hafi verið frá vinnu á þessum tíma vegna bágs andlegs ástands á þeim tíma. Þá er fram komið í málinu að stefnandi leitaði til lögmanns, Bryndísar Guðmundsdóttur, vegna gerðar samnings um skilnaðarkjör og naut aðstoðar hennar við gerð samningsins. Samkvæmt framburði hennar fyrir dómi komu tillögur að fjárskiptum frá stefnanda og voru tillögurnar bornar undir stefndu, sem jafnframt bar fram ákveðnar óskir og gerði ákveðnar kröfur varðandi fjárskiptin. Kvað hún samkomulag hafa verið með aðilum um endanleg ákvæði samningsins. Þá hafi tillaga um viðbótarmeðlag sem stefnandi greiddi með eingreiðslu komið frá stefnanda og samkomulag orðið um að ganga frá samningi með þessum hætti, til að tryggja að sem minnst röskun yrði á stöðu og högum barna aðila. Tölvupóstskeyti frá lögmanninum til stefnanda staðfesta og að vilji stefnanda stóð til að gera upp allt meðlag í formi eingreiðslu. Jafnframt staðfesti lögmaðurinn að samkomulag hefði orðið með aðilum um að haldið væri utan skipta láni sem stefnandi tók hjá Lánasjóði íslenskra námsmanna. Það er mat dómsins að þótt fallast megi á að óvenjulegt sé að ákveða greiðslu viðbótarmeðlags með þeim hætti sem aðilar gerðu í samningi sínum, sé það ekki óheimilt í ljósi þess samningafrelsis sem hjón hafa til að ráðstafa eignum sínum og skuldum við fjárslit vegna skilnaðar. Um viðbótarmeðlag er að ræða og ósk um að greiða það með þeim hætti sem gert var kom frá stefnanda sjálfum og má ráða af gögnum málsins og framburði aðila og vitna að stefnandi hafi valið þessa leið til þess að létta undir með stefndu, svo að sem minnst röskun yrði á búsetu hennar og barna aðila. Stefnda samþykkti þessa ráðstöfun og virðist fullur einhugur hafa ríkt með aðilum um þessa ráðstöfun á þeim tíma er samningur var undirritaður. Þegar allt framangreint er virt og einkum litið til þess að tillaga um eingreiðslu viðbótarmeðlags kom frá stefnanda sjálfum og hann naut aðstoðar lögmanns við skiptin, er ekki talið að stefnandi hafi sýnt fram á að samningur aðila um fjárskipti vegna skilnaðar hafi bersýnilega verið ósanngjarn á þeim tíma sem til hans var stofnað, sbr. 2. mgr. 95. gr. hjúskaparlaga. Þá hefur stefnandi ekki heldur sýnt fram á að skilyrði séu til þess að víkja samningi aðila til hliðar á grundvelli 36. gr. samningalaga. Samkvæmt framansögðu verður stefnda sýknuð af kröfu stefnanda um að samningur aðila um fjárskipti vegna skilnaðar frá 19. júní 2006 verði felldur úr gildi. Í ljósi atvika málsins er rétt að málskostnaður falli niður milli aðila. Ingveldur Einarsdóttir héraðsdómari kveður upp þennan dóm. Dómsorð: Stefnda, K, er sýknuð af kröfu stefnanda, M. Málskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 156/2006
|
Kærumál Þinglýsing
|
Mál þetta, sem var tekið til úrskurðar 23. febrúar sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af 101 Fasteignafélagi ehf., Grandagarði 3, 107 Reykjavík, til efnda in natura á kaupsamningi, auk málskostnaðar, með stefnu birtri 11. janúar 2006.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Guðrún Erlendsdóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 16. mars 2006, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 21. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 3. mars 2006, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að honum yrði heimilað að þinglýsa stefnu í máli hans gegn varnaraðilum. Kæruheimild er í 1. mgr. 28. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og að heimilað verði að þinglýsa stefnu í málinu eða útdrætti úr henni á þær fasteignir, sem kaupsamningur aðila málsins fjallar um og tilgreindar eru í stefnunni. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Varnaraðilar krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Málavextir eru raktir í hinum kærða úrskurði, sem og röksemdir aðila fyrir kröfum sínum. Eftir uppkvaðningu hins kærða úrskurðar var máli sóknaraðila á hendur varnaraðilum vísað sjálfkrafa frá dómi. Þeim úrskurði var hrundið með dómi Hæstaréttar í dag í máli nr. 157/2006 og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Samkvæmt 1. mgr. 28. gr. þinglýsingalaga getur dómari ákveðið með úrskurði að þinglýsa megi stefnu í máli er varðar réttindi yfir fasteign, eða útdrætti úr stefnu. Markmið þessarar heimildar er að gera viðsemjendum þinglýsts eiganda viðvart um ágreining sem varðar réttindi yfir fasteign. Í athugasemdum með ákvæðinu í frumvarpi til þinglýsingalaga kemur fram að til þess að rétt sé að taka til greina kröfu um þinglýsingu stefnu þurfi aðstæður að vera svipaðar því sem 2. mgr. 27. gr. laganna gerir ráð fyrir. Sá sem þess krefst þarf því að færa fram veigamikil rök fyrir staðhæfingu um réttindi sín yfir viðkomandi fasteign, þótt ekki verði á því stigi máls tekin efnisleg afstaða til ágreinings aðila. Þegar litið er til þeirra atriða sem fram eru komin um ágreiningsefni máls þessa og nánar eru rakin í hinum kærða úrskurði, má telja fullnægt skilyrðum til að fallist verði á kröfu sóknaraðila um þinglýsingu stefnu í málinu eða útdráttar úr henni á þær fasteignir sem þar eru taldar upp. Verður hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi. Varnaraðilar greiði óskipt sóknaraðila kærumálskostnað eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Varnaraðilar greiði óskipt sóknaraðila 200.000 krónur í kærumálskostnað.
|
Mál nr. 262/2001
|
Kærumál Dánarbússkipti Aðild Lífsgjöf
|
Dánarbú G (D), ásamt erfingjunum A, E og G, höfðaði mál á hendur erfingjanum S samkvæmt 1. mgr. 124. gr., sbr. XVII. kafla laga nr. 20/1991. Fyrir lá að skiptastjóri hafði veitt þeim A, E og G heimild til að málshöfðunarinnar í nafni D. Gat því ekki átt við að þær ættu sjálfar aðild að málinu samhliða D. Var kröfum þeirra þriggja því vísað sjálfkrafa frá dómi. Af hálfu D var S krafin um greiðslu kröfu að fjárhæð 6.911.407 kr. vegna ráðstafana á fjármunum G á árunum 1995 og 1996. Ekki þótti hafa verið sýnt fram á að G hefði á þeim tíma verið ófær um að fara með fjármuni sína og ekki þóttu nægar líkur að því leiddar að einstakar ráðstafanir, sem um ræddi í málinu, hefðu verið gerðar án þess að þar væri til grundvallar ákvörðun hans sjálfs. Að því leyti sem S hafði sjálf notið góðs af þessum ráðstöfunum þótti engra gagna njóta við um að G hefði ætlast til endurgreiðslu úr hendi S á síðari stigum. S var því sýknuð af kröfu D.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Gunnlaugur Claessen og Ingibjörg Benediktsdóttir. Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 6. júlí 2001, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 10. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 27. júní 2001, þar sem varnaraðili var sýknuð af kröfu sóknaraðila um greiðslu kröfu að fjárhæð 6.911.407 krónur. Kæruheimild er í 133. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Sóknaraðilar krefjast þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar. Til vara krefjast þau þess að varnaraðili verði dæmd til að greiða sóknaraðilanum dánarbúi Guðmundar Bjarnasonar 6.911.407 krónur, aðallega með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af nánar tilgreindum fjárhæðum frá 22. febrúar 1995 til greiðsludags, en til vara með vöxtum samkvæmt 7. gr. sömu laga af sömu fjárhæðum frá 22. febrúar 1995 til 27. júlí 2000 og dráttarvöxtum frá þeim degi til greiðsludags. Sóknaraðilar krefjast einnig málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur og sér dæmdur kærumálskostnaður. Líta verður svo á að með framangreindri kröfu sóknaraðila um dráttarvexti sé ætlast til að um þá fari eftir ákvæði 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. júlí 2001 að telja. I. Eins og nánar greinir í úrskurði héraðsdómara er mál þetta rekið samkvæmt 1. mgr. 124. gr., sbr. XVII. kafla laga nr. 20/1991, í tengslum við opinber skipti á dánarbúi Guðmundar Bjarnasonar, sem fæddist 14. janúar 1910 og lést 21. febrúar 1999. Fyrir liggur að erfingjar eftir Guðmund eru fjórar dætur hans, varnaraðilinn Svanfríður og sóknaraðilarnir Aðalheiður, Erna og Guðmunda, ásamt tveimur börnum látins sonar hans, Friðbirni Ægissyni og Guðrúnu Ægisdóttur. Var dánarbúið tekið til opinberra skipta 21. desember 1999 samkvæmt kröfu varnaraðila. Á skiptafundi 19. júlí 2000 var sóknaraðilunum Aðalheiði, Ernu og Guðmundu veitt heimild skiptastjóra til að höfða mál þetta í nafni dánarbúsins og því til hagsbóta, en á ábyrgð þeirra og kostnað. Í því ljósi getur ekki átt við að þessir sóknaraðilar eigi sjálfar aðild að málinu samhliða dánarbúi Guðmundar Bjarnasonar, enda verður mál ekki rekið á grundvelli 1. mgr. 124. gr. laga nr. 20/1991 nema það sé til að sækja réttindi dánarbús á hendur erfingja eða maka þess látna. Verður kröfum þessara þriggja sóknaraðila því vísað sjálfkrafa frá héraðsdómi. II. Aðalkrafa sóknaraðila um ómerkingu hins kærða úrskurðar og heimvísun málsins er ekki studd haldbærum rökum. Henni verður því hafnað. III. Svo sem fram kemur í hinum kærða úrskurði lést eiginkona Guðmundar Bjarnasonar á árinu 1977, en frá 1993 mun hann hafa búið á heimili varnaraðila þar til yfir lauk. Varnaraðili kveðst allt frá 1980 hafa aðstoðað hann við bankaviðskipti og aðra fjármálaumsýslu. Sóknaraðili rekur kröfu sína á hendur varnaraðila til ráðstafana á fjármunum Guðmundar á árunum 1995 og 1996, sem lýst er skilmerkilega í úrskurði héraðsdómara. Ekki hefur verið sýnt fram á að Guðmundur hafi á þeim tíma verið ófær um að fara með fjármuni sína. Þá hafa heldur ekki verið leiddar nægar líkur að því að einstakar ráðstafanir, sem um ræðir í málinu, hafi verið gerðar án þess að þar lægju til grundvallar ákvarðanir hans sjálfs. Að því leyti, sem fyrir liggur að varnaraðili hafi haft ábata af þessum ráðstöfunum, nýtur engra gagna við um að Guðmundur hafi ætlast til að til endurgreiðslu kæmi úr hendi hennar á síðari stigum. Samkvæmt þessu og að öðru leyti með skírskotun til forsendna hins kærða úrskurðar verður staðfest niðurstaða hans um að sýkna varnaraðila af kröfu sóknaraðilans dánarbús Guðmundar Bjarnasonar. Rétt er að aðilarnir beri hver sinn kostnað af máli þessu í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Kröfum sóknaraðila, Aðalheiðar Guðmundsdóttur, Ernu Guðmundsdóttur og Guðmundu Guðmundsdóttur, er vísað frá héraðsdómi. Varnaraðili, Svanfríður Guðmundsdóttir, er sýkn af kröfu sóknaraðila, dánarbús Guðmundar Bjarnasonar. Málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður fellur niður. Úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 27. júní 2001. I. Mál þetta, sem var tekið til úrskurðar að loknum munnlegum málflutningi 20. þessa mánaðar, var þingfest fyrir dóminum 13. október 2000. Sóknaraðilar eru Aðalheiður Guðmundsdóttir, kt. 240532-4099, Sæbóli 42, Grundarfirði, Erna Guðmundsdóttir, kt. 150633-3979, Rjúpufelli 23, Reykjavík og Guðmunda Guðmundsdóttir, kt. 010740-3049, Engihjalla 1, Kópavogi persónulega og fyrir hönd dánarbús Guðmundar Bjarnasonar, kt. 140110-2219, en hann lést 21. febrúar 1999. Varnaraðili er Svanfríður Guðmundsóttir, kt. 100944-3759, Hörpulundi 4, Garðabæ, dóttir hins látna. Sóknaraðilar gera aðallega þær dómkröfur að varnaraðili verði dæmd til að greiða dánarbúinu 6.911.407 krónur með dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987, sbr. lög nr. 67/1989 af kr. 330.000 frá 22. febrúar 1995 til 2. október 1995, af kr. 2.391.407 frá þeim degi til 24. september 1996, af kr. 4.391.407 frá þeim degi til 21. október 1996, af kr. 4.871.407 frá þeim degi til 4. desember 1996, af kr. 5.871.407 frá þeim degi til 30. desember 1996 og af kr. 6.911.407 frá þeim degi til greiðsludags. Til vara krefjast sóknaraðilar þess að varnaraðili verði dæmd til að greiða dánarbúinu kr. 6.911.407 með vöxtum skv. 7. gr. vaxtalaga með sama hætti og í aðalkröfu til 27. júlí 2000, en með dráttarvöxtum frá þeim degi til greiðsludags. Sóknaraðilar krefjast þess ennfremur að varnaraðili verði dæmd til að greiða sóknaraðilum málskostnað að skaðlausu í samræmi við málskostnaðarreikning. Varnaraðili krefst þess að hún verði sýknuð af öllum kröfum sóknaraðila í þessu máli. Til vara er þess krafist að dómkröfur sóknaraðila verði lækkaðar stórlega. Í báðum tilvikum er þess krafist að sóknaraðilum verði gert að greiða varnaraðila málskostnað að skaðlausu, en til vara að málskostnaður verði felldur niður. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjaness, uppkveðnum 21. desember 1999, var dánarbú Guðmundar Bjarnasonar, tekið til opinberra skipta og Ingi H. Sigurðsson hdl. skipaður skiptastjóri þess. Á skiptafundi 19. júlí 2000 heimilaði skiptastjóri Hlöðver Kjartanssyni hdl., Bæjarhrauni 8, Hafnarfirði, fyrir hönd erfingjanna Aðalheiðar Guðmundsdóttur, kt. 240532-4099, Sæbóli 42, Grundarfirði, Ernu Guðmundsdóttur, kt. 150633-3979, Rjúpufelli 23, Reykjavík og Guðmundu Guðmundsdóttur, kt. 010740-3049, Engihjalla 1, Kópavogi að höfða og reka mál þetta vegna dánarbús Guðmundar Bjarnasonar á hendur meðerfingja þeirra Svanfríði Guðmundsdóttur, sbr. bréf lögmannsins 26. júní 2000. Mál þetta er höfðað skv. heimild í 3. mgr. sbr. 1. mgr. 124. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Við aðalmeðferð málsins kom varnaraðili, Svanfríður Guðmundsdóttir, fyrir dóminn. Ennfremur báru vitni Erna Guðmundsdóttir og Guðmunda Guðmundsdóttir. Framburðar þeirra verður getið í málsatvikalýsingu eftir því sem þurfa þykir. Málsatvik. Guðmundur Bjarnason, sem lést þann 21. febrúar 1999 og eiginkona hans, Sigurrós Rósinkarsdóttir, sem lést þann 26. maí 1977 áttu fimm börn; Aðalheiði, Ernu og Guðmundu, sóknaraðila málsins, Svanfríði, varnaraðila málsins og soninn Ægi, sem lést 25. nóvember 1990. Börn Ægis eru Friðbjörn Rósinkar og Guðrún Inga. Þann 20. september 1995 skipaði sýslumaðurinn í Reykjavík varnaraðila sérstakan lögráðamann þessara barna bróður síns og hún er enn lögráðamaður Guðrúnar Ingu, sem er ólögráða sakir æsku. Eftir lát eiginkonu sinnar sat Guðmundur Bjarnason í óskiptu búi í íbúð þeirra hjóna að Efstasundi 65. Dætur hans litu til með honum og færðu honum mat en þó mun Svanfríður hafa aðstoðað hann sýnu mest, meðal annars við þvotta, þrif, innkaup og fleira. Að auki sá hún um að taka út af bankabók fyrir hann og greiða reikninga. Fyrir dómi sagði varnaraðili að aðstoð hennar við föður sinn vegna fjármála hans hefði hafist þegar hann bjó einn í Efstasundi því þá hafi hann beðið hana að aka sér í bankann. Þetta hafi verið um 1980. Síðar meir hafi hann farið að biðja hana að fara fyrir sig í bankann og hafi það verið sjálfsagt. Hún kvaðst hafa tekið út fyrir hann og greitt reikninga. Stundum hafi faðir hennar komið með henni inn í bankann en stundum hafi hann setið úti í bíl. Í upphafi þessarar umsýslu hafi faðir hennar fyllt út og undirritað eyðublað frá bankanum um það að hún mætti umgangast bankareikninga hans. Hún kvaðst aldrei hafa farið í bankann nema faðir hennar bæði hana um það. Í þau skipti sem hún hafi tekið út fé fyrir föður sinn hafi hann ætíð tekið við því af henni. Faðir varnaraðila dvaldi ennfremur ætíð hjá henni á stórhátíðum og varði sumarfríunum með henni og fjölskyldu hennar. Varnaraðili sagði föður sinn hafa dvalist æ meir á heimili hennar í Garðabæ frá árinu 1991 eftir að hann var útskrifaður af sjúkrahúsi. Árið 1993 hafi hann verið kominn með lögheimili hjá henni og hafi búið þar til dauðadags. Fyrir dómi bar varnaraðili að faðir hennar hefði viljað leggja til heimilis hennar eftir að hann fluttist endanlega þangað. Hann hafi ekki tekið annað í mál en að borga með sér og hafi greitt henni eitthvað í hverjum mánuði en það hafi verið misháar upphæðir í hvert sinn. Þann 11. september 1995 seldi Guðmundur eignina að Efstasundi fyrir 6.000.000 krónur. Varnaraðili kvað son sinn hafa keypt íbúðina. Hún hefði staðið tóm í mörg ár, verið illa farin og því hefði ekkert gengið að selja hana. Varnaraðili taldi íbúðina hafa verið selda á markaðsverði því hún hefði verið seld fyrir milligöngu fasteignasölu. Hluti kaupverðs íbúðarinnar var greiddur með fasteignaveðbréfi að upphæð 3.700.000 og mátti skipta því í húsbréf. Vegna þessarar sölu veitti Guðmundur varnaraðila, 12. september 1995 „fullt og ótakmarkað umboð til að framselja fasteignaveðbréf að fjárhæð kr. 3.700.000 ... og fá í skiptum fyrir það húsbréf” svo og að taka við greiðslum fyrir húsbréfin. Fasteignaveðbréfinu var skipt í húsbréf 18. september 1995. Húsbréfin voru seld Kaupþingi hf. 25. september 1995. Varnaraðili móttók andvirði þeirra, 3.261.407 krónur, í tékka stíluðum á hana og lagði andvirði hans samdægurs inn á sinn eigin bankareikning í Búnaðarbanka Íslands. Varnaraðili sagði að faðir hennar hefði viljað að húsbréfin sem fengust fyrir íbúðina yrðu seld til þess að hann gæti greitt út móðurarfinn. Hann hafi viljað að það sem eftir stóð yrði lagt á tékkareikning hennar, til þægindaauka fyrir hana, því hann hafi ekki átt slíkan reikning. Hún tók fram að faðir hennar hafi sjálfur ráðstafað því, sem hann átti á hennar reikningi. Þeir peningar hafi ekki runnið til hennar. Skiptum á dánarbúi Sigurrósar lauk með gerð erfðafjárskýrslu 22. september 1995 og áritun sýslumanns á skýrsluna 12. október 1995. Varnaraðili sagði föður sinn hafa viljað ganga frá móðurarfinum strax eftir söluna á íbúðinni því hann vildi ekki skulda neinum neitt og þau hafi fengið Sigríði Ásgeirsdóttur, lögfræðing, til þess að ganga frá erfðafjárskýrslunni. Varnaraðili kvaðst hafa afhent lögfræðingnum þau gögn sem skýrslan byggðist á en þau hefði hún fengið frá föður sínum. Það sé rétt að í skýrslunni hefði ekki verið getið um bankainnistæðu sem faðir hennar átti á þeim tíma því hann hefði ekki viljað það. Hann hefði sagt að hann hefði aldrei gefið upp að hann ætti þessa bankabók, þetta væri hans séreign sem ekki kæmi við skiptum eftir eiginkonu hans. Á árinu 1996 fékk Guðmundur Bjarnason tvisvar sinnum greiðslur frá Lífeyrissjóði starfsmanna ríkisins inn á bankareikning sinn í Landsbanka Íslands. Annars vegar 18. október 1996, 488.197 krónur og hinsvegar 29. nóvember 1996, 2.014.020 krónur. Þann 1. febrúar 1997 undirritaði Guðmundur gjafabréf þar sem hann gaf varnaraðila, Svanfríði dóttur sinni, 2.500.000 krónur. Í bréfinu var áskilið að hún verði því fé til kaupa á hlut í jörðinni Lýsudal í Staðarsveit. Fyrir dómi sagði varnaraðili föður sinn mjög tengdan jörðinni Lýsudal í Staðarsveit og hafi hann alltaf viljað koma með ef fjölskyldan ætlaði þangað, en jörðin væri í eigu tengdafjölskyldu hennar. Hann hafi því gefið varnaraðila 2.500.000 krónur til að kaupa hlut í jörðinni. Hún sagði föður sinn hafa beðið einhvern að hjálpa sér að vélrita gjafabréfið fyrir upphæðinni en hann hefði sjálfur ritað undir það við skrifborðið í herberginu sínu. Varnaraðili kvað föður sinn ekki hafa afhent sér þessa fjárhæð í einu lagi. Hann hefði farið með henni í banka til að taka féð út. Hún kvaðst ekki muna hvort hluti greiðslunnar hefði verið millifærður á reikning hennar. Varnaraðili kvaðst ekki vera viss um hvort allt féð hefði verið afhent henni þegar gjafabréfið var ritað en hún hefði varið peningunum til að kaupa hlut í jörðinni. Þeir hlutir hefðu verið keyptir af systkinum og systkinabörnum eiginmanns hennar og væri eiginmaður hennar skráður fyrir hlutunum. Varnaraðili tilkynnti lát föður síns til sýslumannsins í Hafnarfirði 2. mars 1999. Í sama mánuði greiddi varnaraðili hverri systur sinni um sig 360.000 krónur í arf eftir föður þeirra en greiddi bróðurbörnum sínum, Friðbirni Rósinkar og Guðrúnu Ingu, ekkert. Fyrir dómi bar varnaraðili að hún hefði ekki gert sér grein fyrir erfðarétti þeirra enda hefði hún ekki notið lögfræðilegrar aðstoðar. Þann 9. júlí 1999 sendi sýslumaður varnaraðila og systrum hennar bréf þar sem skorað var á þær að ljúka skiptum á dánarbúi föður síns. Í þessu skyni fór varnaraðili til sýslumanns og greindi honum frá því að hinn látni léti eftir sig bankareikning og að einu skuldir búsins væri jarðarfararkostnaður. Engu að síður var skráð hjá sýslumanni að búið væri eignalaust. Systur varnaraðila, Aðalheiður, Erna og Guðmunda töldu dánarbúið ekki eignalaust og töldu varnaraðila því ekki hafa staðið rétt að málinu. Fyrir dómi báru bæði Erna og Guðmunda að þær hefðu aldrei rætt fjármál við föður sinn og hefðu ekki vitað neitt um þau. Þær hefðu ekki heldur farið ofan í saumana á sölu íbúðarinnar að Efstasundi heldur hafi þær treyst Svanfríði systur sinni til að sjá um þau mál. Í því skyni að ná sáttum um einkaskipti hittust systurnar fjórar í byrjun september 1999 en sú tilraun varð árangurslaus. Varnaraðili óskaði þá eftir því við Héraðsdóm Reykjaness að dánarbú föður hennar yrði tekið til opinberra skipta. Úrskurður þar að lútandi var kveðinn upp 21. desember 1999. Málsástæður og lagarök sóknaraðila. Sóknaraðilar telja að skiptin eftir móður þeirra, Sigurrósu Rósinkarsdóttur, hafi ekki farið fram á réttum forsendum þar sem verulegum fjárhæðum hafi verið haldið utan skipta til tjóns fyrir erfingja. Sóknaraðilar segjast hafa reynt að grafast fyrir um hvernig varnaraðili ráðstafaði þeim fjármunum sem fengust fyrir húsbréfin í september 1995. Þeir segja upplýst að varnaraðili hafi lagt 2. október 1995, 1.200.000 krónur inn á bankareikning Guðmundar nr. 61651 í Landsbanka Íslands með skýringunni „v/erfðaskatt.” Þessa fjárhæð hafi varnaraðili greitt með tékka á framangreindan bankareikning sinn nr. 20446. Fyrst hafi verið skráð á innborgunarseðilinn kr. 1.075.437, en síðan strikað yfir þá fjárhæð. Sóknaraðilar telja umboð varnaraðila frá Guðmundi Bjarnasyni vegna húsbréfanna hafi ekki náð til þessarar einkameðferðar varnaraðila á fjármunum hans. Sóknaraðilar benda á að sú fjárhæð, sem var fyrst skráð á innborgunarseðilinn, kr. 1.075.437 samsvari þeirri fjárhæð sem erfingjunum Aðalheiði, Ernu og Guðmundu bar í arf eftir móður sína samkvæmt áðurnefndri erfðafjárskýrslu kr. 358.479 x 3 og greidd var þeim af reikningi Guðmundar nr. 61651 sama dag. Ráðstöfun varnaraðila á andvirði húsbréfanna sé því bæði óskýrð og engin gögn um kr. 2.061.407 (kr. 3.261.407 kr. 1.200.000). Þetta andvirði peningaeignar Guðmundar er fyrsti hluti af dómkröfu stefnanda. Sóknaraðilar taka fram að í bréfi lögmanns varnaraðila 22. maí 2000 til skiptastjóra segi, að umbjóðandi hans hafi ráðstafað andvirði húsbréfanna „með þeim hætti sem faðir hennar mælti fyrir um, þ.m.t. til að greiða arf vegna fráfalls” konu hans Sigurrósar. Sóknaraðilar segja að engar skýringar hafi komið fram af hálfu varnaraðila um hverjar aðrar ráðstafanir hennar á fjármunum þessum voru eftir fyrirmælum föður síns, sem varnaraðili staðhæfir hins vegar í greinargerð sinni og skýrslu að hún hafi enga hugmynd um. Miklar þversagnir komi hér fram. Þá benda þeir á að í nefndu bréfi lögmanns varnaraðila sé talið rétt að taka fram að faðir hennar „hafði ekki eigin tékkareikning og því var tékkareikningur umbjóðanda míns notaður til einföldunar við ráðstöfun nefndra fjármuna föður hennar.” Sóknaraðilar telja varnaraðila því í lófa lagið að gera skilmerkilega grein fyrir þessum ráðstöfunum standi vilji hennar til þess, en áður hafi það margkomið fram við skiptameðferðina að engar frekari skýringar eða upplýsingar sé að hafa í þessum efnum frá varnaraðila. Full seint sé að spyrja um ráðstöfun fjármuna föður hennar meðan hann lifði, eftir andlát hans. 21.10.1996 kr.480.000 04.12.1996 kr.1.000.000 30.12.1996 kr.1.040.000 kr.2.520.000 Þessar upphæðir peningaeignar Guðmundar eru annar hluti af dómkröfu stefnanda. Sóknaraðilar benda á að á þeim gögnum sem fram eru komin í málinu kvitti varnaraðili í öllum tilvikum fyrir úttektum af bankareikningum Guðmundar heitins. Þrátt fyrir fyrirspurn skiptastjóra í bréfi 12. janúar 2000 til Landsbanka Íslands hf. um hvort einhver/einhverjir hafi haft umboð til úttekta af þeim hafi ekkert komið fram um það frá bankanum að varnaraðili hafi haft slíkt umboð. Að sögn sóknaraðila eru hæstu upphæðir sem varnaraðili tók út af bankareikningi Guðmundar nr. 61651 árin 1995 og 1996 og engar skýringar eða gögn hafa komið fram um af hálfu stefndu hvernig hún ráðstafaði í þágu Guðmundar eða skv. hans fyrirmælum eftirtaldar: 22.02.1995 kr.330.000 24.09.1996 kr.2.000.000 kr.2.330.000 Þessar upphæðir peningaeignar Guðmundar eru þriðji hluti af dómkröfu sóknaraðila. Að framan hafi verið gerð grein fyrir hæstu fjárhæðunum sem varnaraðili hefur að mati sóknaraðila móttekið af fjármunum Guðmundar og ekki sannanlega skilað til hans eða ráðstafað með öðrum hætti í samræmi við óskir hans og skuldbindingar eða með öðrum hætti í hans þágu. Þær myndi stefnukröfuna: Úttekið af bankareikningi nr. 61651 kr.2.330.000 kr.6.911.407 Sóknaraðilari byggja á því að þeir eigi lögvarða kröfu á hendur varnaraðila um endurgreiðslu þessarra fjármuna Guðmundar Bjarnasonar, sem til hennar hafa runnið, auk vaxta frá því hún móttók féð. Á skiptafundi 30. maí 2000 óskaði lögmaður sóknaraðila eftir því að varnaraðili gæfi svar við því hvort hún væri reiðubúin til að endurgreiða eitthvað af þeim fjármunum föður hennar sem hún hefði kvittað fyrir móttöku á og gögn voru fram komin um við skiptin. Var þá bókað eftir lögmanni hennar að hún teldi sig ekki „skulda dánarbúinu neina fjármuni og því verði ekki um neina endurgreiðslu að ræða.” Á sama skiptafundi var bókuð eftir Friðbirni Rósinkar fyrir hans hönd og systur hans Guðrúnar Ingu sú afstaða hans, „að ekki eigi að krefja Svanfríði um endurgreiðslu fjármuna þeirra sem um hefur verið fjallað.” Á skiptafundi 19. júlí 2000 lýstu umboðsmenn varnaraðila, lögmaður hennar og eiginmaður, því enn yfir fyrir hönd hennar að hún hafnaði öllum framkomnum kröfum í bréfi lögmanns sóknaraðila, dags. 26. júní 2000, sem eru hinar sömu og stefnukrafan. Því og þar sem varnaraðili hafi ekki þrátt fyrir ítrekaðar óskir komið fram með fullnægjandi skýringar og gögn um hvort og þá hvernig hún ráðstafaði þessum fjármunum í þágu Guðmundar eða samkvæmt hans fyrirmælum sé þessi málsókn óhjákvæmileg. Dómkröfur sóknaraðila eru í fyrsta lagi reistar á því að um hafi verið að ræða peningalán Guðmundar Bjarnasonar til varnaraðila og hún hafi notað þá fjármuni í eigin þágu. Varnaraðila sé skylt að endurgreiða sóknaraðila þá fjármuni samkvæmt almennum reglum samninga- og kröfuréttar. Í öðru lagi byggjast dómkröfur sóknaraðila á því að varnaraðili hafi ekki afhent Guðmundi Bjarnasyni þetta fé eins og henni hafi borið eða ráðstafað því með öðrum hætti í samræmi við óskir hans og skuldbindingar eða með öðrum bindandi hætti af hans hálfu í lifanda lífi og í hans þágu. Varnaraðili hafi tekið féð að láni til afnota eða eignar með eða án hans samþykkis og sé skylt að endurgreiða þá fjármuni til sóknaraðila samkvæmt almennum reglum samninga- og kröfuréttar. Í þriðja lagi og til öryggis byggjast dómkröfur sóknaraðila einnig á því að varnaraðili hafi með saknæmum hætti dregið sér umrædda fjármuni Guðmundar Bjarnasonar eða kastað eign sinni á þá, notað þá heimildarlaust í þarfir sjálfrar sín eða annarra, misnotað aðstöðu sína og misfarið með umboð við fjárreiður fyrir Guðmund Bjarnason og auðgast sjálf að sama skapi með ólögmætum hætti og samsvarandi tjóni fyrir sóknaraðila. Varnaraðili sé því bæði greiðsluskyld gagnvart sóknaraðila samkvæmt almennum reglum samninga- og kröfuréttar og bótaskyld samkvæmt almennum reglum skaðabótaréttarins. Málskostnaðarkröfu sína styðja sóknaraðilar einkum við 1. og 2. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 3. mgr. 129. gr. sömu laga, ef til framlagningar málskostnaðarreiknings kemur. Taka beri tillit til virðisaukaskatts á málskostnað skv. lögum nr. 50/1988 um virðisaukaskatt með síðari breytingum, en sóknaraðilar eru ekki virðisaukaskattsskyldir. Málsástæður og lagarök varnaraðila. Varnaraðili byggir mál sitt á því, að við úrlausn málsins verði að taka mið af atvikum þess, þar með talið nánum tengslum föður varnaraðila við hana og fjölskyldu hennar. Enginn vafi leiki á að tengsl varnaraðila við föður hennar hafi verið mun nánari en tengsl systra hennar við hann, enda hafi varnaraðili að mestu leyti annast föður sinni frá árinu 1977 og allt til dauðadags hans árið 1999. Systur varnaraðila hafi hins vegar skipt sér lítið sem ekkert af föður sínum, að Ernu undanskilinni. Enginn vafi sé á að faðir varnaraðila hafi bæði verið til þess fær, líkamlega og andlega, og bær, lagalega og siðferðislega, að taka sínar eigin ákvarðanir um meðhöndlun og ráðstöfun þeirra fjármuna sem hann sannanlega átti, sem og um önnur málefni sem hann snertu. Ákvarðanir sínar hafi faðir varnaraðila tekið á sínum eigin forsendum og án þess að hún, eða aðrir, hefðu þar nokkur áhrif á. Varnaraðili byggir mál sitt á því, að henni beri hvorki lagaleg né siðferðisleg skylda til að upplýsa sóknaraðila um aðstoð sína við föður sinn, hvorki fjármálalega aðstoð né annars konar aðstoð, enda hafi faðir hennar verið sjálfráða og fjár síns ráðandi og sem fyrr getur við góða andlega heilsu allt til dauðadags. Þar fyrir utan hafi varnaraðili einungis verið föður sínum til aðstoðar, þ.e. hún hafi framkvæmt það sem hann bað hana um en hafi ekki tekið neinar sjálfstæðar ákvarðanir um meðhöndlun eða ráðstöfun fjármuna hans. Varnaraðili telur jafnframt, með hliðsjón af framansögðu, að ekki sé með nokkurri sanngirni hægt að krefjast þess af henni að hún sanni móttöku föður síns á þeim fjármunum sem mál þetta er sprottið af eða upplýsi á annan hátt um það með hvaða hætti faðir hennar ráðstafaði þeim greiðslum, enda hafi þessar greiðslur farið fram fyrir 4-5 árum, sem hluti af mun stærri heild og án þess að varnaraðili setti sig sérstaklega inn í málið. Þess utan sé það ekki venja á venjulegum heimilum fólks, að samskipti heimilismanna fari fram með skriflegum hætti eða að ástvinir gefi hverjir öðrum skrifleg fyrirmæli, hvort heldur sem er um fjármálaleg efni eða annarskonar atriði. Engan hafi getað órað fyrir því á umræddum tíma, að ágreiningur kynni að koma upp mörgum árum síðar um aðstoð varnaraðila við föður sinn eða einstaka þætti þeirrar aðstoðar og því sé ekki við varnaraðila að sakast þótt hún hafi ekki tryggt sér sönnun þess að hafa afhent föður sínum umrædda fjármuni. Varnaraðili hafi þrátt fyrir framangreinda afstöðu sína gert grein fyrir öllum þeim fjármunum, sem hún móttók frá föður sínum til nota í hennar eigin þágu, þ.e. 2.500.000 krónur. Til marks um sérstöðu þeirrar ráðstöfunar föður varnaraðila hafi verið útbúið sérstakt skjal um hana. Hafi varnaraðili haft frelsi til að fara með fjármuni föður síns að eigin vild, eins og sóknaraðilar virðist byggja mál sitt á, hvers vegna í ósköpunum hafi varnaraðili og faðir hennar þá séð ástæðu til þess að útbúa sérstaka yfirlýsingu um þessa peningagjöf? Þess utan hafi þessi gjöf verið gefin í lifanda lífi föður varnaraðila, af fullkomlega frjálsum vilja af beggja hálfu og af ákveðnu tilefni. Því er sérstaklega mótmælt sem röngu og ósönnuðu, að þeir fjármunir sem mál þetta er sprottið af hafi runnið til varnaraðila eins og fullyrt er í stefnu, að undanskildum fyrr nefndum 2.500.000 krónum. Varnaraðili vísar til þess að hún hafi að mestu annast um föður sinn í samtals rúma tvo áratugi, eins og áður er fram komið. Meðal þeirra erinda sem hún hafi sinnt fyrir hann, í hans umboði og að hans beiðni, hafi verið bankaviðskipti, jafnt stór sem smá, greiðslur reikninga og fleira þess háttar. Faðir varnaraðila, sem sóknaraðilar leiði rétt sinn frá, hafi samþykkt þessa tilhögun, enda hafi hann átt frumkvæði að henni. Aldrei nokkurn tímann hafi komið fyrir, í þá rúmu tvo áratugi sem varnaraðili hafi aðstoðað föður sinn að þessu leyti, að hann gerði athugasemdir við aðstoð hennar eða fjármálalega umsýslu hennar í hans nafni. Í þessu sambandi sé það sérstaklega athyglisvert, að þau bankaviðskipti sem mál þetta er sprottið af hafi átt sér stað 3-4 árum áður en faðir varnaraðila lést, en hann hafi aldrei gert athugasemdir við þau á meðan hann lifði, hvorki við varnaraðila né nokkurn annan svo vitað sé. Þessar staðreyndir styðji framburð varnaraðila í málinu. Systrum varnaraðila hafi auðvitað vel verið ljóst, að varnaraðili hafi annast að mestu um föður þeirra allt frá árinu 1977. Þær hafi því vitneskju um það eða í það minnsta hafi þeim mátt vera um það kunnugt, að varnaraðili sinnti ýmsum erindum fyrir föður þeirra, þ.m.t. ýmis konar fjármálalegri aðstoð. Upplýst sé að systurnar höfðu um það fulla vitneskju þegar á árinu 1995 að varnaraðili veitti föður sínum aðstoð við sölu á íbúð hans í Efstasundi og við uppgjör á dánarbúi móður þeirra. Þrátt fyrir það hafi þær ekki gert neinar athugasemdir við þá tilhögun, hvorki við varnaraðila né við föður hennar, ekki á þeim tíma né heldur síðar á meðan faðir þeirra lifði. Varnaraðili hafnar því alfarið að henni beri nokkur skylda til að „endurgreiða” dánarbúinu þá fjárhæð, sem krafist er í máli þessu, enda hafi hún hvorki stofnað til skuldar við dánarbúið eða þann er það leiðir rétt sinn frá, þ.e. föður varnaraðila, né heldur valdið þeim aðilum bótaskyldu tjóni. Þvert á móti. Samkvæmt þessu hafi engin krafa stofnast í skilningi kröfuréttar og varnaraðila beri þar af leiðandi engin skylda til að „endurgreiða” dánarbúinu eitt eða neitt. Sóknaraðilar máls þessa beri án nokkurs vafa sönnunarbyrði um það að krafa hafi stofnast í skilningi kröfuréttar, svo og um það hver sé þá eigandi þeirrar kröfu, hver sé skuldarinn og hvers eðlis og efnis krafan sé að öðru leyti. Sóknaraðilar verði að sama skapi að bera halla af því takist þeim ekki sönnun þessara atriða. Ósannað sé og alrangt, að varnaraðili hafi þegið þá fjármuni sem mál þetta varðar að peningaláni. Sóknaraðilar hafi ekki lagt fram nein gögn því til staðfestu eða sannað með öðrum hætti að um hafi verið að ræða peningalán til varnaraðila, til að mynda með framlagningu skuldaviðurkenningar eða lánssamnings. Samkvæmt því sé með öllu ósannað að faðir varnaraðila hafi lánað henni umræddar fjárhæðir. Þá séu einnig ósönnuð öll önnur atriði varðandi tilurð, eðli og efni hinnar meintu kröfu, svo sem það hvenær og hvar hún varð til, hvers eðlis krafan sé og hvers efnis hinn meinti lánssamningur ætti að vera. Sóknaraðilar verði lögum samkvæmt að bera hallann af þessum sönnunarskorti. Ósannað sé og alrangt, að varnaraðili hafi ekki afhent föður sínum framangreint fé eins og henni hafi borið eða ráðstafað því með öðrum hætti í samræmi við óskir hans og skuldbindingar eða með með öðrum bindandi hætti af hans hálfu í lifanda lífi og í hans þágu. Sóknaraðilar ber sönnunarbyrði um þessa fullyrðingu sína eins og aðrar og verði að bera hallann af því takist þeim ekki að færa sönnur á hana. Þá er sérstaklega á því byggt af hálfu varnaraðila, að jafnvel þótt framangreind fullyrðing sóknaraðila teldist sönnuð, þá leiði það ekki sjálfkrafa til þess að krafa teljist hafa stofnast samkvæmt almennum reglum samninga- og kröfuréttar, en á þeim reglum byggi sóknaraðilar mál sitt að þessu leyti. Ósannað sé og alrangt að varnaraðili hafi með saknæmum hætti dregið sér umrædda fjármuni eða kastað eign sinni á þá, notað þá heimildarlaust í þarfir sjálfrar sín eða annarra, misnotað aðstöðu sína og misfarið með umboð við fjárreiður fyrir föður sinn og auðgast sjálf að sama skapi með ólögmætum hætti og samsvarandi tjóni fyrir sóknaraðila. Þetta séu stór orð í garð varnaraðila, enda felist í þeim dylgjur um að hún hafi framið refsiverð brot við umönnun föður síns og aðstoð við hann. Sóknaraðilar beri sem fyrr sönnunarbyrði um öll þessi atriði og verði að bera hallann af því takist þeim ekki sú sönnun. Varnaraðili bendir á að til stuðnings síðast nefndri málsástæðu sinni vísi sóknaraðilar til almennra reglna samninga- og kröfuréttarins og almennra reglna skaðabótaréttarins. Lagarök sín skýri hann ekki nánar í stefnu og þar komi til að mynda ekki fram á hvaða reglu eða reglum skaðabótaréttarins sóknaraðilar byggi mál sitt. Þetta sé vanreifun af hálfu sóknaraðila. Beri að skilja málatilbúnað sóknaraðila svo að byggt sé á sakarreglunni, þá sé því mótmælt að skilyrði þeirrar reglu kunni að vera uppfyllt í málinu, með hliðsjón af atvikum þess. Sóknaraðilar hafi á engan hátt sannað eða gert líklegt að varnaraðili hafi sýnt af sér saknæma háttsemi, skilyrðinu um ólögmæti hafi ekki verið fullnægt og þá sé jafnframt ósannað með öllu að sóknaraðilar hafi orðið fyrir tjóni og þá eftir atvikum hvert sé umfang þess tjóns. Sóknaraðilar beri sönnunarbyrði um öll framangreind atriði samkvæmt almennum reglum skaðabótaréttarins og ólögfestum reglum einkamálaréttarfars. Sóknaraðilar hafi samkvæmt framansögðu ekki sýnt fram á (1) að umræddir fjármunir hafi runnið til varnaraðila, (2) þeir hafi ekki sýnt fram á að eða með hvaða hætti varnaraðili hafi dregið sér eða kastað eign sinni á umrædda fjármuni, (3) þeir hafi ekki sýnt fram á að eða með hvaða hætti varnaraðili eigi að að hafa nýtt umrædda fjármuni heimildarlaust í eigin þágu, (4) þeir hafi alls ekki sýnt fram á að eða með hvaða hætti varnaraðili hafi misfarið með umboð föður síns við fjárreiður fyrir hann, (5) né heldur hafi sóknaraðilar sýnt fram á dánarbúið hafi orðið fyrir tjóni vegna alls þessa og þá hvert sé umfang þess tjóns, og (6) síðast en ekki síst hafi þeir ekki sýnt fram á þá auðgun sem þeir kveði varnaraðila hafa öðlast með ólögmætum hætti. Varnaraðili mótmælir sem röngum dylgjum sóknaraðila um að skipti eftir móður varnaraðila hafi ekki farið fram á réttum forsendum og að verulegum fjárhæðum hafi verið haldið utan skipta erfingjum til tjóns, sbr. bls. 5 í stefnu. Varnaraðili beri þar að auki enga ábyrgð gagnvart sóknaraðilum á þeim skiptum, þótt hún hafi aðstoðað föður sinn við þau. Skiptin hafi farið fram í lifanda lífi föður varnaraðila, að hans frumkvæði og á hans ábyrgð og þeim sé fyrir löngu lokið. Í ljósi þess sé fráleitt að sóknaraðilar, sem leiði rétt sinn frá föður varnaraðila, geti haft uppi nokkrar kröfur á hendur varnaraðila vegna þessa. Síðast en ekki síst hafi sóknaraðilar samþykkt skiptalok, án nokkurra athugasemda, og þær geti þegar af þeim sökum ekki haft uppi neinar frekari athugasemdir eða kröfur vegna þeirra. Hvað varði sérstaklega meðhöndlun varnaraðila á húsbréfum og fjármunum í tengslum við sölu á fasteign föður hennar og dylgjur um það að umboðin, sem varnaraðili hafði frá föður sínum, hafi ekki náð „til þeirrar einkameðferðar hennar á fjármunum hans” sem fólst í því að leggja andvirði seldra húsbréfa inn á persónulegan bankareikning hennar, þá hefur varnaraðili þegar greint frá því að þetta hafi verið gert í hagræðingarskyni, þar sem faðir hennar hafði ekki tékkareikning. Varnaraðili telur einnig gæta nokkurs misskilnings vegna framangreindra umboða, þar sem þau hafi hvorki verið útbúin að kröfu varnaraðila né föður hennar, enda hafi þeim ekki verið ætlað að hafa nokkrar réttarverkanir í samskiptum þeirra á milli. Umboðin hafi verið útbúin og undirrituð af föður varnaraðila í þeim tilgangi einum, að varnaraðili gæti sýnt þriðja manni fram á að hún hefði umboð frá föður sínum til þess að undirrita og/eða meðhöndla þau skjöl sem umboðin varði með þeim hætti sem þar er greint frá. Hvorki varnaraðili né faðir hennar hafi hins vegar talið þörf á skriflegum umboðum, fyrirmælum eða staðfestingum sín á milli enda hafi ríkt fullkomið traust á milli þeirra, auk þess sem varnaraðili hafi framfylgt fyrirmælum föður síns í fullu samráði við hann. Meðal þeirra fjárhæða, sem sóknaraðilar krefji varnaraðila um í þessu máli, sé mismunur á andvirði ofangreindra húsbréfa og greiðslu sem lögð var inn á bankareikning föður varnaraðila í október 1995, þ.e. mismun á 3.261.407 krónum og 1.200.000 krónum eða 2.061.407 krónur. Sóknaraðilar tilgreini réttilega að líkast til megi skýra ráðstöfun 1.075.437 króna sem skömmu síðar voru teknar út af þeim sama reikningi, með þeim hætti að þar hafi farið arfur systra varnaraðila eftir móður sína. Sóknaraðilar geri hins vegar ekki ráð fyrir arfi varnaraðila að fjárhæð 358.479 krónur eða arfi systkinanna Friðbjörns Rósinakars og Guðrúnar Ingu samtals að sömu fjárhæð né heldur gerir þeir ráð fyrir greiðslu erfðafjárskatts að fjárhæð 94.614 krónur. Þannig mætti áfram telja, en varnaraðili telur þetta til marks um það á hve veikum grunni málssókn þessi er byggð af hálfu sóknaraðila. Varakrafa varnaraðila byggir meðal annars á því, að fari svo ólíklega að varnaraðila verði gert að „endurgreiða” eða greiða umrædda fjármuni á einhverjum þeim forsendum, sem nefndar eru í stefnu, þá beri hvað sem öðru líður að lækka stefnufjárhæðina um andvirði framan greindrar peningagjafar, 2.500.000 krónur og fyrr nefndra fjárhæða, sem nema arfi varnaraðila og barna Ægis bróður hennar eftir móður varnaraðila, sem og um þá fjárhæð sem greidd var vegna erfðafjárskatts í tengslum við þau skipti og ef til vill enn frekar. Varnaraðili mótmælir sérstaklega dráttarvaxta- og vaxtakröfum, þar með talið upphafstíma dráttarvaxta og vaxta. Málskostnaðarkrafa varnaraðila byggist á ákvæðum XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, einkum 129. og 130. gr. þeirra laga. Þess er jafnframt krafist að við ákvörðun málskostnaðar verði tekið tillit til skyldu varnaraðila til þess að greiða virðisaukaskatt á málflutningsþóknun lögmanns síns, sbr. lög nr. 50/1988 um virðisaukaskatt með síðari breytingum, en varnaraðili er ekki virðisaukaskattskyldur aðili. Niðurstaða. Sóknaraðilar byggja kröfu sína um að varnaraðili greiði dánarbúinu 6.911.407 krónur í fyrsta lagi á því að varnaraðili hafi fengið þessa fjárhæð að láni frá föður sínum og notað fjármunina í eigin þágu. Í öðru lagi byggja sóknaraðilar þessar kröfur á því að varnaraðili hafi ekki afhent föður sínum þetta fé eins og henni hafi borið eða að hún hafi ekki ráðstafað því með öðrum hætti í samræmi við óskir hans og skuldbindingar eða með öðrum bindandi hætti af hans hálfu í lifanda lífi og í hans þágu. Varnaraðili hafi tekið féð að láni til afnota eða eignar með eða án hans samþykkis. Í þriðja lagi og til öryggis byggja sóknaraðilar kröfur sínar ennfremur á því að varnaraðili hafi með saknæmum hætti dregið sér umrædda fjármuni föður síns eða kastað eign sinni á þá, notað þá heimildarlaust í þarfir sjálfrar sín eða annarra, misnotað aðstöðu sína og misfarið með umboð við fjárreiður fyrir föður sinn og auðgast sjálf að sama skapi með ólögmætum hætti og samsvarandi tjóni fyrir sóknaraðila. Við úrlausn máls þessa verður að byggja á því að faðir málsaðila, Guðmundur Bjarnason, hafi verið til þess fær, bæði líkamlega og andlega og til þess bær bæði lagalega og siðferðilega, að taka sínar eigin ákvarðanir um ráðstöfun og meðhöndlun eigin fjármuna, enda hefur öðru ekki verði haldið fram í máli þessu. Þá ber til þess að líta að þær fjármálaráðsatfanir sem sóknaraðilar byggja kröfur sínar á öðrum þræði, áttu sér stað talsvert áður en Guðmundur lést. Fallast ber á þær röksemdir varnaraðila að sóknaraðilar beri sönnunarbyrðina fyrir því að varnaraðili hafi nýtt umrædda fjármuni í eigin þágu, að frátöldum krónum 2.500.000, sem henni var sannanlega gefið með áðurgreindu gjafabréfi. Er fallist á þær röksemdir varnaraðila að sóknaraðilum hafi ekki tekist að færa fram sannanir fyrir fullyrðingum sínum. Þeir hafa ekki sýnt fram á að umræddir fjármunir hafi runnið til varnaraðila, ekki sýnt fram á að eða með hvaða hætti varnaraðili eigi að hafa dregið sér eða kastað eign sinni á umrædda fjármuni, ekki sýnt fram á að eða með hvaða hætti varnaraðili eigi að hafa hagnýtt sér umrædda fjármuni heimildarlaust í eigin þágu, ekki sýnt fram á að eða meða hvaða hætti varnaraðili hafi misfarið með umboð föður síns við fjárreiður fyrir hann. Þá teljast sóknaraðilar ekki hafa sýnt fram á að dánarbúið hafi orðið fyrir tjóni vegna þessa eða umfang þess tjóns og loks hafa þeir ekki sýnt fram á auðgun sem varnaraðili eigi að hafa öðlast með ólögmætum hætti. Með vísan til framanritaðs og að öðru leyti með vísan til röksemda varnaraðila sem að framan hafa verið raktar er niðurstaðan í máli þessu sú, að sýkna beri varnaraðila af öllum kröfum sóknaraðila í máli þessu. Eftir þeim úrslitum ber að úrskurða sóknaraðila til að greiða varnaraðila óskipt málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn krónur 300.000. Hefur þá ekki verið tekið tillit til virðisaukaskatts. Mál þetta var áður munnlega flutt og tekið til úrskurðar 27. mars sl., en endurflutt 20. þessa mánaðar. Finnbogi H. Alexandersson, héraðsdómari kveður úrskurðinn upp. Ú r s k u r ð a r o r ð Varnaraðili, Svanfríður Guðmundsdóttir, er sýknuð af öllum kröfum sóknaraðila, Aðalheiðar Guðmundsdóttur, Ernu Guðmundsdóttur og Guðmundu Guðmundsdóttur vegna dánarbús Guðmundar Bjarnasonar, í máli þessu. Sóknaraðilar, Aðalheiður Guðmundsdóttir, Erna Guðmundsdóttir og Guðmunda Guðmundsdóttir, greiði óskipt varnaraðila, Svanfríði Guðmundsdóttur, 300.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 303/2010
|
Kærumál Vitni Réttaraðstoð Sératkvæði
|
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem fallist var á að lagaskilyrði væri til flutnings X til Færeyja til að gefa skýrslu sem vitni í sakamáli.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Jón Steinar Gunnlaugsson og Hjördís Hákonardóttir og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 14. maí 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 17. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 14. maí 2010, þar sem fallist er á að lagaskilyrði séu til flutnings varnaraðila til Færeyja til að gefa skýrslu sem vitni í sakamáli. Kæruheimild er í 24. gr. laga nr. 13/1984 um framsal sakamanna og aðra aðstoð í sakamálum. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Svo sem fram kemur í hinum kærða úrskurði sætir varnaraðili gæsluvarðhaldi vegna gruns um fíkniefnabrot. Mun aðalflutningur hafa farið fram í máli hans og er nú beðið dóms. Samkvæmt 1. mgr. 23. gr. laga nr. 13/1984 er það skilyrði fyrir því að verða megi við beiðni annars ríkis um að maður verði sendur þangað til yfirheyrslu sem vitni, að hann sé „fangelsaður eða sviptur frelsi samkvæmt dómi vegna refsiverðs verknaðar“. Þessu skilyrði er ekki fullnægt í máli varnaraðila og ber því að mínum dómi að fella hinn kærða úrskurð úr gildi.
|
Mál nr. 333/2009
|
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
|
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi, nú á grundvelli 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Hjördís Hákonardóttir og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 15. júní 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 15. júní 2009, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til mánudagsins 13. júlí 2009 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Fallist er á að varnaraðili sé undir sterkum grun um að hafa ásamt tveimur meðkærðu framið almannahættubrot sem fallið geti undir 2. mgr. 164. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og varðað allt að 16 ára fangelsi. Með þessari athugasemd og að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 15. júní 2009. Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hefur krafist þess að Héraðsdómur Reykjavíkur úrskurði að X kt. [...] verði gert að sæta gæsluvarðhaldi, allt til mánudagsins 13. júlí nk. kl. 16:00. Enn frekari upplýsingar bárust og voru þær á þann veg að þrír aðilar væru í átökum fyrir utan [...]og að kveikt hefði verið í húsinu. Lögreglan fór þegar á vettvang. Í frumskýrslu lögreglu sem kom á vettvang klukkan 08:35 kemur fram að þeir hafi komið að húsinu [...] í Reykjavík, sem sé einbýlishús, að greinilegt hafi verið að garðhlið að lóð þess hafi verið brotinn, eldur hafi verið í húsinu sem reyk lagði frá og að skömmu eftir að lögregla kom á vettvang hafi eldur breiðst út. Bifreiðin [...] hafi verið kyrrstæð fyrir framan húsið og var hún í gangi. Í framsæti farþegamegin hafi setið kona, A, tveir karlmenn hafi staðið við bifreiðina, kærði B og X. Á lóð hússins hafi verið C og D húsráðandi og hann verið á nærbuxum einum fata. Mennirnir rifust og höfðu lögreglumenn afskipti af þeim. Kærði og meðkærðu og A voru öll flutt á lögreglustöðina til yfirheyrslu. Lögregla hafi rætt við nokkur vitni á vettvangi en tekið í framhaldi formlegar skýrslur af þeim. Vitni töldu vafalaust að mennirnir sem lögregla handtók á staðnum og komu að húsinu skömmu áður á bifreiðinni [...] hefðu einn eða allir lagt eld að húsinu. Vitni hafi verið að því er mennirnir komu akandi að húsinu og að þeir hefðu gengið að húsinu með fyrirgangi og látum m.a. mölvað garðhliðið inn á lóðina. Húsið hefðu þeir barið að utan. Einn þeirra, dökkhærður piltur, hefði tekið brúsa sem lá við hlið vélgarðsláttuvélar sem var við húsið og skvett úr honum á útidyr þess. Síðan hafi verið lagður eldur að, en líklega hafi verið bensín í brúsanum eða rokgjarnt efni. Kærðu beri öllum saman um að farið hafi verið að [...] að frumkvæði kærða C sem hafi átt eitthvað vantalað við D sem þar býr og að C hafi ekið bifreiðinni. Þá beri þeim saman um að þeir hafi allir gengið að húsinu, en þeir hafi ekki komist í samband við húsráðanda. Um atburðarásina þegar tekinn var bensínbrúsi sem var á lóðinni skvett úr honum á útidyrnar og kveikt í beri þeim ekki saman Kærði B hafi borið að meðkærðu X og C hafi verið við dyrnar þegar eldurinn varð en hann viti ekki hvernig eldsupptökin urðu. Kærði X hafi borið að B hafi tekið bensínbrúsa og hellt bensíni á hurðina. C, sem hafi staðið við hliðina á B, hafi sagt við X að sækja kveikjara en hann hafi neitað því og farið aftur að bifreiðinni. Kvaðst hann ekki hafa séð hver kveikti í. Kærði, C, hafi borið að B hafi komið með bensínbrúsa sem var í garðinum og hellt á húsdyrnar. X hafi svo kveikt í. Kvaðst hann ekkert hafa gert til þess að stoppa þá. Kærði X hafi borið að þeir C og B hafi komið að bifreiðinni eftir að búið var að hella bensíni á hurðina. Þeir hafi því næst allir farið í bifreiðina og C ekið burt en stöðvað þegar íbúi hússins D kom út úr húsinu, en þá verið kominn eldur í neðri hluta hurðarinnar. C og B hafi þá farið að manninum og byrjað að rífast við hann. C hafi einnig borið að þeir hafi farið í upp í bifreiðina og ekið af stað eftir að búið var að kveikja í en þeir hafi svo hætt við að fara og farið aftur að húsinu. Af ofangreindu sé ljóst að mikið ósamræmi sé í framburði kærðu hjá lögreglu varðandi eldsupptökin, þ.e. hver hellti bensíni á hurð hússins og hver kveikti í. Bendi þeir hver á annan eða segist ekki vita hver kveikti í. Það liggi hins vegar fyrir að þeir komu saman að [...] með miklum látum og létu ófriðlega og börðu það að utan. Vitnum beri saman um að þeir hafi allir verið við húsið og að einn hafi sótt bensínbrúsa og í framhaldi hafi greinilega verið kveikt í þar sem þeir voru allir við húsið þó svo að vitað væri af húsráðanda inni en það liggi fyrir að kærðu hringdu í húsráðanda úr síma B áður en þeir komu. Kærðu fóru svo upp í bifreiðina eftir að hafa borið eld að húsinu og ætluðu fyrst að aka af vettvangi. Líti lögreglan svo á að um samverknað allra kærðu hafi verið að ræða. Að mati lögreglu sé fram komin sterkur grunur um að kærði hafi í félagi við meðkærðu hafi framið verknað sem varði ævilöngu fangelsi eða allt að 16 ára tímabundinni fangelsisrefsingu. Samkvæmt 2. mgr. 164. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 sé refsilágmark 2 ára fangelsi. Um sé að ræða mjög alvarlegt brot, unnið í félagi við meðkærðu, en brotið sé þess eðlis að mönnum megi vera ljóst að það hafi í för með sér almannahættu. Þá megi mönnum vera ljóst að bersýnilegur lífsháski sé búinn af verkinu og/eða gríðarleg eignarspjöll geti af því hlotist. Samkvæmt bráðabirgðaniðurstöðu dómkvadds matmanns, Guðmundar Gunnarssonar, á almannahættu vegna íkveikjunnar megi telja öruggt að hún hafi leitt til almannahættu fyrir íbúa hússins en eldurinn var kveiktur í anddyri hússins, einu flóttaleiðinni frá húsinu. Telji lögreglustjóri brotið vera í eðli sínu svo svívirðilegt að áframhaldandi gæsluvarðhald sé nauðsynlegt með tilliti til almannahagsmuna. Með vísan til framangreinds, framlagðra gagna og 2. mgr. 95. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008, sé þess krafist að krafan nái fram að ganga. Með vísan til þess sem að framan var rakið er fallist á það með lögreglustjóra að kærði sé undir sterkum grun um að hafa framið afbrot sem að lögum getur varðað allt að 10 ára fangelsi. Ennfremur er fallist á það að brotið sem kærði er grunaður um að hafa framið sé þess eðlis að varðhald teljist nauðsynlegt með tilliti til almannahagsmuna. Samkvæmt þessu eru uppfyllt skilyrði 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 og veður því fallist á kröfu lögreglustjóra eins og nánar greinir í úrskurðarorði Ásgeir Magnússon héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. ÚRSKURÐARORÐ: Kærði, X kt. [...], skal sæta áfram gæsluvarðhaldi, allt til mánudagsins 13. júlí 2009 kl. 16:00.
|
Mál nr. 834/2017
|
Fasteign Skipulag Sveitarfélög Stjórnsýsla Skaðabætur
|
M höfðaði mál á hendur K og krafðist skaðabóta vegna tjóns sem hann taldi sig hafa orðið fyrir vegna samþykktar bæjarstjórnar K á aðalskipulagi fyrir árin 2012 til 2024. Hafði lóð M í aðalskipulagi 1988 til 2008 verið skilgreind sem útivistarsvæði, í aðalskipulagi 1992 til 2012 sem opið svæði en í aðalskipulagi 2000 til 2012 sem óbyggt svæði. Í aðalskipulagi 2012 til 2024 var lóðin á ný skilgreind sem opið svæði. Byggði M á því að sú flokkun rýrði verðgildi lóðarinnar og að frekar ætti að miða við að landið yrði selt sem byggingarlóðir fyrir íbúðarhúsnæði en að öðrum kosti sem byggingarlóðir fyrir atvinnu- og þjónustustarfsemi. Talið var að ekki yrði við annað miðað en að K hefði, allar götur frá aðalskipulaginu 1988 til 2008, ætlað lóð M og svæðin sem umlykja hana til útiveru. Hefði M ekki tekist sönnun þess að með aðalskipulaginu 2012 til 2024 hefði K breytt skipulagi sínu á þann veg að notkun á lóð M hefði breyst. Miðað við fyrra skipulag hefði hann ekki getað haft væntingar til þess að geta nýtt lóð sína á þann hátt sem dómkröfur hans miðuðu við. Yrði krafa hans því hvorki reist á 1. né 2. mgr. 51. gr. skipulagslaga nr. 123/2010. Þá væri ekki annað í ljós leitt en að stjórnsýslumeðferð við undirbúning og samþykkt aðalskipulagsins hefði verið í samræmi við skipulagslög, þar með talið lögbundna aðkomu Skipulagsstofnunar. Hefði M ekki sýnt fram að undirbúningur og samþykkt skipulagsins hefði farið gegn stjórnsýslulögum eða á annan hátt verið ólögmæt. Var K því sýknaður af kröfum M.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnirÞorgeir Örlygsson, Helgi I. Jónsson, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Viðar MárMatthíasson og Símon Sigvaldason dómstjóri.Áfrýjandi skautmálinu til Hæstaréttar 28. desember 2017. Hann krefst þess að stefndi greiðisér aðallega 464.986.000 krónur, til vara 325.169.000 krónur en að þvífrágengnu 185.352.000 krónur, í öllum tilvikum með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8.gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 26. febrúar 2014 til 25.janúar 2017, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degitil greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrirHæstarétti.Dómendur fóru á vettvang 30. október 2018.IFasteigninað Digranesvegi 81 í Kópavogi var eitt sinn hluti jarðarinnar Fífuhvamms íSeltjarnarneshreppi, síðar Kópavogi, og hefur gengið bæði undir nafninuLækjarhvammur og Hrísar. Ágreiningur var um eignarhald á landinu og var úr honumskorið með dómi Hæstaréttar 18. júní 2009 í máli nr. 626/2008. Í þeim dómi varsögu landsins lýst. Samkvæmt því sem þar kom fram og gögnum þessa máls má rekjatilurð Hrísa eða Lækjarhvamms sem sérstakrar afmarkaðrar spildu úr landiFífuhvamms til þess er Ísak Bjarnason leigði, samkvæmt leigusamningi í mars1929, hluta úr landi sínu til Ólafs Þorsteinssonar læknis. Í samningnum kom framað hin leigða spilda væri ,,ca 5.000 fimm þúsund fermetrar“ að stærð, að hún væriaustan megin Kópavogslækjar og að leigusvæðið væri takmarkað af girðingu á tvovegu en á hina tvo af Kópavogslæk. Leigusamningurinn var til 25 ára með heimildtil framlengingar til jafn langs tíma. Þá var ákvæði um brottflutningmannvirkja að leigutíma loknum. Leigutaka var heimilt að framselja rétt sinn samkvæmtsamningnum og gerði hann það. Árið 1953 var rétthafi samkvæmt samningnum ÞórðurBenediktsson og tók hann það ár fé að láni og veðsetti skuldareiganda „húseignmína Hrísa úr Fífuhvammslandi, Kópavogshreppi, Kjósarsýslu með tilheyrandileigulóðarréttindum.“ Vanskil urðu á greiðslu lánsins og þann 26. maí 1961 vareignin seld nauðungarsölu á uppboði. Kaupandi var Ingjaldur Ísaksson, sonurÍsaks Bjarnasonar og faðir áfrýjanda. Í endurriti úr uppboðsbók Kópavogs sagði:,,Vafi er á hvort nokkur lóðarréttindi fylgja eigninni, þar sem því hefur veriðhaldið fram af umboðsmanni landeiganda, að lóðarsamningur sé niður fallinn, ogtekur uppboðskaupandi á sig alla áhættu af þeim vafa.“ Ingjaldur var á þessumtíma einn erfingja að hinum beinu eignarréttindum. Ísak Bjarnason lést 31.janúar 1930 og eiginkona hans 17. júlí 1961 og þá eignuðust Ingjaldur ogsystkini hans Fífuhvammslandið. Með afsali 11. nóvember 1969 seldi IngjaldurÍsaksson umrædda landspildu til sonar síns Magnúsar, áfrýjanda þessa máls.Ingjaldur var þá eigandi Fífuhvammsjarðarinnar ásamt nokkrum systkinum sínum.Spildan var í afsalinu nefnd Lækjarhvammur og bjó áfrýjandi þar á þessum tíma.Í afsalinu kom fram að afsalsgjafi afsalaði til áfrýjanda húseigninni aðLækjarhvammi með öllu sem henni fylgdi og fylgja bæri, þar með töldum lóðarréttindum.Meðafsali 22. ágúst 1980 seldu eigendur Fífuhvamms, Ingjaldur Ísaksson og þau þrjúsystkina hans sem ekki höfðu þá þegar fengið arf sinn greiddan, þann hluta landsinssem þau áttu til stefnda. Hið selda var öll jörðin Fífuhvammur, eins og hún varskilgreind í landamerkjalýsingu 30. maí 1890, að undanskildum spildum oghúseignum sem nánar voru tilgreindar í afsalinu, meðal annars Hrísar, eignMagnúsar Ingjaldssonar. Fasteignin að Digranesvegi 81 er alls 6.603 fermetrarað stærð. Ekki er uppi ágreiningur um mörk eignarinnar. Svo sem áður greinirleiðir áfrýjandi eignarrétt sinn að fasteigninni frá föður sínum, IngjaldiÍsakssyni, sem aftur leiðir hann frá föður sínum, Ísak Bjarnasyni, áður bónda íFífuhvammi. Með bréfiþáverandi lögmanns áfrýjanda 16. júlí 2007 til stefnda var þess farið á leit aðviðræður yrðu teknar upp um kaup stefnda á lóð áfrýjanda í framhaldi afviðræðum milli aðila í apríl sama ár. Af gögnum málsins verður ráðið að stefndihafi talið ýmislegt óljóst varðandi ætluð lóðarréttindi Hrísa. Þeim ágreiningilauk á þann veg, eins og áður greinir, að með framangreindum dómi Hæstaréttar18. júní 2009 var því slegið föstu að landspilda sú sem mál þetta varðar væri eignáfrýjanda. Með aðalskipulagi Kópavogs fyrir árin 2012 til 2024, sem samþykktvar í bæjarstjórn stefnda 26. nóvember 2013 og birt í stjórnartíðindum 26.febrúar 2014, var landspilda áfrýjanda flokkuð sem opið svæði. Áfrýjandi byggirá því að sú flokkun rýri verðgildi eignarinnar. Telur hann að fremur eigi aðmiða við að landið verði selt sem byggingarlóðir fyrir íbúðarhúsnæði en aðöðrum kosti sem byggingarlóðir undir atvinnu- og þjónustustarfsemi. Hefuráfrýjandi höfðað mál þetta til heimtu skaðabóta fyrir tjón sem hann telur sighafa orðið fyrir vegna þessarar landflokkunar.IIÍ málinuliggja fyrir gögn um aðalskipulag stefnda sem varða hina umþrættu landspildu. Fyrstaaðalskipulagið sem lagt hefur verið fram í málinu var unnið í gildistíð skipulagslaganr. 19/1964 og skipulagsreglugerðar nr. 318/1985. Skipulags- og byggingarlögnr. 73/1997 leystu lög nr. 19/1964 af hólmi. Í skipulagsreglugerð nr. 400/1998 varí 4. kafla mælt fyrir um nánar tilgreinda flokka landnotkunar. Eftir gildistökunúgildandi skipulagslaga nr. 123/2010 var sett ný skipulagsreglugerð nr.90/2013, þar sem í 6. kafla er mælt fyrir um flokka landnotkunar. Verður núgerð grein fyrir á hvern hátt lóð áfrýjanda hefur á liðnum árum verið skipað í flokkalandnotkunar í aðalskipulagi stefnda. Í aðalskipulagifyrir árin 1988 til 2008, sem samþykkt var í bæjarstjórn stefnda 27. febrúar1990 og birt 21. maí það ár, sagði um notkun á lóð áfrýjanda að um væri að ræðaútivistarsvæði. Var svæðið grænt að lit á uppdrætti sem fylgdi aðalskipulaginuen íbúðarsvæði ljósgrá og iðnaðarsvæði dökkgrá. Alls voru flokkar landnotkunarí aðalskipulaginu 15. Lóð áfrýjanda var hluti stærra útivistarsvæðis, sem allt vargrænt að lit og teygði sig til norðausturs meðfram Dalvegi í átt að Nýbýlavegi.Til norðurs afmarkaðist svæðið af Hjallahverfinu. Til vesturs skar Digranesvegursvæðið í sundur, en eftir það hélt það áfram í vestur beggja megin viðKópavogslækinn og allt að Hafnarfjarðarvegi. Íþróttasvæði Breiðabliks í Kópavogsdalvar samkvæmt skipulaginu hluti af svæðinu, en merkt sem opið svæði tilsérstakra nota. Var það dökkgrænt að lit. Aðalgöngustígar voru merktir inn áallt þetta svæði, þar með talin lóð áfrýjanda. Aðalskipulagfyrir árin 1992 til 2012 var samþykkt í bæjarstjórn stefnda 2. mars 1994 ogbirt 13. maí það ár. Þar var ekki lengur stuðst við landnotkunarflokkinnútivistarsvæði en í staðinn kominn nýr flokkur sem skilgreindur var sem opiðsvæði. Féll lóð áfrýjanda í þann flokk, sem og öll þau nærliggjandi svæði er aðframan var lýst sem útivistarsvæðum. Svæðið var áfram grænt að lit á uppdrættisem fylgdi skipulaginu og íbúðarsvæði ljósgrá og iðnaðarsvæði dökkgrá.Landnotkunarflokkar voru samkvæmt skipulaginu orðnir alls 19. Til norðausturs,í námunda við lóð áfrýjanda, var í fyrsta sinn skipulagt nýtt svæði sem féll í flokksem opið svæði ætlað til sérstakra nota. Var það dökkgrænt að lit, eins og áttivið um þann flokk í aðalskipulagi stefnda fyrir árin 1988 til 2008. Aðalskipulagfyrir árin 2000 til 2012 var samþykkt í bæjarstjórn stefnda 25. febrúar 2002 ogbirt 30. apríl það ár. Þar var fjöldi landnotkunarflokka aukinn og í fyrsta sinngerður greinarmunur á opnum svæðum og óbyggðum. Um opin svæði sagði að stefndi vilditryggja bæjarbúum fjölbreytta aðstöðu til útiveru, leikja og tómstundastarfs. Aðþví er óbyggð svæði varðaði sagði að markmið stefnda væri að nýta sem bestfjölbreytta útivistarmöguleika sem bæjarlandið byði upp á. Tryggja þyrfti meðgóðum gatna- og stígakerfum milli byggðar og útmerkur að bæjarbúar gætu notiðútiveru innan þess. Féll lóð áfrýjanda samkvæmt skipulaginu í þann flokk aðvera óbyggt svæði, sem og öll þau nærliggjandi svæði er áður var lýst, að þvíundanskildu að íþróttasvæði Breiðabliks í Kópavogsdal hafði stækkað og var merktsérstaklega sem slíkt. Óbyggð svæði voru á uppdrætti ljósgræn að lit en opinsvæði ætluð til sérstakra nota dökkgræn sem fyrr. Norðaustan við lóð áfrýjanda varáfram skipulagt svæði sem opið svæði til sérstakra nota, auk þess sem í fyrstasinn var skipulagt iðnaðarsvæði austan við eign áfrýjanda, þar sem Sorpa fékksíðar aðstöðu. Íbúðarsvæði voru fjólublá að lit á uppdrætti en iðnaðarsvæðiáfram dökkgrá. Landnotkunarflokkar í aðalskipulaginu voru 24. Aðalskipulagfyrir árin 2012 til 2024 var samþykkt í bæjarstjórn stefnda 26. nóvember 2013og birt 26. febrúar 2014. Þar var áfram stuðst við flokkana óbyggð svæði ogopin og lóð áfrýjanda þar skilgreind sem opið svæði. Í skilgreiningu á óbyggðumsvæðum sagði að um væri að ræða svæði þar sem hvorki væri gert ráð fyrir búsetuné atvinnustarfsemi, svo sem hálendi, heiðum og afréttum, að mestu ánmannvirkja annarra en þeirra sem þjóni útivist, afréttarnotum, öryggismálum ogfjarskiptum. Um skilgreininguna var vísað til greinar 6.2.1 ískipulagsreglugerð nr. 90/2013. Skilgreining á opnum svæðum var einnig sögð ísamræmi við fyrrnefnda grein reglugerðarinnar, en með þeim væri átt við svæðifyrir útivist, aðallega í tengslum við þéttbýli, með aðstöðu sem almennriútivist tilheyrir, svo sem stígum og áningarstöðum, auk þjónustu sem veitt væriá forsendum útivistar. Að því er Kópavogsdal varðar var því meðal annars lýstað um væri að ræða 28 hektara útivistarsvæði sem næði frá ós Kópavogslækjar ogupp með honum austur að Lækjarhjalla. Fjölmargar tengingar væru frá Kópavogsdalí nærliggjandi íbúðarhverfi á Digraneshálsi, Smárahverfi og undir Dalveg ogReykjanesbraut í Lindir. Í Kópavogsdal væri að finna ,,Tjarnargarðinn“, þar semeinnig væru bæjarverndaðir trjálundir, skólagarðar, skátaheimili, nokkurleiksvæði, net vinsælla göngustíga og fjöldi áningarstaða. Landnotkunarflokkar vorusamkvæmt skipulaginu alls 27. Opin svæði voru græn að lit, svæði fyriríbúðarbyggð fjólublá og iðnaðarsvæði dökkgrá. IIIÍ hinumáfrýjaða dómi er rakin matsgerð dómkvaddra manna 11. október 2016. Eftiruppkvaðningu héraðsdóms aflaði áfrýjandi viðbótarmatsgerðar sem unnin var af þeimsömu og annast höfðu fyrra matið. Í niðurstöðu hennar 27. desember 2017 komfram að í nær öllum tilvikum væri mjög takmarkandi fyrir sölu lóðar að færahana úr því að vera óbyggt svæði í opið. Vísað var til þess að við endurskoðunaðalskipulags stefnda 2012 til 2024, þegar óbyggð svæði við þéttbýlishlutabæjarins hefðu verið fest í sessi sem opin svæði, hefði nokkrum svæðum sem áðurvoru merkt óbyggð í aðalskipulagi þó verið breytt í byggingarsvæði. Væri það íþeirri eðlilegu þróun sem ætti sér stað til þéttingar byggðar. Dæmi um slíktværi Lundarsvæðið við Fossvogsdalinn, svæði við Kópavogstún og nærtækast ogmjög sambærilegt viðmiðunardæmi væri nágrannalóðin Seldalur handanKópavogslækjar. Öll svæði sem merkt hefðu verið opin svæði til sérstakra nota ísamræmi við eldri skipulagsreglugerð nr. 400/1998 væru nú á gildandiaðalskipulagsuppdrætti merkt opin svæði í samræmi við gildandiskipulagsreglugerð nr. 90/2013. Í viðbótarmatsgerðinnisagði ennfremur að í aðalskipulagi stefnda fyrir árin 2012 til 2024 væru óbyggðsvæði eingöngu í upplandi Kópavogs en eldri óbyggð svæði í neðri byggðum veriðfærð undir opin svæði. Lóð áfrýjanda hefði verið breytt úr óbyggðu svæði í opiðeins og það væri skilgreint í aðalskipulagi stefnda. Um væri að ræða einhverskonar samheiti fyrir óbyggð svæði, opin svæði og svæði fyrir útivist, það eröll svæði sem nýtt væru til útivistar eða á sambærilegan hátt. Töldu matsmennað torsótt væri og sjaldgæft að breytt landnýting væri heimiluð á lóðum semþegar væru skilgreindar sem opin svæði. Þau áhrif sem slík breyting kynni aðhafa í för með sér væru að möguleikar til að viðhalda mannvirkjum og búsetu álóðinni kynnu að virka þrengri og óljósari til viðbótar því að engir formlegirdeiliskipulagsskilmálar væru til fyrir lóðina og húseignir á henni. Var það niðurstaðamatsmanna að sú staðreynd að landi áfrýjanda hefði verið breytt úr óbyggðusvæði í opið virkaði hamlandi fyrir sölu lóðarinnar á frjálsum markaði. Ekkertmarkaðsverð væri til á lóðum á opnum svæðum, en þau væru flest í eigu opinberraaðila. Þau svæði sem almennt væru skilgreind sem óbyggð hefðu þann möguleika aðfá breytta nýtingu í til dæmis íbúðar- eða atvinnulóðir og gæfi það þeim seljanleika.Þegar óbyggðu svæði hefði verið breytt í opið væru sölumöguleikar landsins áhinn bóginn nær úr sögunni nema til viðkomandi sveitarfélaga og væri engu haldbæru viðmiðunarverði til að dreifavarðandi slíkar sölur.IVMálsástæðumaðila og röksemdum að baki kröfum er nánar lýst í hinum áfrýjaða dómi. Eins er þarlýst mati dómkvaddra matsmanna sem áfrýjandi reisir dómkröfur sínar á. Svo semþar er rakið byggir áfrýjandi á því að hann hafi orðið fyrir verulegu tjónivegna samþykktar bæjarstjórnar stefnda 26. nóvember 2013 á aðalskipulagiKópavogs fyrir árin 2012 til 2024. Hefur áfrýjandi höfðað málið til heimtuskaðabóta fyrir tjón sitt og byggir hann kröfur sínar aðallega á 1. mgr. 51.gr. skipulagslaga, til vara á 2. mgr. sömu lagagreinar en að því frágengnu á almennumreglum skaðabóta- og eignaréttar. Ákvæði 51. gr. skipulagslagaer ætlað að tryggja fasteignareiganda bótarétt vegna sérstakra skerðinga áeignarráðum, sem leiða til verulegs fjárhagslegs tjóns fyrir hann umframfasteignareigendur í sambærilegri stöðu, án þess þó að eiginlegt eignarnám hafifarið fram. Er mælt fyrir um hlutlæga bótareglu í1. mgr. 51. gr. laganna. Samkvæmt 78. gr.stjórnarskrárinnar skulu sveitarfélög sjálf ráða málefnum sínum eftir því semlög ákveða. Í 1. gr. skipulagslaga er meðal annars lýst því markmiði þeirra aðþróun byggðar og notkun á landinu öllu skuli vera í samræmi viðskipulagsáætlanir. Er hlutverk sveitarfélaga, sbr. 3. mgr. 3. gr. laganna, aðgera áætlanir sem leiða að lögum til breytinga á ýmsum skyldum og réttindumsveitarfélaga, jafnt sem íbúum þeirra. Í 1. tölulið 2. gr. laganna segir aðaðalskipulag sé skipulagsáætlun fyrir tiltekið sveitarfélag þar sem fram kemurstefna sveitarstjórnar um landnotkun, byggðaþróun, byggðamynstur, samgöngu- ogþjónustukerfi og umhverfismál í sveitarfélaginu. Að framan er því lýsthvernig lóð áfrýjanda hefur verið skilgreind í aðalskipulagi stefnda. Íaðalskipulagi 1988 til 2008 var hún skilgreind sem útivistarsvæði. Íaðalskipulagi 1992 til 2012 var lóðin skilgreind sem opið svæði, en í aðalskipulagi2000 til 2012 sem óbyggt svæði. Í aðalskipulagi 2012 til 2024 var hún á ný skilgreindsem opið svæði. Skilgreiningar þessar byggja á flokkum landnotkunar sem framkoma í skipulagsreglugerðum settum á grundvelli skipulagslaga. Þó svo landáfrýjanda og aðliggjandi svæði falli að einhverju leyti í mismunandi notkunarflokkamilli aðalskipulaga eru þessi svæði þrátt fyrir það í öllum tilvikum græn aðlit í aðalskipulagsuppdráttum. Lóð áfrýjanda er og hefur ávallt verið órjúfanlegatengd aðliggjandi svæði, sem teygir sig til vesturs, norðurs og austurs út frá landihans. Verður ekki við annað miðað en að stefndi hafi, allar götur fráaðalskipulaginu 1988 til 2008, ætlað lóð áfrýjanda og svæðin sem umlykja hana tilútiveru. Sem fyrr greinir byggir áfrýjandi á því að meðaðalskipulaginu 2012 til 2024 hafi stefndi breytt skipulagi sínu á þann veg að notkuná lóð áfrýjanda hafi breyst. Samkvæmt framansögðu hefur áfrýjanda ekki tekistsönnun þess. Miðað við fyrra skipulag gat áfrýjandi ekki haft væntingar tilþess að geta nýtt lóð sína á þann hátt sem dómkröfur hans miðast við. Verðakröfur áfrýjanda því ekki reistar á 1. mgr. 51. gr. skipulagslaga.Ákvæði 2.mgr. 51. gr. skipulagslaga er, líkt og 1. mgr. hennar, ætlað að tryggjafasteignareiganda bótarétt vegna sérstakra skerðinga á eignarráðum. Ákvæðið mælir fyrir um að ef með skipulagihefur verið tekin ákvörðun um að tiltekið svæði skuli nýtt til almenningsþarfa,svo sem undir götu eða veg, og slíkt leiði til þess að fasteign verði ekki nýtteins og eðlilegt er miðað við aðstæður, meðal annars hagnýtingu eigna í næstanágrenni, eigi sá er geti sýnt fram á tjón af þeim sökum rétt á bótum fráviðkomandi sveitarfélagi. Svo sem áður greinir hefur áfrýjanda ekki tekistsönnun þess að umrætt aðalskipulag hafi á nokkurn hátt breytt áformum stefndaum not á lóð áfrýjanda. Verða kröfur hans því heldur ekki reistar á 2. mgr. 51.gr. skipulagslaga. Loks reisir áfrýjandidómkröfur sínar á því að stefndi hafi með samþykkt aðalskipulagsins 2012 til2024 brotið gegn reglum stjórnsýsluréttar um jafnræði og óhlutdrægni viðmeðferð opinbers valds. Þá hafi stefndi með samþykkt aðalskipulagsins skertverðmæti eignar áfrýjanda sem og hagnýtingarmöguleika umfram það sem áfrýjandiþurfi að þola á grundvelli nábýlis- og grenndarréttar. Eins ogað framan er rakið samþykkti bæjarstjórn stefnda 26. nóvember 2013 nýttaðalskipulag fyrir stefnda sem Skipulagsstofnun staðfesti 24. febrúar 2014. Varauglýsing um það sem fyrr segir birt í Stjórnartíðindum 26. sama mánaðar. Ekkier annað í ljós leitt en að stjórnsýslumeðferð við undirbúning og samþykkt aðalskipulagsins2012 til 2024 hafi verið í samræmi við skipulagslög, þar með talið lögbundnaaðkomu Skipulagsstofnunar. Hefur áfrýjandi ekki sýnt fram á að undirbúningur ogsamþykkt aðalskipulagsins hafi farið gegn stjórnsýslulögum eða á annan háttverið ólögmæt. Í málflutningi fyrirHæstarétti var því lýst yfir af hálfu stefnda að hann gæti ekki tekið land íeigu annars til almenningsþarfa nema á grundvelli samnings við eiganda eða aðundangengnu eignarnámi. Þá var því lýst yfir að stefndi hefði ráðist ítilteknar framkvæmdir á lóð áfrýjanda, án þess að fyrir hafi legið samþykkihans eða eignarnám en á þeim tíma hafi stefndi talið sig vera eigandalóðarinnar. Fram er komið að stefndi lagði göngustíg með bundnu slitlagi semfór í gegnum syðsta hluta lóðar áfrýjanda. Eins kom stefndi fyrir malarlögðubílastæði sem að hluta til er á vesturhorni lóðar áfrýjanda og í framhaldi afþví göngustíg með bundnu slitlagi niður að Kópavogslæk. Einnig tók stefndi suðausturhlutalóðarinnar undir athafnasvæði Sorpu. Stefndi hefur fjarlægt girðingu af þvísvæði, en eftir stendur malbikað athafnasvæði, mön og akbraut sem tengistendurvinnslustöðinni. Auk þess mátti sjá við vettvangsgöngu að Sorpa nýtir ennþennan hluta lóðarinnar.Þær framkvæmdir sem hér erlýst ná í heild sinni yfir tiltölulega stórt svæði lóðar áfrýjanda og hefurstefndi samkvæmt framansögðu ráðist í þær án eignarnáms eða heimildar áfrýjanda.Haldbærar upplýsingar um hvenær ráðist var í þessar framkvæmdir liggja ekkifyrir í málinu, en það mun hafa verið áður en aðalskipulagið 2012 til 2024 varsamþykkt og í kjölfarið birt. Hvað sem þessum heimildarlausu framkvæmdumstefnda líður reisir áfrýjandi dómkröfur sínar einvörðungu á því að breyting áaðalskipulagi stefnda 2012 til 2024 hafi leitt til fjártjóns hans og verður dómurþví ekki lagður á þær á öðrum grundvelli. Samkvæmtþessu verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest.Rétt er aðhvor aðili beri sinn kostnað af rekstri málsins fyrir Hæstarétti.Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.DómurHéraðsdóms Reykjaness 6. október 2017.Mál þetta, sem þingfest var 25. janúar sl., ogdómtekið 14. september sl., var höfðað með stefnu, birtri 20. janúar sl. Stefnandi er Magnús Ingjaldsson,kt. [...], Heiðvangi 6, Hafnarfirði. Stefndier Ármann Kristinn Ólafsson, kt. [...], Marbakkabraut 38, Kópavogi, bæjarstjóriKópavogsbæjar, kt. 700169-3759, Fannborg 2, Kópavogi, fyrir höndsveitarfélagsins. Dómkröfurstefnanda eru að stefndi verði dæmdur tilgreiðslu skaðabóta auk vaxta og kostnaðar vegna samþykktar stefnda áaðalskipulagi Kópavogs 2012-2024 þann 26. nóvember 2013, staðfest samkvæmtskipulagslögum nr. 123/2010 þann 24. febrúar 2014 og auglýst 26. febrúar 2014 íB-deild Stjórnartíðinda með auglýsingu nr. 211/2014 skv. 5. mgr. 32. gr.skipulagslaga nr. 123/2010. Aðalkrafastefnanda er að stefndi verði dæmdurtil að greiða stefnanda 464.986.000krónur auk vaxta samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38, 2001 um vexti ogverðtryggingu frá 26. febrúar 2014 til 25. janúar 2017 en með dráttarvöxtumsamkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38, 2001 frá þeim degi til greiðsludags. Varakrafastefnanda er að stefndi verði dæmdurtil að greiða stefnanda 325.169.000krónur auk vaxta samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38, 2001 um vexti ogverðtryggingu frá 26. febrúar 2014 til 25. janúar 2017 en með dráttarvöxtumsamkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38, 2001 frá þeim degi til greiðsludags. Þrautavarakrafastefnanda er að stefndi verði dæmdur tilað greiða stefnanda 185.352.000krónur auk vaxta samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38, 2001 um vexti ogverðtryggingu frá 26. febrúar 2014 til 25. febrúar 2017 en með dráttarvöxtumsamkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38, 2001 frá þeim degi til greiðsludags.Í öllum tilvikum krefst stefnandiþess að stefndi verði dæmdur til aðgreiða stefnanda málskostnað aukvirðisaukaskatts samkvæmt síðar framlögðum málskostnaðarreikningi eða aðmati dómsins. Stefndikrefst sýknu af öllum kröfum stefnanda en til vara að stefnukröfur verðilækkaðar verulega. Þá krefst stefndi málskostnaðar úr hendi stefnanda. Málsatvik.Óumdeilt er aðstefnandi er eigandi lóðarinnar að Digranesvegi 81, Kópavogi, fastanúmer206-0563, landnúmer 114370. Lóðin er alls 6.603 fermetrar, hornlóð, og liggurvið Digranesveg og Dalveg. Faðir stefnanda eignaðist lóðina á uppboði árið 1953en seldi hana stefnanda með afsali 11. nóvember 1969. Hét spildan áðurLækjarhvammur og bjó stefnandi þar á þessum tíma. Faðir stefnanda var þá einneigenda Fífuhvammsjarðarinnar ásamt nokkrum systkinum sínum. Þegar stefndieignaðist jörðina Fífuhvamm árið 1980 var landspildan, sem um er deilt,sérstaklega undanskilin, enda í eigu stefnanda sem ekki var aðili að þvíframsali. Stefnandi kveður stefnda hafa leitað til sín um kaup á lóðinni fyrripart árs 2007 en úr því hafi ekki orðið. Með bréfum lögmanna stefnanda þann 16.júlí og 10. ágúst 2007 var áréttað við stefnda að gera tilboð í lóðina eins ogtalað hefði verið um á fundi aðila í apríl 2007. Sætir afmörkun lóðarinnar ídag ekki ágreiningi og er óumdeilt að heildarstærð lóðarinnar er 6.603fermetrar. Á lóðinni er í dag eldra timburhús um 80 fermetrar og sérbyggðurbílskúr. Sorpa var, þar til nýlega, með starfsemi án heimildar eða samþykkisstefnanda á hluta lóðarinnar, alls á 779 fermetrum, en í kjölfar kröfustefnanda samkvæmt aðfararbeiðni, dagsettri 27. mars 2015, var starfsemifyrirtækisins fjarlægð af lóðinni. Í gögnum málins er uppdráttur afaðalskipulagi Kópavogs fyrir árin 1988-2008, staðfestur af Skipulagsstjórnríkisins 18. apríl 1990. Er svæði það sem lóð stefnanda stendur nú á merkt semútivistarsvæði á því aðalskipulagi og landspilda sunnan við Dalveg merktiðnaðarsvæði. Þá var gerð tillaga að breyttu deiliskipulagi, sem samþykkt var afskipulagsstjóra ríkisins 22. desember 1997. Er lóð stefnanda þar teiknuð semgrænt svæði með trjágróðri. Þá segir í greinargerð með breytingunni að ísamþykktu deiliskipulagi sé gert ráð fyrir því að gömlu húsin að Bakka ogLækjarhvammi í Kópavogsdal (Digranesvegur 79 og 81) víki fyrir opnu svæði. Þásegir að í þessari tillögu að breyttu deiliskipulagi sé einnig gert ráð fyrirað þessi hús verði fjarlægð en að á þeim stað sem Bakki standi verði byggtskátaheimili. Í gögnum málsins liggur fyrirbréf stefnanda til stefnda dagsett 12. september 1999 sem ber yfirskriftina„Athugasemdir vegna breitinga á deiliskipulagi og framtíðar staðsetningu Sorpuvið Dalveg“. Var í bréfinu óskað eftir því að hljóðmön vegna staðsetningarSorpu yrði lengd til suðvesturs með ákveðnum hætti. Þá lýsti stefnandi því aðhann óttaðist að staðsetning sorpmóttökunnar til frambúðar kæmi til með að rýramjög eign hans vegna mikillar nálægðar. Áskildi hann sér rétt til þess að óskaeftir breytingu á skipulagi síðar meir á lóð sinni ef honum fyndist nábýlið viðSorpu óbærilegt. Þá kveðst stefnandi allt eins geta hugsað sér að fjarlægjaíbúðarhúsið og nota lóðina á annan hátt, enda geti lóð þessi tæpast talist ágrænu svæði eftir að lóð Sorpu hafi verið samþykkt til frambúðar og lóð stefnandaþar með algerlega skilin frá svonefndu grænu svæði sunnan viðFífuhvammslækinn. Þá liggur fyrir bréf lögmannsstefnanda til stefnda dagsett 14. júlí 2000 þar sem leiðréttingar er krafist ábæjarskipulagi frá 14. desember 1999 en þar komi fram að íbúðarhús stefnandastandi á 900 fm. leigulóð sem sé á svæði sem skilgreint sé sem opið svæði íaðalskipulagi. Segir svo að þar sé um grundvallarmisskilning að ræða hjáskipulagsyfirvöldum. Húsið standi á eignarlóð og um það hafi ekki verið deilt. Meðtillögu að breyttu deiliskipulagi dagsettu 20. júlí 2002 og samþykktu 17.desember 2002 af skipulagsstjóra kemur fram að á fundi bæjarstjórnar Kópavogs10. september 2002 hafi verið samþykkt að auglýsa meðfylgjandi tillögu SveinsÍvarssonar arkitekts að breyttu deiliskipulagi við Bakka, Digranesveg 79. Ítillögunni felist að heimilt verði að byggja skátaheimili allt að 390 fermetraað grunnfleti á einni hæð með aðkomu frá Digranesvegi. Segir að tillagan sébreyting á deiliskipulagi sem hafi verið samþykkt í bæjarstjórn 25. nóvember1997 og af skipulagsstjóra ríkisins 22. desember 1997 í samræmi við gr. 4.4.1 ískipulagsreglugerð nr. 318/1985. Tillagan hafi verið auglýst í samræmi við 25.gr. skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997 m.s.b. frá 20. september til 18.október 2002 með athugasemdafresti til 1. nóvember 2002. Auglýsingin hafi birstí Morgunblaðinu 15. september 2002 og í 101 tbl. Lögbirtingablaðsins 20.september 2002. Athugasemdir og ábendingar hafi borist frá íbúum Bakkahjalla 9,11 og 15. Síðan segir að skipulagsnefnd hafi samþykkt tillöguna og umsögninameð þeirri breytingu að akstursleið frá Digranesvegi að fyrirhugðuðuskátaheimili hafi verið aflögð. Þess í stað hafi verið gerð ný akstursleið aðskátaheimilinu frá fyrirhuguðu bílastæði við Digranesveg. Aðalskipulag,landnotkun og aðalgatnakerfi fyrir tímabilið 1992-2012 var samþykkt afumhverfisráðuneytinu í apríl 1994. Var land þar sem lóð stefnanda stendur áskilgreint sem opið svæði og litað grænt. Aðalskipulagfyrir tímabilið 2002-2012, staðfest 23. apríl 2002, er í gögnum málsins og erþar land stefnanda skilgreint sem óbyggt svæði.Aðalskipulagfyrir tímabilið 2012-2024, staðfest af Skipulagsstofnun 24. febrúar 2014,liggur fyrir. Er land stefnanda þar skilgreint sem opið svæði. Stefnandi gerðiathugasemd þann 19. september 2013 við aðalskipulagið og mótmælti harðlega þeimáformum að lóðin væri talin grænt svæði. Kvað hann það aldrei hafa komið fram ímálaferlum aðila um eignarhald á lóðinni, sbr. dóm Hæstaréttar nr. 626/2008, aðum grænt svæði væri að ræða. Þá gerði stefnandi athugasemdir við stærðlóðarinnar og vitnaði til fundar með Birgi Sigurðssyni skipulagsstjóra stefndaþann 6. ágúst 2013. Með bréfi 3. desember 2013 sendi stefndi stefnanda umsögnvegna innsendra athugasemda og ábendinga. Kemur fram í bréfinu til hvaðaathugasemda var litið og hverju hafi verið breytt með tilliti til innsendraathugasemda. Ekki er tekið fram að breytingar hafi verið gerðar áaðalskipulaginu að ábendingu stefnanda. Stefnandifékk dómkvadda tvo sérfróða matsmenn þann 24. febrúar 2016 til að metaeftirfarandi: . Hvert sématsvirði lóðarinnar að Digranesvegi 81, Kópavogi, sem byggingarlóðar undiratvinnu- og þjónustustarfsemi. 2. Hvert sématsvirði lóðarinnar sem byggingarlóðar undiríbúðarhúsnæði. 3. Hvert sématsvirði lóðarinnar samkvæmt gildandi aðalskipulagi stefnda 2012-2024. 4. Hvort hagnýting ágrænu svæði innan bæjarmarka Kópavogs verði metin til fjár. 5. Hvert sémeðalmatsvirði fermetra eða hektara innan skipulagssvæðis lóðar matsbeiðandasamkvæmt gildandi aðalskipulagi Kópavogs. 6. Hvert sé verðmætilóðar matsbeiðanda með hliðsjón af svari við spurningu 5. Var matsgerðin lögðfram í málinu þann 25. janúar 2017. Í niðurstöðum matsmanna segir að það miðistvið verðlag 24. febrúar 2014. Niðurstaða1. matsliðar er að matsmenn telji að lóðin hafi alla kosti til þess að verasambærileg lóðunum handan Dalvegar, þ.e. Dalvegur 2, 4, 30 og 32, og byggja þvíverðmat sitt á markaðsvirði þeirra lóða. Matsverð sé 36.400 krónur á fermetraeða samtals 240.352.000 krónur án gatnagerðargjalda og nýtingarhlutfall 0,65. Niðurstaðaní 2. matslið er að matsmenn telja lóðina hafa sambærilega kosti og þæríbúðarlóðir sem séu handan Digranesvegar og standa að græna svæðinu, þ.e.Lækjarsmára 58-62 og Lækjarsmára 78-80. Matsverð sé 78.750 krónur á fermetraeða samtals 519.986.000 krónur án gatnagerðargjalda og nýtingarhlutfall 1,0.Niðurstaðaí matslið 3 er að matsmenn telja að samkvæmt gildandi aðalskipulagi sé ekkimöguleiki á frekari nýtingu lóðarinnar undir byggingar og eingöngu hægt aðhalda við og/eða endurbyggja þær byggingar sem nú þegar séu á lóðinni. Matsverðstjórnist því að stærstum hluta af stærð og ástandi (núverandi) byggingaog gæðum lóðar. Til samanburðar sé horfttil bygginga eins og t.d. Hlíðarhjalla 2a sem standi handan græna svæðisins.Matsverð sé 8.330 krónur á fermetra eða samtals 55.000.000 króna. Umniðurstöðu matsliðar 4 segir að matsmenn telji að hagnýting á grænu svæði innanbæjarmarka Kópavogs verði metin til fjár. 4.1. Sé lóðin ætluð afKópavogsbæ til nota fyrir almenning sem opið grænt svæði sé eðlilegt aðnúverandi lóðareigandi gjaldi ekki þess skipulags meðan aðrir lóðareigendurhafi fengið lóðir sínar skipulagðar sem íbúðahúsalóðir og atvinnuhúsalóðir.Rétt sé því að taka meðaltal af verðmæti sem íbúðar- og atvinnuhúsalóðar eðameðaltal af matsliðum 1 og 2, sem gera 380.169.125 krónur. 4.2. Sé lóðin ætluðtil einkaafnota megi meta slíkt grænt svæði eftir verðmæti húseigna,trjágróðurs, fermetrum í frágengnu svæði, grasi, malbiki, hellulögn o.s.frv.Auk þess megi meta gæði af náttúrunnar hendi, lækinn, hæðir og hóla, skjólsældog afstöðu til sólar sem dæmi. Með hliðsjón af þessu hafi matsmenn lagt mat álóðina. Matsverð sé sama og í matslið 3, 8.330 krónur á fermetra eða samtals 55.000.000króna. Niðurstöðurí matslið 5 eru þær sömu og í matslið 4.2, þ.e. 8.330 krónur á fermetra, og ímatslið 6 þær sömu og í matslið 4.2 eða 55.000.000 króna.Írökstuðningi fyrir ofangreindum niðurstöðum segjast matsmenn hafa tekiðsérstakt tillit til staðsetningar lóðarinnar Digranesvegar 81 í Kópavogi. Lóðinsé ein þeirra lóða á höfuðborgarsvæðinu sem séu miðsvæðis og séu mjög velstaðsettar. Lóðin sé búin þeim kostum að henta bæði sem íbúðarhúsalóð undirfjölbýlishús og einnig sem lóð undir atvinnuhúsnæði. Lóðin sé staðsett nálægtmiðju höfuðborgarsvæðisins á horni mjög fjölfarinna gatna. Á þessu svæði sé ídag mjög sterkur kjarni þjónustu- og verslunarfyrirtækja og einnig blómlegíbúðarbyggð og sé hverfið nær uppbyggt ef frá séu taldar garðyrkjulóðirnar nr.30 og 31 við Dalveg. Fyrirdóminum gaf stefnandi aðilaskýrslu og matsmenn gáfu skýrslu fyrir dómi ogstaðfestu matsgerð sína. Málsástæður oglagarök stefnanda.Stefnandi kveðurstefnda hafa valdið sér fjártjóni í fyrsta lagi með því að ganga ekki tilsamninga við stefnanda um kaup á lóðinni. Í öðru lagi að hafa í aðalskipulagiKópavogsbæjar fyrir tímabilið 2012-2024 skipulagt lóðina sem grænt svæði og íþriðja lagi með því að mismuna lóðareigendum á nærliggjandi landi. Byggirstefnandi aðallega á ákvæði 51. gr. skipulagslaga nr. 123/2010, sakarábyrgð ogreglum nábýlis- og grenndarréttar. Stefnanditelur eign sína vera um margt einstaka. Lóðin sé frábærlega staðsett hornlóðrétt við Smáratorg og liggi við Digranesveg og Dalveg. Lega lóðarinnar sé hagstæðí mörgu tilliti og myndi hún nýtast sérstaklega vel til bygginga. Að ofanverðuvið lóðina sé Sorpa með aðstöðu og allt þar til nýlega hafi Sorpa verið aðhluta inni á lóðinni án heimildar, eins og að framan greinir. Mikil uppbygginghafi verið á svæðinu þarna í kring á fyrsta áratug aldarinnar. Þá hafi einnigverið uppi áform um frekari framkvæmdir, þ.m.t. nokkra fleiribyggingarturna til viðbótar við þá semþegar hafi risið á svæðinu. Uppbygging hafi núna hafist að nýju eftirefnahagshrunið haustið 2008 og hafi lóðir og eignir við Dalveg skipt umeigendur í þeim tilgangi. Mikil umferð sé á svæðinu og aðkoma að lóðinni greið.Fasteignaverð á svæðinu sé hátt, eftirspurn mikil og framboðið takmarkað. Þaðsem geri lóðina sérstaka sé staðsetning hennar en byggingar á lóðinni yrðusérstaklega áberandi og myndu hafa mikið auglýsingagildi. Hverfið sé samþykktverslunar- og þjónustuumhverfi. Myndi lóðin vegna legu sinnar og nálægðar bæðivið samgönguæðar og þjónustu henta sérstaklega vel til íbúðabyggðar. Þá væriuppbygging á lóðinni í samræmi við stefnu stefnda Kópavogsbæjar í staðfestuaðalskipulagi um byggingu og þéttingu byggðar í landi bæjarins. Stefnandi byggir á því að lóðinað Digranesvegi 81 hafi alltaf verið nýtt sem byggingarlóð, allt frá árinu 1929,löngu áður en stefndi eignaðist Fífuhvammslandið. Með samþykktu aðalskipulagiKópavogs 2000-2012 hafi umhverfisráðherra 23. apríl 2002 staðfest að lóðin aðstærstum hluta væri skilgreind sem óbyggt svæði en afnot hennar ekki skilgreindnánar. Hluti lóðarinnar hafi hins vegar verið skilgreindur sem atvinnu- ogiðnaðarsvæði og þar hafi stefndi veitt Sorpu, án heimildar og samþykkisstefnanda, leyfi fyrir starfsemi sína. Ígildandi aðalskipulagi Kópavogs, sem samþykkt hafi verið af bæjarstjórn stefnda26. nóvember 2013 og staðfest samkvæmt skipulagslögum nr. 123/2010 þann 24.febrúar 2014 og birt í B-deild Stjórnartíðinda 26. febrúar 2014, hafi lóðstefnanda tilheyrt svæði því sem nefnt sé Smárar eða Smárahverfi. Fram komi íaðalskipulaginu að það sé skipulagt frá grunni, ólíkt eldri hverfum. Lögð séáhersla á að bjóða upp á annars vegar fjölbreytta byggð sérbýlis- ogfjölbýlishúsa og hins vegar verslunar-, þjónustu- og atvinnuhúsnæði. Fram komiað landnotkun í vesturhluta Smárans sé að stærstum hluta undir íbúðarhúsnæði.Austan Smárahvammsvegar og Dalvegar sé atvinnusvæði. Kópavogslækur afmarkisíðan bæjarhlutann í norður með víðfeðmum útivistar- og íþróttasvæðum. Íaðalskipulaginu segi að megináhersla verði lögð á enn frekari uppbyggingumiðsvæðisins við Reykjanesbraut sunnan Smáralindar og á þróunarsvæði við Dalvegásamt breytingu á umferðarkerfinu næst Reykjanesbraut. Með aukinni byggð íbæjarhlutanum vilja bæjaryfirvöld skapa fleirum tækifæri til að búa og starfa áfrábærum stað og jafnframt nýta þá kosti sem bæjarlandið hafi upp á að bjóða.Þá sé í skipulaginu ráðgerð heildarendurskoðun á skipulagi svæðiskjarnans íSmáranum og Glaðheimum á skipulagstímabilinu samkvæmt skilgreindum markmiðum. Íþeirri endurskoðun sé lagt til að tekið verði á þáttum eins og landnotkun oglandnýtingu með það að markmiði að byggðin verði blönduð íbúðum og verslunar-og þjónustuhúsnæði.Stefnandi byggir áþví að í málaferlum sem hann átti í við stefnda um eignarrétt stefnanda álóðinni hafi aldrei verið minnst á það af hálfu stefnda að lóðin væri eðaskyldi skilgreinast sem grænt svæði, heldur eingöngu talað um mjög verðmætabyggingarlóð. Þrátt fyrir það hafi lóð stefnanda verið skilgreind sem græntsvæði í núgildandi aðalskipulagi og virðist sem stefndi ætli að nýta lóðina semnáttúru- og útivistarsvæði fyrir bæjarbúa og meina þannig stefnanda aðra ogeðlilega hagnýtingu lóðar sinnar. Stefnandi telur að í þessu felist takmarkanirá eignarrétti hans sem hann eigi ekki að þurfa að þola bótalaust. Stefnanditelur að þar sem stefndi hafi ákveðið að nýta lóð stefnanda sem grænt svæði,feli það í sér veruleg verðmæti fyrir stefnda, þannig að lóðin sé nýtt tilalmenningsþarfa. Á sama tíma sé notagildi lóðarinnar fyrir stefnanda, eigandahennar, mjög takmarkað eða í raun ekkert. Þeim takmörkunum á afnotaréttindumstefnanda að lóðinni verður að jafna við ígildi eignarnáms, enda hafi lóðin íraun í heild sinni verið tekin til afnota af hálfu stefnda sem grænt svæði íþágu bæjarbúa, væntanlega með hagsmuni bæjarbúa og bæjarfélagsins að leiðarljósi.Þannig hafi lóð stefnanda umtalsvert verðgildi í för mér sér fyrir sameiginlegahagnýtingu og upplifun bæjarbúa á nágrenni sínu og umhverfi en endurgjaldstefnanda sé aftur á móti ekkert. Óumdeilt sé hins vegar að stefndi telji aðlóð stefnanda sé gríðarlega verðmæt og hafi það komið m.a. fram í fyrrgreinduHæstaréttarmáli nr. 626/2008. Þegarlóðir eða svæði séu tekin eignarnámi í þágu skipulags bæjarfélaga verði aðsjálfsögðu bæði að gera ráð fyrir íbúðabyggð, atvinnusvæði og opnum eða grænumsvæðum. Hins vegar geti bæjarfélag, eins og stefndi, ekki ákveðið að nýtaeingöngu ákveðnar eða eigin lóðir eða svæði til uppbyggingar en taka á samatíma lóðir einkaaðila undir skipulagningu opinna eða grænna svæða. Það aðákveðið hafi verið að nýta einkalóðir sem opin eða græn svæði leiði til slíkratakmarkana á einkaeignarrétti lóðareigenda að slíku verði að jafna viðeignarnám í þágu skipulags viðkomandi svæðis í heild sinni. Viðverðmætaútreikninga á slíku svæði verði því að miða við að fullt verð komi fyrireða að lágmarki að miða við meðaltals verðmætaútreikning flatareiningar áskipulagssvæðinu í heild. Stefnanditelur að hann hafi orðið fyrir verulegu tjóni vegna samþykktar bæjarstjórnarstefnda á samþykktu aðalskipulagi Kópavogs 2012-2024 26. nóvember 2013, semstaðfest var samkvæmt skiplagslögum nr. 123/2010 24. febrúar 2014. Voruaðalskipulagsáætlanir þessar samþykktar þrátt fyrir að stefnandi hefði andmæltgreindum skipulagstillögum á kynningartíma og hafi ekki í neinu verið tekiðtillit til athugasemda hans. Þar sem stefndi hafi hvorki fallist á bótaábyrgðsína né verið tilbúinn til að leysa málið með öðrum hætti, sé stefnandanauðugur sá kostur að höfða dómsmál þetta á hendur stefnda til heimtu skaðabótafyrir tjón sitt. Stefnandibyggir kröfu sína aðallega á bótareglu 1. mgr. og 2. mgr. 51. gr. skipulagslaganr. 123/2010 svo og á almennum reglum skaðabóta- og eignarréttar. Í 1. mgr. ákvæðisins segi að leiði skipulag eða breyting á skipulagitil þess að verðmæti fasteignar skerðist verulega, umfram það sem við eigi umsambærilegar eignir í næsta nágrenni, eigi sá sem geti sýnt fram á tjón af þeimsökum rétt á bótum frá viðkomandi sveitarfélagi. Saknæm háttsemi sé þvíekki skilyrði bóta. Eingöngu þurfi að sýna fram á tjón og orsakasamband á milliþess og gildistöku skipulagsins. Áður hafi samhljóða reglu verið að finna í 1.mgr. 33. gr. eldri skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997. Í 2. mgr. 51. gr.skipulagslaga sé sérstaklega tekið fram að hafi verið tekin ákvörðun ískipulagi um að tiltekið svæði skuli nýtt til almenningsþarfa og slíkt leiðitil þess að fasteign verði ekki nýtt eins og eðlilegt sé miðað við aðstæður,m.a. hagnýtingu eigna í næsta nágrenni, þá eigi sá sem geti sýnt fram á tjón afþeim sökum rétt á bótum frá viðkomandi sveitarfélagi. Með ákvæði þessu hafi þaðsérstaklega verið lögfest að sé svæði nýtt til almenningsþarfa eigilóðareigandi rétt á bótum.Stefnandibyggir á því að óumdeilt sé að ákvæði skipulagslaga nr. 123/2010, sem hafiverið í gildi við staðfestingu skipulagsins 24. febrúar 2014, sbr. 5. mgr. 32.gr. laganna, gildi um réttarsamband málsaðila. Stefnandi hafi fengið matdómkvaddra matsmanna um verðmæti lóðarinnar sem sýni fram á umtalsverðaverðrýrnun lóðarinnar að Digranesvegi 81, er leiði af fyrrnefndu aðalskipulagi.Stefnandi telur augljóst með vísan til fyrirliggjandi matsgerðar að fyrrnefntaðalskipulag 2012-2024 hafi rýrt verðmæti lóðar hans og skert nýtingarmöguleikalóðarinnar stórkostlega frá því sem áður hafi verið, enda ljóst að fasteigninverði ekki nýtt með sama hætti og áður hafi verið gert ráð fyrir. Tjónstefnanda felist fyrst og fremst í því að eignarréttur hans á lóð hans hefurverið takmarkaður með aðalskipulagi stefnda og eigi hann ekki að þurfa að þolaþá takmörkun bótalaust. Samkvæmt samþykktu aðalskipulagi fyrir árin 2000-2012hafi lóðin verið skilgreind að stærstum hluta sem óbyggt eða opið svæði, enafnot hafi ekki verið skilgreind. Þaðkomi þó ekki í veg fyrir að stefndi hafi skilgreint hluta af lóðinni sematvinnu- og iðnaðarsvæði og látið undir Sorpu eins og áður hefur verið nefnt. Íviðræðum við stefnanda, áður en dómsmál var höfðað til úrlausnar umeignarréttindi stefnanda, hafi því verið haldið fram af hálfu stefnda að lóðinyrði nýtt til bygginga og verðmætamat hennar hafi miðast við það. Komi þaðeinnig fram í dómsmálinu sjálfu, eins og áður sé getið. Stefndi hafi hins vegarskilgreint lóðina sem grænt opið svæði í aðalskipulagi fyrir árin 2012-2024.Það hafi stefndi gert þrátt fyrir dóm Hæstaréttar frá 18. júní 2009 nr.626/2008, þar sem eignarréttur stefnanda var viðurkenndur. Stefnandi hafileitað leiða frá árinu 2007, eða frá því að stefndi hafi haldið því fram aðlóðin tilheyrði stefnda, til að nýta lóð sína en hefur ekki verið það mögulegtsökum háttsemi stefnda. Honum hafi því verið meinað að byggja upp eða nýta lóðsína líkt og aðrir lóðareigendur á svæðinu hafa haft leyfi til. Með því aðskipuleggja lóðina sem grænt svæði og skilgreina þannig skýrlega afnotlóðarinnar í skipulagi, hafi stefndi Kópavogsbær tekið endanlega afstöðu tilþess að nýta lóðina fyrir almenning og þannig meinað stefnanda um rétt sinn tilnýtingar á lóð sinni.Stefnandibyggir á því að gildandi aðalskipulag stefnda Kópavogsbæjar hafi því rýrtverðmæti lóðar stefnanda verulega. Samkvæmt mati matsmanna nemi virðilóðarinnar samkvæmt núgildandi skipulagi aðeins broti af virði eignarlóðarinnarhefði hann getað nýtt hana líkt og aðrir lóðarhafar í kring. Á matsfundi hafikomið fram hjá bæjarlögmanni stefnda að hús stefnanda á lóðinni hefði eingöngustöðurétt samkvæmt gildandi skipulagi og ekki mætti endurbyggja þetta gamlaeinbýlishús. Í þeirri stöðu er lóðin einskis virði fyrir stefnanda. Ljóst sé aðskipulagsákvörðun stefnda hafi ekki falið í sér almenna takmörkun sem stefnandiverði að þola bótalaust. Tjón vegna ákvörðunarinnar lendi sérstaklega þungt ástefnanda enda hafi stefnandi ætlað árið 2007 að selja stefnda lóðina undiríbúðarhúsabyggð. Líkt og að framan hafi verið rakið hætti stefndi skyndilegavið umrædd kaup þar sem stefndi kvað sig vera eiganda lóðarinnar. Hafieignarhald stefnanda verið staðfest með dómi Hæstaréttar frá 18. júní 2009, nr.626/2008. Þrátt fyrir að frá þeim tíma hafi eignarhald stefnanda að lóðinniverið skýrt og ljóst ákvað stefndi að festa í aðalskipulag fyrir árin 2012-2024að skilgreind afnot á lóð stefnanda skyldi vera opið grænt svæði. Með því hafistefndi tekið vísvitandi ákvörðun um að nýta lóðina sér í hag og meinastefnanda um nýtingu á lóð sinni. Stefnandigat með engu móti búist við því, eftir að dómur hafði fallið um eignarrétt hansað lóðinni, að stefndi tæki sér það vald að skipuleggja lóð hans með þessumhætti. Hafði stefnandi réttmætar væntingar, miðað við málatilbúnað stefndafyrir héraði og Hæstarétti, um að hann gæti nú nýtt verðmæta lóð sína líkt ogstefndi hafði augljóslega hugsað sér sjálfur. Hafði stefnandi þannig réttmætarvæntingar, með hliðsjón af því hvernig aðrir lóðareigendur í kring höfðu nýttsínar lóðir, til þess að hann gæti hagnýtt lóð sína til uppbyggingar á íbúðar-eða atvinnuhúsnæði. Líkt og að framan hefur verið rakið er virði eignarlóðarhans samkvæmt gildandi aðalskipulagi lítið sem ekkert. Þá kveðst stefnandi hafagert athugasemdir við skipulagið, sbr. bréf hans móttekið af stefnda 19.september 2013, en í engu hafi verið tekið tillit til athugasemda hans. Reyndarhafi stefndi gengið svo langt að hann gat ekki einu sinni um að stefnandi hefðigert athugasemdir við aðalskipulagstillöguna á kynningartíma hennar. Kveðststefnandi, með vísan til þess sem að framan er talið, hafa orðið fyrir tjónisem stefnda beri að bæta á grundvelli 1. mgr. og 2. mgr. 51. gr. skipulagslaganr. 123/2010 og 72. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944, sbr. 10. gr.stjórnarskipunarlaga nr. 97/1995 um vernd eignarréttar. Stefnandibyggir einnig á því að stefnda hafi ekki verið heimilt að samþykkjaaðalskipulagið með þeim hætti sem gert var. Verði þá einkum að líta til þess aðstefndi sé bundinn af ákvæðum stjórnsýslulaga og meginreglum stjórnsýsluréttarvið ákvörðunartökur sínar, þ.m.t. ákvarðanir á sviði skipulagsmála. Verði að horfatil þess að aðilar í sömu stöðu og stefnandi höfðu þegar reist byggingar álóðunum í kringum lóð stefnanda og þannig nýtt sínar lóðir með þeim hætti semstefnandi hafði hug á að nýta lóð sína. Með samþykki aðalskipulagsins hafistefndi þannig brotið gróflega gegn jafnræðisreglu 11. gr. stjórnsýslulaga nr.37/1993, sjónarmiðum stjórnsýsluréttar um jafnræði og þeirri skyldu stjórnvaldaað sýna óhlutdrægni í hvívetna við meðferð opinbers valds. Stefnandivísar til þess að eigendur lóðanna í kring hafi fengið leyfi fyrir byggingum ásínum lóðum sem leiði til grófrar mismununar á réttindum lóðareigenda þegarsumir lóðareigendur geti nýtt sínar lóðir undir byggingar en aðrir ekki sökumaðalskipulags bæjaryfirvalda um að hafa græn opin svæði á einkalóðum í bæjarfélaginu.Sé því ljóst að stefndi Kópavogsbær hafi með engum hætti horft til jafnræðislóðarhafa þegar aðalskipulagið var samþykkt. Fól staðfesting og gildistakaaðalskipulagsins fyrir árin 2012-2024 þann 24. febrúar 2014 því í sér ólögmætastjórnvaldsákvörðun. Hefur stefnandi ítrekað bent á ágalla aðalskipulagsins,komið að athugasemdum og krafist þess að það verði endurskoðað. Byggir stefnandi á því aðstefndi hafi þannig með ólögmætum hætti komið í veg fyrir að hann geti hagnýttsér lóð sína eins og hann hafði áformað og hafði réttmætar væntingar til semlóðareigandi. Leiði það til bótaskyldu stefnda að mati stefnanda. Stefnandibyggir þannig á því að stefndi hafi af ásetningi eða gáleysi valdið honum tjónimeð því að samþykkja umrætt aðalskipulag, sem komi í veg fyrir að stefnandigeti nýtt sér lóð sína eins og honum hafi áður verið heimilt og hann vænti.Ljóst sé að stefnda var eða mátti a.m.k. vera ljóst, með hliðsjón affyrirliggjandi gögnum, að með því að samþykkja aðalskipulagið myndi hann valdastefnanda tjóni. Við sakarmatið minnir stefnandiá að stefndi sé handhafi opinbers valds og sérfræðingur í þessum málum og hafivitað eða mátt gera sér grein fyrir afleiðingunum. Með því að samþykkjaaðalskipulagið hafi stefndi verið að skerða verðmæti fasteignar stefnanda ogskerða verulega hagnýtingarmöguleika lóðar hans, bæði núverandi sem og tilframtíðar. Auk þess séu engar sjáanlegar ástæður eða málefnaleg rök fyrir þvíað breyta skipulagi á lóð stefnanda aðrar en þær að halda umráðum lóðarinnar hjástefnda. Svæðið hafi fyrir verið skilgreint sem óbyggt eða opið svæði og þvíauðsjáanlega enginn tilgangur fyrir skipulagsbreytingunum annar en sá að meinastefnanda afnot af lóð sinni, í kjölfar þess að eignarréttur hans varviðurkenndur fyrir dómi. Stefndi hafi því með vísvitandi hætti brotið á eignar-og grenndarrétti stefnanda, honum til tjóns. Telur stefnandi þannig ljóst aðvið sakarmatið skuli sérstaklega horft til beins og einbeitts ásetningsstjórnvaldsins til þess að meina stefnanda um afnot að landi sínu. Geti engumdulist að stefndi sýndi af sér hegðun við samþykkt á skipulaginu sem sæmir ekkigóðum stjórnsýsluháttum. Þá byggir stefnandi á því aðekki sé að sjá að almannahagsmunir hafi búið að baki breytingum áaðalskipulaginu, þar sem fyrir hafi verið stórt grænt svæði hinum megin viðDigranesveginn og því augljóslega óþarfi að skipuleggja lóð stefnanda sem opiðsvæði. Þá liggi fyrir að stefnandi hafi haft réttmætar væntingar til að getahagnýtt lóð sína á sama hátt og aðrir lóðareigendur á svæðinu höfðu gert.Útilokun á nýtingu lóðarinnar með þessum hætti sé stefnanda ótvírætt til tjóns.Á því verði stefndi að bera ábyrgð. Stefnandibyggir loks á því að bótaskylda stefnda verði einnig reist á reglumnábýlisréttar. Með nábýlisrétti sé átt við réttarreglur, sem setji eignarráðumfasteignareiganda skorður eða takmörk af sérstöku tilliti til nálægðar annarrafasteigna og þeirra manna, sem þar dvelja. Byggja réttarreglur þessar einkum ájafnræði aðila í sambærilegri stöðu en að framan hafi verið lýst hvernigstefndi braut gróflega á stefnanda við samþykkt aðalskipulagsins. Eins og fyrrgreini hafi umrætt aðalskipulag í för með sér slíka skerðingu á verðmæti lóðarstefnanda sem og hagnýtingarmöguleikum hennar að það fari langt fram úr því semhann þurfi að þola á grundvelli nábýlis- eða grenndarréttar. Með samþykktaðalskipulagsins hafi stefndi heimilað mun meiri takmarkanir og skerðingu á lóðstefnanda en grenndarreglur almennt leyfi. Skerðing á fasteign stefnanda oghagnýtingarmöguleikum lóðarinnar sé sérstök, veruleg og varanleg. Á því beristefndi ábyrgð og beri honum því að greiða stefnanda bætur af þeim sökum. Stefnandi byggir á því aðtakmörkun stefnda á nýtingarmöguleikum stefnanda á lóð sinni hafi valdið honumverulegu fjártjóni. Þar sem stefndi hafi ekki viðurkennt bótaskyldu sína séstefnanda nauðugur einn sá kostur að höfða mál til að fá tjón sitt bætt.Stefnandi hafi staðreynt tjón sitt með matsgerð tveggja dómkvaddramatsmanna. Matsgerð sem ekki hafi sættandmælum af hálfu stefnda og því síður verið hnekkt með yfirmati. Bótakrafastefnanda byggist á framangreindu mati frá 11. október 2016. Matinu hafi ekkiverið hnekkt og því beri að leggja niðurstöðu þess til grundvallar. Matsmenn hafi komist að rökstuddri niðurstöðusem þeir hafi staðfest fyrir dómi og komi fram í matsgerð þeirra. Afhálfu stefnanda sé krafa hans miðuð við verðlag 24. febrúar 2014 þegar tjón hansvarð. Fjárhæð aðalkröfu miðist við matsvirði lóðarinnar undir íbúðarhúsnæði aðfrádregnu verðmæti lóðarinnar m.v. gildandi aðalskipulag, 464.986.000 krónur. Beri tilgreindfjárhæð vexti samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu frá 26. febrúar 2014 þegar aðalskipulagið tók gildi við birtinguí B-deild Stjórnartíðinda. Stefnandi byggir á því að skaðabótakrafan hafistofnast þegar við gildistöku skipulagsins og að greiða beri vexti samkvæmttilgreindri 8. gr. laga nr. 38/2001 til þingfestingar málsins. Ber fjárhæðindráttarvexti frá þingfestingu samkvæmt 3. mgr. 5. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr.,sömu laga, til greiðsludags.Aðalkrafa stefnanda miðast við matsvirði lóðarinnarundir íbúðarhúsnæði. Af 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944 leiði aðsé land tekið eignarnámi sé áskilið að fullt verð komi fyrir. Beri stefnda þvískylda til að greiða stefnanda bætur á grundvelli þess nýtingarmöguleika sem séhonum hagstæðastur. Þá sé ljóst samkvæmt matsgerð að lóðin skorar afar hátt semþéttingarlóð og væri vel til þess fallin að þétta byggð í samræmi við nýttsvæðisskipulag höfuðborgarsvæðisins. Þá liggi lóðin á milli íbúðar- ogverslunarkjarna og með tilliti til mikillar eftirspurnar eftir íbúðarhúsnæðiséu miklar líkur á því að lóðin verði skipulögð fyrir slíka byggð. Þá megitelja ljóst að einbýlishús það sem stendur á lóðinni gefi fordæmi fyrir því aðlóðin sé nýtt til íbúðabyggðar. Sé sá skilningur einnig í samræmi viðyfirlýsingar stefnda í áðurnefndu máli Hæstaréttar um að landið sé verulegaverðmætt, enda öllum ljóst að hæsta fermetraverð fæst fyrir lóðina sé hún ætluðtil íbúðaruppbyggingar. Var það og ætlun stefnda að nýta lóðina til þeirranota, þegar stefndi falaðist eftir kaupum hennar. Fjárhæð varakröfunnarmiðast við meðaltal af matsvirði lóðarinnar sem byggingarlóðar undiríbúðarhúsnæði og sem byggingarlóðar undir atvinnu- og þjónustustarfsemi aðfrádregnu verðmæti lóðarinnar m.v. gildandi aðalskipulag, 325.169.000 krónur. Bertilgreind fjárhæð vexti samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38, 2001 um vexti ogverðtryggingu frá 26. febrúar 2014 þegar aðalskipulagið tók gildi við birtinguí B-deild Stjórnartíðinda. Stefnandi byggir á því að skaðabótakrafan hafistofnast þegar við gildistöku skipulagsins og að greiða beri vexti samkvæmttilgreindri 8. gr. laga nr. 38/2001 til þess dags er málið verður þingfest. Berfjárhæðin dráttarvexti frá þingfestingu samkvæmt 3. mgr. 5. gr., sbr. 1. mgr.6. gr., sömu laga, til greiðsludags.Kveðurstefnandi varakröfuna taka mið af meðaltali á matsvirði lóðarinnar sembyggingarlóðar undir íbúðar- og atvinnuhúsnæði. Hafi matsmenn komist að þeirriniðurstöðu í matsgerð sinni að sé lóðin ætluð af Kópavogsbæ til nota tilalmennings sem opið grænt svæði væri eðlilegt að núverandi eigandi ætti ekki aðgjalda þess skipulags á meðan aðrir lóðareigendur í kring hafi fengið lóðirsínar skipulagðar sem íbúðarhúsalóðir og atvinnuhúsalóðir. Töldu matsmenn, þarsem þeir voru ekki beðnir um að rökstyðja hvort líklegra væri að landið yrðiskipulagt sem íbúðarhúsalóð eða lóð undir atvinnuhúsnæði, að sanngjarnt væri aðtaka meðaltal á verðmæti lóðarinnar sem íbúðar- og atvinnuhúsalóð. Leggimatsmenn sanngirnissjónarmið til grundvallar. Þá hafi hluti af lóð stefnandaþegar verið skipulagður sem atvinnu- og iðnaðarsvæði af stefnda. Gefi þaðákveðnar vísbendingar um að stefndi hafi að minnsta kosti hugsað sér að nýtaeinhvern hluta lóðarinnar undir atvinnustarfsemi. Megi leiða líkur að því að sáhluti lóðarinnar sem sé nær íbúðarbyggð verði nýttur undir íbúðarhúsnæði.Þrautarvarakrafan miðast við matsvirði lóðarinnarsem byggingarlóðar undir atvinnu- og þjónustustarfsemi að frádregnu verðmætilóðarinnar m.v. gildandi aðalskipulag, 185.352.000 krónur. Beri tilgreind fjárhæð vexti samkvæmt 1. mgr. 8. gr.laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 26. febrúar 2014 þegaraðalskipulagið hafi tekið gildi við birtingu í B-deild Stjórnartíðinda.Stefnandi byggir á því að skaðabótakrafan hafi stofnast þegar við gildistökuskipulagsins og að greiða beri vexti samkvæmt tilgreindri 8. gr. laga nr.38/2001 til þingfestingar málsins. Þá ber fjárhæðin dráttarvexti fráþingfestingu samkvæmt 3. mgr. 5. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr., sömu laga, tilgreiðsludags.Þrautavarakrafastefnanda byggist á því að lóðin yrði að minnsta kosti skilgreind sem lóð undiratvinnuhúsnæði. Líkt og fram hafi komið hafi stefndi skipulagt, þegar hanntaldi sig eiganda lóðarinnar, hluta hennar fyrir atvinnu- og iðnaðarsvæði. Varþað gert undir þágildandi aðalskipulagi sem gilti fyrir árin 2000-2012. Sé þvíljóst að stefndi hafði ákveðnar fyrirætlanir um að byggja upp a.m.k. hlutalóðarinnar undir atvinnuhúsnæði. Sé því ljóst að fallist dómurinn ekki á aðal-eða varakröfu stefnanda yrði að leggja þrautavarakröfu til grundvallar.Umlagarök vísar stefnandi til 32. gr., 1. mgr. og 2. mgr. 51. gr., 51. gr. a og51. gr. b í skipulagslögum nr. 123/2010, og meginreglna eignarréttar, sbr.einkum 72. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944, sbr. 10. gr. stjórnskipunarlaganr. 97/1995, og 1. gr. 1. viðauka mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr.62/1994. Enn fremur er byggt á almennum reglum skaðabótaréttar. Þá er byggt áreglum nábýlis- og grenndarréttar. Kröfur um vexti og dráttarvexti styðurstefnandi við 3. mgr. 5. gr., 1. mgr. 6. gr. og 8. gr. laga nr. 38/2001 umvexti og verðtryggingu. Krafaum málskostnað er studd við ákvæði XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála í héraði, með síðari breytingum. Í því sambandi skal áréttað aðstefnda ber að halda stefnanda skaðlausum af rekstri dómsmáls þessa endadómafordæmi fyrir því að fyrirmæli 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrár um fullt verðverði túlkuð á þann veg. Minnt er á að stefnanda er einnig nauðsynlegt að fádæmdan virðisaukaskatt ofan á málflutningsþóknun svo að honum verði haldiðskaðlausum af þeim skatti. Er um þetta efni vísað til laga nr. 50/1988 umvirðisaukaskatt.Málsástæður oglagarök stefnda.Stefndi byggirsýknukröfur sínar m.a. á því að í aðalskipulagi stefnda Kópavogsbæjar1988-2008, sem staðfest hafi verið af félagsmálaráðherra þann 23. apríl 1990,sé lóð stefnanda sýnd sem útivistarsvæði. Í Aðalskipulagi Kópavogs 1992-2012,sem staðfest hafi verið af umhverfisráðherra þann 4. apríl 1994, sé lóðstefnanda skilgreind sem opið svæði. Í Aðalskipulagi Kópavogs 2000-2012, semstaðfest hafi verið af umhverfisráðherra 23. apríl 2002, sé lóðin áfram sýndsem opið svæði. Í gildandi aðalskipulagi stefnda, Aðalskipulagi Kópavogs2012-2024, sem staðfest hafi verið af Skipulagsstofnun 24. febrúar 2014, sélóðin enn sýnd sem opið svæði. Það sé því rangt sem haldið sé fram í stefnu aðskipulagi lóðarinnar hafi verið breytt, lóðin hafi verið skipulögð sembyggingarlóð eða að það hafi staðið til af hálfu stefnda að breyta landnotkunlóðarinnar. Landnotkun lóðarinnar hafi því a.m.k. frá 1990 verið ákveðin sem útivistarsvæði eða óbyggt svæði íaðalskipulagi. Í Aðalskipulagi Kópavogs 1988-2008 hafi öll svæði sem ekki hafiverið byggt á og ekki nýtt undir aðra útivist verið skilgreind semútivistarsvæði. Með aðalskipulaginu sem hafi verið staðfest árið 1994,Aðalskipulag Kópavogs 1992-2012, hafi skilgreiningu svæðisins verið breytt íopið svæði. Hafi sú skilgreining haldist síðan. Stefndi mótmælir því að hannhafi með samþykkt gildandi aðalskipulags, Aðalskipulags Kópavogs 2012-2024,þann 26. nóvember 2013, valdið stefnanda tjóni.Stefndibyggir sýknukröfu sína á þeirri meginreglu íslensks réttar að almennartakmarkanir eignarráða, sem fram koma í lögum eða fyrirmælum stjórnvalda, semeigi skýra stoð í lögum, þurfi eigandi fasteignar að þola bótalaust. Ágrundvelli sömu sjónarmiða hafi verið á því byggt í íslenskum rétti, og réttiannarra Norðurlanda, að almennar og bindandi ákvarðanir um landnotkun, sembirtist í skipulagsáætlunum sem settar séu á grundvelli skipulagslaga, falli íflokk almennra takmarkana á eignarráðum sem fasteignareigandi þurfi, sé annaðekki ákveðið, t.d. með lögum, að þola bótalaust. Aðrar stjórnvaldsaðgerðir eðaákvarðanir en skipulagsáætlanir sem hafi áhrif á heimildir til landnýtingarfalli einnig í flestum tilvikum í flokk almennra takmarkana á eignarráðum yfirfasteignum. Bótareglur hafi verið skýrðar á þann hátt að í þeim felist einungisað bætur skuli koma fyrir eignartakmarkanir, sem séu svo umfangsmiklar að þærjafngildi eignarnámi í skilningi 72. gr. stjórnarskrárinnar. Hafi inntakbótareglu 51. gr. skipulagslaga nr. 123 frá 2010, bæði eins og ákvæðið varupphaflega og eins eftir að því hafi verið breytt með lögum nr. 59 frá 2014,verið túlkað í samræmi við þetta. Raunar hafi sú breyting, sem gerð var ábótaákvæði skipulagslaga með lögum nr. 59 frá 2014, verið gerð til aðundirstrika þá túlkun, s.s. fram kemur í ítarlegri greinargerð meðlagafrumvarpinu. Á lóð stefnanda standi íbúðarhús. Er stefnanda sem fyrrheimilt að láta það standa og nýta lóðina áfram með þeim hætti sem hann hafigert hingað til. Engin takmörkun hafi verið gerð á því af hálfu stefnda, hvorkifyrr né með núgildandi aðalskipulagi. Geti stefnandi nýtt lóðina áfram á þannhátt um ókomna tíð. Skipulagog landnotkun lóðarinnar hafi verið það sama a.m.k. í síðustu fjórumaðalskipulagsáætlunum eða frá Aðalskipulagi Kópavogs 1988-2008, sem staðfest eraf félagsmálaráðherra þann 23. apríl 1990. Þar sé landnotkun lóðarinnarskilgreind sem útivistarsvæði eins og öll svæði í Kópavogi sem ekki hafi veriðgert ráð fyrir að byggja á. Að svo stöddu sé ekki talið nauðsynlegt að rekjaaðalskipulagsáætlanir lengra aftur. Í síðustu þremuraðalskipulagsáætlunum, Aðalskipulagi Kópavogs 1992-2012, Aðalskipulagi Kópavogs 2000-2012 og ígildandi aðalskipulagi stefnda, Aðalskipulagi Kópavogs 2012-2024, sem staðfesthafi verið af Skipulagsstofnun 24. febrúar 2014, hafi landnotkun lóðarinnarverið skilgreind sem opið svæði. Landnotkun lóðarinnar hafi frá því í apríl1990 verið útivistarsvæði eða opið svæði, þ.e. í 27 ár. Þar af hafi landnotkunlóðarinnar verið nákvæmlega sú sama, þ.e. sem opið svæði, frá því í apríl 1994eða í 23 ár. Engin breyting hafi verið gerð á landnotkun lóðarinnar eða öðrumheimildum stefnanda til notkunar lóðarinnar með samþykkt núgildandiaðalskipulags.Grunnforsenda bótaskyldu skv. 1. mgr. 51. gr.skipulagslaga sé að skipulag eða breyting á skipulagi leiði til þess aðverðmæti fasteignar skerðist verulega. Ekkert bendi til þess að eign stefnandahafi lækkað í verði vegna gildandi aðalskipulags. Með gildistöku gildandiaðalskipulags hafi stefnandi ekki orðið fyrir neinum sérstökum takmörkunumumfram aðra eigendur fasteigna í sveitarfélaginu. Því beri að sýkna stefnda aföllum kröfum stefnanda. Bótaskylda skv. ákvæðum skipulagslaga geti ekki falliðá sveitarfélag á þeim forsendum að lóðarhafi fái ekki að breyta nýtingu lóðareins og lóðarhafi óski. Á þeim grunni virðist stefnandi byggja mál þetta.Stefnandivirðist jafnframt byggja bótakröfu sína á því að lóðin hafi verið tekin tilalmenningsnota samkvæmt 2. mgr. 51. gr. skipulagslaga, án þess að rökstyðja þaðsérstaklega. Þessu sé mótmælt af hálfu stefnda. Grunnskilyrði bótaskyldusamkvæmt 2. mgr. 51. gr. skipulagslaga sé að með skipulagi sé tekin ákvörðun umað tiltekið svæði skuli nýtt til almenningsþarfa, svo sem undir götu eða veg,og slíkt leiði til þess að fasteign verði ekki nýtt eins og eðlilegt sé miðaðvið aðstæður, m.a. miðað við hagnýtingueigna í næsta nágrenni og að tjón verði af þeim sökum. Lóð stefnda hafi í enguverið skert með núgildandi aðalskipulagi né lagðar á hana kvaðir til handaalmenningi. Stefnandi geti því áfram nýtt lóðina sem íbúðalóð á nákvæmlega samahátt og hann hafi gert hingað til. Stefnandi geti því ekki byggt bótaskyldu áþví að lóðin hafi verið tekin til almenningsnota. Stefndimótmælir því að hann hafi sýnt af sér saknæma háttsemi við afgreiðslunúgildandi aðalskipulags með því að brjóta gegn jafnræðisreglu 11. gr.stjórnsýslulaga nr. 37 frá 1993. Stefndi áréttar enn að hann hafi engarbreytingar gert á landnotkun eða heimild stefnanda til að nýta lóð sína meðnúgildandi aðalskipulagi. Aukþess byggir stefndi í fyrsta lagi á því að stefndi hafi ekki mismunað stefnandaá nokkurn hátt við afgreiðslu aðalskipulagsins. Hvorki honum né öðrum hafiverið veittar frekari heimildir til uppbyggingar inni á opna svæðinu íKópavogsdal með skipulaginu. Íöðru lagi vísar stefndi til þess að í jafnræðisreglu stjórnsýslulaga ogstjórnsýsluréttar felist ekki að mismunun sé ólögmæt. Mismunun sé þvert á mótilögmæt og leyfileg ef hún byggist á lögmætum og málefnalegum sjónarmiðum. Viðskipulagsákvarðanir séu veittar mismunandi heimildir til landnotkunar ognýtingar á grundvelli slíkra lögmætra og málefnalegra sjónarmiða enda væri ellaallt land skipulagt með sömu landnotkunog nýtingarheimildir. Slíkar ákvarðanir séu því ekki á nokkurn hátt ólögmætarþótt þær feli í sér mismunun. Stefndi mótmælir sérstaklega tilvísunum stefnandatil þess að stefndi hafi komið í veg fyrir að stefnandi gæti nýtt sér lóðinaeins og hann hafi áformað. Þá sé því einnig mótmælt að stefnandi hafi haftréttmætar væntingar um að fá heimildir til frekari uppbyggingar á lóð sinnienda hafi landnotkun og skipulag lóðarinnar verið óbreytt í 27 ár og ekki veriðgert ráð fyrir neinum breytingum á því.Stefndimótmælir því að reglur nábýlis- og grenndarréttar leiði til bótaábyrgðar ámeintu tjóni stefnanda. Áréttað sé að með samþykkt gildandi aðalskipulags hafiheimildir stefnanda á lóð hans ekki verið skertar á nokkurn hátt, hvorkisérstaklega, verulega né varanlega.Stefndimótmælir því að stefnandi hafi staðreynt að tjón hafi hlotist af samþykktstefnanda á gildandi aðalskipulagi. Engin spurning í framlögðu mati lúti aðþví. Matsmenn hafi því ekki lagt mat á og því síður staðfest að tjón hafihlotist af samþykkt stefnanda á gildandi aðalskipulagi. Þegar af þeirri ástæðuberi að sýkna stefnda. Matsspurningar,sem beint sé til matsmanna og svarað, byggjast að auki á hugleiðingum stefnandasjálfs um hina og þessa landnotkun á lóðinni og í ofanálag á getgátum matsmannaum landnotkun og mögulegt nýtingarhlutfall lóðarinnar. Stefndi minnir á að hannfari með skipulagsvald á svæðinu og hafi ekki í hyggju að skipuleggja svæðið,hvorki fyrir atvinnuhúsnæði né íbúðarbyggð. Ekki sé því hægt að byggja ániðurstöðum matsgerðarinnar. Niðurstaða matsgerðarinnar sé því þýðingarlaus ogað engu hafandi. Stefnditelur að hvað sem öðru líði verði ekki hægt að miða við að umrædd lóð verðiíbúðarlóð þar sem leyfð verði veruleg uppbygging í svo mikilli nálægð við hiðopna svæði eins og gengið sé út frá í aðalkröfu stefnanda. Óvarlegt sé að ætlaað hægt sé að skipuleggja lóðina sem íbúðarlóð með stórum íbúðarhúsum m.t.t.umferðar og mengunar, þ.m.t. hávaðamengunar vegna umferðar á svæðinu. Öllumhugleiðingum matsmanna um að lóðin sé heppileg þéttingarlóð sé mótmælt semmarklausum enda hvergi í skipulagsáætlunum gert ráð fyrir þéttingu byggðar álóðinni eða hinu opna svæði í Kópavogsdal. Það gangi raunar þvert á stefnuaðalskipulagsins. Núverandi notkun, sem einbýlishúsalóð, veiti ekkert vilyrðifyrir slíkri notkun. Jafnframt sé mótmælt ósönnuðum fullyrðingum um að stefndihafi haft í hyggju að skipuleggja lóðina sem íbúðarlóð. Ekki verði heldur miðaðvið einhvers konar blandaða landnotkun íbúðarhúsnæðis og atvinnuhúsnæðis einsog varakrafa stefnanda geri ráð fyrir. Engin dæmi séu um slíka blandaða notkuná svæðinu. Hugleiðingum matsmanna um sanngirnisjónarmið er mótmælt og vísað tilþess að matsmenn séu í umfjöllun sinni komnir langt út fyrir matsspurningar ogverksvið sitt. Stefnditelur að verði fallist á bótaskyldu stefnda og talið mögulegt að leggja matstefnanda til grundvallar verið helst miðað við þrautavarakröfu stefnanda sembyggist á því að lóðin yrði skipulögð fyrir atvinnuhúsnæði. Sé í því sambandivísað til þess að við hlið lóðarinnar, austan við hana, sé fyrir atvinnulóð Sorpuauk þess sem lóðir við Dalveginn séu atvinnulóðir. Vegna nálægðar við opnasvæðið sé þó ljóst að nýtingarhlutfall slíkrar lóðar á þessum stað yrðivæntanlega mun lægra en lóðanna norðan við Dalveginn, sbr. m.a.nýtingarhlutfall á lóð Sorpu við hlið lóðarinnar. Ef tekið sé mið af afmörkunlóðar Sorpu sé líka ljóst að lóðin yrði aldrei öll nýtt sem byggingarlóð. Óháðþví við hvaða landnotkun yrði miðað verði við útreikning tjóns að lækkanýtingarhlutfall lóðarinnar um a.m.k. 1/3. Með vísan til 39. gr. skipulagslaganr. 123/2010 yrði að taka tillit til þess að stefnandi þyrfti að láta stefndaendurgjaldslaust í té hluta landsins sem samkvæmt skipulaginu væru ætlaðir tilalmannaþarfa, svo sem undir götur, leikvelli og opin svæði, sem svaraðiþriðjungi af flatarmáli lóðarinnar.Einsog rakið hefur verið telur stefndi að engar breytingar hafi verið gerðar álandnotkun lóðar stefnanda eða heimildum stefnda til nýtingar lóðarinnar síðaní apríl 1990 eða a.m.k. ekki síðan í apríl 1994. Stefnandi byggir kröfur sínareingöngu á því að stefndi hafi með samþykkt núgildandi aðalskipulags, þann 24.febrúar 2014, valdið stefnanda tjóni. Hafistefnandi hins vegar átt kröfu á hendur stefnda vegna breytinga á skipulagisvæðisins verði að telja að slík krafa hafi stofnast ekki seinna en 4. apríl1994, þ.e. við gildistöku þágildandi aðalskipulags, Aðalskipulags Kópavogs1992-2012. Krafa stefnanda sé skaðabótakrafa. Slíkar kröfur hafi fyrnst á 10árum skv. ákvæðum þágildandi laga um fyrningu nr. 14 frá 1905. Í dag fyrnistslíkar kröfur á fjórum árum skv. 3. gr. laga um fyrningu nr. 150 frá 2007. Hafistefnandi átt kröfu á hendur stefnda sé a.m.k. ljóst að hún hafi verið fyrndþegar dómsmál þetta var höfðað.Stefndibyggir kröfu um sýknu einnig á því að réttur stefnanda til að krefjast þess aðstefndi leysi til sín landspilduna eða greiði skaðabætur vegna skipulagsins séfallinn niður með vísan til ákvæða skipulagslaga nr. 19 frá 1964. Samkvæmt 5.mgr. 29. gr. þeirra laga bar þeim, sem taldi sig eiga rétt til bóta samkvæmtöðrum greinum ákvæðisins, að senda kröfu þar um til sveitarstjórnar innan áttavikna frá birtingu auglýsingar um skipulagstillögu. Ekki liggi fyrir aðstefnandi hafi sett fram slíka kröfu við gildistöku þeirra aðalskipulagsáætlanasem samþykktar voru í gildistíð þeirra laga. Þá liggur heldur ekki fyrir aðstefnandi hafi á nokkrum tímapunkti á fyrri stigum mótmælt þeimskipulagsáætlunum. Hafistefnandi einhvern tíma átt rétt til bóta vegna skipulagsáætlana stefnda sé sáréttur löngu fallinn niður fyrir fyrningu og tómlæti stefnanda um að geraathugasemdir og krefjast bóta skv. 5. mgr. 29. gr. skipulagslaga nr. 19 frá1964. Því beri að sýkna stefnda af kröfum stefnenda. Stefndibyggir sýknukröfu jafnframt á því að kröfur stefnanda séu niður fallnar vegnaalmennra óskrifaðra og dómvenjuhelgaðra lagareglna skaðabóta- og kröfuréttar umtómlæti af hálfu stefnenda við að halda rétti sínum fram.Stefndivísar að öðru leyti máli sínu til stuðnings til meginreglna skaðabótaréttar,einkum reglna um skaðbótaábyrgð hins opinbera, almennra reglna kröfuréttar,ákvæða skipulagslaga nr. 123/2010, skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997 ogskipulagslaga nr. 19/1964. Þá vísar stefndi til laga nr. 50 frá 1998 umvirðisaukaskatt, laga um vexti og verðtryggingu nr. 38 frá 2001 og laga ummeðferð einkamála nr. 91 frá 1991. Málskostnaðarkrafa stefnda byggist á 130.,sbr. 129., gr. laga um meðferð einkamála.Forsendur ogniðurstaða.Óumdeilt er aðstefnandi er eigandi lóðarinnar að Digranesvegi 81 í Kópavogi. Þá er óumdeiltað á lóðinni, sem er 6.603 fm., stendur íbúðarhús í eigu stefnanda og ekkertannað hefur komið fram í gögnum málsins en að það hús geti staðið áfram álóðinni þrátt fyrir að í aðalskipulagi sé gert ráð fyrir því að húsið munivíkja. Nýting stefnanda á lóðinni verður því óbreytt áfram eins og hún hefurverið frá því að hann eignaðist lóðina 1969. Stefnandibyggir skaðabótakröfur sínar á samþykktu Aðalskipulagi Kópavogs, sem staðfestvar af Skipulagsstofnun og birt í B-deild Stjórnartíðinda 26. febrúar 2014. Erkrafist vaxta frá þeim degi. Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda entil vara að þær verði lækkaðar verulega Er krafist málskostnaðar í öllumtilvikum. Stefndi krefst auk þess sýknuþar sem krafa stefnanda sé fyrnd. Er því mótmælt af hálfu stefnanda. Verðurfyrst skorið úr þeim ágreiningi. Þegar aðalskipulag þetta varendanlega staðfest og birt í Stjórnartíðindum var stefndi bundinn af þvígagnvart stefnanda og öðrum sem höfðu hagsmuni að gæta. Voru þá í gildi lög nr. 150/2007 um fyrningukröfuréttinda. Í 2. gr. laganna segir að fyrningarfrestur kröfu reiknist fráþeim degi þegar kröfuhafi gat fyrst átt rétt til efnda. Stefnandi byggir kröfusína á því að með staðfestingu Aðalskipulags Kópavogs 2012-2024 hafi stefndibakað sér skaðabótaskyldu. Í ljósi þessa byrjaði fyrningarfrestur að líða 26.febrúar 2014. Samkvæmt 9. gr. sömu laga fyrnist krafa um skaðabætur á fjórumárum frá þeim degi er tjónþoli fékk nauðsynlegar upplýsingar um tjónið og þannsem ábyrgð ber á því eða bar að afla sér slíkra upplýsinga. Eins og áður segirverður litið svo á að stefndi hafi endanlega verið bundinn af AðalskipulagiKópavogs við birtingu þess í B-deild Stjórnartíðinda, þann 26. febrúar 2014.Stefna var gefin út þann 19. janúar 2017 og birt fyrir stefnda 23. janúar 2017.Af þessu leiðir að hafna ber kröfu stefnda um að hann verði sýknaður ágrundvelli fyrningar þar sem fjögur ár voru ekki liðin þegar stefnan var birtstefnda. Í máli þessu er deilt um þaðhvort stefndi beri bótaskyldu á ætluðu fjártjóni stefnanda, vegna staðfestingará Aðalskipulagi Kópavogsbæjar fyrir tímabilið 2012-2024, sem bæjarstjórnstefnda samþykkti og staðfest var af Skipulagsstofnun 24. febrúar 2014 og birtí B-deild Stjórnartíðinda 26. febrúar 2014 og tók þá gildi. Stefnandi byggir í fyrsta lagi áþví að stefndi beri hlutlæga bótaskyldu skv. 1. og 2. mgr. 51. gr.skipulagslaga nr. 123/2010. Því mótmælir stefndi og kveður enga breytingu hafaorðið á nýtingu lóðarinnar frá fyrri skipulagsbreytingum við staðfestinguaðalskipulags nú. Í 1. mgr. 51. gr. skipulagslaganr. 123/2010 segir að leiði skipulag eða breyting á skipulagi til þess aðverðmæti fasteignar skerðist verulega, umfram það sem við á um sambærilegareignir í næsta nágrenni, eigi sá er getur sýnt fram á tjón af þeim sökum rétt ábótum frá viðkomandi sveitarfélagi. Einsog ítrekað er rakið að framan hefur landnýting lóðarinnar, samkvæmtaðalskipulagi, verið frá árinu 1988 ýmist skilgreind sem grænt svæði,útivistarsvæði, óbyggt svæði eða opið svæði. Telur dómurinn það ekki hafa neinaefnislega þýðingu við úrlausn málsins þótt á fyrri árum hafi lóðin veriðskilgreind sem útivistarsvæði, grænt svæði, óbyggt svæði eða opið svæði. Í engutilvika hefur bygging íbúða- eða iðnaðarhverfis verið fyrirhuguð á lóðinni. Súbreyting sem gerð var á fyrra aðalskipulagi við staðfestingu aðalskipulags þann26. febrúar 2014 var sú að lóðin fór úr nýtingu óbyggðs svæðis í nýtingu opinssvæðis. Er ósannað að verðgildi lóðarinnar hafi minnkað frá því sem áður hafðiverið gert ráð fyrir í fyrra aðalskipulagi Kópavogsbæjar sem liggur fyrir ímálinu allt frá árinu 1988. Stefnandihélt því fram fyrir dóminum að löng hefð væri fyrir því að lóðin væri ætluð sembyggingalóð. Engin gögn styðja þá fullyrðingu stefnanda. Stefnandi heldur þvíeinnig fram að við aðalskipulag 2012-2024 hafi lóð stefnanda verið merkt meðgulum lit, og skilgreind sem óbyggt svæði. Það fær ekki stoð í gögnum málsins.Lóð stefnanda er merkt sem opið svæði með grænum lit í aðalskipulagi stefnandafyrir þetta tímabil. Í AðalskipulagiKópavogs 2000-2012 er lóð stefnanda skilgreind sem óbyggt svæði. Verður ekkitekið undir það með stefnanda að nýtingarmöguleikar stefnanda hafi veriðskertir með gerð nýs aðalskipulags og breytingu á „óbyggðu svæði“ í „opiðsvæði“. Stefnandi heldur því fram að áður hafi lóð stefnanda verið skilgreindsem „óbyggt svæði“ í eldra aðalskipulagi stefnda og hafi það verið eðlilegt enþá hefði verið hægt að skipuleggja lóðina sem byggingasvæði. Slíkt sé ekkilengur hægt þar sem lóðin sé nú „opið svæði“. Vísaði stefnandi til þess aðSmalaholt, Hnoðraholt og Nónhæð hafi áður verið „óbyggð svæði“ en nú sé alltþað land byggt. Af þessum sökum hafi stefndi bakað sér bótaskyldu. Ekki varóskað eftir því við matsmenn að meta hvort verðbreyting hafi orðið á lóðinnivið að breyta nýtingu hennar úr „óbyggðu svæði“ í „opið svæði“. Í skipulagsreglugerð nr.318/1985 segir um útivistarsvæði og önnur opin svæði að við mat áútivistarsvæðum beri að leggja áherslu á að nýta þá kosti sem náttúra svæðisinsleggi til á hverjum stað, þannig að það landrými sem tekið sé frá hentiáætlaðri notkun (íþróttir, trjárækt o.s.frv.). Þá segir að gera skuligreinarmun á þeim útivistarsvæðum, sem ætluð séu til sérstakra nota, s.s. tilíþrótta og leikja o.fl., og opnum óbyggðum svæðum án sérstakra tiltekinna nota. Í skipulagsreglugerð nr.400/1998 segir um skilgreiningu opinna svæða til sérstakra nota að það séu opinsvæði með útivistargildi á einn eða annan hátt, þar sem gert sé ráð fyrirmannvirkjagerð í tengslum við þá starfsemi sem þar sé stunduð, s.s. tjald- oghjólhýsasvæði, skrúðgarðar, kirkjugarðar, leiksvæði, íþróttasvæði, golfvellir,sleða- og skíðasvæði, skautasvæði, siglingaaðstaða, hesthús og reiðvellir,rallýbrautir og skotvellir. Einnig garðlönd og trjáræktarsvæði. Í skipulagsreglugerð nr. 90/2013segir um opin svæði, útivist og íþróttir: „Stefna um útivistarsvæði og aðstöðutil íþróttaiðkana, fyrirkomulag og tengsl opinna svæða sem ætluð eru tilútivistar og íþróttaiðkunar. Helstu atriði sem varða aðstöðu og mannvirkjagerðí tengslum við notkun svæðanna, og aðrar skipulagsforsendur sem þörf er á fyrirgerð deiliskipulags.“ Þá segir í 6. kafla reglugerðarinnar að opin svæði séusvæði fyrir útivist, aðallega í tengslum við þéttbýli, með aðstöðu sem almennriútivist tilheyrir, svo sem stígum og áningarstöðum, auk þjónustu sem veitt er áforsendum útivistar. Eins og rakið hefur verið, hefurlóð stefnanda verið skilgreind sem grænt svæði, útivistarsvæði, óbyggt svæði ogsíðustu ár sem opið svæði við gerð aðalskipulags og breytinga á deiliskipulagisveitarfélagsins. Verður ekki séð að með staðfestingu Aðalskipulags Kópavogs24. janúar 2014, þrátt fyrir að hafa breytt heiti á nýtingu lóðarinnar úróbyggðu svæði í opið svæði, hafi stefndi breytt svo landnýtingu lóðarinnar ogverðgildi að með því hafi stofnast bótaskylda stefnda gagnvart stefnanda. Ekkihafa verið lögð fram gögn þessu til stuðnings. Fær þessi niðurstaða stoð ígreinargerð í frumvarpi til breytinga á skipulagslögum nr. 123/2010, lögum nr.59/2014, þar sem segir að orðalagi 51. gr. skipulagslaga sé ætlað að leggjaáherslu á að bótarétturinn stofnist vegna fjárhagslegs tjóns sem leiði afsérstökum og verulegum skerðingum á eignarráðum vegna gildistöku eðaframkvæmdar skipulags, en ekki þess tjóns semleiðir af almennum skerðingum áeignarrétti. Þrátt fyrir að nýting lóðarinnar hafi verið skilgreind sem óbyggtsvæði í fyrra skipulagi, veitti það stefnanda ekki rétt til að skipuleggja álóðinni íbúða- eða iðnaðarhúsabyggð. Slíkt skipulag er á valdi sveitarfélaga ogbæjaryfirvalda.Í1. mgr. 51. gr. skipulagslaga um bótarétt fasteignaeiganda segir að leiðiskipulag eða breyting á skipulagi til þess að verðmæti fasteignar skerðistverulega umfram það sem við eigi um sambærilegar eignir í næsta nágrenni eigisá sem geti sýnt fram á tjón af þeim sökum rétt á bótum. Stefnandi hefur ekkisýnt fram á að breyting á hugtakanotkun á lóð hans með Aðalskipulagi Kópavogs2012-2024 hafi rýrt verðgildi lóðar hans, né að verðmæti eignar hans hafiskerst verulega umfram sambærilegar eignir í næsta nágrenni. Verður þá að berasaman lönd sem hafa einnig verið skipulögð sem óbyggð eða opin svæði. Erstefndi því sýkn af þessari málsástæðu stefnanda. Stefnandibyggir bótakröfu sína einnig á 2. mgr. 51. gr. skipulagslaga en þar segir að efmeð skipulagi hafi verið tekin ákvörðun um að tiltekið svæði skuli nýtt tilalmenningsþarfa, svo sem undir götu eða veg og slíkt leiði til þess að fasteignverði ekki nýtt eins og eðlilegt sé miðað við aðstæður, m.a. miðað við hagnýtingu eigna í næsta nágrenni, eigi sásem geti sýnt fram á tjón af þeim sökum rétt á bótum frá viðkomandisveitarfélagi. Með vísan til þess sem að framanhefur verið rakið er ekkert fram komið um að 2. mgr. 51. gr. skipulagslaga eigivið í máli þessu þar sem nýting lóðar stefnanda hefur ekki tekið neinumefnislegum breytingum frá árinu 1988 og stefnandi hefur ennþá óbreytt umráð ognýtingarrétt yfir lóðinni. Þrátt fyrir þá staðreynd, sem ekki er ágreiningur umí málinu, að Sorpa hafi farið inn á hluta af lóð stefnanda með starfsemi sínaþá hefur því ástandi verið aflétt og leiðir ekki til þess að byggt verði á 2.mgr. 51. gr. laganna. Er stefndi sýkn af þessari málsástæðu. Stefnandi byggir einnig á því að stefndi hafibakað sér bótaskyldu með saknæmri háttsemi. Byggir stefnandi á því að stefndahafi verið óheimilt að skipuleggja landið með þeim hætti sem gert er. Allt landí kringum land stefnanda sé byggt og því sé jafnræðis ekki gætt, sbr. 11. gr.stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Stefndi hafi ekki litið til þeirra sjónarmiða viðstaðfestingu á aðalskipulaginu. Stefndi hafi breytt nýtingu lóðarinnar íaðalskipulagi eftir að hafa tapað máli um eignarhald lóðarinnar í dómiHæstaréttar nr. 626/2008, sem kveðinn var upp 18. júní 2009, stefnanda tiltjóns. Eins og að framan er rakið hefurlóðin að Digranesvegi 81, allar götur frá 1988, verið skilgreind sem grænt,óbyggt eða opið svæði. Þrátt fyrir að önnur landsvæði í kringum lóð stefnandahafi verið nýtt sem byggingaland veitir það stefnanda ekki sjálfkrafa rétt tilbóta. Þá verður ekki séð í gögnum málsins að stefndi hafi breytt efnislegrinýtingu lóðar stefnanda frá því sem áður var með Aðalskipulagi Kópavogs2012-2024 þrátt fyrir að hafa verið skilgreint sem óbyggt svæði í AðalskipulagiKópavogs 2000-2012. Engin gögn hafa verið lögð fram þeirri málsástæðu tilstuðnings. Meðbréfi stefnanda til stefnda þann 12. september 1999 gerði stefnandiathugasemdir við staðsetningu og athafnir Sorpu við hlið lóðar stefnanda.Óskaði hann eftir lengingu hljóðmanar vegna hávaða frá Sorpu og óttaðist aðstaðsetning Sorpu til frambúðar kæmi til með að rýra mjög eign hans vegnamikillar nálægðar. Segir stefnandi síðar í bréfinu að hann gæti allt einshugsað sér að fjarlægja íbúðarhúsið og nota lóðina á annan hátt, enda geti lóðþessi tæpast talist á grænu svæði eftir að lóð Sorpu hafi verið samþykkt tilframbúðar og lóð stefnanda þar með algerlega skilin frá svonefndu grænu svæðisunnan við Fífuhvammslækinn. Með bréfi þann 14. júlí 2000 frástefnanda til stefnda gerði stefnandi athugasemdir við úthlutun lóðar tilSorpu. Þá gerir stefnandi athugasemdir við að í umsögn bæjarskipulags frá 14.desember 1999 komi fram að hús stefnanda standi á 900 fm. leigulóð. Óskaði hannstaðfestingar á því að um grundvallarmisskilning væri að ræða. Viðundirbúning og gerð Aðalskipulags Kópavogs segir í greinargerð meðaðalskipulaginu að íbúafundir hafi verið haldnir í hverfum Kópavogs þar semhægt hafi verið að koma á framfæri ábendingum og tillögum. Hafi hverfisráðumverið komið á laggirnar í bænum, alls fimm að tölu, og hafi fulltrúar þeirraverið valdir með slembiúrtaki úr þjóðskrá. Haustið 2012 hafi drög að nýjuaðalskipulagi verið kynnt fyrir hverfaráðum og hafi drög aðalskipulagsins veriðyfirfarin í kjölfar fundanna með tilvísan í athugasemdir og ábendingar sem hafikomið fram á hverfafundunum. Borgarafundur var síðan haldinn 1. nóvember 2012þar sem drög að greinargerð aðalskipulagsins, þéttbýlisuppdráttur ogsveitarfélagsuppdráttur voru kynnt. Á fundinn hafi mætt 50-60 manns. Þá hafikynningarfundur verið haldinn fyrir íbúa og aðra hagsmunaaðila 17. janúar 2013þar sem tillaga, forsendur hennar og umhverfismat var kynnt. Þá kemur fram ígreinargerðinni að verkefnalýsing og matslýsing fyrir endurskoðunaðalskipulagsins hafi verið kynntar á borgarafundi 5. maí 2011. Hverfafundirhafi verið með íbúum Kópavogs, haldnir 19., 23. og 25. nóvember 2009. Fundurmeð samráðshópi eldri íbúa bæjarins hafi verið haldinn 10. desember 2009. Áárinu 2011 hafi frekari samráðsfundir verið haldnir, m.a. 26. maí fyrir íbúaFífuhvamms. Að öllu framangreindu sögðuverður ekki annað séð en að staðið hafi verið að kynningu á aðalskipulagistefnda á lögformlegan hátt en stefnandi fékk tækifæri til athugasemda sem hannnýtti sér sbr. bréf stefnanda til stefnda 19. september 2013. Telur dómurinn því stefnandahafa vitað og verið upplýstan um að lóðin að Digranesvegi 81 hafi ætíð veriðskilgreind sem grænt svæði, óbyggt svæði eða opið svæði en ekki skipulagt undirbyggð. Breytir þar í engu þótt Sorpa hafi farið inn á lóð stefnanda með hlutaaf starfsemi sinni um tíma án hans heimildar eða því að á lóð stefnanda standiíbúðarhús frá eldri tíð. Samkvæmtgrunnreglum íslensks réttar leiða ekki allar aðgerðir stjórnvalda, sem leiðatil takmarkana á eignarráðum fasteignaeigenda, til þess að hann öðlist rétt tileignarnámsbóta eða skylt sé að tryggja honum sambærilegar bætur. Það telstmeginregla íslensks réttar að almennar takmarkanir eignarráða sem fram koma ílögum eða fyrirmælum stjórnvalda sem eiga skýra stoð í lögum þurfi eigandifasteignar að þola bótalaust. Hefur verið á því byggt í íslenskum rétti aðalmennar og bindandi ákvarðanir um landnotkun, sem birtast í skipulagsáætlunumsem settar eru á grundvelli skipulagslaga, falli í flokk almennra takmarkana áeignarráðum sem fasteignaeigandi þarf að þola bótalaust sé ekki annað ákveðið ílögum. Samkvæmt þessu og með vísan til áðurrakinna sjónarmiða fellst dómurinnekki á að stefndi hafi með saknæmum og ólögmætum hætti brotið gegn hagsmunumstefnanda. Með vísan til þessa brýtur nýting á lóð stefnanda í aðalskipulagistefnda ekki gegn jafnræðisreglu stjórnsýslulaga né eignarréttarákvæði 72. gr.stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944.Er stefndi sýkn af þessari málsástæðu stefnanda. Með bréfum dagsettum 16. júlí2007 og 10. ágúst 2007 óskaði stefnandi eftir því að stefndi kæmi aðsamningaborðinu varðandi tilboð í lóðina. Þá er því mótmælt að stefndi hafiathafnað sig inni á lóðinni vegna gerðar bílastæðis og valdið stórfelldumspjöllum á gróðri án samráðs við stefnanda. Með tölvupósti frá lögmannistefnda til lögmanns stefnanda vegna lóðarinnar kemur fram að verið sé að leysavandamál vegna notkunar Sorpu á hluta lóðarinnar. Þá segir jafnframt ítölvupóstinum: „Jafnframt er óskað eftir viðræðum um möguleg kaup Kópavogsbæjará umræddri landspildu en undirritaður telur það vel þess virði að láta á þaðreyna hvort aðilar nái ekki saman m.v.t. breyttrar stöðu málsins.“ Ekki er að finna í gögnummálsins nein önnur gögn sem lúta að hugsanlegum kaupum stefnda á lóð stefnanda.Hefur stefnandi ekki sýnt fram á, þrátt fyrir að hugsanlegar viðræður hafi áttsér stað um kaup stefnda á lóð stefnanda, að stefndi hafi bakað sér bótaskyldumeð því að ganga ekki til samninga við stefnanda um kaup á lóðinni. Er þessarimálsástæðu stefnanda hafnað. Stefnandi byggir í síðasta lagi á því að reglurnábýlis- og grenndarréttar hafi verið brotnar. Varðandi þessa málsástæðu vísasttil þess sem rakið er að ofan að breyttu breytanda. Stefnandihefur ekki sýnt fram á að 72 gr. stjórnarskrárinnar, skipulagslög eðajafnræðisregla stjórnsýslulaga hafi verið brotin né að stefndi hafi sýnt af sérsaknæma háttsemi í skilningi skaðabótareglna. Þá hefur stefnandi ekki sýnt framá að reglur nábýlis- og grenndarréttar hafi verið brotnar. Samkvæmtöllu framansögðu er ekki fallist á sjónarmið stefnanda um að stefndi sébótaskyldur vegna meints fjártjóns er stefnandi heldur fram að hann hafi orðiðfyrir vegna samþykktar stefnda á Aðalskipulagi Kópavogs tímabilið 2012-2024 ogstaðfest var 24. febrúar 2014 af Skipulagsstofnun. Verður stefndi sýknaður aföllum kröfum stefnanda.Meðvísan til atvika málsins telur dómurinn rétt að hvor aðili beri sinn kostnað afmálinu. ÁstríðurGrímsdóttir héraðsdómari kveður upp dóm þennan.Dómsorð.Stefndi,Kópavogsbær, er sýkn í máli þessu. Málskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 49/2000
|
Virðisaukaskattur Staðgreiðsla opinberra gjalda Refsilágmark
|
E, stjórnarformaður félagsins Í, og Á, framkvæmdastjóri félagsins, voru sakfelldir fyrir brot gegn lögum um virðisaukaskatt og lögum um staðgreiðslu opinberra gjalda með því að hafa vanrækt að standa skil á virðisaukaskatti, sem félagið innheimti á árinu 1994, og staðgreiðslu opinberra gjalda, sem haldið var eftir af launum starfsmanna Í á sama tímabili. Talið var að þeir hefðu borið ábyrgð á skilum umrædds virðisaukaskatts og afdreginnar staðgreiðslu. Talið var leiða af ákvæðum laga og eðli máls að skattgreiðslur gangi fyrst upp í eldri skuldir og var ekki fallist á að draga bæri frá ákærufjárhæð greiðslur, sem áður voru látnar ganga upp í ógreiddan virðisaukaskatt og staðgreiðslu eldri tímabila og álag og dráttarvexti. Þá var talið að greiðsla á höfuðstól skuldanna í júní 1998 hefði ekki áhrif á sakarmat, en taka mætti tillit til hennar við ákvörðun refsingar. G, stjórnarformaður félagsins P, var sakfelldur fyrir brot gegn lögum um staðgreiðslu opinberra gjalda með því að hafa vanrækt að standa skil á staðgreiðslu opinberra gjalda, sem haldið var eftir af launum starfsmanna P á árunum 1994 og 1995. Talið var að G hefði borið ábyrgð á skilum þeirrar afdregnu staðgreiðslu sem ákæran tók til, en ekki var talið að greiðsla á höfuðstól skuldanna í júní 1998 hefði áhrif á sakarmat. GI, stjórnarformaður félagsins P, var sakfelldur fyrir brot gegn lögum um virðisaukaskatt með því að hafa vanrækt að standa skil á virðisaukaskatti sem félagið innheimti á árinu 1995, er hann var stjórnarformaður félagsins. Talið var að GI hefði borið ábyrgð á skilum umrædds virðisaukaskatts en ekki var talið að greiðsla á höfuðstól skuldanna í júní 1998 hefði áhrif á sakarmat. Við ákvörðun refsingar ákærðu var litið til þess hvort að brot þeirra voru framin fyrir eða eftir gildistöku laga nr. 42/1995. Þá var einnig litið til þess að brot þeirra fólust ekki í vanrækslu á að skila skýrslum eða rangfærslum og að höfuðstóll umræddra skulda var að fullu greiddur við útgáfu ákæru. Voru E, Á, G og GI dæmdir til sektargreiðslu.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Hrafn Bragason, Haraldur Henrysson og Pétur Kr. Hafstein. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 1. febrúar 2000 og krefst hann þess að ákærðu Árni og Einar verði sakfelldir samkvæmt I. kafla B og II. kafla B í ákæru, ákærði Georg verði sakfelldur samkvæmt II. kafla A og ákærði Guðjón Ingvi verði sakfelldur samkvæmt I. kafla A. Verði allir ákærðu dæmdir til refsingar. Ákærðu krefjast þess aðallega að héraðsdómur verði staðfestur, til vara að hann verði ómerktur og málinu vísað frá héraðsdómi, en til þrautavara að þeir verði dæmdir til vægustu refsingar, sem lög leyfa. I. Fallist er á það með héraðsdómi, að þrátt fyrir nokkurn óskýrleika í málatilbúnaði ákæruvaldsins í upphafi málsmeðferðar í héraði, hafi verið nægilega úr því bætt við meðferð málsins. Eru því ekki efni til að vísa því frá héraðsdómi. II. Málatilbúnaður ákæruvaldsins hefur breyst nokkuð frá því sem var fyrir héraðsdómi. Fallið hefur verið frá ákæru samkvæmt II. kafla C í ákæru. Svo sem ljóst er af kröfugerð ákæruvalds er fallið frá ákæru á hendur þeim ákærðu, sem voru almennir stjórnarmenn í hlutafélögum þeim, sem tilgreind eru í ákærunni. Tekur ákæran nú til þeirra ákærðu, sem voru stjórnarformenn hlutafélaganna og í einu tilviki einnig til framkvæmdastjóra. Við munnlegan málflutning fyrir Hæstarétti var því lýst yfir af hálfu ákæruvalds að ekki væri lengur á því byggt að brot ákærðu væru meiri háttar. Tilvísun í ákæru til 6. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt, 7. mgr. 30. gr. laga nr. 45/1987 um staðgreiðslu opinberra gjalda og 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 ætti því ekki við. III. 1. Samkvæmt I. kafla B í ákæru, eins og henni hefur verið breytt, er ákærða Einari sem stjórnarformanni Íslensks framtaks hf. og ákærða Árna sem framkvæmdastjóra þess gefið að sök að hafa ekki staðið skil á virðisaukaskatti, sem hlutafélagið innheimti á árinu 1994, að fjárhæð samtals 790.289 krónur. Er hér um að ræða virðisaukaskatt vegna tveggja tímabila, júlíágúst og septemberoktóber 1994. Í héraðsdómi er greint frá nánari atvikum og því, sem fram hefur komið um ákæruefni þetta. Þar kemur meðal annars fram að samkvæmt skýrslu skattrannsóknarstjóra ríkisins um rannsókn, sem hófst 30. janúar 1996 og lauk 22. maí sama ár, nam vangreiddur virðisaukaskattur áðurgreinds hlutafélags þá 2.227.440 krónum og var um þrjú virðisaukaskattstímabil ársins 1994 að ræða, þ.e. mars-apríl, júlí-ágúst og september-október. Við upphaf lögreglurannsóknar 16. apríl 1997 var vangreiddur virðisaukaskattur vegna ársins 1994 talinn nema 790.289 krónum og er ákæra byggð á þeirri niðurstöðu. Í yfirliti lögreglu kemur fram að skuld vegna tímabilsins marsapríl 1994, sem nam að höfuðstól 2.939.156 krónum, hafði verið greidd að fullu, auk dráttarvaxta og álags, sem námu samtals 597.831 krónu. Þá kom fram að höfuðstóll virðisaukaskatts vegna tímabilsins júlíágúst 1994 nam 2.038.980 krónum. Greiddar höfðu verið 950.292 krónur upp í þann höfuðstól og 549.708 krónur í dráttarvexti og álag og voru báðar þær greiðslur dregnar frá höfuðstól, sem þá var talinn nema 538.980 krónum. Ekkert hafði verið greitt inn á höfuðstól tímabilsins september október 1994, sem nam 251.309 krónum. Virðisaukaskattsskýrslur vegna tímabila þeirra, sem um ræðir í þessum lið ákæru, liggja fyrir í málinu og er óumdeilt að þeim fylgdu ekki greiðslur. Af hálfu ákærðu hefur verið vísað til yfirlits þeirra yfir greiðslur á tímabilinu júlí til nóvember 1994 eins og nánar er greint frá í héraðsdómi. Halda ákærðu því fram, að taka eigi allar innborganir fyrst upp í höfuðstól skuldar áður en þær eru teknar til greiðslu álags, dráttarvaxta og kostnaðar. Byggja þeir þetta á því að við mat á refsinæmi verknaðar verði að fylgja reglum sem séu sakborningum hagstæðastar. Fyrirtækin séu að skila vörslusköttum, er þau hafi innheimt í þágu ríkisins, en þau greiði sjálf álag, dráttarvexti og kostnað. Fyrir liggur að hinn 19. júní 1998, þ.e. skömmu fyrir útgáfu ákæru, voru tollstjóranum í Reykjavík greiddar 790.289 krónur, eða sem nam fjárhæð þessa ákæruliðar. Dráttarvextir og álag vegna umræddrar skuldar eru hins vegar ógreidd. Í héraðsdómi er byggt á því að greiðslur í október og nóvember 1994, samtals að fjárhæð 4.667.835, sem höfðu verið látnar ganga upp í ógreiddan virðisaukaskatt eldri tímabila, auk áfallins álags og dráttarvaxta, eigi að koma til frádráttar vangoldnum virðisaukaskatti fyrir þau tímabil, er ákæran nær til, og leiddi það til sýknu ákærðu. Ákærði Einar var stjórnarformaður Íslensks framtaks hf. og ákærði Árni framkvæmdastjóri þess. Í héraðsdómi er rakið það sem fram er komið um þátt þeirra í rekstri fyrirtækisins. Með skírskotun til þess, sem þar segir, verður að telja að ákærðu hafi borið ábyrgð á skilum þess virðisaukaskatts, sem þessi ákæruliður tekur til. Fyrir liggur að skýrslum vegna virðisaukaskatts fyrir tímabilin júlíágúst og september október 1994 var skilað á gjalddögum án greiðslna. Á umræddum tíma var hlutafélagið í skuld vegna eldri tímabila. Óumdeilt er að greiðslur, sem bárust innheimtumanni ríkissjóðs í október og nóvember 1994, gengu upp í eldri virðisaukaskattskuldir, auk álags og dráttarvaxta. Ekkert hefur komið fram um það að ákærðu hafi óskað þess að einstakar greiðslur gengju inn á skil vegna tiltekinna tímabila. Þá verður ekki séð að greiðslur þessar hafi verið látnar renna inn á skuldir vegna annarra gjalda. Telja verður að það leiði af eðli máls og sé í samræmi við lög að skattgreiðslur gangi fyrst upp í eldri skuldir. Í 1. og 2. mgr. 27. gr. laga nr. 50/1988 er mælt fyrir um álag til viðbótar virðisaukaskatti, sé hann ekki greiddur á tilskildum tíma. Samkvæmt 3. mgr. sömu greinar telst gjalddagi álags sá sami og gjalddagi hins vangreidda virðisaukaskatts. Í 28. gr. laganna segir, að sé virðisaukaskattur ekki greiddur innan mánaðar frá gjalddaga, skuli greiða dráttarvexti af því sem gjaldfallið er. Fjárhæð sú, sem ákært er fyrir, nær til höfuðstóls þess virðisaukaskatts fyrir framangreind tímabil, sem ógreiddur var 16. apríl 1997, tæpum þremur árum eftir að skatturinn féll í gjalddaga. Frá höfuðstól höfðu þá verið dregnar greiðslur inn á hann og einnig greiðslur, sem færðar höfðu verið til efnda á álagi og dráttarvöxtum. Ekki er unnt að fallast á það að greiðslur, sem áður voru látnar ganga upp í ógreiddan virðisaukaskatt eldri tímabila, auk álags og dráttarvaxta, hafi borið að draga frá ákærufjárhæð. Álag og dráttarvextir eru lögbundnar greiðslur, sem greiða ber eftir ákveðnum reglum, og verða hluti viðeigandi skattskuldar. Greiðsla á höfuðstól skuldarinnar í júní 1998, tæpum fjórum árum eftir að skatturinn féll í gjalddaga, getur ekki haft áhrif á sakarmat, en taka má tillit til hennar við ákvörðun refsingar. Samkvæmt framansögðu telst sannað að ekki voru á lögmæltum tíma staðin skil á þeim virðisaukaskatti Íslensks framtaks hf., sem tiltekinn er í I. kafla B í ákæru, og verða ákærðu Einar og Árni taldir bera refsiábyrgð á þeim vanskilum. Varðar atferli þeirra við 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988, sbr. nú 3. gr. laga nr. 42/1995. 2. Í II. kafla B ákæru, eins og henni hefur verið breytt, er ákærðu Einari og Árna sem stjórnarformanni og framkvæmdastjóra gefið að sök að hafa ekki staðið skil á staðgreiðslu opinberra gjalda, sem haldið var eftir af launum starfsmanna Íslensks framtaks hf. á árinu 1994, þ.e. aprílágúst, samtals 635.055 krónum. Í héraðsdómi er nánar greint frá atvikum og því, sem fram hefur komið í málinu um þetta ákæruatriði. Samkvæmt fyrrgreindri skýrslu skattrannsóknarstjóra ríkisins nam vangoldin afdregin skilaskyld staðgreiðsla starfsmanna hlutafélagsins hinn 12. janúar 1996 samtals 684.875 krónum vegna ofangreindra mánaða. Við upphaf lögreglurannsóknar 16. apríl 1997 var fjárhæðin talin nema 635.055 krónum. Munurinn stafaði af því að í yfirliti lögreglu var innborgun, sem færð hafði verið til greiðslu á álagi og dráttarvöxtum í ágúst 1994, 49.820 krónur, dregin frá höfuðstól, en það hafði ekki verið gert í fyrrnefndu skýrslunni. Eins og skýrt er frá í héraðsdómi var skilað skýrslum vegna afdreginnar staðgreiðslu til Gjaldheimtunnar í Reykjavík fyrir umrædda mánuði og er óumdeilt að þeim fylgdu ekki greiðslur. Af hálfu ákærðu hefur verið vísað til yfirlits þeirra yfir greiðslur vegna staðgreiðslu frá 22. apríl til 15. júlí 1994, samtals að fjárhæð 1.173.158 krónur. Vísa þeir til sömu sjónarmiða og áður voru rakin undir lið III.1. Einnig vísa ákærðu til þess að rúmum þremur vikum fyrir útgáfu ákæru, 3. júní 1998, hafi þeir greitt 635.055 krónur, sem nemur sömu fjárhæð og fram kemur í þessum ákærulið. Álag og dráttarvextir af umræddri skuld eru hins vegar ógreidd. Í héraðsdómi er byggt á því að greiðsla hinn 4. maí 1994, að fjárhæð 113.716 krónur, sem látin var ganga upp í eldri staðgreiðsluskuld, komi til frádráttar vangoldinni staðgreiðslu aprílmánaðar auk þess sem ofangreind greiðsla 3. júní 1998 verði dregin frá. Leiði þetta til sýknu. Með vísan til þess, sem sagði í lið III.1 um ábyrgð ákærðu Einars og Árna, verða þeir taldir ábyrgir fyrir skilum afdreginnar staðgreiðslu af starfsmönnum Íslensks framtaks hf. Fyrir liggur að skýrslum var skilað um afdregna staðgreiðslu fyrir umrætt tímabil án greiðslna. Óumdeilt er að greiðslur þær á árinu 1994, er ákærðu vísa til, voru færðar sem greiðslur á eldri skuld vegna staðgreiðslu. Ekki verður séð að greiðslur þessar hafi verið látnar renna inn á skuldir vegna annarra gjalda. Eins og áður segir leiðir það af eðli máls og er í samræmi við lög að skattgreiðslur gangi fyrst upp í eldri skuldir. Í 1. og 2. mgr. 28. gr. laga nr. 45/1987 er mælt fyrir um álag og dráttarvexti vegna vanskila á staðgreiðslu. Samkvæmt 3. mgr. greinarinnar telst eindagi álags sá sami og eindagi hinnar vangreiddu staðgreiðslu. Með vísan til þess, sem áður er sagt í III.1 um varnir ákærðu vegna færslu greiðslna upp í eldri skuldir er því hafnað, að greiðslur þær, er þeir vísa til og höfðu verið látnar ganga upp í ógreidda staðgreiðslu eldri tíma, hafi borið að draga frá ákærufjárhæð. Greiðsla þeirra í júní 1998, u.þ.b. fjórum árum eftir að greiða átti, getur og ekki haft áhrif á sakarmat, en taka má tillit til hennar við ákvörðun refsingar. Samkvæmt framansögðu verða ákærðu taldir hafa gerst sekir um atferli það, sem þeim er gefið að sök í II. kafla B í ákæru og varðar það við 2. mgr. 30. gr. laga nr. 45/1987, sbr. 2. gr. laga nr. 42/1995. IV. Í II. kafla A í ákæru, eins og henni hefur verið breytt, er ákærða Georg gefið að sök að hafa ekki staðið skil á staðgreiðslu opinberra gjalda, sem haldið var eftir af launum starfsmanna P-67 hf., þ.e. októberdesember 1994, samtals 213.592 krónum, og janúarseptember 1995, samtals 461.500 krónum, eða í heild 675.092 krónum. Í héraðsdómi er nánar greint frá atvikum og því, sem fram hefur komið í málinu um þetta ákæruatriði. Samkvæmt skýrslu skattrannsóknarstjóra ríkisins um rannsókn, er lauk 22. maí 1996, nam vangoldin afdregin skilaskyld staðgreiðsla vegna þessara tímabila hinn 12. janúar 1996 ofangreindum fjárhæðum. Við upphaf lögreglurannsóknar 16. apríl 1997 námu vanskilin sömu fjárhæðum. Eins og skýrt er frá í héraðsdómi var skilað skýrslum vegna afdreginnar staðgreiðslu til Gjaldheimtunnar í Reykjavík fyrir umrædda mánuði og er óumdeilt að þeim fylgdu ekki greiðslur. Af gögnum málsins verður að telja sannað að engar greiðslur bárust upp í ofangreind vanskil fyrr en með tveimur greiðslum í júní 1998, þ.e. 154.568 krónur hinn 3. júní og 520.524 krónur hinn 19. júní. Álag og dráttarvextir vegna þessarar skuldar eru hins vegar ógreidd. Með vísan til þessara greiðslna sýknaði héraðsdómur ákærðu af þessum ákærulið. Ákærði Georg var stjórnarformaður P-67 hf. Í héraðsdómi er rakið það, sem fram hefur komið í málinu um þátt hans í rekstri fyrirtækisins. Með vísan til þess, sem þar segir, verður að telja að hann hafi borið ábyrgð á skilum þeirrar afdregnu staðgreiðslu, sem ákæruliður þessi tekur til. Fyrir liggur að skýrslum var skilað um hina afdregnu staðgreiðslu án þess að greiðslur fylgdu. Engar greiðslur bárust fyrr en í júní 1998, tæpum fjórum árum eftir að greiða átti þær þeirra, sem fyrst féllu í gjalddaga. Geta þær ekki haft áhrif á sakarmat, en taka má tillit til þeirra við ákvörðun refsingar. Samkvæmt framansögðu telst sannað að ekki voru á lögmæltum tíma staðin skil á afdreginni staðgreiðslu P-67 hf. fyrir tímabil þau, sem tilgreind eru í II. kafla A í ákæru. Verður ákærði Georg talinn bera refsiábyrgð á þessum vanskilum og varðar atferli hans við 2. mgr. 30. gr. laga nr. 45/1987, sbr. 2. gr. laga nr. 42/1995. V. Samkvæmt I. kafla A í ákæru, eins og henni hefur verið breytt, er ákærða Guðjóni Ingva gefið að sök sem stjórnarformanni K-67 hf. að hafa ekki staðið skil á virðisaukaskatti, sem hlutafélagið innheimti á árinu 1995, að fjárhæð samtals 1.809.613 krónur. Er hér um að ræða virðisaukaskatt vegna tveggja tímabila, mars apríl og maíjúní 1995. Í héraðsdómi er greint frá nánari atvikum og því, sem fram hefur komið um ákæruefni þetta. Þar kemur meðal annars fram að samkvæmt skýrslu skattrannsóknarstjóra ríkisins um rannsókn, sem lauk 22. maí 1996, nam vangreiddur virðisaukaskattur áðurgreinds hlutafélags 12. desember 1995 2.676.144 krónum og var um þrjú virðisaukaskattstímabil ársins 1995 að ræða, þ.e. frá janúar til júní. Við upphaf lögreglurannsóknar 16. apríl 1997 var vangreiddur virðisaukaskattur vegna ársins 1995 talinn nema 1.809.613 krónum. Er ákæra byggð á þeirri niðurstöðu. Í yfirliti lögreglu kemur fram að skuld vegna tímabilsins janúarfebrúar 1995, sem nam að höfuðstól 1.043.373 krónum hafði verið greidd að fullu, auk dráttarvaxta og álags, sem námu samtals 218.336 krónum. Greiddar höfðu verið 60.000 krónur inn á tímabilið marsapríl, er færðar voru inn á álag og dráttarvexti, en voru í yfirliti lögreglu dregnar frá höfuðstól þess tímabils. Nam höfuðstóll þess þá 1.049.651 krónu. Ekkert hafði verið greitt inn á skatt vegna tímabilsins maíjúní 1995. Virðisaukaskattsskýrslur vegna tímabila þeirra, sem um ræðir í þessum lið ákæru, liggja fyrir í málinu og er óumdeilt að þeim fylgdu ekki greiðslur. Af hálfu ákærða hefur verið vísað til yfirlits hans yfir greiðslur á tímabilinu 15. mars 1995 til 26. febrúar 1996 eins og nánar er greint frá í héraðsdómi. Vísar hann til sömu sjónarmiða og áður voru rakin undir lið III.1. Fyrir liggur í málinu, að hinn 19. júní 1998, skömmu fyrir útgáfu ákæru, voru tollstjóranum í Reykjavík greiddar 1.809.613 krónur, eða sem nam fjárhæð þessa ákæruliðar. Álag og dráttarvextir vegna þessarar skuldar eru hins vegar ógreidd. Í héraðsdómi er byggt á því að greiðslur frá maí 1995 til febrúar 1996, samtals að fjárhæð 2.584.857 krónur, sem færðar voru inn á eldri virðisaukaskattstímabil en ákært er út af, komi til frádráttar ákærufjárhæð og leiði það til sýknu. Ákærði var stjórnarformaður P-67 hf. á umræddum tíma. Í héraðsdómi er greint frá því, sem fram hefur komið um þátt hans í rekstri fyrirtækisins. Með vísan til þess verður að telja að hann hafi borið ábyrgð á skilum fyrirtækisins á virðisaukaskatti. Fyrir liggur að skýrslum vegna virðisaukaskatts fyrir tímabil þau, sem ákæran nær til, var skilað án þess að greiðsla fylgdi. Óumdeilt er að greiðslur þær, sem ákærði vísar til, voru færðar sem greiðslur á eldri virðisaukaskatti, auk álags og dráttarvaxta. Ekkert hefur komið fram um það að ákærði hafi óskað þess að einstakar greiðslur gengju inn á skil vegna tiltekinna tímabila. Þá verður ekki séð að greiðslur þessar hafi verið látnar ganga inn á skuldir vegna annarra gjalda. Fjárhæð sú, sem ákært er fyrir, nær til höfuðstóls þess virðisaukaskatts fyrir framangreind tímabil, sem ógreiddur var 16. apríl 1997, tæpum tveimur árum eftir að skatturinn féll í gjalddaga. Með vísan til þess, sem fram kemur í III.1 hér að framan, er ekki fallist á þær varnir ákærða, sem lúta að færslu greiðslna upp í eldri virðisaukaskattskuldir. Greiðsla 19. júní 1998, um það bil þremur árum eftir að greiða átti skattinn, geta ekki haft áhrif á sakarmat, en taka ber tillit til hennar við ákvörðun refsingar. Samkvæmt þessu verður talið sannað að virðisaukaskattur P-67 hf. vegna þessara tímabila, sem nemur þeirri fjárhæð, er í ákæru greinir, hafi ekki verið greiddur á lögmæltum tíma. Ber ákærði refsiábyrgð á þeim vanskilum og varðar atferli hans við 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988, sbr. nú 3. gr. laga nr. 42/1995. Atferli ákærða fellur að öllu leyti undir síðastgreindu lögin, sem tóku gildi 9. mars 1995. VI. Við ákvörðun refsingar ákærðu Árna og Einars ber með vísan til 2. gr. almennra hegningarlaga að líta til þess að brot þeirra voru framin fyrir gildistöku laga nr. 42/1995, sem þyngdu verulega refsingar fyrir brot, sem hér um ræðir. Brot þeirra fólust eingöngu í vanskilum virðisaukaskatts og afdreginnar staðgreiðslu en ekki í vanrækslu á því að skila skýrslum eða rangfærslum. Þá hafði höfuðstóll umræddra skulda verið greiddur að fullu við útgáfu ákæru. Að teknu tilliti til þessa þykir refsing þeirra hæfilega ákveðin sekt í ríkissjóð, 300.000 krónur fyrir hvorn þeirra um sig. Vararefsing ákveðst 45 daga fangelsi. Brot ákærða Georgs voru að hluta framin eftir að lög nr. 42/1995 tóku gildi. Taka hin breyttu refsiákvæði til vanskila á gjöldum, sem voru á gjalddaga frá og með 1. apríl 1995, eða samtals 331.486 krónum. Brot ákærða fólst eingöngu í vanskilum afdreginnar staðgreiðslu, en ekki í vanrækslu á skilum skýrslna eða rangfærslum. Þá hafði höfuðstóll skuldar verið greiddur að fullu fyrir útgáfu ákæru. Þykir refsingin hæfilega ákveðin sekt í ríkissjóð, 750.000 krónur og ákveðst vararefsing fangelsi í 75 daga. Brot ákærða Guðjóns voru að öllu leyti framin eftir gildistöku laga nr. 42/1995, sem tóku gildi 9. mars 1995, en með þeim voru refsiákvæði laga nr. 50/1988 hert til muna. Gjalddagar þeirra virðisaukaskattstímabila, sem ákært er fyrir, hefðu átt að vera 5. júní og 5. ágúst 1995 nema þá daga hefði borið upp á helgidag eða almennan frídag, sbr. 2. mgr. 24. gr. laga nr. 50/1988. Þær greiðslur á virðisaukaskatti, sem inntar voru af hendi eftir þá gjalddaga, gengu inn á skuld vegna tímabilsins janúar-febrúar 1995, sem féll í gjalddaga 5. apríl 1995 og er ákærða því hagstæðast að séu þannig færðar. Ekki er unnt að virða ákærða til hagsbóta greiðslur, sem inntar voru af hendi fyrir þessa gjalddaga og gengu upp í skuld vegna síðasta tímabils ársins 1994. Við ákvörðun refsingar ákærða Guðjóns verður haft í huga að brot hans fólust eingöngu í vanskilum en ekki í vanrækslu á skilum skýrslna eða rangfærslum. Þá hafði höfuðstóll skattskuldarinnar verið greiddur að fullu fyrir útgáfu ákæru. Fram hefur komið hjá ákærða að hann hafi tekið persónulegt lán til þeirrar greiðslu. Með vísan til 8. tl. 1. mgr. 74. gr. almennra hegningarlaga þykir við þessar aðstæður mega fara niður fyrir sektarlágmark 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988. Með vísan til þessa verður refsing hans ákveðin sekt í ríkissjóð, 1.000.000 krónur. Vararefsing ákveðst fangelsi í 3 mánuði. Mál þetta hefur tekið breytingum að því er varðar umfang, kröfugerð ákæruvalds og vísan til refsiákvæða. Þá verður ekki séð, að fullt samræmi hafi verið í afstöðu ákæruvalds að undanförnu í málum af þessu tagi, sbr. kröfugerð þess fyrir Hæstarétti í máli ákæruvaldsins gegn Guðmundi Davíðssyni nr. 36/2000, sem dæmt var í réttinum 30. mars 2000. Þykir eftir atvikum rétt að ríkissjóður beri helming málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti á móti ákærðu. Nánar verður mælt fyrir um málskostnað í dómsorði. Dómsorð: Ákærðu, Árni Björgvinsson og Einar Kristjánsson, greiði hvor um sig 300.000 krónur í ríkissjóð innan fjögurra vikna frá uppsögu dóms þessa, en sæti ella fangelsi í 45 daga. Ákærði, Georg Georgiou, greiði 750.000 krónur í sekt til ríkissjóðs innan fjögurra vikna frá uppsögu dóms þessa, en sæti ella fangelsi í 75 daga. Ákærði, Guðjón Ingvi Gíslason, greiði 1.000.000 krónur í sekt til ríkissjóðs innan fjögurra vikna frá uppsögu dóms þessa, en sæti ella fangelsi í 3 mánuði. Dómur héraðsdóms Reykjavíkur fimmtudaginn 9. desember 1999 Málið er höfðað með ákæru ríkislögreglustjórans dagsettri 26. júní 1998 á hendur ákærðu, Árna Björgvinssyni, kt. 210264-2139, Efstalundi 7, Garðabæ, Einari Kristjánssyni, kt. 030669-4799, Danmörku, Georg Georgiou, kt. 150469-4069, Esjugrund 36, Mosfellsbæ, og Guðjóni Ingva Gíslasyni, kt. 191169-5579, Gunnarsbraut 7, Búðardal, “I. Fyrir brot gegn lögum um virðisaukaskatt. A Ákærða Guðjóni sem stjórnarformanni og ákærðu Árna, Einari og Georg sem stjórnarmönnum hlutafélagsins K-67 hf., kt. 520194-2829, er gefið að sök að hafa brotið gegn lögum um virðisaukaskatt með því að hafa eigi, í samræmi við það sem lög áskilja, staðið Tollstjóranum í Reykjavík skil á virðisaukaskatti sem innheimtur var í nafni hlutafélagsins á árinu 1995 samtals að fjárhæð kr. 1.809.613 og sundurliðast sem hér greinir: Greiðslutímabil: B Ákærða Einari sem stjórnarformanni, ákærða Árna sem framkvæmdastjóra og stjórnarmanni og ákærðu Georg og Guðjóni sem stjórnarmönnum hlutafélagsins Íslensks framtaks hf., kt. 520692-3049, er gefið að sök að hafa brotið gegn lögum um virðisaukaskatt með því að hafa eigi, í samræmi við það sem lög áskilja, staðið Tollstjóranum í Reykjavík skil á virðisaukaskatti sem innheimtur var í nafni hlutafélagsins á árinu 1994 samtals að fjárhæð kr. 790.289 og sundurliðast sem hér segir: Greiðslutímabil: Framangreind hegðun ákærðu samkvæmt liðum A og B telst varða við 1. mgr., sbr. 6. mgr. 40. gr. laga nr. 50, 1988 um virðisaukaskatt, sjá nú 3. gr. laga nr. 42, 1995 og 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940, sbr. l. gr. laga nr. 39, 1995. II. Fyrir brot gegn lögum um staðgreiðslu opinberra gjalda. A Ákærða Georg sem stjórnarformanni og ákærðu Árna, Einari og Guðjóni sem stjórnarmönnum hlutafélagsins P-67 hf., kt. 520194-2749 er gefið að sök að hafa brotið gegn lögum um staðgreiðslu opinberra gjalda, með því að hafa eigi staðið Gjaldheimtunni í Reykjavík skil á staðgreiðslu opinberra gjalda sem haldið var eftir af launum starfsmanna hlutafélagsins á árunum 1994 og 1995 samtals að fjárhæð kr. 675.092 og sundurliðast sem hér segir: Greiðslutímabil: B Ákærða Árna sem framkvæmdastjóra og stjórnarmanni, ákærða Einari sem stjórnarformanni og ákærðu Georg og Guðjóni sem stjórnarmönnum hlutafélagsins Íslensks framtaks hf., kt. 520692-3049 er gefið að sök að hafa brotið gegn lögum um staðgreiðslu opinberra gjalda, með því að hafa eigi staðið Gjaldheimtunni í Reykjavík skil á staðgreiðslu opinberra gjalda sem haldið var eftir af launum starfsmanna hlutafélagsins á árinu 1994 samtals að fjárhæð kr. 635.055 og sundurliðast sem hér segir: Greiðslutímabil: C Ákærða Guðjóni sem framkvæmdastjóra, ákærða Georg sem stjórnarformanni, ákærða Gísla (svo) sem stjórnarmanni og ákærða Einari sem prókúruhafa hlutafélagsins T-67 hf., kt. 440194-3549, sem úrskurðað var gjaldþrota 20. september 1997, er gefið að sök að hafa brotið gegn lögum um staðgreiðslu opinberra gjalda, með því að hafa eigi staðið Gjaldheimtunni í Reykjavík skil á staðgreiðslu opinberra gjalda sem haldið var eftir af launum starfsmanna hlutafélagsins á árinu 1995 samtals að fjárhæð kr. 193.667 og sundurliðast sem hér segir: Greiðslutímabil: Framangreind hegðun ákærðu samkvæmt liðum A-C telst varða við 1. mgr. 30. gr. sbr. 7. mgr. laga nr. 45, 1987 um staðgreiðslu opinberra gjalda, sjá nú 2. mgr. 30. gr. laga nr. 45, 1987, sbr. 2. gr. laga nr. 42, 1995 og 1. mgr. 262. gr. almennra hegningalaga, sbr. 1. gr. laga nr. 39, 1995. Þess er krafist að ákærðu verði dæmdir til refsingar fyrir framangreind brot.” Við þingfestingu málsins var misritun í c-lið II. kafla ákæru leiðrétt. Í stað orðalagsins “...ákærða Gísla sem stjórnarmanni og ákærða Einari sem prókúruhafa...” ætti að koma orðalagið “...og ákærðu Einari og Árna sem prókúruhöfum...” Málið var upphaflega dómtekið þann 22. júní sl. Á dómþingi 4. ágúst sl. var málið endurupptekið vegna þess að í ljós hafði komið að hluti hljóðritunarinnar hafði misfarist. Sem fyrr segir var málið svo dómtekið 1. nóvember sl. Af hálfu ákærðu er þess aðallega krafist að málinu verði vísað frá dómi. Til vara krefjast þeir þess að þeir verði sýknaðir af öllum kröfum ákæruvaldsins og til þrautavara að þeir verði dæmdir til vægustu refsingar sem lög leyfa. Þá krefst verjandinn þess að allur sakarkostnaður, þar með talin málsvarnarlaun hans verði greidd úr ríkissjóði. Málavextir I. A Þann 28. desember 1995 hóf skattrannsóknarstjóri ríkisins rannsókn á málefnum K-67 hf., m.a. virðisaukaskattskilum. Rekstur félagsins á þeim tíma sem rannsóknin tók til var í upphafi fólginn í stofnsetningu veitingastaðar og pizzugerðar í Keflavík, en í ársbyrjun 1995 var starfsemi félagsins flutt til Reykjavíkur og tók félagið þá við rekstri skemmtistaðarins Tunglsins, Lækjargötu 2. Rekstur félagsins var seldur í lok júní 1995 og hætti félagið rekstri eftir það. Hlutafélagið var stofnað þann 29. desember 1993. Stofnendur voru allir ákærðu með jafnan hlut. Samkvæmt upplýsingum hlutafélagaskrár var tilgangur félagsins matvælavinnsla, veitingarekstur, lánastarfsemi, smásala og heildsala, eign og rekstur fasteigna, skipa og bifreiða, kaup og sala hlutabréfa og verðbréfa og þátttaka í öðrum félögum. Samkvæmt sömu heimild var ákærði Guðjón Ingvi stjórnarformaður félagsins með prókúruumboð, en aðrir ákærðu voru meðstjórnendur. Samkvæmt framburði ákærða Guðjóns Ingva í skýrslutöku hjá skattrannsóknarstjóra ríkisins sáu allir stjórnarmenn um daglegan rekstur félagsins meðan félagið var með rekstur í Keflavík. Kvaðst ákærði Guðjón hafa séð um peningamál félagsins á þeim tíma ásamt ákærðu Einari og Georg. Aðspurður hver hafi séð um daglegan rekstur og fjármál Tunglsins kvað hann Georg hafa séð um þann þátt. Ákærði Einar upplýsti í skýrslutöku hjá skattrannsóknarstjóra að stjórnarmenn félagsins hefðu séð um daglegan rekstur og fjármál félagsins. Aðspurður um þetta atriði kvað ákærði Árni að ákærðu Georg og Einar hefðu að mestu séð um daglega stjórn félagsins þótt aðrir stjórnarmenn hefðu einnig komið þar að. Kvaðst ákærði Árni mest hafa séð um byrjunarframkvæmdir og síðan hafi hann unnið við skemmtistaðinn sjálfan. Um fjármál fyrirtækisins hafi ákærðu Einar og Georg séð. Rannsókn skattrannsóknarstjóra á virðisaukaskattskilum félagsins vegna rekstrartímabilsins janúar 1995 til og með júní s.á. fólst í því að sannreyna virðisaukaskattskil félagsins, þ.e. að hve miklu leyti sá virðisaukaskattur sem félaginu bar að standa skil á í ríkissjóð vegna rekstrar félagsins umrætt tímabil væri í vanskilum. Byggði rannsóknin á innsendum virðisaukaskattskýrslum félagsins vegna uppgjörstímabila virðisaukaskatts fyrir janúar til og með júní rekstrarárið 1995. Þá var aflað upplýsinga um skuldastöðu félagsins vegna vangoldins virðisaukaskatts við tollstjórann í Reykjavík. Leiddi rannsókn skattrannsóknarstjóra í ljós að þann 12. desember 1995 var vangoldinn virðisaukaskattur samtals að höfuðstól 2.676.144 krónur vegna uppgjörstímabila frá janúar til og með júní rekstrarárið 1995. Sundurliðaðist vangoldinn innheimtur virðisaukaskattur sem hér segir: Janúar febrúar 806.531 króna, mars apríl 1.109.651 króna og maí júní 759.962 krónur. Samkvæmt upplýsingum ákærðu Guðjóns, Georgs og Einars í skýrslutökum hjá skattrannsóknarstjóra ríkisins var gerð virðisaukaskattskýrslna félagsins byggð á bókhaldsgögnum þess. Staðfesti bókari félagsins, Þórarinn Þórarinsson, í skýrslutöku hjá skattrannsóknarstjóra ríkisins að svo hafi verið. Ákærðu voru við sama tækifæri spurðir hvers vegna ekki hefðu verið staðin skil á virðisaukaskatti félagsins á lögmæltum tíma. Ákærðu báru allir efnislega á sama veg, að slæm fjárhagsstaða hefði verið ástæða þess. Þeir voru spurðir hverjir hefðu tekið ákvörðun um og borið ábyrgð á því að innheimtum virðisaukaskatti var ekki skilað til innheimtumanns ríkissjóðs. Ákærði Guðjón kvað ekki hafa verið tekna neina sérstaka ákvörðun um að greiða ekki skuldina. Engir peningar hefðu verið til í fyrirtækinu og illa hefði gengið að fá greiðslur fyrir sölu á Tunglinu, en þær hefðu átt að ganga upp í virðisaukaskattskuld félagsins. Aðspurður um þetta atriði sagði ákærði Árni að allir þeir sem komu að daglegri stjórn fyrirtækisins hefðu tekið þá ákvörðun og borið þá ábyrgð. Ákærði Georg tók fram að þar sem innsendar virðisaukaskattskýrslur félagins hefðu í upphafi verið of háar, hefðu skil á þeim orðið til þess að lausafjárstaða félagsins varð óeðlilega veik. Hafi það svo haft keðjuverkandi áhrif á vanskil opinberra gjalda því greiðslur félagsins hefðu að stórum hluta gengið til lækkunar á dráttarvöxtum og refsiálögum sem reiknaðir hafi verið af of háum höfuðstól. Jafnframt kvað hann erfiðlega hafa gengið fyrir félagið að fá í gegn innsendar leiðréttingar á virðisaukaskatti. Með bréfi dagsettu 28. maí 1996 sendi skattrannsóknarstjóri ríkisins ríkisskattstjóra eintak af skýrslu um rannsóknina sem lokið hafði 22. s.m. vegna endurákvörðunarheimilda þess embættis. Með bréfi dagsettu 31. s.m. tilkynnti ríkisskattstjóri skattrannsóknarstjóra að hann hygðist ekki beita endurákvörðunarheimildum þeim sem honum væru að lögum heimilaðar. Þann 4. júní s.á. var fyrirsvarsmönnum félagsins, þ.e. ákærðu í máli þessu, sent bréf þar sem þeim var tilkynnt um fyrirhugaða ákvarðanatöku skattrannsóknarstjóra um refsimeðferð málsins. Var þeim af því tilefni veittur 15 daga frestur til að tjá sig um fyrirhugaða refsimeðferð. Bréf ákærðu Einars og Georgs voru endursend þar sem þeirra var ekki vitjað, en þann 14. ágúst s.á. barst skattrannsóknarstjóra hins vegar svar frá fyrirsvarsmönnum félagsins, undirritað af ákærðu Einari, Árna og Georg þar sem þess var óskað að málinu yrði vísað til yfirskattanefndar. Jafnframt var tekið fram að félagið hefði greitt umtalsverðar fjárhæðir eftir að það hætti rekstri, en í mörgum tilvikum fyrst til þeirra aðila sem hefðu sett mestan þrýsting á félagið, t.d. Gjaldheimtunnar í Reykjavík og gjaldheimtunnar á Suðurnesjum. Þá tilgreindu þeir að unnið væri að yfirferð bókhalds félagsins í því skyni að ná fram leiðréttingum á áætlunum frá opinberum aðilum og myndi félagið greiða upp skuldir sínar á næstu sex mánuðum. Eftir skoðun á framangreindu bréfi og málsatvikum í heild ákvað skattrannsóknarstjóri ríkisins að vísa málinu til opinberrar rannsóknar. Var málið sent rannsóknarlögreglu ríkisins með bréfi dagsettu 20. september 1996. Ákærði Guðjón Ingvi gaf skýrslu hjá rannsóknarlögreglu ríkisins 28. apríl 1997. Eftir að honum hafði verið kynnt kæruefnið var honum kynnt framburðarskýrsla hans hjá skattrannsóknarstjóra ríkisins 15. janúar 1996. Hann staðfesti skýrsluna og að rétt væri eftir honum haft. Ákærða var kynnt að við rannsókn lögreglu hefði komið í ljós að til staðar væri meint skuld vegna virðisaukaskatts félagsins. Honum var kynnt vottorð hlutafélagaskrár varðandi K-67 hf. þar sem fram kom hver væri tilgangur félagsins og hvernig stjórn þess var skipuð. Ákærði staðfesti að þetta væri rétt heimild hvað varðar starfsemi og stjórn félagsins. Aðspurður hvert hafi verið verksvið hans hjá félaginu og þá sérstaklega á árinu 1995 kvað ákærði stjórnarmenn hafa gengið í öll störf. Hann var einnig spurður um hver hefði annast daglega fjármálastjórn K-67 hf. og þá sérstaklega á árinu 1995. Ákærði kvað það einkum hafa verið ákærðu Einar og Georg sem annast hefðu daglega fjármálastjórn, en stjórnarmenn hafi þó tekið sameiginlegar ákvarðanir í öllum málum, jafnt fjármálum sem öðrum málum varðandi reksturinn. Ákærði kvað félagið hafa hætt rekstri á árinu 1995. Ákærða voru kynnt staðfest ljósrit virðisaukaskattskýrslna í nafni K-67 hf. vegna janúar - febrúar 1995 dagsett 5. apríl 1995, undirritun Einar Kristjánsson, mars - apríl 1995 dagsett 6. júní 1995 undirritun E.K. og maí - júní 1995, dagsett 8. ágúst 1995, undirritun G. Georgiou. Hann var spurður á hverju þessar skýrslur hafi byggst og hver hefði borið ábyrgð á gerð þeirra. Kvað hann skýrslurnar hafa verið í samræmi við bókhald eftir því sem hann vissi best og þær hafi verið á ábyrgð stjórnar félagsins. Þá var ákærða kynnt yfirlit frá rannsóknara frá 16. apríl 1997 yfir innheimtan skilaskyldan virðisaukaskatt af hálfu K-67 hf. vegna greiðslutímabilanna janúar til og með júlí 1995 og greiðslustaða gagnvart innheimtumanni ríkissjóðs 16. apríl 1997. Yfirlitið væri byggt á framangreindum virðisaukaskattsskýrslum félagsins og útskrift tollstjórans í Reykjavík 16. apríl 1997 varðandi greiðslur vegna hvers greiðslutímabils. Í lögreglurannsókninni væri tekið tillit til heildargreiðslna vegna hvers og eins greiðslutímabils hvort heldur þær væru færðar sem innborgun á höfuðstól skuldar eða á öðrum forsendum í bókhaldi innheimtumanns ríkissjóðs. Með tilvísun í framanrakið væri það niðurstaða rannsóknar lögreglu að vangoldinn skilaskyldur virðisaukaskattur K-67 hf. hafi numið 1.809.613 krónum vegna ársins 1995. Eftir að ákærða höfðu verið kynnt tilvitnuð gögn málsins var hann spurður hvers vegna virðisaukaskattur samkvæmt framangreindu hefði ekki verið greiddur til innheimtumanns ríkissjóðs og hver eða hverjir hefðu tekið ákvörðun um að ekki skyldi greitt. Ákærði kvað fjárhagserfiðleika félagsins hafa valdið því að ekki var unnt að greiða umræddan virðisaukaskatt. Hann gæti ekki svarað því hvort um rétta fjárhæð væri að ræða, en kvaðst ekki rengja þau gögn sem fyrir lægju. Engin sérstök ákvörðun hefði verið tekin um að greiða ekki, heldur hafi ýmsir aðgangsharðari innheimtumenn fengið greitt og síðan hafi ekki verið til fé til að standa skil á framangreindum virðisaukaskatti. Ákærði kvað stjórnarmenn félagsins alla ábyrga fyrir framangreindum málum. Unnið væri að því að ganga frá skuldum félagsins vegna þeirra gjalda sem kæra skattrannsóknarstjóra ríkisins fjallar um. Loks var ákærði spurður hvert allt það fé hafi runnið sem þannig var haldið eftir af skilaskyldum virðisaukaskatti ársins 1995. Ákærði kvað allt fé sem inn kom hafa farið í rekstur félagsins. Við aðalmeðferð málsins var ákærði fyrst spurður um stöðu hans hjá fyrirtækinu í starfsemi þess. Hann kvaðst hafa verið stjórnarformaður þess. Nánar aðspurður um stöðu hans hjá félaginu á því tímabili sem ákæra tekur til kvaðst hann bæði hafa verið í almennum rekstri og almennum störfum. Hann var þá spurður hver hefði verið daglegur stjórnandi fyrirtækisins á umræddu tímabili. Ákærði kvaðst hafa verið það svo til einn. Borið var undir ákærða ljósrit virðisaukaskattskýrslu vegna mars - apríl 1995, en hún bæri með sér að henni hefði verið skilað 6. júní s.á. til tollstjórans í Reykjavík án greiðslu. Ákærði var spurður hvort hann kannaðist við þessa skýrslu og þetta uppgjör. Hann kvaðst ekki gera það. Bókarinn hefði að mestu séð um þessa hlið mála. Ákærði var þá spurður hvort honum sem stjórnarformanni hefði á sínum tíma verið kunnugt um að þessari skýrslu hefði verið skilað og greiðsla ekki fylgt. Hann kvaðst ekki hafa haft vitneskju um það. Bókarinn hefði að miklu leyti séð um þessa hlið mála. Er ákærði var spurður hvort bókarinn hefði séð um að greiða og að láta enda ná saman og hvort hann hefði gert ákærða grein fyrir að fjárvöntun væri, var svar hans að allt væri þetta greitt og ríflega það. Ákærða var aftur bent á að skýrslan hefði verið lögð inn án greiðslu. Hann kvaðst ekki hafa kynnt sér það og gæti ekki svarað spurningunni. Ákærði var spurður hvort bókarinn hefði, á þeim tíma sem um ræðir, gert honum grein fyrir þessu. Hann kvað svo ekki vera. Aðspurður um áritun á skýrsluna kvaðst ákærði ekki kannast við hana. Honum væri ókunnugt um hver hefði áritað skýrsluna. Ákærði var spurður hvort hann teldi að bókarinn hefði haft þetta á sínum snærum. Ákærði svaraði spurningunni játandi og kvað hann hafa séð um þetta að miklu leyti. Spurningu um hvort bókarinn hefði séð um fjármál fyrirtækisins svaraði ákærði neitandi. Hann hefði séð um þau. Nánar aðspurður um umrædda skýrslu kvaðst ákærði ekki muna hvernig var með hana. Liðin væru fimm ár síðan og hann gæti ekki tjáð sig um þessa einu skýrslu. Hann vissi aðeins að virðisaukaskatturinn hefði verið greiddur og fyrirtækið hefði ekki skuldað. Aðspurður hvort hann gæti sýnt fram á með einhverjum gögnum hvort skatturinn hefði verið greiddur 6. júní 1995 kvaðst hann ekki geta tjáð sig um dagsetningar, en það kæmi fram í gögnum málsins. Ákærði benti á að á dómskjali 67 væri gerð grein fyrir greiðslum að fjárhæð 2.000.000 króna samkvæmt gögnum frá tollstjóraembættinu. Bókarinn hefði séð um þessa hlið mála og kvaðst hann halda því fram að búið væri að greiða miklu meira en umrædda fjárhæð. Hann vissi ekki hvernig á því stæði að skýrslu var skilað án greiðslu. Ákærði var spurður hvort hann myndi hvort bókarinn hefði gert honum grein fyrir þessu. Hann kvað hann áreiðanlega ekki hafa gert það, en gæti ekki fullyrt það. Það væru liðin fimm ár og hann myndi ekki glöggt hvað varðar eina skýrslu. Ákærða var kynnt ljósrit virðisaukaskattskýrslu vegna maí - júní 1995 að fjárhæð 759.962 krónur. Þar væri með sama hætti settur sá fyrirvari af hálfu tollstjóraembættisins að skýrslunni hefði verið skilað án greiðslu. Ákærði kvað hið sama eiga hér við. Kvaðst hann vera með gögn frá tollstjóraembættinu um að þetta væri allt greitt. Honum var bent á að það hefði ekki verið gert á þessum tiltekna degi. Ákærði svaraði að vegna þess gæti hann ekki gert grein fyrir því. Bókarinn hefði augljóslega greitt þetta með einhverjum öðrum hætti. Ákærða var bent á að verið væri að spyrja hann hvernig þetta kæmi heim og saman. Hann kvaðst ekki geta vitað það nákvæmlega, en hið eina sem hann gæti sagt væri að hann vissi að félagið skuldaði ekki, hvernig svo sem greitt var. Hann hafi staðið í þeirri meiningu að bókarinn hefði greitt á réttum degi. Ákærði var spurður hvort hann héldi ekki að bókarinn myndi hafa gert honum grein fyrir því ef hann hefði fengið þá meðhöndlun hjá tollstjóraembættinu að skýrslan hefði verið móttekin án greiðslu. Hann kvað bókarann ekki hafa gert það og hann gæti ekki svarað fyrir hans hönd hvers vegna hann gerði það ekki. Ákærði var spurður hvort hann kannaðist við áritunina á skýrslunni vegna maí-júní 1995. Hann kvað svo ekki vera. Aðspurður hvort það hafi alls ekki verið á hans verksviði að ganga frá þessum skýrslum eða þessum greiðslum kvað ákærði bókarann hafa séð um það, en vitaskuld yfirleitt í samráði við sig. Um þetta afmarkaða tilvik gæti hann ekki tjáð sig. Ákærði var spurður um verksvið annarra stjórnarmanna félagsins á umræddum tíma. Hann kvað þá ekki hafa ekki komið nálægt þessu. Enginn þeirra hefði starfað hjá fyrirtækinu. Þeir hefðu einungis setið í stjórn þess. Borin var undir ákærða skýrslan sem hann gaf við lögreglurannsókn málsins og var hann jafnframt spurður hvort hann staðfesti nafnritun sína undir hana. Hann kvaðst staðfesta hana. Ákærða var kynntur framburður hans þess efnis að það hefðu einkum verið ákærðu Einar og Georg sem önnuðust daglega fjármálastjórn, en stjórnarmenn hefðu þó tekið sameiginlega ákvarðanir í öllum málum, jafnt fjármálum sem öðrum málum varðandi reksturinn. Ákærði kvað þetta ekki hafa verið með framanlýstum hætti. Hann hafi séð um framangreint. Þá var ákærða kynntur sá framburður hans að fjárhagserfiðleikar félagsins hefðu valdið því að ekki hafi verið unnt að greiða umræddan virðisaukaskatt. Hann gæti ekki svarað hvort um rétta fjárhæð hafi verið að ræða, en hann rengdi ekki þau gögn sem fyrir lægju. Þá segði hann að ekki hefðu verið teknar sérstakar ákvarðanir um að greiða ekki virðisaukaskatt umfram annað, heldur hefði harðfylgi innheimtumanna ráðið því. Ákærði kvað hafa verið um að ræða stöðluð svör sem yfirheyrandi var með. Hann hefði sagt að það skipti engu máli hvað ákærði segði. Kvaðst ákærði hafa haldið að þetta væri allt greitt og hann hefði ekki vitað að þarna væri skuld til staðar. Honum var bent á að hann hefði verið upplýstur um það við yfirheyrsluna að skuld væri til staðar. Ákærði kvað yfirheyranda hafa sagt sér það. Hann hafi álitið að allt væri greitt og ekki vitað betur. Yfirheyrandinn hefði sagt og tekið það skýrt fram að ef þetta yrði greitt skipti engu máli hvað hann segði vegna þess að ekki yrði ákært. Hann hefði fengið fé að láni hjá foreldrum sínum og greitt. Síðan hefði verið ákært. Nánar aðspurður kvað ákærði yfirheyrandann hafa spurt hvort þetta hefði ekki verið svona og svona og hann svarað játandi. Er hann var spurður hvort yfirheyrandinn hefði haft upplýsingar um hver hafi verið daglegur stjórnandi svaraði ákærði játandi. Hann hefði spurt hver hefði séð um þetta og hvernig þetta hafi verið og sagt að þetta skipti engu máli. Ákærða var bent á að í skýrslunni svaraði hann öðruvísi en nú hvað varðar daglega stjórnun. Svaraði ákærði því til að hann væri nú að segja frá þessu eins og það var. Aðspurður hvort hann hafi ekki getað greint frá við lögreglurannsóknina hvernig þetta var svaraði ákærði að yfirheyrandinn hefði sagt að þetta skipti ekki máli. Verjandi gerði ákærða grein fyrir að samkvæmt yfirliti á dómskjali 67 sem unnið væri upp úr gögnum tollstjóraembættisins yfir greiðslur frá K-67 hf. á virðisaukaskatti frá mars 1995 og fram eftir árinu, kæmi fram að frá 15. mars og fram í október hefðu verið greiddar liðlega þrjár milljónir króna. Ákærði var spurður hvort hann hefði talið að þessar greiðslur hefðu runnið til greiðslu á höfuðstól virðisaukaskattskuldar félagsins. Ákærði kvað það vera alveg klárt. Hann var spurður hvort hann hefði þannig talið að félagið stæði ekki í virðisaukaskattskuld við tollstjóraembættið. Hann kvað það vera alveg klárt. Ákærði Georg gaf skýrslu hjá rannsóknarlögreglu ríkisins 28. apríl 1997. Eftir að honum hafði verið kynnt kæruefnið var honum kynnt framburðarskýrsla hans hjá skattrannsóknarstjóra ríkisins 20. febrúar 1996. Hann staðfesti skýrsluna og að rétt væri eftir honum haft. Ákærða var kynnt að við rannsókn lögreglu hefði komið í ljós að til staðar væri meint skuld vegna virðisaukaskatts félagsins. Honum var kynnt vottorð hlutafélagaskrár varðandi K-67 hf. þar sem fram kom hver væri tilgangur félagsins og hvernig stjórn þess var skipuð. Ákærði staðfesti að þetta væri rétt heimild hvað varðar starfsemi og stjórn félagsins. Aðspurður hvert hafi verið verksvið hans hjá félaginu og þá sérstaklega á árinu 1995 kvaðst ákærði hafa gengið í öll störf hjá félaginu. Hann var einnig spurður hver hefði annast daglega fjármálastjórn K-67 hf. og þá sérstaklega á árinu 1995. Ákærði kvað stjórnarmenn hafa tekið sameiginlegar ákvarðanir í flestum málum, þ.m.t. ákvarðanir um daglega fjármálastjórn. Ákærði kvað félagið vera hætt starfsemi og kvað það vera eignalaust, en eigendur væru að vinna að því að gera skil á opinberum gjöldum af eigin fé. Ákærða voru kynnt staðfest ljósrit virðisaukaskattskýrslna í nafni K-67 hf. vegna janúar - febrúar 1995, dagsett 5. apríl 1995, undirritun Einar Kristjánsson, mars - apríl 1995 dagsett 6. júní 1995 undirritun E.K. og maí - júní 1995, dagsett 8. ágúst 1995, undirritun G. Georgiou. Hann var spurður á hverju þessar virðisaukaskattskýrslur hafi byggst og hver hafi borið ábyrgð á gerð þeirra. Kvað hann skýrslurnar hafa verið gerðar í samræmi við bókhald félagsins, á ábyrgð stjórnar þess. Þá var ákærða kynnt yfirlit frá rannsóknara frá 16. apríl 1997 yfir innheimtan skilaskyldan virðisaukaskatt af hálfu K-67 hf. vegna greiðslutímabilanna janúar til og með júlí 1995 og greiðslustöðu gagnvart innheimtumanni ríkissjóðs 16. apríl 1997. Yfirlitið væri byggt á framangreindum virðisaukaskattskýrslum félagsins og útskrift tollstjórans í Reykjavík 16. apríl 1997 varðandi greiðslur vegna hvers greiðslutímabils. Í lögreglurannsókninni væri tekið tillit til heildargreiðslna vegna hvers og eins greiðslutímabils hvort heldur þær væru færðar sem innborgun á höfuðstól skuldar eða á öðrum forsendum í bókhaldi innheimtumanns ríkissjóðs. Með tilvísun í framanrakið væri það niðurstaða rannsóknar lögreglu að vangoldinn skilaskyldur virðisaukaskattur K-67 hf. hafi numið 1.809.613 krónum vegna ársins 1995. Eftir að ákærða höfðu verið kynnt tilvitnuð gögn málsins var hann spurður hvers vegna virðisaukaskattur samkvæmt framangreindu hefði ekki verið greiddur til innheimtumanns ríkissjóðs og hver eða hverjir hefðu tekið ákvörðun um að ekki skyldi greitt. Ákærði kvaðst ekki rengja framangreinda niðurstöðu. Hann kvað hluta þessa virðisaukaskatts ekki hafa skilað sér til K-67 hf., þrátt fyrir útgáfu reikninga til viðskiptamanna. Lítil arðsemi í rekstri og háar refsiálögur sem á voru lagðar vegna þessara tímabila og fyrri tímabila hafi valdið því að ekki var unnt að standa skil á umræddum virðisaukaskatti. Þá hafi láðst að gera grein fyrir öllum innskatti sem hafi síðar verið leiðrétt, en haft keðjuverkandi áhrif til hækkunar álaga vegna vanskila. Aldrei hafi verið tekin ákvörðun um að að greiða ekki, heldur hafi verið greitt eftir því sem kostur var hverju sinni og hafi innheimt fé verið látið ganga fyrst til greiðslu þessa geymslufjár. Þá var ákærði spurður hvert það fé hafi runnið sem þannig var haldið eftir af skilaskyldum virðisaukaskatti ársins 1995. Ákærði kvaðst vísa til fyrri svara og áréttaði að eigendur hefðu ekki tekið fé út úr rekstri til eigin þarfa. Opinber gjöld og launatengd gjöld hafi haft forgang. Loks tók ákærði fram að verulega hefði verið greitt vegna opinberra gjalda eftir að rekstri félagsins lauk 1995 og yrði framangreind virðisaukaskattskuld félagsins greidd svo fljótt sem auðið yrði. Við aðalmeðferð málsins kvaðst ákærði telja að ákæran væri byggð á röngum gögnum og að hann teldi sig saklausan. Virðisaukaskatti hefði verið skilað. Ákærða var sýnt ljósrit virðisaukaskattskýrslu að fjárhæð 1.049.651 króna vegna greiðslutímabilsins mars - apríl 1995, með gjalddaga 6. júní s.á., sem samkvæmt móttökustimpli var skilað án greiðslu, en tekið væri tillit til u.þ.b. 61.000 króna greiðslu. Hann var spurður hvað hann vildi segja um skýrsluna og þann fyrirvara embættis tollstjóra þegar það tók við skýrslunni að engin greiðsla hefði fylgt með. Ákærði kvaðst ekki skilja skýrsluna, en samkvæmt gögnum á dómskjali 67 væri augljóslega búið að greiða þessa upphæð og talsvert umfram það. Ef innborganir samkvæmt dómskjali 67 væru skoðaðar kæmi í ljós að skilað hefði verið hærri upphæð en 1.109.651 krónu. Ákærði var spurður um daglega stjórn félagsins á umræddu tímabili. Hann kvaðst halda að hún hefði verið í höndum ákærða Guðjóns Ingva sem annast hefði daglega stjórn og tekið ábyrgð á málefnum félagsins. Ákærða var bent á að við lögreglurannsókn málsins hefði hann greint frá því þeir hefðu fjórir saman annast daglega stjórn. Aðspurður hvort rangt væri eftir honum haft kvaðst ákærði hafa farið eftir ráðleggingum rannsóknara og þeirra aðila sem komu að málinu, þ.e. að skynsamlegast væri að lýsa því yfir til að dreifa ábyrgð. Hugsanlega þyrfti að reyna á einhverja ábyrgð í félaginu, en það hefði ekki verið það sem rétt var. Upphaflega hefði honum verið ráðlagt þetta í yfirheyrslu hjá skattrannsóknarstjóra ríkisins. Þá hefði hann verið spurður hvort þeir hafi allir unnið við fyrirtækið. Ákærði kvaðst hafa svarað því játandi og einnig þeirri spurningu hvort þeir hafi allir komið að fjármálunum. Einhverjir hefðu komið að fjármálunum því t.d. kæmi fram að ákærði Einar hefði skilað inn skýrslu. Það kallist e.t.v. að hafa komið að fjármálunum og í sakleysi sínu hefðu þeir játað því. Það væri hins vegar sannarlega rétt og um það hefði verið rætt að ábyrgð félagsins hefði verið á hendi ákærða Guðjóns Ingva. Ákærða var bent á að við lögreglurannsóknina hefði hann ekki rengt að umræddur virðisaukaskattur hefði ekki verið greiddur á réttum tíma, en einnig sagt að aldrei hefði verið tekin bein ákvörðun um að standa ekki skil á virðisaukaskatti, heldur hefði hann verið greiddur eins og fjárráð leyfðu. Erfiðleikar hefðu verið í rekstrinum. Hann var spurður hverju hann væri að lýsa. Ákærði sagði að þegar skýrslan var tekin hefði verið farið yfir fyrirliggjandi gögn eftir einhverri aðferð. Þegar gögnin voru skoðuð, án tillits til alvarleika þeirra, þ.e. að til málareksturs gæti komið, hefði þeim gengið erfiðlega að yfirfara þau til að ná skynsamlegri niðurstöðu. Kvaðst ákærði vera menntaður í fjármálafræðum og honum hefði gengið mjög illa að yfirfara tölurnar. Hann álíti að þegar skýrslan var tekin hefði hann einfaldlega svarað eftir bestu vitund og ekki verið kominn með nægjanlegan skilning á fyrirliggjandi gögn. Kvaðst ákærði telja að á þessum tíma hefði það ekki verið nægjanlega marktækt að skírskota beint til einhverra svara. Ákærði var spurður hverju hann hefði verið að lýsa þegar hann sagði að hann rengdi ekki niðurstöður rannsóknara og tekið fram að hluti virðisaukaskattsins hefði ekki skilað sér til K-67 hf., þrátt fyrir útgáfu reikninga til viðskiptamanna. Lítil arðsemi í rekstri og háar refsiálögur vegna þessa tímabils og fyrri tímabila hefði valdið því að ekki var unnt að standa skil á umræddum virðisaukaskatti. Þá hafi láðst að gera grein fyrir öllum innskatti sem hefði síðar verið leiðrétt, en það hefði haft keðjuverkandi áhrif til hækkunar álaga vegna vanskila. Aldrei hefði verið tekin ákvörðun um að greiða ekki heldur hefði verið greitt eftir því sem kostur var hverju sinni og innheimt fé fyrst látið ganga til greiðslu þessa geymslufjár. Ákærði kvaðst hafa verið að lýsa “fjárplægi” fyrirtækisins. Aðspurður hvort hann hefði ekki verið að lýsa stöðunni hvað varðar skil á virðisaukaskatti svaraði ákærði að hann hefði verið lýsa því að ekki hefði reynst unnt að standa skil á öllum þeim virðisaukaskatti sem félaginu hefði verið gert að skila, en ekki endilega því sem þeim hafi borið að skila. Ákærði var spurður hvort hann gæti útskýrt þetta eitthvað nánar ef rétt væri eftir honum haft. Hann kvaðst telja að þetta skýrði sig nokkuð sjálft. Skilningur hans væri að hann teldi þá hafa greitt. Þarna hafi verið greitt það sem þeim hefði borið að greiða, en arðsemi fyrirtækisins ekki staðið undir því að greiða það sem því hafi verið gert að greiða. Það hafi e.t.v. komið álögur og ekki hefði verið skilað nægjanlega réttum skýrslum, leiðréttingar hefðu komið síðar, og í skuldastöðuyfirliti frá embætti tollstjóra segði að skuldin væri x krónur og þeir hefðu ekki getað greitt. Fyrirtækið hefði ekki haft næga arðsemi til þess, en þeir hefðu getað greitt réttar skýrslur sem síðar hafi verið leiðréttar. Þær tölur sem komið hefðu í ljós nú væru réttar. Ákærða var sýnt ljósrit virðisaukaskattskýrslu vegna tímabilsins maí - júní 1995 sem skilað var til tollstjóra 8. ágúst s.á. Hann kannaðist við nafnritun sína á skýrslunni. Ákærða var gerð grein fyrir að skýrslan hefði verið lögð inn án greiðslu, sbr. áritun þar um. Þarna væru virðisaukaskattskil þeirra eins og þeir teldu að þau ættu að vera, en samt sem áður hefði ekkert verið greitt. Hann var spurður hver skýring hans væri á því. Ákærði kvaðst ekki geta svarað því í augnablikinu. Honum var bent á að samkvæmt því sem hann var að svara hefði hann sagt að þeir hefðu getað staðið undir réttum skilum, en ekki undir þeim skilum sem tollstjóri lagði á. Þarna væri um að ræða virðisaukaskattskýrslu sem hann hefði undirritað og þeir hefðu lagt inn og væri virðisaukaskattur sem þeir teldu að þeir ættu að greiða, en greiðsla ekki farið fram um leið og skýrslunni var skilað. Ákærði kvaðst telja að ástæða þess að skýrslan hlaut stimpilinn “án greiðslu” væri sú að á þessu tímabili teldu þeir sig hafa verið búna að skila þeim virðisauka sem þeim sannanlega bar. Ef yfirfarnar væru færslur skv. dómskjali 67 og skoðað hvað greitt var á árinu 1995, nánar tiltekið frá 15. mars til 30. júní, hefði þeim með réttu borið að standa skil á ákveðnum virðisaukaskatti. Þeir teldu að þessar tvær tölur færu saman. Ákærða var þá bent á að verið væri að spyrja hann um greiðsluskyldu samkvæmt virðisaukaskattskýrslu innlagðri 8. ágúst 1995. Spurt væri hvar greiðsluna sem hann teldi að væri fyrir þessu væri að finna eða hvernig greiðslan hefði farið fram. Ákærði svaraði að þarna hefði aðeins verið um ræða skil á skýrslunni. Það sem hann hefði átt við að framan væri að hann teldi að með greiðslunum sem fram kæmu á dómskjali 67 væru fullnaðarskil á virðisaukaskatti vegna ársins 1995 komin fram. Ákærði var spurður hvort hann gæti bent á hvar á dómskjalinu skilin væru sem gerð voru vegna virðisaukaskattstímabilsins maí - júní og skila átti 8. ágúst og átt hafi að mæta þessum virðisaukaskatti. Ákærði kvaðst vilja vísa til greiðslna 10. maí, 4. og 30. júní og fyrri svara sinna. Skattinum hefði sannarlega verið skilað. Ákærði Árni gaf skýrslu hjá rannsóknarlögreglu ríkisins 28. apríl 1997. Eftir að honum hafði verið kynnt kæruefnið var honum kynnt framburðarskýrsla hans hjá skattrannsóknarstjóra ríkisins 1. apríl 1996. Hann staðfesti nafnritun sína og að rétt hafi verið eftir honum haft. Ákærða var kynnt að við rannsókn lögreglu hefði komið í ljós að til staðar væri meint skuld vegna virðisaukaskatts félagsins. Honum var kynnt vottorð hlutafélagaskrár varðandi K-67 hf. þar sem fram kom hver væri tilgangur félagsins og hvernig stjórn þess var skipuð. Ákærði staðfesti að þetta væri rétt heimild hvað varðar starfsemi og stjórn félagsins. Aðspurður hvert hafi verið verksvið hans hjá félaginu og þá sérstaklega á árinu 1995 kvaðst ákærði hafa sinnt því sem til féll. Hann var spurður hver hefði annast daglega fjármálastjórn K-67 og þá sérstaklega á árinu 1995. Ákærði kvað ákærðu Einar og Georg hafa haft með þau mál að gera, en stjórnin hefði þó fjallað um stærri ákvarðanir. Ekki hafi verið sérstakur framkvæmdastjóri. Ákærða voru kynnt staðfest ljósrit virðisaukaskattskýrslna í nafni K-67 hf. vegna janúar - febrúar 1995, dagsett 5. apríl 1995, undirritun Einar Kristjánsson, mars - apríl 1995, dagsett 6. júní 1995, undirritun E.K. og maí - júní 1995, dagsett 8. ágúst 1995, undirritun G. Georgiou. Hann var spurður á hverju þessar virðisaukaskattskýrslur hafi byggst og hver hafi borið ábyrgð á gerð þeirra. Kvað hann skýrslurnar hafa byggst á bókhaldi félagsins og gerðar á ábyrgð stjórnar. Þá var ákærða kynnt yfirlit frá rannsóknara frá 16. apríl 1997 yfir innheimtan skilaskyldan virðisaukaskatt af hálfu K-67 hf. vegna greiðslutímabilanna janúar til og með júlí 1995 og greiðslustaða gagnvart innheimtumanni ríkissjóðs 16. apríl 1997. Yfirlitið væri byggt á framangreindum virðisaukaskattskýrslum félagsins og útskrift tollstjórans í Reykjavík 16. apríl 1997 varðandi greiðslur vegna hvers greiðslutímabils. Í lögreglurannsókninni væri tekið tillit til heildargreiðslna vegna hvers og eins greiðslutímabils hvort heldur þær væru færðar sem innborgun á höfuðstól skuldar eða á öðrum forsendum í bókhaldi innheimtumanns ríkissjóðs. Með tilvísun í framanrakið væri það niðurstaða rannsóknar lögreglu að vangoldinn skilaskyldur virðisaukaskattur K-67 hf. hafi numið 1.809.613 krónum vegna ársins 1995. Eftir að ákærða höfðu verið kynnt tilvitnuð gögn málsins var hann spurður hvers vegna virðisaukaskattur samkvæmt framangreindu hefði ekki verið greiddur til innheimtumanns ríkissjóðs og hver eða hverjir hefðu tekið ákvörðun um að ekki skyldi greitt. Ákærði kvaðst ekki vita hvaða fjárhæðir væri hér um að ræða og gæti því hvorki staðfest né rengt framangreinda niðurstöðu. Hann kvað erfiðleika í rekstri félagsins hafa valdið því að ekki var greitt á tilskyldum tíma. Kvað hann aldrei hafa verið tekna ákvörðun um að greiða ekki, heldur hafi fjárskortur ráðið því að ekki var greitt. Þá var ákærði spurður hvert það fé hafi runnið sem þannig var haldið eftir af skilaskyldum virðisaukaskatti ársins 1995. Ákærði kvað þessu fé ekki hafa verið haldið aðskildu frá öðru fé í rekstri og hafi því verið notað í þágu félagsins. Við aðalmeðferð málsins var ákærði fyrst spurður hver hafi verið staða hans hjá K-67 hf. á því tímabili sem í ákæru greinir. Hann kvað sig minna að hann hafi verið einn af hluthöfum. Honum var bent á að í ákæru segði að hann hefði verið stjórnarmaður. Ákærði kvað það geta staðist. Aðspurður hvort það færi milli mála kvaðst hann ekki vera alveg viss, en líklega hefði hann verið stjórnarmaður. Eftir að honum höfðu verið sýnd gögn þar að lútandi staðfesti ákærði að hann hefði verið stjórnarmaður í félaginu. Ákærði var þá spurður hver hefði verið staða hans hjá K-67 hf. á þessu tímabili. Hann kvaðst ekki vita hvað hann ætti að segja um það, en hann hefði ekki gengt miklum störfum þar. Aðspurður hvort hann hefði starfað hjá félaginu kvað ákærði erfitt að svara því játandi og einnig neitandi. Þeir hefðu átt nokkur félög og hann hafi sinnt ýmsum störfum, en það hafi ekki verið neitt ákveðið. Aðspurður hver staða hans hefði verið hjá þessu tiltekna félagi og með hvaða rekstur það hefði verið kvaðst hann hreinlega ekki muna hvaða starfsemi félagið var með. Hann var spurður hvort hann myndi hver hefði verið daglegur stjórnandi félagsins. Svar ákærða var að það væri svo langt um liðið. Hann myndi það ekki nema með því að fletta því upp, en félagið hefði verið með rekstur í Keflavík. Það hefði stofnsett og rekið veitingastað þar í bæ sem hefði verið seldur fljótlega. Ákærði var spurður hvort það rifjaðist upp fyrir honum hver staða hans hefði verið hjá fyrirtækinu í mars til júní 1995. Hann kvaðst ekki muna svo langt aftur í tímann. Ákærða var gerð grein fyrir að ákært væri vegna þess að talið væri að tollstjóraembættinu hefðu ekki verið staðin skil á virðisaukaskatti sem innheimtur var í mars, apríl, maí og júní 1995. Ákærði kvað þessum virðisaukaskatti áreiðanlega hafa verið skilað. Hann var spurður hvort honum væri kunnugt um það. Ákærði kvað þá hafa farið yfir málið og þetta væri allt rétt. Hann hefði að vísu ekki tölur og tímabil á takteinum. Borið var undir ákærða ljósrit virðisaukaskattskýrslu vegna mars - apríl 1995 og honum gerð grein fyrir að tollstjóraembættið hefði tekið við skýrslunni með þeim fyrirvara að greiðsla hefði ekki fylgt með, hún væri stimpluð “án greiðslu.” Hann var spurður hvort hann kannaðist við þetta tilvik, þennan tíma í starfsemi félagsins. Svar ákærða var að hann myndi ekki eftir þessu. Aðspurður hvort komið hefði til umræðu á stjórnarfundum í félaginu að virðisaukaskatti væri ekki skilað eða að tollstjóraembættið teldi að honum væri ekki skilað kvað hann slíka umræðu ekki hafa átt sér stað. Aðspurður hvort það hefði aldrei komið til tals þeirra í milli á stjórnarfundum kvað ákærði það vel geta verið, þótt hann myndi það ekki, að inneign hefði komið á móti sem hafi valdið því að skýrslan fór inn án greiðslu. Hann var spurður hvort þeir hefðu rætt málefni félagsins eða félaganna á stjórnarfundum eða hvort þeir hefðu alltaf unnið saman og rætt þetta þegar þeir hittust. Ákærði kvað þau ekki hafa verið rædd á neinum sérstökum stjórnarfundum á þessu tímabili. Kvaðst hann ekki muna hvort hann hefði rætt þessar tilteknu skýrslur við einhvern eða einhver við hann. Hann hafi ekki reiknað með að það væri skuld þar að baki. Borin var undir ákærða skýrsla hans við lögreglurannsókn málsins. Ákærði kannaðist við skýrsluna og nafnritun sína undir hana. Honum var bent á að í skýrslunni segði hann að dagleg fjármálastjórn félagsins hefði verið á hendi ákærðu Einars og Georgs. Ákærði kvað skýrsluna hafa verið gerða á hlaupum. Öll svör hefðu verið tilbúin og skýrslan gerð á örfáum mínútum. Yfirheyrandinn hefði sagt að þetta væri aðeins formsatriði og eiginlega væri málið fíflaskapur. Hann hafi verið með allt tilbúið og ákærði hafi kvittað á skýrsluna og þetta hafi ekki átt að verða neitt mál. Aðspurður hvort hann hefði sinnt því sem til féll hjá félaginu kvaðst hann örugglega hafa tekið einhver uppgjör. Hvar varðar einstakar virðisaukaskattskýrslur myndi hann ekki. Ákærði var spurður hvaða stöðluðu svör hann væri að ræða um. Hann kvað þetta allt hafa verið tilbúið. Aðspurður hvort rangt væri eftir honum haft kvaðst hann ekki vita það, en sennilega væri svo ekki. Í skýrslu sem ákærði Einar gaf hjá efnahagsbrotadeild ríkislögreglustjóra 15. ágúst 1997 staðfesti hann framburðarskýrslu sína sem hann gaf hjá skattrannsóknarstjóra ríkisins 4. mars 1996 varðandi rannsókn á virðisaukaskattskilum K-67- hf. og að rétt væri eftir honum haft. Ákærða var kynnt að til staðar væri meint skuld vegna virðisaukaskatts félagsins. Honum var kynnt vottorð hlutafélagaskrár varðandi K-67 hf. þar sem fram kom hver væri tilgangur félagsins og hvernig stjórn þess var skipuð. Ákærði staðfesti að þetta væri rétt heimild hvað varðar starfsemi og stjórn félagsins. Aðspurður hvert hafi verið verksvið hans hjá félaginu og þá sérstaklega á árinu 1995 kvaðst ákærði hafa tekið þátt í daglegum rekstri ásamt öðrum stjórnarmönnum. Hann var einnig spurður hver hefði annast daglega fjármálastjórn K-67 og þá sérstaklega á árinu 1995. Kvað hann stjórnarmenn félagsins hafa sameiginlega tekið ákvarðanir um daglega fjármálastjórn. Ákærða voru kynnt staðfest ljósrit virðisaukaskattskýrslna í nafni K-67 hf. vegna janúar - febrúar 1995 dagsett 5. apríl 1995, undirritun Einar Kristjánsson, mars - apríl 1995 dagsett 6. júní 1995 undirritun E.K. og maí - júní 1995 dagsett 8. ágúst 1995 undirritun G. Georgiou. Hann var spurður á hverju þessar skýrslur hafi byggst og hver hafi borið ábyrgð á gerð þeirra. Ákærði staðfesti eigin undirritun á fyrstnefndu skýrsluna. Kvað hann skýrslurnar byggðar á bókhaldi félagsins og vera á ábyrgð stjórnar. Þá var ákærða kynnt yfirlit frá rannsóknara frá 16. apríl 1997 yfir innheimtan skilaskyldan virðisaukaskatt af hálfu K-67 hf. vegna greiðslutímabilanna janúar til og með júlí 1995 og greiðslustöðu gagnvart innheimtumanni ríkissjóðs 16. apríl 1997. Yfirlitið væri byggt á framangreindum virðisaukaskattskýrslum félagsins og útskrift tollstjórans í Reykjavík 16. apríl 1997 varðandi greiðslur vegna hvers greiðslutímabils. Í lögreglurannsókninni væri tekið tillit til heildargreiðslna vegna hvers og eins greiðslutímabils hvort heldur þær væru færðar sem innborgun á höfuðstól skuldar eða á öðrum forsendum í bókhaldi innheimtumanns ríkissjóðs. Með tilvísun í framanrakið væri það niðurstaða rannsóknar lögreglu að vangoldinn skilaskyldur virðisaukaskattur K-67 hf. hafi numið 1.809.613 krónum vegna ársins 1995. Eftir að ákærða höfðu verið kynnt tilvitnuð gögn málsins var hann spurður hvers vegna virðisaukaskattur samkvæmt framangreindu hefði ekki verið greiddur til innheimtumanns ríkissjóðs og hver eða hverjir hefðu tekið ákvörðun um að ekki skyldi greitt. Ákærði kvað slæma fjárhagsstöðu félagsins hafa valdið því að ekki var greitt og hafi það verið ákvörðun stjórnar að ekki var greitt. Loks var ákærði spurður hvert það fé hafi runnið sem þannig var haldið eftir af skilaskyldum virðisaukaskatti ársins 1995. Ákærði kvað allt fé sem inn kom hafa farið í rekstur félagsins. Við aðalmeðferð málsins skýrði ákærði Einar svo frá að hann hefði verið stjórnarmaður í K-67 hf. Hann kvaðst hvorki hafa tengst daglegum rekstri félagsins á þessu tímabili þ.e. í mars - júní 1995, né verið boðaður á stjórnarfundi. Stjórnarformaðurinn hefði enga fundi boðað og hvað varðar fjármál og virðisaukaskattsskil hafi hann ekki tengst þeim. Honum hafi hvorki verið kunnugt um stöðu fyrirtækisins á þessum tíma né um skil á virðisaukaskatti og fjárhagsstöðu. Hann hefði kynnt sér þau mál síðar, en ekki á þeim tíma sem þetta gerðist. Samkvæmt þeim upplýsingum sem hann fékk hefði virðisaukaskatti verið skilað. Honum hefði verið ókunnugt um að virðisaukaskattinum var ekki skilað á réttum tíma. Ákærða var sýnt ljósrit virðisaukaskattskýrslu vegna mars - apríl 1995 og spurður hvort hann kannaðist við hana. Hann kvað þetta vera skýrslu sem bókari félagsins hefði væntanlega gert þegar verið var að gera grein fyrir virðisaukaskattinum og beðið ákærða sem stjórnarmann að setja stafina sína þar við. Áritunun væri hans. Með því hefði hann verið að staðfesta það sem bókarinn tjáði honum, þ.e. að miðað við sölu og innskatt væri þetta virðisaukinn. Ákærði kvaðst ekki hafa séð um að skila skýrslunni og því hefði honum verið ókunnugt um að skv. áritun tollstjóra hefði henni verið skilað án greiðslu. Aðspurður hvort hann hefði gengið úr skugga um að greiðsla færi fram í samræmi við framangreint kvaðst hann ekki hafa gert það á þeim tíma sem hann undirritaði skýrsluna, enda hefði hann einungis verið að staðfesta að þetta væri virðisaukaskatturinn sem skila ætti, en hann hefði gert það síðar. Ákærða var kynnt ljósrit virðisaukaskattskýrslu vegna maí - júní 1995, en samkvæmt skýrslunni hefði virðisaukaskatti ekki verið skilað um leið og skýrslan var afhent. Ákærði kvað sér ekki hafa verið kunnugt um þessi virðisaukaskattskil. Hann hafi ekki komið nærri þeim. Aðspurður hver hefði farið með daglega stjórn og ábyrgð kvað hann ákærða Guðjón Ingva hafa verið stjórnarformann og séð um starfsmannamál. Er hann var spurður hver hefði séð um fjármál og ákvarðanir á borð við virðisaukaskattskil og skýrslugerð kvað ákærði bókarann hafa séð um skýrslugerð. Aðspurður hver hafi verið við stjórnvölinn af þeirra hálfu svaraði ákærði að milli stjórnarfunda hefði það verið stjórnarformaður. Þar sem enginn framkvæmdastjóri var í fyrirtækinu hefði stjórnarformaður borið ábyrgðina. Kvað ákærði sér aldrei hafa verið gerð grein fyrir því af stjórnarformanni að um skil á skýrslum án greiðslu var að ræða. Aðspurður hvort hann teldi einhverja skuld vera til staðar kvað hann því ekki vera til að dreifa. Á tímabilinu hefði verið skilað hærri upphæð en næmi upphæðinni í ákæru. Kvaðst hann vilja útskýra hvernig þetta væri tilkomið. Í stuttu máli væri það þannig að rannsóknari hefði beðið um ákveðin gögn. Það hefði farið þannig fram að rannsóknarlögreglumaður hafi beðið um ákveðnar útprentanir vegna tímabilanna mars - apríl og maí - júní. Hann hafi sent bréf til tollstjóraembættisins vegna þessara tímabila. Rannsóknari hefði fengið útprentun frá tollstjóraembættinu yfir hreyfingar á þessu tímabili. Þannig hafi vegna áætlana og annarra hluta verið til staðar eldri skuld og vextir, þannig að það sem greitt hafi verið hafi farið inn á eldri gjalddaga og kæmi ekki fram í þeirri útprentun sem rannsóknari hefði fengið. Ef skoðaðar væru allar útprentanir kæmu fram miklu fleiri greiðslur en rannsóknari hefði komið auga á. Kæmi þetta fram á dómskjali 67. Þær greiðslur sem þar kæmu fram hefðu gengið til greiðslu vegna eldri gjalddaga, dráttarvaxta og álaga. Mikilvægt væri að yfirfara eitt skjal til að sjá þau mistök sem átt hefðu sér stað. Ákærði var spurður hvenær greiðsla hefði verið innt af hendi og hvar gögn væru um þá greiðslu sem hann væri að fjalla um. Hann kvað gögn um greiðslurnar vera í skjölum málsins. Um væri að ræða útprentanir fengnar frá tollstjóranum í Reykjavík. Hann kvað ákærðu hafa óskað eftir tilteknum gögnum sem ákæruvaldið hefði ætlað að útvega varðandi sundurliðun greiðslna eftir dagsetningum inn á tímabil virðisaukaskatts og staðgreiðslu. Tekið hefði langan tíma að útvega gögnin og þegar þau komu hefðu eingöngu komið gögn um virðisaukaskattinn. Ákærði gerði nánari grein fyrir þessu: Samkvæmt rannsókninni væri virðisaukaskattur sem skila átti vegna þessara tveggja tímabila 1.869.613 krónur. Rannsóknari hefði, skv. þeim útprentunum sem aflað var, 60.000 króna greiðslu og drægi hana frá. Greiðslan hefði átt sér stað 28. september 1995, sem væri ekki á gjalddaga, en skv. vinnureglu rannsóknara taki hann tillit til þess. Þann 15. mars s.á. hafi félagið greitt 100.000 krónur. Þeirri greiðslu hefði verið ráðstafað inn á tímabil 94.16, en þar sem rannsóknari hefði ekki fengið útprentun vegna þess tímabils sæi hann ekki þessa greiðslu. Honum var bent á að um væri að ræða virðisaukaskattskil vegna mars og apríl sem fram hefðu átt að fara 5. júní. Ákærði kvað ekkert banna að greiða meðan tímabilið stæði yfir. Skýring hans væri að greiðslan 15. mars væri greiðsla vegna fyrra tímabilsins. Síðan kæmi greiðsla 23. s.m. að fjárhæð 277.558 krónur sem einnig hefði verið ráðstafað inn á tímabilið 94.16. Ákærði áréttaði að þessu fé hefði öllu verið skilað, en verið ráðstafað upp í dráttarvexti og álög. Því sem greitt var 1995 hefði verið ráðstafað upp í álög 1994. Þetta kæmi fram í gögnum sem ákæruvaldið lagði fram. Þar væru sundurliðaðar dagsetningar greiðslna og það væru þær greiðslur sem hann væri að yfirfara. Hann hefði margoft rætt við Birgi rannsóknarlögreglumann og aðra hjá embætti ríkislögreglustjóra um að rannsakaðar yrðu allar þær greiðslur sem átt hefðu sér stað. Birgir hefði beðið um útprentanir, en ekki þær réttu. Ef skoðað væri bréf ríkislögreglustjóra frá 27. október 1998 kæmi í ljós að rannsóknari hefði beðið um gögn varðandi álagningu og greiðslustöðu virðisaukaskatts K-67 hf. Ekki væri einu sinni verið að biðja um allar greiðslur þarna. Rannsóknari hafi aðeins beðið um að fá mynd C 2, vegna tímabilanna mars - apríl og maí - júní 1995. Myndin sýndi hvað greiða hefði átt á þeim tímabilum og hvað hafi farið inn á þau. Það sem greitt hefði verið í mars til ágúst 1995 hefði verið ráðstafað inn á 1994 og eldri gjalddaga 1995 vegna álaga og dráttarvaxta. Þessu fé hafi því öllu verið skilað á réttum tíma, en sökum þess hvaða gögn var beðið um hefði rannsóknara yfirsést þessar greiðslur. Ákærðu hefðu beðið um sundurliðun, hún hafi komið og þá kæmu allar greiðslurnar fram, en aðeins vegna ársins 1994. Ákærði var spurður hvort hann gæti bent á það í yfirlitsgögnunum hvar sú greiðsla væri sem fram hefði farið um leið og skýrslu var skilað vegna þeirra greiðslutímabila sem í ákæru greinir, hvar þær kæmu fram og hvar mætti finna þeim stað upp á dag og í hvað hann teldi að greiðslu hefði verið ráðstafað. Ákærði benti á að á dómskjali 30 kæmi fram endurgreiðsla veitingahúsa á virðisaukaskatti. Um væri að ræða endurgreiðslu sem veitingastaðir fengju vegna matarskatts sem tollstjóraembættið endurgreiddi og henni væri ráðstafað inn á virðisaukaskattinn. Þar sem tollstjóraembættið sæi um það hlyti það að vera gert á nokkurn veginn réttum tíma. Á tímabilinu 94.04 komi fram neikvæð álagning að fjárhæð 276.139 krónur 4. júní 1994, þ.e. vegna mars-apríl, sem þýði að um endurgreiðslu sé að ræða. Til staðar væri virðisaukaskattskýrsla að fjárhæð 1.109.651 króna. Miðað við yfirlit efnahagsbrotadeildar ríkislögreglustjóra 16. apríl 1997 og rannsókn hans væri búið að greiða 60.000 krónur frá því þessari skýrslu var skilað til 16. apríl 1997. Það sem greitt hafi verið í maí 1995 væri því eftir að þessu tímabili lauk. Þann 10. maí 1995 hefðu verið greiddar 197.939 krónur, en verið ráðstafað inn á tímabilið 94.48. Ákærði var spurður hvort það væri skýring hans að greiðslan 10. maí 1995 hefði verið greiðsla vegna tímabilsins mars - apríl s.á. sem standa hefði átt skil á 5. júní 1995. Hann kvað það vera sína skýringu. Sama dag hefði átt sér stað greiðsla að upphæð 52.061 króna inn á tímabil 95.08. Þessar greiðslur kæmu hvergi fram þó svo að það stæði innborgun pr. 16.4. 1997 skv. gögnum efnahagsbrotadeildar ríkislögreglustjóra. Þann 30. júní s.á. hefði átt sér stað greiðsla að fjárhæð 350.000 krónur. Þann 4. október 1995 hefði átt sér stað greiðsla að upphæð 60.000 krónur og væri það væntanlega sú fjárhæð sem fram kæmi í gögnum ríkislögreglustjóra, og tekið væri tillit til. Greiðsla þessi kæmi sem innborgun á tímabil 95.16, en hann gæti ekki séð á gögnunum hvort um væri að ræða millifærslu, greiðslu eða endurgreiðslu. Þá hefðu þann 27. febrúar 1996, þ.e. rúmu ári áður en samantekt rannsóknara var útbúin, verið greiddar 721.365 krónur sem ráðstafað hafi verið inn á tímabil 95.08. Ástæða þess að þessi greiðsla sæist ekki væri sú að tímabilið 95.08 væri í janúar - febrúar 1995. Skýring hans væri að væntanlega hefði einhver áætlun legið inni. Þann 28. febrúar 1996 væri millifærsla að fjárhæð 83.852 krónur. Þann 26. júní 1996 væri innborgun að fjárhæð 54.431 króna. Þann 6. apríl 1995 hefði komið greiðsla að fjárhæð 350.000 krónur inn á tímabil 94.48 sem rannsóknari hafi tekið tillit til. Kvaðst hann telja að um væri að ræða greiðslu vegna greiðslutímabilsins mars - apríl 1995. Þá væri innborganir 12. apríl 1995 að fjárhæð 400.000 krónur, 19. s.m. að fjárhæð 200.000 krónur, 26. s.m. að fjárhæð 245.000 krónur, þá kæmi endurgreiðsla, þ.e. neikvæð álagning að fjárhæð 67.892 krónur og leiðrétting á viðurlögum að upphæð 13.578 krónur, hvorttveggja í febrúar 1996. Kvaðst ákærði ekki vita betur en þar væri um að ræða leiðréttingar vegna þessara tímabila. Undir tímabilinu 94.40 væru þrjár innborganir, þ.e. 540.166 krónur sem greiddar hefðu verið 29. mars 1995, 26. mars 1996 þar sem fram kæmi leiðrétting að fjárhæð 246.547 krónur og sama dag kæmi fram leiðrétting á viðurlögum að fjárhæð 49.309 krónur. Þessar leiðréttingar kæmu hvergi fram í innborgunum pr. 16. apríl 1997 skv. gögnum efnahagsbrotadeildar ríkislögreglustjóra. Ef yfirfarin væru þau skjöl sem beðið var um og ákæruvaldið lagði fram kæmi í ljós að greiðslur á tímabilinu mars, apríl og maí 1995 næmu samtals rúmlega þremur milljónum króna. Fjárhæð skýrslna á tímabilinu næmi 1.869.613 krónum. Fé sem hefði verið skilað á árinu 1995 og rannsóknari kæmi ekki auga á, sökum þess að það hefði gengið upp í eldri áætlanir og viðurlög næmi rúmum þremur milljónum króna. Á árinu 1996 hefðu svo verið greiddar til viðbótar 1.648.718 krónur. Á árinu 1997 hefði rannsóknarlögreglumaðurinn Birgir Sigmundsson komið auga á 60.000 króna greiðslu og héldi því fram í skjölum málsins, sem ákæran væri byggð á, að það væri hið eina sem greitt hafi verið. Auk þess kvaðst hann benda á innborgun 19. júní 1998 að fjárhæð 1.049.651 króna sem væri sá höfuðstóll sem efnahagsbrotadeild ríkislögreglustjóra hefði reiknað út. Það væri því margbúið að greiða höfuðstólinn. Dagsetningar greiðslna, sem væru flestar á árinu 1995 og ættu því allar við, sæjust í gögnunum og ef þær væru teknar saman kæmi í ljós að höfuðstóll væri marggreiddur og ekki of seint. Ákærði benti á að undir tímabilinu 94.04 kæmi fram að endurgreiðslu virðisaukaskatts til félagsins hefði verið skuldajafnað upp í vangoldið tryggingargjald. Kvað hann mörg dæmi slíks skuldajafnaðar upp í óskyld gjöld í öllum fjórum félögunum, ekki eingöngu upp í tryggingagjald, heldur einnig þungaskatt, staðgreiðslu o.fl. Ákærði var spurður hvers vegna hann nefndi ekki t.d. innborgun sem átt hefði sér stað 4. október 1995 að fjárhæð 50.000 krónur. Ákærði kvað þessa greiðslu hafa verið bakfærða þar sem um innstæðulausan tékka hefði verið að ræða. Þá var hann spurður hvers vegna hann sleppti innborgun 4. október 1995 og hvaða mun hann teldi á þessum greiðslum sem verið var að inna af hendi í samanburði við greiðslu að fjárhæð 197.939 krónur. Ákærði kvaðst ekki telja neinn mun á þeim. Hann teldi leiðréttinguna frá hinu opinbera hvorki betri né verri en greiðslur frá félaginu. Greiðslur með þessum dagsetningum ættu við með sama hætti og hann hefði áður lýst. Ragnar Björnsson viðskiptafræðingur kom fyrir dóminn. Honum var fyrst gerð grein fyrir að hann hefði stjórnað skattrannsókn vegna skattaðilans K-67 hf. Fram kæmi í bréfi sem embætti skattrannsóknarstjóra ritaði rannsóknarlögreglu ríkisins að aflað hefði verið upplýsinga um skuldastöðu félagsins vegna vangoldins virðisaukaskatts við innheimtumann ríkissjóðs frá tollstjóraembættinu. Hann var spurður hvort sjálfstæð rannsókn hefði farið fram af hálfu embættis skattrannsóknarstjóra í sambandi við skuldastöðu félagsins við ríkissjóð, hvernig álagningu var háttað og hvernig greiðslum var háttað. Vitnið kvað embættið hafa fengið frumgögn, þ.e. virðisaukaskattskýrslur og skilagreinar staðgreiðslu. Síðan hefði sá háttur verið hafður á að fá staðfestingu frá innheimtumanni, í þessu tilfelli tollstjóraembættinu, um það hver skuldastaðan væri. Þar lægju fyrir þær upplýsingar er vörðuðu skuldastöðu fyrirtækja og þar væri hægt að leita þeirra. Vitnið var þá spurður hvort rannsókn embættis skattrannsóknarstjóra hefði eingöngu verið í því fólgin að afla þessara upplýsinga með framangreindum hætti, en sjálfstæð rannsókn ekki farið fram. Eftir að vitnið hafði verið upplýst um hvað átt væri við með sjálfstæðri rannsókn kvað hann rannsakendur vitaskuld hafa aflað frumgagna varðandi skilagreinar staðgreiðslu- og virðisaukaskattskýrslna og síðan hefðu þeir fengið upplýsingar um hvað hefði verið greitt og hvað ekki. Vitninu var bent á að í rannsóknarskýrslunni segði um afmörkun rannsóknarinnar að hún hefði afmarkast við innheimtan virðisaukaskatt skattaðila vegna rekstrarársins 1995, nánar tiltekið fyrir tímabilið janúar til og með júní, sem skattaðili hefði vanrækt að standa skil á til innheimtumanns ríkissjóðs. Hann var spurður hvort ekki hafi verið farið aftar í tíma og kannað hvernig álagningu og greiðslum var háttað fyrir þau tímabil, þ.e. greiðslur sem e.t.v. voru inntar af hendi á því tímabili sem til rannsóknar var, frá janúar til og með júní 1995, en e.t.v. ráðstafað inn á einhverjar aðrar kröfur. Vitnið svaraði að væntanlega væri þetta það tímabil þar sem um var að ræða skuld eða þar sem ekki voru staðin skil á greiðslu virðisaukaskatts. Væntanlega væri það þetta tímabil sem rannsóknin næði til og afmarkaðist af. Vitnið var spurður hvort hann hefði ekki talið ástæðu til að kanna eldri tímabil og athuga hvort greiðslum hefði verið ráðstafað upp í skuldir sem töldust e.t.v. ekki til vörsluskatta þar sem um væri að ræða álög og dráttarvexti. Vitnið kvað vel mega vera að það hefði verið skoðað lengra aftur í tímann, en ekki talin ástæða til að fjalla um það í skýrslunni vegna þess að ekki var skuld vegna þeirra tímabila. Vitninu var bent á að í skýrslunni segði að 7. febrúar 1996 hefði skattaðili greitt inn á staðgreiðsluskuld sína 600.000 krónur. Hluti þeirrar fjárhæðar hefði gengið til að gera upp skattskuld skattaðila vegna rekstrarársins 1994 og hluti til að greiða inn á skattskuld skattaðila vegna rekstrarársins 1995. Meðal gagna málsins væri yfirlit um greiðslur frá skattaðilanum vegna virðisaukaskatts á árunum 1995 og 1996, samtals að fjárhæð um 4,7 milljónir, þar af eftir 7. febrúar, 1996 1.648.718 krónur, en þó allt í febrúarmánuði 1996. Aðspurður hvort hann gæti útskýrt hvers vegna ekki væri minnst á þessar innborganir kvaðst hann ekki kunna á því skýringar. Hann myndi þetta ekki svo glöggt. Rannsóknin hefði snúist um að afla upplýsinga um vangreiddan virðisaukaskatt og vangreidda staðgreiðslu. Hvað virðisaukaskattinn varðar væri vitaskuld tekið tillit til allra greiðslna sem gengið hefðu til greiðslu á þeim skatti. Eftir stæði virðisaukaskattur sem ekki hefði verið skilað í ríkissjóð. Teldi hann að skýrsla skattrannsóknarstjóra sýndi hvaða virðisaukaskatti voru ekki staðin skil á í ríkissjóð. Vitnið var spurður hvort litið væri svo á, þegar um skil væri að ræða á virðisaukaskatti eða staðgreiðslu, að rétt væri að taka greiðslur sem bærust upp í gömul álög og dráttarvexti áður en greiðslur væru teknar upp í höfuðstól. Hann kvað innheimtumann fara eftir ákveðnum reglum varðandi innborganir. Vitninu var bent á að hann hefði unnið þessa skýrslu og komist að ákveðinni niðurstöðu. Hann hlyti því að þurfa að beita ákveðnum aðferðum til að fá þá niðurstöðu. Vitnið kvaðst aðeins hafa byggt á gögnum, m.a. frá innheimtumanni, og frumgögnum virðisaukaskatts eða virðisaukaskattskýrslna. Aðspurður hvort hann hefði ekki farið ofan í saumana á því hvernig innheimtumaður ríkissjóðs ráðstafaði þessum innborgunum kvaðst hann vitaskuld hafa fengið yfirlit um það, en yfirlitin sýndu hins vegar það sem ógreitt var af virðisaukaskatti samkvæmt innsendum skilagreinum eða virðisaukaskattskýrslum. Honum var bent á að einnig gæti verið ógreitt af dráttarvöxtum eða álögum. Vitnið kvað þá aðeins hafa tekið höfuðstól virðisaukaskatts samkvæmt skýrslum, þ.e. það sem ógreitt var af höfuðstól virðisaukaskatts. Innheimtumaður ráðstafaði greiðslum með ákveðnum hætti og skattrannsóknarmenn hefðu ekkert með það að gera. Aðspurður hvort þeir færu ofan í saumana á því eða litu gagnrýnislaust á það kvað hann rannsóknarmenn taka saman þann höfuðstól virðisaukaskatts sem ekki eru staðin skil á. Borin voru undir vitnið skjöl úr lögreglurannsókninni, nánar tiltekið tvær virðisaukaskattskýrslur sem á var stimplað “án greiðslu” og vörðuðu það atriði sem hann var spurður um. Aðspurður hvort hann hefði upplýsingar um hver setti þennan stimpil á skýrslurnar kvaðst hann ætla að það hafi verið innheimtumaður. Hann var spurður hvort það væri gert við móttöku eða síðar í vinnslu. Vitnið svaraði að eftir því sem hann vissi best væri það gert við móttöku þegar aðili kæmi með skýrsluna og legði hana inn til innheimtumanns, en greiddi ekki. Er hann var spurður hvort skýrslurnar hefðu verið stimplaðar “án greiðslu” ef komið hefði verið með þær og peninga, sem hefðu eigi að síður verið teknir og settir upp í eldri skuldir, kvaðst hann ekki telja það. Vitnið var inntur álits á hvort hann teldi að stimplað hefði verið á skýrsluna “móttekið án greiðslu” ef um það hefði verið að ræða, eins og í tilviki þessa fyrirtækis, að á svipuðum tíma voru að berast endurgreiðslur, einkum ef endurgreiðslan var bókuð í innheimtukerfi innheimtumanns sama dag og skýrslu var skilað án greiðslu og fjárhæðirnar gátu mæst. Vitnið kvaðst telja að svo væri ekki. Kvaðst hann halda að ekki væri athugað þegar menn kæmu með skýrslur sem þessar og greiddu þær, hvort einhverjar eldri skuldir væru og þá væri greiðslu ekki ráðstafað strax upp í eldri skuldir. Hann var spurður hvort það myndu hafa verið talin skil andstæð lögum ef skýrsla hefði verið afhent án greiðslu þótt við afhendingu hennar hefði verið fyrir hendi á virðisaukaskattsnúmerinu inneign vegna endurgreiðslu, sem hefði dugað fyrir þessu. Vitnið kvaðst ekki þora að fullyrða hvernig með það væri farið. Vitninu var sýnt fylgiskjal merkt 5.1 í skýrslunni og beðinn að útskýra hvernig á því stæði að þar væru nánast engin áfallin viðurlög vegna vanskila. Vitnið kvaðst ekki hafa skýringu á því. Aðspurður hvort vera kynni að greiðslu sem borist hefði til innheimtumanns ríkissjóðs út af skuld vegna þessara virðisaukaskattstímabila hafi verið ráðstafað til greiðslu á viðurlögum og dráttarvöxtum áður en henni var ráðstafað til greiðslu á höfuðstól kvað hann sér ekki vera kunnugt um það. Verjandinn benti vitninu á að þetta væri bréf til skattrannsóknarstjóra ríkisins frá tollstjóranum í Reykjavík sem sýndi þessa stöðu. Þar kæmi fram skuld vegna mars - apríl 1995 að upphæð 1.159.651 króna, en hið rétta væri að skuldin hefði verið 1.049.651 króna samkvæmt öðrum gögnum. Þessi villa virtist hafa slæðast inn í rannsókn skattrannsóknarstjóra. Vitnið kvað vitaskuld hugsanlegt að komið hafi fram villa. Jarþrúður Jónasdóttir kom fyrir dóminn. Borin var undir vitnið skýrsla skattrannsóknarstjóra varðandi K-67 hf. og hún spurð hvort áritun hennar væri á skýrslunni. Vitnið staðfesti að svo væri og að skýrslan stafaði frá henni og Ragnari Björnssyni. Hún var spurð um afmörkun rannsóknarinnar og í því sambandi kynnt að í skýrslunni segði að rannsóknin hafi, hvað virðisaukaskattinn varðar, afmarkast við innheimtan virðisaukaskatt skattaðila vegna rekstrarársins 1995, nánar tiltekið tímabilið janúar til og með júní, sem skattaðili hafi vanrækt að standa skil á til innheimtumanns ríkissjóðs. Í framhaldi af því var hún spurð hvort þau hafi ekki farið aftur fyrir þessi tímamörk og kannað hvernig háttað var álagningu virðisaukaskatts t.d. vegna ársins 1994 og þeim greiðslum sem borist höfðu 1994, 1995 og þar til skattrannsóknin fór fram. Vitnið kvaðst ekki muna hvernig því var háttað, en ef þetta væru mörkin gæti hún ekki ímyndað sér annað en þau væru rétt. Hún kvaðst ekki muna glöggt dagsetningar og tölur varðandi þessi mál. Aðspurð hver hafi verið stjórnandi rannsóknarinnar kvað hún Ragnar hafa verið yfirmann sinn og hún hafi unnið undir hans handleiðslu. Vitninu var bent á að í skýrslunni kæmi fram varðandi skil á virðisaukaskattskýrslum og greiðslur til innheimtumanns að greiddar hefðu verið 236.842 krónur inn á tímabilið janúar - febrúar 1995. Í gögnum málsins kæmu fram greiðslur til innheimtumanns ríkissjóðs frá 15. mars 1995 til 26. febrúar 1996, samtals að fjárhæð um 4,5 milljónir króna. Aðspurð hvernig á því stæði að þessa væri í engu getið í skýrslunni kvaðst hún ekki geta svarað því. Hún hefði verið boðuð til þinghaldsins með skömmum fyrirvara og hér væri um að ræða mál sem hún hefði lokið við í maí 1996. Hún vissi það eitt að hún hefði unnið verk sitt eins samviskusamlega og henni var unnt og fengið upplýsingar frá tollstjóraembættinu varðandi greiðslustöðu þessara fyrirtækja og einnig frá sýslumanninum í Keflavík varðandi K-67 hf. Þau hafi reynt að finna öll gögn sem komu þessu máli við, en fráleitt væri að hún gæti svarað blint fyrir einhverjar upplesnar fjárhæðir. Verjandi vakti athygli vitnisins á að svo virtist sem við rannsóknir þeirra hafi þau ekki farið ofan í það að neinu leyti að afla upplýsinga frá innheimtumanni ríkissjóðs um skuldastöðu, heldur tekið þær tölur sem bárust frá innheimtumanni og litið á það sem staðreyndaskuld á því tímamarki sem upplýsingar bárust. Vitnið kvað þau vitaskuld hafa haft aðgang að sömu upplýsingum í tölvunum hjá sér og þannig borið það saman. Þau hafi að sjálfsögðu ekki getað stuðst við þær upplýsingar, heldur hafi þau orðið að fá þetta staðfest frá innheimtumanni og þær staðfestingar lægju vitaskuld fyrir. Henni var bent á að eitt þeirra gagna sem byggt væri á í skýrslunni vegna K-67 hf. væri yfirlýsing frá tollstjóranum í Reykjavík frá 28. desember 1995. Þar væri að finna skuldayfirlit vegna tímabilanna janúar - febrúar, mars - apríl og maí - júní 1995. Hún var beðin að kynna sér höfuðstól þeirra skulda sem þar væru tilgreindar og bent á að varðandi tvö fyrstu tímabilin kæmi fram að ekki væri um álög að ræða. Eigi að síður væri þetta næstum ári eftir gjalddaga þessara gjalda. Hún var spurð hvort sú skýring gæti verið á þessu að greiðslur hefðu borist og þær verið teknar upp í álög og dráttarvexti fyrst. Vitnið kvað það ekki vera ólíklegt. Reglan væri sú að fyrst væru greiddir dráttarvextir og viðurlög og síðan kæmi að höfuðstól. Aðspurð hvort það væri viðtekin venja hjá innheimtumanni ríkissjóðs að gera það þannig kvaðst hún ekki geta svarað fyrir það. Hún sæi það ekki á þessum gögnum. Vitnið var spurð hvernig því væri háttað, eftir að rannsókn á málum hjá skattrannsóknarstjóra væri hafin, ef greiðslur bærust á höfuðstól að fullu, hvort kærur væru þá sendar frá skattrannsóknarstjóra ríkisins. Hún kvað sér vera ókunnugt um það. Það væri ekki í verkahring rannsóknarmanna að taka slíkar ákvarðanir. Bornar voru undir vitnið skýrslur skattrannsóknarstjóra ríkisins vegna rannsókna varðandi Íslenskt framtak hf., T-67 hf. og P-67 hf. Vitnið staðfesti áritanir sínar á skýrslurnar og að hafa unnið að þessum rannsóknum. Birgir Sigmundsson rannsóknarlögreglumaður kom fyrir dóminn. Hann kvaðst hafa haft með rannsókn málsins að gera. Vitninu var í tilefni af framburði ákærða Guðjóns Ingva kynnt að hann hefði nefnt það að vitnið hefði gefið þá yfirlýsingu um málið að það væri mjög sérstakt og vitnið teldi óþarfa að rannsaka það mikið, eyða vegna þess miklum tíma í það, og enn fremur að ef skuldin yrði greidd yrði ekki aðhafst frekar í málinu. Hann var spurður hvort hann kannaðist við þetta. Vitnið kvaðst alls ekki kannast við þessi orð. Hins vegar heyrðist honum að sá sem hefði borið þetta væri að snúa hlutunum við vegna þess að hann minntist þess að á þeim tíma, þó að hann minnti að það hefði verið ákærði Georg, en ekki ákærði Guðjón Ingvi, hafi þeim aðila fundist algjör óþarfi að mæta hjá lögreglu. Þetta væri svo ómerkilegt mál og þeir ætluðu að greiða þetta og hafi óskað eftir að yfirheyrslum yrði frestað þar til þeir væru búnir að borga. Hann hafnaði því algjörlega að hann hafi lýst þetta mál ómerkilegt. Honum var þá gerð grein fyrir að fram hefði komið að yfirheyrsluskýrslurnar hefðu nánast verið tilbúnar. Vitnið kvað allar spurningar sem í skýrslunum voru hafa verið tilbúnar fyrir fram að meira eða minna leyti. Hann hafi spurt alla ákærðu sömu spurninga og þær spurningar hefði hann samið fyrir fram vegna þess að um var að ræða ákveðin efnisatriði sem fram þyrftu að koma. Spurningarnar hafi því legið ljósar fyrir, þ.e. hvað þyrfti að spyrja um og hvað skipti máli. Svörin hafi síðan komið eftir þeim atvikum. Vitnið var spurður hvort svör hefðu verið færð milli skýrslna. Hann kvað ekkert svar hafa verið fært milli skýrslna. Vitninu var bent á að samkvæmt gögnum sem hann hefði unnið vegna rannsóknar á málefnum K-67 hf. væri tilgreind virðisaukaskattskuld að fjárhæð 1.869.613 krónur og innborgun að fjárhæð 60.000 krónur sem dregin hefði verið frá. Þessi tiltekna innborgun hefði líklega átt sér stað annaðhvort 28. september eða 4. október 1995. Vitninu var sýnt dómskjal 30 varðandi félagið og spurður hvort hann hefði unnið það yfirlit. Hann kvaðst áreiðanlega ekki hafa unnið umrætt yfirlit. Hann myndi aldrei setja yfirlit upp með þessum hætti. Vitninu var bent á að þar kæmu fram upplýsingar um innborganir á tímabilinu 15. mars 1995 til 26. febrúar 1996 að fjárhæð rúmar 4,5 milljónir króna. Hann var spurður hvernig á því stæði að þessara innborgana væri í engu getið í yfirliti vitnisins. Vitnið benti á að hann hefði ekki séð þetta skjal fyrr og gæti ekki tjáð sig um það. Honum var bent á að á umræddu dómskjali væri getið um eina innborgun sem fram kæmi á yfirliti hans. Svar vitnisins var að á yfirlitinu sem hann vann væri vísað til þeirra gagna sem byggt væri á og á því hefði hann byggt. Gerði hann ráð fyrir að í þessu tilviki væru það útskriftir frá tollstjóraembættinu. Nefnt dómskjal væri viðbótaryfirlit og væri ekki það sem upphaflega hefði verið í málinu sjálfu. Vitninu var bent á að í bréfi til tollstjóraembættisins hefði hann beðið um útskrift úr tekjubókhaldi varðandi virðisaukaskatt félagsins, mynd C 2, vegna tímabilanna mars - apríl og maí - júní. Vitnið kvað það vera þess konar yfirlit sem venjulega væri byggt á og svöruðu venjulega því sem hér væri til umræðu. Aðspurður hvort það væri rétt að þau sýndu einungis þær fjárhæðir sem innheimtumaður ríkissjóðs hefði sjálfur fært inn á viðkomandi tímabil kvað hann þau sýna þær greiðslur sem færðar hefðu verið vegna þessara tilteknu tímabila. Vitnið var spurður hvort honum hefði ekki komið til hugar að kanna hvaða greiðslur hefðu borist frá skuldaranum til innheimtumanns ríkissjóðs og hvernig þeim var ráðstafað. Vitnið svaraði að unnið væri eftir þeim gögnum sem fyrir lægju og ekkert í málinu hefði kallað á slíka athugun. Þá hefði ekkert í framburði sakborninga gefið tilefni til að kanna það sérstaklega. Á því tímabili sem hann hafði málið til rannsóknar hefði hvorki eitt né neitt kallað á slíka skoðun. Er hann var spurður hvort honum fyndist það ekki sérstætt, ef rétt reyndist, að greiddar hefðu verið 4,5 milljónir króna vegna virðisaukaskattskuldar þessa skattskuldara á tímabilinu frá 15. mars 1995 til 26. febrúar 1996, en þar af væru einungis 60.000 krónur sem hann tæki með í reikninginn til frádráttar kvaðst hann vísa til þeirra gagna sem byggt væri á. Væru þau röng yrðu aðrir að svara fyrir það. Hvort tollstjóraembættið hafi ráðstafað þessu fé með öðrum hætti gæti hann ekki svarað fyrir og ætlaði ekki að tjá sig um. Aðspurður hvort hann hafi tekið frádráttarliðinn að fjárhæð 60.000 krónur eftir gögnum tollstjóraembættisins kvað vitnið vera byggt á því svo og þeim gögnum sem lægju væntanlega fyrir í skjölum málsins. Hann hafi ekki haft ástæðu til að rengja þau. Vitninu var bent á að hann hafi tekið umræddar 60.000 krónur inn á höfuðstól kröfunnar, en ekki áfallna dráttarvexti frá þessum tíma. Vitnið kvað eingöngu vera horft á höfuðstól, ekki álög, dráttarvexti eða kostnað. Þær greiðslur sem inntar væru af hendi væru teknar í heild sinni. Þótt greiðslum væri hugsanlega deilt á tímabilið, einhver tiltekin fjárhæð inn á höfuðstól og önnur inn á álögur og dráttarvexti, þá væri það heildargreiðslan sem væri dregin frá höfuðstólnum. Þannig væri vinnureglan hjá efnahagsbrotadeild og þannig ætti hún að vera. Er hann var spurður hvernig því myndi hafa vikið við ef borist hefðu frekari greiðslur en þessar 60.000 krónur, hvort hann teldi að þær hefðu átt að dragast frá höfuðstól, en ekki ganga fyrst upp í álög og dráttarvexti svaraði vitnið að það myndi hann hafa gert ef hann hefði haft gögn þar um. Vitninu var bent á að af dómskjalinu mætti sjá að umræddum greiðslum er næmu rúmum 4,5 milljónum króna hefði verið ráðstafað inn á eldri gjalddaga, þótt þær hefðu verið inntar af hendi á tímabilinu frá 15. mars 1995 til 26. febrúar 1996, fyrst upp í álög og dráttarvexti og síðast inn á höfuðstól. Er hann var spurður hvort hann hefði litið þannig á, ef hann hefði vitað af þessum innborgunum, að allur höfuðstóll þessara krafna hefði verið greiddur kvaðst hann vera að sjá þetta yfirlit í fyrsta skipti og hann vissi ekki hver hefði unnið það. Vitninu var bent á að yfirlitið hefði verið unnið að beiðni embættis ríkislögreglustjóra af tollstjóraembættinu. Hann kvað allar greiðslur inn á hvert tímabil myndu hafa verið dregnar frá hvernig svo sem þeim hefði verið skipt af hálfu tollstjóraembættisins, þannig að greiðsla vegna t.d. tímabils 16.94, hverju nafni sem nefndist, hefði gengið til frádráttar á höfuðstól. Hann var spurður hvort hann hefði fyrst tekið allan höfuðstól skuldar skattaðilans áður en hann tók upp í álög og dráttarvexti. Vitnið svaraði að ef átt væri við allan höfuðstól allra tímabila hefði hann ekki gert það, heldur sett greiðslurnar inn á þau tímabil sem um ræðir. Ef menn gæfu sér að skattaðili hefði greitt eina milljón króna og hún færi inn á hin ýmsu tímabil, þá hefði hann aðeins upplýsingar um þau tímabil sem talin væru vera í vanskilum og allar greiðslur sem færðar væru inn á þau tímabil drægjust frá höfuðstól. Hann var spurður hvaða augum hann liti það ef greiðsla að fjárhæð ein milljón króna bærist eftir gjalddaga og viðkomandi skattaðili skuldaði samtals sömu fjárhæð að höfuðstól vegna þriggja til fjögurra tímabila, en auk þess álög og dráttarvexti, hvort hann myndi ekki líta svo á að fjárhæðin gengi fyrst til greiðslu höfuðstóls. Svar vitnisins var að hann myndi líta þannig á varðandi þau tímabil sem væru gjaldfallin. Útkoman úr rannsókn hans myndi koma út á þann veg ef honum væri þetta ljóst og hefði gögn þar um. Vitnið yfirfór skýrslurnar sem hann tók af ákærðu í hverju máli fyrir sig og staðfesti að hafa tekið þær jafnframt því að staðfesta nafnritun sína undir þær. Þórarinn Þórarinsson kom fyrir dóminn. Aðspurður hvort hann hafi verið starfsmaður hjá fyrirtækjum þeim um getur í ákæru kvaðst hann hafa verið verktaki, en hve lengi myndi hann ekki. Hann hafi þó einnig verið launamaður hjá P-67 hf. um hríð eftir að hann hætti sem verktaki. Er hann var spurður hver staða hans sem verktaka hafi verið kvað hann hana hafa verið að færa bókhaldið. Aðspurður hver hafi verið stjórnandi K-67 hf. og tekið ákvarðanir í því fyrirtæki kvaðst hann ekki geta svarað því með nákvæmni. Hann hafi haft samskipti við ákærðu alla. Vitninu var bent á að við yfirheyrslu hjá skattrannsóknarstjóra ríkisins hafi hann verið spurður um þetta atriði. Hann kvaðst ekki muna svo langt aftur í tímann. Vitninu var bent á að við það tækifæri hafi hann verið spurður hvort hann vissi hver hefði tekið ákvörðun um og borið ábyrgð á því að innheimtum virðisaukaskatti var ekki skilað til innheimtumanns ríkissjóðs. Aðspurður hvort hann myndi eftir að hafa verið spurður þessarar spurningar kvaðst hann ekki muna glöggt eftir þessu. Er hann var ítrekað spurður hver eða hverjir hafi verið stjórnendur og tekið ákvarðanir kvaðst hann ekki muna glöggt hvað hver gerði, en hann hafi talið það hafa verið ákærðu alla. Þeir hafi allir séð um innheimtur. Vitninu var bent á að hann hefði svarað þessu með sama hætti hjá skattrannsóknarstjóra ríkisins, þ.e. að hann teldi ákærðu alla hafa verið forráðamenn fyrirtækisins. Hann kvað þá allavega hafa verið sagða eigendur á þessum tíma. Vitninu var gert ljóst að þeir væru ákærðir vegna K-67 hf. fyrir að hafa ekki staðið skil virðisaukaskatti á réttum tíma. Aðspurður hvort hann kannaðist við slík tilvik kvaðst hann eingöngu muna að skýrslur voru sendar inn, en honum væri ókunnugt um hvort þeim hafi alltaf verið skilað á réttum tíma og ásamt greiðslum. Hann hafi ekki haft eftirlit með því. Ef greiðslurnar voru til staðar í bókhaldinu hafi hann vitaskuld fært þær sem slíkar, en hann myndi ekki glöggt hvort þær hafi alltaf verið greiddar. Borin var undir vitnið skýrslan sem hann gaf hjá skattrannsóknarstjóra ríkisins varðandi málefni K-67 hf. Vitnið kvaðst telja að skýrslan væri rétt og kannaðist við nafnritun sína undir hana. B Þann 30. janúar 1996 hóf skattrannsóknarstjóri ríkisins rannsókn á málefnum Íslensks framtaks hf., m.a. á staðgreiðslu- og virðisaukaskattskilum. Rekstur félagsins á þeim tíma sem rannsóknin tók til var fólgin í rekstri Pizza 67 að Nethyl 2, hér í borg. Aðalrekstur félagsins var seldur í lok ágúst 1994. Félagið var stofnað 20. janúar 1992. Stofnendur voru ákærðu og voru allir með jafnan hlut. Samkvæmt upplýsingum hlutafélagaskrár var tilgangur félagsins inn- og útflutningur, matvælaframleiðsla, verslunarrekstur, rekstur fasteigna, lánastarfsemi og skyld starfsemi. Samkvæmt upplýsingum hlutafélagaskrár var ákærði Einar stjórnarformaður félagsins, en aðrir ákærðu meðstjórnendur. Þá var ákærði Árni framkvæmdastjóri félagsins með prókúruumboð. Samkvæmt upplýsingum ákærðu Einars, Árna og Georgs í skýrslum sem þeir gáfu hjá skattrannsóknarstjóra ríkisins sáu allir stjórnarmenn um daglegan rekstur, en mismikið þó. Rannsókn skattrannsóknarstjóra ríkisins afmarkaðist við vanskil félagsins á virðisaukaskatti, staðgreiðslu o.fl. vegna rekstrarársins 1994. Tók rannsóknin m.a. til vanskila félagsins á virðisaukaskatti til innheimtumanns ríkissjóðs vegna rekstrartímabilanna mars apríl 1994 og júlí til og með október s.á., auk vanskila á staðgreiðslu opinberra gjalda sem haldið var eftir af launagreiðslum launamanna félagsins svo sem vikið verður að síðar. Rannsókn skattrannsóknarstjóra á virðisaukaskattskilum félagsins vegna rekstrartímabilsins mars til og með október 1994, fólst í því að sannreyna virðisaukaskattskil félagsins, þ.e. að hve miklu leyti sá virðisaukaskattur, sem félaginu bar að standa skil á í ríkissjóð vegna rekstrar félagsins umrætt tímabil, væri í vanskilum. Byggði rannsóknin á innsendum virðisaukaskattskýrslum félagsins vegna uppgjörstímabila virðisaukaskatts fyrir janúar til og með október rekstrarárið 1994. Þá var aflað upplýsinga um skuldastöðu félagsins vegna vangoldins virðisaukaskatts við innheimtumann ríkissjóðs frá tollstjóranum í Reykjavík. Rannsókn skattrannsóknarstjóra á framangreindu leiddi í ljós að þann 12. janúar 1996 var vangoldinn virðisaukaskattur samtals að höfuðstól 2.227.440 krónur, auk álags og dráttarvaxta vegna uppgjörstímabila virðisaukaskatts frá mars til og með október rekstrarárið 1994. Í skýrslu skattrannsóknarstjóra ríkisins sundurliðaðist vangoldinn innheimtur virðisaukaskattur þann 12. desember 1996 vegna rekstrarársins 1994 sem hér segir eftir tímabilum: Mars apríl 887.443 krónur, júlí ágúst 1.088.688 krónur og september október 251.309 krónur. Samkvæmt upplýsingum ákærðu Einars, Georgs og Árna í skýrslutökum hjá skattrannsóknarstjóra ríkisins var gerð virðisaukaskattskýrslna félagsins byggð á bókhaldsgögnum þess. Staðfesti bókari félagsins, Þórarinn Þórarinsson, í skýrslutöku hjá skattrannsóknarstjóra að svo hefði verið. Við sama tækifæri voru ákærðu spurðir hvers vegna ekki hefðu verið staðin skil á virðisaukaskatti félagsins á lögmæltum tíma. Ákærði Einar kvað ástæðuna vera að innsendar virðisaukaskattskýrslur hafi verið rangar og hafi það komið í ljós síðar. Ofan á vangreiddan virðisaukaskatt hafi lagst vextir og álag og félagið lent í hálfgerðum vítahring, þar sem illa hafi gengið að innheimta útistandandi kröfur hjá viðskiptavinum. Ákærði Árni kvað ástæðuna hafa verið vítahring sem félagið lenti í vegna þess að í upphafi hafi félagið ekki getað greitt á gjalddaga. María Jónsdóttir sem hóf störf hjá félaginu í lok maí 1994, í því skyni að finna út skuldastöðu þess, kvaðst aðspurð um þetta atriði í skýrslutöku hjá skattrannsóknarstjóra þann 7. febrúar 1996, telja að ástæðan hafi verið óreiða í stjórn fyrirtækisins og fjárhagsörðugleikar þess. Ákærðu voru spurðir hverjir hefðu tekið ákvörðun um og borið ábyrgð á að innheimtum virðisaukaskatti var ekki skilað til innheimtumanns ríkissjóðs. Ákærðu Einar og Árni sögðu að rekstraraðilar félagsins, þ.e. stjórn þess, hefði tekið þá ákvörðun og borið þá ábyrgð. Jafnframt kvað ákærði Árni félagið hafa skuldað víða. Laun hefðu verið greidd, en hann vissi ekki hvaða skuldir nákvæmlega hefðu verið greiddar. Það, sem nauðsynlegt var til þess að “fljóta”, hefði verið greitt. Ákærði Georg kvaðst aðspurður um þetta atriði hvorki telja sig hafa tekið ákvörðun um né bera ábyrgð á að virðisaukaskattinum var ekki skilað. Aðspurðir við sama tækifæri sögðu ákærðu Einar og Árni að innheimtum virðisaukaskatti hefði ekki verið haldið aðgreindum frá rekstrarfé félagsins. Með bréfi dagsettu 28. maí 1996 sendi skattrannsóknarstjóri ríkisins ríkisskattstjóra eintak af skýrslu sinni, en rannsókn hafði lokið 22. s.m., vegna endurákvörðunarheimilda hans skv. nánar tilgreindum lagaheimildum. Með bréfi dagsettu 31. sama mánaðar tilkynnti ríkisskattstjóri skattrannsóknarstjóra ríkisins að hann hygðist ekki beita þeim endurákvörðunarheimildum sem í lagaheimildum hans fælust. Þann 4. júlí s.á. var fyrirsvarsmönnum félagsins, ákærðu í málinu, sent bréf þar sem þeim var tilkynnt um fyrirhugaða ákvarðanatöku skattrannsóknarstjóra ríkisins um refsimeðferð málsins. Var þeim af því tilefni gefinn kostur á að tjá sig um fyrirhugaða refsimeðferð og veittur 15 daga frestur í því skyni. Bréf til ákærðu Einars og Georgs voru endursend skattrannsóknarstjóra ríkisins. Þann 14. ágúst s.á. barst embættinu hins vegar svar frá fyrirsvarsmönnum félagsins, undirritað af ákærðu Einari, Árna og Georg. Í bréfinu var óskað eftir að málinu yrði vísað til yfirskattanefndar. Jafnframt var tekið fram að félagið hefði greitt umtalsverðar fjárhæðir eftir að það hætti rekstri, í mörgum tilvikum fyrst til þeirra aðila sem mestan þrýsting hefðu sett á félagið, t.d. lífeyrissjóða. Þá tilgreindu þeir að unnið væri að yfirferð bókhalds félagsins og að félagið myndi greiða upp skuldir sínar á næstu sex mánuðum. Eftir skoðun á bréfi fyrirsvarmanna félagsins svo og málsatvikum í heild ákvað skattrannsóknarstjóri ríkisins að vísa málinu til opinberrar rannsóknar. Sendi embættið málið til rannsóknarlögreglu ríkisins með kærubréfi dagsettu 20. september 1996. Ákærði Guðjón Ingvi gaf skýrslu hjá rannsóknarlögreglu ríkisins 28. apríl 1997. Eftir að honum hafði verið kynnt kæra skattrannsóknarstjóra ríkisins á hendur forráðamönnum Íslensks framtaks hf., dagsett 20. september 1996, var honum kynnt að meðal fylgiskjala skýrslu skattrannsóknarstjóra væri vottorð hlutafélagaskrár varðandi félagið. Samkvæmt vottorðinu væri tilgangur rekstrar þess skráður inn- og útflutningur, matvælaframleiðsla, verslunarrekstur o.fl. Enn fremur kæmi fram að ákærði Guðjón Ingvi væri skráður meðstjórnandi í stjórn félagsins. Aðrir í stjórn væru skráðir ákærði Georg, ákærði Einar, sem væri skráður formaður stjórnar, og ákærði Árni sem væri skráður framkvæmdastjóri og prókúruhafi félagsins. Ákærða var kynnt framangreint vottorð hlutafélagaskrár og spurður hvort um væri að ræða rétta heimild hvað varðaði starfsemi og stjórn félagsins. Ákærði staðfesti að framangreint væri rétt. Aðspurður hvert hafi verið verksvið hans hjá félaginu á árinu 1994 kvað ákærði stjórnarmenn hafa gengið í öll störf. Hann var einnig spurður hver hefði annast daglega fjármálastjórn Íslensks framtaks hf. á árinu 1994. Ákærði kvað stjórnarmenn hafa tekið sameiginlegar ákvarðanir í flestum málum, þ.m.t. fjármálum. Skráning Árna sem framkvæmdastjóra breytti ekki þessari sameiginlegu ábyrgð. Ákærði var spurður hver staða Íslensks framtaks hf. væri. Hann kvað félagið vera eignalaust og ekki í rekstri. Það hafi þó ekki verið tekið til gjaldþrotaskipta. Unnið væri að því að gera upp þær skuldir sem skýrsla skattrannsóknarstjóra ríkisins fjallaði um. Ákærða voru kynnt staðfest ljósrit virðisaukaskattskýrslna í nafni Íslensks framtaks hf. vegna greiðslutímabilanna júlí - ágúst 1994, skýrsla dagsett 21. nóvember 1994, undirritun Einar Kristjánsson og skýrsla dagsett 5. desember 1994 vegna september - október 1994, undirritun Einar Kristjánsson. Ákærði var spurður á hverju framangreindar skýrslur hafi byggst og hver hafi borið ábyrgð á gerð þeirra. Hann kvað skýrslurnar vera byggðar á bókhaldi félagsins og hafi þær verið gerðar á ábyrgð stjórnarinnar. Þá var ákærða kynnt yfirlit frá rannsóknarlögreglu ríkisins frá 16. apríl 1997 yfir innheimtan skilaskyldan virðisaukaskatt af hálfu Íslensks framtaks hf. vegna greiðslutímabilanna mars til og með október 1994 og greiðslustaða gagnvart innheimtumanni ríkissjóðs m.v. 16. apríl 1997. Yfirlitið væri byggt á framangreindum virðisaukaskattskýrslum félagsins og útskrift tollstjórans í Reykjavík 16. apríl 1997 varðandi greiðslur virðisaukaskatts vegna hvers greiðslutímabils. Í lögreglurannsókninni væri tekið tillit til heildargreiðslna vegna hvers og eins greiðslutímabils hvort heldur þær væru færðar sem innborgun á höfuðstól skuldar eða á öðrum forsendum í bókhaldi innheimtumanns ríkissjóðs. Með tilvísun í framanrakið væri það niðurstaða rannsóknarinnar að vangoldinn skilaskyldur virðisaukaskattur Íslensks framtaks hf. hafi þann 16. apríl 1997 numið 790.289 krónum vegna ársins 1994. Eftir að ákærða höfðu verið kynnt tilvitnuð gögn málsins var hann spurður hvers vegna virðisaukaskattur samkvæmt framangreindu hefði ekki verið greiddur til innheimtumanns ríkissjóðs og hver eða hverjir hefðu tekið ákvörðun um að ekki skyldi greitt. Ákærði kvað fjárhagserfiðleika félagsins hafa valdið því að ekki var unnt að greiða umræddan virðisaukaskatt. Hann gæti ekki svarað því hvort um rétta fjárhæð væri að ræða, en kvaðst ekki rengja þau gögn sem fyrir lægju. Engin sérstök ákvörðun hefði verið tekin um að greiða ekki, heldur hafi ýmsir aðgangsharðari innheimtumenn fengið greitt og síðan hafi ekki verið fé til að standa skil á framangreindum gjöldum. Ákærði kvað stjórnarmenn félagsins alla ábyrga fyrir framangreindum málum. Loks var ákærði spurður hvert það fé hefði runnið sem þannig var haldið eftir af skilaskyldum virðisaukaskatti ársins 1994. Ákærði kvað allt fé sem inn kom hafa farið í rekstur félagsins. Við aðalmeðferð málsins var ákærði fyrst spurður hver staða hans hjá fyrirtækinu hafi verið á þeim tíma sem ákæra tekur til. Hann kvaðst hafa verið í stjórn þess, en ekkert umfram það. Aðspurður hvort hann hefði unnið hjá fyrirtækinu svaraði ákærði neitandi. Hann var spurður hver hafi verið daglegur stjórnandi félagsins. Ákærði kvaðst ekki hafa það á hreinu. Þá var hann spurður hvort hann vissi hverjir meðákærðra hefðu starfað hjá félaginu á þessum tíma. Ákærði kvaðst ekki geta sagt til um það. Borið var undir ákærða ljósrit virðisaukaskattskýrslu vegna tímabilsins júlí-ágúst 1995 og jafnframt gerð grein fyrir að skýrslan væri með fyrirvara af hálfu tollstjóraembættisins um að skýrslan hefði verið lögð inn án greiðslu. Ákærði var spurður hvort hann kannaðist við þetta uppgjör, hvort honum hefði verið gerð grein fyrir því eða hvort einhvern tíma hefði verið rætt um það á stjórnarfundum. Ákærði kvað þetta uppgjör aldrei hafa verið rætt á stjórnarfundum svo hann vissi. Honum var kynnt ljósrit virðisaukaskattskýrslunnar vegna september-október 1995 og spurður sömu spurninga. Hann kvaðst ekki kannast við þá skýrslu. Hún hafi aldrei verið rædd í hans eyru hvað þá að gerð hafi verið grein fyrir henni á stjórnarfundum. Ákærða var bent á að ákærði Einar hefði undirritað báðar skýrslurnar. Hann var spurður hvort hann kynni skýringu á því. Hann kvaðst enga skýringu hafa. Ákærði var þá inntur eftir hvort hann myndi til þess að staða ákærða Einars hefði verið einhver önnur en sú að vera stjórnarformaður félagsins. Hann kvaðst ekki muna það. Borin voru undir ákærða ljósrit tveggja skilagreina félagsins vegna staðgreiðslu opinberra gjalda og í framhaldi af því var hann spurður hvort hann kannaðist við nafnritanir á þeim. Hann kvaðst ekki hafa hugmynd um hver kynni að hafa undirritað þær. Borin var undir ákærða skýrslan sem hann gaf við lögreglurannsókn málsins og hann spurður hvort hann kannaðist við nafnritun sína undir hana. Ákærði kvaðst gera það. Honum var bent á að í skýrslunni greindi hann frá því að hann hefði starfað hjá fyrirtækinu. Ákærði kvað þetta vera eins og hann hefði áður sagt. Yfirheyrandinn hefði sagt að það skipti engu máli hvað hann segði. Þetta væru sömu svör í öllum skýrslunum. Hann hefði einfaldlega “kóperað” þetta. Ákærða var bent á að svörin væru ekki alveg eins. Hann kvað þau vera mjög svipuð. Yfirheyrandinn hefði sagt að þetta skipti engu máli. Aðspurður hvort hann kannaðist við að hafa starfað hjá félaginu svaraði ákærði neitandi. Hann var spurður hver hefði verið daglegur stjórnandi þess. Ákærði kvaðst ekki hafa vitneskju um það. Aðspurður hvort það hefði ekki verið í samræmi við það sem tilkynning til hlutafélagaskrár bæri með sér kvaðst ákærði ekkert geta sagt um það. Hann gæti ekki svarað því hvort ákærði Árni hefði verið framkvæmdastjóri félagsins. Verjandi gerði ákærða grein fyrir að vanskilin sem tilgreind eru í ákæru næmu 790.289 krónum. Vanskilin væru þannig fundin að athuguð hefðu verið tímabilin júlí-ágúst og september-október 1994. Þá hefði komið í ljós að virðisaukaskattur sem greiða átti hafi numið rúmum 2.290.000 krónum. Síðan væru dregnar frá 1.500.000 krónur, sem sagt væri að greiddar hefðu verið fyrir 16. apríl 1997. Samkvæmt yfirliti frá tollstjóraembættinu sem tekið væri saman á dómskjali 69 kæmu fram mun hærri greiðslur en næmi fjárhæð í ákæru. Um væri að ræða greiðslur frá 5. júlí 1994 og fram undir miðjan nóvember s.á. Aðspurður hvort hann teldi að með þeim greiðslum sem tilgreindar væru á tilvitnuðu dómskjali hefði þessi skuld verið greidd að fullu kvaðst hann álíta að svo væri. Hann teldi samkvæmt sinni bestu vitneskju að félagið hafi hvorki skuldað virðisaukaskatt né aðra vörsluskatta. Ákærði Georg gaf skýrslu hjá rannsóknarlögreglu ríkisins 28. apríl 1997. Eftir að honum hafði verið kynnt kæruefnið var honum kynnt framburðarskýrsla hans hjá skattrannsóknarstjóra ríkisins 29. febrúar 1996. Hann staðfesti skýrsluna og að rétt væri eftir honum haft. Ákærða var kynnt vottorð hlutafélagaskrár varðandi Íslenskt framtak hf. þar sem fram kemur að tilgangur rekstrar félagsins væri skráður inn- og útflutningur, matvælaframleiðsla, verslunarrekstur o.fl. Einnig kæmi þar fram að ákærði Georg væri skráður meðstjórnandi í stjórn félagsins, en aðrir í stjórn þess væru skráðir ákærði Guðjón Ingvi, ákærði Einar, sem væri skráður formaður stjórnar, og ákærði Árni sem væri skráður framkvæmdastjóri og prókúruhafi félagsins. Ákærði staðfesti að þetta væri rétt heimild hvað varðar starfsemi og stjórn félagsins. Aðspurður hvert hafi verið verksvið hans hjá félaginu á árinu 1994 kvaðst ákærði hafa sinnt öllu sem til féll. Hann var einnig spurður hver hefði annast daglega fjármálastjórn Íslensks framtaks hf. á árinu 1994. Ákærði kvaðst lítið hafa komið að daglegri fjármálastjórn þessa félags, en aðrir stjórnarmenn hefðu séð um þá þætti. Ákærði Árni sem framkvæmdastjóri hefði ekki öðrum fremur tekið ákvarðanir. Ákærði var spurður hver væri staða Íslensks framtaks hf. Hann kvað félagið vera hætt starfsemi og væru hluthafar að vinna að því að greiða framangreindar skuldir. Ákærða voru kynnt staðfest ljósrit virðisaukaskattskýrslna í nafni Íslensks framtaks hf. vegna greiðslutímabilanna júlí - ágúst 1994, skýrsla dagsett 21. nóvember 1994, undirritun Einar Kristjánsson og skýrsla dagsett 5. desember 1994 vegna september - október 1994, undirritun Einar Kristjánsson. Hann var spurður á hverju framangreindar skýrslur hafi byggst og hver hefði borið ábyrgð á gerð þeirra. Ákærði kvað skýrslur þessar hafa verið byggðar á bókhaldi félagsins og gerðar á ábyrgð stjórnar. Þá var ákærða kynnt yfirlit frá rannsóknarlögreglu ríkisins frá 16. apríl 1997 yfir innheimtan skilaskyldan virðisaukaskatt af hálfu Íslensks framtaks hf. vegna greiðslutímabilanna mars til og með október 1994 og greiðslustaða gagnvart innheimtumanni ríkissjóðs m.v. 16. apríl 1997. Yfirlitið væri byggt á framangreindum virðisaukaskattskýrslum félagsins og útskrift tollstjórans í Reykjavík 16. apríl 1997 varðandi greiðslur virðisaukaskatts vegna hvers greiðslutímabils. Í lögreglurannsókninni væri tekið tillit til heildargreiðslna vegna hvers og eins greiðslutímabils hvort heldur þær væru færðar sem innborgun á höfuðstól skuldar eða á öðrum forsendum í bókhaldi innheimtumanns ríkissjóðs. Með tilvísun í framanrakið væri það niðurstaða rannsóknarinnar að vangoldinn skilaskyldur virðisaukaskattur Íslensks framtaks hf. hafi, þann 16. apríl 1997, numið 790.289 krónum vegna ársins 1994. Eftir að ákærða höfðu verið kynnt tilvitnuð gögn málsins var hann spurður hvers vegna virðisaukaskattur samkvæmt framangreindu hefði ekki verið greiddur til innheimtumanns ríkissjóðs og hver eða hverjir hefðu tekið ákvörðun um að ekki skyldi greitt. Ákærði kvaðst ekki rengja framangreindar niðurstöður, en tók fram að félagið hefði greitt verulegar álögur vegna fyrri gjalddaga og væru þær fjárhæðir hærri en sem næmi framangreindum eftirstöðvum virðisaukaskatts og einnig eftirstöðvum staðgreiðslu. Enn fremur hefði, vegna mistaka bókara félagsins, ekki verið gerð grein fyrir öllum innskatti sem félagið greiddi, en unnið væri að samantekt hans og óskað yrði leiðréttingar á þeim grundvelli. Loks var ákærði spurður hvert það fé hefði runnið sem þannig var haldið eftir af skilaskyldum virðisaukaskatti ársins 1994. Ákærði kvaðst vísa til framangreindra svara sinna. Eigendur hefðu ekki tekið fé til eigin þarfa og opinber gjöld gengið fyrir. Við aðalmeðferð málsins var ákærði fyrst spurður hver hafi verið staða hans hjá Íslensku framtaki hf. á þeim tíma sem um getur í ákæru og hvernig hann hafi komið að rekstri fyrirtækisins, en samkvæmt opinberri skráningu hafi hann verið skráður stjórnarmaður. Ákærði kvaðst hafa sinnt tilfallandi störfum. Allir stjórnarmenn hefðu komið að rekstri fyrirtækisins að einhverju leyti. Hann var spurður hvort þeir hafi skipt með sér verkum. Ákærði kvað ákveðinni verkaskiptingu hafa verið til að dreifa. Í hans hlut hefðu fallið mál tengd markaðssókn og starfsmannamálum og að útbúa auglýsingar. Borið var undir ákærða ljósrit virðisaukaskattskýrslu að fjárhæð 2.038.980 krónur vegna tímabilsins júlí-ágúst 1994 og útskýrt fyrir honum að að teknu tilliti til annarra greiðslna hefði vantað upp á þann virðisaukaskatt sem greiða átti 5. október 1994 538.980 krónur. Skýrslan hefði verið lögð inn 21. nóvember 1994 án þess að greiðsla fylgdi. Ákærði var spurður hvort hann kannaðist við skýrsluna og uppgjörið. Hann kvað ákærða Einar hafa undirritað skýrsluna og því gæti hann varla svarað fyrir hana. Hann var spurður á hvers hendi uppgjör virðisaukaskatts og fjármálastjórn hefði verið í þessu tilviki. Ákærði kvaðst telja að það hefði verið á ábyrgð og í umsjá ákærða Einars. Hann var spurður hvort ráðinn hefði verið framkvæmdastjóri að fyrirtækinu. Ákærði kvað ákærða Árna hafa verið framkvæmdastjóra. Aðspurður hvort skil eða uppgjör opinberra gjalda hefði verið á hans herðum fremur en annarra svaraði ákærði að þar sem ákærði Einar hefði verið mikið erlendis á þessum tíma hafi ákærði Árni vegna stöðu sinnar sem framkvæmdastjóri séð um þau mál. Ákærða var sýnd skýrslan sem hann gaf við lögreglurannsókn málsins og bent á að þar lýsti hann með sama hætti og fyrir dóminum að hann hefði lítið komið að rekstri fyrirtækisins. Í skýrslunni lýsti hann því að ekki hefði verið tekin ákvörðun um að standa ekki skil á virðisaukaskatti. Þvert á móti hefði verið tekin ákvörðum um að standa alltaf skil á opinberum gjöldum. Ákærði kvaðst staðfesta þetta. Aðspurður hvort þetta hefði verið rætt sérstaklega á stjórnarfundum svaraði ákærði að hann gæti sagt að ef ekki hefði átt að skila, hefði það verið rætt. Hann var spurður hvort gerð hefði verið grein fyrir því á stjórnarfundum að reksturinn gengi illa og að upp væru að safnast skuldir. Ákærði kvaðst ekki muna sérstaklega eftir því, en hann myndi að ekki hefði verið skálað í kampavíni fyrir sterkri fjárhagsstöðu fyrirtækisins. Fjárhagsstaðan hefði ekki verið ákjósanleg, en þolanleg. Aðspurður hvort hann hefði vitað hvar skóinn kreppti kvaðst ákærði hafa vitað að þeir voru ekki ánægðir með bókhaldsskráninguna. Það sem hann ætti m.a. við væri að bókhaldsskráningin hefði ekki verið nógu góð. Þeir hefðu reynt mikið til að fá hana betri. Hún hefði verið rétt, en e.t.v. ekki alltaf á tíma, en það hefði leiðrést síðar. Framkvæmdastjórinn hefði gert þeim grein fyrir að þessar upplýsingar kæmust til skila, en hann hefði mikið til séð um að ganga frá þeim málum. Aðspurður hvort hann myndi að tekið hefði verið til umræðu hver staðan var varðandi virðisaukaskattskuldir kvað ákærði sig ekki reka minni til þess. Aftur á móti myndi hann að þeir hefðu ekki verið fyllilega sáttir við að svo hafi litið út sem félagið skuldaði þrátt fyrir að búið væri að greiða. Hann var spurður hvort hann myndi í hverju það hefði legið að myndast hefði mismunur. Ákærði kvað mismuninn hafa legið í álögum sem voru til komnar vegna áætlana, dráttarvöxtum sem voru rangir, en síðan leiðréttir, matarskatti og endurgreiðslu hans, sem var að berast á tímabilinu of seint eða snemma. Áréttaði ákærði að þeir hefðu greitt virðisaukaskattinn að fullu. Borin var undir ákærða skýrsla vegna tryggingargjalds frá janúar 1994 og hann spurður hvort hann kannaðist við þetta uppgjör. Ákærði kvaðst kannast við nafnritun sína. Honum var bent á að þetta væri ekki í samræmi við stöðu hans hjá félaginu. Um væri að ræða uppgjör til yfirvalda vegna skatta og gjalda og hann hefði augljóslega komið þar að samkvæmt þessu. Ákærði kvaðst með nafnritun sinni á skýrsluna hafa verið að staðfesta að samkvæmt bókhaldinu bæri að skila þessu. Hann var spurður hvort hann hefði yfirfarið bókhaldið og ef svo væri með hvaða hætti hann hefði glöggvað sig á því. Ákærði svaraði að hann gerði ráð fyrir að það hafi verið rétt. Ákærða var þá bent á að skýrslunni hefði verið skilað, en tryggingagjaldinu ekki, sbr. áritunina “án greiðslu.” Hann var spurður hvort hann minntist þessa. Ákærði kvaðst gera ráð fyrir að hann hafi skilað skýrslunni inn og fengið stimpil. Hann var spurður hvort hann hefði fengið upplýsingar um að fé væri ekki til fyrir gjaldinu og hver hefði afhent honum skýrsluna. Ákærði kvaðst ekki muna það. Kvaðst hann ekki hafa komið að þessari skjalagerð í störfum sínum hjá félaginu. Hann hefði ekki fært þá tölu sem greiða átti inn á umrædda skýrslu. Ákærði var spurður hvort hann kannaðist við skilagrein tryggingagjalds vegna október 1994 og áritun á hana og hvort það væri með sama hætti og í janúar s.á. Ákærði svaraði að þar sem spurt væri til að upplýsa um stöðu hans hjá fyrirtækinu og hann væri búinn að svara því, þá neitaði hann að svara þessari spurningu. Ákærði var spurður hvort hann gæti útskýrt að hann hefði verið fenginn til að árita skýrsluna ef það var verkefni sem var ekki beinlínis á hans sviði. Ákærði kvað þetta væntanlega hafa verið þannig að stjórnarmenn hefðu undirritað skýrslurnar þegar til þeirra náðist og í þessum tilvikum hafi náðst til hans. Hann var spurður hvort hann teldi að það væri vegna þess að reglan hefði verið að stjórnarmenn undirrituðu skýrslurnar. Ákærði kvaðst telja að hann hefði verið nærtækastur í þessum tilvikum. Honum var bent á að tryggingagjaldsskýrslur vegna maí, júní og júlí s.á. væru áritaðar af Maríu Jónsdóttur f.h. félagsins og samkvæmt því hafi það augljóslega ekki í öllum tilvikum verið reglan að stjórnarmennirnir árituðu skýrslurnar. Ákærði taldi að í þeim tilvikum hefði væntanlega ekki náðst til þeirra. Ákærði Árni gaf skýrslu hjá rannsóknarlögreglu ríkisins 28. apríl 1997. Eftir að honum hafði verið kynnt kæruefnið var honum kynnt framburðarskýrsla hans hjá skattrannsóknarstjóra ríkisins 1. apríl 1996. Ákærði staðfesti nafnritun sína og að rétt væri eftir honum haft. Ákærða var kynnt að við rannsókn lögreglu hefði komið í ljós að til staðar væri meint skuld vegna virðisaukaskatts félagsins. Honum var kynnt að meðal fylgiskjala væri vottorð hlutafélagaskrár varðandi Íslenskt framtak hf. Samkvæmt vottorðinu væri tilgangur félagsins skráður inn- og útflutningur, matvælaframleiðsla, verslunarrekstur o.fl. Einnig kæmi þar fram að ákærði Árni væri skráður framkvæmdastjóri og prókúruhafi félagsins auk þess að vera meðstjórnandi. Aðrir í stjórn félagsins væru skráðir ákærðu Guðjón Ingvi, Georg og Einar, sem skráður væri formaður stjórnar. Honum var kynnt framangreint vottorð hlutafélagaskrár og inntur eftir hvort um væri að ræða rétta heimild hvað varðaði starfsemi og stjórn félagsins. Ákærði staðfesti að framangreint væri rétt. Aðspurður hvert hafi verið verksvið hans hjá Íslensku framtaki hf. á árinu 1994 kvaðst ákærði hafa verið framkvæmdastjóri, en rekstur félagsins hefði verið í mikilli samvinnu allra stjórnarmanna og allar stærri ákvarðanir í fjármálum teknar af stjórninni sem heild og öllum jafnt verið ljós staða fjármála hverju sinni. Ákærði var spurður hver væri staða félagsins. Hann kvað félagið ekki í rekstri, en eigendur ynnu að því að greiða niður skuldir. Þau opinberu gjöld sem hér um ræðir yrðu greidd svo fljótt sem unnt yrði. Ákærða voru kynnt staðfest ljósrit virðisaukaskattskýrslna í nafni Íslensks framtaks hf. vegna greiðslutímabilanna júlí - ágúst 1994, skýrsla dagsett 21. nóvember 1994, undirritun Einar Kristjánsson og skýrsla dagsett 5. desember 1994 vegna september - október 1994, undirritun Einar Kristjánsson. Hann var spurður á hverju framangreindar virðisaukaskattskýrslur hafi byggst og hver hafi borið ábyrgð á gerð þeirra. Ákærði kvaðst ekki hafa komið að gerð þessara skýrslna, en taldi að þær væru í fullu samræmi við bókhaldið og hafi þær verið gerðar á ábyrgð stjórnar. Þá var ákærða kynnt yfirlit frá rannsóknarlögreglu ríkisins frá 16. apríl 1997 yfir innheimtan skilaskyldan virðisaukaskatt af hálfu Íslensks framtaks hf. vegna greiðslutímabilanna mars til og með október 1994 og greiðslustaða gagnvart innheimtumanni ríkissjóðs m.v. 16. apríl 1997. Yfirlitið væri byggt á framangreindum virðisaukaskattskýrslum félagsins og útskrift tollstjórans í Reykjavík 16. apríl 1997 varðandi greiðslur virðisaukaskatts vegna hvers greiðslutímabils. Í lögreglurannsókninni væri tekið tillit til heildargreiðslna vegna hvers og eins greiðslutímabils hvort heldur þær væru færðar sem innborgun á höfuðstól skuldar eða á öðrum forsendum í bókhaldi innheimtumanns ríkissjóðs. Með tilvísun í framanrakið væri það niðurstaða rannsóknarinnar að vangoldinn skilaskyldur virðisaukaskattur Íslensks framtaks hf. hefði, þann 16. apríl 1997, numið 790.289 krónum vegna ársins 1994. Eftir að ákærða höfðu verið kynnt tilvitnuð gögn málsins var hann spurður hvers vegna virðisaukaskattur samkvæmt framangreindu hefði ekki verið greiddur til innheimtumanns ríkissjóðs og hver eða hverjir hefðu tekið ákvörðun um að ekki skyldi greitt. Ákærði kvaðst ekki vita hvaða fjárhæðir hér væri um að ræða og gæti því hvorki staðfest né rengt framangreindar niðurstöður. Hann kvað erfiðleika í rekstri félagsins hafa valdið því að ekki var greitt á tilskyldum tíma. Kvað hann aldrei hafa verið tekna ákvörðun um að greiða ekki, heldur hefði fjárskortur ráðið því að ekki var greitt. Loks var ákærði spurður hvert það fé hefði runnið sem þannig var haldið eftir af skilaskyldum virðisaukaskatti ársins 1994. Ákærði kvað þessu fé ekki hafa verið haldið aðskildu frá öðru fé í rekstri og hafi því verið notað í þágu félagsins. Við aðalmeðferð málsins var ákærði fyrst spurður um stöðu hans og annarra stjórnarmanna félagsins á því tímabili sem um getur í ákæru. Hann kvaðst hafa starfað sem framkvæmdastjóri félagsins og ákærði Einar hafi verið stjórnarformaður. Aðspurður hvort hann hefði verið eini daglegi stjórnandi félagsins kvaðst hann e.t.v. ekki alveg hafa verið sá eini. Aðspurður hver eða hverjir voru með honum kvað ákærði það hafa verið misjafnt á hverjum tíma. Hann myndi það ekki glöggt. Ákærði var spurður hvort hann hafi verið framkvæmdastjóri einn eða hvort fleiri hefðu haft hönd í bagga með honum. Hann kvaðst einn hafa verið skráður framkvæmdastjóri. Hann var spurður hver hafi verið daglegur stjórnandi, hvort það hafi alltaf verið hann. Ákærði kvaðst ekki muna það. Aðspurður hver eða hverjir hafi sinnt daglegri stjórnun ef hann var erlendis, hvort það hafi verið aðrir stjórnarmenn eða einhverjir aðrir, kvað ákærði fjölda fólks hafa verið að vinna þarna. Hann teldi þó líklegt að hann hafi verið á landinu. Borið var undir ákærða ljósrit virðisaukaskattskýrslu vegna júlí - ágúst 1994 og honum bent á að ákærði Einar hefði undirritað hana. Ákærði var spurður hvert hafi verið starfssvið ákærða Einars hjá félaginu. Hann kvað það hafa verið mjög mismunandi. Aðspurður að hvaða málum hann hefði komið kvað ákærði hann hafa komið að ýmsum málum. Hann var spurður hvernig málum hafi verið háttað ef hann sinnti ekki daglegri stjórn, hvort ákærði Einar hefði getað gert það ef því var að skipta. Hann kvað það geta verið. Hann var spurður hvort verkaskipting hefði verið milli þeirra Einars eða hvort annar hafi hlaupið í skarðið fyrir hinn. Ákærði kvað ákærða Einar eflaust hafa verið beðinn að undirrita skýrsluna af bókaranum. Honum var gerð grein fyrir að ákærði Einar undirritaði einnig virðisaukaskattskýrsluna vegna september-október 1994. Á báðum skýrslunum væri fyrirvari tollstjóraembættisins þess efnis að þær væru lagðar inn án greiðslu, þ.e. án þess að virðisaukaskattur hafi verið greiddur. Aðspurður hvort hann myndi eftir þessum skýrslum kvaðst hann ekki muna glöggt eftir þeim. Hann var spurður, í ljósi þess að hann hefði verið við stjórnvölinn, hvort hann hefði ekki fengið vitneskju um að tollstjóraembættið teldi að skilin væru án greiðslu. Ákærði kvað skýrsluna hafa verið lagða inn hvort sem greitt hafi verið fyrir fram eða daginn eftir. Um það hefði hann ekki vitneskju, en áritunin væri engin sönnun þess að ekki hefði verið greitt. Aðspurður hvort komið hafi til umræðu þeirra í milli um þessi viðbrögð innheimtumanns kvað ákærði sig með engu móti geta munað hvort það hafi komið til umræðu hvernig skýrslurnar voru stimplaðar hjá tollstjóraembættinu. Ákærði var spurður hvort fjármálastjórn og fjármálalegar ákvarðanir fyrirtækisins hefðu verið á hans hendi á þessum tíma, þar á meðal í sambandi við skil á opinberum gjöldum. Hann kvað svo vera. Aðspurður hvort hér hafi ekki verið um upplýsingar að ræða sem hefðu átt að liggja fyrir hjá honum eða berast honum sem framkvæmdastjóra. Ákærði kvaðst verða að endurtaka að þetta hafi verið greitt. Honum var gerð grein fyrir að spurningin snerist um að tollstjóraembættið hefði gefið upplýsingar um að skýrslan væri móttekin og talið að greiðsla fylgdi ekki. Ákærði kvað þessar skýrslur afhentar gjaldkera í gjaldkerastúku og gjaldkera væri sagt að einungis skýrslan væri lögð inn. Ef tékki fylgdi ekki með stimplaði gjaldkerinn skýrsluna með þessum hætti, hvort sem greiðslan væri komin eða ekki. Það sem hann ætti við væri að sennilegast væri að þessar skýrslur hefðu verið afhentar án þess að greiðsla fylgdi. Ákærði var spurður hvort hann minntist þess að þessi skuld eða staða hjá innheimtumanni hefði verið tekin til umræðu við hann, t.d. af ákærða Einari eða einhverjum öðrum. Hann kvað svo ekki vera og væri það sennilega vegna þess að þetta hefði verið greitt. Ákærða var bent á að spurningin snerist um þá stöðu að innheimtumaður ríkissjóðs teldi að þetta hefði ekki verið greitt. Svar ákærða var að á þessum tíma hefði viðkomandi gjaldkeri sennilega stimplað skýrsluna svona og þeir ekki talið það neitt tiltökumál. Aðspurður hvort þetta væri ágiskun hjá honum svaraði ákærði að hann myndi ekki hvort hann hefði fengið þetta afrit í hendur. Honum væri ógjörningur að muna það. Ákærða var bent á að verið væri að fjalla um vaxandi skuld við innheimtumann samkvæmt bókum hans sem hlypi á háum fjárhæðum. Ákærði kvaðst geta bent á samkvæmt gögnum máls að á þessu tímabili hefði endurgreiðsla vegna matarskatts numið 1.266.578 krónum. Aðspurður hvort hann hefði haft þessar upplýsingar á þeim tíma kvaðst ákærði hafa haft þær eða reikna með því, en hann myndi ekki þessa tölu. Hann var spurður hvort hann myndi til að hafa haft upplýsingarnar um matarskattinn og endurgreiðslu hans. Hann kvað endurgreiðslu matarskatts alltaf hafa verið að koma. Hann var spurður hvort hann myndi vel að þannig hafi verið á þessum tíma. Ákærði kvaðst ekki muna það, en hann sæi þessa tölu nú í málsgögnum. Hann myndi ekki hvort það hafi verið nákvæmlega þessi tala. Verjandinn spurði ákærða hvort það hefði ætíð verið svo, við hvert virðisaukaskattsuppgjör, að til hafi átt að koma endurgreiðsla matarskatts. Hann kvað svo hafa verið. Ætíð hafi verið einhver inneign sem átt hafi að koma á móti skuld. Aðspurður um stöðu ákærðu Georgs og Guðjóns Ingva í daglegri stjórn og starfsemi félagsins kvaðst ákærði ekki muna hana glöggt. Borin var undir ákærða skýrsla hans við lögreglurannsókn málsins. Hann kvaðst staðfesta nafnritun sína. Honum var bent á að þar lýsti hann því að það hefði verið samvinna allra stjórnarmanna um allar stærri ákvarðanir varðandi fjármál félagsins. Ákærði kvað það rétt, en tók fram að ekki hefðu allir stjórnarmenn komið að undirritum allra virðisaukaskattskýrslna. Verjandinn benti ákærða á að á dómskjali 69 sæist að skuld vegna virðisaukaskatts næmi 790.000 krónum, sem væri í samræmi við ákæruliðinn. Síðan væru innborganir sem teknar væru upp úr skjölum sem ákæruvaldið hefði lagt fram. Aðspurður hvort hann hefði einhvern tíma talið að það væri skuld á höfuðstól virðisaukaskatts svaraði ákærði að það hefði hann alls ekki gert. Ætíð hafi verið staðin skil á greiðslum. Aðspurður hvað hann teldi meiri háttar ákvarðanir í rekstri slíks félags, miðað við að hann hefði sagt að stjórnarmenn hefðu komið að öllum meiri háttar ákvörðunum, kvað hann það m.a. vera að ákveða hvort þeir ættu yfir höfuð að byrja, hvaða húsnæði skyldi valið, hvaða tæki skyldi kaupa og fleira í þeim dúr. Aðspurður hvaða máli gegndi um skil á lífeyrissjóðsiðgjöldum, virðisaukaskatti og staðgreiðslu kvað hann þau málefni alfarið hafa verið á hendi bókara og framkvæmdastjóra. Aðspurður hvort það væri rétt skilið að það hefði verið ákvörðun hans eins að standa skil á virðisaukaskattinum eða standa ekki skil á honum. Hann hefði sagt áður að það hefði verið á hendi framkvæmdastjórans, en tækjakaup og annað þess háttar hefði verið á hendi stjórnar félagsins. Ákærði kvaðst eiga við tæki sem kostuðu milljónir. Það að standa skil á virðisaukaskatti og að láta enda ná saman hefði verið verkefni framkvæmdastjóra. Aðspurður hvort það hefði verið á hendi hans eins kvaðst hann e.t.v. ekki hafa haft einn með það að gera. Aðspurður hvort stjórnin hafi falið honum að sjá til þess að þau mál væru í lagi kvaðst hann ekki minnast fundargerðar af því tagi. Er hann var spurður hvort hann hefði tekið hlutverki sínu þannig að það hafi verið í hans verkahring, en ekki annarra, að sjá til þess að umrædd mál væru í lagi kvað hann það ekki hafa verið eingöngu þannig. Er ákærði var spurður hvort það hafi verið stjórnarmennirnir sem áttu að styðja hann í því að taka viðeigandi ákvarðanir eftir því sem reksturinn gaf tilefni til, t.d. ef virðisaukaskattskuldir voru að safnast upp eða ef ekki var hægt að standa skil á staðgreiðslu opinberra gjalda, kvað hann fleiri hafa komið að stjórn félagsins, bæði stjórnarmenn og starfsmenn. Ákærði Einar gaf skýrslu hjá efnahagsbrotadeild ríkislögreglustjóra 15. ágúst 1997. Eftir að honum hafði verið kynnt kæruefnið var honum kynnt framburðarskýrslan sem hann gaf hjá skattrannsóknarstjóra ríkisins 19. febrúar 1996. Hann kvaðst staðfesta undirritun sína og að rétt væri eftir honum haft. Ákærða var kynnt að meðal fylgiskjala væri vottorð hlutafélagaskrár varðandi Íslenskt framtak hf. Samkvæmt vottorðinu væri tilgangur félagsins skráður inn- og útflutningur, matvælaframleiðsla, verslunarrekstur o.fl. Einnig kæmi þar fram að ákærði væri skráður stjórnarformaður félagsins. Aðrir í stjórn félagsins væru skráðir ákærðu Guðjón Ingvi, Georg og Árni, sem skráður væri framkvæmdastjóri og prókúruhafi. Honum var kynnt framangreint vottorð hlutafélagaskrár og inntur eftir hvort um væri að ræða rétta heimild hvað varðaði starfsemi og stjórn félagsins. Ákærði staðfesti framangreint vottorð sem rétta heimild. Aðspurður hvert hafi verið verksvið hans hjá Íslensku framtaki hf. á árinu 1994 kvaðst ákærði hafa tekið þátt í daglegum rekstri ásamt öðrum stjórnarmönnum. Hann var einnig spurður hver hefði annast daglega fjármálastjórn félagsins á árinu 1994. Hann kvað stjórnarmenn hafa tekið sameiginlegar ákvarðanir um daglega fjármálastjórn. Ákærða voru kynnt staðfest ljósrit virðisaukaskattskýrslna í nafni Íslensks framtaks hf. vegna greiðslutímabilanna júlí - ágúst 1994, skýrsla dagsett 21. nóvember 1994, undirritun Einar Kristjánsson og skýrsla dagsett 5. desember 1994 vegna september - október 1994, undirritun Einar Kristjánsson. Hann var spurður á hverju framangreindar virðisaukaskattskýrslur hafi byggst og hver hafi borið ábyrgð á gerð þeirra. Ákærði staðfesti eigin undirritun. Hann kvað allar skýrslurnar hafa byggst á bókhaldi félagsins og vera á ábyrgð stjórnar þess. Þá var ákærða kynnt yfirlit frá rannsóknarlögreglu ríkisins frá 16. apríl 1997 yfir innheimtan skilaskyldan virðisaukaskatt af hálfu Íslensks framtaks hf. vegna greiðslutímabilanna mars til og með október 1994 og greiðslustaða gagnvart innheimtumanni ríkissjóðs m.v. 16. apríl 1997. Yfirlitið væri byggt á framangreindum virðisaukaskattskýrslum félagsins og útskrift tollstjórans í Reykjavík 16. apríl 1997 varðandi greiðslur virðisaukaskatts vegna hvers greiðslutímabils. Í lögreglurannsókninni væri tekið tillit til heildargreiðslna vegna hvers og eins greiðslutímabils hvort heldur þær væru færðar sem innborgun á höfuðstól skuldar eða á öðrum forsendum í bókhaldi innheimtumanns ríkissjóðs. Með tilvísun í framanrakið væri það niðurstaða rannsóknarinnar að vangoldinn skilaskyldur virðisaukaskattur Íslensks framtaks hf. hafi, þann 16. apríl 1997, numið 790.289 krónum vegna ársins 1994. Eftir að ákærða höfðu verið kynnt tilvitnuð gögn málsins var hann spurður hvers vegna virðisaukaskattur samkvæmt framangreindu hefði ekki verið greiddur til innheimtumanns ríkissjóðs og hver eða hverjir hefðu tekið ákvörðun um að ekki skyldi greitt. Ákærði kvað slæma fjárhagsstöðu félagsins hafa valdið því að ekki var greitt og hafi það verið á ábyrgð stjórnar að ekki var greitt. Ákærði kvaðst ekki vita hvaða fjárhæðir hér væri um að ræða og gæti því hvorki staðfest né rengt framangreindar niðurstöður. Loks var ákærði spurður hvert það fé hefði runnið sem þannig var haldið eftir af skilaskyldum virðisaukaskatti ársins 1994. Ákærði kvað allt fé sem inn hafi komið hafa farið í rekstur félagsins. Við aðalmeðferð málsins staðfesti ákærði að hann hefði verið stjórnarformaður Íslensks framtaks hf. Honum var sýnt ljósrit virðisaukaskattskýrslu sem skilað var 21. nóvember 1994 og á er stimplað “án greiðslu.” Ákærði staðfesti nafnritun sína undir skýrsluna. Aðspurður hver hefðu verið störf hans í þágu félagsins á þeim tíma sem um ræðir kvaðst ákærði, auk þess að vera stjórnarformaður, stundum hafa verið í sambandi við bókarann varðandi útreikninga. Ráðinn hefði verið framkvæmdastjóri að félaginu og kvaðst ákærði hvorki hafa séð um starfsmannahald né önnur dagleg mál. Hann var spurður hvort hann vildi tjá sig um hvers vegna skýrslunni var ekki skilað fyrr en framangreindan dag þótt átt hefði að skila henni 5. s.m. og að hún bæri með sér að henni hefði verið skilað án greiðslu. Ákærði benti á að daginn sem skila átti skýrslunni hefði áður verið komin fram endurgreiðsla að fjárhæð 1.266.578 krónur. Benti hann á að áður en gjalddaginn rann upp og á þeim degi hefði fé verið skilað og endurgreiðsla borist fyrir hærri fjárhæð en nam upphæð umræddrar skýrslu. Ákærða var bent á að þá hefði félagið skuldað virðisaukaskatt sem sú fjárhæð hafi verið tekin upp í. Ákærði kvað félagið hafa skuldað tryggingagjöld, þungaskatt, álög og dráttarvexti. Það hafi ekki skuldað höfuðstól virðisaukaskatts. Honum var bent á að félagið hefði verið í skuld hvað varðar virðisaukaskatt. Áréttaði ákærði að til staðar hefði verið skuld hvað varðar álög, dráttarvexti og önnur opinber gjöld, sem endurgreiðslunni hefði verið ráðstafað upp í. Greiðsla hafi átt sér stað á réttum tíma, einkum þegar þess væri gætt að tollstjóraembættið hefði séð um hana. Ákærði var spurður hvort hann gæti bent á þessa greiðslu. Hann benti á að þessar greiðslur kæmu fram í þeim skjölum sem ákæruvaldið hefði aflað hjá embætti tollstjóra og lagt fram og vörðuðu júlí og ágúst 1994. Þar kæmu fram 1.266.578 krónur og um væri að ræða endurgreiðslu á virðisaukaskatti til veitingahúsa sem hefði verið ráðstafað inn á tímabilið 94.16, þ.e. mars-apríl 1994. Væri það ástæða þess að rannsóknari hefði ekki komið auga á endurgreiðsluna, sem væri tæpri hálfri milljón króna hærri en sú fjárhæð sem ákært væri fyrir að ekki hefðu verið staðin skil á. Honum var bent á að samkvæmt virðisaukaskattskýrslunni hefði átt að standa skil á 2.038.980 krónum. Ákærði svaraði því til að ákæruvaldið tæki tillit til greiðslna að fjárhæð 1.500.000 krónur sem ekki væri ákært fyrir. Honum var bent á að það væri m.a. þessi greiðsla og fleiri. Ákærði kvað það ekki vera rétt. Sú greiðsla væri sérstaklega tiltekin skv. rannsókn Birgis Sigmundssonar og það væri ekki þessi greiðsla. Þar væri ekki tekið tillit til greiðslunnar að fjárhæð 1.266.000 krónur. Ákært væri fyrir að standa ekki skil á 790.000 krónum, en skilað hefði verið 1.266.000 krónum á réttum degi sem rannsóknari og ákæruvald hefðu ekki komið auga á. Ef bakgögn málsins væru skoðuð væri ljóst að 1.266.000 krónurnar væru ekki hluti af 1.500.000 krónunum sem tekið væri tillit til. Hann teldi því að 1.266.578 króna greiðslan væri lögmæt greiðsla virðisaukaskatts sem til hefði fallið á greiðslutímabilinu júlí - ágúst 1994. Honum var bent á að greiðslu þessari hefði verið skuldajafnað inn á tímabilið 94.16 eins og sæist á dómskjalinu. Ákærði kvað þetta vera álög og dráttarvexti. Honum var bent á að þetta væri virðisaukaskattskuldin eins og hún væri, hvernig svo sem hún væri upp byggð. Ákærði kvaðst hafa fleiri skýringar varðandi þennan ákærulið. Á tímabili 94.16 kæmi fram greiðsla sem átt hefði sér stað 20. október 1994 að fjárhæð 2.103.557 krónur. Ákærða var bent á að þessari greiðslu hefði verið skuldajafnað inn á tímabilið 32.93. Þá benti ákærði á að 5. ágúst s.á. hefði átt sér stað greiðsla að fjárhæð 2.178.108 krónur sem farið hefði inn á tímabil 24.94. Ákærði var spurður hvort hann teldi að sú innborgun sem þar væri sýnd hefði verið lögmæt greiðsla virðisaukaskatts vegna virðisaukaskattstímabilsins júlí-ágúst 1994. Ákærði kvað svo vera. Þann 8. ágúst s.á. hefði átt sér stað innborgun að fjárhæð 904.672 krónur. Þá benti hann á leiðréttingu dagsetta 4. nóvember s.á. að fjárhæð 49.588 krónur sem væri neikvæð álagning vegna tímabils 93.08 og væri einhvers konar leiðrétting sem hann vissi ekki glöggt hvernig væri til komin. Vegna tímabilsins 93.16 væri endurgreiðsla frá 4. nóvember s.á. að fjárhæð 16.834 krónur. Sama dag væri innborgun að fjárhæð 657.323 krónur á tímabil 93.40. Enn kæmi sama dag endurgreiðsla að fjárhæð 263.192 krónur inn á tímabil 93.48. Kvað ákærði ljóst að áætlanir hefðu verið til staðar sem hefðu verið leiðréttar miklu seinna og vegna þeirra hefði verið tilkomin skuld sem féð hefði farið til greiðslu á. Í gögnunum sæist að þessar leiðréttingar kæmu allar fram. Ef teknar væru allar greiðslur á tímabilinu frá júlí til loka árs 1994, hefðu verið greiddar vegna júlí - ágúst 3.549.632 krónur og í október - nóvember kæmu fram greiðslur að fjárhæð 4.667.000 krónur. Samtals hefðu verið greiddar á þessu tímabili rúmar átta milljónir króna, en rannsóknari aðeins komið auga á greiðslur að upphæð 1.500.000 krónur. Sú greiðsla hefði átt sér stað 2. maí 1995 og kæmi fram undir tímabilinu 94.32. Ástæða þess að rannsóknari hefði komið auga á þessa innborgun væri að hún kæmi inn á tímabil 94.32, sem væri tímabil sem til rannsóknar hefði verið. Rannsóknari hefði einskorðað rannsóknina við ákveðna útprentun vegna þess tímabils, en ekki við greiðslur sem átt höfðu sér stað. Þarna væri tekið tillit til 1.500.000 króna greiðslunnar sem ákæruvald hefði haldið að 1.266.000 þúsund krónurnar væru innifaldar í, en væru það augljóslega ekki. Athygli ákærða var vakin á að þetta væru að meira eða minna leyti greiðslur sem hefðu komið fyrir skilin á skýrslunni. Ákærði benti á að hann hefði fyrr nefnt fjölda greiðslna í október 1994. Ákærði kannaðist við að hafa undirritað virðisaukaskattsskýrsluna vegna tímabilsins september-október 1994 f.h. félagsins. Skýrslunni hefði verið skilað á réttum eindaga og bersýnilega hafi verið búið að greiða upphæðina. Ákærða var bent á að samkvæmt áritun á skýrsluna hefði henni verið skilað inn án greiðslu. Hann kvað það rétt, en áréttaði að búið hafi verið að greiða miklu hærri fjárhæðir áður. Ef farið væri yfir skýrsluna kæmi í ljós að útskattur væri 298.913 krónur, en neikvæður innskattur 47.604 krónur. Þarna væri um einhvers konar leiðréttingu að ræða þannig að til greiðslu væru 346.517 krónur. Rannsóknaraðilar hefðu dregið 47.000 króna greiðsluna frá og þannig fengist talan 251.309 krónur sem væri vitaskuld röng. Ákærði kvaðst vísa til dómskjals 69 og benti á að þar væru allar þessar greiðslur teknar saman á einfaldan máta. Það sem hann hefði skýrt frá varðandi þessar greiðslur kæmi þar allt fram. Ákærða var bent á að á dómskjali 34 kæmu fram endurgreiðslur vegna virðisaukaskatts veitingahúsa. Þar hefði þessum endurgreiðslum verið ráðstafað með því að skuldajafna þeim inn á tímabil 94.02 og þær gengið til greiðslu tryggingagjalds, þungaskatts og staðgreiðslu opinberra gjalda hjá Gjaldheimtunni í Reykjavík. Aðspurður hvort það hafi verið gert samkvæmt óskum hans kvað hann svo ekki vera. Ragnar Björnsson viðskiptafræðingur kom fyrir dóminn. Vitnið var spurður um afmörkun skattrannsóknarinnar varðandi Íslenskt framtak hf., hvort sömu svör væru varðandi rannsóknaraðferðir, þ.e. hvort eingöngu hefðu verið tekin tímabilin mars - apríl 1994 og júlí til og með október s.á. og athugaðar þær innborganir sem tollstjóraembættið færði inn á þau tímabil, en ekki hafi verið um sjálfstæða rannsókn að ræða að öðru leyti. Hann kvað það vitaskuld hafa verið rannsókn að afla þessara gagna, skoða þau og meta. Aðspurður um aðgang embættis skattrannsóknarstjóra að gögnum skattkerfisins kvað hann aðgang vera að virðisaukaskattskerfinu þar sem fram kæmu þær fjárhæðir á skýrslum sem skilað hefði verið. Þá væri einhver aðgangur að innheimtukerfinu, en þó takmarkaður. Aðspurður hvort öll álagning væri sýnileg í tölvum, þ.e. með dagsetningum og fjárhæðum kvað vitnið svo vera. Allar hreyfingar og aðgerðir, hvort sem væri endurgreiðsla eða álagning, væru inni í tölvukerfinu og hægt að sjá þær. Aðspurður hvort embætti skattrannsóknarstjóra hefði haft slíkan aðgang við skattrannsóknina kvað hann svo vera. Hins vegar hefði sú vinnuregla verið viðhöfð að afla upplýsinga, staðfestra upplýsinga, frá innheimtumanni til viðbótar þessum gögnum varðandi það sem ekki var greitt. Það hefði þótt eðlileg vinnuregla að afla upplýsinga frá þeim aðila sem hefði þetta með hendi. Aðspurður hvort embætti skattrannsóknarstjóra hafi haft fullan aðgang að tölvukerfi skattsins hvað varðar virðisaukaskatt í samræmi við skýrslu og í samræmi við endurskoðun sem færi fram í skattkerfinu kvað vitnið það vera rétt skilið og það hafi verið notað við rannsókn málsins og kæmi til viðbótar þeim gögnum sem hann hefði áður nefnt að fengin voru staðfest frá innheimtumanni. Hann var þá spurður hvort þar með hafi verið búið að ná utan um heild þessa skattaðila. Vitnið kvaðst telja að svo væri. Aðspurður hvort einhver gögn lægju annars staðar kvað vitnið svo ekki vera. Verjandinn kynnti vitninu að í skýrslu skattrannsóknarstjóra væri að því vikið að Íslenskt framtak hf. hefði ekkert greitt inn á opinberar skuldir sínar til innheimtumanna ríkissjóðs meðan á rannsókn skattrannsóknarstjóra ríkisins stóð. Síðast hefði verið greitt inn á virðisaukaskattskuld félagsins 19. júlí 1994. Vitninu var bent á að fyrir lægi dómskjali 34 sem saksóknari hefði lagt fram og síðan væri samantekt af því skjali á dómskjali 69 sem sýndi að greiddar hefðu verið inn á virðisaukaskattskuldir félagsins 300.000 krónur þann 19. júlí 1994, 2.178.108 krónur þann 5. ágúst s.á. og 8. ágúst s.á. 904.672 krónur. Frá 5. október til 8. nóvember s.á. hefðu verið greiddar 4.667.835 krónur, þ. á m. hefðu verið endurgreiddar vegna matarskatts 1.266.578 krónur. Í ljósi þessara upplýsinga var vitnið spurður hvernig á því stæði að í skýrslu embættis skattrannsóknarstjóra segði að ekkert hefði verið greitt inn á skuldir skattaðilans eftir 19. júlí 1994. Vitnið svaraði að til þess að geta tjáð sig um þetta þyrfti hann að kynna sér þessi gögn. Eins og hann hefði sagt væri rannsóknin byggð á upplýsingum frá tollstjóraembættinu og frumgögnum virðisaukaskatts og staðgreiðslu. Vitninu var bent á að það sem fram kæmi á dómskjali 34 væri unnið upp úr gögnum frá tollstjóranum í Reykjavík. Þar hafi verið um að ræða ráðstöfun m.a. inn á viðurlög og dráttarvexti af eldri gjalddögum. Höfuðstóllinn væri því óskertur. Vitnið svaraði að væntanlega væri við það átt í skýrslunni að ekki hafi verið greitt inn á höfuðstól skuldarinnar. Honum var bent á að í skýrslunni segði að skattaðili hefði ekkert greitt inn á opinberar skuldir sínar til innheimtumanna ríkissjóðs meðan á rannsókn stóð. Vitnið kvaðst ætla að átt væri við að ekkert hefði verið greitt inn á höfuðstól skuldarans. Er hann var spurður hvort hann teldi ekki að ástæða hefði verið til við rannsóknina að setja upp töflu yfir álagðan skatt fyrir hvert tímabil og hvernig greiðslur bárust og á hvaða tíma svaraði hann að eins og þetta var unnið hafi eingöngu verið rannsakað hvort um var að ræða vangreiddan höfuðstól virðisaukaskatts. Aðspurður hvort hann teldi að embætti skattrannsóknarstjóra hefði verið að rannsaka skuldamál þegar það var í raun verið að rannsaka sakamál svaraði vitnið að í upphafi væri e.t.v. ekki hægt að tala um skuld því þetta væri vörslufé sem viðkomandi ætti ekki. Vitnið kvað rannsóknina hafa snúist um að vörslufé var ekki skilað og þá væri unnið með höfuðstól virðisaukaskatts. Aðspurður hvort honum hefði þá ekki fundist eðlilegt, þegar gerð væru skil, að peningarnir væru fyrst teknir upp í vörslufé og síðan álög og dráttarvexti. Vitnið kvað ákveðnar reglur gilda í þessum efnum hjá innheimtumanni. Hann ráðstafaði þessu með ákveðnum hætti. María Jónsdóttir kom fyrir dóminn. Vitnið kvaðst einungis hafa starfað hjá Íslensku framtaki hf. að Nethyl 2. Hún hafi unnið um skamman tíma hjá félaginu sem launþegi og pappírarnir sem þar voru hafi einungis snúið að því fyrirtæki. Hún var spurð hvaða störfum hún hafi sinnt. Vitnið kvaðst ekki muna það glöggt, en nefndi að hún hefði tekið upp póstinn og flokkað skjöl sem bárust. Þá hafi hún hjálpað til við daglegan rekstur. Kvaðst hún eiginlega hafa ráðið sig til þess verkefnis að “fæla” skuldabréf og gera skýrslur um hvenær gjalddagar þeirra væru. Aðspurð hvort hún hafi sinnt einhverjum störfum fyrir önnur fyrirtæki en Íslenskt framtak hf. kvaðst hún ekki geta svarað því. Er hún var spurð hverjir hafi verið stjórnendur þeirra fyrirtækja sem í ákæru greinir kvað hún ákærðu vitaskuld hafa verið með þau. Um verksvið þeirra eða verkaskiptingu vissi hún ekki. Hvað varðar störf hennar hjá Íslensku framtaki hf. hafi hún rætt mikið við ákærða Árna, en þó haft mjög frjálsar hendur. Er hún var spurð hver eða hverjir hefðu tekið ákvarðanir kvað hún ákærðu hafa tekið þær. Þeir hefðu greitt reikninga og séð um tékkareikninginn. Vitninu var bent á að samkvæmt gögnum málsins hefði hún undirritað skýrslur sem lagðar voru inn og við móttöku stimplaðar “án greiðslu.” Gaf vitnið þá skýringu að trúlega hafi verið um leiðréttingarskýrslur að ræða. Búið hafi verið að áætla gjöld og einnig búið að greiða. Kvaðst hún muna að hún hefði staðið í stappi við að fá fram leiðréttingar. Vitninu var bent á að miðað við framangreinda áritun hefði greiðsla ekki fylgt. Hún kvað sig minna að hún hafi einnig farið með greiðslur. Henni var bent á að aðeins væri átt við þau tilvik þar sem ekki var um greiðslu að ræða. Vitnið kvaðst ekki muna hvort hún hafi starfað einn, tvo eða þrjá mánuði hjá fyrirtækinu, en þá mánuði hefði hún alfarið séð um skýrslugerð, farið sjálf með tékkana og greitt að hana minnti, en hún hafi sent inn leiðréttingarskýrslur. Vitnið var spurð hvort hún hafi ekki rætt þetta við ákærðu. Hún kvaðst hafa fengið í hendur hreyfingalista þar sem fram hafi komið upplýsingar um hvað búið var að áætla og til að geta lagfært þurfi að koma með nýja skýrslu. Þórarinn Þórarinsson kom fyrir dóminn. Vitnið staðfesti að hann hafi starfað sem verktaki við bókhald hjá Íslensku framtaki hf. Aðspurður hverjir hafi verið forsvarsmenn og tekið ákvarðanir í því fyrirtæki kvaðst hann vísa til svara sinna varðandi K-67 hf. Vitninu var bent á að hann hefði verið spurður um þetta atriði í skýrslutöku hjá skattrannsóknarstjóra ríkisins. Er hann var spurður hvort hann vissi hver hafi tekið ákvörðun um og borið ábyrgð á að innheimtum virðisaukaskatti félagsins var ekki skilað til innheimtumanns ríkissjóðs kvað hann hið sama eiga við og áður, þ.e. að það hafi verið ákærðu sem voru daglegir stjórnendur og borið ábyrgð á fyrirtækinu og þeir hafi verið sagðir eigendur að því. Vitninu var bent á að í framangreindri skýrslutöku hefði hann svarað því til að það hafi verið forráðamenn fyrirtækisins og jafnframt talið að forráðamenn þess hefðu verið allir ákærðu í máli þessu. Hann kvað það vera rétt. Vitninu var gerð grein fyrir að ákærðu væri gefið að sök að hafa ekki gert skil á réttum tíma á innheimtum virðisaukaskatti fyrir júlí - ágúst og september - október 1994, að fjárhæð 790.000 krónur. Er hann var spurður hver hann héldi að hefði tekið ákvörðun um að skila ekki réttum virðisaukaskatti kvaðst vitnið ekki með nokkru móti geta svarað því. Vitninu var bent á að hann hefði útbúið skýrslur. Hann kvaðst hafa útbúið skýrslur á grundvelli bókhaldsins. Aðspurður hvort hann hafi ekki jafnframt annast um að greiðsla færi fram svaraði hann neitandi. Hann hafi ekki haft peningamál á sinni könnu. Aðspurður hver hafi átt að annast um þau kvað vitnið það væntanlega hafa verið einhvern af eigendunum, en hver þeirra það var í þessu tilviki vissi hann ekki. Borin var undir vitnið skýrslan sem hann gaf hjá skattrannsóknarstjóra ríkisins varðandi málefni Íslensks framtaks hf. Hann kvaðst staðfesta áritun sína á skýrsluna. Aðspurður hvort hann teldi að rétt væri eftir honum haft í skýrslunni kvað hann svo vera. II. A Þann 30. janúar 1996 hóf skattrannsóknarstjóri ríkisins rannsókn á málefnum P-67 hf., m.a. staðgreiðsluskilum. Rekstur félagsins á þeim tíma sem rannsóknin tók til var fólgin í stjórnun vörumerkisins “Pizza 67” og innheimtu leigutekna vegna þess. P-67 hf., nú Epsilon ehf., var stofnað 29. desember 1993. Stofnendur félagsins voru ákærðu og skiptist hlutafé þannig að ákærðu Georg og Guðjón Ingvi áttu 180.000 króna hlut hvor og ákærðu Einar og Árni 20.000 króna hlut hvor. Samkvæmt upplýsingum hlutafélagaskrár var tilgangur félagsins matvælavinnsla, veitingarekstur, lánastarfsemi, smásala og heildsala, eign og rekstur fasteigna, skipa og bifreiða, kaup og sala hlutabréfa og verðbréfa og þátttaka í öðrum félögum. Sem fyrr segir var aðalstarfsemi félagsins fólgin í stjórnun vörumerkisins “Pizza 67” og innheimtu leigutekna vegna þess, sbr. svar ákærða Georgs í skýrslutöku hjá skattrannsóknarstjóra ríkisins. Samkvæmt upplýsingum hlutafélagaskrár var ákærði Georg stjórnarformaður félagsins, en aðrir ákærðu meðstjórnendur. Samkvæmt upplýsingum ákærða Georgs í skýrslutöku hjá skattrannsóknarstjóra ríkisins sá hann um daglegan rekstur og fjármál félagsins. Ákærði Einar staðhæfði einnig að svo hefði verið í skýrslutöku hjá skattrannsóknarstjóra ríkisins. Kvaðst hann ekki hafa komið nærri daglegum rekstri félagsins. Rannsókn skattrannsóknarstjóra ríkisins afmarkaðist við vanskil félagsins á virðisaukaskatti, staðgreiðslu og tryggingagjaldi vegna rekstraráranna 1994 og 1995. Tók rannsóknin m.a. til vanskila félagsins á staðgreiðslu opinberra gjalda sem haldið var eftir af launagreiðslum launamanna félagsins vegna launatímabilanna október - desember 1994 og janúar - september 1995, sem ekki hafði verið staðið skil á til innheimtumanns staðgreiðslu. Samkvæmt skýrslu skattrannsóknarstjóra ríkisins leiddi rannsóknin í ljós vanskil á staðgreiðslu opinberra gjalda félagsins. Rannsókn skattrannsóknarstjóra ríkisins á staðgreiðsluskilum félagsins rekstrartímabilið október - desember 1994 og janúar - september 1995, fólst í því að sannreyna staðgreiðsluskil félagsins, þ.e. að hve miklu leyti sú staðgreiðsla sem félaginu bar að standa skil á í ríkissjóð vegna afdreginnar staðgreiðslu af launum launamanna félagsins umrætt tímabil, væri í vanskilum. Byggði rannsóknin á innsendum staðgreiðsluskilagreinum félagsins vegna tímabilsins október 1994 til og með september 1995, svo og á yfirlýsingu Gjaldheimtunnar í Reykjavík um skuldastöðu félagsins. Fólst rannsóknin annars vegar í samanburði á fjárhæð afdreginnar staðgreiðslu af launum launamanna félagsins samkvæmt innsendum staðgreiðsluskilagreinum þess, og hins vegar greiðslum félagsins til innheimtumanns staðgreiðslu, Gjaldheimtunnar í Reykjavík. Leiddi rannsóknin í ljós að vangoldin var skilaskyld afdregin staðgreiðsla opinberra gjalda launamanna félagsins sem haldið hafði verið eftir af launagreiðslum til launamanna félagsins á tímabilinu október 1994 til og með september 1995. Var höfuðstóll vangoldinnar skilaskyldrar afdreginnar staðgreiðslu launamanna félagsins þann 12. janúar 1996, samtals að höfuðstól 675.092 krónur, auk álags og dráttarvaxta. Einnig kom í ljós við skoðun á innsendum staðgreiðsluskilagreinum félagsins að þeim var öllum, að þremur undanskildum, skilað of seint til innheimtumanns, sbr. 20. gr. laga nr. 45/1987 um staðgreiðslu opinberra gjalda, og öllum án greiðslu. Samkvæmt upplýsingum ákærðu Einars og Georgs í skýrslutökum hjá skattrannsóknarstjóra ríkisins var gerð staðgreiðsluskilagreina félagsins byggð á bókhaldsgögnum þess. Töldu bókari félagsins, Þórarinn Þórarinsson, og starfsmaður þess, María Jónsdóttir, í skýrslutökum hjá skattrannsóknarstjóra ríkisins einnig að svo hafi verið. Ákærðu Georg og Einar voru í sömu skýrslutökum spurðir hvers vegna afdreginni skilaskyldri staðgreiðslu launamana félagsins var ekki skilað á réttum tíma til innheimtumanns ríkissjóðs. Kvaðst ákærði Einar ekki þekkja til þess. Ákærði Georg kvað ástæðuna m.a. hafa verið fjárhagserfiðleika félagsins, m.a. vegna lélegrar innheimtu útistandandi skulda. María Jónsdóttir kvaðst aðspurð um þetta atriði í skýrslutöku hjá skattrannsóknarstjóra ríkisins telja að ástæðan hefði verið óreiða í stjórn fyrirtækisins og fjárhagsörðugleikar þess. Ákærðu Georg og Einar voru einnig spurðir hver hefði tekið ákvörðun um og borið ábyrgð á því að afdreginni staðgreiðslu opinberra gjalda af launum launamanna félagsins var ekki skilað til innheimtumanns staðgreiðslu. Ákærði Einar taldi ákærða Georg hafa rekið fyrirtækið. Ákærði Georg kvaðst hafa tekið þessa ákvörðun. Ákærði Georg var einnig spurður hvort launamönnum félagsins hafi verið greidd full laun samkvæmt launaseðlum á réttum tíma, þrátt fyrir að afdreginni staðgreiðslu væri ekki skilað til innheimtumanns. Hann kvað svo hafa verið. Þá upplýsti ákærði Georg einnig við sama tækifæri að afdreginni skilaskyldri staðgreiðslu launamanna félagsins hafi ekki verið haldið aðgreindri frá rekstrarfé félagsins. Með bréfi dagsettu 28. maí 1996 sendi skattrannsóknarstjóri ríkisins ríkisskattstjóra eintak af skýrslu sinni, en rannsókn hafði lokið 22. s.m., vegna endurákvörðunarheimilda hans skv. nánar tilgreindum lagaheimildum. Með bréfi dagsettu 31. sama mánaðar tilkynnti ríkisskattstjóri skattrannsóknarstjóra ríkisins að hann hygðist ekki beita þeim endurákvörðunarheimildum sem í lagaheimildum hans fælist. Þann 4. júlí 1996 var félaginu og tveimur fyrirsvarsmönnum þess, ákærðu Georg og Einari, sent bréf þar sem þeim var tilkynnt um fyrirhugaða ákvarðanatöku skattrannsóknarstjóra ríkisins um refsimeðferð málsins. Var þeim af því tilefni gefinn kostur á að tjá sig um fyrirhugaða refsimeðferð og veittur 15 daga frestur í því skyni. Bréf til ákærðu Einars og Georgs voru endursend skattrannsóknarstjóra ríkisins þar sem þeirra var ekki vitjað. Þann 14. ágúst s.á. barst embættinu hins vegar svar frá félaginu, undirritað af ákærðu Einari, Árna og Georg. Í bréfinu var óskað eftir að málinu yrði vísað til yfirskattanefndar. Jafnframt var tekið fram að unnið væri að yfirferð bókhalds félagsins í því skyni að “ná fram leiðréttingum á áætlunum frá opinberum aðilum...” og að félagið myndi greiða upp skuldir sínar á næstu sex mánuðum. Efir skoðun á bréfi fyrirsvarmanna félagsins svo og málsatvikum í heild ákvað skattrannsóknarstjóri ríkisins að vísa málinu til opinberrar rannsóknar. Sendi embættið málið til rannsóknarlögreglu ríkisins með kærubréfi dagsettu 20. september 1996. Ákærði Guðjón Ingvi gaf skýrslu hjá rannsóknarlögreglu ríkisins 28. apríl 1997. Eftir að honum hafði verið kynnt kæra skattrannsóknarstjóra ríkisins á hendur forráðamönnum P-67 hf., dagsett 20. september 1996, m.a. vegna meintra brota á lögum um tekju- og eignarskatt var honum gerð grein fyrir að til staðar væri meint skuld vegna afdreginnar staðgreiðslu af launþegum félagsins og að rannsókn lögreglu snerist eingöngu um þann þátt. Honum var kynnt að meðal fylgiskjala með skýrslu skattrannsóknarstjóra væri vottorð hlutafélagaskrár dagsett 27. desember 1995 varðandi P-67 hf. Samkvæmt vottorðinu væri tilgangur rekstrar félagsins skráður inn- og útflutningur, matvælavinnsla, veitingarekstur o.fl. Enn fremur kæmi fram að Guðjón Ingvi væri skráður meðstjórnandi í stjórn félagsins. Aðrir í stjórn væru skráðir ákærði Georg, stjórnarformaður og prókúruhafi, ákærði Einar og ákærði Árni. Ákærða var kynnt framangreint vottorð hlutafélagaskrár og spurður hvort um væri að ræða rétta heimild hvað varðaði starfsemi og stjórn félagsins. Ákærði staðfesti að framangreint væri rétt. Aðspurður hvert hefði verið verksvið hans hjá P-67 hf. kvað ákærði stjórnarmenn hafa gengið í öll störf. Hann var einnig spurður hver hefði annast daglega fjármálastjórn P-67 hf. Ákærði kvað stjórnarmenn hafa tekið sameiginlegar ákvarðanir í flestum málum, þ.m.t. fjármálum. Ekki hafi verið sérstakur framkvæmdastjóri. Ákærði var þá spurður hver væri staða P-67 hf. Hann kvað félagið vera í rekstri. Unnið væri að því að ganga frá skuldum félagsins vegna þeirra gjalda sem kæra skattrannsóknarstjóra ríkisins fjallaði um. Ákærða var kynnt staðfest ljósrit skilagreina vegna afdreginnar staðgreiðslu af launþegum í nafni P-67 hf. vegna þeirra greiðslutímabila sem um getur í skýrslu skattrannsóknarstjóra ríkisins, en þar er um að ræða sömu gögn og byggt er á í ákæru. Hann var spurður á hverju skilagreinarnar hafi byggst og hver hefði borið ábyrgð á gerð þeirra. Ákærði kvað skilagreinarnar hafa verið í samræmi við bókhald félagsins. Væru skilagreinarnar gerðar á ábyrgð stjórnar félagsins. Þá voru ákærða kynnt yfirlit RLR dagsett 16. apríl 1997 yfir afdregna staðgreiðslu af hálfu P-67 hf. vegna greiðslutímabilanna október, nóvember og desember 1994 og janúar til og með september 1995 svo og greiðslustaða gagnvart innheimtumanni ríkissjóðs m.v. sama dag. Yfirlit þetta byggði á framangreindum skilagreinum afdreginnar staðgreiðslu opinberra gjalda af launþegum P-67 hf. og útskrift Gjaldheimtunnar í Reykjavík 16. apríl 1997, varðandi greiðslustöðu hvers greiðslutímabils. Í rannsókninni væri tekið tillit til heildargreiðslna vegna hvers og eins greiðslutímabils, hvort heldur þær væru færðar sem innborgun á höfuðstól skuldar eða á öðrum forsendum í bókhaldi innheimtumanns ríkissjóðs. Með vísan til þess sem að framan væri rakið væri það niðurstaða rannsóknarinnar að vangoldin afdregin staðgreiðsla af hálfu P-67 hf. hafi m.v. 16. apríl 1997 verið 213.592 krónur vegna ársins 1994 og 461.500 krónur vegna ársins 1995 eða samtals 675.092 krónur. Eftir að ákærða höfðu verið kynnt tilvitnuð gögn málsins var hann spurður hvers vegna afdreginni staðgreiðslu samkvæmt framangreindu hefði ekki verið skilað til innheimtumanns ríkissjóðs og hver eða hverjir hefðu tekið um það ákvörðun að ekki skyldi greitt. Ákærði kvað fjárhagserfiðleika félagsins hafa valdið því að ekki var unnt að greiða umrædda afdregna staðgreiðslu. Hann gæti ekki svarað því hvort um rétta fjárhæð væri að ræða, en kvaðst ekki rengja þau gögn sem fyrir lægju. Kvað hann enga sérstaka ákvörðun hafa verið tekna um að greiða ekki, heldur hefðu ýmsir aðgangsharðari innheimtumenn fengið greitt og síðan hafi ekki verið til fé til að standa skil á framangreindum gjöldum. Stjórnarmenn félagsins væru allir ábyrgir fyrir framangreindum málum. Loks var ákærði spurður hvert það fé hefði runnið sem þannig var haldið eftir af afdreginni staðgreiðslu áranna 1994 og 1995. Ákærði kvað allt fé sem inn kom hafa farið í rekstur félagsins. Við aðalmeðferð málsins var ákærði fyrst spurður um stöðu hans hjá félaginu á þeim tíma sem ákæra tekur til. Hann kvaðst hafa setið í stjórn þess, en hvorki komið að daglegum rekstri né verið starfsmaður félagsins. Aðspurður hvað hann hefði starfað á þeim tíma kvaðst hann hafa verið stjórnarformaður K-67 hf. Ákærði var spurður í hvers höndum dagleg stjórn fyrirtækisins var. Hann kvaðst ekki geta tjáð sig um það. Aðspurður hvort ekki hefði verið um verkaskiptingu að ræða kvaðst ákærði einungis hafa setið í stjórn, en um verkaskiptingu vissi hann ekki. Honum var bent á að það væri stjórnin sem tæki slíkar ákvarðanir. Ákærði kvaðst ekki hafa komið nærri daglegum rekstri. Hann var spurður hver hefði verið ákvörðun stjórnar í því tilviki. Hann kvaðst ekki muna það. Aðspurður hvort ráðinn hefði verið sérstakur framkvæmdastjóri kvaðst ákærði ekki muna það. Borin voru undir ákærða skjöl og skilagreinar varðandi þennan kafla ákæru og í framhaldi af því var hann spurður hvort hvort honum hefði verið kunnugt um uppgjörið og stöðuna. Ákærði kvað svo ekki vera. Honum var gerð grein fyrir að samkvæmt málsgögnum væri talið að skilagreinum hefði verið skilað inn án greiðslu. Aðspurður hvort hann kannaðist við að hafa fengið vitneskju um að það hefði einhvern tíma verið tekið til umræðu hjá félaginu kvaðst hann ekki kannast við það. Ákærði var spurður hvort hann kynni skýringu á því hvers vegna ákærði Einar hefði áritað skýrsluna vegna nóvember 1994. Hann kvaðst hvorki geta tjáð sig um það né vita hvort það hefði tengst stöðu hans hjá félaginu. Honum hafi verið með öllu ókunnugt um þau vanskil sem þarna voru. Ákærða var kynnt skýrslan sem hann gaf við lögreglurannsókn málsins og í framhaldi af því var hann spurður hvort hann kannaðist við nafnritun sína undir hana. Í skýrslunni skýrði hann t.d. frá því að stjórnarmenn hefðu gengið í öll störf. Ákærði kvað hið sama eiga hér við og fyrr. Honum hefði verið sagt að það skipti engu máli hverju hann svaraði. Þetta væru einfaldlega sömu svörin. Aðspurður hvort hann hefði svarað með þeim hætti sem fram kæmi í skýrslunni kvað ákærði yfirheyrandann hafa “kóperað þetta svo til beint yfir.” Honum hefði ekki fundist þetta skipta miklu máli og við hafi legið að hann væri að flýta sér líkt og hann mætti ekki vera að þessu og tekið skýrt fram að þetta skipti engu máli. Tók ákærði fram að hann hefði staðið í þeirri meiningu að ekki væri um skuld að ræða. Ef það sem haldið var fram að væri skuld yrði greitt þyrfti hann ekki að hafa neinar áhyggjur. Hann hafi greitt og síðan hefði hann verið ákærður. Ákærði staðfesti að hann hefði undirritað skýrsluna. Hann kvað yfirheyrandann hafa hringt sérstaklega í sig og sagt að þetta skipti engu máli. Formsatriði væri að ljúka þessu. Í tilefni af þeim ummælum ákærða að yfirheyrandinn hefði verið að flýta sér spurði verjandinn ákærða hvort það væri rétt að skýrslutaka þessi upp á þrjár blaðsíður hefði tekið sautján mínútur. Ákærði kvað hann hafa “kóperað” hinar skýrslurnar. Hann hefði tekið skýrt og greinilega fram að það skipti engu máli hverju hann svaraði, þetta væri bara formsatriði. Síðan hefði hann sagt orðrétt: “Ég hef aldrei fengið fáránlegra mál inn á borð til mín.” Einnig hefði hann sagt orðrétt: “Það er næstum því skömm að því að þurfa að vera yfirheyra þig í þessu máli.” Svo litla áherslu hefði hann lagt á málið. Ákærði Georg gaf skýrslu hjá rannsóknarlögreglu ríkisins 28. apríl 1997. Eftir að honum hafði verið kynnt kæra skattrannsóknarstjóra ríkisins á hendur forráðamönnum P-67 hf., m.a. vegna meintra brota á lögum um tekju- og eignarskatt var honum kynnt framburðarskýrsla hans hjá embætti skattrannsóknarstjóra ríkisins 29. febrúar 1996. Ákærði kvaðst staðfesta undirritun sína og að rétt væri eftir honum haft. Honum var þá gerð grein fyrir að til staðar væri meint skuld vegna afdreginnar staðgreiðslu af launþegum félagsins og að rannsókn lögreglu snerist um þann þátt. Ákærða var kynnt að meðal fylgiskjala með skýrslu skattrannsóknarstjóra væri vottorð hlutafélagaskrár dagsett 27. desember 1995 varðandi P-67 hf. Samkvæmt vottorðinu væri tilgangur rekstrar félagsins skráður inn- og útflutningur, matvælavinnsla, veitingarekstur o.fl. Enn fremur kæmi fram að ákærði Georg væri skráður stjórnarformaður og prókúruhafi félagsins. Aðrir í stjórn væru skráðir ákærðu Guðjón Ingvi, Einar og Árni. Ákærða var kynnt framangreint vottorð hlutafélagaskrár og hann spurður hvort um væri að ræða rétta heimild hvað varðaði starfsemi og stjórn félagsins. Ákærði staðfesti að framangreint væri rétt. Aðspurður hvert hafi verið verksvið hans hjá P-67 hf. kvaðst ákærði hafa verið stjórnarformaður. Hann var einnig spurður um hver hefði annast daglega fjármálastjórn P-67 hf. Ákærði sagði að sjálfur hefði hann að mestu haft með daglega fjármálastjórn að gera. Allar stærri ákvarðanir hefðu verið teknar af stjórn. Ákærði var þá spurður hver væri staða P-67 hf. Hann kvað félagið vera í rekstri og unnið væri að því að greiða skuldir félagsins vegna opinberra gjalda. Bókhaldið væri í höndum Coopers & Lybrand endurskoðunarskrifstofu og með þeirra aðstoð væri verið að koma málum félagsins í lag. Ákærða var kynnt staðfest ljósrit skilagreina vegna afdreginnar staðgreiðslu af launþegum í nafni P-67 hf. vegna þeirra greiðslutímabila sem um getur í skýrslu skattrannsóknarstjóra ríkisins, en þar er um að ræða sömu gögn og byggt er á í ákæru. Hann var spurður á hverju skilagreinarnar hafi byggst og hver hefði borið ábyrgð á gerð þeirra. Ákærði kvað skilagreinarnar vera í samræmi við bókhald félagsins, gerðar af bókara þess, á ábyrgð stjórnar. Þá var ákærða kynnt yfirlit RLR, dagsett 16. apríl 1997, yfir afdregna staðgreiðslu af hálfu P-67 hf. vegna greiðslutímabilanna október, nóvember og desember 1994 og janúar til og með september 1995 svo og greiðslustaða gagnvart innheimtumanni ríkissjóðs, m.v. 16. apríl 1997. Yfirlitið byggði á framangreindum skilagreinum afdreginnar staðgreiðslu opinberra gjalda af launþegum P-67 hf. og útskrift Gjaldheimtunnar í Reykjavík 16. apríl 1997, varðandi greiðslustöðu hvers greiðslutímabils. Í rannsókninni væri tekið tillit til heildargreiðslna vegna hvers og eins greiðslutímabils, hvort heldur þær væru færðar sem innborgun á höfuðstól skuldar eða á öðrum forsendum í bókhaldi innheimtumanns ríkissjóðs. Með vísan til þess sem að framan væri rakið væri það niðurstaða rannsóknarinnar að vangoldin afdregin staðgreiðsla af hálfu P-67 hf. hefði, m.v. 16. apríl 1997, numið 213.592 krónum vegna ársins 1994 og 461.500 krónum vegna ársins 1995 eða samtals 675.092 krónum. Eftir að ákærða höfðu verið kynnt tilvitnuð gögn málsins var hann spurður hvers vegna afdreginni staðgreiðslu samkvæmt framangreindu var ekki skilað til innheimtumanns ríkissjóðs og hver eða hverjir hefðu tekið ákvörðun um að ekki skyldi greitt. Ákærði kvaðst ekki rengja framangreinda niðurstöðu. Hann kvað ekki hafa verið tekna ákvörðun um að greiða ekki, heldur hafi þvert á móti verið tekin ákvörðun um að greiða, en það hafi ekki hafist á tilskyldum tíma vegna stórkostlegra erfiðleika við innheimtu útgefinna reikninga. Þá hafi verulegar fjárhæðir tapast í töpuðum kröfum. Loks var ákærði spurður hvert það fé hefði runnið sem þannig var haldið eftir af afdreginni staðgreiðslu áranna 1994 og 1995. Ákærði kvaðst vísa til framangreindra svara sinna. Ekkert fé hefði farið til einkaþarfa eigenda og opinber gjöld og launatengd gjöld haft forgang. Kvaðst hann vilja taka fram að áætlað væri að framangreind staðgreiðsluskuld yrði greidd að fullu fyrir lok maímánaðar 1997. Við aðalmeðferð málsins var ákærði fyrst spurður um stöðu hans og störf hjá P-67 hf. Hann kvað störfin hafa verið tilfallandi, nánar tiltekið dagleg störf sem hann myndi ekki glöggt. Aðspurður hvort hann hefði gengið í dagleg störf sem stjórnandi eða sem venjulegur starfsmaður kvaðst hann hafa verið í hlutverki þess sem gekk í það starf sem inna þurfti af hendi hverju sinni. Honum var bent á að þar sem hann hefði verið stjórnarformaður fyrirtækisins væri nærtækast að spyrja hann hver hefði verið stjórnandi þess. Ákærði svaraði að hann hefði komið eitthvað þar að, en hann myndi ekki glöggt með umrætt tímabil. Aðspurður hvort einhverjir aðrir kæmu til greina sem stjórnendur umfram hann kvaðst ákærði ekki muna það. Ákærða voru kynntar skilagreinar vegna launagreiðslna og greiðslu opinberra gjalda báðar vegna október 1994. Hann var spurður hvort hann kannaðist við þessi uppgjör og skýrslur. Ákærði kvaðst sjá að þau væru frá P-67 hf. og ljóst væri að sá sem sá um bókhaldið hefði kvittað undir, að honum sýndist Þórarinn. Ákærða var bent á að sá fyrirvari væri á frá innheimtumanni að greiðsla hefði ekki fylgt. Hann kvaðst ekki muna sérstaklega eftir þessu. Ákærða var sýnd sams konar skýrsla vegna nóvember s.á. þar sem skila átti 70.424 krónum sem haldið hafi verið eftir af launum starfsmanna til að standa skil á staðgreiðslu. Hann kvaðst ekki muna eftir þessu. Ákærða var bent á að áritunin á skýrsluna væri ákærða Einars. Aðspurður hvaða stöðu hann hefði gengt hjá fyrirtækinu kvað ákærði hann hafa verið stjórnarmann. Aðspurður hvort ákærði Einar hefði haft einhverja sérstaka stöðu eða sérstakt verksvið svaraði ákærði að of langt væri um liðið til að hann gæti munað það. Ákærða var sýnt uppgjör vegna desember 1994 og spurður hvort hann myndi eftir því uppgjöri og hver hefði gengið frá því. Ákærði svaraði spurningunni neitandi. Hið sama ætti við um uppgjör vegna janúar 1995. Hann kannaðist ekki við það, en honum sýndist áritunin vera hin sama og áður, þ.e. Þórarins. Ákærði kvað hið sama eiga við og áður um febrúar s.á. Hvað varðar sams konar skýrslu vegna mars s.á. kvaðst ákærði ekki kannast sérstaklega við hana, en væntanlega væri hún úr bókhaldi P-67 hf. Hið sama ætti við um skýrslur vegna apríl, maí, júní og júlí 1995. Að því er varðar ágúst s.á. ætti hið sama við að öðru leyti en því að hann sæi að á þá skýrslu væri ekki stimpluð afgreiðsla. Þá kvað hann sér virðast skýrslan vegna september 1995 vera úr bókhaldi félagsins. Ákærða var bent á að samkvæmt þessu hafi orðið vanhöld á að skila afdreginni staðgreiðslu starfsmanna á tólf mánaða tímabili. Hann var spurður, í ljósi þess að hann hefði verið stjórnarformaður félagsins, hvort hann myndi eftir þessu eða hvort honum hefði verið kunnugt um þetta á sínum tíma. Svar ákærða var að umræddri staðgreiðslu hefði allri verið skilað. Hann var spurður hvenær henni var skilað. Ákærði benti á að samkvæmt gögnum frá embætti ríkislögreglustjóra varðandi innborganir væru margar villur í þeim og rökleysur. Yfirlitin frá tollstjóraembættinu væru svo “skarandi” og ólæsileg að ógjörningur væri að rökstyðja ein eða nein svör önnur en þau að þetta hafi verið greitt. Honum var bent á að í skýrslutöku hjá lögreglu hafi hann greint frá því að hann hefði annast daglega fjármálastjórn P-67 hf. Í skýrslunni segði hann að “sjálfur hafi hann haft að mestu leyti með daglega fjármálastjórn að gera, en allar stærri ákvarðanir hafi verið teknar af stjórn.” Hann var spurður hvort þetta ætti við. Ákærði kvað skýrslurnar hafa verið meira og minna staðlaðar. Það sem fram fór vildi hann ógjarna tjá sig um. Aðspurður hvort það væri rangt sem hann hefði skýrt frá hjá lögreglu um hlutverk sitt, að hann hefði haft fjármálastjórn og daglega stjórn með höndum, kvaðst hann vísa til fyrra svars síns. Ákærði var spurður hvort rétt væri eftir honum haft í skýrslunni um ástæður þessara vanskila. Hann kvaðst telja að þessar skýrslur ættu ekki við nú þar sem þær væru byggðar á gögnum sem hefðu hvorki verið rétt né gefið rétta niðurstöðu. Aftur á móti sýndu þau gögn sem nú lægju fyrir að hvorki rannsóknar- og ákæruvald né tollstjóraembættið hafi getað sýnt fram á að félagið skuldaði eitt né neitt. Teknar væru tölur yfir hin ýmsu tímabil og hann teldi að það hafi verið mjög skilmerkilega yfirfarið bæði hjá ákæruvaldi og ákærðu að ekki væri nokkur leið að sýna fram á að félagið skuldaði. Ákærða var bent á að í skýrslunni væri haft eftir honum að hann rengdi ekki niðurstöðu rannsóknara. Einnig segði hann að ekki hefði verið tekin ákvörðun um að greiða ekki, heldur hafi þvert á móti verið tekin ákvörðun um að greiða, en það hafi ekki tekist á tilskyldum tíma sökum stórkostlegra erfiðleika. Ákærði var spurður hvort hann bæri við innheimtu á útgefnum reikningum. Enn fremur hvort rétt væri eftir honum haft um ástæður stórkostlegra erfiðleika félagsins. Ákærði kvaðst kjósa að svara þessu ekki. Hann væri áður búinn að svara þessu. Ákærði staðfesti að hann hefði undirritað umrædda lögregluskýrslu. Þetta hefðu verið stöðluð svör sem ákærðu hefði verið gefið til kynna að væri gott að svara. Ákærði var spurður um þátt ákærðu Árna, Einars og Guðjóns Ingva í rekstri félagsins, hvort þeir hefðu allir verið við störf í fyrirtækinu á þessum tíma. Hann kvaðst ekki muna það. Aðspurður af verjanda hvort hann teldi að allar þær kröfur sem fyrirtækið skuldaði vegna staðgreiðslu opinberra gjalda hefðu verið greiddar að fullu svaraði ákærði að hann teldi svo vera. Aðspurður af sama hvort síðar hefði komið í ljós að innborganir höfðu verið teknar upp í eldri gjöld eða eldri viðurlög og dráttarvexti kvað ákærði það vera rétt. Hann var spurður hvort það hefði ekki skekkt myndina. Ákærði svaraði að svo virtist sem innheimtumaður hafi tekið geymslufé og ráðstafað því og nýtt það sem greiðslur upp í dráttarvexti og álög. Ætlun hans hafi vitaskuld ætíð verið að það fé sem hann var að afhenda væri skil á staðgreiðslu. Honum hefði aldrei komið til hugar að greiða annað með því. Verjandinn gerði ákærða grein fyrir að lögð hefðu verið fram yfirlit frá tollstjóranum í Reykjavík á dómskjali 71, sem sýndu innborganir á staðgreiðslugjöld og þeim bæri ekki saman við yfirlit sem ákæruvaldið byggði á varðandi innborganir. Hann var spurður hvort hann hefði farið ofan í saumana á yfirlitunum. Ákærði kvaðst hafa athugað þau lauslega og honum sýndist að mjög erfitt væri að átta sig á hvernig mál lægju. Svo virtist sem ákæruvaldið sýndi fram á að heildargreiðsla á einum tíma væri einhver ákveðin krónutala, en síðar sýni það fram á að sú krónutala sé önnur. Í samantekt stemmi ekkert af þessu. Hann vísaði þessu á bug sem rökleysu. Verjandinn spurði ákærða hvort hann teldi að það þyrfti mun nákvæmari gögn í málinu til þess að taka afstöðu til þessarar kröfu. Ákærði sagði að ef rétt gögn hefðu verið til staðar hefði aldrei komið til þessa máls. Ákærði Árni gaf skýrslu hjá rannsóknarlögreglu ríkisins 28. apríl 1997. Eftir að honum hafði verið kynnt kæra skattrannsóknarstjóra ríkisins á hendur forráðamönnum P-67 hf., m.a. vegna meintra brota á lögum um tekju- og eignarskatt, var honum gerð grein fyrir að til staðar væri meint skuld vegna afdreginnar staðgreiðslu af launþegum félagsins og að rannsókn lögreglu snerist um þann þátt. Ákærða var kynnt að meðal fylgiskjala með skýrslu skattrannsóknarstjóra væri vottorð hlutafélagaskrár, dagsett 27. desember 1995, varðandi P-67 hf. Samkvæmt vottorðinu væri tilgangur rekstrar félagsins skráður inn- og útflutningur, matvælavinnsla, veitingarekstur o.fl. Enn fremur kæmi þar fram að ákærði Árni væri skráður meðstjórnandi í félaginu. Aðrir í stjórn væru skráðir ákærði Georg, stjórnarformaður og prókúruhafi, ákærði Einar og ákærði Árni. Ákærða var kynnt framangreint vottorð hlutafélagaskrár og spurður hvort um væri að ræða rétta heimild hvað varðaði starfsemi og stjórn félagsins. Ákærði staðfesti að framangreint væri rétt. Aðspurður hvert hefði verið verksvið hans hjá P-67 hf. kvaðst ákærði eingöngu hafa setið í stjórn félagsins, en ekki starfað fyrir það að öðru leyti. Hann var einnig spurður hver hefði annast daglega fjármálastjórn P-67 hf. Ákærði kvaðst telja að ákærði Georg hefði haft með þau mál að gera. Stjórn hefði þó tekið stærri ákvarðanir og verið ljós skuldastaða hverju sinni. Hann var þá spurður um verksvið annarra stjórnarmanna, þ.e. ákærðu Georgs, Guðjóns Ingva og Einars. Ákærði sagði að eftir því sem hann myndi best hefðu ákærðu Guðjón Ingvi og Einar einkum sinnt stjórnarstörfum. Ákærði var þá spurður hver væri staða P-67 hf. Hann kvað félagið vera í rekstri og unnið væri að því að gera upp þær skuldir sem kæra skattrannsóknarstjóra lyti að. Töluvert hefði þegar verið greitt og gert yrði upp að fullu svo fljótt sem auðið yrði. Ákærða var kynnt staðfest ljósrit skilagreina vegna afdreginnar staðgreiðslu af launþegum í nafni P-67 hf. vegna þeirra greiðslutímabila sem um getur í skýrslu skattrannsóknarstjóra ríkisins, en þar er um að ræða sömu gögn og byggt er á í ákæru. Hann var spurður á hverju skilagreinarnar hefðu byggst og hver hafi borið ábyrgð á gerð þeirra. Ákærði kvað allar skilagreinar vera í samræmi við bókhald félagsins og gerðar á ábyrgð stjórnar. Þá var ákærða kynnt yfirlit RLR dagsett 16. apríl 1997 yfir afdregna staðgreiðslu af hálfu P-67 hf. vegna greiðslutímabilanna október, nóvember og desember 1994 og janúar til og með september 1995 svo og greiðslustaða gagnvart innheimtumanni ríkissjóðs m.v. 16. apríl 1997. Yfirlitið byggði á framangreindum skilagreinum afdreginnar staðgreiðslu opinberra gjalda af launþegum P-67 hf. og útskrift Gjaldheimtunnar í Reykjavík 16. apríl 1997, varðandi greiðslustöðu hvers greiðslutímabils. Í rannsókninni væri tekið tillit til heildargreiðslna hvers og eins greiðslutímabils, hvort heldur þær væru færðar sem innborgun á höfuðstól skuldar eða á öðrum forsendum í bókhaldi innheimtumanns ríkissjóðs. Með vísan til þess sem að framan væri rakið væri það niðurstaða rannsóknarinnar að vangoldin afdregin staðgreiðsla af hálfu P-67 hf. hafi, m.v. 16. apríl 1997, numið 213.592 krónum vegna ársins 1994 og 461.500 krónum vegna ársins 1995 eða samtals 675.092 krónum. Eftir að ákærða höfðu verið kynnt tilvitnuð gögn málsins var hann spurður hvers vegna afdreginni staðgreiðslu samkvæmt framangreindu var ekki skilað til innheimtumanns ríkissjóðs og hver eða hverjir hefðu tekið ákvörðun um að ekki skyldi greitt. Ákærði kvaðst ekki vita hvaða fjárhæðir væri um að ræða og gæti því hvorki staðfest né rengt framangreindar niðurstöður. Hann kvað erfiðleika í rekstri félagsins hafa valdið því að ekki var greitt á tilskyldum tíma. Kvað hann aldrei hafa verið tekna ákvörðun um að greiða ekki, heldur hefði fjárskortur ráðið því að ekki var greitt. Loks var ákærði spurður hvert það fé hefði runnið sem þannig var haldið eftir af afdreginni staðgreiðslu áranna 1994 og 1995. Hann kvað þessu fé ekki hafa verið haldið aðskildu frá öðru fé í rekstri og því verið notað í þágu félagsins. Við aðalmeðferð málsins var ákærði fyrst spurður hver hafi verið staða hans hjá félaginu á því tímabili sem um getur í ákæru. Hann kvaðst hafa verið í stjórn félagsins. Hann var spurður hvaða störfum hann gegndi hjá félaginu eða hvort hann hafi gegnt störfum hjá því. Ákærði kvaðst halda að þau hafi ekki verið mikil. Aðspurður hvort honum hafi verið með öllu ókunnugt um stöðu félagsins eða starfsemi kvað hann sér ekki hafa verið alveg ókunnugt um það. Er hann var spurður hvort hann hafi tekið þátt í ákvörðunum um starfsemi og stjórnun félagsins kvaðst ekki vita hvort hann hefði gert það á þeim tíma. Borin voru undir ákærða ljósrit skilagreina afdreginnar staðgreiðslu vegna tímabilsins sem ákæra tiltekur og í framhaldi af því var hann spurður hvort honum hefði sem stjórnarmanni verið kunnugt um þá stöðu sem þar kæmi fram. Hann kvað svo ekki vera. Aðspurður hvort þessi málefni hafi aldrei verið rædd á stjórnarfundum svaraði hann neitandi. Aðspurður hvort þetta hafi aldrei verið rætt þeirra á meðal kvað hann sig ekki reka minni til að þeir hefðu rætt þessar skýrslur sérstaklega. Hann var spurður hvort honum hefði verið kunnugt um fjármálalega stöðu fyrirtækisins og hver staða þess væri nú. Hann kvað sér vera ókunnugt um það, en hann vissi að fyrirtækið hefði ekki verið í rekstri í talsverðan tíma. Er hann var spurður frá hverjum hann hefði þær upplýsingar kvaðst hann hafa þær frá einhverjum af meðákærðu. Þeir hefðu rætt þessi mál að einhverju marki. Hann hefði ekki komið að daglegum rekstri og raunar ekkert að rekstrinum. Ákærði var spurður hvort hann vissi að innheimtumaður hefði talið að ekki hefðu verið staðin skil á þessum afdregnu gjöldum. Hann kvað sér vera ókunnugt um það. Borin var undir ákærða skýrslan sem hann gaf við lögreglurannsókn málsins. Hann kannaðist við nafnritun á skýrsluna. Honum var bent á að þar hefði hann verið spurður hver hefði annast daglega fjármálastjórn félagsins og hann svarað að það hefði verið ákærði Georg. Aðspurður á hverju það væri byggt kvað hann sennilega gilda hið sama um þessa skýrslu og hinar fyrri, þ.e. að öll svör hefðu verið búin til fyrir fram og hann talið þetta vera samkvæmt eðli málsins. Er hann var spurður hvort það væri þá ekki rétt að ákærði Georg hefði haft með fjármálastjórnina að gera kvað hann það vel geta verið. Hann var spurður hvort það væri ekki rétt sem fram kæmi í skýrslu hans að hann hefði komið lítið nærri fjármálastjórn fyrirtækisins. Í skýrslunni segði hann að hann hefði eingöngu setið í stjórn félagsins, en ekki starfað fyrir það að öðru leyti. Hann kvað það vera rétt. Ákærði var spurður hver hefði búið til svörin fyrir hann varðandi það sem hann hefði haft að segja um málið. Svar ákærða var að þetta hafi nánast verið tilbúið. Þeir hefðu verið þarna í örfáar mínútur og tekinn hefði verið af þeim fjöldi skýrslna. Honum var bent á að verið væri að ræða um þessa tilteknu framburðarskýrslu um þetta afmarkaða atriði. Spurt hefði verið um starfsemi og stjórn félagsins og hann svarað með stuttaralega. Yfirheyrslan hefði tekið tuttugu mínútur og á þeim tíma væri hægt að komast yfir allmikið. Það sem átt væri við væri hvort eitthvað væri rangt sem þar segði. Ákærði kvaðst halda að svo væri ekki. Hann var spurður hvort þetta væri ekki framburðarskýrsla sem hann hafi gefið. Ákærði svaraði að það mætti segja það. Er hann var spurður hvað gæfi honum tilefni til að færa það fram að skýrslan væri að einhverju leyti hugarburður yfirheyrandans kvaðst hann ekki hafa sagt það. Rannsóknari hefði verið tilbúinn með svörin meira og minna til samræmis við þau svör sem áður höfðu verið gefin. Ákærði var spurður hvort þetta væru þá ekki svör hans. Hann kvaðst hafa undirritað skýrsluna. Aðspurður hvort ekki væri rétt eftir honum haft kvaðst hann búast við því. Er hann var spurður hvort hann hefði sagt eitthvað annað en var í raun kvaðst hann ekki halda það. Verjandinn spurði ákærða hvort hann héldi að skýrslan hafi verið unnin upp úr skýrslu skattrannsóknarstjóra ríkisins. Hann kvaðst ekki hafa hugmynd um það. Ákærði kvað þá Einar hafa átt mun minni hagsmuna að gæta en hinir tveir í ljósi þess að þeir hefðu hvor um sig einungis átt 20.000 króna hlut í félaginu. Aðspurður af verjandanum hvort hann áliti að engum skuldum væri til að dreifa hjá félaginu gagnvart opinberum aðilum kvað ákærði þá hafa farið yfir málin eftirá og að þeirri yfirferð lokinni áliti hann að engum skuldum væri til að dreifa. Ákærði Einar gaf skýrslu hjá efnahagsbrotadeild ríkislögreglustjóra 15. ágúst 1997. Eftir að honum hafði verið kynnt kæra skattrannsóknarstjóra ríkisins á hendur forráðamönnum P-67 hf., m.a. vegna meintra brota á lögum um tekju- og eignarskatt, var honum kynnt skýrsla hans hjá skattrannsóknarstjóra ríkisins 4. mars 1996. Hann kvaðst staðfesta undirritun sína og að rétt væri eftir honum haft. Honum var þá gerð grein fyrir að til staðar væri meint skuld vegna afdreginnar staðgreiðslu af launþegum félagsins og að rannsókn lögreglu snerist um þann þátt. Ákærða var kynnt að meðal fylgiskjala með skýrslu skattrannsóknarstjóra væri vottorð hlutafélagaskrár, dagsett 27. desember 1995, varðandi P-67 hf. Samkvæmt vottorðinu væri tilgangur rekstrar félagsins skráður inn- og útflutningur, matvælavinnsla, veitingarekstur o.fl. Enn fremur kæmi þar fram að ákærði Einar væri skráður meðstjórnandi í stjórn félagsins. Aðrir í stjórn væru skráðir ákærði Georg, stjórnarformaður og prókúruhafi, og ákærðu Guðjón Ingvi og Árni. Ákærða var kynnt framangreint vottorð hlutafélagaskrár og spurður hvort um væri að ræða rétta heimild hvað varðaði starfsemi og stjórn félagsins. Ákærði staðfesti að framangreint vottorð væri rétt heimild. Aðspurður hvert hefði verið verksvið hans hjá P-67 hf. kvaðst ákærði hafa tekið þátt í daglegum rekstri ásamt öðrum stjórnarmönnum. Hann var einnig spurður hver hefði annast daglega fjármálastjórn P-67 hf. Ákærði kvað stjórnarmenn hafa tekið sameiginlegar ákvarðanir um daglega fjármálastjórn. Ákærða var kynnt staðfest ljósrit skilagreina vegna afdreginnar staðgreiðslu af launþegum í nafni P-67 hf. vegna þeirra greiðslutímabila sem um getur í skýrslu skattrannsóknarstjóra ríkisins, en þar er um að ræða sömu gögn og byggt er á í ákæru. Hann var spurður á hverju skilagreinarnar hefðu byggst og hver hafi borið ábyrgð á gerð þeirra. Ákærði staðfesti nafnritun sína undir skýrslu vegna nóvember 1994. Kvað hann allar skýrslurnar vera byggðar á bókhaldi félagsins og vera á ábyrgð stjórnar. Þá var ákærða kynnt yfirlit RLR dagsett 16. apríl 1997 yfir afdregna staðgreiðslu af hálfu P-67 hf. vegna greiðslutímabilanna október, nóvember og desember 1994 og janúar til og með september 1995 svo og greiðslustöðu gagnvart innheimtumanni ríkissjóðs m.v. 16. apríl 1997. Yfirlitið byggði á framangreindum skilagreinum afdreginnar staðgreiðslu opinberra gjalda af launþegum P-67 hf. og útskrift Gjaldheimtunnar í Reykjavík 16. apríl 1997, varðandi greiðslustöðu hvers greiðslutímabils. Í rannsókninni væri tekið tillit til heildargreiðslna vegna hvers og eins greiðslutímabils, hvort heldur þær væru færðar sem innborgun á höfuðstól skuldar eða á öðrum forsendum í bókhaldi innheimtumanns ríkissjóðs. Með vísan til þess sem að framan væri rakið væri það niðurstaða rannsóknarinnar að vangoldin afdregin staðgreiðsla af hálfu P-67 hf. hafi, m.v. 16. apríl 1997, numið 213.592 krónum vegna ársins 1994 og 461.500 krónum vegna ársins 1995 eða samtals 675.092 krónum. Eftir að ákærða höfðu verið kynnt tilvitnuð gögn málsins var hann spurður hvers vegna afdreginni staðgreiðslu samkvæmt framangreindu hefði ekki verið skilað til innheimtumanns ríkissjóðs og hver eða hverjir hafi tekið um það ákvörðun að ekki skyldi greitt. Ákærði kvað slæma fjárhagsstöðu félagsins hafa valdið því að ekki var greitt og hafi það verið ákvörðun stjórnar að ekki var greitt. Loks var ákærði spurður hvert það fé hefði runnið sem þannig var haldið eftir af afdreginni staðgreiðslu áranna 1994 og 1995. Hann kvað allt fé sem inn kom hafa farið í rekstur félagsins. Við aðalmeðferð málsins kvað ákærði það vera rétt að hann hafi verið stjórnarmaður í P-67 hf. Á því tímabili sem um getur í ákæru hafi hann hvorki komið nálægt rekstri félagsins né verið boðaður á stjórnarfundi. Hann var spurður hver hafi verið daglegur stjórnandi og ábyrgur fyrir rekstri félagsins. Ákærði kvaðst lítið hafa þekkt til reksturs þess á umræddu tímabili. Borin var undir ákærða skýrsla að fjárhæð 68.104 krónur vegna greiðslutímabilsins október 1994. Hann var spurður hvort hann kannaðist við skýrsluna og viðbótarskýrslu að fjárhæð 4.604 krónur. Ákærði kvaðst ekki kannast við skýrslurnar. Honum sýndist að undirritun á þær væri bókara félagsins. Honum var sýnd skýrsla að fjárhæð 70.424 krónur vegna greiðslutímabilsins nóvember 1994. Ákærði kvaðst kannast við nafnritun sína undir hana og staðfesti að um rétta upphæð væri að ræða. Hann kvaðst þó ekki hafa upplýsingar um hvort fénu var skilað, en hann teldi líklegt að greitt hefði verið áður en skýrslunni var skilað. Aðspurður á hverju hann byggði það kvað ákærði sér hafa skilist á bókara félagsins að búið væri að skila megninu af fénu, en hann gæti ekki tjáð sig nánar um það, enda hefði hann ekki séð um fjármál félagsins. Bókarinn hefði útbúið skýrsluna og beðið sig að staðfesta hana. Aðspurður hvort hann kynni skýringu á því að skýrslan var ekki frágengin með sama hætti og skýrslurnar vegna tímabilsins á undan, þ.e. með áritun bókarans, kvaðst hann ekki geta útskýrt það, en honum fyndist líklegt að hann hefði ekki náð í neinn stjórnarmann til að undirrita. Þá kvaðst ákærði ekki vita hvers vegna skýrslu vegna desember 1994 að fjárhæð 70.424 krónur var skilað án greiðslu. Ákærði kvaðst heldur ekki kunna skil á skýrslu vegna janúar 1995 að fjárhæð 65.007 krónur sem skilað var án greiðslu. Hvað varðar skýrslu vegna febrúar 1995 sömu fjárhæðar og skilað var án greiðslu kvaðst ákærði ekki þekkja til skýrslunnar hvorki hvað varðar uppgjör né áritun. Ágiskun hans væri að þetta væri áritun bókarans, en hann gæti ekkert fullyrt í þeim efnum. Ákærði kvaðst ekki kannast við skýrslu að fjárhæð 60.100 krónur vegna mars 1995 sem skilað var án greiðslu. Hið sama ætti við um skýrslu að fjárhæð 58.409 krónur vegna apríl 1995 sem skilað var án greiðslu. Skýrslu og uppgjör vegna maí 1995 sömu fjárhæðar og skýrslu og uppgjör vegna júní s.á., einnig sömu fjárhæðar, kvaðst ákærði ekki kannast við. Skýrslu og uppgjör vegna ágúst s.á. að fjárhæð 21.960 krónur kvaðst ákærði ekki kannast við. Hið sama ætti við um skýrslu og uppgjör vegna september 1995 að fjárhæð 4.320 krónur. Ákærði var inntur nánar eftir stöðu hans hjá félaginu og bent á að hann hefði undirritað virðisaukaskattskýrslu vegna janúar - febrúar 1995. Aðspurður hvort hann hafi verið viðloðandi rekstur félagsins með þessum hætti, þ.e. að hann hefði undirritað skýrslur vegna uppgjörs á virðisaukaskatti og staðgreiðslu opinberra gjalda og fylgst með rekstrinum kvaðst ákærði ekki hafa fylgst með honum. Hann hafi verið einn af stofnendum félagsins og verið á stofnfundi þess, en að öðru leyti hefði hann ekki verið mikið á fundum. Nærri fjármálum félagsins hafi hann aldrei komið. Enda þótt hann hefði undirritað framangreindar skýrslur hafi hann treyst bókaranum fyrir því að það væri rétt sem hann lét frá sér fara. Hann hafi ekki yfirfarið bókhaldsgögnin. Ákærði var af verjandanum inntur álits á gjöldum og greiðslum vegna staðgreiðslunnar með vísan til yfirlits á dómskjali 14. Hann kvaðst hafa kynnt sér þessi gögn og reynt að staðreyna greiðslur á umræddu tímabili, með svipuðum hætti, einkum þar sem svo mikill misbrestur hefði orðið varðandi rétta skráningu virðisaukaskatts. Skorað hefði verið á ákæruvaldið að leggja fram sambærilega sundurliðun vegna afdreginnar staðgreiðslu og gert var vegna virðisaukaskatts. Þegar gögnin komu loks hafi þau eingöngu reynst vera vegna virðisaukaskatts. Af þeim sökum hafi ekki reynst unnt að sannreyna neitt hvað varðar greiðslur vegna afdreginnar staðgreiðslu. Kvaðst ákærði hvorki vita né geta staðfest hvort búið hefði verið að greiða þetta allt á réttum tíma. Hið sama ætti við varðandi aðra liði II. kafla ákæru. Ákæruvaldið hefði ekkert lagt fram varðandi staðgreiðsluna, þrátt fyrir ítrekaðar óskir og áskoranir. Varðandi framangreint yfirlit kvaðst ákærði hafa reynt að átta sig lítillega á því. Þar kæmi fram að heildargreiðslur m.v. 27. október 1998 hefðu numið 154.568 krónum. Síðan kæmu innborganir 3. og 19. júní 1998 samkvæmt kvittunum gjaldanda að fjárhæð 461.500 krónur. Samkvæmt þeim gögnum væri búið að greiða 300.000 krónum minna þá. Kvaðst ákærði gera ráð fyrir að allt væri meira og minna rangt varðandi þetta hlutafélag. Kvað ákærði sér virðast sem mistök hefðu átt sér stað við gerð þessarar töflu. Því teldi hann afar erfitt að svara fyrir þessi atriði. Á dómskjali 71 kæmi fram að í ágúst 1994 hefðu verið greiddar 72.676 krónur og í september s.á. 81.111 krónur eða samtals 153.787 krónur. Þetta væri eina kvittunin sem þeir hafi fundið frá tollstjóraembættinu, en þær greiðslur kæmu hvergi kæmu fram þrátt fyrir að um tilgreind tímabil væri að ræða. Hann hafi ætlað að reyna að vinna gögn varðandi þetta, en það hefði ekki reynst unnt. Þórarinn Þórarinsson kom fyrir dóminn. Vitnið kvaðst halda að hann hafi eingöngu starfað sem launamaður hjá P-67 hf., en verksvið hans verið hið sama og hann hefði áður greint frá. Aðspurður hverjir hafi tekið ákvarðanir um og borið ábyrgð á rekstri fyrirtækisins kvaðst hann vísa til fyrri svara sinna. Það hafi verið ákærðu allir. Er hann var spurður hvort fjárhagserfiðleikar hafi verið hjá umræddum fyrirtækjum á þeim tíma sem vitnið starfaði fyrir þau kvaðst hann halda að þeir hafi verið einhverjir. Aðspurður í hverju fjárhagserfiðleikarnir hafi lýst sér kvaðst hann ekki muna það glöggt. Hann kvaðst þó halda að almennt séð hafi verið greitt á réttum tíma, en hið eina sem hann myndi væri að geymslutékkar hafi verið í gangi. Er hann var spurður hvort hann minntist þess að virðisaukaskatti eða staðgreiðslu hefði ekki verið skilað á réttum tíma kvaðst hann hafa haldið að þeim gjöldum hefði alltaf verið skilað á réttum tíma. Borin var undir vitnið skýrslan sem hann gaf hjá skattrannsóknarstjóra ríkisins. Hann kvað þar rétt eftir sér haft. Vitninu var bent á að í skýrslunni segði hann að ákveðnir erfiðleikar hafi verið til staðar og því ekki reynst unnt að skila á nákvæmlega réttum tíma. Aðspurður hvort hann minntist þess að tekin hefði verið um það ákvörðun að skila þessum gjöldum ekki, en nota féð í annað eða geyma að greiða þau kvað hann enga slíka ákvörðun hafa verið tekna með hans vitneskju. Hann var spurður hvaða ástæður hann teldi vera fyrir vanskilunum, hafi þau verið til staðar, en hann hafi fært bókhaldið og haft yfirlit þar. Vitnið kvaðst ekki geta lagt mat á það. Hann hafi ekki séð um fjármál fyrirtækisins. Vitninu var bent á að í framangreindri yfirheyrslu hefði hann verið spurður hvort hann vissi hver tekið hefði ákvörðun um og borið ábyrgð á að afdreginni skilaskyldri staðgreiðslu launamanna skattaðila var ekki skilað til innheimtumanns ríkissjóðs á lögmæltum tíma og svar hans hefði verið að eftir því sem hann vissi best hefðu það verið forráðamenn fyrirtækisins. Aðspurður hvort þeir hafi tekið ákvörðun um að skila ekki á réttum tíma kvaðst hann ekki hafa sagt það. Hann hafi sagt að þeim hafi borið að gera það. Er hann var spurður hvort hann vissi hver tekið hafi ákvörðun kvaðst hann halda að enginn ákveðinn hefði tekið ákvörðun um að skila ekki á réttum tíma. Skýrslunum hafi eftir því sem hann best vissi öllum verið skilað. Hann hafi ekki vitað betur en þeir hefðu greitt þær. Aðspurður af verjanda hvort hann hafi yfirleitt vitað hver eða hverjir tóku ákvarðanir innan þessara félaga kvaðst hann ekki hafa vitað það. Aðspurður hvort það hafi þá verið getgátur hjá honum að það hafi verið eigendur félaganna sem hefðu tekið ákvarðanir kvað hann það í raun vera svo. Það væri vegna þess að alltaf hefði verið rætt um að það væru fjórir eigendur að fyrirtækjunum. Hann hefði gefið sér að það væru þeir allir sem stjórnuðu. Aðspurður hverjir hefðu stjórnað gagnvart honum og hvort hann hefði engin bein samskipti átt við stjórnendur kvað hann einu samskiptin sem hann átti við ákærðu hafa verið að þeir undirrituðu skýrslurnar og greiddu honum laun. Er hann var spurður hvort enginn stjórnendanna hefði talað við hann kvað hann það hafa verið með ýmsu móti hver þeirra fjögurra ræddi við hann. Aðspurður hvort þeir hefðu komið fram sem stjórnendur í þeim tilvikum kvaðst hann hafa litið þannig á. Þeir hafi verið eigendur og komið fram sem slíkir. Hvort þeir voru framkvæmdastjórar eða stjórnarmenn vissi hann ekki. Vitninu var bent á að hann hefði áður verið spurður hvort um vanskil hafi verið að ræða og hvort hann hefði vitað um þau. Vitnið kvað vera svo langt um liðið að hann myndi ekki glöggt hvaða vanskil var um að ræða eða hvort það voru vanskil á einhverjum gjöldum. Hann hefði vitaskuld séð það í bókhaldinu ef eitthvað hefði verið greitt á röngum tíma. Vitninu var kynntur framburður úr skýrslu hans hjá skattrannsóknarstjóra ríkisins vegna K-67 hf. Þar hefði hann tekið fram að hann hefði ítrekað beðið forráðamenn fyrirtækisins um að fá hjálp við bókhaldið eða fá einhvern til að taka það að sér. Svör forráðamanna fyrirtækisins hefðu verið á þá leið að verið væri að leita að einhverjum sem gæti tekið það að sér, en það virtist ekki hafa gengið sem skyldi. Vitnið kvaðst vilja taka það skýrt fram að þegar skýrslum og skilagreinum var skilað of seint til innheimtumanns ríkissjóðs hefði það alfarið verið vegna þess hve seint hann fékk afhent bókhaldsgögn frá forráðamönnum fyrirtækisins. Hann var þá spurður hvort það hafi ekki verið alveg ljóst að virðisaukaskattskýrslur voru ekki lagðar inn á réttum tíma, að það hafi leitt til álaga og álagningar sem þurfti að greiða og að virðisaukaskattur hefði þá ekki verið greiddur á réttum tíma. Vitnið kvaðst ekkert geta fullyrt um það. Hann var þá spurður hvort það væri ekki ljóst, miðað við þetta ástand sem hann væri að eigin frumkvæði að koma á framfæri, án þess að hann væri að því spurður, að hann væri að gefa skýringu á ástandi sem þarna var, að skýrslum var ekki skilað á réttum tíma sem leitt hefði til álagningarinnar. Vitnið svaraði að hann vissi ekki hvort þær hefðu verið greiddar eða ekki. Um það gæti hann ekkert sagt. Vitninu var bent á að þær væru ekki greiddar ef þeim væri ekki skilað. Vitnið kvað þær geta hafa verið greiddar síðar. Aðspurður hvort hann væri ekki að gefa skýringu á þessu kvað vitnið svo vera. Aðspurður hvort það hafi verið af völdum vitnisins að bókhaldið var ekki tilbúið eða hvort peningarnir voru ekki tilbúnir svarði vitnið að hann vissi ekki hvort peningarnir voru tilbúnir, en bókhaldið hafi greinilega ekki verið tilbúið í einhverjum ákveðnum tilfellum. Hann væri með sama fasann varðandi P-67 hf. og eins sambærilegt varðandi T-67 hf. Kvaðst vitnið hafa litlu við það að bæta sem stæði í skýrslunni. Aðspurður hvort það væri rétt skilið að hann væri þar að gera grein fyrir því að skýrslum varðandi virðisaukaskatt og staðgreiðslu opinberra gjalda hafi ekki verið skilað á réttum tíma svaraði vitnið að í einhverjum tilfellum hafi svo verið. Hann var þá spurður hvort það væri rétt skilið að meðan skýrsla var ekki tilbúin hafi greiðslu þar af leiðandi ekki verið skilað í samræmi við það. Hann kvað það vera réttan skilning. Aðspurður hverju hafi verið um að kenna kvað hann bókhaldið ekki hafa komið til hans á réttum tíma og þar af leiðandi hefði ekki verið hægt að færa bókhald vegna skýrslna á réttum tíma. Vitninu var bent á að hann hefði einnig rætt um að hann hefði beðið um aðstoð vegna bókhaldsins. Hann kvað það vera rétt og ástæðan hafi verið að hann hafi ekki annað verkefninu. B Eins og að hefur verið vikið í A- lið I. kafla ákæru hóf skattrannsóknarstjóri ríkisins þann 30. janúar 1996 rannsókn á málefnum Íslensks framtaks hf. að því er varðaði staðgreiðslu-, tryggingagjalds- og virðisaukaskattskil félagsins. Þykir mega vísa til þess sem þar greinir varðandi málavexti. Skattrannsóknarstjóri ríkisins afmarkaði rannsókn sína á framangreindum gjöldum við vanskil félagsins á þeim vegna rekstrarársins 1994. Í þessum þætti ákærunnar er ákærðu gefið að sök að hafa brotið gegn lögum um staðgreiðslu opinberra gjalda svo sem þar er nánar lýst. Rannsókn skattrannsóknarstjóra ríkisins á staðgreiðsluskilum félagsins rekstrartímabilið apríl til og með ágúst 1994, fólst í að sannreyna staðgreiðsluskil félagsins, þ.e. að hve miklu leyti sú staðgreiðsla sem félaginu bar að standa skil á í ríkissjóð vegna afdreginnar staðgreiðslu af launum launamanna félagsins, umrætt tímabil, væri í vanskilum. Byggði rannsóknin á innsendum staðgreiðsluskilagreinum félagsins vegna tímabilsins apríl til og með ágúst 1994, svo og yfirlýsingu Gjaldheimtunnar í Reykjavík um skuldastöðu félagsins. Fólst rannsóknin annars vegar í samanburði á fjárhæð afdreginnar staðgreiðslu af launum launamanna félagsins samkvæmt innsendum staðgreiðsluskilagreinum þess og hins vegar greiðslum félagsins til innheimtumanns staðgreiðslu, Gjaldheimtunnar í Reykjavík. Leiddi rannsóknin í ljós að vangoldin var skilaskyld afdregin staðgreiðsla opinberra gjalda launamanna félagsins, sem haldið hafði verið eftir af launagreiðslum til launamanna félagsins á tímabilinu apríl til og með ágúst 1994. Nam höfuðstóll vangoldinnar skilaskyldrar afdreginnar staðgreiðslu launamanna félagsins þann 12. janúar 1996 samtals að höfuðstól 684.875 krónum, auk álags og dráttarvaxta. Þá kom í ljós við skoðun á innsendum staðgreiðsluskilagreinum félagsins að þeim var öllum skilað til innheimtumanns of seint og öllum án greiðslu að einni undanskilinni sem greidd var að hluta. Samkvæmt upplýsingum ákærðu Einars og Árna, í skýrslutökum hjá skattrannsóknarstjóra ríkisins, var gerð staðgreiðsluskilagreina félagsins byggð á bókhaldsgögnum þess. Töldu bókari félagsins, Þórarinn Þórarinsson, og starfsmaður þess, María Jónsdóttir, í skýrslutökum hjá skattrannsóknarstjóra ríkisins, einnig að svo hefði verið. Jafnframt sagði María við það tækifæri að hún teldi að launakerfi félagsins hefði verið mjög gott og “góðar skilagreinar sem komu út úr því.” Ákærðu voru einnig í sömu skýrslutökum spurðir hvers vegna afdreginni skilaskyldri staðgreiðslu launamanna félagsins var ekki skilað á réttum tíma til innheimtumanns ríkissjóðs. Kvað ákærði Einar ástæðuna vera þá sömu og hann hefði tilgreint varðandi vanskil virðisaukaskatts. Ákærði Árni kvað ástæðuna hafa verið fjárhagserfiðleika félagsins, en kvaðst jafnframt telja að búið væri að greiða vangoldna staðgreiðslu félagsins. María Jónsdóttir kvaðst aðspurð um þetta atriði í skýrslutöku hjá skattrannsóknarstjóra ríkisins telja að ástæðan hefði verið óreiða í stjórn fyrirtækisins og fjárhagsörðugleikar þess. Ákærðu voru einnig spurðir í skýrslutökum hjá skattrannsóknarstjóra ríkisins hver hefði tekið ákvörðun um og borið ábyrgð á því að afdreginni staðgreiðslu opinberra gjalda af launum launamanna félagsins var ekki skilað til innheimtumanns staðgreiðslu. Ákærði Einar kvað stjórn félagsins ekki hafa tekið ákvörðun um að skila ekki afdreginni staðgreiðslu, en hún bæri hins vegar ábyrgð á því. Ákærði Árni kvað stjórn félagsins hafa tekið þá ákvörðun og bera þá ábyrgð. Hins vegar kvaðst ákærði Georg aðspurður um þetta atriði hvorki telja sig hafa tekið ákvörðun um né bera ábyrgð á því að afdreginni skilaskyldri staðgreiðslu launamanna félagsins var ekki skilað. Tók hann jafnframt fram að hann teldi hvorki sig né aðra stjórnarmenn hafa orðið uppvísa að saknæmu athæfi. Ákærðu Einar og Árni voru einnig spurðir hvort launamönnum félagsins hefðu verið greidd full laun samkvæmt launaseðlum á réttum tíma, þrátt fyrir að afdreginni staðgreiðslu var ekki skilað til innheimtumanns. Sögðu báðir að svo hefði verið. Einnig upplýstu báðir við sama tækifæri að afdreginni skilaskyldri staðgreiðslu launamana félagsins hefði ekki verið haldið aðgreindri frá rekstrarfé félagsins. Með bréfi dagsettu 28. maí 1996 sendi skattrannsóknarstjóri ríkisins ríkisskattstjóra eintak af skýrslu um rannsóknina, sem lokið hafði 22. s.m., vegna endurákvörðunarheimilda þess embættis. Með bréfi dagsettu 31. s.m. tilkynnti ríkisskattstjóri skattrannsóknarstjóra að hann hygðist ekki beita endurákvörðunarheimildum þeim sem honum væru að lögum heimilaðar. Þann 4. júní s.á. var fyrirsvarsmönnum félagsins, þ.e. ákærðu í máli þessu, sent bréf þar sem þeim var tilkynnt um fyrirhugaða ákvarðanatöku skattrannsóknarstjóra um refsimeðferð málsins. Var þeim af því tilefni veittur 15 daga frestur til að tjá sig um fyrirhugaða refsimeðferð. Bréf ákærðu Einars og Georgs voru endursend þar sem þeirra var ekki vitjað, en þann 14. ágúst s.á. barst skattrannsóknarstjóra ríkisins svar frá fyrirsvarsmönnum félagsins, undirritað af ákærðu Einari, Árna og Georg þar sem þess var óskað að málinu yrði vísað til yfirskattanefndar. Jafnframt var tekið fram að félagið hefði greitt umtalsverðar fjárhæðir eftir að það hætti rekstri, í mörgum tilvikum fyrst til þeirra aðila sem hefðu sett mestan þrýsting á félagið, t.d. Gjaldheimtunnar í Reykjavík og Gjaldheimtunnar á Suðurnesjum. Þá tilgreindu þeir að unnið væri að yfirferð bókhalds félagsins í því skyni að ná fram leiðréttingum á áætlunum frá opinberum aðilum og myndi félagið greiða upp skuldir sínar á næstu sex mánuðum. Eftir skoðun á framangreindu bréfi og málsatvikum í heild ákvað skattrannsóknarstjóri ríkisins að vísa málinu til opinberrar rannsóknar. Var málið sent til rannsóknarlögreglu ríkisins með bréfi dagsettu 20. september 1996. Í yfirheyrslu yfir ákærða Guðjóni Ingva hjá rannsóknarlögreglu ríkisins 28. apríl 1997 var honum kynnt staðfest ljósrit skilagreina vegna afdreginnar staðgreiðslu af launþegum í nafni Íslensks framtaks hf. vegna greiðslutímabilanna apríl til og með ágúst 1994. Hann var spurður á hverju skilagreinar þessar hefðu byggst og hver hafi borið ábyrgð á gerð þeirra. Ákærði kvað skilagreinarnar vera byggðar á bókhaldi félagsins og hafi þær verið gerðar á ábyrgð stjórnarinnar. Þá var ákærða kynnt yfirlit RLR, dagsett 16. apríl 1997, yfir afdregna staðgreiðslu af hálfu Íslensks framtaks hf. vegna greiðslutímabilanna apríl til og með ágúst 1994 svo og greiðslustöðu gagnvart innheimtumanni ríkissjóðs m.v. 16. apríl 1997. Yfirlitið byggði á framangreindum skilagreinum afdreginnar staðgreiðslu opinberra gjalda af launþegum Íslensks framtaks hf. og útskrift Gjaldheimtunnar í Reykjavík 16. apríl 1997, varðandi greiðslustöðu hvers greiðslutímabils. Í rannsókninni væri tekið tillit til heildargreiðslna vegna hvers og eins greiðslutímabils, hvort heldur þær væru færðar sem innborgun á höfuðstól skuldar eða á öðrum forsendum í bókhaldi innheimtumanns ríkissjóðs. Með vísan til þess sem að framan væri rakið væri það niðurstaða rannsóknarinnar að vangoldin afdregin staðgreiðsla af hálfu félagsins hefði, m.v. 16. apríl 1997, numið 635.055 krónum vegna ársins 1994. Eftir að ákærða höfðu verið kynnt tilvitnuð gögn málsins var hann spurður hvers vegna afdreginni staðgreiðslu samkvæmt framangreindu var ekki skilað til innheimtumanns ríkissjóðs og hver eða hverjir hefðu tekið ákvörðun um að ekki skyldi greitt. Ákærði kvað fjárhagserfiðleika félagsins hafa valdið því að ekki var unnt að greiða umrædda afdregna staðgreiðslu. Hann gæti þó ekki svarað því hvort um rétta fjárhæð væri að ræða, en kvaðst ekki rengja þau gögn sem fyrir lægju. Kvað hann enga sérstaka ákvörðun hafa verið tekna um að greiða ekki, heldur hefðu ýmsir aðgangsharðari innheimtumenn fengið greitt og síðan hafi ekki verið til fé til að standa skil á framangreindum gjöldum. Stjórnarmenn félagsins væru allir ábyrgir fyrir framangreindum málum. Loks var ákærði spurður hvert það fé hefði runnið sem þannig var haldið eftir af afdreginni staðgreiðslu ársins 1994. Ákærði kvað allt fé hafa farið í rekstur félagsins. Við aðalmeðferð málsins voru bornar undir ákærða skilagreinar afdreginnar staðgreiðslu vegna þeirra tímabila sem B-liður II. kafla ákæru tekur til. Aðspurður hvort hann kannaðist við þessi uppgjör eða þessi fjármál kvaðst hann ekki gera það. Spurningu um hvort þessi mál hefðu komið til umræðu á stjórnarfundum svaraði ákærði neitandi. Er hann var spurður hver hefði að hans áliti haft með þau mál að gera kvaðst hann ekki vita það. Honum var bent á að verið væri að spyrja hann sem stjórnarmann og skýrslurnar, sem hann væri væntanlega búinn að kynna sér, bæru áritun eins stjórnarmanna. Aðspurður hvort það gæfi einhverja vísbendingu um hver þeirra hefði borið stjórnunarlega ábyrgð á fyrirtækinu kvaðst ákærði ekki geta svarað því. Í yfirheyrslu yfir ákærða Georg hjá rannsóknarlögreglu ríkisins 28. apríl 1997 var honum fyrst kynnt staðfest ljósrit skilagreina vegna afdreginnar staðgreiðslu af launþegum í nafni Íslensks framtaks hf. vegna greiðslutímabilanna apríl til og með ágúst 1994. Hann var spurður á hverju skilagreinar þessar hefðu byggst og hver hafi borið ábyrgð á gerð þeirra. Ákærði kvað skilagreinar þessar vera í samræmi við bókhald félagsins og unnar á ábyrgð stjórnar. Þá var ákærða kynnt yfirlit RLR, dagsett 16. apríl 1997, yfir afdregna staðgreiðslu af hálfu Íslensks framtaks hf. vegna greiðslutímabilanna apríl til og með ágúst 1994 svo og greiðslustaða gagnvart innheimtumanni ríkissjóðs m.v. sama dag. Yfirlitið byggði á framangreindum skilagreinum afdreginnar staðgreiðslu opinberra gjalda af launþegum Íslensks framtaks hf. og útskrift Gjaldheimtunnar í Reykjavík 16. apríl 1997 varðandi greiðslustöðu hvers greiðslutímabils. Í rannsókninni væri tekið tillit til heildargreiðslna vegna hvers og eins greiðslutímabils, hvort heldur sem þær væru færðar sem innborgun á höfuðstól skuldar eða á öðrum forsendum í bókhaldi innheimtumanns ríkissjóðs. Með vísan til þess sem að framan væri rakið væri það niðurstaða rannsóknarinnar að vangoldin afdregin staðgreiðsla af hálfu félagsins hefði, m.v. 16. apríl 1997, numið 635.055 krónum vegna ársins 1994. Eftir að ákærða höfðu verið kynnt tilvitnuð gögn málsins var hann spurður hvers vegna afdreginni staðgreiðslu samkvæmt framangreindu hefði ekki verið skilað til innheimtumanns ríkissjóðs og hver eða hverjir hafi tekið ákvörðun um að ekki skyldi greitt. Ákærði kvaðst ekki rengja framangreinda niðurstöðu. Hann kvað enga ákvörðun hafa verið tekna um að greiða ekki. Þvert á móti hefði verið tekin ákvörðun um að greiða, en það hafi ekki hafist á tilskyldum tíma vegna fjárskorts og slæmrar eiginfjárstöðu. Loks var ákærði spurður hvert það fé hefði runnið sem þannig var haldið eftir af afdreginni staðgreiðslu ársins 1994. Ákærði kvað féð hafa farið í að greiða álögur vegna eldri vanskila félagsins. Við aðalmeðferð málsins kvað ákærði það sem um getur í þessum lið ákærunnar ekki vera rétt. Hann var spurður um stöðu hans hjá fyrirtækinu í starfsemi þess. Ákærði kvaðst hafa verið stjórnarmaður í félaginu. Hann hefði aðallega séð um markaðsmál, starfsmannamál og önnur tilfallandi störf. Ákærði var spurður hver hefði að hans áliti verið daglegur stjórnandi fyrirtækisins. Hann kvaðst hvorki muna það né geta sagt til um það. Borið var undir ákærða ljósrit skýrslu um staðgreiðslu opinberra gjalda vegna apríl 1994 og hann spurður hvort hann kannaðist við skýrsluna. Ákærði kvaðst ekki muna sérstaklega eftir henni. Hann var spurður hver hefði áritað hana. Hann kvað sér sýnast að það hafi verið ákærði Einar. Er hann var spurður hvort ákærði Einar hefði með einhverjum hætti verið sá sem átti að sjá um þessa hlið mála hjá félaginu kvað ákærði ekkert rifjast upp hjá sér í því sambandi. Ákærða var sýnd sams konar skýrsla vegna maí 1994 sem lögð var inn án greiðslu jafnframt því sem hann var spurður sömu spurningar. Hann kvaðst engu geta svarað í þessu sambandi. Þá var honum sýnd skýrsla vegna júní s.á. Hann kvaðst ekki muna eftir skýrslunni. Hið sama ætti við um júlí og ágúst s.á. og einnig viðbótarskýrslu vegna ágúst s.á. Hann kvaðst ekki kannast við nafnritun á þá síðastnefndu. Ákærða var bent á að samkvæmt þessum gögnum hefðu verið að safnast upp hjá félaginu vanskil á innheimtum opinberum gjöldum í staðgreiðslu. Hann var spurður hvort þetta málefni hefði aldrei verið tekið til umræðu í félaginu. Ákærði kvað sig ekki reka minni til þess að vanskil hafi yfirleitt verið rædd. Hann teldi að ekki hefði verið um nein vanskil að ræða. Þetta væri augljóslega að fullu greitt. Borin var undir ákærða skýrslan sem tekin var af honum við lögreglurannsókn málsins. Hann staðfesti nafnritun sína undir hana. Ákærði var spurður hvað hann hefði að segja um þann framburð sinn að hann hefði lítið komið að stjórnun félagsins, en aðrir stjórnarmenn hefðu séð um þá þætti. Ákærði kvaðst kjósa að tjá sig ekki um þessa skýrslu. Verjandi kynnti ákærða dómskjal 70 þar sem fram kæmi að á árinu 1994 hefðu verið greiddar um 1.600.000 krónur. Hann var spurður hvort hann teldi að þær greiðslur hefðu m.a. átt að renna til greiðslu þeirra skulda sem þarna höfðu stofnast. Ákærði kvaðst sannfærður um að þannig hefði það átt að vera. Hann teldi þetta allt löngu greitt. Í yfirheyrslu yfir ákærða Árna hjá rannsóknarlögreglu ríkisins 28. apríl 1997 var honum fyrst kynnt staðfest ljósrit skilagreina vegna afdreginnar staðgreiðslu af launþegum í nafni Íslensks framtaks hf. vegna greiðslutímabilanna apríl til og með ágúst 1994. Hann var spurður á hverju skilagreinar þessar hefðu byggst og hver hafi borið ábyrgð á gerð þeirra. Ákærði kvaðst ekki hafa komið að gerð þessara skilagreina, en taldi að þær væru í fullu samræmi við bókhaldið og að þær hafi verið gerðar á ábyrgð stjórnar. Þá var ákærða kynnt yfirlit RLR, dagsett 16. apríl 1997, yfir afdregna staðgreiðslu af hálfu Íslensks framtaks hf. vegna greiðslutímabilanna apríl til og með ágúst 1994 svo og greiðslustaða gagnvart innheimtumanni ríkissjóðs m.v. sama dag. Yfirlit þetta byggði á framangreindum skilagreinum afdreginnar staðgreiðslu opinberra gjalda af launþegum Íslensks framtaks hf. og útskrift Gjaldheimtunnar í Reykjavík 16. apríl 1997 varðandi greiðslustöðu hvers greiðslutímabils. Í rannsókninni væri tekið tillit til heildargreiðslna vegna hvers og eins greiðslutímabils, hvort heldur þær væru færðar sem innborgun á höfuðstól skuldar eða á öðrum forsendum í bókhaldi innheimtumanns ríkissjóðs. Með vísan til þess sem að framan væri rakið væri það niðurstaða rannsóknarinnar að vangoldin afdregin staðgreiðsla af hálfu félagsins hefði, m.v. 16. apríl 1997, numið 635.055 krónum vegna ársins 1994. Eftir að ákærða höfðu verið kynnt tilvitnuð gögn málsins var hann spurður hvers vegna afdreginni staðgreiðslu samkvæmt framangreindu var ekki skilað til innheimtumanns ríkissjóðs og hver eða hverjir hefðu tekið ákvörðun um að ekki skyldi greitt. Ákærði kvaðst ekki vita hvaða fjárhæðir væri um að ræða og gæti því hvorki staðfest né rengt framangreindar niðurstöður. Kvað hann erfiðleika í rekstri félagsins hafa valdið því að ekki var greitt á tilskyldum tíma. Þá kvað hann aldrei hafa verið tekna ákvörðun um að greiða ekki, heldur hefði fjárskortur ráðið því að ekki var greitt. Loks var ákærði spurður hvert það fé hefði runnið sem þannig var haldið eftir af afdreginni staðgreiðslu ársins 1994. Ákærði kvað þessu fé ekki hafa verið haldið aðskildu frá öðru fé í rekstri og því verið notað í þágu félagsins. Við aðalmeðferð málsins var ákærði beðinn að kynna sér skilagreinar vegna afdreginnar staðgreiðslu tilheyrandi þessum ákærulið og jafnframt bent á að samkvæmt gögnum innheimtumanns og skattyfirvalda hefðu myndast vanskil sökum þess að ekki hefðu verið staðin skil á afdregnum launum af hálfu fyrirtækisins. Tekið hefði verið við skilagreinunum með þeim fyrirvara af hálfu innheimtumanns. Hann var spurður hver væri skýring hans í þessum efnum. Ákærði kvað stimplunina ekki vera dóm um að þetta hefði ekki verið greitt. Hér væri um að ræða stimpil starfsmanns Gjaldheimtunnar í Reykjavík og með þessu væri hann ekki að ákvarða að gjöldin hefðu ekki verið greidd. Vel kunni að vera að hann hafi farið með eitthvað af þessum skýrslum. Hann hefði ekki hugmynd um það, en hann hefði oft skilað skýrslum sem þessum. Niðurstaða hans væri að hann teldi gjöldin vera greidd þótt stimplar væru á skýrslunum. Í yfirheyrslu yfir ákærða Einari hjá efnahagsbrotadeild ríkislögreglustjóra 15. ágúst 1997 var honum fyrst kynnt staðfest ljósrit skilagreina vegna afdreginnar staðgreiðslu af launþegum í nafni Íslensks framtaks hf. vegna greiðslutímabilanna apríl til og með ágúst 1994. Hann var spurður á hverju skilagreinar þessar hefðu byggst og hver hafi borið ábyrgð á gerð þeirra. Ákærði staðfesti eigin undirritun vegna apríl og ágúst. Kvað hann allar skýrslurnar byggðar á bókhaldi félagsins og vera á ábyrgð stjórnar þess. Þá var ákærða kynnt yfirlit RLR, dagsett 16. apríl 1997, yfir afdregna staðgreiðslu af hálfu félagsins vegna greiðslutímabilanna apríl til og með ágúst 1994 svo og greiðslustaða gagnvart innheimtumanni ríkissjóðs m.v. sama dag. Yfirlitið byggði á framangreindum skilagreinum afdreginnar staðgreiðslu opinberra gjalda af launþegum Íslensks framtaks hf. og útskrift Gjaldheimtunnar í Reykjavík 16. apríl 1997 varðandi greiðslustöðu hvers greiðslutímabils. Í rannsókninni væri tekið tillit til heildargreiðslna vegna hvers og eins greiðslutímabils, hvort heldur þær væru færðar sem innborgun á höfuðstól skuldar eða á öðrum forsendum í bókhaldi innheimtumanns ríkissjóðs. Með vísan til þess sem að framan væri rakið væri það niðurstaða rannsóknarinnar að vangoldin afdregin staðgreiðsla af hálfu félagsins hefði, m.v. 16. apríl 1997, numið 635.055 krónum vegna ársins 1994. Eftir að ákærða höfðu verið kynnt tilvitnuð gögn málsins var hann spurður hvers vegna afdreginni staðgreiðslu samkvæmt framangreindu var ekki skilað til innheimtumanns ríkissjóðs og hver eða hverjir hefðu tekið ákvörðun um að ekki skyldi greitt. Ákærði kvað slæma fjárhagsstöðu félagsins hafa valdið því að ekki var greitt og hafi það verið á ábyrgð stjórnar að eigi var greitt. Loks var ákærði spurður hvert það fé hefði runnið sem þannig var haldið eftir af afdreginni staðgreiðslu ársins 1994. Ákærði kvað allt fé sem inn kom hafa farið í rekstur félagsins. Við aðalmeðferð málsins var ákærða fyrst gerð grein fyrir að hann væri sem stjórnarformaður ásamt meðákærðu ákærður fyrir að hafa ekki skilað 635.055 krónum sem dregnar voru af launum starfsmanna og voru staðgreiðsluhluti opinberra gjalda, en látið hafi verið hjá líða að skila afdrættinum í ríkissjóð. Ákærði kvaðst ekki hafa tengst fjármálum fyrirtækisins. Framkvæmdastjóri fyrirtækisins hefði séð um þessa hlið mála. Ákærði kvaðst hins vegar hafa skoðað innborganir félagsins. Sökum þess að efnahagsbrotadeild ríkislögreglustjóra rannsakaði málið slælega hafi þeim sést yfir innborganir sem ekki hefði verið tekið tillit til, að hærri upphæð en fram kæmi í ákæru. Hann teldi því að þessi ákæruliður ætti sér enga stoð. Ákærða var gerð grein fyrir að í apríl, maí, júní, júlí og ágúst 1994 hafi fjárhæðum sem væru sundurliðaðar í ákæru ekki verið skilað. Hann var spurður hvort hann hefði vitað af því eða hvort hann gæti skýrt það nánar. Ákærði kvaðst geta skýrt það og benti á að á dómskjali 70 væri samantekt innborgana sem teknar hefðu verið saman af tollstjóraembættinu. Þar væru sundurliðaðar innborganir í staðgreiðslu árið 1994 varðandi þau tímabil sem um ræðir samtals að fjárhæð 1.173.158 krónur. Af þessari upphæð hefði efnahagsbrotadeild ríkislögreglustjóra aðeins séð 350.000 krónur og tekið tillit til þeirra innborgana. Jafnframt hefðu verið greiddar 490.352 krónur inná tryggingargjald, þ.e. starfsmenn tollstjóraembættisins hefðu ráðstafað þeirri fjárhæð inn á tryggingargjald, en hann væri þeirrar skoðunar að taka hefði átt tillit til þeirra greiðslna sem greiðslna inn á staðgreiðslu. Samkvæmt því teldi hann að peningum fyrir mun hærri upphæðum en skila átti samkvæmt skilagreinum hefði verið skilað til innheimtumanns ríkissjóðs á þessu tímabili eins og fram kæmi á tilvitnuðu dómskjali. Ákærða var bent á að á afritum skýrslna er vörðuðu staðgreiðslu vegna launagreiðslna kæmi fram að þeim hefði verið skilað inn án greiðslu. Skýrslurnar væru mótteknar hjá innheimtumanni, en engin greiðsla hefði borist þegar skýrslunum var skilað. Hann var spurður hver væri skýring hans á því að þannig var gengið frá og móttekið var með þessum hætti. Ákærði kvaðst hvorki hafa séð um fjármál fyrirtækisins á þeim tíma sem hér um ræðir né séð um að skila skýrslunum, en miðað við það sem hann hefði aflað sér upplýsinga um síðar hafi þetta væntanlega verið þannig að skýrslum hefði verið skilað og peningar verið að koma á móti eða vera kunni að bókari hafi skilað skýrslum, en einhver annar farið og greitt. Eins og áður hefði komið fram væru sex eða sjö gjaldkerar hjá tollstjóraembættinu sem veittu skýrslum viðtöku og ef sá sem skilar skýrslu greiðir ekki sé stimplað á hana “án greiðslu.” Það væri ekkert sem segði að það hefði ekki verið greitt af einhverjum öðrum sama dag. Það kæmi ekki fram á skýrslunni að greiðsla hefði getað átt sér stað með þeim hætti að það hafi verið að koma endurgreiðslur eða peningar og borgað hafi verið einum, tveimur, þremur eða fjórum dögum fyrir þann frest sem áskilinn er. Aðspurður hvort hann gæti í þessu samhengi bent á tilvik þar sem greiðsla hefði farið fram sama dag og skýrslu var skilað eða skilagrein skilað inn eins og hann væri að ræða um að kynni að hafa gerst og hvort einhver gögn væru sem styddu það kvaðst hann geta það. Því væri þó þannig háttað með staðgreiðsluhlutann að þrátt fyrir langan frest til gagnaöflunar hefði ákæruvaldið engum gögnum skilað frá tollstjóraembættinu varðandi staðgreiðsluna og því væru þetta skjöl sem honum hefði tekist að útvega hjá því embætti. Þetta kæmi allt fram á dómskjali 70 og fylgiskjölum með því. Þar kæmi t.d. fram að 15. júlí 1994 hefði verið skilað 100.000 krónum. Til þessarar greiðslu væri ekki tekið tillit t.d. vegna júnígreiðslunnar. Í þessu tilviki hefði greiðsla átt sér stað 15. júlí, en skýrslunni verið skilað of seint, þ.e. 22. s.m. Greiðslunni hafi verið skilað á þeim degi sem skila átti fénu í síðasta lagi. Hann hafi ekki séð um þessi mál, en hann gæti sér þess til að þetta kynni að hafa farið fram með þessum hætti. Burtséð frá því hafi fé verið skilað á þessum degi sem kæmi ekki fram sem innborgun á viðkomandi tímabil, þ.e. 6. mánuð, í rannsókn efnahagsbrotadeildar. Ákærði tók fram að þegar búið væri að greiða myndaðist inneign og svo væri skýrslu skilað. Ef t.d. væri um að ræða 200.000 króna inneign hjá tollstjóraembættinu og svo kæmi skýrsla að fjárhæð 100.000 krónur, þá væri hún stimpluð “án greiðslu”, en svo væri því skuldajafnað á móti. Hann væri ekki með það nákvæmlega hver skulda- eða inneignarstaða var á hverju tímabili um sig og vissi því ekki hvenær inneignir mynduðust og hvenær ekki, og hvenær greiðslur voru að koma ef endurgreiðslur voru að berast annars staðar frá eins og sannarlega hafi átt sér stað í mörgum tilfellum. Aftur á móti væri hann með sundurliðun vegna allra innborgana, en ekki væri hægt að sjá nákvæmlega hver inneignarstaðan var samkvæmt þeim skjölum sem hann fékk. Ákærði gerði svofellda grein fyrir innborgunum: Þann 22. apríl hafi verið greiddar 182.393 krónur sem sæist á fyrsta fylgiskjali með dómskjalinu. Kvaðst hann telja að þessi greiðsla væri vegna aprílmánaðar þótt eindagi væri í maí og taldi skýringuna vera að væntanlega hafi fé verið skilað jafnóðum og það barst. Ákærði var inntur eftir skýrslu undirritaðri af honum, sem móttekin var 25. maí 1994 og stimpluð “án greiðslu.” Aðspurður hvort ofangreind fjárhæð væri varðandi hana kvað hann svo vera. Honum var bent á að skilaskyld staðgreiðsla samkvæmt skýrslunni hafi numið 382.750 krónum. Ákærði benti á að sama dag, þ.e. 22. apríl, hefði jafnframt verið skilað 426.171 krónu. Það sem væntanlega hefði hér átt sér stað væri að endurgreiðslur voru að berast. Er hann var spurður hvort hann héldi því fram að þarna væri verið að mynda inneign kvað ákærði það augljóslega hafa verið að gerast. Honum var bent á að á tiltekinni útskrift sæist að reikningurinn virtist vera neikvæður þegar umræddar greiðslur fóru fram. Ákærði kvað því samtals hafa verið búið af greiða 609.000 krónur með þessum tveimur greiðslum. Þann 29. apríl s.á. hefðu verið greiddar 52.673 krónur og 48.205 krónur sem sjá mætti á sama skjali og 4. maí s.á. hefðu verið greiddar 113.716 krónur svo sem fram kæmi á sama skjali. Aðspurður hvort þessar innborganir tengdust sömu skýrslum og hann væri að fjalla um, þ.e. stöðunni áður en skila átti maískýrslunni, kvað ákærði umfjöllun sína varða staðgreiðsluskil og hann væri að ræða um tímabilið apríl til og með ágúst. Skýring hans væri sú að ef verið væri að skila mun hærri fjárhæðum en skilagrein segði til um hafi væntanlega myndast inneign sem draga ætti frá maí- og júnígreiðslum. Því næst kæmu þrjár greiðslur sem útlit væri fyrir að rannsóknari hefði komið auga á. Í fyrsta lagi væri greiðsla að fjárhæð 100.000 krónur 15. júlí 1994, í annan stað greiðsla að fjárhæð 100.000 krónur 29. júlí 1994 og í þriðja lagi greiðsla að fjárhæð 150.000 krónur 3. ágúst 1994 eða samtals 350.000 krónur. Þessar greiðslur hafi átt sér stað í júlí og ágúst, en þrátt fyrir það hafi þeim ekki verið ráðstafað inná júní-, júlí- og ágústskilagreinar. Á tímabilinu apríl til september hafi verið skilað 1.173.000 krónum eins og áður hefði komið fram. Í þeim gögnum sem hann fékk hjá tollstjóraembættinu hefði hann ekkert sem segði til um hvort inneign hefði verið til staðar á þeim tíma eða skuld eða hvort fénu hefði verið ráðstafað í annað, svo sem tryggingagjald eða þungaskatt. Þá væri þess að geta að samtals hefði tollstjóraembættið ráðstafað 490.352 krónum upp í tryggingagjald, sem taka hefði átt tillit til sem innborgunar á staðgreiðslu. Nánar tiltekið væri hér um að ræða tryggingagjald sem skilað var 28. apríl 1994 að fjárhæð 129.595 krónur, skilað 24. apríl s.á. að fjárhæð 28.479 krónur, skilað sama dag að fjárhæð 7.456 krónur, skilað sama dag að fjárhæð 130.690 krónur og skilað sama dag að fjárhæð 194.132 krónur. Aðspurður hvort þessar greiðslur hefðu verið að koma inn með skýrslunum kvað hann sér ekki vera vera kunnugt um það. Honum var bent á að skýrslurnar væru ekki með sömu dagsetningum. Ákærði kvað skýringuna væntanlega vera þá að sá sem séð hafi um að skila skýrslunum hefði vitað að inneign var til staðar og ekki séð ástæðu til að skila greiðslu umfram hana. Um þetta væru engin gögn fyrirliggjandi í málinu og því væru þetta eiginlega getgátur, en honum sýndist að það hljóti að hafa verið inneign til staðar á umræddu tímabili miðað við þá fjárhæð sem skilað var. Upphæðin væri meira en helmingi hærri en skila átti. Þá gæti þetta vitaskuld hafa verið ráðstöfun á endurgreiðslum. Er hann var spurður hvort hann hafi komið að uppgjörinu eða skýrslugerðinni varðandi apríl 1994 kvaðst hann ekki hafa tengst því. Aðspurður hvort hann kannaðist við áritunina á skýrsluna kvaðst hann hafa verið beðinn að árita hana, en væntanlega hafi hún verið unnin af bókaranum og hann beðið ákærða að staðfesta hana til að hann gæti skilað skýrslunni. Er hann var spurður hvers vegna hann hefði þurft að undirrita kvað ákærði bókarann væntanlega ekki hafa náð í neina aðra sem tengdust félaginu. Hann vissi ekki hvort um væri að ræða frumskýrslur eða leiðréttingarskýrslur. Er hann var spurður hvort hann hefði álitið að það hefði verið nauðsynlegt að hann eða einhver stjórnarmaður áritaði kvaðst hann ekki hafa neina sérstaka skoðun á því. Ákærða var bent á að spurt væri vegna þess að hafi hann ekki komið nærri uppgjörinu og þekkti það ekki, hver væri þá ástæða þess að hann áritaði skýrsluna í ljósi þess að engin krafa hafi verið um það hjá félaginu hvaða stöðu sá gegndi sem áritaði skýrslurnar. Hann hafi sagt að hann hefði hvorki hugmynd um hvað bjó að baki né komið að viðkomandi uppgjöri. Ákærði kvað það vera rétt. Hann hefði samt sem áður áritað þessa skýrslu. Ákærði var spurður hvort hann kannaðist við skilagrein vegna ágúst 1994. Hann kvaðst kannast við áritun sína á skýrsluna. Honum var bent á að viðbótarskýrsla væri vegna sama mánaðar. Aðspurður hvort hann vissi hver hefði áritað hana kvað hann sér vera ókunnugt um það. María Jónsdóttir kom fyrir dóminn. Vitninu var gerð grein fyrir að í gögnum málsins væri að finna tvær skýrslur varðandi afdregna staðgreiðslu opinberra gjalda undirritaðar af henni f.h. Íslensks framtaks hf., og að þær bæru með sér að þeim hefði verið skilað án greiðslu. Um væri að ræða skýrslur vegna júní og júlí 1994. Hún var spurð hvort hún kannaðist við þessar áritanir sínar. Vitnið kvað þetta vera sínar áritanir. Hún var spurð hvort þetta hafi verið ógreitt eða vanreiknað og enn fremur hvernig hún hafi lagað þetta. Vitnið kvaðst ekkert geta fullyrt í þeim efnum. Hún myndi ekki einstaka dæmi. Vitnið var spurð hvort verið gæti að það hafi verið áætlun í gangi, en búið hafi verið að skila skýrslum. Vitnið kvaðst ekkert þora að fullyrða í þeim efnum, en hún hefði verið í vandræðum með að láta kerfið laga þetta. Vitninu var bent á að stimplað væri á skýrslurnar “án greiðslu”. Í framhaldi af því var hún spurð hvort hún kannaðist við þessi tilvik. Vitnið kvaðst ekki muna hvert tilfelli fyrir sig, en hugsanlega hafi ekki verið búið að skila inn skýrslunni fyrir júlí og hafi hún drifið í því. Er hún var spurð hvort hún hafi þá einnig skilað inn greiðslu kvaðst hún ekki geta sagt til um það í einstökum tilvikum. Hún var spurð hver hefði tekið ákvörðun um að skila skýrslunum án greiðslu. Vitnið kvaðst ekki geta svarað þessu. Vitninu var bent á að ákærðu væru ákærðir fyrir að hafa ekki skilað þessum gjöldum. Í framhaldi af því var hún spurð hvort hún hefði tekið ákvörðun um að skila ekki greiðslum. Vitnið svaraði spurningunni neitandi. Hún var spurð hvort hún hefði gert ákærðu grein fyrir því að greiðslur vantaði. Vitnið kvað þá vitaskuld hafa greitt. Þessi gjöld hefðu haft forgang. Aðspurð hvort hún hafi farið með þessa skilagrein kvaðst hún áreiðanlega hafa afhent hana. Þetta væri hennar undirskrift. Vitnið var spurð hvort það kæmi henni á óvart að þarna væri fyrirvari um að skilagreininni hefði verið skilað án þess að greiðsla væri innt af hendi. Hún kvað svo ekki vera í þessu tilfelli vegna þess að búið hafi verið að áætla. Það hafi verið eldri áætlun til staðar sem hún hafi séð þegar hún fór og bað um yfirlit, og ekki hafi verið vitað um, en hún komist að. Kvaðst hún hafa farið að veita eftirtekt að áætlunum var til að dreifa og hún hafi hafist handa við að laga til á þessu sviði og greiða ef eitthvað var. Aðspurð hvort til hafi verið nægt fé til að greiða kvaðst hún ekki hafa haft peningamálin á sinni könnu. Hennar hlutverk hafi verið að setja á blað hvenær gjalddagar skuldabréfa voru, til að koma reglu á hluti og auðvelda vinnubrögð til þess að gjaldkeri og þeir sem sáu um greiðslur gætu skipulagt fjárstreymi o.þ.h. Vitnið var spurð hverjir hafi verið stjórnendur þessara fjögurra fyrirtækja samkvæmt því sem hún hafði reynslu af. Hún kvað ákærðu alla hafa verið rekstraraðila, en hún vissi ekki hvernig verkaskiptingu þeirra var háttað. Vitnið var beðin að gera nánari grein fyrir hvers vegna áætlunum var til að dreifa. Kvað hún það hljóta að stafa af því að skýrsla barst ekki eða var lögð inn á röngum tíma. Hún var spurð hvort safnast hefðu upp innstæður hjá Gjaldheimtunni vegna þessa. Vitnið svaraði spurningunni neitandi. Þá kvað hún hafa tekið langan tíma að ná fram leiðréttingum. Þegar svo næsta skýrsla var greidd á réttum tíma hafi þeir peningar farið upp í eldri skuldir. Aðspurð hvort það hafi verið skuldir jafnframt þessu kvað hún sig minna það. Vitnið var spurð hvort það hafi ekki vakið athygli hennar að þeir sem veittu fé viðtöku hjá Gjaldheimtunni töldu að þeir hefðu ekki fengið greiðslur sem dygðu fyrir skuldunum. Hún kvað þá hafa gert það þegar verið var að leiðrétta. Vitnið var spurð hvort það væri ekki eitt að koma tölulega réttum niðurstöðum til skila og annað að standa skil á þeim. Svar vitnisins var að að baki þessara tveggja skýrslna gætu verið aðrar skýrslur, en hún gæti ekki svarað fyrir þær. Hún var beðin að útskýra nánar hvað hún ætti við þegar hún segði að á bak við þessar skýrslur hafi verið aðrar skýrslur, þ.e. hvort hún ætti við að áður hafi verið skilað inn skýrslum sem hefðu verið rangar. Vitnið kvað það oft gerast í fyrirtækjum að leiðréttur væri launaseðill, einn eða fleiri, sem væri eðlilegt. Hún hafi yfirfarið fjölda skýrslna og vegna þess að hún fann villur hafi hún beðið um hreyfingalista og skoðað þá og yfirfarið. Þetta ætti bæði við um staðgreiðslu opinberra gjalda og virðisaukaskattinn. Kvað hún starf sitt m.a. hafa verið fólgið í því að hjálpa til við að einfalda hlutina. Aðspurð hvort aldrei hafi fylgt greiðsla með leiðréttingarskýrslunum kvaðst hún ekki muna hvert einstakt tilvik. Vitnið kvað Þórarin Þórarinsson ekki hafa haft starfsaðstöðu að Nethyl 2, bókhaldsskrifstofa fyrirtækisins hafi verið við Laugaveg. Hún hafi þurft að hafa samskipti við Þórarin þegar hún var að biðja um gögn, en hafi ekki komið nálægt bókhaldinu. Vitnið kvaðst fyrst og fremst hafa unnið hjá Íslensku framtaki hf. og eingöngu sem launamaður. Athygli vitnisins var vakin á því að hún hafi fyrr verið spurð þessa sama og þá hefði svar hennar verið skilið svo að hún hafi verið starfsmaður hjá Íslensku framtaki hf., en sinnt ýmsum störfum sem til féllu vegna hinna fyrirtækjanna. Vitnið kvað það hafa komið fyrir að skjöl vegna hinna þriggja fyrirtækjanna voru send í starfsstöð Íslensks framtaks hf. að Nethyl 2 og þar sem það var í hennar verkahring að opna póstinn hafi hún sett þau skjöl í möppur og séð um að þeim yrði komið til skila á bókhaldsskrifstofuna við Laugaveg. C Þann 30. janúar 1996 hóf skattrannsóknarstjóri ríkisins rannsókn á málefnum T-67 hf., m.a. staðgreiðsluskilum. Rekstur félagsins á þeim tíma sem rannsóknin tók til var fólginn í matvælavinnslu og veitingarekstri, en félagið keypti þann 4. janúar 1994 viðskiptavild, innréttingar, vélar og tæki af Íslensku framtaki hf., sem rak veitingastaðinn Pizza 67, Tryggvagötu 26, hér í borg. Rak T-67 hf. veitingastaðinn eftir það. T-67 hf. var stofnað 29. desember 1993. Stofnendur voru allir ákærðu auk fjögurra nafngreindra manna. Skiptist hlutaféð þannig að ákærðu áttu hver um sig 25.000 króna hlut, tveir hinna nafngreindu manna 230.000 hvor um sig og hinir tveir 220.000 krónur hvor um sig. Samkvæmt upplýsingum hlutafélagaskrár var tilgangur með stofnun félagsins matvælavinnsla, veitingarekstur, lánastarfsemi, smásala og heildsala, eign og rekstur fasteigna, skipa og bifreiða, kaup og sala hlutabréfa og verðbréfa og þátttaka í öðrum félögum. Samkvæmt upplýsingum hlutafélagaskrár var ákærði Georg skráður stjórnarformaður félagsins og ákærði Guðjón Ingvi framkvæmdastjóri. Ákærðu Einar og Árni voru samkvæmt sömu upplýsingum skráðir prókúruhafar. Tveir hinna nafngreindu manna voru samkvæmt sömu upplýsingum skráðir meðstjórnendur. Ákærði Georg staðfesti að þessar upplýsingar væru réttar í skýrslutöku hjá skattrannsóknarstjóra ríkisins 5. febrúar 1996. Kvaðst hann aðspurður hafa annast daglegan rekstur félagsins og fjármál þess. Rannsókn skattrannsóknarstjóra ríkisins afmarkaðist við vanskil félagsins á virðisaukaskatti, staðgreiðslu og tryggingagjaldi vegna rekstrarársins 1995. Tók rannsóknin hvað varðar vanskil félagsins til staðgreiðslu opinberra gjalda sem haldið var eftir af launagreiðslum launamana félagsins vegna launatímabilanna apríl til og með nóvember 1995, sem ekki hafði verið staðið skil á til innheimtumanns staðgreiðslu. Samkvæmt skýrslu skattrannsóknarstjóra ríkisins leiddi rannsóknin í ljós vanskil á staðgreiðslu opinberra gjalda félagsins. Rannsóknin á staðgreiðsluskilum félagsins rekstrartímabilið apríl til og með nóvember 1995, fólst í því að sannreyna staðgreiðsluskil þess, þ.e. að hve miklu leyti sú staðgreiðsla, sem félaginu bar að standa skil á í ríkissjóð vegna afdreginnar staðgreiðslu af launum launamanna félagsins umrætt tímabil, væri í vanskilum. Byggði rannsóknin á innsendum staðgreiðsluskilagreinum félagsins vegna tímabilsins apríl til og með nóvember 1995, svo og yfirlýsingu Gjaldheimtunnar í Reykjavík um skuldastöðu félagsins. Fólst rannsóknin annars vegar í samanburði á fjárhæð afdreginnar staðgreiðslu af launum launamanna félagsins samkvæmt innsendum staðgreiðsluskilagreinum þess, og hins vegar greiðslum félagsins til innheimtumanns staðgreiðslu, Gjaldheimtunnar í Reykjavík. Rannsóknin leiddi í ljós að vangoldin var skilaskyld afdregin staðgreiðsla opinberra gjalda launamanna félagsins sem haldið hafði verið eftir af launagreiðslum til launamanna félagsins á tímabilinu apríl til og með nóvember 1995. Nam höfuðstóll vangoldinnar skilaskyldrar afdreginnar staðgreiðslu launamanna félagsins þann 12. janúar 1996, samtals að höfuðstól 261.374 krónum, auk álags og dráttarvaxta. Þá kom í ljós við skoðun á innsendum staðgreiðsluskilagreinum félagsins að þeim hafði öllum verið skilað of seint til innheimtumanns og öllum án greiðslu. Samkvæmt upplýsingum ákærðu Georgs og Einars í skýrslutökum hjá skattrannsóknarstjóra ríkisins var gerð staðgreiðsluskilagreina félagsins byggð á bókhaldsgögnum þess. Einnig taldi starfsmaður félagsins, María Jónsdóttir, í skýrslutöku hjá skattrannsóknarstjóra ríkisins að svo hefði verið. Ákærðu Georg, Einar og Árni voru einnig spurðir hvers vegna afdreginni skilaskyldri staðgreiðslu launamana félagsins var ekki skilað á réttum tíma til innheimtumanns ríkissjóðs. Sagði ákærði Georg að það hefði byggst á vali milli þess að greiða virðisaukaskatt eða afdregna staðgreiðslu. Þar sem meiri þrýstingur hefði verið á greiðslu virðisaukaskattsins hafi staðgreiðslan setið á hakanum. Aðspurður um þetta kvaðst ákærði Einar ekki vita ástæðuna. Ákærði Árni kvað ástæðuna hafa verið peningaskort hjá fyrirtækinu. Ákærðu Georg, Einar og Árni voru einnig spurðir hver hefði tekið ákvörðun um og borið ábyrgð á því að afdreginni staðgreiðslu opinberra gjalda var ekki skilað til innheimtumanns staðgreiðslu. Kvaðst ákærði Georg hafa tekið þá ákvörðun. Ákærðu Einar og Árni sögðust ekki vita það. Ákærði Georg var einnig spurður hvort launamönnum félagsins hefðu verið greidd full laun samkvæmt launaseðlum á réttum tíma, þrátt fyrir að afdreginni staðgreiðslu var ekki skilað til innheimtumanns. Sagði hann svo hafa verið. Með bréfi dagsettu 28. maí 1996 sendi skattrannsóknarstjóri ríkisins ríkisskattstjóra eintak af skýrslu sinni, en rannsókn hafði lokið 22. s.m., vegna endurákvörðunarheimilda hans skv. nánar tilgreindum lagaheimildum. Með bréfi dagsettu 31. sama mánaðar tilkynnti ríkisskattstjóri skattrannsóknarstjóra ríkisins að hann hygðist ekki beita þeim endurákvörðunarheimildum sem í lagaheimildum hans fælust. Þann 4. júlí 1996 var félaginu og þremur fyrirsvarsmönnum þess, ákærðu Georg, Einari og Árna, sent bréf þar sem þeim var tilkynnt um fyrirhugaða ákvarðanatöku skattrannsóknarstjóra ríkisins um refsimeðferð í málinu. Var þeim af því tilefni gefinn kostur á að tjá sig um fyrirhugaða refsimeðferð og veittur 15 daga frestur í því skyni. Bréf til ákærðu Georgs og Einars voru endursend skattrannsóknarstjóra ríkisins þar sem þeirra var ekki vitjað. Þann 14. ágúst s.á. barst embættinu svar frá félaginu, undirritað af ákærðu Einari, Árna og Georg. Í bréfinu var þess óskað að málinu yrði vísað til yfirskattanefndar. Jafnframt var tekið fram að forsvarsmenn félagsins hefðu reynt eftir fremsta megni að greiða vangreidd opinber gjöld frá því rekstri félagsins var hætt. Þá var í bréfinu vísað í hjálögð gögn er sýndu að umtalsverðar fjárhæðir hefðu verið greiddar eftir að félagið hætti rekstri, í mörgum tilvikum fyrst til þeirra aðila sem sett hefðu mestan þrýsting á félagið, t.d. lífeyrissjóðir, Gjaldheimtan í Reykjavík og tollstjóri. Að lokum sagði í bréfinu að unnið væri að yfirferð alls bókhalds félagsins í því skyni að “ná fram leiðréttingum á áætlunum frá opinberum aðilum ...” og myndi félagið ljúka framangreindu og greiða upp skuldir sínar á næstu sex mánuðum. Efir skoðun á bréfi fyrirsvarsmanna félagsins svo og málsatvikum í heild ákvað skattrannsóknarstjóri ríkisins að vísa málinu til opinberrar rannsóknar. Sendi embættið málið til rannsóknarlögreglu ríkisins með kærubréfi dagsettu 24. september 1996. Ákærði Guðjón Ingvi gaf skýrslu hjá rannsóknarlögreglu ríkisins 28. apríl 1997. Eftir að honum hafði verið kynnt kæra skattrannsóknarstjóra ríkisins á hendur forráðamönnum T-67 hf., m.a. vegna meintra brota á lögum um tekju- og eignarskatt var honum gerð grein fyrir að til staðar væri meint skuld vegna afdreginnar staðgreiðslu af launþegum félagsins og að rannsókn lögreglu snerist um þann þátt. Honum var kynnt að meðal fylgiskjala með skýrslu skattrannsóknarstjóra væri vottorð hlutafélagaskrár, dagsett 27. desember 1995, varðandi T-67 hf. Samkvæmt vottorðinu væri tilgangur rekstrar félagsins skráður matvælavinnsla, veitingarekstur o.fl. Enn fremur kæmi fram að ákærði Guðjón Ingvi væri skráður framkvæmdastjóri félagsins. Aðrir í stjórn væru skráðir ákærði Georg, sem stjórnarformaður, og prókúruhafar væru skráðir ákærðu Einar og Árni. Þá væru tveir nafngreindir menn skráðir meðstjórnendur. Ákærða var kynnt framangreint vottorð hlutafélagaskrár og spurður hvort um væri að ræða rétta heimild hvað varðaði starfsemi og stjórn félagsins. Ákærði staðfesti að framangreint væri rétt heimild. Aðspurður hvert hefði verið verksvið hans hjá T-67 hf. kvaðst hann ásamt meðákærðu hafa borið sameiginlega ábyrgð á rekstri og fjármálastjórn félagsins og þrátt fyrir skráningu hans sem framkvæmdastjóra hefði ábyrgð hans hvorki verið meiri né minni en hinna. Hann var spurður hver hefði annast daglega fjármálastjórn T-67 hf. Ákærði kvaðst ásamt meðákærðu hafa tekið sameiginlegar ákvarðanir í allri fjármálastjórn. Hann var einnig spurður um verksvið stjórnarmanna T-67 hf., þ.e. ákærða Georgs og meðstjórnendanna. Vísaði ákærði til fyrra svars varðandi ákærða Georg, en kvað meðstjórnendurna hvorki hafa komið að rekstri félagsins né neinum ákvörðunum um fjármálastjórn. Ákærði var þá spurður hver væri staða T-67 hf. Hann kvað félagið vera eignalaust og hætt í rekstri. Það hefði ekki verið tekið til gjaldþrotaskipta og unnið væri að uppgjöri þeirra skulda sem fjallað væri um í kæru skattrannsóknarstjóra ríkisins. Ákærða var kynnt staðfest ljósrit skilagreina vegna afdreginnar staðgreiðslu af launþegum í nafni T-67 hf. vegna greiðslutímabilanna ágúst til og með nóvember 1995. Hann var spurður á hverju skilagreinarnar hefðu byggst og hver hafi borið ábyrgð á gerð þeirra. Ákærði kvað skilagreinarnar vera byggðar á bókhaldi félagsins og gerðar á sameiginlega ábyrgð ákærðu allra. Þá var ákærða kynnt yfirlit RLR, dagsett 16. apríl 1997, yfir afdregna staðgreiðslu af hálfu T-67 hf. vegna greiðslutímabilanna ágúst til og með nóvember 1995 svo og greiðslustaða gagnvart innheimtumanni ríkissjóðs m.v. sama dag. Yfirlitið byggði á framangreindum skilagreinum afdreginnar staðgreiðslu opinberra gjalda af launþegum T-67 hf. og útskrift Gjaldheimtunnar í Reykjavík 16. apríl 1997, varðandi greiðslustöðu hvers greiðslutímabils. Í rannsókninni væri tekið tillit til heildargreiðslna vegna hvers greiðslutímabils um sig, hvort heldur þær væru færðar sem innborgun á höfuðstól skuldar eða á öðrum forsendum í bókhaldi innheimtumanns ríkissjóðs. Með vísan til þess sem að framan væri rakið væri það niðurstaða rannsóknarinnar að vangoldin afdregin staðgreiðsla af hálfu félagsins hefði, m.v. 16. apríl 1997, numið 193.667 krónum vegna ársins 1995. Eftir að ákærða höfðu verið kynnt tilvitnuð gögn málsins var hann spurður hvers vegna afdreginni staðgreiðslu samkvæmt framangreindu var ekki skilað til innheimtumanns ríkissjóðs og hver eða hverjir hefðu tekið ákvörðun um að ekki skyldi greitt. Ákærði kvað fjárhagserfiðleika félagsins hafa valdið því að ekki var unnt að greiða umrædda afdregna staðgreiðslu. Hann gæti ekki svarað því hvort um rétta fjárhæð væri að ræða, en kvaðst ekki rengja þau gögn sem fyrir lægju. Kvað hann enga sérstaka ákvörðun hafa verið tekna um að greiða ekki, heldur hefðu ýmsir aðgangsharðari innheimtumenn fengið greitt og síðan hafi ekki verið til fé til að standa skil á framangreindum gjöldum. Stjórnarmenn félagsins væru allir ábyrgir fyrir framangreindum málum. Loks var ákærði spurður hvert það fé hefði runnið sem þannig var haldið eftir af afdreginni staðgreiðslu ársins 1995. Ákærði kvað allt fé hafa farið í rekstur félagsins. Við aðalmeðferð málsins kvaðst ákærði hafa verið framkvæmdastjóri T-67 hf. á því tímabili sem um getur í ákæru. Hann var beðinn að gera nánari grein fyrir störfum sínum sem framkvæmdastjóri félagsins, þ. á m. hvað varðar fjármálastjórn, hvort hún hafi verið á hans hendi. Ákærði kvað þá Georg hafa verið að einhverju marki saman í því. Samt sem áður hafi hann komið að fjármálastjórn og ákvörðunum er lutu að fjármálum félagsins. Ákærði var spurður hvort prókúruhafarnir, ákærðu Árni og Einar, hefðu komið þar að. Hann kvað svo ekki vera. Aðspurður hvað hefði ráðið því að þeir höfðu prókúruumboð fyrir félagið kvaðst ákærði ekki muna glöggt hvernig því vék við. Hann var spurður hvort hann og ákærði Georg hefðu skipt með sér verkum að einhverju leyti. Ákærði kvaðst ekki muna glöggt hvað hvor gerði, að öðru leyti en því að þeir hefðu skipt með sér verkum. Aðspurður hvort þeir hefðu báðir verið daglegir stjórnendur kvað ákærði svo hafa verið að mestu leyti. Borið var undir ákærða ljósrit skilagreinar vegna afdreginnar staðgreiðslu vegna ágúst 1995 og í framhaldi af því var hann spurður hvort hann kannaðist við skilagreinina. Hann kvaðst ekki átta sig á hvers vegna þarna vantaði upp á, en um fjölda greiðslna væri að ræða. Eins og hann hefði áður sagt hefði bókarinn séð um þessa hlið mála. Aðspurður hvaða greiðslur hann væri að ræða um benti hann á greiðslu frá 25. september. Ákærða var bent á að ganga hefði átt frá staðgreiðslu 15. september. Hann kvaðst ekki geta tjáð sig um hvers vegna þar tilgreind upphæð var ekki greidd. Ákærða var bent á að skýrslunni hefði verið skilað 4. október 1995. Hann benti á að samkvæmt dómskjali 68 hefði þann 25. september s.á. verið greiddar 161.000 krónur. Ákærða var á móti bent á að það væru greiðslur sem inntar hefðu verið af hendi með öðrum skýrslum eða væru endurgreiðslur frá skattyfirvöldum. Ákærði ítrekaði að bókarinn hefði séð um að ganga frá skýrslunum og hann gæti ekki tjáð sig nákvæmlega um það. Hann sæi að búið væri að greiða miklu meira en þessu næmi. Borin var undir ákærða skýrsla varðandi september 1995, dagsett 1. nóvember s.á., sem hefði skv. stimpli verið skilað 13. s.m., undirrituð af ákærða Georg. Aðspurður hvort hann kannaðist við skýrsluna kvaðst hann ekki geta tjáð sig um hvers vegna skýrslunni var skilað svo seint. Honum var bent á að gögn málsins bæru með sér að greiðslu hefði ekki verið skilað samhliða skýrslunni. Ákærði benti á móti á að samt sem áður væru til staðar greiðslur, en hann gæti ekki sagt nákvæmlega til um hvers vegna skýrslunni var skilað of seint og hvers vegna greiðslur stemmdu ekki nákvæmlega. Honum sýndist þó vera margborgað hér. Borið var undir ákærða ljósrit skilagreinar vegna október 1995, dagsett 10. nóvember s.á. Samkvæmt gögnum málsins hefði skýrslunni verið skilað, en ekki greiðslunni. Ákærði kvað sama máli gegna hér. Er hann var spurður hvort hann myndi eftir skýrslunum og því sem fram fór í kringum þær kvað ákærði sig bresta minni til þess. Ákærði var spurður hvort ákærðu hefðu rætt það að Gjaldheimtan teldi að félagið stæði ekki í skilum, en þeir teldu að félagið væri að greiða og ætti jafnvel inni. Hann kvaðst ekki minnast þess. Hann myndi ekki til að þeir hefðu fengið tilkynningar þar um. Borið var undir ákærða ljósrit skilagreinar vegna nóvember 1995, dagsett 8. janúar 1996, með móttökustimpli 15. janúar 1996 “án greiðslu.” Ákærði kvað sama eiga við hér. Hann var spurður hvaða áritun væri á skýrslunni. Ákærði kvaðst ekki sjá hvað stæði þar. Hann væri þó viss um að það væri ekki hans rithönd. Ákærði kynnti sér skýrsluna sem hann gaf við lögreglurannsókn málsins. Hann kvaðst aðspurður kannast við nafnritun sína undir skýrsluna. Ákærða var gerð grein fyrir að í skýrslunni segði hann að ákærðu Einar og Árni hefðu komið að ákvörðunum um fjármálastjórn ásamt honum sjálfum og ákærða Georg. Ákærði kvað sama eiga hér við og fyrr. Þetta væri “kópering” af hinum skýrslunum. Yfirheyrandinn hefði sagt að þetta skipti engu máli. Hann var spurður hvor hefði gefið svörin hann eða rannsóknarlögreglumaðurinn. Ákærði kvað yfirheyrandann hafa leitt sig í þessu máli. Hann hefði m.a. sagt að hann skammaðist sín fyrir að vera að yfirheyra hann vegna 193.000 króna. Þá hefði hann sagt að ákærði þyrfti ekki verjanda vegna þess að þetta skipti engu máli. Að öðrum kosti hefði hann mætt með verjanda. Það væri formsatriði að mæta til yfirheyrslu og ef hann greiddi skipti framburður hans engu máli. Kvaðst ákærði hafa verið “alveg grænn” hvað það varðar. Verjandi innti ákærða nánar eftir hvort það væri rétt að rannsóknarlögreglumaðurinn hefði sagt að ef ákærðu greiddu þær fjárhæðir sem taldar voru þeim til skuldar yrði ekki aðhafst frekar í málinu. Ákærði kvað hann hafa margtekið þetta fram. Kvaðst ákærði hafa staðið í þeirri meiningu að félagið skuldaði ekki. Hann hafi ekki verið búinn að kynna sér það. Yfirheyrandinn hefði sagt að ef þetta yrði gert upp þyrftu þeir engar áhyggjur að hafa. Þeir hafi greitt og til þess hefði hann fengið fé að láni hjá foreldrum sínum. Samtals hafi þeir önglað saman 3,1 milljón og greitt það sem yfirheyrandinn tjáði þeim að félögin skulduðu. Ákærði Georg gaf skýrslu hjá rannsóknarlögreglu ríkisins 28. apríl 1997. Eftir að honum hafði verið kynnt kæra skattrannsóknarstjóra ríkisins á hendur forráðamönnum T-67 hf., m.a. vegna meintra brota á lögum um tekju- og eignarskatt, var honum kynnt framburðarskýrsla hans hjá embætti skattrannsóknarstjóra ríkisins 29. febrúar 1996. Ákærði staðfesti undirritun sína og að rétt væri eftir honum haft. Honum var gerð grein fyrir að til staðar væri meint skuld vegna afdreginnar staðgreiðslu af launþegum félagsins og að rannsókn lögreglu snerist um þann þátt. Honum var kynnt að meðal fylgiskjala með skýrslu skattrannsóknarstjóra væri vottorð hlutafélagaskrár, dagsett 27. desember 1995, varðandi T-67 hf. Samkvæmt vottorðinu væri tilgangur rekstrar félagsins skráður matvælavinnsla, veitingarekstur o.fl. Enn fremur kæmi fram að ákærði Georg væri skráður stjórnarformaður félagsins. Ákærði Guðjón Ingvi væri skráður framkvæmdastjóri og prókúruhafar væru skráðir ákærðu Einar og Árni. Þá væru tveir nafngreindir menn skráðir meðstjórnendur. Ákærða var kynnt framangreint vottorð hlutafélagaskrár og spurður hvort um væri að ræða rétta heimild hvað varðaði starfsemi og stjórn félagsins. Ákærði staðfesti að framangreint væri rétt. Aðspurður hvert hefði verið verksvið hans hjá T-67 hf. kvaðst hann hafa séð um daglegan rekstur. Hann var spurður hver hefði annast daglega fjármálastjórn T-67 hf. Ákærði kvaðst hafa séð um daglega fjármálastjórn, en allar meiri háttar ákvarðanir hefðu verið teknar af honum ásamt meðákærðu. Ákærði var spurður um verksvið annarra stjórnarmanna T-67 hf., þ.e. meðstjórnendanna. Hann kvað meðstjórnendurna hvorki hafa komið að rekstrinum né tekið þátt í ákvörðunum um fjármálastjórn. Ákærði var þá spurður hver væri staða T-67 hf. Hann kvað félagið vera hætt rekstri, tímabundið, en eigendur væru að vinna að uppgreiðslu skulda vegna opinberra gjalda sem myndi ljúka í maí 1997. Ákærða voru kynnt staðfest ljósrit skilagreina vegna afdreginnar staðgreiðslu af launþegum í nafni T-67 hf. vegna greiðslutímabilanna ágúst til og með nóvember 1995. Hann var spurður á hverju skilagreinarnar hefðu byggst og hver hafi borið ábyrgð á gerð þeirra. Ákærði staðfesti eigin undirritun. Hann kvað skilagreinarnar hafa verið í samræmi við bókhald félagsins, á hans ábyrgð. Þá var ákærða kynnt yfirlit RLR, dagsett 16. apríl 1997, yfir afdregna staðgreiðslu af hálfu T-67 hf. vegna greiðslutímabilanna ágúst til og með nóvember 1995 svo og greiðslustaða gagnvart innheimtumanni ríkissjóðs m.v. sama dag. Yfirlitið byggði á framangreindum skilagreinum afdreginnar staðgreiðslu opinberra gjalda af launþegum T-67 hf. og útskrift Gjaldheimtunnar í Reykjavík 16. apríl 1997 varðandi greiðslustöðu hvers greiðslutímabils. Í rannsókninni væri tekið tillit til heildargreiðslna vegna hvers greiðslutímabils um sig, hvort heldur þær væru færðar sem innborgun á höfuðstól skuldar eða á öðrum forsendum í bókhaldi innheimtumanns ríkissjóðs. Með vísan til þess sem að framan væri rakið væri það niðurstaða rannsóknarinnar að vangoldin afdregin staðgreiðsla af hálfu félagsins hefði, m.v. 16. apríl 1997, numið 193.667 krónum vegna ársins 1995. Eftir að ákærða höfðu verið kynnt tilvitnuð gögn málsins var hann spurður hvers vegna afdreginni staðgreiðslu samkvæmt framangreindu var ekki skilað til innheimtumanns ríkissjóðs og hver eða hverjir hefðu tekið ákvörðun um að ekki skyldi greitt. Ákærði kvað orsakir þessarar skuldar vegna staðgreiðslu hafa verið veika eiginfjárstöðu sökum lítt arðbærs reksturs og að illa hefði gengið að innheimta skuldir. Auk þess hefði vaxtabyrði og háar álögur gert félaginu ómögulegt að gera skil á réttum tíma. Loks var ákærði spurður hvert það fé hefði runnið sem þannig var haldið eftir af afdreginni staðgreiðslu ársins 1995. Ákærði kvaðst vísa til framangreindra svara sinna. Féð hefði hvorki farið til einkaþarfa eigenda né annarrar eignamyndunar. Við aðalmeðferð málsins var ákærði fyrst spurður um stöðu hans hjá fyrirtækinu í daglegri stjórn og rekstri. Hann kvað þau hafa verið fólgin í að sinna tilfallandi störfum. Ákærði var spurður hvort hann gæti tilgreint þau sérstaklega. Hann kvaðst ekki geta tilgreint hver þau störf voru á þeim tíma. Aðspurður hvort það hefðu verið stjórnunarstörf öðru fremur kvað hann svo ekki vera. Ákærða var sýnt ljósrit skilagreinar vegna ágúst 1995 og spurður hvort hann kannaðist við skilagreinina, gerð hennar og skil. Kvað hann undirritunina líklega vera sína, en að öðru leyti myndi hann þetta ekki. Ákærða var gerð grein fyrir að þessari skilagrein hafi verið skilað inn, en greiðsla ekki verið innt af hendi um leið. Hann svaraði að hann vissi það ekki. Ákærða var þá sýnt ljósrit skilagreinar vegna september 1995 og spurður hvort hann kannaðist við hana. Ákærði kvaðst kannast við nafnritun sína á hana. Honum var bent á að þar væri áritun með sama hætti og áður að hún væri án greiðslu og gögn innheimtumanns bæru einnig með sér að ekki hefði verið greitt. Ákærði kvaðst ekki geta svarað fyrir þetta. Hann var spurður hvernig staðið hefði verið að gerð þessarar skilagreinar. Ákærði svaraði að væntanlega hefði bókari fyrirtækisins borið ábyrgð á að skilagreinarnar væru gerðar og að þær væru réttar. Aðspurður um skilin og greiðsluna svaraði ákærði að væntanlega hefði bókarinn einnig átt að sjá um þann þátt. Ákærða var þá kynnt skýrslan vegna október 1995. Hann kvað þessa skýrslu hljóta að hafa verið greidda. Honum var bent á að samkvæmt gögnum Gjaldheimtu og rannsókn málsins hefði þessari skýrslu verið skilað án greiðslu. Ákærði kvaðst ekki kannast við þessa skýrslu að öðru leyti. Hann væri búinn að staðfesta að hann hefði áritað hana. Loks var ákærði spurður um skilagrein vegna nóvember 1995. Ákærði kvaðst kannast við áritun sína á þessa skýrslu. Hann var spurður hvort hann kannaðist við uppgjörið og að fé hefði ekki verið skilað. Ákærði kvaðst ekki kannast við það. Borin var undir ákærða skýrslan sem hann gaf við lögreglurannsókn málsins og hann jafnframt spurður hvort hann kannaðist við nafnritun sína undir hana. Hann kvaðst kannast við hana. Honum var bent á að í skýrslunni lýsti hann því að hann hefði annast daglega fjármálastjórn, en aðrar ákvarðanir verið teknar af öllum ákærðu. Ákærði kvaðst hafa svarað þessu eins og honum var ráðlagt við lögreglurannsóknina. Fylgt hafi verið stöðluðu formi. Hann var spurður hvort þetta hefði ekki verið svona. Kvaðst ákærði ekki muna það nú þar sem of langt væri um liðið. Verjandinn gerði ákærða grein fyrir að á dómskjali 68 væri samantekt greiðslna til Gjaldheimtunnar í Reykjavík vegna tímabilsins ágúst - september 1995, alls að fjárhæð 1.003.464 krónur, er spönnuðu tímabilið frá 25. september til 13. desember. Hann var spurður hvað félagið hefði verið að greiða með þessum greiðslum. Ákærði kvað það hafa verið að greiða sorglega háar fjárhæðir fyrir litla skuld. Aðspurður hvort hann teldi að með þessum greiðslum hefði félagið verið að inna af hendi greiðslur í staðgreiðslu opinberra gjalda kvað ákærði svo hafa verið. Eins og skýrt sæist hefði þessu verið skilað að fullu og mjög ríflega það. Ákærði Árni gaf skýrslu hjá rannsóknarlögreglu ríkisins 28. apríl 1997. Eftir að honum hafði verið kynnt kæra skattrannsóknarstjóra ríkisins á hendur forráðamönnum T-67 hf. dagsett 24., m.a. vegna meintra brota á lögum um tekju- og eignarskatt, var honum gerð grein fyrir að til staðar væri meint skuld vegna afdreginnar staðgreiðslu af launþegum félagsins og að rannsókn lögreglu snerist um þann þátt. Honum var kynnt að meðal fylgiskjala með skýrslu skattrannsóknarstjóra væri vottorð hlutafélagaskrár, dagsett 27. desember 1995, varðandi T-67 hf. Samkvæmt vottorðinu væri tilgangur rekstrar félagsins skráður matvælavinnsla, veitingarekstur o.fl. Enn fremur kæmi fram að ákærði Guðjón Ingvi væri skráður framkvæmdastjóri félagsins. Ákærði Georg væri skráður stjórnarformaður og prókúruhafar væru skráðir ákærðu Einar og Árni. Þá væru tveir nafngreindir menn skráðir meðstjórnendur. Ákærða var kynnt framangreint vottorð hlutafélagaskrár og spurður hvort um væri að ræða rétta heimild hvað varðaði starfsemi og stjórn félagsins. Hann staðfesti að framangreint væri rétt. Aðspurður hvert hefði verið verksvið hans hjá T-67 hf. kvaðst ákærði ekki hafa starfað hjá félaginu. Hann hafi verið hluthafi og myndi ekki hvort hann hefði þurft að undirrita skjöl sem prókúruhafi. Hann var spurður hver hefði annast daglega fjármálastjórn félagsins. Ákærði taldi að ákærði Georg hefði haft með daglega fjármálastjórn að gera. Hann var spurður um verksvið annarra stjórnarmanna T-67 hf., þ.e. meðstjórnendanna. Hann kvað meðstjórnendurna hvorki hafa komið nærri rekstrinum né tekið þátt í ákvörðunum. Raunverulegir stjórnendur hefðu verið ákærðu allir. Ákærði var þá spurður hver væri staða T-67 hf. Hann kvað félagið ekki vera í rekstri, en eigendur ynnu að því að greiða upp skuldir, sem líklega væru eingöngu vegna staðgreiðslu opinberra gjalda. Ákærða var kynnt staðfest ljósrit skilagreina vegna afdreginnar staðgreiðslu af launþegum í nafni T-67 hf. vegna greiðslutímabilanna ágúst til og með nóvember 1995. Hann var spurður á hverju skilagreinarnar hefðu byggst og hver hafi borið ábyrgð á gerð þeirra. Hann kvaðst ekki hafa komið að gerð þessara skilagreina, en taldi að þær væru í fullu samræmi við bókhaldið og hafi þær verið gerðar á ábyrgð ákærða Georgs. Þá var ákærða kynnt yfirlit RLR, dagsett 16. apríl 1997, yfir afdregna staðgreiðslu af hálfu T-67 hf. vegna greiðslutímabilanna ágúst til og með nóvember 1995 svo og greiðslustaða gagnvart innheimtumanni ríkissjóðs m.v. 16. sama dag. Yfirlitið byggði á framangreindum skilagreinum afdreginnar staðgreiðslu opinberra gjalda af launþegum T-67 hf. og útskrift Gjaldheimtunnar í Reykjavík 16. apríl 1997, varðandi greiðslustöðu hvers greiðslutímabils. Í rannsókninni væri tekið tillit til heildargreiðslna vegna hvers og eins greiðslutímabils, hvort heldur þær væru færðar sem innborgun á höfuðstól skuldar eða á öðrum forsendum í bókhaldi innheimtumanns ríkissjóðs. Með vísan til þess sem að framan væri rakið væri það niðurstaða rannsóknarinnar að vangoldin afdregin staðgreiðsla af hálfu T-67 hf. hefði, m.v. 16. apríl 1997, numið 193.667 krónum vegna ársins 1995. Eftir að ákærða höfðu verið kynnt tilvitnuð gögn málsins var hann spurður hvers vegna afdreginni staðgreiðslu samkvæmt framangreindu var ekki skilað til innheimtumanns ríkissjóðs og hver eða hverjir hefðu tekið ákvörðun um að ekki skyldi greitt. Ákærði kvaðst ekki vita hvaða fjárhæðir væri um að ræða og gæti því hvorki staðfest né rengt framangreindar niðurstöður. Hann kvað erfiðleika í rekstri félagsins hafa valdið því að ekki var greitt á tilskyldum tíma. Kvað hann aldrei hafa verið tekna ákvörðun um að greiða ekki, heldur hafi fjárskortur ráðið því að ekki var greitt. Loks var ákærði spurður hvert það fé hefði runnið sem þannig var haldið eftir af afdreginni staðgreiðslu ársins 1995. Ákærði kvað þessu fé ekki hafa verið haldið aðskildu frá öðru fé í rekstri og því verið notað í þágu félagsins. Við aðalmeðferð málsins kvaðst ákærði hafa verið prókúruhafi félagsins ásamt ákærða Einari. Hann kvað prókúruna ekki hafa falið mikið í sér. Þá myndi hann ekki hverju hann hefði sinnt sem prókúruhafi í rekstri fyrirtækisins. Kvað hann þá ekki hafa verið í þannig rekstri að hann hafi notað prókúruna yfir höfuð. Aðspurður hvort hann hefði sinnt einhverjum störfum fyrir félagið kvað hann það vel geta verið, en hann myndi það ekki. Borin var undir ákærða skýrslan sem hann gaf við lögreglurannsókn málsins og spurður hvort rétt væri eftir honum haft. Hann kvaðst halda það, en sem fyrr hefði þetta verið eitthvað sem var tilbúið. Er hann var spurður hvort þetta væru svör hans við þeim tilbúnu spurningum eða hvort þetta væri rétt kvaðst hann halda að þetta væri rétt. Ákærða var bent á að í skýrslunni segði hann að raunverulegir stjórnendur hefðu verið ákærðu allir. Aðspurður hvort hann hefði að einhverju leyti komið að stjórn félagsins eða starfað fyrir það kvað hann vel geta verið að hann hefði sinnt einhverjum störfum. Hann myndi ekki hvað hann hafi gert nákvæmlega. Bornar voru undir ákærða ljósritaðar skilagreinar tryggingargjalds vegna maí og júní 1995 og hann spurður hvort hann hefði undirritað þær. Ákærði kvaðst kannast við undirskriftir sínar. Aðspurður hvernig það hefði komið til að hann kom nálægt þessari skýrslugerð kvaðst hann sennilega hafa verið hjá bókaranum sem hefði beðið hann að undirrita skýrslurnar. Hann hafi ekki komið að því að finna þessar tölur út. Ákærði var spurður hvort þessi fjögur fyrirtæki hefðu verið stofnuð og starfað undir einhverju sameiginlegu markmiði. Hann kvað þau ekki hafa sinnt sömu málefnum. Þá hafi hvert fyrirtæki um sig haft sína starfsstöð. Verjandinn spurði ákærða hvort hann teldi að hin afdregna staðgreiðsla að fjárhæð 193.667 krónur væri að fullu greidd og að greitt hefði verið á gjalddögum eða því sem næst. Ákærði svaraði báðum spurningunum játandi. Ákærði Einar gaf skýrslu hjá efnahagsbrotadeild ríkislögreglustjóra 15. ágúst 1997. Eftir að honum hafði verið kynnt kæra skattrannsóknarstjóra ríkisins á hendur forráðamönnum T-67 hf., m.a. vegna meintra brota á lögum um tekju- og eignarskatt, var honum kynnt framburðarskýrsla hans hjá skattrannsóknarstjóra ríkisins 4. mars 1996. Ákærði staðfesti undirritun sína og að rétt væri eftir honum haft. Honum var gerð grein fyrir að til staðar væri meint skuld vegna afdreginnar staðgreiðslu af launþegum félagsins og að rannsókn lögreglu snerist um þann þátt. Ákærða var kynnt að meðal fylgiskjala með skýrslu skattrannsóknarstjóra væri vottorð hlutafélagaskrár, dagsett 27. desember 1995, varðandi T-67 hf. Samkvæmt vottorðinu væri tilgangur rekstrar félagsins skráður matvælavinnsla, veitingarekstur o.fl. Enn fremur kæmi fram að ákærði Einar væri skráður prókúruhafi félagsins ásamt ákærða Árna og ákærði Georg væri skráður stjórnarformaður. Þá væru tveir nafngreindir menn skráðir meðstjórnendur. Ákærða var kynnt framangreint vottorð og spurður hvort um væri að ræða rétta heimild hvað varðaði starfsemi og stjórn félagsins. Hann staðfesti að vottorðið væri rétt heimild. Aðspurður hvert hefði verið verksvið hans hjá T-67 hf. kvaðst hann hafa tekið þátt í daglegum rekstri ásamt öðrum forráðamönnum félagsins. Hann var spurður hver hefði annast daglega fjármálastjórn félagsins. Ákærði kvaðst ásamt öðrum ákærðu hafa annast daglega fjármálastjórn. Ákærði var einnig spurður um verksvið stjórnarmanna T-67 hf., þ.e. ákærða Georgs og meðstjórnendanna. Hann kvað meðstjórnendurna hvergi hafa komið að rekstri félagsins, en kvaðst vísa til fyrri svara varðandi þátt ákærða Georgs. Ákærða voru kynnt staðfest ljósrit skilagreina vegna afdreginnar staðgreiðslu af launþegum í nafni T-67 hf. vegna greiðslutímabilanna ágúst til og með nóvember 1995. Hann var spurður á hverju skilagreinarnar hefðu byggst og hver hafi borið ábyrgð á gerð þeirra. Ákærði kvaðst ekki geta tjáð sig um þessar skýrslur. Þá var ákærða kynnt yfirlit RLR, dagsett 16. apríl 1997, yfir afdregna staðgreiðslu af hálfu T-67 hf. vegna greiðslutímabilanna ágúst til og með nóvember 1995 svo og greiðslustaða gagnvart innheimtumanni ríkissjóðs m.v. sama dag. Yfirlitið byggði á framangreindum skilagreinum afdreginnar staðgreiðslu opinberra gjalda af launþegum T-67 hf. og útskrift Gjaldheimtunnar í Reykjavík 16. apríl 1997, varðandi greiðslustöðu hvers greiðslutímabils. Í rannsókninni væri tekið tillit til heildargreiðslna vegna hvers greiðslutímabils um sig, hvort heldur þær væru færðar sem innborgun á höfuðstól skuldar eða á öðrum forsendum í bókhaldi innheimtumanns ríkissjóðs. Með vísan til þess sem að framan væri rakið væri það niðurstaða rannsóknarinnar að vangoldin afdregin staðgreiðsla af hálfu félagsins hefði, m.v. 16. apríl 1997, numið 193.667 krónum vegna ársins 1995. Eftir að ákærða höfðu verið kynnt tilvitnuð gögn málsins var hann spurður hvers vegna afdreginni staðgreiðslu samkvæmt framangreindu var ekki skilað til innheimtumanns ríkissjóðs og hver eða hverjir hefðu tekið ákvörðun um að ekki skyldi greitt. Ákærði kvaðst ekki geta tjáð sig um þessi atriði. Loks var ákærði spurður hvert það fé hefði runnið sem þannig var haldið eftir af afdreginni staðgreiðslu ársins 1995. Hann kvaðst ekki geta tjáð sig um þessi atriði. Við aðalmeðferð málsins var ákærða bent á að hann væri ásamt meðákærðu ákærður fyrir að hafa ekki staðið skil á staðgreiðslu opinberra gjalda vegna ágúst til og með nóvember 1995. Aðspurður hvort hann teldi sig þá ekki geta svarað því að þetta varðaði hann kvaðst hann hafa aflað sér gagna um málið og gæti upplýst um greiðslur miðað við þau gögn sem fyrir lægju. Hann kvaðst þó engu geta svarað varðandi greiðslur, hvort til staðar hafi verið inneignir eða hver hafi séð um hvað, en hann gæti farið yfir þær tölulegu upplýsingar sem búið væri að afla. Ákærða var gerð grein fyrir, í tilefni af því að hann hefði nefnt að hann hefði ekki komið nálægt rekstri félagsins, að borin myndu verða undir hann gögn er skilað var í nafni félagsins. Í fyrsta lagi væri um að ræða greiðsluseðil vegna tryggingagjalds sem virtist bera áritun hans. Ákærði kvað sér sýnast þetta vera undirskrift hans. Honum var bent á að hún bæri með sér að hann hafi haft aðra aðkomu að félaginu en þá að hann hefði ekki tengst rekstri þess. Ákærði kvaðst ekki muna glöggt eftir þessu tilviki, en væntanlega hafi hann verið beðinn um þetta af einhverjum og talið að prókúruhafi hefði rétt til þess. Ákærða var gerð grein fyrir að í öðru lagi væri um að ræða tryggingargjald vegna mars 1995. Aðspurður hvort hann kannaðist við nafnritun sína og einnig vegna apríl kvaðst hann gera það. Hann var spurður í ljósi þess að gögnin væru árituð af ákærðu Árna og Georg, hvernig þeir hefðu komið að rekstrinum. Ákærði kvað sér vera ókunnugt um það. Aðspurður hvort hann gæti gefið skýringu á áritun þeirra í þessu samhengi kvaðst hann ekki geta það. Ákærða var gerð grein fyrir að ákæruliðurinn lyti að því að ekki hafi verið staðin skil á staðgreiðslu opinberra gjalda vegna ágúst til og með nóvember 1995 og spurður hvort hann teldi sig geta skýrt þessi uppgjör. Ákærði kvaðst ekki geta skýrt nákvæmlega hvaða peningum var verið að skila, en hann gæti skýrt tölulegar upplýsingar frá tollstjóraembættinu. Ákærði kvað sér hafa tekist að afla gagna um þetta sem kæmu fram á dómskjali 68. Hann benti á að samkvæmt rannsókn efnahagsbrotadeildar ríkislögreglustjóra hefði afdregin staðgreiðsla opinberra gjalda samkvæmt skilagreinum vegna ágúst, september,október og nóvember 1995 numið samtals 293.175 krónum. Við rannsóknina hefði rannsóknari komist að því að greiddar hefðu verið 99.508 krónur. Mismunurinn væri 193.667 krónur sem ákært væri fyrir. Á blöðum sem fylgdu dómskjalinu og væru útprentanir frá tollstjóraembættinu kæmi fram að 25. september 1995 hefðu verið greiddar 161.858 krónur, sama dag hefðu verið greiddar 114.488 krónur, sama dag hefðu verið greiddar 99.142 krónur og loks sama dag hefðu verið greiddar 127.976 krónur. Þann 27. nóvember hefðu verið greiddar 100.000 krónur, 4. desember hefðu verið greiddar 56.311 krónur, sama dag hefðu verið greiddar 43.689 krónur, 13. desember s.á. hefðu verið greiddar 89.883 krónur, sama dag hefðu verið greiddar 121.963 krónur og enn sama dag hefðu verið greiddar 88.154 krónur. Þannig næmu þrjár síðustu greiðslurnar sem greiddar voru 13. desember um 400.000 krónum. Ef gögn sækjanda, sem hann lagði fram úr rannsókn málsins, væru skoðuð kæmu ekki í ljós neinar innborganir vegna nóvember, sem skila hefði átt í síðasta lagi 15. desember s.á. Skilað hafi verið 13. desember um 400.000 krónum, en ákært væri vegna nóvember fyrir 64.000 krónur. Af einhverjum ástæðum hafi rannsóknara ekki tekist að koma auga á þessar innborganir. Þarna hefðu samtals verið greiddar rúmar 1.003.000 krónur, en við rannsókn málsins hafi rannsóknari einungis komið auga á 99.508 krónur. Kvað ákærði sér virðast ástæðan vera að tollstjóraembættið hafi ráðstafað þessum fjárhæðum upp í önnur gjöld. Það breytti því ekki að það hafi verið greitt. Sem fyrr segir hafi engin gögn komið frá sækjanda. Greidd hafi verið rúm ein milljón króna, en ákæruvaldið hefði aðeins séð 1/10 hluta þeirrar fjárhæðar. Ragnar Björnsson viðskiptafræðingur kom fyrir dóminn. Vitninu var bent á að á bls. 15 í skýrslu skattrannsóknarstjóra segði að vangreidd staðgreiðsla hefði numið 682.339 krónum, þ.e. afdregin staðgreiðsla við upphaf rannsóknar. Innborganir væru sagðar 420.965 krónur og skuld 261.374 krónur. Á bls. 14 segði að greitt hefði verið inn á staðgreiðsluskuldina 18. janúar 1995 50.000 krónur og 19. s.m. 450.000 krónur. Vitnið var beðinn að útskýra hvað hafi verið greitt af álögum og dráttarvöxtum með þeim innborgunum sem þarna hefðu átt sér stað. Vitnið svaraði að væntanlega hafi mismuninum á 500 þúsundunum og 420 þúsundunum verið ráðstafað upp í eitthvað annað. Hann var spurður hvort hann gæti staðfest áritun sína á þeim skýrslum sem bæru það með sér að hann hefði unnið þær. Vitnið staðfesti að hann hefði unnið þessar skýrslur. Niðurstöður Ákærðu byggja frávísunarkröfu sína á því að rannsókn málsins hafi verið áfátt. Við þingfestingu málsins 24. júní 1998 beindi verjandinn þeim tilmælum til ákæruvaldsins að lögð yrðu fram gögn er sýndu álagningu gjalda á þau fyrirtæki sem í ákæru greinir, þar sem fram kæmu sundurliðun höfuðstóls, álags og dráttarvaxta svo og þær greiðslur sem inntar hefðu verið af hendi. Í þinghaldi í febrúar sl. var bókað eftir verjandanum að gögn þau sem lögð voru fram í næsta þinghaldi á undan frá tollstjóranum í Reykjavík væru ekki í samræmi við þá beiðni sem sett var fram við þingfestingu málsins. Áréttaði verjandinn að ósk hans lyti að því að aflað yrði gagna um álagningu virðisaukaskatts og staðgreiðslu opinberra gjalda frá stofnun félaganna og að gerð yrði grein fyrir greiðslum sem borist höfðu til innheimtumanna og hvernig þeim var ráðstafað. Verjandinn bendir á að þau gögn sem ákæruvaldið lagði fram hafi aðeins varðað virðisaukaskattinn og verið afar takmörkuð, en umbeðin gögn um staðgreiðslu opinberra gjalda hafi ekki verið lögð fram af hálfu ákæruvalds. Málið sé því svo illa upplýst að dómur verði ekki lagður á það. Það er álit dómsins að þau gögn sem ákæruvaldið aflaði og lagði fram varðandi sakarefni fyrri kafla ákæru séu svo skýr að með framlagningu þeirra hafi verið bætt úr hugsanlegum göllum rannsóknar er lýtur að I. kafla ákæru. Hvað varðar sakarefni síðari kafla ákæru er þess að geta að ákærðu öfluðu gagna og lögðu fram við meðferð málsins eftir að sýnt varð að ekki yrði um frekari gagnaöflun að ræða af hálfu ákæruvalds. Gögn þessi, sem lúta að greiðslum félaganna sem um getur í II. kafla ákæru á afdreginni staðgreiðslu opinberra gjalda, þykja liggja fyrir með nægjanlega skýrum hætti. Telur dómurinn að með framlagningu þeirra sé með viðhlítandi hætti bætt úr hugsanlegum göllum rannsóknarinnar að því er tekur til síðari kafla ákæru. Samkvæmt framansögðu verður kröfu ákærðu um að málinu verði vísað frá dómi synjað. I. A Samkvæmt 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1998 um virðisaukaskatt, sbr. 3. gr. laga nr. 42/1995 er það lýst refsivert að ef skattskyldur maður afhendir ekki á lögmæltum tíma virðisaukaskattskýrslu eða virðisaukaskatt sem hann hefur innheimt eða honum borið að innheimta. Af þessum lagaákvæðum leiðir að unnið verður til refsingar með því einu að láta ógert að standa skil á umræddum gjöldum, enda sé huglægum refsiskilyrðum fullnægt. Styðst þessi niðurstaða við dómaframkvæmd Hæstaréttar. Ekki er um það deilt í málinu að þegar virðisaukaskattskýrslunum var skilað fylgdi þeim ekki greiðsla. Í fyrri lið I. kafla ákæru er ákærðu gefið að sök að hafa ekki staðið skil á virðisaukaskatti hlutafélagsins K-67 hf. eins og þar er nánar lýst. Við rannsókn málsins á báðum rannsóknarstigum var framburður ákærðu á þá leið að þeir hafi allir komið að rekstri félagsins og sameiginlega borið ábyrgð á fjármálum þess. Þá hafi þeim verið kunnugt um vanskil skattgreiðslna af hálfu félagsins. Við meðferð málsins vildu þeir hins vegar ýmist ekki kannast við þessa ábyrgð sína eða þá að takmörkuðu leyti. Er þetta reifað í málavaxtalýsingu. Þannig hefur verið upplýst að ákærðu komu að gerð virðisaukaskattskýrslna og annarra skýrslna til innheimtumanna ríkissjóðs þótt bókari félagsins hafi annast um útreikning gjaldanna. Telur dómurinn að breyttur framburður ákærðu fyrir dómi að þessu leyti sé ótrúverðugur og er honum því hafnað. Ákærðu bar sem stjórnarmönnum í félaginu að afla sér vitneskju um rekstur þess, þar á meðal hver staða þess væri gagnvart tollstjóranum í Reykjavík hvað varðar virðisaukaskatt, sbr. 44. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög sem öðluðust gildi 1. janúar 1995. Geta ákærðu ekki borið fyrir sig að það hafi ekki verið í þeirra verkahring að annast greiðslur virðisaukaskatts, auk þess sem þeir voru í aðstöðu til að fylgjast með fjárhag félagsins. Með vísan til framanritaðs og framburðar vitnisins Birgis Sigmundssonar og með stoð í framburði vitnanna Ragnars Björnssonar og Jarþrúðar Jónasdóttur telur dómurinn að ákærðu allir beri refsiábyrgð á skilum þess virðisaukaskatts sem þessi ákæruliður lýtur að. Við ákvörðun vangoldins virðisaukaskatts hefur í dómaframkvæmd verið talið rétt að taka tillit til greiðslna skattaðila til innheimtumanns ríkissjóðs sem innheimtumaður kann að hafa ráðstafað til greiðslu álags, dráttarvaxta og eftir atvikum inn á aðrar skattskuldir, á þann hátt sem ákærða er hagfelldast, sbr. dóm Hæstaréttar í dómasafni 1997 bls. 2446 og dóm sama réttar 14. janúar 1999 í málinu nr. 246/1998. Í gögnum þeim sem lögð voru fram af hálfu ákæruvalds eftir þingfestingu málsins kemur fram að innborganir félagsins á virðisaukaskatti á tímabilinu 15. mars 1995 til 4. október s.á. námu samtals 3.108.863 krónum og dagana 26., 27. og 28. febrúar 1996 alls 1.648.718 krónum. Er gerð grein fyrir ráðstöfun þessara greiðslna í gögnunum. Þykja gögn um greiðslur þessar samkvæmt framansögðu liggja fyrir með nægjanlega skýrum hætti. Ákærðu er gefið að sök að hafa ekki staðið skil á virðisaukaskatti að fjárhæð 1.809.613 krónum, annars vegar vegna greiðslutímabilsins mars - apríl 1995 að upphæð 1.049.651 króna og hins vegar vegna maí - júní s.á. að upphæð 759.962 krónur. Samkvæmt framansögðu þykir rétt að þær greiðslur sem inntar voru af hendi eftir að fyrra greiðslutímabilinu lauk, þ.e. greiðslur í maí, júní og október 1995 og 26., 27. og 28. febrúar 1996, alls 2.584.857 krónur, komi til frádráttar vangoldnum virðisaukaskatti og á þann hátt sem ákærðu hefði verið hagfelldast. Leiðir það til þess að skattfjárhæð vegna þessara tveggja greiðslutímabila kvittast út. I. B og II. B Samkvæmt 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1998 um virðisaukaskatt, sbr. 3. gr. laga nr. 42/1995 er það lýst refsivert ef skattskyldur maður afhendir ekki á lögmæltum tíma virðisaukaskattskýrslu eða virðisaukaskatt sem hann hefur innheimt eða honum borið að innheimta. Samsvarandi ákvæði eru í 2. mgr. 30. gr. laga nr. 45/1987 um staðgreiðslu opinberra gjalda, sbr. 2. gr. laga nr. 42/1995, en þar er það lýst refsivert ef launagreiðandi innir ekki af hendi þær greiðslur vegna launamanna sem hann hefur haldið eftir eða honum bar að halda eftir. Af þessum ákvæðum tilvitnaðra laga leiðir að unnið verður til refsingar með því einu að láta ógert að standa skil á umræddum gjöldum, enda sé huglægum refsiskilyrðum fullnægt. Styðst þessi niðurstaða við dómaframkvæmd Hæstaréttar. Ekki er um það deilt að þegar virðisaukaskattskýrslunum var skilað, sbr. I. kafla B, fylgdi þeim ekki greiðsla. Hið sama á við varðandi innsendar skilagreinar varðandi afdregna staðgreiðslu opinberra gjalda, sbr. II. kafla B. Í B- lið I. kafla ákæru er ákærðu gefið að sök að hafa ekki staðið skil á virðisaukaskatti Íslensks framtaks hf. eins og nánar er lýst í ákæru. Í B- lið II. kafla ákærunnar er ákærðu gefið að sök að hafa ekki staðið skil á afdreginni staðgreiðslu launamanna félagsins svo sem nánar er lýst í ákæru. Við rannsókn málsins á báðum rannsóknarstigum var framburður ákærðu á þá leið að þeir hafi allir komið að rekstri félagsins og sameiginlega borið ábyrgð á fjármálum þess. Þá hafi þeim verið kunnugt um vanskil skattgreiðslna af hálfu félagsins. Við meðferð málsins vildu þeir hins vegar ýmist ekki kannast við þessa ábyrgð sína eða þá að takmörkuðu leyti. Er þetta reifað í málavaxtalýsingu. Þannig hefur verið upplýst að ákærðu komu að gerð skýrslna vegna virðisaukaskatts og staðgreiðslu opinberra gjalda svo og annarra skýrslna til innheimtumanna ríkissjóðs þótt bókari félagsins hafi annast um útreikning gjaldanna. Telur dómurinn að breyttur framburður ákærðu fyrir dómi að þessu leyti sé ótrúverðugur og er honum því hafnað. Ákærðu bar sem stjórnarmönnum í félaginu að afla sér vitneskju um rekstur þess, þar á meðal hver staða þess væri gagnvart tollstjóranum í Reykjavík hvað varðar virðisaukaskatt og Gjaldheimtunni í Reykjavík hvað varðar staðgreiðslu opinberra gjalda, sbr. 52. gr. hlutafélagalaga nr. 32/1978, sbr. nú 44. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög. Geta ákærðu ekki borið fyrir sig að það hafi ekki verið í þeirra verkahring að annast greiðslur virðisaukaskatts og staðgreiðslu opinberra gjalda, auk þess sem ráða má af gögnum málsins að þeir voru í aðstöðu til að fylgjast með fjárhag félagsins. Með vísan til framanritaðs og framburðar vitnisins Birgis Sigmundssonar og með stoð í framburði vitnanna Ragnars Björnssonar og Jarþrúðar Jónasdóttur telur dómurinn sannað að ákærðu allir beri refsiábyrgð á skilum þess virðisaukaskatts og þeirrar afdregnu staðgreiðslu opinberra gjalda sem ofangreindir ákæruliðir lúta að. Við ákvörðun vangoldins virðisaukaskatts og afdreginnar staðgreiðslu opinberra gjalda hefur í dómaframkvæmd verið talið rétt að taka tillit til greiðslna skattaðila til innheimtumanns ríkissjóðs sem innheimtumaður kann að hafa ráðstafað til greiðslu álags, dráttarvaxta og eftir atvikum inn á aðrar skattskuldir, á þann hátt sem ákærða er hagfelldast. Í gögnum þeim sem lögð voru fram af hálfu ákæruvalds eftir þingfestingu málsins kemur fram að innborganir félagsins á virðisaukaskatti til tollstjórans í Reykjavík á tímabilinu 5. október 1994 til 8. nóvember s.á. námu samtals 4.667.835 krónum, þar af endurgreiðsla vegna matarskatts 5. október 1.266.578 krónur. Er gerð grein fyrir ráðstöfun þessara greiðslna í gögnunum. Þykja gögn um greiðslur þessar samkvæmt framansögðu liggja fyrir með nægjanlega skýrum hætti. Í B- lið I. kafla ákæru er ákærðu gefið að sök að hafa ekki staðið skil á virðisaukaskatti að fjárhæð 790.289 krónur annars vegar vegna greiðslutímabilsins júlí - ágúst 1994 að upphæð 538.980 krónur og hins vegar vegna september - október s.á. að upphæð 251.309 krónur. Samkvæmt framansögðu þykir rétt að þær greiðslur sem inntar voru af hendi eftir að fyrra greiðslutímabilinu lauk, þ.e. greiðslur í október og nóvember 1994 alls 4.667.835 krónur, komi til frádráttar vangoldnum virðisaukaskatti og á þann hátt sem ákærðu hefði verið hagfelldast. Leiðir það til þess að fjárhæð virðisaukaskatts vegna þessara tveggja greiðslutímabila kvittast út. Í gögnum þeim sem ákærðu öfluðu og lögðu fram eftir þingfestingu málsins og ekki hefur verið hnekkt kemur fram að innborganir félagsins sem runnu til staðgreiðslu opinberra gjalda á tímabilinu 22. apríl 1994 til 3. ágúst s.á. námu alls 1.173.158 krónum. Er gerð grein fyrir ráðstöfun þessara greiðslna í gögnum málsins. Þykja gögn um greiðslur þessar liggja fyrir með nægjanlega skýrum hætti. Í B- lið II. kafla ákæru er ákærðu gefið að sök að hafa ekki staðið skil á afdreginni staðgreiðslu opinberra gjalda á tímabilinu apríl til og með ágúst 1994, samtals að fjárhæð 635.055 krónur. Eru fjárhæðirnar sundurliðaðar eftir mánuðum í ákæru. Rétt þykir samkvæmt því sem að framan greinir að greiðsla sú sem innt var af hendi eftir að fyrsta greiðslutímabilinu lauk, þ.e. greiðsla 4. maí 1994 að fjárhæð 113.716 krónur, komi til frádráttar vangoldinni staðgreiðslu aprílmánaðar s.á. á þann hátt sem ákærðu er hagfelldast, en það leiðir til þess að skuld vegna þess mánaðar kvittast út. Þá liggur fyrir að þann 3. júní 1998 eða rúmum þremur vikum fyrir útgáfu ákæru greiddu ákærðu f.h. félagsins 635.055 krónur, þ.e. sömu fjárhæð og greinir í þessum ákærulið. Að öllu virtu þykir verða að beita sömu sjónarmiðum og fyrr þannig að síðastgreindri fjárhæð verði ráðstafað á þann hátt sem ákærðu hefði verið hagfelldast vegna mánaðanna maí til og með ágúst 1994. Leiðir allt framanritað til þess að fjárhæð vangoldinnar afdreginnar staðgreiðslu kvittast út. II. A Samkvæmt 2. mgr. 30. gr. laga nr. 45/1987 um staðgreiðslu opinberra gjalda, sbr. 2. gr. laga nr. 42/1995, en þar er það lýst refsivert ef launagreiðandi innir ekki af hendi þær greiðslur vegna launamanna sem hann hefur haldið eftir eða honum bar að halda eftir. Af þessum ákvæðum laganna leiðir að unnið verður til refsingar með því einu að láta ógert að standa skil á umræddum gjöldum, enda sé huglægum refsiskilyrðum fullnægt. Ekki er um það deilt í málinu að þegar skýrslum og skilagreinum var skilað varðandi afdregna staðgreiðslu opinberra gjalda launamanna varðandi allt það tímabil sem þessi kafli ákæru tekur til fylgdi þeim ekki greiðsla. Í A- lið II. kafla ákærunnar er ákærðu gefið að sök að hafa ekki staðið skil á afdreginni staðgreiðslu launamanna hlutafélagsins P-67 hf. svo sem nánar er lýst í ákæru. Við rannsókn málsins á báðum rannsóknarstigum var framburður ákærðu á þá leið að þeir hafi allir komið að rekstri félagsins og sameiginlega borið ábyrgð á fjármálum þess. Þá hafi þeim verið kunnugt um vanskil skattgreiðslna af hálfu félagsins. Við meðferð málsins vildu þeir hins vegar ýmist ekki kannast við þessa ábyrgð sína eða þá að takmörkuðu leyti. Er þetta reifað í málavaxtalýsingu. Þannig hefur verið upplýst að ákærðu komu að gerð skýrslna vegna virðisaukaskatts og staðgreiðslu opinberra gjalda svo og annarra skýrslna til innheimtumanna ríkissjóðs þótt bókhaldari félagsins hafi annast um útreikning gjaldanna. Telur dómurinn að breyttur framburður ákærðu fyrir dómi að þessu leyti sé ótrúverðugur og er honum því hafnað. Ákærðu bar sem stjórnarmönnum í félaginu að afla sér vitneskju um rekstur þess, þar á meðal hver staða þess væri gagnvart Gjaldheimtunni í Reykjavík hvað varðar staðgreiðslu opinberra gjalda, sbr. 52. gr. hlutafélagalaga nr. 32/1978 og 68. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög sem öðluðust gildi 1. janúar 1995. Geta ákærðu ekki borið fyrir sig að það hafi ekki verið í þeirra verkahring að annast staðgreiðslu opinberra gjalda, auk þess sem ráðið verður af gögnum málsins að þeir voru í aðstöðu til að fylgjast með fjárhag félagsins. Með vísan til framanritaðs og framburðar vitnisins Birgis Sigmundssonar og með stoð í framburði vitnanna Ragnars Björnssonar og Jarþrúðar Jónasdóttur telur dómurinn sannað að ákærðu allir beri refsiábyrgð á skilum þeirrar afdregnu staðgreiðslu opinberra gjalda sem ofangreindur ákæruliður lýtur að. Við ákvörðun vangoldins virðisaukaskatts og afdreginnar staðgreiðslu opinberra gjalda hefur í dómaframkvæmd verið talið rétt að taka tillit til greiðslna skattaðila til innheimtumanns ríkissjóðs sem innheimtumaður kann að hafa ráðstafað til greiðslu álags, dráttarvaxta og eftir atvikum inn á aðrar skattskuldir, á þann hátt sem ákærða er hagfelldast. Á skjali sem lagt var fram af hálfu ákærðu eftir þingfestingu málsins og ekki hefur verið hnekkt kemur fram að þann 21. febrúar 1995 voru greiddar 153.787 krónur inn á staðgreiðslu opinberra gjalda sem ráðstafað var inn á vanskil ágúst- og septembermánaða 1994. Liggur samkvæmt framansögðu fyrir með nægjanlega skýrum hætti hvernig greiðslu þessari var ráðstafað. Verður og að ætla að greiðsla þessi hafi leitt til þess að ekki var ákært vegna þessara mánaða. Í A- lið II. kafla ákæru er ákærðu gefið að sök að hafa ekki staðið skil á afdreginni staðgreiðslu opinberra gjalda vegna október til og með desember 1994, samtals að fjárhæð 213.592 krónur, og vegna janúar til og með september 1995, samtals að upphæð 461.500 krónur. Fyrir liggur að þann 3. júní 1998 eða rúmum þremur vikum fyrir útgáfu ákæru greiddu ákærðu f.h. félagsins 154.568 krónur sem tekið var fram að væri greiðsla á höfuðstól þeirrar skuldar sem þessi ákæruliður tekur til hvað varðar júlí til og með september 1995. Með sama hætti greiddu ákærðu f.h. félagsins þann 19. s.m. 520.524 krónur sem tekið var fram að væri greiðsla á höfuðstól þeirrar skuldar sem þessi ákæruliður tekur til hvað varðar október 1994 til og með maí 1995. Að öllu virtu þykir verða að beita sömu sjónarmiðum og fyrr þannig að síðastgreindum fjárhæðum verði ráðstafað á þann hátt sem ákærðu hefði verið hagfelldast. Leiðir allt framanritað til þess að fjárhæð vangoldinnar afdreginnar staðgreiðslu P-67 hf. kvittast út. II. C Samkvæmt 2. mgr. 30. gr. laga nr. 45/1987 um staðgreiðslu opinberra gjalda, sbr. 2. gr. laga nr. 42/1995, en þar er það lýst refsivert ef launagreiðandi innir ekki af hendi þær greiðslur vegna launamanna sem hann hefur haldið eftir eða honum bar að halda eftir. Af þessum ákvæðum laganna leiðir að unnið verður til refsingar með því einu að láta ógert að standa skil á umræddum gjöldum, enda sé huglægum refsiskilyrðum fullnægt. Ekki er um það deilt að þegar skýrslum og skilagreinum var skilað varðandi afdregna staðgreiðslu opinberra gjalda launamanna varðandi það tímabil sem þessi kafli ákæru tekur til fylgdi þeim ekki greiðsla svo sem skýrslurnar bera með sér. Í C- lið II. kafla ákærunnar er ákærðu gefið að sök að hafa ekki staðið skil á afdreginni staðgreiðslu launamanna hlutafélagsins T-67 hf. svo sem nánar er lýst í ákæru. Við rannsókn málsins á báðum rannsóknarstigum var framburður ákærðu Guðjóns Ingva og Georgs á þá leið að þeir hafi allir komið að rekstri félagsins og borið ábyrgð á fjármálum þess. Við meðferð málsins vildu þeir hins vegar ýmist ekki kannast við þessa ábyrgð sína eða þá að takmörkuðu leyti. Er þetta reifað í málavaxtalýsingu. Þannig hefur verið upplýst að ákærðu komu að gerð skýrslna vegna virðisaukaskatts og staðgreiðslu opinberra gjalda svo og annarra skýrslna til innheimtumanna ríkissjóðs þótt bókhaldari félagsins hafi annast um útreikning gjaldanna. Telur dómurinn að breyttur framburður ákærðu fyrir dómi að þessu leyti sé ótrúverðugur og er honum því hafnað. Ákærðu Guðjóni Ingva og Georg bar sem framkvæmdastjóra og stjórnarformanni í félaginu að afla sér vitneskju um rekstur þess, þar á meðal hver staða þess væri gagnvart Gjaldheimtunni í Reykjavík hvað varðar staðgreiðslu opinberra gjalda, sbr. 44. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög sem öðluðust gildi 1. janúar 1995. Geta ákærðu ekki borið fyrir sig að það hafi ekki verið í þeirra verkahring að annast staðgreiðslu opinberra gjalda, auk þess sem gögn málsins benda til að þeir hafi verið í aðstöðu til að fylgjast með fjárhag félagsins. Með vísan til framanritaðs og framburðar vitnisins Birgis Sigmundssonar og með stoð í framburði vitnanna Ragnars Björnssonar og Jarþrúðar Jónasdóttur telur dómurinn sannað að ákærðu Guðjón Ingvi og Georg beri refsiábyrgð á skilum þeirrar afdregnu staðgreiðslu opinberra gjalda sem ofangreindur ákæruliður lýtur að. Ákærðu Árni og Einar voru prókúruhafar félagsins. Enda þótt framburður þeirra við rannsókn málsins á báðum rannsóknarstigum hafi ekki verið fjarri framburði ákærðu Guðjóns Ingva og Georgs varðandi aðkomu þeirra að félaginu telur dómurinn, í ljósi stöðu þeirra hjá félaginu og þess að þeim bar að lögum ekki skylda til að fylgjast með fjárhagsstöðu félagsins, varhugavert að gera þá refsiábyrga fyrir framangreindum skilum. Verða ákærðu Árni og Einar þegar af þeirri ástæðu sýknaðir af þessum ákærulið. Svo sem áður er að vikið hefur við ákvörðun vangoldins virðisaukaskatts og afdreginnar staðgreiðslu opinberra gjalda í dómaframkvæmd verið talið rétt að taka tillit til greiðslna skattaðila til innheimtumanns ríkissjóðs sem innheimtumaður kann að hafa ráðstafað til greiðslu álags, dráttarvaxta og eftir atvikum inn á aðrar skattskuldir, á þann hátt sem ákærða er hagfelldast. Í gögnum þeim sem lögð voru fram af hálfu ákærðu eftir þingfestingu málsins og ekki hefur verið hnekkt kemur fram að innborganir félagsins á afdreginni staðgreiðslu opinberra gjalda á tímabilinu 25. september 1995 til 13. desember s.á. námu alls 1.003.464 krónum. Er gerð grein fyrir ráðstöfun þessara greiðslna í gögnunum. Þykja gögn um greiðslur þessar samkvæmt framansögðu liggja fyrir með nægjanlega skýrum hætti. Í C- lið II. kafla ákæru er ákærðu gefið að sök að hafa ekki staðið skil á afdreginni staðgreiðslu opinberra gjalda vegna ágúst 1995 til og með nóvember s.á., samtals að fjárhæð 193.667 krónur. Samkvæmt framansögðu þykir rétt að heildarfjárhæðir ofangreindra greiðslna komi til frádráttar vangoldinni afdreginni staðgreiðslu opinberra gjalda og á þann hátt sem ákærðu hefði verið hagfelldast, enda liggur fyrir að þær voru inntar af hendi eftir að fyrsta og síðasta greiðslutímabili lauk. Leiðir það til þess að fjárhæð vangoldinnar afdreginnar staðgreiðslu T-67 hf. kvittast út. III. Samkvæmt því sem nú hefur verið rakið hefur verið komist að þeirri niðurstöðu að eftir að þeim greiðslum sem raktar hafa verið hefur verið ráðstafað með þeim hætti sem ákærðu hefði verið hagfelldast kvittist fjárhæðir þær sem í ákæru greinir í öllum tilvikum út. Leiðir það til þess að sýkna ber ákærðu af þeirri háttsemi sem þeim er gefin að sök í báðum köflum ákæru. Eftir þessum úrslitum verður allur sakarkostnaður, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærðu, Björgvins Þorsteinssonar hæstaréttarlögmanns, sem þykja hæfilega ákveðin 800.000 krónur, greiddur úr ríkissjóði. Uppkvaðning dómsins hefur dregist vegna umfangs málsins og starfsanna dómarans. Dómsorð: Allur sakarkostnaður, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærðu, Björgvins Þorsteinssonar hæstaréttarlögmanns, 800.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
|
Mál nr. 427/2013
|
Kærumál Aðför Útburðargerð
|
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu J um að G ehf. yrði borið út úr tilteknum eignarhluta í fasteign í H. Framlögð gögn voru talin misvísandi um það hvor aðila væri eigandi umrædds eignarhluta og ekki styðja að J væri eigandi hans og umráð G ehf. væru því heimildarlaus.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson, Benedikt Bogason og Helgi I. Jónsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 11. júní 2013 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 21. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 28. maí 2013 þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að varnaraðili yrði borinn út úr fasteigninni að Hvaleyrarbraut 22 í Hafnarfirði, auðkennd 01-0204 í fasteignaskrá, með beinni aðfarargerð. Kæruheimild er í 4. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989 um aðför. Sóknaraðili krefst þess að framangreind krafa sín verði tekin til greina, auk þess sem varnaraðila verði gert að greiða honum málskostnað í héraði og kærumálskostnað. Varnaraðili hefur sent réttinum greinargerð sem rituð er af fyrirsvarsmanni hans. Skilja verður málatilbúnað varnaraðila þannig að hann krefjist staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Auk þess hefur varnaraðili uppi skaðabótakröfur á hendur sóknaraðila „vegna afnotamissis af eign Gljúfrasels ehf. í eitt ár“ og „vegna óþæginda“ af málinu. Þær kröfur komast ekki að í máli um aðfararbeiðni sóknaraðila. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Ekki eru efni til að dæma kærumálskostnað. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Kærumálskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 92/2002
|
Ríkisstarfsmenn Embættismenn Laun
|
H var skipaður í starf rannsóknarlögreglumanns við embætti ríkislögreglustjóra til fimm ára árið 1997. Árið 1999 var þeirri ráðstöfun breytt og H falið að gegna störfum rannsóknarlögreglumanns við embætti lögreglustjórans í Reykjavík, með vísan til 36. gr. laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Eftir flutninginn fékk H greidd laun samkvæmt sama launaflokki og áður en missti sérstakt vaktaálag, sem greitt hafði verið hjá embætti ríkislögreglustjóra. Krafðist H þess fyrir dómi að fá greiddan þann launamismun sem af þessu leiddi. Talið var, að þrátt fyrir að umræddar greiðslur fælu ekki í sér viðveruskyldu þeirra lögreglumanna, sem þær þáðu, svo sem almennt gilti um bakvaktir, væru ekki næg efni til að hafna þeirri röksemd Í að lögreglumennirnir hafi, með því að þiggja greiðslurnar, undirgengist þá kvöð að vera undir það búnir að vera kallaðir út til vinnu utan reglulegs vinnutíma með skömmum fyrirvara. Við flutninginn til embættis lögreglustjórans í Reykjavík hafi H losnað undan þessari starfskvöð hjá ríkislögreglustjóra sem hann hafi þegið greiðslu fyrir. Hafi hann ekki átt rétt á slíkri greiðslu eftir að hann var kominn í hið nýja embætti, þar sem viðlíka kvöð hvíldi þá ekki á honum. Þótti því ekki unnt að líta svo á að H hafi lækkað í launum í skilningi 36. gr. laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Þá þótti ósannað af hálfu H að honum hafi verið lofað af hálfu embættis ríkislögreglustjóra að hann héldi umræddri álagsgreiðslu eftir flutning milli embættanna. Var dómur héraðsdóms um sýknu Í staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Gunnlaugur Claessen og Ingibjörg Benediktsdóttir. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 21. febrúar 2002. Hann krefst þess aðallega að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 740.228 krónur með vöxtum samkvæmt 7. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 frá 1. október 1999 til 2. desember sama árs, en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga frá þeim degi til 1. júlí 2001 og samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Til vara krefst áfrýjandi að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 458.132 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga af nánar tilgreindum fjárhæðum frá 1. nóvember 1999 til 1. júlí 2001, en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Að því frágengnu krefst áfrýjandi að stefndi verði dæmdur til að greiða sér aðra lægri fjárhæð með vöxtum eins og í aðalkröfu greinir. Í öllum tilvikum krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst þess aðallega að héraðsdómur verði staðfestur og sér dæmdur málskostnaður fyrir Hæstarétti. Til vara krefst hann þess að krafa áfrýjanda verði lækkuð og málskostnaður felldur niður. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Rétt er að aðilarnir beri hvor sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Mál þetta, sem dómtekið var 16. nóvember síðastliðinn, er höfðað 27. júní 2001 af Herði Sigurjónssyni, Skipasundi 45, Reykjavík, gegn embætti ríkislögreglustjóra, dóms- og kirkjumálaráðherra og fjármálaráðherra fyrir hönd ríkissjóðs. Stefnandi krefst aðallega, að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 740.228 krónur, auk vaxta samkvæmt 7. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 frá 1. október 1999 til 2. desember 1999, en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga frá þeim degi til 1. júlí 2001, en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Til vara krefst stefnandi, að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 458.132 krónur, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af 20.887 krónum frá l. nóvember 1999 til 1. desember 1999, af 41.774 krónum frá þeim degi til l. janúar 2000, af 62.661 krónum frá þeim degi til 1. febrúar 2000, af 85.924 krónum frá þeim degi til l. mars 2000, af 109.187 krónum frá þeim degi til til l. apríl 2000, af 132.450 krónum frá þeim degi til 1. maí 2000, af 155.713 krónum frá þeim degi til l. júní 2000, af 178.976 krónum frá þeim degi til l. júlí 2000, af 202.293 krónum frá þeim degi til l. ágúst 2000, af 225.502 krónum frá þeim degi til l. september 2000, af 248.765 krónum frá þeim degi til l. október 2000, af 272.028 krónum frá þeim degi til l. nóvember 2000, af 295.291 krónum frá þeim degi til l. desember 2000, af 318.554 krónum frá þeim degi til 1. janúar 2001, af 341.817 krónum frá þeim degi til l. febrúar 2001, af 365.080 krónum frá þeim degi til 1. mars 2001, af 388.343 krónum frá þeim degi til l. apríl 2001, af 411.606 krónum frá þeim degi til l. maí 2001, af 434.869 krónum frá þeim degi til l. júní 2001, af 458.132 krónum frá þeim degi til l. júlí 2001, en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Til þrautavara krefst stefnandi, að stefndi verði dæmdur til að greiða honum bætur að álitum með vöxtum samkvæmt 7. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 frá 1. október 1999 til 2. desember 1999, en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá þeim degi til 1. júlí 2001, en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Í öllum tilvikum er krafist, að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað. Stefndi krefst aðallega sýknu af öllum kröfum stefnanda og að stefnanda verði gert að greiða stefnda málskostnað samkvæmt mati dómsins, en til vara, að kröfur stefnanda verði lækkaðar og að málskostnaður verði í því tilviki látinn niður falla. I. Stefnandi var skipaður 15. júlí 1988 til að gegna starfi lögreglumanns við embætti sýslumannsins í Árnessýslu og bæjarfógetans á Selfossi og var sú skipun ótímabundin í samræmi við ákvæði þágildandi starfsmannalaga. Með bréfi dómsmálaráðuneytisins 20. desember 1995 fékk stefnandi launalaust leyfi hjá sýslumanninum í Árnessýslu frá 17. desember 1995. Fór stefnandi þá til starfa hjá rannsóknarlögreglu ríkisins og vann þar, uns embættið var lagt niður 30. júní 1997. Stefnandi var skipaður til þess að vera rannsóknarlögreglumaður við embætti ríkislögreglustjóra til fimm ára frá 1. júlí 1997 með bréfi dómsmálaráðuneytisins, dagsettu 2. júní sama ár. Starfaði hann þar frá þeim degi til september 1999, en þá fól ríkislögreglustjóri honum að gegna störfum rannsóknarlögreglumanns við embætti lögreglustjórans í Reykjavík frá 1. október 1999 með vísan til 36. gr. laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins nr. 70/1996. Á tímabilinu frá janúar til september 1999 fékk stefnandi greidd laun hjá embætti ríkislögreglustjóra samkvæmt launaflokki 077-7 og að auki greiddar 60 stundir með 45% vaktaálagi. Eftir að stefnandi hóf störf hjá embætti lögreglustjórans í Reykjavík, hefur hann áfram fengið greidd laun samkvæmt launaflokki 077-7, en ekki áðurnefnt vaktaálag, sem stefnandi telur sig eiga rétt á. Telur stefnandi sig hafa lækkað í launum við flutning á milli embætta um rúmlega tuttugu þúsund krónur á mánuði. Að beiðni lögmanns stefnanda reiknaði Jón Erlingur Þorláksson, tryggingafræðingur, ætlað vangreitt vaktaálag stefnanda frá því í september 1999 og til loka skipunartíma stefnanda í júní 2002. Er niðurstaða tryggingafræðingsins sú, að höfuðstólsverðamæti vangreidds vaktaálags fyrir allt tímabilið september 1999 til júní 2002 nemi 740.228 krónum. Með bréfi, dagsettu 10. febrúar 2000, var embætti lögreglustjórans í Reykjavík krafið um greiðslu launamismunarins út skipunartímann, auk dráttarvaxta samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 11. september 1999 og til greiðsludags, en þeirri kröfu var hafnað með bréfi 19. febrúar 2000. Höfðar stefnandi mál þetta, þar sem hann telur sig ekki hafa fengið þá leiðréttingu á launakjörum sínum, sem hann telur sig eiga rétt á, en greiðsluskyldu er mótmælt af hálfu stefnda. II. Stefnandi heldur því fram, að brotið hafi verið á honum, er hann var fluttur úr starfi hjá ríkislögreglustjóra og í starf hjá embætti lögreglustjórans í Reykjavík. Hafi stefnandi fengið greitt vaktaálag hjá ríkislögreglustjóra um hver mánaðamót, 60 stundir á mánuði á 45% vaktaálagi, óháð aukavinnu og vöktum, en fjárhæð greiðslunnar hafi miðast við ákvæði gildandi kjarasamnings á hverjum tíma. Það, að vaktaálag hafi verið greitt um hver mánaðamót, óháð sérstöku vinnuframlagi, telur stefnandi styðja fullyrðingu sína um, að vaktaálagið hafi verið greitt sem hluti af föstum launum. Stefndi geti ekki flutt stefnanda í lægra launað embætti bótalaust og réttlætt það með því að segja að minni kvaðir eða ábyrgð fylgi nýju starfi. Slíkur flutningur á starfsmanni í lægra launað embætti á miðjum skipunartíma sé ólöglegur og fari gegn ákvæði 2. mgr. 36. gr. laga nr. 70/1996. Hafi stefnandi mátt treysta því að lækka ekki í launum á skipunartímanum. Stefndi hafi þannig brotið gegn lögvörðum rétti stefnanda og beri að bæta honum tjón hans vegna þessa. Tjón stefnanda hafi verið reiknað út af tyggingafræðingi og grundvallist sá útreikningur á því, hvað stefnandi hefði fengið greitt í vaktaálag út tímabilið miðað við vaktaálag sem ákveðið hlutfall af föstum launum. Krefjist stefnandi greiðslu samkvæmt reiknuðu höfuðstólsverðmati ógreidds vaktaálags, auk dráttarvaxta frá þeim degi, er honum hafi verið falið að gegna starfi við embætti lögreglustjórans í Reykjavík, 1. október 1999. Verði ekki fallist á aðalkröfu stefnanda, telur stefnandi, með vísan til 2. mgr. 36. gr. laga nr. 70/1996, að greiða verði honum launamismuninn mánaðarlega, frá færslu hans í starfi og það sem eftir er skipunartímans. Verði ekki fallist á eingreiðslu, beri að greiða stefnanda, samfara mánaðarlegum launagreiðslum út skipunartímann, 60 stundir miðað við 45% vaktaálag, líkt og hann hafi fengið greitt í sínu fyrra starfi hjá ríkislögreglustjóra, eða bæta samsvarandi fjárhæð við laun hans í hverjum mánuði. Vaktaálag, sem krafist sé, reiknist 20.887 krónur á mánuði á tímabilinu október 1999 til desember 1999, en 23.263 krónur á mánuði fyrir janúar 2000 til desember 2000, sbr. útreikninga tryggingarfræðings. Nemi vangreitt vaktaálag fyrir tímabilið október 1999 til maí 2001 samtals 481.395 krónum. Stefnandi styður varakröfu og þrautavarakröfu að öðru leyti sömu málsástæðum og aðalkröfu. Stefndi byggir á því, að túlka beri 2. mgr. 36. gr. með þeim hætti, að skýra verði í hverju tilviki hvað geti fallið undir þá mismunargreiðslu, sem ákvæðið geri ráð fyrir. Til slíkrar mismunargreiðslu komi ekki, sé um jöfn laun að ræða. Séu jöfn laun í þessu það sama og óbreytt launakjör í skilningi 19. gr., 3. mgr. 30. gr. og l. mgr. 34. gr. laga nr. 70/1996, enda gefi lögskýringargögn án efa þá vísbendingu. Við skýringu á orðunum óbreytt launakjör í skilningi laga nr. 70/1996 sé nærtækast að leggja til grundvallar þann skilning, sem lagður sé í sama orðalag biðlaunaákvæðis 1. mgr. 34. gr. laga nr. 70/1996, þ.e. varðandi biðlaunagreiðslur til embættismanna, er heyra undir úrskurðarvald kjaranefndar. Að teknu tilliti til ummæla í lögskýringargögnum sé jafnframt rétt að líta til þeirrar dómvenju, sem myndast hafði um túlkun á 14. gr. eldri laga nr. 38/1954 og að taka verði tillit til fastrar ómældrar yfirvinnu. Aðrar fastar greiðslur, sem grundvallast ekki á ákvæðum kjarasamnings, hljóti að þurfa sérstakrar skoðunar við í hverju tilviki. Telji stefndi, að gera verði þá kröfu, að slíkar greiðslur séu ekki tilkomnar vegna sérstakra kvaða, tengdum skipulagi vinnunnar á tilteknum vinnustað, en svo hafi einmitt verið um þá álagstíma, sem stefnanda hafi verið greiddir mánaðarlega í starfi hans hjá ríkislögreglustjóra. Hafi greiðslurnar alfarið verið háðar sérstöku skipulagi vinnunnar hjá ríkislögreglustjóra og skyldum á þeim vinnustað. Um hafi verið að ræða óskilgreindar bakvaktir, sem stefnandi hafi staðið á þeim vinnustað vegna landsumboðs þess embættis. Álagsstundirnar hafi þannig verið greiddar vegna þess bakvaktaskipulags, sem gilti og gildi enn hjá ríkislögreglustjóra. Fyrirkomulag þetta eigi sér ekki beina stoð í kjarasamningi, en sé í reynd svipað fyrirkomulag og gilt hafi um vinnu lögreglumanna á fámennum stöðum, sbr. bókun 3 með kjarasamningi, undirrituðum þann 13. júlí 2001, og eigi sér stoð í kafla 2.7 í kjarasamningi. Sé umræddu fyrirkomulagi hjá ríkislögreglustjóra ekki til að dreifa vegna starfs stefnanda hjá embætti lögreglustjórans í Reykjavík. Þá byggir stefnandi einnig á því samkvæmt framanskráðu, að meginreglur laga og eðli máls mæli gegn því, að greiðslur, sem algerlega eru tengdar sérstöku skipulagi á fyrri vinnustað, geti verið lögvarðar á grundvelli 2. mgr. 36. gr., reyni á flutning í annað starf. Stefnandi byggi á því, að honum hafi verið tjáð við flutninginn, að hann héldi sömu launum og hann hafði við embætti ríkislögreglustjórans. Í stefnu sé ekki vísað til gagna um þetta, hver hafi tjáð honum svo eða hvenær. Í þessu efni víki stefnandi ekki sérstaklega að hinum umdeildu álagsgreiðslum. Verði að mótmæla því sem röngu og ósönnuðu, að eitthvert loforð hafi stofnast að því er varðar umræddar álagsgreiðslur. Hefði slíkt heldur ekki getað stofnað til réttar á grundvelli 2. mgr. 36. gr. að mati stefndu, en réttarstaða stefnanda og úrslit málsins ráðist af túlkun á því ákvæði. Enginn bindandi samningur hafi stofnast um að greiða stefnanda álagstíma við embætti lögreglustjórans í Reykjavík, en stefnandi beri sönnunarbyrði fyrir því. Verði ekki fallist á sýknu sé krafist lækkunar dómkrafna. Stefndi mótmælir upphafstíma dráttarvaxta með vísan til ákvæða III. kafla vaxtalaga, sbr. nú III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, en 9. gr. laganna, verði aðal- eða þrautavarakrafa stefnanda tekin til greina. Aðal- og þrautavarakröfu er mótmælt sérstaklega, þar sem hvergi séu uppfyllt skilyrði skaðabótareglna. Mæli ákvæði 2. mgr. 36. gr. fyrir um kröfu til launa, en ekki skaðabóta. Þótt fallist yrði á með stefnanda, að greiða hafi átt honum álagstímana 60 í starfi hans sem rannsóknarlögreglumanns hjá lögreglunni í Reykjavík, hafi engin skaðabótakrafa stofnast að lögum og efndatími þeirrar skyldu, sem leiða myndi af 2. mgr. 36. gr., væri ekki kominn fram í því tilviki, eins og leiði af skýru orðalagi hennar, en réttur á grundvelli hennar sé háður því, að vinnusambandið vari. Skipunartími stefnanda sé ekki liðinn undir lok og bótakrafan því háð ókomnum og óvissum skilyrðum. Hvergi sé í ákvæðinu eða annars staðar í lögum heimild til að greiða launamun með eingreiðslu í formi bóta, reiknaðra til núvirðis, og sé útreikningi tryggingafræðings því mótmælt sem þýðingarlausum. Hugsanlegt sé því að vísa eigi aðal- og þrautavarakröfu frá dómi vegna 26. gr. laga nr. 91/1991 og þess, að hún sé vanreifuð og málsgrundvöllur óljós og villandi. III. Samkvæmt 1. mgr. 36. gr. laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna getur stjórnvald, sem skipað hefur mann í embætti, flutt hann úr einu embætti í annað, enda heyri bæði embættin undir það. Þá segir í 2. mgr. greinarinnar, að flytjist maður í annað embætti samkvæmt 1. mgr., sem er lægra launað en fyrra embættið, skuli greiða honum launamismuninn þann tíma, sem eftir er af skipunartíma hans í fyrra embættinu. Svo sem áður greinir var stefnandi skipaður rannsóknarlögreglumaður við embætti ríkislögreglustjóra frá 1. júlí 1997, til fimm ára, með bréfi dómsmálaráðuneytisins, dagsettu 2. júní sama ár, en með bréfi ríkislögreglustjóra frá 1. september 1999 var þeirri ráðstöfun breytt og stefnandi skipaður til að vera rannsóknarlögreglumaður við embætti lögreglustjórans í Reykjavík frá 1. október 1999. Um heimild til þessarar ráðstöfunar er í bréfinu vísað til 36. gr. laga nr. 70/1996, sem áður er getið. Stefnandi fékk greidd laun hjá ríkislögreglustjóraembættinu samkvæmt launaflokki 077-7. Hélt hann þeim launum, er hann fluttist til lögreglustjórans í Reykjavík. Þá hefur hann fengið greidda tilfallandi yfirvinnu hjá því embætti á sama hátt og áður var hjá embætti ríkislögreglustjóra. Eftir flutninginn hefur stefnandi hins vegar ekki fengið greitt sérstakt vaktaálag, svo sem var hjá ríkislögreglustjóra frá 1. október 1997. Stefndi vísar um þörf fyrir greiðslu vaktaálagsins til landsumboðs ríkislögreglustjóra samkvæmt 5. gr. lögreglulaga nr. 90/1996, en samkvæmt 1. mgr. þeirrar lagagreinar er hlutverk ríkislögreglustjóra meðal annars að veita lögreglustjórum aðstoð og stuðning í lögreglustörfum og annast viðfangsefni, sem eðli máls samkvæmt eða aðstæðna vegna kalla á miðstýringu eða samhæfingu á landsvísu eða samstarf við lögreglu í öðru landi, svo og að hafa með höndum yfirstjórn eða gefa fyrirmæli um framkvæmd einstakra löggæsluverkefna, sem krefjast viðamikils undirbúnings eða þátttöku lögreglumanna úr fleiri en einu umdæmi, sbr. f., g. og h. lið lagagreinarinnar. Hafi álagsgreiðslurnar verið teknar upp í tilraunaskyni gegn því að starfsmenn sameinuðust um að leysa úr útköllum með sameiginlegri ábyrgð, í stað þess að tekið yrði upp sérstakt kerfi bakvakta (gæsluvakta) utan reglulegs dagvinnutíma. Feli þessar greiðslur í sér skyldu stefnanda til að vera búinn undir að vera kallaður út til vinnu fyrirvaralaust utan reglulegs vinnutíma. Er mótmælt sem rangri þeirri fullyrðingu stefnanda, að engar kvaðir hafi fylgt þessari greiðslu og að hún hafi verið ákveðin sem föst launauppbót, til að vega upp á móti launaskerðingu, sem stefnandi telji, að margir rannsóknarlögreglumenn hjá rannsóknarlögreglu ríkisins hafi orðið fyrir. Geti hver og einn lögreglumaður óskað eftir að vera ekki undir þá kvöð settur að koma til vinnu fyrirvaralaust utan reglulegs vinnutíma og myndi þá greiðslan falla niður. Á sama hátt geti ríkislögreglustjóri sagt þessu fyrirkomulagi bakvakta upp með þeim fyrirvara, sem leiði af lögum og kjarasamningum. Á það hafi hins vegar ekki reynt og séu þessar greiðslur enn við lýði hjá embættinu. Fyrir liggur í málinu ,,tillaga” yfirmanna hjá ríkislögreglustjóra um áðurnefnt vaktálag frá 15. nóvember 1997. Segir þar meðal annars, að hún byggi á, að greidd sé þóknun fyrir álag og óhagræði, sem fylgir því að þurfa hugsanlega að fara, án fyrirvara, til starfa fjarri heimili og starfstöð um óákveðinn tíma, en fyrir þetta þurfi ekki að greiða sérstaklega, þar sem starfsmenn séu lögum samkvæmt skyldugir til að vinna yfirvinnu að ákveðnu marki og í kjarasamningum sé samið um greiðslu fyrir yfirvinnu og útkall utan dagvinnu. Sé lagt til að nefna þetta þóknun, sem í greiðslu miðist við ákveðinn fjölda klukkustunda á 45% álagi. Ekki sé þörf bakvaktar fyrir embættið, auk þess sem slíkt mundi baka óþarfa álag og óhagræði fyrir starfsmenn. Þetta myndi ekki bakvaktarfyrirkomulag, heldur sé eingöngu til hagræðingar fyrir starfsmennina sjálfa, þannig að þeir geti búið sig undir yfirvinnu með þessum hætti, svo langt sem það nái, því auðvitað ráðist þetta allt af verkefninu hverju sinni, eðli þess og umfangi. Kostir við þetta fyrirkomulag eru sagðir þeir í fyrsta lagi, að lögreglumennirnir séu ekki bundnir sérstaklega utan daglegs vinnutíma, í öðru lagi, að um ódýrari kost sé að ræða en bakvaktarkerfi, í þriðja lagi, að þetta leiði ekki til þess, að starfsmenn ávinni sér rétt til þess að taka út frí í stað greiðslu, svo sem verið hafi með bakvaktarfyrirkomulaginu, og í fjórða lagi, að með þessum greiðslum verði kjör og laun lögreglufulltrúa og rannsóknarlögreglumanna hjá ríkislögreglustjóra ekki lakari en annarsstaðar. Ljóst er, að rökstuðningur þessi fyrir umræddu vaktafyrirkomulagi hefur verið settur á blað, eftir að það var komið til framkvæmda, en gera verður ráð fyrir, að sömu sjónarmið og þau, sem þar koma fram, hafi verið lögð til grundvallar þeirri ákvörðun embættisins. Ákvörðun ríkislögreglustjóra um að greiða lögreglumönnum mánaðarlega umrætt vaktaálag var tekin einhliða af hálfu embættisins og er þar því hvorki um að ræða lögbundinn né samningsbundinn rétt þeirra til greiðslnanna. Að baki ákvörðuninni lágu ýmsar ástæður, sem gerð hefur verið grein fyrir hér að framan. Þrátt fyrir að þessar greiðslur feli ekki í sér viðveruskyldu þeirra lögreglumanna, sem þær þiggja, svo sem almennt gildir um bakvaktir, þykja ekki vera næg efni til að hafna þeirri röksemd stefnda, að lögreglumennirnir hafi, með því að þiggja greiðslurnar, undirgengist þá kvöð að vera undir það búnir að vera kallaðir út til vinnu utan reglulegs vinnutíma með skömmum fyrirvara. Þykir þar engu breyta þótt mismunandi hafi verið milli lögreglumanna, hversu oft þeir hafa verið kallaðir út utan venjulegs vinnutíma og að hjá sumum þeirra hafi aldrei reynt á það. Við flutninginn til embættis lögreglustjórans í Reykjavík losnaði stefnandi undan þeirri starfskvöð hjá ríkislögreglustjóra, sem að ofan greinir og hann þáði greiðslu fyrir. Átti hann ekki rétt á slíkri greiðslu, eftir að hann var kominn í hið nýja embætti, þar sem viðlíka kvöð hvíldi þá ekki á honum. Ber að árétta í þessu sambandi, að hér er hvorki um lögbundinn né samningsbundinn rétt stefnanda til nefndrar greiðslu að ræða. Þá verður jafnframt að telja, að hún sé bundin við lögreglumenn við embætti ríkislögreglustjóra samkvæmt ákvörðun þess embættis. Þykir því eigi unnt að líta svo á, að stefnandi hafi lækkað í launum í skilningi 2. mgr. 36. gr. laga nr. 70/1996 við að flytjast í annað embætti, en óumdeilt er, að stefnandi hélt þar óbreyttum kjörum að öðru leyti en varðar það ágreiningsefni, er hér um ræðir. Að lokum er ósannað af hálfu stefnanda, að honum hafi verið lofað af hálfu embættis ríkislögreglustjóra, að hann héldi umræddri álagsgreiðslu eftir flutning milli embættanna. Samkvæmt framansögðu ber að sýkna stefnda af kröfum stefnanda í máli þessu, en eftir atvikum þykir rétt, að málskostnaður milli þeirra falli niður. Dóminn kvað upp Helgi I. Jónsson héraðsdómari. Dómsorð: Stefndi, íslenska ríkið, er sýknaður af kröfum stefnanda, Harðar Sigurjónssonar, í máli þessu. Málskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 6/2008
|
Kærumál Aðför Gjaldþrotaskipti Skuldajöfnuður
|
Bú S var tekið til gjaldþrotaskipta árið 1992 en skiptum lauk 1996 og var Í forveri G, meðal kröfuhafa í búið. Skiptin voru endurupptekin og veitti skiptastjóri þrotabúsins S heimild til að reka dómsmál gegn G til hagsbóta fyrir þrotabúið en á eigin reikning. Lauk því máli svo að G var dæmdur til að greiða þrotabúi S tilgreinda fjárhæð ásamt 1.500.000 krónum í málskostnað. Var gert fjárnám hjá G að kröfu S vegna fyrrnefnds málskostnaðar, en G taldi að krafan hefði verið greidd með skuldajöfnuði við kröfur sem G lýsti í þrotabú S. Talið var að þar sem S hafði rekið umrætt dómsmál á eigin kostnað, en til hagsbóta fyrir þrotabúið, bæri honum greiðsla málskostnaðarins úr hendi G og henni yrði ekki að réttu skuldajafnað við lýstar kröfur, sbr. 100. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Var hin umþrætta fjárnámsgerð því staðfest.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 20. desember 2007, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 7. janúar 2008. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 7. desember 2007, þar sem staðfest var fjárnám sem sýslumaðurinn í Reykjavík gerði hjá sóknaraðila að kröfu varnaraðila 21. september 2007. Kæruheimild er í 3. mgr. 95. gr. laga nr. 90/1989 um aðför. Sóknaraðili krefst þess að ofangreint fjárnám verði fellt úr gildi. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Glitnir banki hf., greiði varnaraðila, Sigurði Pétri Haukssyni, 150.000 krónur í kærumálskostnað. Í málinu, sem tekið var til úrskurðar 22. nóvember sl., krefst sóknaraðili, Glitnir banki hf., [kt.], Kirkjusandi 2, Reykjavík, þess að aðför sem fram fór hjá honum 21. september sl. að kröfu varnaraðila, Sigurðar P. Haukssonar, [kt.], Espigerði 6, Reykjavík, verði ógilt. Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar. Varnaraðili krefst þess að ákvörðun sýslumanns verði staðfest. Þá krefst hann þess að sóknaraðili verði dæmdur til greiðslu málskostnaðar, en tekið verði tillit til að varnaraðili er ekki virðisaukaskattskyldur. Þá er þess krafist að hafnað verði í úrskurði héraðsdóms að málskot til Hæstaréttar fresti frekari fullnustuaðgerðum. I Með aðfararbeiðni dags. 31. júlí 2007 krafðist varnaraðili þess að fjárnám yrði gert hjá sóknaraðila fyrir kr. 1.500.000 ásamt dráttarvöxtum og kostnaði samkvæmt Hæstaréttardómi frá 15. apríl 2003 í málinu nr. 461/2002. Við fyrirtöku aðfararbeiðninnar 13. september lýsti lögmaður sóknaraðila því yfir að krafan væri greidd með skuldajöfnuði. Var málinu frestað til 17. sama mánaðar og aftur til föstudaginn 21. september 2007. Í bókun sýslumanns kemur fram að fulltrúi sýslumanns telji að fyrirsvarsmaður sóknaraðila hafi ekki fært nægar sönnur fyrir fullyrðingu sinni um að krafan hafi verið greidd. Krafan nái því fram að ganga. Var fjárnám gert fyrir kröfu varnaraðila í innistæðu á bankareikningi í eigu sóknaraðila. Með Hæstaréttardóminum frá 15. apríl 2003 var Íslandsbanki hf., forveri sóknaraðila, meðal annars dæmdur til að greiða varnaraðila samtals kr. 851.253 krónur auk vaxta, sem kveðið er á um í forsendum dómsins að renni í þrotabú hans, og málskostnað að fjárhæð 1.500.000 krónur. Í hæstaréttardómnum kemur fram að bú varnaraðila hafi verið tekið til gjaldþrotaskipta 14. maí 1992 en skiptum lokið 30. september 1996. Skiptin hafi síðan verið endurupptekin af bústjóra í tilefni dómsmálsins og 23. janúar 2001 hafi skiptastjóri veitt varnaraðila umboð til málshöfðunar fyrir eigin reikning. Fyrir liggur að skiptum á búi varnaraðila hefur ekki verið lokið og að nýr skiptastjóri var skipaður 10. október sl. Meðal gagna málsins er bréf sóknaraðila til lögmanns varnaraðila dags. 22. apríl 2003 þar sem lýst er yfir skuldajöfnuði að því er varðar málskostnaðarkröfu varnaraðila, með „samþykktum og viðurkenndum kröfum bankans á hendur Sigurði, samtals að fjárhæð kr. 13.476.309,- að viðbættum vöxtum.“ Þá er meðal gagna málsins yfirlýsing skiptastjóra, dags. 29. sama mánaðar þar sem skiptastjóri lýsir því yfir að þær fjárkröfur búsins á hendur Íslandsbanka hf. sem leiða af dómi Hæstaréttar Íslands í málinu nr. 461/2002 og sæta ekki skuldajöfnuði af hálfu bankans séu framseldar lögmanni varnaraðila, Halldórs H. Backman, til uppgjörs á málskostnaði, sbr. 1. mgr. 130. gr. laga nr. 21/1991, allt að frádregnum kr. 150.000 sem skuli renna til búsins. Einnig er meðal gagna málsins umboð varnaraðila til Halldórs H. Backman hdl. dags. 9. maí 2003 til að annast gæslu hagsmuna hans vegna bankaviðskipta við Íslandsbanka hf. Rakið er hvað í umboðinu felst. Þá segir „Í umboðinu felst einnig sérstök heimild af minni hálfu til að framangreindur lögmaður og Sigurmar K. Albertsson hrl. taki við greiðslum fyrir mína hönd sem leiða af dómi Hæstaréttar Íslands í máli 461/2002 og sæta ekki skuldajöfnuði af hálfu Íslandsbanka hf., enda séu slíkar greiðslur til uppgjörs á málskostnaði skv. 1. sbr. 2. mgr. 130. gr. laga nr. 21/1991.“ II Sóknaraðili byggir á því að krafan sem gert var fjárnám fyrir 21. september sl. hafi verið greidd með skuldajöfnuði. Kröfurnar hafi verið hæfar til að mætast og önnur skilyrði 100. gr. gjaldþrotaskiptalaga nr. 21/1991 og almenns kröfuréttar fyrir skuldajöfnuði hafi verið uppfyllt. Engin mótmæli hafi komið fram við skuldajöfnuði af hálfu lögmanna varnaraðila eða frá honum sjálfum en þeim hafi sannanlega verið kunnugt um yfirlýsingu bankans þar að lútandi, sbr. umboð til lögmanna 9. maí 2003. Það að lögmenn varnaraðila gerðu enga gangskör að innheimtu málskostnaðarkröfunnar og tómlæti varnaraðila við innheimtu sé til vitnis um að enginn grundvöllur sé fyrir kröfunni. Þess finnist heldur engin merki að þrotabú varnaraðila hafi við uppsögu margnefnds dóms eða síðar haft uppi athugasemdir við skuldajafnaðarkröfunni en ljóst sé að skiptastjóra hafi verið kunnugt um greiðslumátann. Eindregnar vísbendingar séu um réttmæti staðhæfinga sóknaraðila um skuldajöfnuð. Gögn skorti hins vegar frá skiptastjóra en hann verði tæpast látinn bera hallann af vanköntum á starfa opinbers sýslunarmanns. Sóknaraðili byggir einnig á að varnaraðila skorti umboð til reksturs málsins þar sem bú hans sé enn undir skiptum. Í málavaxtalýsingu í dómi Hæstaréttar komi fram að skiptin hafi verið endurupptekin. Hvorki skiptastjóri né varnaraðili hafi sýnt fram á að skiptum hafi verið lokið eftir það tímamark. Aðfararbeiðni verði að telja upphaf nýs málareksturs sem þrotabú verði að samþykkja enda beri það kostnað og taki við greiðslum ef til komi. Jafnframt þýði það að gagnkröfur bankans séu ófyrndar og takist ekki sönnun fyrir skuldajöfnuði í kjölfar dóms Hæstaréttar 2003 þá gefi sóknaraðili þá yfirlýsingu einfaldlega út á ný gagnvart þeirri kröfu sem nú sé uppi af hálfu varnaraðila. Sóknaraðili styður kröfu um málskostnað við 96. gr. aðfararlaga nr. 90/1989. III Varnaraðili mótmælir því að lagaskilyrði séu fyrir að sóknaraðili geti skuldajafnað málskostnaði í hæstaréttarmáli nr. 461/2002. Samkvæmt 100. gr. laga um gjaldþrotaskipti nr. 21/1991, sé réttur til skuldajafnaðar háður því að kröfuhafi eignist kröfu til skuldajafnaðar áður en þrír mánuðir voru til frestdags enda hafi krafa þrotabús á hendur honum orðið til fyrir frestdag. Krafa á hendur sóknaraðila hafi stofnast löngu eftir frestdag og sé til komin vegna málareksturs varnaraðila á hendur sóknaraðila. Ákvæði laga um gjaldþrotaskipti heimili því ekki skuldajöfnuð á grundvelli 100. gr. Varnaraðili hafi fengið heimild þrotabús til að höfða mál á hendur sóknaraðila. Hafi dómkröfur varnaraðila verið teknar til greina að stórum hluta og honum tildæmdur málskostnaður úr hendi sóknaraðila. Samkvæmt 143. laga um gjaldþrotaskipti sé þeim sem gert sé að sæta riftun og greiða þrotabúi fé skv. 142. gr. eða öðrum ákvæðum þessara laga eða afhenda þrotabúinu verðmæti skv. 144. gr. skylt að inna sína greiðslu af hendi til þrotabúsins án tillits til þess hvenær úthlutun fari fram úr búinu. Skuli honum heimilt að koma að upphaflegri fjárkröfu sinni á hendur þrotabúinu og njóta jafnrar stöðu við aðra lánardrottna sem hafi jafnréttháar kröfur. Samkvæmt þessu gildi sú almenna regla að greiðslur kröfuhafa til þrotabús vegna riftunarmála eða annarra atvika sem verði eftir frestdag skuli inntar af hendi án tillits til gagnkrafna á hendur þrotabúinu. Af þessu leiði að sóknaraðili verði að greiða umræddan málskostnað til varnaraðila í samræmi við dómskyldu sína. Ljóst sé að varnaraðili hafi fengið heimild þrotabús síns til höfðunar máls á hendur sóknaraðila, sbr. 130. gr. i.f. laga um gjaldþrotaskipti, sem kveði á um að hafi lánardrottinn eða þrotamaður tekið að sér hagsmuni þrotabúsins skv. 1. eða 2. mgr. geti skiptastjóri hvenær sem er tekið við þeim á ný, enda greiði þá þrotabúið hlutaðeiganda um leið þann kostnað sem hafi fallið til af þessum sökum. Af þessu leiði að ávinningur af málsókn í þágu þrotabús sé háður því að sá sem standi að málsókn í þágu þrotabús verði áður gerður skaðlaus af málarekstrinum. Greiðsla á málskostnaðarskuld sóknaraðila renni því ekki til þrotabúsins nema að því marki sem þrotabúið hafi haldið varnaraðila skaðlausum af málarekstrinum gegn sóknaraðila sbr. áðurgreind 130. gr. laga um gjaldþrotaskipti. Að því marki sem greiðslan rynni í þrotabúið kæmi hún því til úthlutunar í samræmi við lögmælta réttindaröð krafna í búið og gengi kostnaður varnaraðila við málsóknina framar öðrum kröfum. Í samræmi við framangreint séu kröfurnar ekki af sömu rót runnar og skilyrði skorti til að sóknaraðili geti skuldajafnað hinum tildæmda málskostnaði við kröfur sínar á hendur varnaraðila eins og á standi. Beri því að staðfesta fjárnámsgerðina. IV Fyrir liggur að bú varnaraðila var tekið til gjaldþrotaskipta 14. maí 1992 og lauk þeim skiptum 30. september 1996. Skiptin voru endurupptekin og þann 23. janúar 2001 veitti skiptastjóri varnaraðila umboð til málshöfðunar á hendur Íslandsbanka hf., forvera sóknaraðila, fyrir hönd þrotabúsins, en fyrir eigin reikning. Hinn 31. janúar 2001 höfðaði varnaraðili mál á hendur Íslandsbanka hf. Dómi í því máli var áfrýjað til Hæstaréttar Íslands og var Íslandsbanki hf. með dómi réttarins í málinu nr. 461/2002 frá 15. apríl 2003 m.a. dæmdur til að greiða varnaraðila 1.500.000 krónur í málskostnað. Þann 22. apríl 2003 lýsti Íslandsbanki hf. yfir skuldajöfnuði gagnvart málskostnaðarkröfunni með samþykktum og viðurkenndum kröfum bankans á hendur varnaraðila, samtals að fjárhæð kr. 13.476.309 að viðbættum vöxtum. Þann 21. september sl. fór fram hjá sýslumanninum í Reykjavík, að kröfu varnaraðila, aðför í eigum sóknaraðila til tryggingar málskostnaðarkröfu varnaraðila samkvæmt dóminum, ásamt dráttarvöxtum og kostnaði. Samkvæmt 100. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti er það skilyrði fyrir skuldajöfnuði að lánardrottinn hafi eignast kröfuna, sem hann hyggst nota til skuldajafnaðar, áður en þrír mánuðir voru til frestdags. Þá er það einnig tímalegt skilyrði, að krafa þrotabúsins á hendur honum hafi orðið til fyrir frestdag. Þannig falla utan við reglur gjaldþrotaskiptalaganna um skuldajöfnuð bæði kröfur sem þrotabúið sjálft eignast eftir upphaf skipta og kröfur þrotamanns sem ekki renna til þrotabúsins. Fyrir liggur að kröfur sóknaraðila á hendur varnaraðila stofnuðust áður en þrír mánuðir voru til frestdags. Hins vegar stofnaðist krafa varnaraðila á hendur sóknaraðila undir búskiptunum, en eins og áður greinir fór varnaraðili með málið gegn sóknaraðila í umboði búsins. Þar sem fyrir liggur samkvæmt því að krafa þrotabúsins á hendur sóknaraðila stofnaðist eftir frestdag, voru þegar af þeirri ástæðu ekki lagaskilyrði fyrir hendi, fyrir skuldajöfnuði þeim sem sóknaraðili byggir á. Breytir því engu þó að yfirlýsingunni um skuldajöfnuð hafi ekki verið mótmælt. Um umboð það sem varnaraðili fékk til málarekstursins gegn Íslandsbanka hf. liggur ekkert annað fyrir en það sem fram kemur í dómi Hæstaréttar frá 15. apríl 2003, en þar segir að þann 23. janúar 2001 hafi skiptastjóri veitt varnaraðila umboð til málshöfðunar fyrir hönd þrotabúsins. Ljóst er að umboðið hefur verið veitt á grundvelli heimildar í 130. gr. laga nr. 21/1991. Það er mat dómsins að umboð sem veitt er á grundvelli ákvæðisins nái óhjákvæmilega, ef ekki er annað tekið fram, til allra nauðsynlegra aðgerða til að halda uppi þeim hagsmunum þrotabúsins sem það varðar, þar með talið aðgerðir til fullnustu dóms og málareksturs sem af kann að hljótast enda ber sá sem tekið hefur að sér að halda hagsmunum þrotabúsins uppi kostnað og áhættu af aðgerðum sínum. En á það er að líta að samkvæmt 3. mgr. 130. gr. getur skiptastjóri hvenær sem er tekið við hagsmununum á ný, að því tilskildu að þrotabúið greiði þann kostnað sem til hefur fallið. Hin umþrætta aðför var eins og áður greinir gerð til tryggingar málskostnaði sem varnaraðila var dæmdur með dómi Hæstaréttar frá 15. apríl 2003. Í forsendum dómsins kemur fram að með málskostnaðurinn sé málskostnaður fyrir héraði, þar með talinn matskostnaður, og fyrir Hæstarétti. Sá sem tapar máli í öllu verulegu skal að jafnaði dæmdur til að greiða gagnaðila sínum málskostnað, þ.e. þau útgjöld sem hann hefur haft af málarekstrinum. Varnaraðili máls þessa fékk leyfi skiptastjóra til málarekstursins gegn Íslandsbanka hf., fyrir eigin reikning. Af 130. gr. laga 21/1991 i.f. leiðir að ávinningur þrotabús af málsókn er háður því að kostnaður vegna hennar hafi áður verið greiddur. Þannig gengur það fyrir ávinningi þrotabús af málssókn að halda þeim skaðlausum sem haldið hefur uppi hagsmunum þrotabúsins. Málskostnaður sá sem um ræðir var tildæmdur varnaraðila og rann þannig ekki til þrotabúsins eins og skuld sú sem sóknaraðili var dæmdur til að greiða varnaraðila og sérstaklega var kveðið á um í forsendum Hæstaréttardómsins að rynni til búsins. Enda ekki um það að ræða að þrotabúið hafi haldið varnaraðila skaðlausum af málarekstrinum. Samkvæmt öllu framangreindu verður hin umþrætta aðfargerð staðfest. Samkvæmt 2. mgr. 95. gr. 31/1990 frestar málsskot úrskurðar samkvæmt 15. kafla laganna ekki frekari fullnustuaðgerðum, nema fallist hafi verið á kröfu þess efnis í úrskurðinum. Ekki er í málinu höfð uppi krafa um að úrskurður fresti frekari fullnustugerðum. Kemur krafa um að kröfu þar að lútandi verði hafnað því ekki til álita. Eftir niðurstöðu málsins verður sóknaraðili dæmdur til að greiða varnaraðila 230.000 krónur í málskostnað að teknu tilliti til virðisaukaskatts. Þorgerður Erlendsdóttir héraðsdómari kveður upp úrskurðinn. Úrskurðarorð: Aðför sem fram fór hjá sóknaraðila, Glitni banka hf., þann 21. september 2007, að kröfu varnaraðila, Sigurðar P. Haukssonar, er staðfest. Sóknaraðili greiði varnaraðila 230.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 380/2007
|
Frelsissvipting Kynferðisbrot Líkamsárás Sakhæfi Skaðabætur
|
X var ákærður fyrir frelsissviptingu, stórfellda líkamsárás og kynferðisbrot gagnvart sambúðarkonu sinni Y. Í málinu byggði X sýknukröfu sína á því að skilyrði 15. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 um sakhæfi væru ekki uppfyllt. Hefði hann orðið fyrir slysi árið 1999 sem hafi leitt til framheilaskaða og taldi hann að af þeim sökum hafi andlegu ástandi hans verið svo háttað þegar atvik málsins urðu í byrjun desember 2006 að hann hafi verið alls ófær um að stjórna gerðum sínum. Eftir uppkvaðningu héraðsdóms voru að kröfu X dómkvaddir tveir sérfróðir menn til að leggja mat á hvort X hefði orðið fyrir framheilaskaða í slysi 1999, hvort sá áverki hefði haft áhrif á sakhæfi hans samkvæmt 15. gr. laga nr. 19/1940 og hvort refsing gæti borið árangur samkvæmt 16. gr. sömu laga. Í niðurstöðu matsmanna kom fram að engin merki væru um framheilaskaða eða að háttsemi ákærða yrði rakin til áverka af þeim toga. Mun líklegri skýring á hegðun hans og sjúklegri afbrýðisemi væri uppsöfnuð áhrif af langvarandi og mikilli áfengisneyslu. Var afdráttarlaust álit matsmanna að X væri sakhæfur og að ekkert mælti gegn því að refsing bæri árangur. Að virtum þessum gögnum var sýknukröfu X hafnað. Við munnlegan flutning fyrir Hæstarétti var varakrafa X um ómerkingu héraðsdóms einkum studd þeim rökum að ekki hefðu verið teknar skýrslur af matsmönnum fyrir dómi. Um þetta atriði sagði í niðurstöðu Hæstaréttar að X hefði átt þess kost að leita sjálfur eftir því að skýrslur yrðu teknar af matsmönnum og endurrit þeirra lögð fyrir Hæstarétt. Það gerði hann ekki og ekki var heldur haldið fram af hans hálfu að einstök atriði í matsgerðum væru óljós. Voru þessi andmæli X því haldlaus. Í héraðsdómi var X að hluta sýknaður af þeirri háttsemi sem honum var gefin að sök í ákæru. Fyrir Hæstarétti var af hálfu ákæruvalds krafist sakfellingar fyrir öll atriði samkvæmt ákæru. Í niðurstöðu Hæstaréttar sagði að fjölskipaður héraðsdómur hefði reist úrlausn sína um sönnun á sekt ákærða á fyrirliggjandi gögnum og skýrslum fyrir dómi og yrði niðurstaða hans um það í öllum þáttum ákæru staðfest. Var refsing X ákveðin fangelsi í fimm ár og greiðsla skaðabóta til Y að fjárhæð 1.500.000 krónur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen, Markús Sigurbjörnsson og Páll Hreinsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 9. júlí 2007 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun en einnig af hálfu ákæruvaldsins, sem krefst þess að ákærði verði sakfelldur samkvæmt ákæru, refsing hans þyngd og hann dæmdur til að greiða Y 2.500.000 krónur með vöxtum eins og greinir í ákæru. Ákærði krefst aðallega sýknu, til vara að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur og málinu vísað aftur til héraðsdóms, en að því frágengnu verði refsing lækkuð. Hann krefst þess jafnframt að skaðabótakröfu verði vísað frá héraðsdómi eða hún lækkuð. I. Til stuðnings sýknukröfu vísar ákærði til 15. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Hann hafi orðið fyrir slysi á ferðalagi í Egyptalandi 1999, sem hafi leitt til framheilaskaða. Telur hann að af þeim sökum hafi andlegu ástandi hans verið svo háttað þegar atvik málsins urðu í byrjun desember 2006 að hann hafi verið alls ófær um að stjórna gerðum sínum, svo sem geðheilbrigðisrannsókn renni stoðum undir. Eftir uppkvaðningu hins áfrýjaða dóms beindi ákærði kröfu til Héraðsdóms Reykjavíkur um að dómkvaddir yrðu sérfróðir menn til þess meðal annars að leggja mat á sakhæfi hans. Af hálfu ákæruvaldsins var kröfunni mótmælt og var úrskurður kveðinn upp í málinu 5. september 2007. Samkvæmt honum skyldu tveir kunnáttumenn dómkvaddir til að meta hvort ákærði hafi orðið fyrir framheilaskaða í slysi 1999, hvort sá áverki hafi haft áhrif á sakhæfi hans samkvæmt 15. gr. almennra hegningarlaga og hvort refsing geti borið árangur samkvæmt 16. gr. sömu laga. Þann 19. október 2007 mun Sigurður Páll Pálsson geðlæknir hafa verið dómkvaddur til að gera geðrannsókn á ákærða og María K. Jónsdóttir sálfræðingur til að gera taugasálfræðilegt mat á honum. Fyrir Hæstarétt hefur verið lögð geðheilbrigðisrannsókn fyrrnefnda matsmannsins á ákærða 17. janúar 2008 og taugasálfræðilegt mat síðarnefnda matsmannsins frá sama degi. Þótt niðurstöðum sé skilað í sitt hvoru lagi bera matsgerðirnar með sér að hinir dómkvöddu menn hafa haft samvinnu sín á milli við verkið. Í niðurstöðum matsmanna kemur fram að engin merki séu um framheilaskaða eða að háttsemi ákærða verði rakin til áverka af þeim toga. Mun líklegri skýring á hegðun hans og sjúklegri afbrýðisemi sé uppsöfnuð áhrif af langvarandi og mikilli áfengisneyslu. Er það afdráttarlaust mat þeirra að ákærði sé sakhæfur og að ekkert mæli gegn því að refsing beri árangur. Fellur það saman við rannsókn Tómasar Zoëga geðlæknis á ákærða 18. desember 2006, sem greint er frá í héraðsdómi. Að virtum þessum gögnum verður hafnað sýknukröfu ákærða, sem reist er á því að skilyrði um sakhæfi séu ekki uppfyllt. Við munnlegan flutning málsins fyrir Hæstarétti var varakrafa ákærða einkum studd við það að ekki hafi verið teknar skýrslur af matsmönnunum fyrir dómi og því ekki gefist tækifæri til að spyrja þá nánar um einstök atriði í niðurstöðum þeirra. Með því hafi verið brotinn réttur á honum. Ákærði átti þess kost að leita sjálfur eftir því að skýrslur yrðu teknar af matsmönnunum og endurrit þeirra lögð fyrir Hæstarétt teldi hann þörf á að leita nánari svara. Það gerði hann ekki og ekki hefur heldur verið haldið fram að einstök atriði í matsgerðum séu óljós. Andmæli ákærða, sem á þessu eru reist, eru haldlaus. II. Í héraðsdómi var ákærði að hluta sýknaður af þeirri háttsemi sem honum var gefin að sök í ákæru. Hann neitar jafnframt sök að hluta fyrir það, sem hann var sakfelldur fyrir, svo sem rakið er í hinum áfrýjaða dómi. Af hálfu ákæruvalds er krafist sakfellingar fyrir öll atriði samkvæmt ákæru. Fjölskipaður héraðsdómur hefur reist úrlausn sína um sönnun á sekt ákærða á fyrirliggjandi gögnum og skýrslum fyrir dómi og verður niðurstaða hans um það í öllum þáttum ákæru staðfest. Ákærði hefur samkvæmt því gerst sekur um brot sem varða hann fangelsisrefsingu. Við ákvörðun um refsinguna verður litið framhjá ítrekunaráhrifum samkvæmt 205. gr. almennra hegningarlaga, eins og henni var breytt með 12. gr. laga nr. 61/2007, en þau lög tóku gildi eftir að ákærði framdi brot sín. Að því virtu, en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms er niðurstaða hans um refsingu ákærða hæfileg. Verður jafnframt staðfest niðurstaða héraðsdóms um bætur handa Y, svo og um sakarkostnað. Ákærði verður dæmdur til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns og þóknun réttargæslumanns brotaþola, sem ákveðin eru að meðtöldum virðisaukaskatti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Ákærði, X, greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, 1.268.575 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Sveins Andra Sveinssonar hæstaréttarlögmanns, 435.750 krónur og þóknun réttargæslumanns brotaþola, Steinunnar Guðbjartsdóttur hæstaréttarlögmanns, 99.600 krónur. Mál þetta, sem dómtekið var 29. maí sl., er höfðað með ákæru útgefinni af ríkissaksóknara 8. mars 2007 á hendur X, kt. [...], [...], Reykjavík, fyrir eftirgreind hegningarlagabrot gagnvart Y, þá sambýliskonu ákærða, framin aðfaranótt sunnudagsins 3. desember 2006 og fram eftir sunnudegi, á sameiginlegu heimili þeirra að [...], Reykjavík: 1. Frelsissviptingu, með því að halda Y nauðugri í íbúðinni frá miðnætti aðfaranótt sunnudagsins 3. desember og fram eftir degi. Ákærði varnaði því að Y hringdi í Neyðarlínu í því skyni að leita sér hjálpar og milli þess sem ákærði beitti Y hótunum og ofbeldi, eins og lýst er í 2. til 3. tölulið ákæru, fylgdi hann Y eftir um íbúðina. 2. Stórfellda líkamsárás, með því að hafa um miðnætti ráðist að Y og slegið hana hnefahögg í vinstra gagnauga, hnefahögg í kjálka vinstra megin, rifið í hár hennar og dregið hana á hárinu inn í svefnherbergi íbúðarinnar. Fleygt Y þar í rúmið og skipað henni að fara úr fötunum og þegar hún var orðin nakin slegið hana með flötum lófa vinstra megin í andlitið. Um nóttina og fram undir morgun ítrekað beitt Y ofbeldi, ógnað henni með kjötexi og búrhníf, ítrekað slegið hana hnefahögg og lamið með flötu blaði kjötaxarinnar aðallega á upphandleggi og aftanverð læri en einnig annars staðar á líkamann og síðar einnig lamið hana á sömu líkamshluta með flötu blaði búrhnífs og í nokkur skipti þrýst kodda fyrir andlit hennar þar til hún var við að missa meðvitund. 3. Kynferðisbrot með því að hafa, í tvö aðgreind skipti á ofangreindu tímabili, með ofbeldi eða hótun um ofbeldi, þröngvað Y til samræðis. Vegna háttsemi ákærða sem lýst er í 2. og 3. tölulið hlaut Y glóðarauga á báðum augum, mar yfir nefrót og á vinstri kinn, eymsli í hársverði og punktblæðingar á hvirfli og ofan við hnakka, mar á innanverðri neðri vör og sár vinstra megin á neðri vör, mar á upphandleggjum, framhandleggjum og handarbökum, skarpar roðalínur á þremur stöðum á vinstri handlegg og tveimur á hægri þar af eina rispu, fjölda marbletta á brjóstum og rispu undir hægra brjósti, stóra samfellda marbletti á lærum utan og innanverðum, marbletti á vinstra hné og utanvert á hægri kálfa auk rispu á kálfa, mar á hægri rist og þriggja til fjögurra cm skurð á hægra hné. Eru brot ákærða samkvæmt 1. tölulið talin varða við 1. mgr. 226. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, en samkvæmt 2. tölulið við 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 11. gr. laga nr. 20/1981 og samkvæmt 3. tölulið við 194. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 2. gr. laga nr. 40/1992. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar. Bótakröfur: Af hálfu Y, kennitala [...], er þess krafist að ákærði verði dæmdur til að greiða henni miskabætur að fjárhæð 2.500.000 krónur, auk vaxta samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 2. desember 2006 til 9. febrúar 2007 en dráttarvöxtum frá þeim degi til greiðsludags auk málskostnaðar. Verjandi ákærða krefst þess að ákærði verði sýknaður af kröfum ákæruvalds, að skaðabótakröfu verði vísað frá dómi og að honum verði tildæmd hæfileg málsvarnarlaun. Þriðjudaginn 5. desember 2006 kl. 12.49 mætti Y á lögreglustöð til að leggja fram kæru á hendur ákærða fyrir kynferðisbrot. Greindi Y þannig frá málavöxtum að hún hafi verið í sambandi við ákærða síðan fyrir um sex mánuðum áður. Um mánuði fyrir kæruna hafi ákærði flutt inn í íbúð Y að [...] 30 í Reykjavík. Sambúð þeirra hafi verið tíðindalítil en undir lok hennar hafi verið farið að gæta aukinnar tortryggni af hennar hálfu í garð ákærða. Að kvöldi laugardagsins 2. desember 2006 hafi Y verið búin að drekka tvo eða þrjá bjóra um kvöldið. Ákærði hafi drukkið pela af vodka og einhvern slatta af bjór. Ákærði hafi skroppið út í skamman tíma en Y verið ein heima og talað í síma. Hafi hún fundið til lítilla áfengisáhrifa. Um miðnættið hafi ákærði komið heim aftur en Y þá verið að ræða í síma við vinn sinn E. Ákærði hafi þá gengið beint inn í stofuna til Y, rifið af henni símann og hent honum burt. Síðan hafi hann slegið Y með krepptum hnefa hægri handar og hafi höggið lent á gagnauga Y vinstra megin. Hafi Y vankast við höggið. Eftir þetta hafi ákærði veitt henni annað högg með krepptum hnefa hægri handar og hafi það högg lent vinstra megin á kjálka Y. Við það hafi efri vör vinstra megin sprungið. Atlaga þessi hafi verið með öllu tilefnislaus og ekki átt sér neinn formála. Hafi virst sem ákærði hafi fyrir fram verið búinn að ákveða hvernig hann myndi haga gerðum sínum eftir að inn í íbúðina væri komið. Í beinu framhaldi af þessu hafi ákærði farið inn á salerni íbúðarinnar og dvalið þar í nokkrar mínútur. Hafi Y verið nokkuð vönkuð eftir árásina en kvaðst telja að hún hafi um síðir tekið heimasímann enda ekki fundið farsíma sinn eftir atlöguna. Hafi hún hringt í Neyðarlínuna úr símanúmerinu 5514472. Væri hún ekki viss um hvað klukkan hafi verið þá en hún hafi sennilega verið um miðnættið. Ekki væri Y viss um hvort hún eða ákærði hafi slitið símtalinu áður en Neyðarlínan hafi svarað. Kvaðst hún þó telja að ákærði hafi tekið af sér símtólið og lagt á. Ákærði hafi þá rifið í hár hennar og spurt hana hvort hún hafi verið að hringja í lögregluna. Hafi Y orðið skelfingu lostin og öskrandi hrædd við ákærða og því svarað honum því til að hún hafi verið að hringja í móður sína. Ákærði hafi þá dregið hana á hárinu inn í svefnherbergi íbúðarinnar. Ákærði hafi verið mjög ógnandi og Y gríðarlega hrædd. Eftir að inn í svefnherbergið kom hafi ákærði fleygt Y upp í rúm og sagt henni að fara úr fötunum. Ákærði hafi staðið yfir henni gríðarlega ógnandi í fasi og Y því farið úr fötum og legið í hnipri í rúminu. Hafi hún áður verið klædd í náttbuxur, bol og flíspeysu. Hafi hún skriðið nakin upp í horn í rúminu. Þar hafi ákærði slegið Y flötum lófa hægri handar og hafi höggið lent í andliti vinstra megin. Ákærði hafi þá gengið út úr svefnherberginu og að öllum líkindum farið inn í eldhús því skömmu síðar hafi hann komið til baka með stóran kjöthníf, eins konar kjötöxi. Hafi hann lagt öxina á náttborðið en þá verið kominn með farsíma Y í hendi. Hafi ákærði klætt sig úr öllum fötum og verið nakinn. Hafi ákærði farið að fletta í símaskrá farsímans en þegar hann hafi rekist á símanúmer er hann hafi ekki þekkt hafi hann kýlt Y og lamið til hennar þannig að flatt blað kjötaxarinnar hafi lent á henni. Hafi höggin verið ótalmörg og flest lent á upphandleggjum og aftanverðum lærum. Hafi ákærði reynt að fá Y til að segja frá ætluðu framhjáhaldi hennar og samböndum hennar við ýmsa karlmenn. Hafi hann m.a. neytt Y til að segja að hún hafi verið tvígift, sem ekki væri rétt. Í hvert sinn sem hún hafi ekki svarað rétt að mati ákærða eða nægjanlega hratt hafi hann lamið hana aftur og fastar. Kvaðst Y vera með mikla marbletti upp um handleggi og fætur vegna þessa. Ekki hefði hún hugmynd um hversu lengi þetta hafi staðið, en það hafi líklega verið í einhverjar klukkustundir. Á einhverjum tíma hafi ákærði farið á snyrtinguna en á meðan hafi hún tekið öxina og stungið henni niður með rúminu til að fela hana. Er ákærði hafi komið til baka hafi hann orðið óður og hlaupið fram í eldhús og sótt stóran búrhníf. Hafi hann þá verið kominn í slopp sem hann hafi farið jafnharðan úr. Ekki muni hún nákvæmlega hvernig það hafi gerst en skyndilega hafi ákærði setið klofvega ofan á henni með hnífinn á lofti og hafi hann hótað að ganga frá henni ef hún gæfi ekki frekari skýringar í þeim málum sem hann hafi verið að ræða við hana um en hann hafi verið mjög upptekinn af sambandi Y við fyrrverandi eiginmann hennar sem hann hafi viljað vita hvort beitt hafi hana ofbeldi. Ákærði hafi verið með miklar ranghugmyndir um slík mál. Á þessum tímapunkti hafi hún náð að draga sæng yfir hluta af sér en ákærði hafi þá m.a. þrykkt hnífnum niður þannig að hann hafi numið við sængina eins og hann ætlaði að stinga hana. Á þeim tímapunkti hafi farsími hennar slökkt á sér og ákærði reynt að kveikja á honum aftur. Það hafi gengið illa og ákærði farið að neyða Y til að setja hann í hleðslu. Hafi hún þá verið orðin svo skjálfhent að hún hafi ekki getað það. Hafi ákærði þá hent símanum út um glugga og síminn lent í þakrennu. Hafi þá orðið smáhlé í atlögunni og ákærði lagst við hlið Y í rúmið. Hafi hún ekki séð neina undankomuleið enda hafi vantað hurðarhún á hurðina inn í svefnherbergið en í gangi hafi verið vinna við að mála hurðina. Hafi því verið svolítið ,,bras” að komast út úr herberginu. Hafi hún nauðsynlega þurft að komast á salernið en þá hafi ákærði opnað fyrir henni hurðina og farið með henni. Hafi hún verið búin að ákveða að reyna að komast út úr íbúðinni en hún hafi vitað af pels við dyrnar inn í íbúðina. Hafi hún aldrei átt þann möguleika að flýja þar sem ákærði hafi staðið yfir henni allan tímann. Eftir einhverja stund hafi ákærði þurft að fá skýringar á einhverju en er hann hafi ekki fengið þau svör er hann hafi viljað hafi hann haldið áfram að lemja Y. Hann hafi einnig notað búrhnífinn og lamið hana aðallega í upphandleggi og á læri. Hafi Y hljóðað við atganginn enda fundið gríðarlega mikið til. Við það hafi ákærði tekið púða úr rúminu og sett yfir andlit hennar. Ekki átti hún sig á hve lengi það hafi staðið en það hafi verið nægjanlega lengi til að henni hafi fundist sem hún væri að missa meðvitund. Hafi hún brotist um og talið að hún væri að detta út. Loks hafi ákærði lyft púðanum og haldið yfirheyrslum áfram. Hafi ákærði lamið Y bæði með hnefum og hnífsblaðinu og sett koddann aftur yfir andlit Y er hún hafi hljóðað. Þannig hafi hlutirnir gengið í nokkur skipti. Ákærði hafi sagt við Y ,,helvítis lygatussan þín, nú ætla ég að ríða þér, leggstu á bakið.” Hafi ákærði verið búinn að leggja hnífinn á náttborðið við höfðagaflinn og átt auðvelt með að ná í hann. Hafi hún því ekki þorað öðru en að láta að vilja hans. Hafi ákærði haft við hana samfarir um leggöng og skipað henni fyrir á meðan. Eftir nokkurn tíma hafi ákærði hætt. Hafi hún vonast til að hann myndi sofna í framhaldinu, en það hafi ekki orðið. Eftir þetta hafi ofbeldið haldið áfram. Líkt og áður hafi ákærði yfirheyrt Y um ætluð sambönd, lamið hana með hnefa og hnífnum og í tví- eða þrígang sett koddann yfir vit Y þannig að hún hafi nánast misst meðvitund. Kvaðst hún telja að hún hafi aftur fengið að fara á salernið, en líkt og áður hafi ákærði opnað fyrir henni svefnherbergishurðina og staðið yfir henni á salerninu. Hafi hún aldrei átt færi á því að sleppa. Um morguninn hafi hún heyrt son sinn, A, koma heim. Hafi hún ekki getað kallað á hjálp enda búrhnífurinn alltaf nálægur og hún talið að ákærði myndi stinga hana eða skera hana á háls ef hún myndi kalla á hjálp. Kvaðst hún telja að hún hafi sofnað stuttlega eftir kl. 8.00 um morguninn en hún hafi heyrt í kirkjuklukkunum í Hallgrímskirkju. Hafi hún síðan vaknað við að ákærði hafi viljað hafa við hana samfarir. Hafi það orðið og með svipuðu sniði og áður. Hafi hún talið að hún gæti ekki spornað við þeim enda hafi búrhnífurinn alltaf verið við höndina fyrir ákærða. Ekki gerði hún sér grein fyrir hvernig ákærði hafi hætt en hún hafi verið gríðarlega hrædd á meðan á þessu hafi staðið. Eftir þetta hafi þau bæði sofnað og sofið til kl. 13.30 en þá tímasetningu tengi hún við að ákærði hafi þá sagt sér hvað tímanum liði. Hún hafi ekki farið út úr íbúðinni og ákærði áfram fylgt henni á salernið í að minnsta kosti eitt skipti. Um kl. 16.30 hafi ákærði farið fram úr og út úr íbúðinni til að kaupa í matinn. Á þeim tímapunkti hafi henni liðið eins og hún vildi deyja. Hún hafi verið í einhvers konar móki og losti. Hafi hún ekki getað farið. Skömmu síðar hafi ákærði komið heim aftur en hún legið í einhvers konar móki það sem eftir lifði dagsins. Næsta dag hafi hún vaknað og sagt við sig að hún yrði að koma sér af stað. Því hafi hún farið í vinnuna en ákærði verið áfram heima. Hafi hann síður viljað að hún færi, enda hún borið þess merki að hafa verið beitt ofbeldi. Ákærði hafi þó ekki reynt að stöðva hana. Hafi hún áttað sig á því að hún yrði að leita sér aðstoðar. Hafi vinnufélagar hennar spurt hana hvað hafi komið fyrir en hún svarað því til að hún hafi lent á mælaborði bifreiðar. Hafi hún skammast sín of mikið til að segja rétt frá. Hafi hún um kvöldið farið á Neyðarmóttöku vegna nauðgunar þar sem hún hafi fengið aðstoð. Eftir skoðun á Neyðarmóttöku hafi hún farið aftur heim til sín en þar hafi sonur Y og ákærði verið fyrir og hún viljað vernda son sinn. Hafi hún spurt ákærða hvort hann vildi koma með sér í kvikmyndahús, en hún hafi viljað halda honum utan við heimilið og í fjölmenni þar sem hann gæti ekki skaðað hana. Eftir kvikmyndahúsið hafi þau sofið í íbúðinni en að morgni þriðjudagsins hafi hún verið búin að ákveða að kæra ákærða til lögreglu. Hafi hún viljað halda honum góðum þangað til hún kæmist til lögreglu. Að morgni þriðjudagsins hafi hún vaknað með ákærða. Ákærði hafi þá farið að veiða farsíma Y upp úr þakrennu er hann hafi lent í. Er honum hafi tekist það hafi hann farið að skoða símann og Y séð hann byrja að æsast upp aftur vegna hringinga í símann. Hafi hún náð að kaupa sér tíma, sagt við ákærða að hún yrði að ná í póstinn sinn, en í raun hafi hún farið niður og hringt í lögreglu. Hafi lögregla komið á vettvang og farið með Y á lögreglustöð. Ákærði hafi náð að forða sér út áður en lögregla hafi komið á vettvang. Lögregla hefur ritað skýrslu vegna húsleitar í íbúð Y á efstu hæð að [...] en leitin fór fram 5. desember 2006. Fram kemur að haldlagður hafi verið sængurfatnaður í íbúð Y og hafi verið greinilegt blóðkám á hluta sængurfatnaðarins. Leitað hafi verið að kjötexi er Y hafi sagt að ákærði hafi notað til að berja hana með. Umrædd kjötöxi hafi fundist þar sem hún hafi verið skorðuð á milli rúms og veggjar í svefnherbergi. Hafi öxin verið haldlögð. Samkvæmt framburði Y hafi hún tekið brauðhníf sem ákærði hafi verið með og sett hann í næst efstu skúffu í eldhúsi. Hafi hnífurinn fundist þar og verið haldlagður. Líklegt sé að hnífurinn hafi ekki verið á sínum hefðbundna stað þar sem annars konar borðbúnaður hafi verið í skúffunni. Í stofu hafi verið farsími af gerðinni Sony-Ericsson og hafi mátt greina rakaskemmdir á skjá hans. Í lögregluskýrslu frá mánudeginum 11. desember 2006 eru skráð samskipti lögreglu við Neyðarlínuna. Fram kemur að hringt hafi verið í Neyðarlínuna 3. desember 2006 kl. 02.20.43 úr símanúmerinu 5514472. Fyrir því símanúmeri sé skráð Y. Rituð hefur verið skýrsla um réttarlæknisfræðilega skoðun vegna komu Y á Neyðarmóttöku mánudaginn 4. desember 2006. Í skýrsluna er færð frásögn Y af atvikum. Í umfjöllun um ástand við komu á Neyðarmóttöku er skráð að um sé að ræða illa útleikna konu með marbletti stóra og smáa um nær allan líkamann. Sé hún eins og lurkum lamin og aum hér og hvar. Lýsi hún miklum dofa í viðbrögðum og sé ráðvillt. Gefi hún skýra sögu og lýsi vel ótta og ógn sem hún hafi upplifað og hvernig hún hafi brugðist við lömun og skelfingu. Í reiti er merkt við að Y hafi verið í losti, vöðvaspennt, skýr í frásögn og framsetning samhengislaus. Skráð er að myndir hafi verið teknar af Y. Helstu áverkar séu glóðarauga á báðum augum, en meira vinstra megin. Mar yfir nefrót. Mar yfir vinstri kinn. Eymsli í hársverði og punktablæðingar á hvirfli og aftan til ofan við hnakka. Sé með stóra dökkbláa marbletti á báðum upphandleggjum og ljósleitari á víð og dreif um framhandleggi. Sé með mar á báðum handarbökum. Allir blettir séu með eymslum og margir með þrota. Séu blettirnir nýlegir. Á handleggjum á a.m.k. þrem stöðum á vinstri og tveim á hægri sjáist skörp roðalína eins og eftir skarpa brún og á einum stað sé þar hrúður, þ.e. rispa. Marblettir hér og hvar á brjóstum. Rispa skálæg undir hægra brjósti. Stórir samfelldir dökkbláir marblettir á lærum utan og aftanvert. Mikill þroti og eymsli. Marblettir utanvert á vinstra hné og utanvert á hægri kálfa og þar í neðri kanti sé grunn rispa. Mar á hægri rist. Skurður ca 3 4 cm sé á hægra hné. Mar og eymsli komi heim og saman við að séu eftir þung högg á andlit og útlimi og séu skörp merki um markalínur sem geti verið eftir áhald með skörpum kanti. Að minnsta kosti einn skurður á hné eins og eftir skarpt áhald eða eggvopn. Húðblæðingar í hársverði eins og eftir hárreytingu. Í niðurstöðu læknis er tekið fram að áverkar komi vel heim og saman við lýsingu Y þar sem marblettir séu stórir og djúpir og komi vel heim og saman við þung högg og á nokkrum stöðum sjáist línur sem ummerki eftir áhald eða vopn með skörpum kanti. Á hné sé rispa eins og eftir eggvopn. Enga áverka sé að sjá á kynfærum. Þóra Steffensen réttarmeinafræðingur hefur 3. janúar 2007 ritað réttarmeinafræðilega greinargerð vegna mats á tilurð og áverkum Y. Fram kemur að við skoðun sé stuðst við 36 ljósmyndir frá Neyðarmóttöku. Í ályktun segir að glóðarauga vinstra megin, mar á vinstri kinn og mar og rifa á hægri vör vinstra megin samrýmist sljóum áverkum. Áverki á vinstri kinn geti samrýmst því að vera undan höggi með opnum lófa. Hinir tveir samrýmist því að vera undan hnefahöggum. Hafi Y verið veitt a.m.k. þrjú högg í andlit. Áverkar á báðum upphandleggjum og aftanvert á vinstra læri samrýmist því að vera veittir af flötu blaði kjötaxar af þeirri tegund er Þóra hafi fengið mynd af frá tæknideild lögreglu. Á hægri upphandlegg hafi Y verið veitt a.m.k. fimm högg með kjötexi og vinstra megin að minnsta kosti þrettán högg og hafi þau verið veitt af a.m.k. meðalmiklum krafti. Umfang og lögun marblettanna geti samrýmst því að Y hafi einnig verið veittir sljóir áverkar á báðum upphandleggjum af öðru tagi en bara með kjötexi. Á hægri og vinstri framhandlegg og handarbökum séu auk þess skrámur og marblettir með staðsetningu sem séu dæmigerðir fyrir varnaráverka. Áverki á hægri kálfa Y og ofarlega á vinstra læri samrýmist því að vera undan sljóu blaði kjötaxar og hafi Y verið veitt eitt högg á kálfann hægra megin og að minnsta kosti eitt högg með kjötexi á vinstra læri. Útlit marbletta og umfang á báðum lærum Y samrýmist að öðru leyti sljóum áverkum en ekki sé frekar unnt að segja hvað hafi valdið þeim áverkum. Marblettir á báðum brjóstum séu undan sljóum áverkum og skráma milli brjósta hafi útlit sem samrýmist því að vera undan nögl. Ekki sé unnt að staðfesta eða útiloka að kodda hafi verið þrýst yfir vit Y því slíkt skilji yfirleitt engin ummerki eftir sig. Í niðurstöðu segir að áverkar samrýmist sögu þeirri er Y hafi gefið í lögregluskýrslu. Ákærði var handtekinn á veitingastað í Reykjavík þriðjudaginn 5. desember 2006 kl. 18.26. Sama dag kl. 19.00 framkvæmdi Jón Aðalsteinn Jóhannsson læknir réttarlæknisfræðilega skoðun á ákærða. Fram kemur að ákærði hafi verið rólegur og samvinnuþýður, en áfengislykt hafi lagt af honum. Hann hafi þó ekki verið áberandi drukkinn. Sé hann með áverka sem séu mar, rispur og klór. Áverkar þessir hafa verið færðir inn á teikningu í rannsóknargögnum málsins. Noti ákærði gleraugu og séu engir áverkar á höfði, hálsi, höndum eða ganglimum. Tekin var skýrsla af ákærða hjá lögreglu 5. desember 2006. Kvaðst hann hafa þekkt Y síðan 10. júní 2006 og hafi þau verið saman síðan 1. júlí 2006. Hafi þau fyrst búið saman á [...] þar sem ákærði hafi verið með íbúð á leigu, en síðan á [...] þar sem Y eigi íbúð. Samband þeirra hafi verið tíðindalítið og áfallalaust fyrir utan að um miðjan júlí hafi Y borist hótanir frá C sem hafi hótað því að drepa hana. Hafi ákærði tekið þessar hótanir alvarlega. Fyrir nokkrum vikum síðan hafi Y síðan sagt ákærða að hún hafi verið að ,,kela” við mann á tilteknum veitingastað í Reykjavík. Við allt þetta hafi ákærði farið að efast um að Y væri honum trú. Á laugardeginum 2. desember 2006 hafi ákærði og Y verið að ræða um allar þessar uppákomur. Um kvöldið hafi þau eldað saman og drukkið bjór. Einnig hafi þau skipt með sér einum pela af vodka. Kvaðst ákærði hafa fundið til lítilsháttar áfengisáhrifa. Y hafi verið eitthvað ölvuð. Hafi ákærði þá farið að spyrja Y um samband hennar við fyrrgreindan C og hafi ákærði spurt hana hvort hún væri sannanlega að segja sér satt, væri heiðarleg við ákærða eða hvort hún stæði jafnvel í sambandi við manninn. Hafi ákærði gengið hart að Y um þessi mál enda hafi hann grunað að Y væri ekki að segja sér satt. Hafi ákærði yfirheyrt hana um þetta og þráspurt og spurt um hvort C hafi hótað þeim. Hafi Y þá skyndilega reiðst og sagt honum að hætta að spyrja sig að þessum spurningum. Hafi hún ráðist á ákærða með höggum sem flest hafi hæft ákærða í brjóstkassann. Einnig hafi hún klipið hann í handlegginn. Hafi ákærði hlotið einhverja áverka vegna þessa. Hafi hann þráðfaldlega beðið Y um að hætta en hún ekki gert það. Er Y hafi haldið áfram að veitast að ákærða hafi hann reiðst og tekið á móti höggum Y. Hafi þau farið að slást og kvaðst ákærði kannast við að hafa slegið Y og hafi höggin lent á báðum upphandleggjum og öðru læri. Flest höggin hafi verið með krepptum hnefa en einhver með flötum lófa. Ekki gæti ákærði lýst því hve mörg höggin hafi verið, enda hafi hann fundið til áfengisáhrifa er þar var komið. Rifrildið og slagsmálin hafi ef til vill staðið í einar 20 mínútur. Ekki geri ákærði sér grein fyrir hvað klukkan hafi verið er þar var komið en komið hafi verið fram á seinni part nætur. Undir lokin, er þau hafi verið við að hætt að slást, hafi ákærði viljað fá Y til að sýna sér hringingar úr og í farsíma hennar en þá hafi Y ekki viljað sýna honum símtölin og reynt að segja honum að síminn væri ónýtur. Hafi hann þá í stríðni spurt hana hvort ekki væri þá í lagi að henda símanum út um glugga og er Y hafi jánkað því hafi hann sleppt símanum sem við það hafi runnið niður í þakrennu. Y hafi loks sagt að hún ætlaði að segja honum satt og að hún hafi í raun verið gift nefndum C í átta mánuði og að hún hafi logið því til að C hafi hótað þeim. Hafi ákærði spurt hana af hverju hún væri að segja ósatt en Y enga skýringu gefið á því. Eftir þetta hafi þau loks hætt að slást og farið upp í rúm og ,,kúrt” saman og sofnað. Sunnudagurinn 3. desember hafi verið tíðindalítill en Y hafi mestmegnis verið uppi í rúmi, en einnig hafi sonur Y verið heima. Ákærði hafi farið út milli kl. 15.00 og 16.00 og náð í pizzu handa sér og Y. Hafi þau borðað hana tvö saman enda hafi sonur Y ekki getað borðað með þeim. Einhverjir áverkar hafi verið á Y eftir rimmuna en hún hafi verið með mikið mar á upphandleggjum. Að auki hafi verið einhverjir áverkar við rass, auk þess sem hún hafi verið með smávægilega áverka á nefi. Kvaðst ákærði ekki viss um hvort þeir væru eftir rimmu þeirra, en hann kvaðst ekki minnast þess að hafa slegið Y í andlitið. Á mánudagsmorgun hafi Y farið til vinnu en að loknum vinnudegi hafi þau farið saman í Kringluna þar sem þau hafi keypt afmælisgjöf og síma. Að því loknu hafi Y farið að hitta frænku sína. Þá hafi þau farið saman í kvikmyndahús og á [...] að því loknu. Þar hafi þau gist. Eftir að þau hafi vaknað á þriðjudeginum hafi ákærði farið að bjástra við að ná farsíma Y upp úr þakrennunni. Þá hafi Y verið veik heima og frá vinnu. Er hann hafi verið búinn að þurrka símann og hlaða hafi hann kveikt á honum. Hann hafi farið í ,,call list” en þar hafi hann séð að hringt hafi verið í Benna, sem ákærði kvaðst telja að væri E, 3. desember 2006 kl. 5.30 að morgni. Hafi ákærði þá gengið á Y og spurt hana hvort hún væri enn að tala við fyrrverandi eiginmann sinn. Hafi hún neitað því, farið undan í flæmingi og ekkert viljað kannast við það. Hafi ákærði þá ætlað að sýna Y þetta á símanum en við það hafi slokknað á honum. Hafi Y ekki getað kveikt á honum aftur. Hafi hún rétt ákærða símann og sagt honum að reyna á meðan hún næði í póstinn. Y hafi farið út í tvær til þrjár mínútur. Hafi hann opnað hurðina og kallað til hennar. Er hún hafi ekki svarað hafi ákærði farið niður en þá séð hvar Y hafi verið að tala við konu. Er ákærði hafi spurt hvað væri í gangi hafi Y sagt að hún væri búin að hringja í lögregluna. Hafi ákærða dauðbrugðið, farið í úlpuna og yfirgefið íbúðina, enda hafi hann þá átt mál í kerfinu þar sem hann hafi verið dæmdur fyrir nauðgun. Ákærði kvaðst hafa sent nefndum C sms símaskilaboð sem hafi verið ruddaleg enda hafi Y þá verið búin að segja ákærða frá hótunum E. Hafi ákærði á þriðjudeginum sent C afsökunarbeiðni, enda hafi hann þá verið búinn að fá á hreint frá Y um lygar hennar. Hafi hann fengið svar frá C þar sem afsökunarbeiðnin hafi verið tekin til greina. Ákærði kvað skrýtið að Y væri að kæra ákærða fyrir nauðgun og frelsissviptingu, enda væri það allt ósatt. Ákærði kvaðst hafa haft samfarir við Y eftir ferðina í kvikmyndahúsið á mánudagskvöldinu. Ákærði var aftur yfirheyrður um atvik mánudaginn 11. desember 2006. Kvaðst hann vilja halda við fyrri framburð sinn hjá lögreglu að því gættu að Y hafi sagt ákærða frá hótunum af hálfu C í lok júní 2006. Um miðjan júlí hafi Y farið til London en hún hafi tjáð ákærða að hún hafi farið að hitta vinkonu sína. Í ágúst 2006 hafi hún hins vegar sagt ákærða að hún hafi verið að hitta ástmann sinn til langs tíma en hún hafi tjáð ákærða að ekkert hafi gerst á milli þeirra. Umrædd ferð til London hafi verið eitt af þeim atriðum er þau hafi deilt um að kvöldi laugardagsins 2. desember 2006. Hafi þetta verið eitt af þeim atriðum er ákærði hafi orðið var við er hafi ýtt undir það að hann hafi talið hana ljúga á stundum. Þá vildi ákærði taka fram að Y væri alltaf með rispur enda væri hún með kláðaofnæmi. Rispaði hún sig oft til blóðs og skýrði það sennilega rispur á líkama hennar. Þá kvaðst ákærði vilja taka fram að hann hafi skroppið út í um 20 mínútur þegar hann og Y hafi verið farin að rífast, en áður en þau hafi slegist. Þetta hafi líklega verið eftir miðnættið. Kvaðst ákærði vera með klíp á vinstri upphandlegg eftir Y, rispu undir vinstra brjósti og smávægilegt mar á hægri upphandlegg. Ákærði kvaðst ekki hafa notað neitt áhald er hann hafi flogist á við Y. Hafi hann hvorki slegið hana með kjötexi eða búrhníf. Er ákærða voru sýndar ljósmyndir teknar á Neyðarmóttöku af Y kvaðst ákærði kannast við að hafa veitt henni umrædda áverka enda hafi verið slegið hressilega. Er ákærða var gerð grein fyrir því að kjötöxi hafi fundist á bak við rúm í svefnherbergi á [...] kvaðst ákærði ekki kannast við það. Ákærði kvaðst hafa sent C og bróður sínum sms símaskilaboð umrædda nótt. Staðfesti ákærði að hafa sent C skilaboð er lögregla bar undir hann að C hafi tjáð lögreglu að ákærði hafi sent. Ákærði kvaðst ekki kannast við að Y hafi hringt eða ákærði hafi stöðvað hana í að hringja í Neyðarlínuna þessa nótt. Er undir ákærða var borin hljóðupptaka af neyðarlínusamtali kl. 02.40 þann 3. desember 2006 kvaðst ákærði eftir sem áður ekki kannast við umrætt símtal. Er undir ákærða var borinn framburður er Y gaf hjá lögreglu við kæru kvað ákærði Y segja ósatt. Kvaðst ákærði algerlega hafna framburði Y. Ákærði var loks yfirheyrður af lögreglu þriðjudaginn 9. janúar 2007. Kvaðst ákærði vilja ítreka fyrri framburð sinn hjá lögreglu. Ákærði kvað geta staðist að hann hafi sent Y sms símaskilaboð þann dag sem hún hafi kært hann til lögreglu. Er undir hann voru borin sex sms símaskilaboð staðfesti ákærði að hafa sent þau. Fyrir dómi greindi ákærði svo frá að hann hafi þekkt Y frá 10. júní 2006 og búið með henni frá 1. júlí s.á. Hafi þau verið í sambúð er atburðir þeir er væru sakarefni málsins hafi átt sér stað. Þennan dag hafi þau drukkið saman bjór. Um kvöldið hafi þau eldað saman og ákærði þá farið að inna Y eftir fyrri samböndum hennar. Við það hafi þau komist í uppnám. Úr því hafi orðið rifrildi og síðan slagsmál. Kvaðst ákærði hafa lamið Y með hnefa, en sjá mjög eftir því. Hafi hann aldrei misst stjórn á sér. Ákærði kvaðst hafa farið út úr íbúðinni um miðnættið. Þá hafi þau verið byrjuð að þrasa, en átök ekki byrjuð. Hafi hann komið aftur inn í íbúðina um kl. 12.30. Hafi hann ætlað á veitingastað en séð að sér og ákveðið að fara aftur heim. Er hann hafi komið inn í íbúðina hafi Y verið að tala í síma. Um leið og ákærði hafi opnað hurðina hafi hún skellt á og sagt að hún hafi verið að ræða við dóttur sína. Í framhaldinu hafi brotist út slagsmál sem hafi byrjað í stofu og endað inni í svefnherbergi. Bæði hafi þau verið mjög drukkin. Þau hafi þrifið í hvort annað á víxl en ákærði slegið miklu meira en Y. Hafi ákærði gengið fast að Y með C þar sem hann hafi fengið margar útgáfur frá henni hvernig sambandi hennar við þann mann væri háttað. Y hafi líka slegið frá sér þessa nótt og ekki sérstaklega beðið ákærða um að hætta barsmíðunum. Kvaðst ákærði skammast sín fyrir framgöngu sína. Megnið af höggum þeim er hann hafi veitt Y hafi lent á handleggjum hennar. Sennilega hafi einnig einhver högg lent á lærum hennar. Ákærði kvaðst ekki geta borið um hvort einhver högg hafi lent í andliti. Kvaðst hann engu að síður vilja viðurkenna að hafa veitt henni einhver högg í andlit. Ákærði hafi oftast slegið Y með krepptum hnefa, en einhver högg hafi verið veitt með flötum lófa. Ákærði kvaðst muna eftir að lögregla hafi sýnt honum myndir er teknar hafi verið af Y þar sem sjá mætti áverka á henni. Kvaðst hann muna eftir að hafa svarað því játandi að áverkarnir væru eftir sig. Varðandi átökin í svefnherberginu þá kvaðst ákærði hafa setið í hjónarúminu með Y. Hafi hann sífellt spurt hana út í sambönd hennar við tiltekna menn. Kvaðst hann hafa haft samfarir við Y síðar um nóttina eftir að þau hafi orðið vinir. Það hafi verið einu sinni og hafi ákærði ekki nauðgað Y. Öllum barsmíðum hafi þá verið lokið. Bæði hafi þau verið miður sín eftir atburðina. Ekki kvaðst ákærði hafa séð að Y væri slösuð, en hún hafi t.a.m. ekki verið með blæðandi áverka að því er hann hafi tekið eftir. Þá kvaðst ákærði ekki kannast við að hafa ekki leyft Y að komast undan sér þessa nótt og að hún hafi verið frelsissvipt af þeim sökum. Þá væri það rangt að hann hafi fylgt henni á snyrtinguna um nóttina til að varna því að hún kæmist á brott. Ákærði kvaðst ekki hafa vitað að reynt hafi verið að hringja í Neyðarlínuna úr íbúðinni þessa nótt. Slagsmálin hafi nánast verið samfelld um nóttina, en þó hafi verið hlé á þeim um kl. 3.00. Þeim hafi síðan lokið undir morgun. Ákærði kvaðst hafa verið að vinna við að mála í svefnherbergi íbúðarinnar. Hafi hann verið búinn að losa um hurðarhún á hurð inn í herbergið. Hurð herbergisins hafi ekki verið lokað þetta kvöld. Þó svo hurðinni hafi verið lokað hafi ekki átt að vera neitt vandamál að opna hana. Ákærði kvað alfarið rangt að hann hafi verið með hníf um hönd þessa nótt. Hafi hann ekki notað nein áhöld er hann hafi tekist á við Y. Þau hafi sofnað undir morgun en Y vaknað og séð son sinn koma heim um morguninn. Undir hádegi hafi þau rætt saman. Hafi þeim báðum þótt leiðinlegt hvernig atburðir hafi þróast um nóttina. Ákærði hafi farið út og keypt pizzu um kl. 15.00. Hafi hann drukkið tvo bjóra og sofnað í framhaldinu. Ákærði kvaðst vera áfengissjúklingur. Hafi hann aldrei sett kodda yfir andlit Y þessa nótt. Þá kvaðst ákærði aldrei hafa rifið í hár Y eða hafa dregið hana inn í svefnherbergið eða hafa fleygt henni í rúmið. Y bar þannig um atvik fyrir dómi að hún hafi verið búin að vera í sambúð með ákærða í um 6 mánuði er atburðir hafi átt sér stað. Hafi hún drukkið tvo bjóra á kaffihúsi umræddan dag. Um hafi verið að ræða venjulegt laugardagskvöld. Um kvöldið hafi hún eldað mat og drukkið tvo bjóra. Ákærði hafi drukkið úr vodkapela og talsvert af bjór. Þau hafi farið að rífast en um hafi verið að ræða ,,pex” út af ekki neinu. Ekki hafi það verið vísbending um neitt stórfellt í vændum. Ákærði hafi farið úr húsi um kvöldið. Hann hafi síðan komið aftur. Er hann hafi komið inn í íbúðina hafi Y verið að tala í farsíma sinn. Hafi hann slegið símann úr hendi Y og lamið hana á gagnaugað. Hann hafi í framhaldinu lamið hana aftur. Við höggin hafi hún vankast. Hafi hún reynt að komast að heimasímanum til að hringja. Einhverju síðar hafi ákærði farið á snyrtinguna. Eftir það hafi hann aftur slegið síma úr hendi Y. Hann hafi síðan dregið hana á hárinu inn í svefnherbergi íbúðarinnar. Þar hafi hann skipað henni að afklæðast. Þá hafi klukkan sennilega verið um miðnættið, eða skömmu eftir það. Hafi atburðarásin í stofunni ekki tekið nema á bilinu 5 til 10 mínútur. Í svefnherberginu hafi Y afklæðst, farið upp í rúm og þar út í horn. Þar hafi ákærði lamið hana í andlitið. Síðan hafi hann farið út úr herberginu og komið aftur inn með farsíma Y og öxi. Hann hafi í kjölfarið flett símanúmerum í símanum og yfirheyrt Y um sambönd hennar við aðra karlmenn. Hafi hann lamið hana fast ef hún svaraði ekki með þeim hætti er honum líkaði. Hafi hún því gert sér far um að vera ekki missaga. Þannig hafi gengið á með höggum af hálfu ákærða. Y hafi kveinkað sér og grátið. Hafi ákærði þá sett púða yfir andlit hennar. Hafi henni fundist sem hún væri að kafna við það. Einhverju síðar hafi ákærði farið á snyrtinguna. Hafi hún þá sett öxina undir rúm. Er ákærði hafi komið til baka hafi hann ekki fundið öxina. Hafi hann þá brugðið á það ráð að sækja hníf inn í eldhús. Þannig hafi hlutirnir gengið klukkustundum saman. Ákærði hafi þrýst púðanum fjórum sinnum yfir andlit Y, en það hafi hann alltaf gert er hún hafi kveinkað sér of mikið undan höggum ákærða. Hafi hún ekki getað dregið andann er það hafi verið. Í svefnherberginu hafi ákærði sagt að hann vildi hafa við Y samfarir. Hnífur hafi þá legið á náttborði í herberginu. Hafi hún af þeim sökum verið mjög óttaslegin. Undir morgun hafi Y vonast til að ákærði myndi sofna. Hann hafi þá sest klofvega yfir Y með hnífinn reiddan til stungu. Hafi hún talið að ákærði myndi þá drepa hana. Hafi í gegnum huga hennar farið hugsun um að hún gæti hugsanlega komist undan. Hurð svefnherbergisins hafi hins vegar verið lokið, en málningarvinna hafi verið í gangi. Af þeim sökum hafi verið bras að opna hurðina. Handfangið hafi verið laust í hurðinni og ákærði lagt það á gólfið. Hafi henni ekki fundist hún eiga undankomuleið. Undir morgun, sennilega um kl. 7.00, hafi þau bæði sofnað. Hafi þau vaknað kl. 13.30. Hafi ákærði þá tjáð Y að hann hafi verið nærri því að drepa hana um nóttina. Hafi Y verið í ,,trauma” er þar var komið og allt virkað óraunverulegt. Hafi hún heyrt son sinn koma heim undir morgun. Hún hafi ekki viljað raska ró hans en hann hafi verið í prófum á þessum tíma. Síðar þennan dag hafi ákærði farið út til að kaupa pizzu. Hafi henni fundist sem hún væri að deyja á þeim tímapunkti. Y kvaðst hafa farið tvisvar sinnum á salernið um nóttina, en salernið væri við útgang út úr íbúðinni. Hafi hún haft í huga að reyna að komast út úr íbúðinni en hún hafi vitað af pels fyrir utan dyr íbúðarinnar. Í bæði skiptin hafi ákærði farið með henni og hún því ekki getað komist á brott. Þá hafi ástand hennar orðið verra eftir því sem liðið hafi á nóttina og hún orðið dofin. Ákærði hafi haft samfarir við hana tvisvar sinnum um nóttina. Barsmíðarnar hafi haldið áfram eftir fyrri samfarirnar, en hætt eftir þær síðari. Hún kvað síma sinn hafa dottið út um nóttina og hún ekki getað hlaðið hann rafmagni. Ákærði hafi þá hent honum út. Hafi hún aldrei getað komist til að hringja eftir aðstoð. Y kvaðst hafa verið óvinnufær í vikur eftir atburðina. Vinnuveitandi hennar hafi sýnt henni einstaka lipurð. Hafi orðið að samkomulagi með þeim að hún mætti til vinnu hálfan daginn á meðan hún væri að jafna sig. Hafi hún viljað komast af stað aftur. Hafi hún í kjölfar atburða sótt sér sálfræðiaðstoðar og væri hún enn í slíkri meðferð. A kvaðst hafa verið að vinna aðfaranótt sunnudagsins 3. desember 2006 en hafa hitt móður sína og ákærða á sunnudeginum. Hafi hann komið heim milli kl. 7.00 og 8.00 um morguninn. Þá hafi hann ekki orðið var við móður sína eða ákærða. Hafi hann farið að sofa og sofið fram eftir degi. Eftir að hann hafi vaknað hafi hann farið niður í miðbæ Reykjavíkur. A kvaðst lítillega hafa rætt við móður sína og ákærða. Þau hafi þá enn verið uppi í rúmi. Ekki hafi hann tekið eftir neinu óeðlilegu á sunnudeginum. Á mánudeginum hafi móðir hans komið til hans og sýnt honum áverka sem hún hafi verið með í andliti. Hafi hún verið með glóðarauga á hægra auga. Hún hafi sagt að áverkann hafi hún fengið við að bremsa bifreið harkalega. Á þriðjudagskvöldinu, eftir að hafa kært atburðinn til lögreglu, hafi hún sagt sér hvers kyns væri. B kvaðst hafa verið yfirmaður Y í byrjun desember 2006. Y hafi komið til vinnu á mánudeginum 4. desember 2006. Á morgunfundi hafi B strax tekið eftir að Y hafi verið ,,krambúleruð” í andliti, auk þess sem hún hafi virst slegin út af laginu eins og hún hafi orðið fyrir áfalli. Hafi Y skýrt útlit sitt með því að hún hafi lent í bílslysi. Ekki kvaðst B hafa lagt trúnað á þá skýringu hennar. Á miðvikudeginum 6. desember 2006 hafi Y tjáð honum að henni hafi verið nauðgað. C kvað Y hafa hringt í sig aðfaranótt sunnudagsins 3. desember 2006. Þau hafi rætt um heima og geima en hann hafi haft á tilfinningunni að enginn hafi verið nærri Y. Skyndilega hafi Y þagnað og mjög stuttu síðar hafi símtalið rofnað sem hafi verð mjög óvenjulegt. Skömmu síðar hafi hann reynt að hringja í Y í heimasíma hennar og farsíma en enginn hafi svarað. Þessir atburðir hafi gerst um kl. 2.00 um nóttina. Síðar um nóttina hafi hann fengið afskaplega undarleg sms símaskilaboð úr síma ákærða. Skilaboðin hafi verið ógeðfelld. Þann 5. desember 2006 hafi C fengið önnur símaskilaboð frá ákærða þar sem ákærði hafi beðist afsökunar á fyrri skilaboðum sínum. C kvaðst hafa verið ,,kunningi” Y en samband þeirra hafi verið orðið lítið á þessum tíma. Jón Aðalsteinn Jóhannsson læknir staðfesti skoðun á ákærða sem fyrir liggur í rannsóknargögnum málsins. Ósk Ingvadóttir læknir staðfesti skýrslu um réttarlæknisfræðilega skoðun á Neyðarmóttöku. Ósk kvað Y hafa verið í miklu áfalli við komu á deildina. Hafi ástand hennar verið eins og einstaklings sem sloppið hafi úr lífsháska. Hún hafi verið með verulega áverka um allan líkamann. Þóra Steffensen réttarmeinafræðingur staðfesti réttarmeinafræðilega greinargerð sína frá 3. janúar 2007. Kvaðst Þóra hafa stuðst við frásögn Y í kæruskýrslu er hún hafi gert greinargerðina, auk þess sem hún hafi stuðst við myndir er teknar hafi verið af Y á Neyðarmóttöku. Hún hafi hins vegar ekki talað við Y sjálfa. Beinar línur hafi verið í tilteknum áverkum á Y, en skarpar línur kæmu undan hlut sem veitt hafi áverkann. Hafi Þóra fengið myndir af kjötexi frá lögreglu. Geti áverkar á Y hafa komið frá gagnstæðri brún við egg á exinni. Á annarri mynd komi fram skráma í sári og komi það heim og saman við að egg axarinnar hafi verið notuð. Rannsóknarlögreglumennirnir Ragnar Jónsson, Þórir Ingvarsson og Sigurður Sigurjónsson staðfestu allir þátt sinn í rannsókn málsins. Ragnar tók m.a. ljósmyndir á vettvangi. Staðfesti Ragnar að sennilega hafi eitthvað verið átt við hurð á svefnherbergi íbúðarinnar. Þórir stjórnaði rannsókn málsins. Kvað hann lögreglu hafa fengið sendar ljósmyndir af áverkum Y frá Neyðarmóttöku. Sigurður fór m.a. á heimili Y til að gera leit að vopni er Y hafði fullyrt í kæruskýrslu að ákærði hafi notað við atlöguna. Sigurður kvaðst hafa verið í sambandi við Þóri vegna þess en Þórir hafi tekið skýrslu af Y. Stór kjötöxi hafi átt að vera milli rúms og veggjar í svefnherberginu. Það hafi reynst vera tilfellið. John Donne De Niet geðlæknir kvað ákærða vera sjúkling sinn í fangelsinu á Litla-Hrauni. Hafi John sent frá sér bréf vegna sjúkdómsgreiningar á ákærða sem byggðist á skoðun John á einkennum er ákærði sýndi og reynslu John af svipuðum tilvikum. Ákærði hafi verið sendur í sneiðmyndatöku til athugunar á hugsanlegum heilaskaða, en ákærði hafi fengið alvarlegt höfuðhögg í Egyptalandi fyrir nokkrum árum síðan. Í þeim rannsóknum hafi ekki verið unnt að sannreyna slíkan framheilaskaða. Hafi John hins vegar í rannsóknum sínum fundið tiltekin einkenni hjá ákærða sem gæfi tilefni til að álykta að hann gæti engu að síður hugsanlega búið við framheilaskaða. Þyrfti að mati John að rannsaka ákærða frekar m.t.t. þess. Ef ákærði byggi við framheilaskaða gæti það vissulega haft áhrif á sakhæfi ákærða m.t.t. 15. og 16. gr. laga nr. 19/1940. Berglind Guðmundsdóttir sálfræðingur staðfesti vottorð sitt frá 20. maí 2007 vegna sálfræðilegs mats og áfallahjálp vegna Y. Gerði hún fyrir dóminum grein fyrir mati sínu á Y. Kvaðst hún hafa tekið hana í meðferð í beinu framhaldi af komu Y á Neyðarmóttöku. Þá hafi Y verið í stjörfu ástandi og greinilega liðið mjög illa. Ástand hennar hafi verið líkt og hjá einstaklingum sem hafi gengið í gegnum mjög alvarleg áföll. Berglind kvað þær hafa tekið hlé á meðferðinni þar sem Y hafi farið til útlanda. Óvíst væri hve langan tíma meðferðin tæki. Meðferðin snérist um að viðkomandi einstaklingur lærði að lifa með fortíð sinni. Niðurstaða: Ákærði játar að hafa valdið Y þeim áverkum er í ákæru greinir. Hefur hann viðurkennt að hafa veitt henni þá með því að slá hana með krepptum hnefa og flötum lófa. Ákærði neitar að hafa svipt Y frelsi. Þá neitar hann að hafa veitt Y líkamsáverka með kjötexi eða búrhníf eða að hafa fleygt henni í rúm eða dregið hana á hárinu. Þá neitar ákærði að hafa þrýst kodda fyrir andlit hennar. Ákærði hefur viðurkennt að hafa haft samfarir við Y einu sinni um nóttina en kveður það hafa verið með hennar vilja. Í máli þessu liggur fyrir skýrsla Y frá þriðjudeginum 5. desember 2006, þar sem hún greindi lögreglu frá atburðum aðfaranætur sunnudagsins 3. desember 2006. Þá liggur fyrir skýrsla um réttarlæknisfræðilega skoðun á Y, en hún fór á Neyðarmóttöku að kvöldi mánudagsins 4. desember 2006. Þar voru teknar ljósmyndir af Y er frammi liggja í rannsóknargögnum málsins. Myndir þessar hefur Þóra Steffensen réttarmeinafræðingur haft til skoðunar, flokkað áverka og lýst hugsanlegri tilurð einstakra áverka með hliðsjón af framburði Y í kæruskýrslu. Einnig liggur fyrir skýrsla lögreglu um rannsókn á húsnæðinu að [...]. Í þeirri skýrslu kemur m.a. fram að kjötexi hafi fundist milli rúms og veggjar í svefnherbergi í íbúðinni. Búrhnífur hafi fundist í næstefstu skúffu í eldhúsi þar sem Y hafi sagt að hún hafi sett hann. Myndir tæknideildar lögreglu af vettvangi sýna svo ekki verður um villst að hurðarhún vantar í hurð á svefnherbergi í íbúðinni. Hringt var úr heimasíma Y í Neyðarlínuna kl. 02.20 aðfaranótt sunnudagsins 3. desember 2006. Markar tími þess símtals upphaf þeirrar alvarlegu atburðarásar er í hönd fór, en Y hefur fullyrt að hún hafi reynt að hringja í Neyðarlínuna eftir að ákærði hafi slegið hana fyrstu tvö höggin. C kveður Y hafa hringt í sig þessa nótt um kl. 2.00, en símtalinu hafi verið slitið fyrirvaralaust. Ákærði hefur sjálfur borið að hann hafi talið Y vera að hringja í mann er hann hafi komið inn í íbúðina eftir að hafa brugðið sér út áður en til átaka hafi komið þeirra á milli. Ákærði hefur synjað fyrir að hafa beitt neinum áhöldum, svo sem hnífi, er hann hafi veist að Y. Fer það gegn gögnum málsins. Ljósmyndir af Y sýna svo ekki verður um villst skýrar og áberandi línur í áverkum Y. Í skýrslu Þóru Steffensen kemur fram að hún telji áverka sem Y beri samrýmast því að hafa verið veittir henni með kjötexinni, en kjötexi fannst við rúm í svefnherberginu. Ákærði fullyrti í lögregluskýrslu að hann hafi ekki lamið Y í andlitið umrædda nótt. Kvaðst hann fyrir dómi ekki kannast við að hafa lamið hana í andlitið en kveðst engu að síður ekki bera í mót að hafa valdið henni áverkunum. Þá liggur fyrir skýrsla um réttarlæknisfræðilega skoðun á ákærða í kjölfar handtöku. Ákærði hefur fullyrt að hann og Y hafi verið í slagsmálum mest alla nóttina og valdið hvoru öðru áverkum. Fær sá framburður ákærða með engu móti staðist þegar litið er til ljósmynda af Y, mynda af ákærða og skýrslu um réttarlæknisfræðilega skoðun á ákærða í rannsóknargögnum málsins. Í ljósi framanritaðs er það mat dómsins að framburður ákærða sé ekki trúverðugur. Framburður Y hefur verið afdráttarlaus og skýr um málavöxtu og innbyrðis samræmi í honum um öll meginatriði málsins. Renna öll þau gögn sem hér hefur verið vísað til stoðum undir þann framburð Y, sem var að mati dómsins trúverðug, um að ákærði hafi aðfaranótt sunnudagsins 3. desember 2006, í íbúð að [...] í Reykjavík, beitt hana miklu líkamlegu ofbeldi. Þykir dóminum hafið yfir skynsamlegan vafa að ákærði hafi frá því um klukkan 2.00 um nóttina og fram undir morgun haldið Y nauðugri í íbúðinni, slegið hana samfellt víðsvegar um líkamann með krepptum hnefa, kjötexi og búrhníf og ógnað henni með exinni og hnífnum, sem allt hafi leitt til þeirra áverka sem ákæra tilgreinir og fram koma í læknisvottorði. Í læknisvottorði kemur fram punktablæðing í hársverði Y. Þóra Steffensen kveður það samrýmast því að Y hafi verið dregin á hárinu, en Y hefur staðhæft að ákærði hafi dregið hana á hárinu úr stofu inn í svefnherbergið. Með vísan til þessara sönnunargagna er sannað að ákærði hafi rifið í hár Y og dregið hana á hárinu svo sem honum er gefið að sök í ákæru. Ekki verður hins vegar talið fyllilega sannað að ákærði hafi þrýst kodda fyrir andlit Y sem hafi leitt til þess að hún hafi verið við að missa meðvitund. Um það nýtur engra annarra sönnunargagna en framburðar Y. Ákærði hefur viðurkennt fyrir dómi að hafa haft samræði við Y undir morgun. Í ljósi þess líkamlega harðræðis sem hann hafði þá beitt Y verður með engu móti annað lagt til grundvallar en að það samræði hafi verið gegn vilja Y, svo sem hún staðhæfir, en til þess er að líta að kjötöxi fannst í svefnherbergi íbúðarinnar og Y hefur borið um búrhníf sem ákærði hafi haft hjá sér, en hún kvaðst hafa óttast að ákærði myndi grípa til hnífs léti hún ekki að vilja hans. Verður miðað við að ákærði hafi nauðgað Y einu sinni um nóttina. Samkvæmt öllu þessu verður ákærði sakfelldur samkvæmt ákæru, að teknu tilliti til þess að ósannað er að hann hafi þrýst kodda fyrir andlit hennar og ósannað er að hann hafi nauðgað henni oftar en einu sinni. Er háttsemin rétt heimfærð til refsiákvæða í ákæru, sbr. og 3. gr. laga nr. 61/2007, sbr. 2. gr. laga nr. 19/1940. Ákærði er fæddur í maí 1951. Samkvæmt sakavottorði á hann að baki nokkur umferðarlagabrot, sem ekki skipta máli við ákvörðun refsingar. Hann var í Héraðsdómi Reykjavíkur 11. október 2006 dæmdur í 5 ára fangelsi fyrir nauðgun, frelsissviptingu, húsbrot og líkamsárás. Hæstiréttur Íslands staðfesti dóm héraðsdóms í dómi sínum 26. apríl 2007 í máli nr. 630/2006. Tómas Zoëga geðlæknir hefur framkvæmt geðrannsókn á ákærða og er rannsóknin dagsett 18. desember 2006. Í niðurstöðu kemur fram að ákærði hafi orðið fyrir höfuðslysi fyrir sjö árum síðan. Sú spurning hafi vaknað hvort ákærði hafi orðið fyrir framheilaskaða í slysinu. Framheilaskaði geti haft í för með sér hömluleysi, dómgreindarbrest og ákveðnar persónuleikabreytingar. Lýsingar á hegðunarbreytingum ákærða í kjölfar slyssins líkist ekki algengum afleiðingum framheilaskaða. Rannsóknir í tengslum við geðrannsóknina hafi engin merki sýnt um heilaskaða í kjölfar áverka. Miklu líklegra sé að breytingar sem orðið hafi á ákærða undanfarin ár megi rekja til mjög mikillar áfengisneyslu ákærða. Ekkert bendi til þess að ákærði hafi nokkurn tíma haft þau einkenni sem talin séu upp í 15. gr. laga nr. 19/1940. Við geðrannsóknina hafi ekkert læknisfræðilegt komið fram sem útiloki að refsing geti borið árangur. Verjandi ákærða hefur lagt fyrir dóminn vottorð John Donne De Niet geðlæknis, sem kveður fram þurfa að fara frekari rannsóknir á ákærða með hliðsjón af sakhæfi hans. Kom geðlæknirinn fyrir dóminn og skýrði þessi atriði frekar. Þessi gögn lágu fyrir Hæstarétti Íslands þegar dómur var upp kveðinn í máli nr. 630/2006 þann 26. apríl sl. Verður ekki við annað miðað en að þau hafi ekki gefið tilefni til að efast um sakhæfi ákærða, en þá lá geðrannsókn fyrir í málinu. Með vísan til geðrannsóknar Tómasar Zoëga geðlæknis er það niðurstaða dómsins að ákærði sé sakhæfur. Brot ákærða gagnvart Y voru sérlega hrottafengin og langvinn en hann olli henni miklum líkamlegum áverkum og nauðgaði henni. Þá verður litið til þess að hann notaði kjötöxi og búrhníf í atlögunni. Gögn bera málsins með sér að brot ákærða hafi haft í för með sér alvarlegar líkamlegar og andlegar afleiðingar fyrir Y. Ákærði hafði 11. október 2006 verið dæmdur í 5 ára fangelsi m.a. fyrir nauðgun, frelsissviptingu og líkamsárás gagnvart þrem konum. Var brot hans einkar svívirðilegt í því ljósi, sbr. 205. gr. laga nr. 19/1940, sbr. 12. gr. laga nr. 61/2007. Á hann sér engar málsbætur. Er refsing hans, að teknu tilliti til 1., 2., 3., 6. og 7. tl. 1. mgr. og 3. mgr. 70. gr. og 77. gr. laga nr. 19/1940, ákveðin fangelsi í fimm ár. Til frádráttar refsingu kemur 53 daga gæsluvarðhaldsvist ákærða. Y hefur krafist skaðabóta úr hendi ákærða að fjárhæð 2.500.000 krónur, auk vaxta. Er vísað til þess að um sé að ræða alvarlegt kynferðislegt ofbeldi, hrottalega líkamsárás og frelsissviptingu. Atlagan hafi verið sérlega hrottafengin. Brotin séu gróft brot gegn persónu, friði og frelsi Y og óvíst hvort hún muni nokkru sinni ná sér að fullu. Krafist sé bóta fyrir brot sem muni hafa mjög mikil áhrif á andlega og þar með líkamlega heilsu konunnar um ókomna framtíð. Um lagarök er vísað til 26. gr. laga nr. 50/1993. Í vottorði Berglindar Guðmundsdóttur sálfræðings er lagt mat á sálræn einkenni og líðan Y. Í samantekt kemur fram að allt viðmót Y bendi til þess að hún hafi upplifað mikla ógn, ofsaótta og niðurlægingu í kjölfar líkamsárásar. Niðurstöður endurtekins greiningarmats sýni að Y þjáist af áfallastreituröskun í kjölfar árásarinnar. Sálræn einkenni hennar í kjölfar áfallsins samsvari einkennum sem séu þekkt hjá fólki sem hafi upplifað alvarleg áföll eins og líkamsárás, nauðgun, stórslys eða hamfarir. Með vísan til þess er hér að framan er rakið er það niðurstaða dómsins að framferði ákærða hafi valdið Y miska. Á hún rétt á skaðabótum vegna háttsemi hans á grundvelli 26. gr. laga nr. 50/1993. Í ljósi atvika málsins eru bætur þessar hæfilega ákveðnar 1.500.000 krónur. Sú fjárhæð ber vexti eins og í dómsorði greinir. Ákærði greiði sakarkostnað samkvæmt yfirliti ríkissaksóknara um sakarkostnað að fjárhæð 505.377 krónur. Þá greiði hann fyrir vinnu sálfræðings vegna vottorðs á dskj. nr. 8 samtals 63.000 krónur. Hann greiði 221.802 krónur í þóknun vegna verjandastarfa Hilmars Ingimundarsonar hæstaréttarlögmanns á rannsóknarstigi málsins. Hefur þá verið tekið tillit til virðisaukaskatts. Loks greiði ákærði tildæmd málsvarnarlaun og þóknun réttargæslumanns brotaþola, hvorutveggja að viðbættum virðisaukaskatti, sem í dómsorði greinir. Af hálfu ákæruvaldsins flutti málið Sigríður Elsa Kjartansdóttir saksóknari. Héraðsdómararnir Símon Sigvaldason, Arngrímur Ísberg og Greta Baldursdóttir kváðu upp dóminn. D ó m s o r ð: Ákærði, X, sæti fangelsi í fimm ár. Til frádráttar refsingu kemur gæsluvarðhald ákærða í 53 daga. Ákærði greiði Y, 1.500.000 krónur í skaðabætur, ásamt vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 3. desember 2006 til 9. febrúar 2007, en með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Ákærði greiði 1.567.059 krónur í sakarkostnað, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Sveins Andra Sveinssonar hæstaréttarlögmanns, 492.024 krónur, og þóknun til réttargæslumanns brotaþola, Þórdísar Bjarnadóttur héraðsdómslögmanns, 284.856 krónur.
|
Mál nr. 695/2016
|
Kærumál Kæruheimild Frávísun frá Hæstarétti
|
Kærð var ákvörðun héraðsdóms þar sem mál SV og SG ehf. gegn S hf. var fellt niður að því er varðaði SG ehf. Í dómi Hæstaréttar kom fram að héraðsdómari hefði ekki kveðið upp úrskurð um að málið yrði fellt niður að því er fyrrgreint félag varðaði, heldur tekið um það ákvörðun sem bókuð hefði verið í þingbók. Þar sem eingöngu úrskurðir héraðsdómara sættu kæru til Hæstaréttar samkvæmt ótvíræðu orðalagi 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála brysti heimild til að kærða umrædda ákvörðun. Var málinu því vísað frá Hæstarétti.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, GretaBaldursdóttir og Helgi I. Jónsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 10. október 2016, enkærumálsgögn bárust réttinum 19. sama mánaðar. Kærð er ákvörðun HéraðsdómsReykjavíkur 27. september 2016, þar sem héraðsdómsmálnr. E-2470/2016: Sigmar Vilhjálmsson og Sjarmur og Garmur ehf. gegn Stemmu hf. varfellt niður að því er varðar Sjarm og Garm ehf. Um kæruheimild vísar sóknaraðilitil k. liðar 1. mgr. 143. gr. og 144. gr. laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála. Sóknaraðili krefst þess aðallega að hin kærða ákvörðun verði felldúr gildi, en til vara að hún verði ómerkt og héraðsdómi gert að kveða uppúrskurð í málinu. Varnaraðili krefst þess að máli þessu verði vísað frá Hæstarétti. Þákrefst hann kærumálskostnaðar óskipt úr hendi sóknaraðila og Daða Bjarnasonarhéraðsdómslögmanns. Með vísan til c. liðar 1. mgr. 105 gr. laga nr. 91/1991 ákvað héraðsdómarií þinghaldi 27. september 2016 að fella niður héraðsdómsmál nr. E-2470/2016:Sigmar Vilhjálmsson og Sjarmur og Garmur ehf. gegn Stemmu hf. að því er varðarSjarm og Garm ehf. að kröfu lögmanns einkahlutafélagsins eftir umboði frástjórnarformanni þess.Svo sem áður greinir kvað héraðsdómari ekki upp úrskurð um að málið yrðifellt niður hvað varðar Sjarm og Garm ehf., heldur tók hann ákvörðun um það,sem færð var í þingbók, sbr. 3. mgr. 105. gr. laga nr. 91/1991. Samkvæmtótvíræðu orðalagi í upphafi 1. mgr. 143. gr. laganna eru það eingöngu úrskurðirhéraðsdómara um nánar tilgreind efni, sem geta sætt kæru til Hæstaréttar, enekki ákvarðanir hans um þau. Brestur því heimild fyrir kæru sóknaraðila. Þegaraf þeirri ástæðu verður málinu vísað sjálfkrafa frá Hæstarétti.Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila málskostnað eins og ídómsorði greinir. Dómsorð:Máli þessu er vísað frá Hæstarétti.Sóknaraðili, Sigmar Vilhjálmsson, greiði varnaraðila, Stemmu hf.,350.000 krónur í kærumálskostnað.
|
Mál nr. 566/2006
|
Kærumál Gæsluvarðhaldsúrskurður felldur úr gildi
|
Ekki var fallist á kröfu um áframhaldandi gæsluvarðhald yfir X á grundvelli c. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, þar sem dráttur hafði orðið á meðferð málsins eftir útgáfu ákæru.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 27. október 2006, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 31. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 27. október 2006, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 24. nóvember 2006 kl. 15. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Varnaraðili hefur sætt gæsluvarðhaldi frá 2. október 2006 á grundvelli c. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991. Með dómi Hæstaréttar 11. október 2006 í máli nr. 533/2006 var fallist á að skilyrðum framangreinds ákvæðis væri fullnægt og var úrskurður Héraðsdóms Reykjaness staðfestur um að varnaraðili skyldi áfram sæta gæsluvarðhaldi þar til dómur gengi í máli hans, en þó ekki lengur en til föstudagsins 27. október 2006 kl. 16. Hafði þá verið gefin út ákæra á hendur varnaraðila 9. október 2006. Málið var hins vegar ekki þingfest fyrr en 27. október sama ár eða sama dag og gæsluvarðhaldi varnaraðila átti að ljúka samkvæmt ofangreindum dómi Hæstaréttar. Við þingfestinguna var ákveðið að aðalmeðferð málsins færi fram 16. nóvember næstkomandi. Í greinargerð sóknaraðila kemur fram að ekki hafi verið unnt að þingfesta málið fyrr vegna anna hjá Héraðsdómi Reykjaness. Samkvæmt 1. mgr. 120. gr. laga nr. 19/1991 með áorðnum breytingum skal dómari svo fljótt sem verða má, og eigi síðar en þremur vikum eftir að hann fær í hendur ákæru, gefa út fyrirkall á hendur ákærða, sem greini stað og stund þingfestingar ásamt áskorun til hans um að sækja þing. Þó að dómari hafi lögbundinn hámarksfrest til að gefa út fyrirkall eftir útgáfu ákæru hvílir eðli málsins samkvæmt sú skylda á honum að hraða þingfestingu og meðferð máls þegar ákærði sætir gæsluvarðhaldi. Í þeim tilvikum kann ennfremur að vera nærtækt að nýta þá heimild sem felst í 2. málslið 1. mgr. 122. gr. laganna að þingfesta málið þótt fyrirkall hafi ekki verið gefið út enda sæki ákærði þing. Framkomnar skýringar á áðurnefndum drætti eru ekki fullnægjandi. Í ljósi þess sem að framan greinir verður að hafna kröfu sóknaraðila um framlengingu gæsluvarðhaldsins og fella hinn kærða úrskurð úr gildi. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi. Lögreglustjórinn í Hafnarfirði hefur í dag krafist þess að ákærði, X, [kt. og heimilisfang], sæti áframhaldandi gæsluvarðhaldi á meðan málum hans er ólokið og dómur hefur gengið í málum hans eða allt til kl. 15:00 föstudaginn 24. nóvember 2006. Ákærði hefur mótmælt gæsluvarðhaldskröfunni. Með ákæru dagsettri 9. október sl. en þingfestri í dag var X ákærður fyrir allmörg brot sem flest varða við 244. gr. og 259. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Í dag var einnig þingfest á hendur honum ákæra sem er dagsett 18. október sl. en þar er hann ákærður fyrir gripdeild og umferðarlagabrot. Málin voru sameinuð. Ákærði var úrskurðaður í gæsluvarðhald með úrskurðum Héraðsdóms Reykjaness þann 2. október og 9. október sl., en síðarnefndi úrskurðurinn var staðfestur af Hæstarétti, sbr. dóm hans nr. 533/2006, á grundvelli c. liðar 1. mgr. 103. gr. laga um opinberra mála nr. 19/1991, þ.e. með vísan til þess að hætta sé á að kærði haldi áfram brotum á meðan málum hans er ekki lokið. Er þess nú krafist að ákærði verði úrskurðaður í áframhaldandi gæsluvarðhald á grundvelli c. liðar 1. mgr. 103. gr. laga um meðferð opinberra mála nr. 19/1991 allt þar til dómur gengur í málum hans. Í greinargerð lögreglu er því lýst að ákærði hafi viðurkennt, bæði hjá lögreglu og fyrir dómi við fyrirtöku gæsluvarðhaldskröfu þann 2. október sl., að hafa gerst sekur um mörg þau ákæruatriði sem talin eru upp í ákæruskjali gefnu út þann 9. október sl. Af hálfu lögreglustjóra er vísað til þess að brot þau sem ákærði er grunaður um að hafa framið, varði flest við ákvæði 244. gr, 245. gr. og 259. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 auk ákvæða umferðarlaga. Ákærði hafi viðurkennt fyrir dóminum við fyrirtöku gæsluvarðhaldskröfu þann 2. október sl. að vera fíkniefnaneytandi í töluverðri neyslu og að hafa fjármagnað neyslu sína með afbrotum. Sé það mat lögreglustjóra að þegar hafi sýnt sig að brýn hætta sé á að ákærði haldi áfram afbrotum meðan málum hans er ólokið fyrir dómi. Með vísan til framangreinds, hjálagðra gagna, þess að ákærði er mikill fíkniefnaneytandi og fyrst og fremst til þeirrar hættu sem fyrir hendi er á áframhaldandi auðgunarbrotum, sem og þeirra almanna- og einstaklingsbundnu hagsmuna sem fyrir hendi eru og með vísan c-liðar 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, fer lögreglustjóri þess farið á leit að fallist verði á framkomna kröfu. Ákærði, X, [kt.], sæti gæsluvarðhaldi á meðan málum hans er ólokið og dómur hefur gengið í málum hans þar til dómur gengur í málum hans eða allt til kl. 15:00 föstudaginn 24. nóvember 2006.
|
Mál nr. 783/2017
|
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
|
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson, Greta Baldursdóttir og Karl Axelsson.Varnaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 12. desember 2017, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnumdegi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 12. desember 2017, þarsem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 22. desember2017 klukkan16 og einangrun meðan á því stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr.laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinnkærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldinu verðimarkaður skemmri tími og honum ekki gert að sæta einangrun meðan á því stendur.Sóknaraðili krefst staðfestingarhins kærða úrskurðar.Fallist er á með héraðsdómi aðvarnaraðili sé undir rökstuddum grun um háttsemi sem fangelsisrefsing er lögðvið og að ætla megi að hann muni torvelda rannsókn málsins gangi hann laus. Erþannig fullnægt skilyrðum a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 til aðvarnaraðila verði gert að sæta gæsluvarðhaldi og einangrun meðan á því stendur,sbr. 2. mgr. 98. gr. sömu laga. Samkvæmt því verður hinn kærði úrskurðurstaðfestur.Dómsorð:Hinn kærði úrskurðurer staðfestur.ÚrskurðurHéraðsdóms Reykjavíkur þriðjudaginn 12. desember 2017Lögreglustjórinn áhöfuðborgarsvæðinu hefur krafist þess að Héraðsdómur Reykjavíkur úrskurði að X,kt. [...], kærða, verði gert að sæta gæsluvarðhaldi, allt til föstudagsins 22.desember 2017 kl. 16:00. Þá er gerð krafa um að kærði sæti einangrun á meðan ágæsluvarðhaldinu stendur. Ígreinargerð lögreglu kemur fram aðlögreglan hafi til rannsóknar innflutning á sterkum fíkniefnum hingað til landsfrá Hollandi. Upphaf málsins sé það að þann 6. desember sl. hafi Tollgæslanfundið talsvert magn af ætluðum fíkniefnum í póstsendingu Póstsins frá Hollandiog hafi efnin verið falin í útvarpstæki. Y hafi verið skráður viðtakandisendingarinnar og sendandi hollenskur aðili. Lögregla hafi lagt hald á efnið ogsamkvæmt niðurstöðu tæknideildar lögreglu hafi þetta verið 317,74 g af kókaíni.Að fengnumúrskurði frá Héraðsdómi Reykjavíkur hafi efnunum verið skipt út fyrir skaðlausefni og komið hafi verið fyrir eftirfarar- og hlustunarbúnaði í pakkanum. Í gær hafi Yhaft samband við Póstinn og svarað tilkynningu um að pakkinn væri kominn tillandsins og hafi hann jafnframt óskað eftir því að pakkinn yrði keyrður heimtil hans að [...] hér í borg. Lögregla hafifylgst með pakkanum fara að heimili Y ásamt því að hlusta á samskipti þeirraaðila sem hafi meðhöndlað hann. Skömmu síðar hafi lögreglan farið inn í íbúðina og komiðað Y ásamt þeim Z, kt. [...], og kærðaþar sem þeir hafi verið að eiga við útvarpið.Í kjölfarið hafiallir aðilar verið handteknir og færðir á lögreglustöð. Mikið misræmi sé íframburði þeirra varðandi aðild og aðkomu að innflutningi efnanna og séu þeirallir undir rökstuddum grun um innflutning þeirra.Rannsókn málsinssé á frumstigi og eftir eigi að takafrekari skýrslur af kærða sem og öðrum aðilum og bera undir hann framburðannarra aðila málsins sem og önnur sönnunargögn sem lögregla hafi lagt hald áog sum hver sem enn eigi eftir að rannsaka nánar og/eða afla. Eins teljilögregla að fleiri aðilar tengist þessu máli, sumir hverjir erlendis, og aðhafa þurfi upp á þeim og taka af þeim skýrslur. Að mati lögreglu megi ætla að ef kærði verði látinnlaus muni hann eiga þess kost að torvelda rannsókn málsins, svo sem með því aðræða við ætlaða samverkamenn og vitni og hafa áhrif á framburð þeirra eða komaundan munum. Rannsókn málsins sé á viðkvæmu stigi og afar brýnt að krafalögreglustjóra verði tekin til greina, Með vísan til framangreinds og framlagðra gagna krefjist lögreglustjóri aðframangreind krafa hans verði tekin til greina eins og hún sé sett fram.Lögreglustjóri telji kærða vera undir rökstuddum grun um að hafa gerstbrotlegur við 2. gr., sbr., 5. og 6. gr., laga umávana- og fíkniefni nr. 64/1974. Um heimild til gæsluvarðhalds sé vísað tila-liðar 1. mgr. 95. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008. Um heimild tileinangrunar meðan á gæsluvarðhaldinu stendur sé vísað til 2. mgr. 98. gr. ogb-liðar 1. mgr. 99. gr. sömu laga. NiðurstaðaÍ greinargerðlögreglu kemur fram að lögreglan á höfuðborgarsvæðinu hafi til rannsóknar innflutning á sterkum fíkniefnum hingað tillands frá Hollandi. Upphaf málsins sé það að þann 6. desember sl. hafiTollgæslan fundið talsvert magn af ætluðum fíkniefnum í póstsendingu Póstsinsfrá Hollandi og hafi efnin verið falin í útvarpstæki. Y hafi verið skráðurviðtakandi sendingarinnar og sendandi hollenskur aðili. Lögregla hafi lagt haldá efnið og samkvæmt niðurstöðu tæknideildar lögreglu hafi þetta verið 317,74 gaf kókaíni. Skömmu síðar hafi lögreglanfarið inn í íbúðina og komið að Y ásamtþeim Z, kt. [...], og kærða þar sem þeir hafi verið að eiga við útvarpið. Íkjölfarið hafi allir aðilar verið handteknir og færðir á lögreglustöð. Þá kemurfra að mikið misræmi sé í framburðum aðila og rannsókn málsins sé á frumstigiog eftir eigi að taka frekari skýrslur af kærða sem og öðrum aðilum og beraundir hann framburð annarra aðila málsins sem og önnur sönnunargögn semlögregla hafi lagt hald á og sum hver sem enn eigi eftir að rannsaka nánarog/eða afla. Eins telji lögregla að fleiri aðilar tengist þessu máli, sumirhverjir erlendis, og að hafa þurfi upp á þeim og taka af þeim skýrslur.Samkvæmt því semrakið hefur verið þé er til rannsóknar ætluð brot kærða sem lögregla telurvarða við 2. gr., sbr. 5. og 6. gr. laga um ávana- og fíkniefni nr. 65/1974,með síðari breytingum. Refsing, ef sök er sönnuð, getur varðaðfangelsisrefsingu allt að 6 árum. Fallist er á með lögreglu að sá sem krafanbeinist að sé undir rökstuddum grun um framangreinda háttsemi og að augljósirrannsóknarhagsmunir séu í húfi. Rannsókn er nánast á frumstigi og eftir er aðyfirheyra kærða og kanna gögn sem haldlögð voru við húsleit. Mikið ósamræmi munvera í framburðum kærðra. Þá þarf að kanna hugsanleg tengsl við erlenda aðilaog aðra er kunna að tengjast málinu. Þá er nauðsynlegt að tryggja að kærði getiekki spillt sakargögnum með því að hafa samband við aðra sem málinu kunna aðtengjast.Með vísan tilframangreinds, framlagðra gagna og c.-liðar 1. mgr. 95. gr. laga 88/2008 ummeðferð sakamála er fallist á að krafan skuli ná fram að ganga eins og hún ersett fram og nánar greinir í úrskurðarorði. Á þessu stigi rannsóknar eru ekkiefni til að fallast á kröfu verjanda um styttingu gæsluvarðhalds, þar sem mikiðósamræmi mun vera í framburðum kærðra í málinu og rannsóknin nánast áfrumstigi. Þá er ljóst að lögreglu ber að haga rannsókn sinni þannig aðgæsluvarðhaldið falli niður þegar rannsóknarhagsmunir krefjast þess ekkilengur. Þá neitar kærði alfarið sök í málinu. Um heimild til einangrunar meðaná gæsluvarðhaldinu stendur er vísað til 2. mgr. 98. gr. og b-liðar 1. mgr. 99.gr. sömu laga en brýnir rannsóknarhagsmunir krefjast þess að kærði sætieinangrum meðan á gæsluvarðhaldi stendur, eins og að framan er rakið.Þórður ClausenÞórðarson héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan.ÚR S K U R Ð A R O R ÐKærði, X skalsæta gæsluvarðhaldi, allt til föstudagsins 22. desember 2017 kl. 16:00. Kærðisæti einangrun á meðan á gæsluvarðhaldinu stendur.
|
Mál nr. 175/2012
|
Nauðasamningur Riftun Gjöf
|
S hf. höfðaði mál á hendur T hf., nú A hf., til riftunar lánssamnings, sbr. 1. mgr. 131. gr. eða 141. gr. laga nr. 21/1991, og endurgreiðslu lánsfjárhæðarinnar, sbr. 142. gr. laganna, en S hf. hafði veitt T hf. víkjandi lán til kaupa á nánar tilteknum hlutum S hf. í AF hf. Héraðsdómur hafði eftir lántökuna staðfest nauðasamning fyrir S hf. og T hf., hvorn í sínu lagi, og skuldbindingin féll ekki undir nauðasamning T hf. samkvæmt 3. mgr. 28. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., sbr. 1. gr. laga nr. 24/2009, sem gerði S hf. ókleift að endurheimta skuldina. Óumdeilt var að lánssamningurinn var gerður innan sex mánaða fyrir frestdag vegna nauðasamningsumleitana S hf. Fallist var á með S hf. að samningurinn jafngilti gjöf í merkingu 1. mgr. 131. gr. laga nr. 21/1991, enda hefði S hf., vegna náinna tengsla við T hf., mátt vita að engar líkur væru á að félagið gæti efnt hann vegna erfiðrar fjárhagsstöðu þess, auk þess sem sýnt var að T hf. hagnaðist á kostnað S hf. við gerð samningsins. Voru kröfur S hf. því teknar til greina og endurgreiðslukröfunni skipað sem samningskröfu við nauðasamning T hf., til jafns við kröfur annarra sem fóru með slíkar kröfur á hendur félaginu samkvæmt nauðasamningnum.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson, Benedikt Bogason, Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 16. mars 2012. Hann krefst aðallega sýknu af kröfum stefnda, en til vara að fjárkrafa hans verði lækkuð. Þá krefst áfrýjandi málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Samkvæmt áfrýjunarstefnu rann Teymi hf., sem var stefndi málsins í héraði, saman við Skýrr hf. í janúar 2011 undir heiti þess síðarnefnda, sem var síðan breytt í Advania hf. 7. mars 2012. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Áfrýjanda verður gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Advania hf., greiði stefnda, Stoðum hf., 1.500.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 21. desember 2011. Mál þetta, sem dómtekið var að loknum munnlegum málflutningi 30. nóvember sl., er höfðað með stefnu, birtri 14. september 2009. Stefnandi er Stoðir hf., Hátúni 2b, Reykjavík, en stefndi er Teymi hf., Suðurlandsbraut 18, einnig í Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eru eftirfarandi: Aðallega að rift verði með dómi víkjandi láni sem stefnandi veitti stefnda 1. september 2008 samkvæmt samningi aðila frá 30. júlí 2008, og að stefnda verði gert að greiða stefnanda 656.560.000 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá 1. september 2008 til þingfestingardags, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Til vara að rift verði með dómi víkjandi láni sem stefnandi veitti stefnda 1. september 2008 samkvæmt samningi aðila frá 30. júlí 2008, og að viðurkenndur verði réttur stefnanda til greiðslu úr hendi stefnda til jafns við þá lánardrottna stefnda sem fóru með samningskröfur á hendur honum, í samræmi við nauðasamning stefnda, sem staðfestur var með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur í máli nr. N-5/2009. Til þrautavara að viðurkenndur verði réttur stefnanda til greiðslu úr hendi stefnda til jafns við þá lánardrottna stefnda sem fóru með samningskröfur á hendur stefnda, í samræmi við staðfestan nauðasamning stefnda sem staðfestur var með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur í máli nr. N-5/2009. Í öllum tilvikum er krafist málskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefnda samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi. Stefndi krefst aðallega sýknu af öllum kröfum stefnanda, en til að vara að kröfur verði lækkaðar verulega, og að viðurkennt verði að krafa stefnanda falli undir skilmála nauðasamnings stefnda. Í báðum tilvikum krefst hann málskostnaðar að skaðlausu samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi. Málsatvik og ágreiningsefni Stefnandi og stefndi gerðu með sér samning 30. júlí 2008 sem ber yfirskriftina „Kaupréttarsamningur og víkjandi lánssamningur“. Með samningnum skuldbatt stefnandi sig til að selja stefnda allt að 212.000.000 nafnverðshluti í Alfesca hf., sem þá voru í eigu stefnanda. Samkvæmt 1. grein samningsins var kauprétturinn gerður í því skyni að gera stefnda kleift að uppfylla skyldur sínar gagnvart hluthöfum félagsins vegna fyrirhugaðrar afskráningar á hlutabréfum stefnda úr kauphöll Nasdaq OMX á Íslandi. Hluthöfum stefnda stóð þannig til boða að selja stefnda hlutabréf sín í félaginu og fá greitt fyrir þau með hlutum í Alfesca hf. Tekið var fram að kaupverð hluta í stefnda yrði 1,90 fyrir hvern hlut, en gengi hvers hlutar í Alfesca hf. yrði 6,96. Kaupverð allra seldra nafnverðshluta í Alfesca hf. gat því numið allt að 1.500.000.000 króna. Samkvæmt grein 1.4 átti afhending hlutanna að fara fram að fenginni skriflegri tilkynningu stefnda til stefnanda um fjölda þeirra hluta í Alfesca hf., sem stefndi vildi kaupa, eigi síðar en 30. ágúst 2008. Með samningnum skuldbatt stefnandi sig einnig til að lána stefnda kaupverð hinna seldu hluta í Alfesca hf., allt að 1.500.000.000 króna. Í grein 2.1 segir m.a. svo um lán þetta: „Lán þetta er víkjandi og víkur fyrir öllum öðrum kröfum á hendur Teymi nema öðrum jafnstæðum kröfum og kröfu um endurgreiðslu hlutafjár. Í þessu felst að kröfur á grundvelli lánssamnings þessa víkja fyrir forgangskröfum og almennum kröfum á hendur Teymi við gjaldþrot eða slit sbr. 4. tl. 114. gr. laga um gjaldþrotaskipti nr. 21/1991.“ Lánið átti að endurgreiða með einum gjalddaga, 1. ágúst 2013, og skyldi bera 21% ársvexti, sem greiða átti við lok lánstímans. Samkvæmt 6. grein samningsins bar stefnda að greiða stefnanda 6,23% þóknun af endanlegri lánsfjárhæð, og skyldi þóknuninni bætt við höfuðstól lánsins við útborgun þess. Í 10. grein samningsins var mælt fyrir um að stefnanda væri heimilt að gjaldfella lánið og krefjast endurgreiðslu þess fyrir gjalddaga, að uppfylltum þessum skilyrðum: Aðalkrafa stefnanda um riftun á lánssamningi hans og stefnda, vegna kaupa þess síðarnefnda á hlutum stefnanda í Alfesca hf., er annars vegar reist á ákvæði 1. mgr. 131. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., en hins vegar á 141. gr. sömu laga. Til stuðnings kröfu sinni leggur stefnandi áherslu á að á þeim tíma þegar hann gerði umræddan samning við stefnda, hafi legið fyrir að rekstrarstaða stefnda væri mjög erfið og gjaldfærni hans ótrygg. Ljóst hafi því verið að litlar sem engar líkur væru á því að hann fengi skuld sína greidda úr hendi stefnda. Byggir hann á því að ráðstöfun til stefnda á hlutunum í Alfesca hf. megi jafna til gjafar eða örlætisgernings af hálfu stefnanda, og sé gerningurinn af þeirri ástæðu riftanlegur samkvæmt 1. mgr. 131. gr. laga nr. 21/1991. Jafnframt bendir stefnandi á að náin eigna- og stjórnunartengsl hafi verið milli eigenda stefnanda og stefnda á þessum tíma. Þannig hafi stærstu hluthafar í stefnanda einnig verið stórir hluthafar í stefnda, og nefnir hann sérstaklega í því sambandi Baug Group hf. og aðila og félög tengd því félagi. Báðum aðilum hafi því hlotið að vera ljós hin erfiða staða sem stefndi var í, og jafnframt að afsal á hlutum stefnanda í Alfesca hf. til stefnda gegn víkjandi láni, án nokkurra trygginga og með einum gjalddaga fimm árum eftir að lánið var veitt, jafngilti í reynd því að stefndi fengi umrædda hluti að gjöf, eða í öllu falli að verulegur munur væri á því verðmæti sem stefnandi þannig afhenti stefnda og því endurgjaldi sem stefndi gæti staðið skil á. Að auki telur stefnandi að enga nauðsyn hafi borið til þess af hans hálfu að afhenda stefnda hlutina á þeim kjörum sem samningur aðila kvað á um. Þær ástæður, sem tilgreindar séu í samningnum séu raunar þvert á móti óeðlilegar þegar hliðsjón sé höfð af hagsmunum stefnanda og kröfuhafa hans. Raunar telur stefnandi vandséð hvernig það fái samrýmst hagsmunum hans að afhenda stefnda bréf í skráðu félagi gegn jafn óvissu og ótraustu endurgjaldi og raun ber vitni, eingöngu í því skyni að gera stefnda kleift að uppfylla tilteknar skyldur við sínar við hluthafa í stefnda, sem komu stefnanda þó ekki við. Samkvæmt framanrituðu byggir stefnandi á því að uppfyllt séu öll skilyrði til að telja þá ákvörðun stefnanda að samþykkja víkjandi lán sem greiðslu fyrir hlutina í Alfesca hf. riftanlega á grundvelli 1. mgr. 131. gr. laga nr. 21/1991. Augljóst sé að með því hafi eignir stefnanda skerst sem nemi verðmæti hlutanna í Alfesca hf., og telur stefnandi það verðmæti hafa að lágmarki jafngilt því kaupverði sem samið hafi verið um milli aðila málsins. Ráðstöfunin hafi jafnframt leitt til auðgunar í hendi stefnda, sem þannig hafi fengið umrædda hluti í hendur og nýtt þá í þeim tilgangi að uppfylla skyldur sínar við sína hluthafa. Loks telur stefnandi blasa við að afhending hlutanna til stefnda, gegn hinu víkjandi láni, hafi í raun jafngilt gjöf eða örlætisgerningi sem nemi verðmæti bréfanna. Beri af þessum sökum að fallast á kröfu stefnanda um riftun umræddrar ráðstöfunar. Verði ekki fallist á að rifta beri framangreindri ráðstöfun á grundvelli 131. gr. laga nr. 21/1991, byggir stefnandi á því að rifta beri henni með vísan til 141. gr. sömu laga. Ákvæðið feli í sér að krefjast megi riftunar ráðstafana sem á ótilhlýðilegan hátt eru kröfuhafa til hagsbóta á kostnað annarra, eða leiði til þess að eignir þrotamanns, í þessu tilviki stefnanda, verði ekki til reiðu til fullnustu kröfuhöfum, ef þrotamaður var ógjaldfær og sá sem hafði hag af ráðstöfuninni vissi um ógjaldfærni hans og þær aðstæður sem leiddu til þess að ráðstöfunin væri ótilhlýðileg. Telur stefnandi að uppfyllt séu öll skilyrði ákvæðisins fyrir riftun. Þannig leiki enginn vafi á að ráðstöfun stefnanda á hlutunum í Alfesca hf. til stefnda, á þeim kjörum og í þeim tilgangi sem samið hafi verið um, sé ótilhlýðileg í skilningi ákvæðisins. Í því sambandi ítrekar stefnandi að samningur aðila hafi verið gerður í þeim tilgangi að auðvelda stefnda að standa við skuldbindingar gagnvart sínum hluthöfum, sem hafi verið stefnanda óviðkomandi. Grundvöllur viðskiptanna hafi að þessu leyti verið óeðlilegur, enda hafi stefnanda hvorki verið rétt né skylt að leggja stefnda lið með þessum hætti. Þá hafi rekstrarstaða og gjaldfærni stefnda á þessum tíma verið með þeim hætti að með öllu hafi verið ótilhlýðilegt að afhenda honum hluti í skráðu félagi, gegn algerlega ótryggðu láni með einum gjalddaga, fimm árum síðar. Þar að auki hafi lánssamningurinn verið víkjandi gagnvart öðrum skuldbindingum stefnda. Um mjög óvenjulegan samning hafi verið að ræða fyrir stefnanda, sem ekki hafi stundað það að veita víkjandi lán í stórum stíl í viðskiptum við viðsemjendur sína. Að dómi stefnanda er óumdeilanlegt að umrædd ráðstöfun var stefnda til hagsbóta á kostnað annarra kröfuhafa stefnanda, enda hefðu hlutirnir í Alfesca hf., eða það verðmæti sem í þeim fólst, að öðrum kosti staðið til fullnustu krafna á hendur stefnanda. Ekkert endurgjald hafi komið fyrir hlutina, einungis verðlaus krafa í formi víkjandi láns á gjalddaga mörgum árum síðar. Stefnandi leggur einnig áherslu á að á þeim tíma þegar samningur aðila var gerður hafði rekstur stefnanda beðið gífurlega hnekki. Verðmæti eigna hafði rýrnað verulega og skuldir aukist stórlega. Upplýsingar um rekstrarerfiðleika stefnanda hafi á þessum tíma verið á allra vitorði og hljóti stefnda að hafa verið fullkunnugt um þá, ekki síst vegna hinna nánu tengsla milli málsaðila, sem bæði fólust í nátengdu eignarhaldi og stjórnunarlegum tengslum milli lykilhluthafa í félögunum. Í þessu sambandi minnir stefnandi einnig á að hann fékk heimild til greiðslustöðvunar 29. september 2008, eða aðeins um fjórum vikum eftir að lánið var veitt, og tæpum tveimur mánuðum eftir að samningurinn um afhendingu hlutanna í Alfesca hf. var gerður. Í ljósi ofanritaðs telur stefnandi að uppfyllt séu öll skilyrði fyrir riftun á grundvelli 141. gr. laga nr. 21/1991, um gjaldþrotaskipti o.fl. Með aðalkröfu sinni krefst stefnandi þess að stefndi verði dæmdur til að endurgreiða honum 656.564.000 krónur. Segir hann fjárhæð kröfunnar svara til verðmætis þeirra hlutabréfa í Alfesca hf., alls að nafnvirði 94.333.908 krónur, sem hann afhenti stefnda á grundvelli hinnar riftanlegu ráðstöfunar, en í samningi aðila hafi kaupverð hlutanna verið ákveðið 6,96 kr. fyrir hverja krónu nafnverðs. Við mat á því hvort eðlilegt sé að ætla að verðmæti bréfanna hafi numið þessari fjárhæð, bendir stefnandi á að lokatilboðsgengi bréfa í Alfesca hf. í kauphöll 1. september 2008 hafi verið 6,75. Því telji hann ljóst að hið umsamda kaupverð hafi verið eðlilegt og jafngilt því verðmæti sem í bréfunum hafi falist. Af 1. mgr. 142. gr. laga nr. 21/1991, um gjaldþrotaskipti o.fl., leiði að stefnda beri að greiða stefnanda fé sem svari til þess sem greiðsla stefnanda hafi orðið honum að notum, þó ekki hærri fjárhæð en nemi tjóni stefnanda. Öll greiðsla stefnanda hafi komið stefnda að notum. Því nemi tjón stefnanda öllu verðmæti hinna afhentu hluta, enda hafi í raun ekkert gagngjald komið fyrir þá. Hið sama eigi við þótt riftun fari fram á grundvelli 141. gr. umræddra laga, en í því tilviki skal sá sem hag hafði af riftanlegri ráðstöfun greiða bætur eftir almennum reglum, sbr. 3. mgr. 142. gr. sömu laga. Krafa stefnanda um vexti samkvæmt 1. mgr. 8. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 af stefnufjárhæðinni frá 1. september 2008, er studd þeim rökum að þann dag hafi hlutunum verið ráðstafað til stefnda samkvæmt samningi aðila. Telur stefnandi eðlilegt að krafa hans beri skaðabótavexti frá þeim tíma enda hafi stefnandi þá orðið fyrir því tjóni sem krafist sé uppgjörs á í málinu. Að auki krefjist hann dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. vaxtalaga af stefnufjárhæðinni frá þingfestingardegi til greiðsludags. Varakrafa stefnanda, um að viðurkenndur verði réttur hans til greiðslu úr hendi stefnda til jafns við þá lánardrottna stefnda sem fóru með samningskröfur á hendur honum, í samræmi við staðfestan nauðasamning stefnda, er byggð á sama lagagrunni og aðalkrafan. Kröfunni til frekari stuðnings er á það bent að fyrir liggi að stefndi hafi með nauðasamningi við kröfuhafa sína gengið í gegnum fjárhagslega endurskipulagningu. Telji dómurinn að sökum þessa skuli farið með kröfu stefnanda eins og um samningskröfu við nauðasamning sé að ræða, sbr. eftir atvikum ákvæði 28. - 32. gr. laga um gjaldþrotaskipti o.fl., byggir stefnandi á því að telja beri kröfu hans jafngilda öðrum samningskröfum á hendur stefnda. Því eigi stefnandi rétt á uppgjöri hennar með sama hætti og öðrum samningskröfuhöfum stóð til boða, sbr. 3. mgr. 30. gr. sömu laga, og úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur í máli nr. N-5/2009, sem kveðinn var upp 23. júní 2009. Verði fallist á riftun hins víkjandi láns telur stefnandi að hann eigi ekki minni rétt en svo að hann sé jafnsettur þeim kröfuhöfum sem áttu almennar kröfur á hendur stefnda. Samkvæmt því telur stefnandi að honum beri að lágmarki réttur til uppgjörs með þeim hætti sem varakrafan geri ráð fyrir. Þrautavarakrafa stefnanda, um að viðurkenndur verði réttur hans til greiðslu úr hendi stefnda til jafns við þá lánardrottna stefnda sem fóru með samningskröfur á hendur stefnda, í samræmi við staðfestan nauðasamning stefnda, er byggð á eftirfarandi sjónarmiðum: Fallist dómurinn ekki á kröfu stefnanda um riftun þeirrar ráðstöfunar sem fólst í að veita stefnda víkjandi lán fyrir afhendingu hluta í Alfesca hf., liggur fyrir að stefnandi eigi kröfu á hendur stefnda samkvæmt lánssamningi aðila 30. júlí 2008. Þegar sá samningur var gerður hafi um réttarstöðu víkjandi lána gagnvart skuldara í nauðasamningsferli gilt ákvæði 3. mgr. 28. gr. laga nr. 21/1991, en þar sagði að nauðasamningur leiddi til brottfalls skulda sem skipað yrði í skuldaröð eftir 1.-3. tl. og 5. tl. 114. gr., ef bú skuldarans hefði verið tekið til gjaldþrotaskipta. Af þessu orðalagi hafi verið ljóst að kröfur samkvæmt 4. tl. 114. gr. umræddra laga, þ.e. kröfur sem samið hafi verið um að viki fyrir öðrum kröfum (víkjandi lán), féllu ekki niður við nauðasamning, heldur myndu þær aðeins skerðast eftir almennum ákvæðum nauðasamnings. Um þetta hafi verið fjallað í greinargerð með frumvarpi til laga um gjaldþrotaskipti o.fl., sem síðar varð að lögum nr. 21/1991, og þar sagt að það þætti andstætt tilgangi og eðli þeirra samninga að nauðasamningur hefði í för með sér brottfall slíkra krafna eða að þær stæðu óhaggaðar af samningnum. Í þessu hafi falist að kröfur af þessu tagi sættu meðferð eins og aðrar samningskröfur. Með 1. gr. laga nr. 24/2009, sem öðluðust gildi 1. apríl 2009, hafi 3. mgr. 28. gr. laga nr. 21/1991 verið breytt þannig að felld hafi verið niður tilvísun ákvæðisins til 1.-3. og 5. tölul. 114. gr. sömu laga. Hafi breytingin komið til í meðförum Alþingis, að tillögu allsherjarnefndar. Í nefndaráliti segi svo um þessa breytingartillögu: „Fyrir nefndinni kom fram að í viðskiptaráðuneytinu sé unnið að breytingum á lögum um fjármálafyrirtæki og að við þá vinnu hafi komið fram að misræmi sé í meðferð svokallaðra víkjandi lána þegar um gjaldþrotaskipti er að ræða annars vegar og hins vegar í nauðasamningum. Í nauðasamningum er þessum kröfum gert hærra undir höfði en í gjaldþrotaskiptum. Þessar kröfur geta haft áhrif á nauðasamning og fellt hann jafnvel þótt þær eigi að standa aftast í skiptaröð sbr. ákvæði 114. gr. gjaldþrotalaga. Nefndin telur nauðsynlegt að leggja til lagfæringu á lögunum að þessu leyti og leggur til að tilvísun í 1..3. og 5. tölul. í 3. mgr. 28. gr. falli brott.“ Að dómi stefnanda er sú breyting sem fólst í 1. gr. laga nr. 24/2009 andstæð 72. gr. stjórnarskrárinnar. Telur hann að enga nauðsyn hafi borið til þess að rýra réttarstöðu þeirra sem áttu rétt á grundvelli samninga um víkjandi lán með þeim hætti sem gert var með lögunum, og raunar gangi umrædd grein þeirra þvert á þau lögmætu markmið sem vernduð voru í lögunum eins og þau voru fyrir breytinguna. Í lagabreytingunni felist með afturvirkum hætti stórkostleg skerðing á réttindum stefnanda, sem hann átti samkvæmt umræddum lánssamningi við stefnda. Fari slíkt í bága við meginreglur um stjórnskipulegt meðalhóf og fyrirsjáanleika laga, enda hafi stefnandi mátt treysta því, þegar hann gerði margumræddan lánssamning við stefnda, að ef til nauðasamnings kæmi skyldi hann njóta réttarstöðu eins og aðrir samningskröfuhafar. Bendir stefnandi jafnframt á að stefndi hafði fengið heimild til greiðslustöðvunar löngu áður en lög nr. 24/2009 tóku gildi, en slík heimild sé undanfari þess að til nauðasamningsumleitana komi, eins og raunin hafi orðið með stefnda. Með vísan til framangreinds telur stefnandi að ákvæði 1. gr. laga nr. 24/2009 skorti stjórnskipulegt gildi, en af því leiði að líta beri fram hjá ákvæðinu við úrlausn um réttarstöðu stefnanda vegna lánssamnings hans og stefnda. Þess í stað eigi að leysa úr þeirri réttarstöðu á grundvelli 3. mgr. 28. gr. gjaldþrotaskiptalaga, eins og hún var orðuð fyrir þá breytingu sem gerð var með hinum stjórnskipulega ógildu lögum nr. 24/2009. Leiði það til þess að fallast beri á þrautavarakröfu hans í málinu. Til stuðnings kröfu sinni um málskostnað vísar stefnandi til ákvæða XXI. kafla laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, einkum 129. og 130. gr. þeirra. Aðalkrafa stefnda byggist í fyrsta lagi á því að lagaheimild skorti fyrir kröfu stefnanda, og beri af þeim sökum að sýkna hann af öllum kröfum stefnanda. Því til stuðnings vísar stefndi til þess að með lögum nr. 24/2009 hafi ákvæðum 3. mgr. 28. gr. laga um gjaldþrotaskipti o.fl. nr. 21/1991 verið breytt á þá lund að felld hafi verið brott tilvísun í 1.-3. og 5. tölulið 114. gr. laganna. Eftir það leiði nauðsamningur til brottfalls skulda sem skipað yrði í skuldaröð eftir ákvæðum 114. gr. laganna, ef bú skuldara yrði tekið til gjaldþrotaskipta. Kröfur, sem samið hafi verið um að víki fyrir öðrum kröfum, líkt og hátti til um samning stefnda og stefnanda, falli þar undir. Um leið mótmælir stefndi þeirri málsástæðu stefnanda að umrædd lagabreyting brjóti í bága við eignarréttarákvæði stjórnarskrár, meginreglu um stjórnskipulegt meðalhóf eða fyrirsjáanleika laga. Stefndi vekur jafnframt á því athygli að rangt sé að hann hafi hlotið heimild til greiðslustöðvunar, eins og fullyrt sé í stefnu. Hið rétta sé aftur á móti að héraðsdómur hafi veitt honum heimild til þess að leita nauðasamnings 20. apríl 2009, en umrædd lagabreyting hafi tekið gildi 1. þess mánaðar. Að þessu virtu beri að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda í máli þessu. Í öðru lagi byggir stefndi á því að skilyrði til riftunar á lánssamningi aðila samkvæmt 1. mgr. 131. gr. laga nr. 21/1991 séu ekki fyrir hendi. Stefnandi hafi þannig ekki sýnt fram á að um gjafagerning sé að ræða. Ekki sé þar heldur að finna nein óvenjuleg ákvæði eða greiðsluskilmála sem bendi til þess að um gjafagerning sé að ræða. Vissulega hafi stefndi ekki lagt fram eiginlegar tryggingar til greiðslu lánsins, enda hafi um víkjandi lánssamning verið að ræða. Hins vegar hafi verð fyrir hina keyptu hluti verið tiltölulega hátt, eða 6,96 fyrir hlut, en lokagengi á bréfum í Alfesca hf. hafi verið 6,75. Vaxtakjör lánsins hafi einnig verið með hærra móti, eða 21%. Þá bendir stefndi á að hagsmunir stefnanda sem kröfuhafa víkjandi láns hafi verið tryggðir með gjaldfellingarheimildum, kæmi til sölu stærstu eignar stefnda, Og fjarskipta ehf., eða verulegra vanskila stefnda. Stefndi byggir einnig á því að stefnandi hafi ekki fært sönnur fyrir þeirri fullyrðingu sinni að við undirritun samnings hafi legið fyrir að gjaldfærni stefnda væri ótrygg. Þvert á móti telur hann að leiða megi líkur að því að á þeim tíma hafi erfiðleikar stefnda verið tímabundnir og helst tengdir sveiflum í gengi íslensku krónunnar. Í eignasafni hans hafi verið traust þjónustufyrirtæki, líkt og Og fjarskipti ehf. Ákvörðun forsvarsmanna stefnda um að hefja viðræður við kröfuhafa félagsins um fjárhagslega endurskipulagningu hafi fyrst komið til í kjölfar efnahagshrunsins, þegar ljóst hafi verið að markaðsaðstæður hér á landi yrðu erfiðar til lengri tíma litið. Að mati stefnda sé þó fráleitt að forsvarsmenn stefnda eða stefnanda hafi getað órað fyrir atburðum októbermánaðar 2008, þegar gengið var til þess samnings sem hér um ræði. Af hálfu stefnda er því mótmælt að forsendur hans fyrir gerð samningsins, sem tilgreindar eru í inngangi hans, geti talist óeðlilegar með hliðsjón af hagsmunum stefnanda og kröfuhafa hans. Umræddar forsendur, og í raun fyrirvari við samninginn, hafi einvörðungu varðað stefnda og ekki falið í sér neitt skuldbindingargildi fyrir stefnanda, umfram almenn ákvæði samningsins. Jafnframt er því mótmælt að stefnandi hafi gengið til samningsins eingöngu í því skyni að gera stefnda kleift að freista afskráningar úr kauphöll. Bendir stefndi á að í fréttatilkynningu stefnanda frá 29. ágúst 2008 komi þannig fram að stefnandi hafi unnið að endurskipulagningu starfsemi sinnar og sölu eigna. Haft hafi verið eftir forstjóra stefnanda að í því skyni hefðu verið seldar eignir sem ekki féllu undir breytta fjárfestingarstefnu félagsins, en meginstarfsemi stefnanda hafi verið á sviði fjármála-, trygginga- og fasteignafélaga. Með þetta í huga telur stefndi að sala stefnanda á hlutum í félagi, sem einbeiti sér að matvælaiðnaði, þ.e. Alfesca hf., hafi verið í samræmi við framangreind markmið stefnanda. Stefndi hafnar því einnig að um náin stjórnunartengsl hafi verið að ræða milli stefnanda og stefnda á þeim tíma sem hér um ræði. Aðeins einn stjórnarmaður stefnanda hafi jafnframt átt sæti í stjórn stefnda. Sá hafi hins vegar ekki tekið þátt í umræðum eða ákvörðun stjórnar stefnda um að ganga til samninga við stefnanda. Að öðru leyti hafi stefnandi ekki fært nein haldbær rök fyrir frekari tengslum milli forsvarsmanna stefnanda og stefnda, sem kunni að hafa haft áhrif á ákvörðunartöku stjórna málsaðila. Með vísan til ofanritaðs telur stefndi að hafna eigi kröfu stefnanda um riftun samningsins á grundvelli 131. gr. laga nr. 21/1991. Stefndi byggir enn fremur á því að skilyrði riftunar á grundvelli 141. gr. laga nr. 21/1991 séu ekki fyrir hendi, enda hafi stefnandi hvorki sýnt fram á að umrædd ráðstöfun hafi verið ótilhlýðileg í skilningi ákvæðisins, né að stefndi hafi vitað eða mátt vita um ógjaldfærni stefnanda og þær aðstæður sem leiddu til þess að ráðstöfunin teldist ótilhlýðileg. Um leið mótmælir stefndi sem órökstuddri þeirri fullyrðingu stefnanda að enginn vafi leiki á um ótilhlýðileika ráðstöfunarinnar. Til stuðnings ofangreindu bendir stefndi á að hvorki kaupverð hlutanna sem stefnandi seldi stefnda samkvæmt umræddum samningi hafi verið óeðlilegt, né önnur kjör samningsins. Alkunna sé að t.d. vaxtakjör lánssamninga taki mið af þeirri áhættu sem lánveitandi takist á hendur. Af þeirri ástæðu hafi verið samið um nokkuð hærri vexti en almennt tíðkaðist, auk þess sem stefnandi hafi haft víðtækar heimildir til gjaldfellingar. Þá ítrekar stefndi að forsendur og fyrirvari í samningi aðila, að því er varðar afskráningu stefnda úr kauphöll, hafi einungis átt við stefnda en ekki stefnanda. Mótmælir stefndi einnig fullyrðingum stefnanda um að vafi hafi leikið á um gjaldfærni stefnda og rekstrarstöðu hans, á þeim tíma sem umræddur samningur var undirritaður. Að sama skapi er því mótmælt að stefndi hafi vitað eða mátt vita að stefnandi hafi verið ógjaldfær þegar umræddur samningur var gerður. Ekkert í fréttatilkynningu stefnanda frá 29. ágúst 2008, eða tæpum mánuði eftir að samningur aðila var undirritaður, hafi gefið til kynna að ógjaldfærni vofði yfir stefnanda. Telur stefndi að ályktanir stefnanda um heimild til greiðslustöðvunar mánuði síðar hafi enga þýðingu í þessu sambandi, enda hafi raunverulegar orsakir hennar verið skyndilegt og fyrirvaralaust brotthvarf stærstu eignar stefnanda. Líta beri og til þess að stefnandi hafi verið útgefandi skuldabréfa sem skráð hafi verið í kauphöll, og hafi honum af þeim sökum borið að upplýsa um fjárhagsstöðu sína. Loks ítrekar stefndi að ekki hafi verið slík stjórnunartengsl á milli aðila að stefnda hefði átt að vera kunnugt um rekstrarerfiðleika stefnanda, umfram það sem almenn vitneskja var um. Varakrafa stefnda, um að kröfur stefnanda verði stórlega lækkaðar og viðurkennt verði að kröfur stefnanda falli undir skilmála nauðasamnings stefnda, er studd þeim rökum að í málinu liggi ekki fyrir hvert hafi verið raunverulegt verðmæti þeirra bréfa sem stefndi fékk afhent frá stefnanda. Stefndi hafi nýtt umrædd hlutabréf til þess að greiða fyrir hlutabréf í stefnda á genginu 1,90. Umsamið kaupverð hlutabréfanna í Alfesca hf. hafi verið nokkru hærra en skráð lokagengi þeirra í kauphöll á afhendingardegi, sem hafi verið 6,75. Þann dag hafi viðskipti verið með ríflega 3 milljónir hluta í Alfesca hf. Samningur stefnda og stefnanda hafi hins vegar kveðið á um bréf að nafnvirði 94.333.908 krónur. Ekkert liggi fyrir um möguleika stefnanda á að selja slíkan fjölda bréfa á umræddu verði, en stefnandi beri sönnunarbyrði fyrir því að hann hafi orðið fyrir tjóni, sbr. 142. gr. laga nr. 21/1991. Stefndi mótmælir loks alfarið kröfu stefnanda um dráttarvexti, en til vara byggir hann á því að upphaf dráttarvaxta miðist við síðara tímamark, verði að einhverju leyti fallist að fjárkröfur stefnanda, sbr. III. kafla laga nr. 38/2001. Um lagarök vísar stefndi til laga um gjaldþrotaskipti nr. 21/1991, einkum, 28., 131. 141. og 142. gr., en einnig til laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu. Krafa hans um málskostnað er reist á 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Niðurstaða Eins og rakið hefur verið á ágreiningur þessa máls rætur að rekja til samnings sem aðilar gerðu með sér 30. júlí 2008 og bar yfirskriftina „Kaupréttarsamningur og víkjandi lánssamningur“. Samkvæmt samningnum samþykkti Stoðir hf. (áður FL Group hf.), stefnandi í máli þessu, að selja Teymi hf., stefnda í málinu, 212.000.000 nafnverðshluta sinna í Alfesca hf. í því skyni að gera stefnda kleift að uppfylla skyldur sínar gagnvart hluthöfum félagsins, en fyrir lá að stjórn stefnda hugðist afskrá hlutabréf Teymis hf. úr kauphöll Nasdaq OMX á Íslandi. Var gengi hvers hlutar í Alfesca hf. ákveðið 6,96. Með samningnum skuldbatt stefnandi sig jafnframt til að lána stefnda andvirði hinna seldu hluta með víkjandi lánssamningi. Gjalddagi lánsins var ákveðinn 1. ágúst 2013 og átti lánið að bera 21% ársvexti, sem áttu að greiðast við lok lánstímans. Í samræmi við ákvæði samningsins óskaði stefndi eftir því 1. september 2008 að stefnandi afhenti honum hlutabréf í Alfesca hf. að nafnverði 94.333.908 krónur, og varð stefnandi við því. Kaupverð hlutabréfanna, miðað við gengi 6,96 fyrir hvern hlut, nam því 656.564.000 krónum, sem greitt var stefnanda með hinu víkjandi láni. Stefnandi fékk heimild til greiðslustöðvunar 29. september 2008, en gerði í kjölfarið nauðasamning við kröfuhafa, sem staðfestur var af Héraðsdómi Reykjavíkur 15. júní 2009. Stefnda var veitt heimild til að leita nauðasamnings 21. apríl 2009 og var samningurinn staðfestur af Héraðsdómi Reykjavíkur 23. júní sama ár. Í nauðasamningi stefnda fólst að óveðtryggðum kröfum á hendur félaginu var breytt í hlutafé. Þar sem stefnandi hafði veitt stefnda víkjandi lán féll krafa hans ekki undir nauðasamninginn vegna ákvæða 28. gr. laga nr. 21/1991, sbr. 1. gr. laga nr. 24/2009, og hefur stefnanda því ekki tekist að endurheimta lánsfjárhæðina. Í málinu krefst stefnandi riftunar á áðurnefndu víkjandi láni til stefnda, svo og endurgreiðslu lánsfjárhæðarinnar, 656.564.000 króna, ásamt vöxtum og dráttarvöxtum, en til vara að viðurkenndur verði réttur hans til greiðslu úr hendi stefnda til jafns við þá lánardrottna sem fóru með samningskröfur á hendur stefnda samkvæmt nauðasamningi hans við kröfuhafa. Deila aðila lýtur annars vegar að því hvort lagaheimild sé fyrir kröfum stefnanda eftir þá breytingu sem gerð var á 3. mgr. 28. gr. laga nr. 21/1991 með lögum nr. 24/2009, en hins vegar hvort umrædd lánveiting til stefnda sé riftanleg ráðstöfun samkvæmt 1. mgr. 131. gr. eða 141. gr. laga nr. 21/1991, um gjaldþrotaskipti o.fl. Sú breyting sem gerð var á 3. mgr. 28. gr. laga nr. 21/1991 með lögum nr. 24/2009, og fól í sér að skuld samkvæmt víkjandi lánssamningi féll brott við staðfestingu nauðasamnings, hefur engin áhrif á heimild stefnanda til að höfða mál þetta, enda er málið höfðað í þeim tilgangi að freista þess að rifta þeirri ráðstöfun sem fólst í hinu víkjandi láni og endurheimta um leið lánsfjárhæðina sem stefnandi veitti stefnda. Með riftuninni er þannig stefnt að því að gera stefnanda eins settan og ef hann hefði ekki veitt stefnda umrætt lán til greiðslu kaupverðs seldra hlutabréfa Alfesca hf. Er því hafnað þeirri málsástæðu stefnda að lagaheimild skorti fyrir kröfum stefnanda. Tekið skal fram að hvorki er um það deilt að stefnandi höfðaði mál þetta innan lögmælts málshöfðunarfrests, né að sú ráðstöfun sem krafist er riftunar á átti sér stað innan sex mánaða fyrir frestdag vegna nauðasamningsumleitana stefnanda. Kemur þá til skoðunar hvort uppfyllt séu skilyrði til riftunar umræddrar ráðstöfunar samkvæmt 1. mgr. 131. gr. eða 141. gr. laga um gjaldþrotaskipti o.fl. nr. 21/1991. Samkvæmt 1. mgr. 131. gr. laga nr. 21/1991 má krefjast riftunar á gjafagerningi ef gjöfin var afhent á síðustu sex mánuðum fyrir frestdag. Við skýringu á hugtökunum „gjafagerningi“ og „gjöf“ ber að líta til þess að hugtökin taka einnig til örlætisgerninga, þ.e. gagnkvæmra samninga þar sem verulegur munur er á þeim verðmætum sem látin hafa verið af hendi og því gagngjaldi sem móttakandi innti af hendi. Þá hefur almennt einnig verið talið að gjafahugtakið hafi að geyma þrjú meginatriði, þ.e. að gjöfin rýri eignir skuldarans, að gjöfin leiði til eignaaukningar hjá móttakanda og að tilgangurinn með gerningnum sé að gefa. Hér að framan hefur verið gerð grein fyrir efni þess samnings sem aðilar gerðu með sér 30. júlí 2008, að því leyti sem hér skiptir máli. Að áliti dómsins þykir samningurinn óneitanlega nokkuð sérstakur, þótt ekki væri nema fyrir þær sakir að með honum skuldbatt stefnandi sig til að selja stefnda mikinn fjölda auðseljanlegra hlutabréfa sinna í Alfesca hf. og veita stefnda lán fyrir kaupverðinu í formi víkjandi lánssamnings með einum gjalddaga í lok samningstímans, 1. ágúst 2013. Þótt stefnandi hafi á sama tíma unnið að endurskipulagningu starfsemi sinnar og sölu eigna sem ekki féllu undir breytta fjárfestingarstefnu, verður með engu móti séð að nauðsyn hafi borið til þess að hann seldi bréfin á þeim kjörum sem um var samið, né að salan hafi að einhverju leyti verið honum til hagsbóta. Nokkra furðu vekur einnig að fram kemur í 1. gr. samningsins að kaup stefnda á hlutabréfunum séu í því skyni að gera honum kleift að uppfylla skyldur sínar gagnvart hluthöfum vegna fyrirhugaðrar afskráningar á hlutabréfum stefnda úr kauphöll, enda var sú ráðstöfun stefnda á hlutabréfunum stefnanda með öllu óviðkomandi og án þess að hann nyti þar nokkurs af, að því er séð verður. Á sama tíma lágu hins vegar fyrir opinberar upplýsingar um mjög slæma rekstrarafkomu beggja félaganna, gífurlegt tap af fjárfestingum stefnanda, lækkandi eigin fé þeirra beggja, mikla skuldaaukningu í kjölfar lækkandi gengis krónunnar og sérlega erfiða endurfjármögnun á erlendum mörkuðum. Bera framlögð gögn þessu ótvírætt vitni, og má í því efni sérstaklega vísa til umfjöllunar fjölmiðla um afkomu beggja félaganna í kjölfar fyrsta og annars árshlutauppgjörs þeirra árið 2008. Þá liggur fyrir í málinu matsgerð dómkvaddra matsmanna, þar sem fram kemur að fjárhagsstaða stefnda hafi verið slík um mitt ár 2008 að félagið gat ekki staðið við skuldbindingar sínar, hvorki í bráð né lengd. Hefur stefndi ekki hnekkt niðurstöðum matsgerðarinnar og verður hún því lögð til grundvallar við úrlausn málsins. Loks ber þess að geta að stefndi hefur ekki sýnt fram á að neinu hafi breytt um niðurstöðu matsmanna þótt stefnda tækist að selja stærstu eign sína, Og fjarskipti ehf., en eins og áður greinir óskaði stefndi eftir því að matsmenn legðu mat á hvaða áhrif það hefði haft á fjárhagslega stöðu stefnda og hæfi hans til að endurgreiða lánsfjárhæðina. Stefndi kaus hins vegar að leggja ekki fram matsgerð matsmanna þar sem þeirri spurningu var svarað. Meðal gagna málsins eru upplýsingar um 10 stærstu hluthafa í stefnanda og 20 stærstu hluthafa í stefnda á þeim tíma sem áðurnefndur samningur var gerður. Af þeim má sjá að stærstu hluthafar í stefnanda voru einnig stórir hluthafar í stefnda. Þannig fór Baugur Group hf., í gegnum félagið Styrk Invest ehf. og tengda aðila, með ráðandi hlut í stefnanda. Á sama tíma átti Baugur Group hf. stærstan eignarhlut í stefnda, 24,4692%, auk þess sem aðilar tengdir því félagi voru einnig stórir hluthafar. Fyrir liggja einnig upplýsingar um stjórnarmenn beggja félaganna. Ljóst er af gögnum þessum, og ekki síður framburði fyrrverandi fjármálastjóra stefnda fyrir dómi, að náin eigna- og stjórnunartengsl voru á milli stefnanda og stefnda. Til hins sama bendir einnig ákvæði 10. gr. 1.2 í oftnefndum samningi aðila frá 30. júlí 2008, þar sem mælt er fyrir um að stefnanda sé heimilt að gjaldfella lánið ef „þriðji aðili, eða aðilar í samstarfi sem Stoðir á ekki aðild að, eignast meiri hluta í Teymi“. Vegna náinna tengsla félaganna verður sú ályktun dregin að stefnanda hafi hlotið að vera kunnugt um erfiða fjárhagsstöðu stefnda á þeim tíma sem umræddur samningur var gerður, svo og að litlar sem engar líkur væru á að stefndi gæti staðið skil á endurgreiðslu lánsins á gjalddaga. Með því að veita stefnda umrætt víkjandi lán til fimm ára, sem endurgjald fyrir hlutabréf stefnanda í Alfesca hf., að nafnverði 94.333.908 krónur, stuðlaði stefnandi að því að eignir hans rýrnuðu sem nam verðmæti hlutabréfanna og stóðu þar af leiðandi kröfuhöfum hans ekki til boða. Að sama skapi leiddi sú ráðstöfun til auðgunar stefnda, enda hagnýtti hann sér hlutabréfin sem greiðslu til hluthafa sinna vegna fyrirhugaðrar afskráningar félagsins úr kauphöll. Þar sem stefnanda hlaut að auki að vera kunnugt um erfiða fjárhagsstöðu stefnda, sem staðfest er með framlagðri matsgerð dómkvaddra matsmanna, er það álit dómsins að uppfyllt sé skilyrði til að rifta umræddu víkjandi láni stefnanda til stefnda 1. september 2008, enda telur dómurinn að slíkur munur sé á því verðmæti sem stefnandi lét þá af hendi og gagngjaldi stefnda, að jafngildi gjöf í skilningi 1. mgr. 131. gr. laga nr. 21/1991. Auk riftunar gerir stefnandi kröfu um að stefnda verði gert að endurgreiða honum lánsfjárhæðina, auk vaxta og dráttarvaxta til greiðsludags. Í dómkröfu hans er fjárhæðin sögð 656.560.000 krónur, en í bréfi stefnda frá 1. september 2008, þar sem stefndi óskar eftir afhendingu hlutabréfanna í Alfesca hf., er heildarkaupverð þeirra sagt 656.564.000 krónur, og muni sú fjárhæð falla undir lánssamning aðila. Af umfjöllun í stefnu um atvik málsins og málsástæður er augljóst að stefnandi hefur fyrir mistök tilgreint fjárhæð kröfunnar lægri en til stóð. Þar sem dómari er bundinn af kröfugerð aðila, sbr. 1. mgr. 111. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, verður við það miðað að endurgreiðslukrafa hans nemi þeirri fjárhæð sem tilgreind er í dómkröfu hans, þ.e. 656.560.000 krónum, að því leyti sem sú fjárhæð getur hér skipt máli. Samkvæmt 1. mgr. 142. gr. laga nr. 21/1991 skal sá sem hag hafði af riftanlegri ráðstöfun með stoð í 131. gr. laganna greiða þrotabúinu fé sem svarar til þess sem greiðsla þrotamannsins hefur orðið honum að notum, þó ekki hærri fjárhæð en sem nemur tjóni þrotabúsins. Fjárhæð kröfu stefnanda miðast við að verðmæti þeirra hlutabréfa sem hann afhenti stefnda hafi að lágmarki svarað til kaupverðs þeirra í samningi aðila. Kaupverðið hafi þar verið ákveðið 6,96 krónur fyrir hvern nafnverðshlut, og hafi bæði stefnandi selt stefnda hlutabréfin á því verði og stefndi síðar hagnýtt þau á sama verði í viðskiptum við hluthafa sína. Í skjölum málsins er yfirlit um viðskipti með hlutabréf Alfesca á tímabilinu frá 1. ágúst 2008 til 31. október sama ár, ásamt yfirliti um fjárhæðir og fjölda viðskipta á sama tíma. Samkvæmt gögnum þessum var lokagengi hlutabréfa í félaginu 1. ágúst 2008 6,79 krónur fyrir hvern hlut, en 6,75 krónur 1. september sama ár. Sjá má að gengið hélst nokkuð stöðugt á þessum tíma, en athygli vekur að hæst fór það 3. september í 6,96 krónur á hlut. Af fjárhæð viðskipta þann dag má ætla að þá hafi verið skráð þau viðskipti málsaðila, sem hér er fjallað um. Þótt fyrir liggi samkvæmt ofansögðu að hlutabréf stefnanda í Alfesca hf. hafi orðið stefnda að notum á genginu 6,96 krónur á hlut, verður að telja ósannað að stefnanda hafi auðnast að selja bréfin í öðrum viðskiptum á því gengi, hvort sem hann kaus að selja þau í einu lagi eða í smærri viðskiptum. Er því ekki unnt að leggja það gengi til grundvallar endurgreiðslukröfu á hendur stefnda. Þess í stað verður miðað við að lokagengi hlutabréfanna 1. september 2008, þ.e. 6,75 krónur á hlut, sé réttari mælikvarði á tjón stefnanda. Svarar það gengi nokkurn veginn til meðalgengis á hlutabréfunum frá þeim tíma er samningur aðila var gerður og þar til hann var efndur með afhendingu hlutabréfanna, gegn margnefndu víkjandi láni. Hefur dómurinn þá einnig í huga að á þessum tíma vann stefnandi að endurskipulagningu starfsemi sinnar og sölu eigna sem ekki féllu undir breytta fjárfestingarstefnu, og verður að telja líklegt að hann hefði á þeim tíma getað selt hlutabréfin á því gengi á markaði. Samkvæmt því telur dómurinn að tjón stefnanda af umræddri ráðstöfun, og um leið endurgreiðslukrafa hans á hendur stefnda, nemi 636.753.879 krónum (6,75 x 94.333.908). Fram er komið að stefndi gerði nauðasamning við kröfuhafa sína og var hann staðfestur af Héraðsdómi Reykjavíkur 23. júní 2008. Í honum fólst að óveðtryggðum kröfum var breytt í hlutafé í félaginu. Yrði dómurinn við aðalkröfu stefnanda um greiðslu vaxta og dráttarvaxta af endurgreiðslufjárhæð er ljóst að stefnandi yrði þá að því leyti betur settur en aðrir lánardrottnar stefnda sem áttu samningskröfur á hendur honum sem féllu undir nauðasamninginn. Verður því hafnað kröfu hans um vexti og dráttarvexti af fjárhæð endurgreiðslukröfunnar. Með vísan til 2. mgr. 32. gr. laga um gjaldþrotaskipti o.fl. verður hins vegar fallist á að endurgreiðslukrafan teljist samningskrafa við nauðasamning stefnda og að við ákvörðun heildarfjárhæðar hennar skuli tekið tillit til 3. mgr. 30. gr. sömu laga. Samrýmist sú niðurstaða varakröfu stefnanda. Samkvæmt öllu framanrituðu er fallist á kröfu stefnanda um að rifta beri víkjandi láni sem hann veitti stefnda 1. september 2008, að fjárhæð 656.564.000 krónur, samkvæmt samningi aðila 30. júlí sama ár. Jafnframt verður viðurkenndur réttur stefnanda til greiðslu úr hendi stefnda, að fjárhæð 636.753.879 krónur, til jafns við þá lánardrottna stefnda sem fóru með samningskröfur á hendur honum samkvæmt nauðasamningi sem staðfestur var með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 23. júní 2009. Eftir úrslitum málsins og með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 19/1991, um meðferð einkamála, verður stefndi dæmdur til greiðslu málskostnaðar. Hefur stefnandi lagt fram málskostnaðarreikning og nemur kostnaðurinn alls 5.631.624 krónum. Af þeirri fjárhæð er kostnaður vegna vinnu dómkvaddra matsmanna 1.908.855 krónur og virðisaukaskattur af málflutningsþóknun lögmannsins 756.419 krónur. Ekki verður þó annað séð en að stefndi stundi virðisaukaskattskylda starfsemi. Með hliðsjón af því, umfangi málsins og útlögðum kostnaði stefnanda verður málskostnaður ákveðinn 4.000.000 króna. Ingimundur Einarsson héraðsdómari kvað upp dóm þennan. Rift er víkjandi láni sem stefnandi, Stoðir hf., veitti stefnda, Teymi hf., 1. september 2008, að fjárhæð 656.564.000 krónur, samkvæmt samningi aðila 30. júlí sama ár. Viðurkenndur er réttur stefnanda til greiðslu úr hendi stefnda, að fjárhæð 636.753.879 krónur, til jafns við þá lánardrottna stefnda sem fóru með samningskröfur á hendur honum samkvæmt nauðasamningi sem staðfestur var með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 23. júní 2009. Stefndi greiði stefnanda 4.000.000 króna í málskostnað.
|
Mál nr. 401/2012
|
Kærumál EFTA-dómstóllinn Ráðgefandi álit
|
T ehf. kærði úrskurð þar sem hafnað var beiðni hans um að leitað yrði ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins á fimm spurningum um nánar tilgreind atriði í tengslum við mál G hf. gegn T ehf. Talið var að ekki yrði séð að svar EFTA-dómstólsins gæti haft sjálfstæða þýðingu fyrir úrlausn málsins hvað varðaði fyrstu til þriðju spurningu T ehf. Þá hafði héraðsdómari metið það svo að ekki væri tímabært að leita ráðgefandi álits dómstólsins hvað varðaði fjórðu spurninguna og varð því mati héraðsdóms ekki haggað með vísan til 1. gr. laga nr. 21/1994 og 2. mgr. 34. gr. samnings EFTA-ríkjanna um stofnun eftirlitsstofnunar. Þá var jafnframt talið að ekki væri nauðsynlegt að afla álits EFTA-dómstólsins á fimmtu spurningunni til þess að héraðsdómur gæti kveðið upp dóm í málinu, sbr. 1. mgr. áðurnefnds ákvæðis laga nr. 21/1994 og 34. gr. samningsins. Var hinn kærði úrskurður því staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson og Þorgeir Örlygsson og Benedikt Bogason settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 31. maí 2012 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 8. júní sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 18. maí 2012, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að leita ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins um nánar tilgreind atriði í tengslum við mál sem þar er rekið milli aðila. Kæruheimild er í 3. mgr. 1. gr. laga nr. 21/1994 um öflun álits EFTA-dómstólsins um skýringu samnings um Evrópska efnahagssvæðið. Sóknaraðili krefst þess að lagt fyrir héraðsdóm að leita ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins á þeim spurningum sem krafa sóknaraðila lýtur að. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. I Samkvæmt gögnum málsins áttu aðilar þess í umfangsmiklum afleiðu- og gjaldeyrisviðskiptum um árabil. Á árunum 2002 til 2008 gerðu þeir með sér samtals 1555 stundargengissamninga, framvirka samninga og valréttarsamninga og er skipting þeirra í einstakar tegundir nánar rakin í hinum kærða úrskurði. Allir þessir samningar munu vera gerðir upp, ef frá eru taldir fjórtán nánar tilgreindir samningar sem um er deilt í málinu. Kröfur sínar á hendur sóknaraðila reisir varnaraðili á þessum fjórtán samningum, en þeir munu allir hafa verið gerðir eftir gildistöku laga nr. 108/2007 um verðbréfaviðskipti og framlengdu eldri samningum sama efnis. Aðalkrafa sóknaraðila í efnisþætti málsins er um sýknu af öllum kröfum varnaraðila og byggir hann kröfuna á því að umræddir samningar séu ógildir. Annars vegar reisir sóknaraðili ógildingarkröfuna á því, að varnaraðila hafi frá öndverðu verið óheimilt að gera slíka samninga við sóknaraðila sem almennan fjárfesti, en fyrir liggur að eftir gildistöku laga nr. 108/2007 flokkaði varnaraðili sóknaraðila sem almennan fjárfesti að undangengnu hæfismati. Hins vegar er sýknukrafan á því reist að vegna vanefnda varnaraðila á lögbundnum skyldum sínum í tengslum við framkvæmd samninganna hafi varnaraðili fyrirgert rétti sínum til að krefja sóknaraðila um efndir þeirra. Í þinghaldi 19. mars 2012 lagði sóknaraðili fram bókun, þar sem hann fór þess á leit að aflað yrði ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins um fimm nánar tilgreindar spurningar sem orðrétt eru teknar upp í hinum kærða úrskurði. II Varnaraðili byggir kröfur sínar í efnisþætti málsins á því að sóknaraðili hafi ekki greitt skuld samkvæmt umræddum fjórtán samningum og því hafi borið nauðsyn til innheimtu kröfunnar. Samningarnir hafi komist á og verið framkvæmdir í samræmi við íslensk lög, samningsskilmála og venjubundna markaðsframkvæmd og njóti kröfur varnaraðila því lögverndar samkvæmt íslenskum rétti. Tilgangur sóknaraðila með samningunum hafi verið að takmarka gengisáhættu í rekstri sínum og samningunum ætlað að hafa þá virkni, að þar sem gengishagnaður eða gengistap myndaðist í rekstri sóknaraðila vegna tekna í gjaldmiðli A og kostnaðar í gjaldmiðli B, þá myndaðist samsvarandi gengishagnaður eða gengistap vegna afleiðusamninga. Gengishagnaður og gengistap hafi verið færð í rekstrarreikningi sóknaraðila og jafnast þar út, en í þessu hafi falist að sóknaraðili hafi tekið áhættu í rekstri sínum til að útiloka aðra fyrirséða áhættu. Varnaraðili andmælir því að skilyrði séu til að leita ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins um þær fimm spurningar sem sóknaraðili krefst að leitað verði svara við og eru sjónarmið varnaraðila í þeim efnum rakin í hinum kærða úrskurði. III Sóknaraðili krefst í efnisþætti málsins aðallega sýknu af öllum kröfum varnaraðila. Sú krafa er eins og áður greinir á því reist að þeir fjórtán samningar sem um ræðir í málinu séu ógildir. Ógildingarkrafan er í fyrsta lagi studd þeim rökum að umræddir fjórtán fjármálagerningar séu flóknir fjármálagerningar í skilningi tilskipunar Evrópuþingsins og ráðsins nr. 2004/39/EB frá 21. apríl 2004 um markaði fyrir fjármálagerninga og fleira og tilskipunar framkvæmdastjórnarinnar 2006/73/EB um framkvæmd tilskipunar Evrópuþingsins og ráðsins 2004/39/EB að því er varðar skipulagskröfur og rekstrarskilyrði fjárfestingafyrirtækja og fleira. Þar sem sóknaraðili hafi ekki verið flokkaður sem fagfjárfestir hafi varnaraðila verið óheimilt að gera við hann samninga þá sem um ræðir og beri því að ógilda þá. Í öðru lagi er ógildingarkrafan studd þeim rökum, að varnaraðili hafi með grófum og alvarlegum hætti brotið gegn skyldum sínum um fjárfestavernd samkvæmt 8. gr. laga nr. 108/2007 sem ætlað sé að koma í veg fyrir hagsmunaárekstra. Samkvæmt þeirri grein beri fjármálafyrirtæki að greina hagsmunaárekstra, annars vegar milli fyrirtækisins sjálfs og viðskiptavina þess og hins vegar milli viðskiptavina þess innbyrðis. Veiti ráðstafanir ekki fullnægjandi vissu fyrir því að hagsmuna viðskiptavinar sé nægjanlega gætt, skuli fyrirtækið upplýsa hann um eðli og ástæður hagsmunaárekstra áður en til viðskipta er stofnað. Varnaraðili hafi tekið markvissa stöðu gegn íslensku krónunni á sama tíma og hann hafi séð um framvirk gjaldmiðlaviðskipti og gjaldmiðlaskiptasamninga fyrir sóknaraðila með íslensku krónuna sem undirliggjandi gjaldmiðil. Þá hafi varnaraðili aldrei upplýst sóknaraðila um þetta og enn síður um þá staðreynd að hagsmunir varnaraðila af gengi krónunnar væru andstæðir hagsmunum sóknaraðila. Með þessari háttsemi hafi varnaraðili fyrirgert rétti sínum til að krefjast efnda á samningunum fjórtán sem hann beinlínis hafi leitast við að koma í neikvæða stöðu fyrir sóknaraðila. Þessi alvarlegu brot varnaraðila á lögbundnum hátternisreglum, sem séu andstæð 8. gr. laga nr. 108/2007, leiði til þess að allir þeir samningar sem varnaraðili hafi gert við sóknaraðila og um sé fjallað í málinu, séu ógildir. Vísar sóknaraðili í því sambandi til ógildingarreglna laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, og þá einkum til 33. og 36. gr. þeirra laga, auk reglunnar um réttaráhrif brostinna forsendna á skuldbindingargildi loforða. Báðar framangreindar málsástæður kveður sóknaraðili reistar á því að varnaraðili hafi gerst brotlegur við ákvæði laga nr. 108/2007 um verðbréfaviðskipti og reglugerðar nr. 995/2007 um fjárfestavernd og viðskiptahætti fjármálafyrirtækja sem falið hafi í sér innleiðingu á tilskipun 2004/39/EB 21. apríl 2004, og tilskipun 2006/73/EB 10. ágúst 2006. Eins og nánar er rakið í hinum kærða úrskurði telur sóknaraðili þá háttsemi varnaraðila sem þar er nánar lýst fela í sér þrjú sjálfstæð brot á lögum nr. 108/2007 og reglugerð nr. 995/2007 eins og þau beri að skýra til samræmis við fyrrgreindar tilskipanir. Sjónarmið sóknaraðila í þeim efnum eru rakin í hinum kærða úrskurði. IV Í 149. gr. laga nr. 108/2007 um verðbréfaviðskipti kemur fram að lögin voru meðal annars sett til þess að taka upp í innlendan rétt ákvæði tilskipunar Evrópuþingsins og ráðsins 2004/39/EB frá 21. apríl 2004 um markaði fyrir fjármálagerninga og fleira sem ber enska heitið „Markets in Financial Instruments Directive“, skammstafað MiFID. Hún var tekin upp í EES-samninginn með ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 65/2005 hinn 29. apríl 2005. Í 51. gr. reglugerðar nr. 995/2007 um fjárfestavernd og viðskiptahætti fjármálafyrirtækja 30. október 2007 kemur fram að hún var sett með heimild í 26. gr. laga nr. 108/2007, til innleiðingar á tilskipun framkvæmdastjórnarinnar 2006/73/EB um framkvæmd tilskipunar Evrópuþingsins og ráðsins 2004/39/EB að því er varðar skipulagskröfur og rekstrarskilyrði fjármálafyrirtækja og hugtök sem skilgreind eru að því er varðar þá tilskipun, sem vísað er til í IX. viðauka samningsins um Evrópska efnahagssvæðið, eins og honum var breytt með ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 21/2007 frá 27. apríl 2007. Fyrsta spurningin (A) sem sóknaraðili vill að leitað verði ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins um lýtur að því, hvort afleiðusamningar, þar sem verðmæti samnings og áhætta honum tengd ræðst af undirliggjandi gengisþróun gjaldmiðla, teljist ávallt til flókinna fjármálagerninga samkvæmt tilskipun 2004/39/EB og tilskipun 2006/73/EB. Í hinum kærða úrskurði kemur fram það mat héraðsdómara, að svo virðist sem ósamræmi sé að þessu leyti milli annars vegar 38. gr. tilskipunar 2006/73/EB og hins vegar 4. mgr. 16. gr. laga nr. 108/2007 og 38. gr. reglugerðar nr. 995/2007. Ósamræmið felist í því að tilskipunin skilgreini alla afleiðusamninga, skráða og óskráða, sem flókna fjármálagerninga en lögin og reglugerðin skilgreini tiltekna afleiðusamninga sem einfalda fjármálagerninga. Af málatilbúnaði málsaðila virðist sem í sjálfu sér sé ekki ágreiningur með þeim um þetta atriði. Við þær aðstæður sem hér var lýst verður ekki séð að svar EFTA-dómstólsins við spurningunni geti haft sjálfstæða þýðingu fyrir úrlausn málsins, sem rekið er milli tveggja lögaðila, enda mun niðurstaða þess ráðast af íslenskum réttarreglum. Samkvæmt þessu verður staðfest sú niðurstaða hins kærða úrskurðar að hafna því að bera framangreinda spurningu upp við EFTA-dómstólinn. Með skírskotun til forsendna hins kærða úrskurðar í úrlausn um aðra (B) og þriðju (C) spurninguna, sem í raun byggja á fyrstu spurningunni og tengjast henni efnislega, er staðfest sú niðurstaða að ekki verði séð að svör EFTA-dómstólsins við þessum spurningum geti haft þýðingu fyrir úrlausn málsins. Fjórða (D) spurningin sem sóknaraðili óskar eftir ráðgefandi áliti EFTA-dómstólsins um lýtur að því hvort það feli í sér brot á tilteknum ákvæðum fyrrnefndra tilskipana, ef fjármálafyrirtæki sem gerir afleiðusamninga hefur hagsmuni andstæða hagsmunum viðsemjanda síns, og ástæðurnar er að rekja til þess að fjármálafyrirtækið er með skortstöðu í erlendum myntum sem samningarnir hafi að markmiði að yfirfæra á viðskiptavininn. Héraðsdómari hefur metið það svo að ekki sé á þessu stigi málsmeðferðar tímabært að leita ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins á spurningunni, þar sem öflun sýnilegra sönnunargagna sé ekki lokið. Með vísan til 1. gr. laga nr. 21/1994 og 2. mgr. 34. gr. samnings EFTA-ríkjanna um stofnun eftirlitsstofnunar og dómstóls eru ekki efni til að hagga við því mati héraðsdómara. Fimmta (E) spurningin lýtur almennt að því, hvort það sé nauðsynlegur þáttur í fullnægjandi innleiðingu fyrrgreindra tveggja tilskipana, að „brot fjármálafyrirtækis á innleiðingarákvæðum tilskipunarinnar í landsrétti hafi einhverjar þær lögfylgjur, ógildingu eða fullar skaðabætur, í för með sér sem tryggja að fjárfestir, sem orðið hefur fyrir tjóni af þessum sökum verði eins settur og að viðskiptin hefðu aldrei átt sér stað?“ eins og orðrétt segir. Þegar metið er hvort svar EFTA-dómstólsins við fimmtu spurningunni geti haft sjálfstæða þýðingu fyrir úrlausn málsins er fyrst til þess að líta að Hæstiréttur hefur í dómum sínum lagt til grundvallar að fjármálafyrirtæki geti orðið bótaskylt gagnvart viðskiptavini vegna vanrækslu á skyldum sínum samkvæmt lögum nr. 108/2007 að almennum bótaskilyrðum fullnægðum, svo sem álykta má til dæmis af dómi Hæstaréttar 23. ágúst 2012 í máli nr. 455/2012. Í annan stað hefur Hæstiréttur þegar tekið afstöðu til þess hverja kosti samkvæmt íslenskum rétti viðskiptavinur fjármálafyrirtækis á til að krefjast ógildingar fjármálagerninga, þótt í lögum nr. 108/2007 sé ekki að finna ógildingarreglur, sbr. dóm réttarins 24. janúar 2011 í máli nr. 638/2010. Verður samkvæmt þessu ekki séð að svar EFTA-dómstólsins við fimmtu spurningunni sé nauðsynlegt til þess að héraðsdómur geti kveðið upp dóm í málinu, en það er skilyrði þess að álits verði aflað samkvæmt 1. mgr. 1. gr. laga nr. 21/1994, sbr. 34. gr. samnings EFTA-ríkjanna um stofnun eftirlitsstofnunar og dómstóls. Þegar af þeim ástæðum sem hér greinir verður staðfest sú niðurstaða hins kærða úrskurðar að hafna þeirri kröfu sóknaraðila að leitað verði ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins um fimmtu spurninguna. Samkvæmt framansögðu verður hinn kærði úrskurður staðfestur. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og nánar greinir í dómsorði. Varnaraðili hefur ekki kært úrskurð héraðsdóms fyrir sitt leyti og kemur krafa hans um greiðslu málskostnaðar í héraði þegar af þeirri ástæðu ekki til álita. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Toppfiskur ehf., greiði varnaraðila, Glitni hf., 250.000 krónur í kærumálskostnað.
|
Mál nr. 330/2012
|
Fíkniefnalagabrot
|
A, Á, B og H voru sakfelldir fyrirstórfellt fíkniefnalagabrot samkvæmt 173. gr. a almennra hegningarlaga með þvíað hafa staðið að innflutningi á 877,81 g af kókaíni, sem ætluð voru tilsöludreifingar hér á landi í ágóðaskyni. Að auki var A sakfelldur fyrir vörslurfíkniefna og Á fyrir umferðarlagabrot. Við ákvörðun refsingar var litið tilþess að þáttur A, Á, B og H í skipulagningu og framkvæmd sameiginlega brotsþeirra hefði verið nokkuð misjafn. Var A gert að sæta fangelsi í 3 ár, Á í 18mánuði, B í 15 mánuði og H í 2 ár og 6 mánuði. Þá staðfesti Hæstirétturniðurstöðu héraðsdóms um upptöku fíkniefna og sviptingu ökuréttar Á.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnirViðar Már Matthíasson, Benedikt Bogason og Þorgeir Örlygsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 7. og 30. maí2012 í samræmi við yfirlýsingar ákærðu um áfrýjun. Af hálfu ákæruvalds er þesskrafist að ákærðu verði sakfelldir samkvæmt ákæru og refsing þeirra þyngd. Þáer þess jafnframt krafist að staðfest verði niðurstaða héraðsdóms um upptökuávana- og fíkniefna og um sviptingu ökuréttar ákærða Ágústs JónsÓskarssonar. Ákærði Andri Þór Eyjólfsson krefstsýknu af I. hluta ákæru 18. október 2011 og að sér verði gerð svo væg refsingsem lög leyfi vegna brots í II. hluta ákærunnar. Til vara krefst hann mildunará refsingu og að hún verði bundin skilorði. Ákærðu Ágúst Jón og BjarniSigurgrímsson krefjast þess að refsing þeirra verði milduð og húnskilorðsbundin. Ákærði Hafþór Logi Hlynsson krefstaðallega sýknu, en til vara að refsing hans verði milduð. Svo sem greinir í hinum áfrýjaða dómisendi lögregla sýni af haldlögðum fíkniefnum til rannsóknar hjá Rannsóknarstofuí lyfja- og eiturefnafræði með verkbeiðnum 12. febrúar og 29. apríl 2010. Vegnafyrri verkbeiðni var tekin saman matsgerð 1. mars sama ár og var hún meðalgagna málsins í héraði. Fyrir Hæstarétt hefur verið lögð fram skýrslarannsóknarstofunnar 7. júní 2010, sem mun hafa verið tekin saman vegna síðariverkbeiðni, en um var að ræða samanburð á kókaínsýnum með tilliti til upprunaþeirra. Samkvæmt skýrslunni reyndist styrkur kókaíns í þessum sýnum sá sami oggreinir í fyrri matsgerð rannsóknarstofunnar. Með vísan til forsendna héraðsdómsverður staðfest niðurstaða hans um sakfellingu ákærða Ágústs Jóns og Bjarna. Í hinum áfrýjaða dómi er rakið aðákærði Andri Þór og vitnið A hafi undir rannsókn málsins hjá lögreglu greintfrá því að ákærði Hafþór Logi hafi beðið A um að kaupa farseðil fyrir ákærðaBjarna með flugi Iceland-Express11. febrúar 2010 til landsins frá Kaupmannahöfn. Var annars vegar um að ræðaskýrslu vitnisins hjá lögreglu 25. febrúar 2010 og hins vegar skýrslu ákærðaAndra Þórs fyrir dómi 5. mars sama ár. Er vísað til þess í héraðsdómi að vitniðog ákærði hafi á þessum tíma setið í gæsluvarðhaldi og ekki vitað hvor umframburð hins. Var einnig talinn ótrúverðugur framburður þeirra við aðalmeðferðmálsins um að þeir hefðu ranglega í fyrri skýrslum sagt ákærða Hafþór Loga hafabeðið A að kaupa farseðilinn. Í umræddri skýrslu ákærða 5. mars 2010 vísar hanntil þess að atvik að þessu leyti hafi verið með sama móti og „hann A sagði.“ Afþessu má ráða að ákærða hafi fyrir skýrslugjöfina verið greint frá framburði A.Þegar á hinn bóginn eru virt önnur atriði, sem rakin eru í héraðsdómi, umsönnun sakargifta á hendur ákærða Hafþóri Loga getur þetta eitt og sér ekkihaggað sönnunarmati hins áfrýjaða dóms og verður hann staðfestur um sakfellinguákærða. Í héraðsdómi er vísað til þess að framkomi í gögnum málsins að fatnaður ákærða Andra Þórs hafi gefið sterka svörunvið kókaíni við skoðun tollvarða, er hann kom til landsins frá Kaupmannahöfn 9.febrúar 2010. Þegar ákærði gaf skýrslu hjá lögreglu 27. febrúar 2010 var hannbeðinn að útskýra þetta eftir að honum hafði verið kynnt að lögreglu hefðuborist upplýsingar um þessi afskipti af honum við tollskoðun. Ákærði neitaði aðgefa skýringar á þessu en vísað í tollskýrslu og kvaðst hafa greint tollinumfrá þessu á þeim tíma. Þó gerði ákærði þá athugasemd við lok skýrslutökunnar aðsýni sem tollgæslan tók hafi ekki verið af fötum ákærða heldur höndum hans.Ákærði staðfesti því umrædd afskipti af sér, sem kallað hafi á skýringar afhans hálfu, og skiptir þá ekki máli þótt ekki njóti við frekari gagna í málinuum þau. Að þessu gættu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaðadóms verður hann staðfestur um sakfellingu ákærða Andra. Brot ákærðu samkvæmt I. hluta ákæru 18.október 2011 lutu að innflutningi á samtals 877,81 g af kókaíni, sem samkvæmtefnagreiningu Rannsóknastofu í lyfja- og eiturefnafræði reyndist vera 85-86%kókaínklóríð. Auk þess hefur ákærði Andri Þór verið sakfelldur fyrir vörslur á3,43 g af kannabisefnum samkvæmt II. hluta ákærunnar og ákærði Ágúst Jón fyrirumferðarlagabrot samkvæmt ákæru 29. nóvember 2011. Við ákvörðun refsingar erþess að gæta að þáttur ákærðu í skipulagningu og framkvæmd sameiginlega brotsþeirra er nokkuð misjafn eins og rakið er í hinum áfrýjaða dómi. Að því virtuog með vísan til þess sem segir í héraðsdómi um ákvörðun refsingar skal ákærðiHafþór Logi sæta fangelsi í 2 ár og 6 mánuði, ákærði Andri Þór í 3 ár, svo semákveðið var í héraðsdómi, ákærði Ágúst Jón í 18 mánuði og ákærði Bjarni í 15mánuði. Ekki eru efni til að binda refsinguna skilorði en til frádráttar hennikemur gæsluvarðhald, sem ákærðu sættu vegna málsins, eins og greinir ídómsorði. Ákærði Ágúst Jón var með dómi 15. júní2007 sviptur ökurétti í 12 mánuði vegna aksturs undir áhrifum ávana- ogfíkniefna. Með broti því sem ákærði hefur verið sakfelldur fyrir samkvæmt ákæru29. nóvember 2011 hefur hann ítrekað gerst sekur um slíkt brot. Að því gættuverður staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms um ökuréttarsviptingu ákærða. Ákvæði héraðsdóms um upptöku ogsakarkostnað eru staðfest. Ákærðu Andra Þór og Hafþóri Loga verðurgert að greiða málsvarnarlaun verjenda sinna fyrir Hæstarétti meðvirðisaukaskatti, eins og í dómsorði segir. Einnig verður þeim gert að greiðaóskipt helming annars áfrýjunarkostnaðar. Málsvarnarlaun ákærðu Ágústs Jóns ogBjarna fyrir Hæstarétti, sem ákveðin eru með virðisaukaskatti, skulu greiðastúr ríkissjóði. Dómsorð: Ákærði Andri Þór Eyjólfsson sæti fangelsi í 3 ár. Tilfrádráttar þeirri refsingu kemur gæsluvarðhaldsvist hans frá 27. febrúar til 5.mars 2010. Ákærði Ágúst Jón Óskarsson sæti fangelsi í 18 mánuði.Til frádráttar þeirri refsingu kemur gæsluvarðhaldsvist hans frá 27. febrúartil 5. mars 2010. Ákærði Bjarni Sigurgrímsson sæti fangelsi í 15 mánuði.Til frádráttar þeirri refsingu kemur gæsluvarðhaldsvist hans frá 12. febrúartil 3. mars 2010. Ákærði Hafþór Logi Hlynsson sæti fangelsi í 2 ár og 6mánuði. Til frádráttar þeirri refsingu kemur gæsluvarðhaldsvist hans frá 4. til11. mars 2010. Ákvæði héraðsdóms um sviptingu ökuréttar ákærða ÁgústsJóns, upptöku fíkniefna og sakarkostnað eru staðfest. Ákærði Andri Þór greiði málsvarnarlaun skipaðsverjanda síns fyrir Hæstarétti, Guðrúnar Sesselju Arnardótturhæstaréttarlögmanns, 502.000 krónur. Málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða Ágústs Jóns,Vilhjálms Hans Vilhjálmssonar hæstaréttarlögmanns, 313.750 krónur greiðist úrríkissjóði. Málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða Bjarna,Björgvins Jónssonar hæstaréttarlögmanns, 313.750 krónur greiðist úr ríkissjóði. Ákærði Hafþór Logi greiði málsvarnarlaun skipaðsverjanda síns fyrir Hæstarétti, Brynjars Níelssonar hæstaréttarlögmanns, 502.000krónur. Ákærðu Andri Þór og Hafþór Logi greiði óskipt 43.913krónur, sem er helmingur annars áfrýjunarkostnaðar. Dómur Héraðsdóms Reykjaness fimmtudaginn 12. apríl 2012. Málþetta, sem dómtekið var 16. mars 2012, er höfðað með ákæru útgefinni afríkissaksóknara 18. október 2011 á hendur Andra Þór Eyjólfssyni, kt. [...], [...], [...], Ágústi Jóni Óskarssyni, kt. [...], [...], [...], Bjarna Sigurgrímssyni, kt. [...], [...], [...], og Hafþóri Loga Hlynssyni, kt. [...], [...], [...]. I. Gegnákærðu öllum fyrir stórfellt fíkniefnalagabrot, með því að hafa, fimmtudaginn11. febrúar 2010, lagt á ráðin um og staðið saman að innflutningi á samtals877,81 g af kókaíni, sem unnt er að framleiða um 3706 g af kókaíni úr, fráDanmörku til Keflavíkurflugvallar, til söludreifingar í ágóðaskyni hér á landi,svo sem nánar er rakið í 1.-4. tölulið: 1.Ákærði Hafþór Logi, ásamt meðákærðuÁgústi Jóni og Andra Þór, lagði á ráðin nokkru áður um innflutningfíkniefnanna, þar með talið fjármögnun, skipulagningu og ferðatilhögun. 2.Ákærði Ágúst Jón fékk svo meðákærðaBjarna til verksins, veitti honum leiðbeiningar um ferðatilhögun og afhentihonum farsíma, bókunarnúmer flugs og 200.000 kr. í reiðufé fyrir ferðakostnaðiog uppihaldi. 3.Ákærði Andri Þór fór tilKaupmannahafnar og afhenti þar meðákærða Bjarna fíkniefnin í því skyndi að þauyrðu flutt til Íslands. 4.Ákærði Bjarni fór til Kaupmannahafnar íþví skyni að taka á móti og flytja fíkniefnin til Íslands. Hann tók viðfíkniefnunum frá meðákærða Andra Þór í Kaupmannahöfn og flutti þau til landsinssem farþegi með flugi [...] frá Kaupmannahöfn, falin í farangri sínum þar semtollverðir fundu þau við komu hans til Keflavíkurflugvallar fimmtudaginn 11.febrúar 2010. Þettaer talið varða við 173. gr. a almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 1. gr.laga nr. 64/1974 og 1. gr. laga nr. 32/2011. II. Gegnákærða Andra Þór fyrir fíkniefnalagabrot, með því að hafa, þriðjudaginn 16.febrúar 2010 að [...], [...], haft í vörslum sínum 3,43 g af kannabisefni semhann framvísaði til lögreglumanna við handtöku. Þettaer talið varða við 2. gr., sbr. 5. gr., laga um ávana- og fíkniefni nr.65/1974, sbr. og 6. gr. laganna, sbr. lög nr. 13/1981 og lög nr. 68/2001, og 2.gr., sbr. 14. gr., reglugerðar um ávana- og fíkniefni og önnur eftirlitsskyldefni nr. 233/2001, sbr. reglugerð nr. 848/2002. Þesser krafist að ákærðu verði dæmdir til refsingar og greiðslu allssakarkostnaðar. Þá er gerð krafa um að ofangreind fíkniefni verði gerð upptæksamkvæmt 6. mgr. 5. gr. laga um ávana- og fíkniefni nr. 65/1974 og 2. mgr. 14.gr. reglugerðar nr. 233/2001 um ávana- og fíkniefni og önnur eftirlitsskyldefni. Hinn12. janúar 2012 var mál nr. S-1359/2011, sem var höfðað á hendur ákærða ÁgústiJóni með ákæru útgefinni af lögreglustjóranum á höfuðborgarsvæðinu 29. nóvember2011, sameinað þessu máli, sbr. heimild í 1. mgr. 169. gr. laga nr. 88/2008 ummeðferð sakamála. Þar eru ákærða gefin að sök eftirfarandi umferðarlagabrot: I. Að kvöldi sunnudagsins2. maí 2010 í Reykjavík ekið bifreiðinni [...] með 91 km hraða á klst. vesturSæbraut, á vegarkafla að Olís við Sundagarða, þar sem leyfður hámarkshraði var60 km á klst. II. Laugardaginn22. janúar 2011 ekið bifreiðinni [...] óhæfur um að stjórna henni örugglegavegna áhrifa ávana- og fíkniefna (í blóði mældist amfetamín 660 ng/ml og kókaín 225 ng/ml) um Breiðholtsbraut íReykjavík og síðan Vatnsendaveg uns aksturinn var stöðvaður við Álfkonuhvarf íKópavogi, og ekki haft ökuskírteini meðferðis við aksturinn. Brotí I. ákærulið er talið varða við 1. mgr., sbr. 3. mgr., 37. gr. en brot í II.ákærulið við 1. mgr. og 2. mgr. 45. gr. a, hvort tveggja sbr. 1. mgr. 100. gr.umferðarlaga nr. 50/1987, sbr. 5. gr. laga nr. 66/2006. Þesser krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og til sviptingar ökuréttarskv. 101. og 102. gr. nefndra umferðarlaga, sbr. 25. gr. laga nr. 44/1993 og18. gr. laga nr. 66/2006. ÁkærðiAndri Þór krefst sýknu af kröfum ákæruvaldsins hvað varðar I. kafla ákæru 18.október 2011, en vægustu refsingar er lög leyfa vegna II. kafla téðrar ákæru.Þá gerir verjandi kröfu um hæfilega þóknun sér til handa. ÁkærðiÁgúst Jón krefst aðallega sýknu af kröfum ákæruvaldsins hvað varðar ákæru 18.október 2011, en til vara vægustu refsingar er lög leyfa. Þá krefst hannvægustu refsingar er lög leyfa vegna ákæru 29. nóvember 2011. Verjandi krefsthæfilegrar þóknunar sér til handa. ÁkærðiBjarni gerir kröfu um vægustu refsingu er lög leyfa og að refsing verðiskilorðsbundin að öllu leyti eða hluta. Þá gerir verjandi kröfu um hæfilegaþóknun sér til handa. ÁkærðiHafþór Logi krefst sýknu af kröfum ákæruvaldsins og verjandi gerir kröfu umhæfilega þóknun sér til handa. I. kafli ákæru 18. október 2011. Stórfelltfíkniefnalagabrot. I. Hinn12. febrúar 2010 var ákærði Bjarni stöðvaður við tollgæslu í Flugstöð LeifsEiríkssonar eftir komu með flugi frá Kaupmannahöfn. Við skoðun á tveimurferðatöskum, sem hann hafði meðferðis, kom í ljós að átt hafði verið viðhliðarnar á þeim og sýni, sem tekið var úr töskunni, var greint í fíkni- ogsprengiefnagreiningartæki sem kókaín. Samkvæmt skýrslu lögreglu sagði ákærði íviðræðum við lögreglumann að hann hefði ekki vitað hvað hefði verið íferðatöskunum fyrir utan farangur hans. Þá hefði hann skýrt frá því að hannhefði keypt töskurnar á götumarkaði í Danmörku þar sem taskan, sem hann hefðifarið með út, hefði brotnað. Ákærði var handtekinn. Viðskoðun á annarri töskunni, svartri að lit, kom í ljós harðplastrenningur meðholum rásum sem reyndust innihalda kókaín, 306,32 g. Með beiðnilögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu, dags. 12. febrúar 2010, var sýni sem vó0,96 g sent Rannsóknastofu HáskólaÍslands í lyfja- og eiturefnafræði til rannsóknar. Í hinni töskunni, sem varblá, var einnig harðplastrenningur með holum rásum, sem innihéldu 571,49 g afkókaíni. Af því var tekið sýni, 0,94 g, og það sent til rannsóknar. Ímatsgerð Rannsóknastofu Háskóla Íslands í lyfja- og eiturefnafræði, dags. 1.mars 2010, kemur fram að styrkur kókaíns í öðru sýninu hafi verið 76%, en þaðsamsvari 85% af kókaínklóríði. Í hinu sýninu hafi styrkur kókaíns verið 77%,sem samsvari 86% af kókaínklóríði. Framkemur í gögnum málsins að hinn 29. apríl 2010 sendi lögreglustjórinn áhöfuðborgarsvæðinu tvö önnur sýni til rannsóknar hjá Rannsóknastofu HáskólaÍslands í lyfja- og eiturefnafræði, en niðurstaða úr þeirri rannsókn liggurekki fyrir í gögnum málsins. Lögreglustjórinná Suðurnesjum óskaði eftir því við Rannsóknastofu Háskóla Íslands í lyfja- ogeiturefnafræði að reiknað yrði út hversu mikið af kókaíni í neyslustyrkleikamegi vinna úr efninu sem var haldlagt, 877,81 g. Í matsgerð, dags. 28. janúar2011, segir að neyslustyrkur kókaíns hér á landi hafi ekki verið rannsakaðursérstaklega, en í Danmörku hefði hann verið að meðaltali 18% árið 2009. Miðaðvið að hið haldlagða efni væri þynnt með óvirku dufti, eins og t.d. laktósa, og ekkert færi til spillis í aðgerðinni mætti búatil 3.706 g af efni sem væri 18% að styrk (877,81x76/18=3.706). II. Viðyfirheyrslu hjá lögreglu 12. febrúar 2010 sagði ákærði Bjarni að hann hefðiekki skýrt rétt frá atvikum þegar hann var handtekinn. Hann sagði að hann hefðiverið þvingaður til að flytja inn umrædd fíkniefni og menn hefðu hótað honumlífláti. A.m.k. einn þeirra hefði verið vopnaður. Á leiðinni á flugvöllinnhefði hann viljað henda töskunum en ekki þorað það vegna þess að „þeir“ hefðuverið allt í kringum hann. Ákærði sagði að á lestarstöðinni í Kaupmannahöfnhefðu tveir menn komið til sín og sagt að hann ætti að taka tvær töskur til Íslands.Hann hefði ekki þorað annað en að mæta aftur á lestarstöðina, en þá hafi enginnverið þar. Síðan hefði verið hringt í hann og hann beðinn um að mæta aftur álestarstöðina og þá hefði hann fengið miða með bókunarnúmeri og töskurnar. Þáhefði verið sagt við hann að það yrði haft samband við hann síðar. Hann hefðisvo farið út á flugvöll. Nánar um ferð sína sagði ákærði að hann hefði fariðtil Danmerkur 4. febrúar til að heimsækja [...] í [...]. Ákærði hefði fariðdegi síðar með lest til Kaupmannahafnar og þar hitt manninn sem hefði látiðhann fá töskurnar. Með manninum hefðu verið tveir eða þrír Danir. Þegar ákærðivar beðinn um að lýsa Íslendingnum sagði hann: „Hann var hár og svona ljós.“Jafnframt sagði ákærði að um tveimur mánuðum áður, um jólahátíðina, hefði þessiÍslendingur hringt í sig og spurt hvort hann væri til í að fara „svona ferð“ enhann hefði neitað því. Inntur eftir því hvort hann hafi átt að fá greitt fyrirað flytja töskurnar sagði ákærði að hann hefði átt að fá eitthvað greitt þegarhann kæmi heim, en honum hefði verið alveg sama um peninginn út af hótununumsem hann hefði þurft að sæta. Þegar ákærði var spurður hvaða efni hafi átt aðvera í töskunum sagði ákærði: „Ég hef ekki hugmynd um það annað að það varbara talað um kókaín. Það var bara sagt við mig þú þarft ekki að hafa neinaráhyggjur af töskunum.“ Þá sagði ákærði að honum hefði verið sagt að hann færiekkert heim, allavega ekki labbandi, ef hann myndi ekki gera þetta. Nánartiltekið hefði honum verið sagt að hann yrði drepinn ef hann gerði eitthvaðgegn mönnunum. Ákærði kvaðst ekki hafa hugmynd um af hverju þessir menn hefðusett sig í samband við hann. ÁkærðiBjarni var aftur yfirheyrður hjá lögreglu 16. febrúar. Honum var sýnd mynd afmeðákærða Andra Þór og sagði hann að meðákærði Andri Þór líktist einum þeirrasem hefðu afhent honum töskurnar á lestarstöðinni í Kaupmannahöfn. Þá varákærði spurður út í lestarmiða sem fundust í fórum hans vegna ferðar 8. febrúarfrá [...] til Kaupmannahafnar og aftur til baka. Ákærði sagði að hann hefðifarið til Kaupmannahafnar 8. febrúar til að hitta vini. Hann hefði svo fariðaftur til Kaupmannahafnar að morgni 10. febrúar og tekið við töskunum umeftirmiðdaginn. Viðyfirheyrslu hjá lögreglu 19. febrúar 2010 var ákærði Bjarni m.a. spurður hverhefði greitt fyrir farmiða hans til Danmerkur og kvaðst hann hafa gert þaðsjálfur fyrir eigið fé, en hann hefði ekki keypt farmiða til baka vegna þess aðhann hefði viljað halda því opnu hvenær hann færi aftur heim. Einnig skýrðiákærði frá því að maður hefði afhent honum síma 3. febrúar, áður en hann fórtil Danmerkur, fyrir utan heimili [...] að [...] Þá hefði maðurinn haft íhótunum við hann. Á þeim tíma hafi ákærði verið búinn að kaupa farmiðann tilKaupmannahafnar og hann kvaðst ekki vita hvernig maðurinn hefði haft vitneskjuum það. Jafnframt sagði ákærði að sá sem hefði afhent honum símann hefði veriðsá sem hefði talað við hann um hátíðarnar. Sami maður hefði talað við ákærða íDanmörku og sagt honum bókunarnúmer á farmiðanum heim. Ákærði hefði veriðbeðinn um að hitta mennina í Kaupmannahöfn 5. febrúar, en þá hefði hann farið ámis við þá. Hann hefði svo hitt þá 8. febrúar og þá verið ákveðið að hann ættiað hitta þá 10. febrúar og taka við töskunum. Hann ætti svo að fara heim daginneftir, 11. febrúar. Þá sagði ákærði að maðurinn, sem hefði hringt í hann ogafhent honum símann fyrir ferðina, hefði ekki verið einn af mönnunum þremur semhann hefði hitt 8. febrúar. Undirrannsókn málsins var tekin skýrsla af ákærða Bjarna fyrir dómi, hinn 26.febrúar 2010, með vísan til b-liðar 1. mgr.59. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Ákærði sagði þá að það hefðifyrst verið haft samband við hann viku fyrir ferð hans til Danmerkur. Það hefðiverið maður sem hann þekki ekki sem hefði hringt í hann. Inntur eftir ástæðuþess að haft hefði verið samband við ákærða kvaðst hann telja að viðkomandihefði haft vitneskju um að hann færi oft til Danmerkur að heimsækja [...].Einnig færi hann oft til Færeyja. Maðurinn hefði sagt að hann ætlaði að koma tilákærða og hann gert það. Maðurinn hefði útskýrt hvernig þetta færi fram og sagtað hann fengi síma til að fara með út og það yrði hringt í hann. Jafnframtsagði ákærði að þegar hann hefði fengið töskurnar afhentar hafi honum veriðsagt að henda símanum, en hann hefði haldið símkorti sínu. Ákærði kvaðst hafakeypt sjálfur farmiðann til Danmerkur en hann hefði ekki keypt miða til baka.Þegar ákærði hefði verið í Danmörku hefði maður hringt í hann og látið hannhafa bókunarnúmer. Þetta hefði verið sami maðurinn og hefði komið á [...] oghringt fyrst í hann. Í því símtali hefði maðurinn hótað honum, en hann hefðisagt að ákærði yrði ekki meðal manna ef hann myndi ekki flytja töskurnar. Þásagði ákærði að þessi maður væri ekki sá sami og hefði afhent honum töskurnar álestarstöðinni í Kaupmannahöfn. Ákærði kvaðst eiga erfitt með að lýsa mönnunumen sagði að sá sem hefði látið hann fá símann hefði verið minni en sá sem hefðilátið hann fá töskurnar. Sá síðarnefndi hefði verið stór og mikill, þrekvaxinn.Ákærði sagði að þegar hann hefði hitt þann sem hefði afhent töskurnar íKaupmannahöfn hefði ákærði sagt að hann ætti fullt af vinum í Kaupmannahöfn ogþá hefði maðurinn sagt að hann ætti vini þar en hann hefði verið mest hjá vinumsínum í Þýskalandi og besti vinur hans væri þar. Þetta hefði verið það eina semmaðurinn hefði sagt. Þá sagði ákærði að maðurinn hefði verið um þrítugt, enkannski eitthvað yngri. Jafnframt greindi ákærði frá því að hann hefði farið 8.febrúar frá [...] til Kaupmannahafnar til að hitta manninn, en maðurinn hefðiekki látið sjá sig. Maðurinn hefði svo hringt í ákærða daginn eftir og sagthonum að vera á lestarstöðinni 10. febrúar. Ákærði hefði svo farið álestarstöðina 10. febrúar, eftir klukkan 16. Hann hefði verið búinn að fáfyrirmæli um að hitta mann með bláa tösku og þegar hann hefði séð mann meðslíka tösku hafi hann strax vitað að þetta væri maðurinn. Ákærði hefði svofarið aftur til [...] í [...] og farið daginn eftir út á flugvöll, 11. febrúar.Einnig skýrði ákærði frá því að hann hefði átt að fá 750.000 krónur fyrir aðflytja töskurnar og honum hefði verið sagt að það yrði haft samband við hannsíðar í síma sinn. Jafnframt sagði ákærði að hann hefði ekki fengið neinafyrirframgreiðslu. Þegar ákærði var spurður hvort hann hefði vitað að fíkniefniværu í töskunum sagði ákærði að hann hefði ekki vitað hvað hefði verið í þeim,en hann hefði haldið að þetta væru kannski e-töflur „eða einhver djöfullinnsvoleiðis“. Hann hefði því vitað að fíkniefni væru í töskunni, en hann hefðiekki vitað hvaða tegund. Þegar ákærði var spurður nánar um manninn sem hefðilátið hann hafa síma á Íslandi greindi hann frá því að þeir hefðu hist tvisvar.Þá kvaðst ákærði aðspurður ekki þekkja A eða meðákærðu Hafþór Loga og ÁgústJón. Spurður hvort ákærði hefði tengsl við [...] sagði hann að [...], sem hefðifallið frá fyrir [...] eða [...] árum, ætti mikið af frændfólki þar. Ákærðavoru sýndar tvær myndir af meðákærða Andra Þór og sagði ákærði að hann hefðiafhent töskurnar í Kaupmannahöfn. Nánar spurður um ferðir sínar 8. febrúarsagði ákærði að hann hefði farið snemma morguns frá [...] til Kaupmannahafnarog svo aftur til baka um klukkan sex. Jafnframt sagði ákærði að tímasetningarættu að sjást á lestarmiðanum. Ákærði kvaðst halda að hann hefði fengiðafhentar töskurnar daginn áður en hann fór heim, þ.e. 10 febrúar, en hann myndiekki allt og sagði jafnframt að hann væri á sterkum lyfjum. Það gæti verið aðhann hefði fengið töskurnar afhentar 9. febrúar. Einnig sagði ákærði að hannhefði farið oftar til Kaupmannahafnar til að rölta í búðir o.þ.h. Þá sagðiákærði að hann hefði alltaf sett lestarmiðana í veski sitt, en hann hendi engummiðum. Ákærða var kynnt að í veski hans hefðu aðeins fundist miðar vegnaþriggja ferða, 4. febrúar, 8. febrúar og 11. febrúar, og kvaðst hann ekki getaútskýrt af hverju það væri enginn miði vegna ferðar 10. febrúar. Hann kvaðstekki muna alveg tímasetningar og annað. Um hagi sína sagði ákærði að hann væri65% öryrki. Þá sagði ákærði aðspurður að hann stundaði fjárhættuspil, en hann væriekki skuldum vafinn vegna þess. A var yfirheyrður hjá lögreglu 23. febrúar 2010 vegnamáls þessa með réttarstöðu sakbornings, en nafn hans og sími var á farmiðabókunákærða Bjarna frá Kaupmannahöfn til Íslands. Aðspurður kvaðst hann hafa keyptfarmiða nýlega hjá Iceland-Expressfrá Kaupmannahöfn til Íslands. Strákur, sem hann myndi ekki hvað heiti, hefðibeðið Hafþór vin hans um að gera það, en hann hefði verið upptekinn í símanumog hann því beðið sig um að gera það. Hann hefði því gert það. Í bílnum fyrirframan Iceland-Express íGrímsbæ hefðu verið Hafþór og B. Maðurinn, sem hann myndi ekki nafnið á, hefðihitt þá fyrir utan Grímsbæ og látið hann hafa miða, með nafni þess sem átti aðfá farmiðann, og pening. Hann hefði svo sett farmiðann í aftursæti bifreiðarinnar,en hann vissi ekki hvað hefði orðið um hann. Þá kvaðst hann ekki trúa því aðHaffi og þessi strákur hafi verið að „setja sig upp“ og að þeir hefðu vitað aðmaðurinn hafi átt að koma með fíkniefni til landsins. Þegar A var yfirheyrður aftur hjá lögreglu 25. febrúar2010 skýrði hann frá því að hann hefði farið í verslunarferð í IKEA ásamt ákærða Hafþóri Loga og B. Ákærði Hafþór Logihefði þá beðið hann um að kaupa fyrir sig farmiða og afhent honum pening ogupplýsingar á miða um þann sem hafi átt að fá miðann. Hann hefði ekki séð neittathugavert við þessa beiðni og þeir hefðu farið beint að verslunarmiðstöðinniGrímsbæ, á söluskrifstofu Iceland-Express.Hann hefði farið inn og keypt miðann og á meðan hefðu ákærði Hafþór Logi og Bbeðið úti í bíl. Hann hefði svo farið aftur í bílinn og hent farmiðanum eðakvittuninni aftur í. Þetta hefði svo ekkert verið rætt fyrr en 13. febrúarþegar ákærði Hafþór Logi hefði sagt honum að farmiðinn hefði hugsanlega veriðfyrir burðardýr. Honum hefði brugðið við þetta og verið í stöðugu sambandi viðákærða Hafþór Loga vegna þess að hann hefði verið hræddur um að lenda ívandræðum vegna kaupa sinna á farmiðanum. Hann greindi jafnframt frá því aðákærði Hafþór Logi hefði kallað burðardýrið frænda sinn og í tölvusamskiptumhefði hann kallað burðardýrið frænda A. Aðspurður hvort ákærði Hafþór Logitengdist fíkniefnum sagði hann að ákærði hefði alltaf getað reddað því besta.Þá var hann spurður um samtal við ákærða Hafþór Loga, sem lögregla hlustaði,þar sem ákærði biður hann um að senda sér sykur norður. Hann sagði að þeirhefðu verið að ræða um mjólkursykur til að drýgja fíkniefni. Að lokum kvaðsthann hafa verið að vernda vin sinn í skýrslutökunni 23. febrúar, en framburðurhans nú væri réttur. Viðrannsókn lögreglu á síma ákærða Bjarna, með dönsku símakorti, kom í ljós aðhringt hafði verið í hann úr peningasíma á Smáratorgi hinn 10. febrúar 2010.Við athugun á myndaeftirlitsvélum við verslun á Smáratorgi báru lögreglumennkennsl á mann að tala í símann, ákærða Ágúst Jón, en þeir höfðu áður haftafskipti af honum vegna ýmissa mála. Þá kemur fram í lögregluskýrslu aðlögregla hafi fylgst með ferðum ákærða Ágústs Jóns og hinn 26. febrúar 2010hefði hann orðið lögreglu var þegar hann hafi verið að aka með ákærða Andra Þórog reynt að komast undan lögreglu, en för þeirra hefði verið stöðvuð stuttusíðar og þeir verið handteknir. Ákærði Ágúst Jón var yfirheyrður hjá lögreglu 26.febrúar 2010 og spurður um tengsl sín við meðákærðu. Hann kvaðst vera vinurmeðákærða Andra Þórs og hann þekki meðákærða Hafþór Loga í gegnum meðákærðaAndra Þór. Þá neitaði ákærði því að hafa hringt í meðákærða Bjarna úr síma áSmáratorgi hinn 10. febrúar. Ákærði Ágúst Jón breytti svo framburði sínum viðyfirheyrslu 9. mars 2010 og sagði að þáttur hans í málinu hefði verið sá aðræða við meðákærða Bjarna, en þeir hefðu rætt saman tvisvar, í eitt skipti ísíma og einu sinni hefðu þeir hist í Hamraborg. Ákærði hefði látið meðákærðaBjarna fá 200.000 krónur og farsíma og sagt honum að kaupa farmiða. Næst hefðiákærði hringt í meðákærða á Smáratorgi og látið hann fá bókunarnúmer svo hannkæmist heim. Einnig hefði ákærði sagt meðákærða að hann ætti að henda símanum.Spurður hvort einhver hefði fengið ákærða til að gera þetta kvaðst hann ekkivilja tjá sig um það og sagði að hann væri ekki upphafsmaður þessa innflutningsog hann hefði ekki fjármagnað hann. Ákærði kvaðst hafa átt að fá eina til tværmilljónir króna fyrir aðild sína að málinu. Fram kom að ákærði væri góður vinurmeðákærða Andra Þórs og hann hefði kynnst meðákærða Hafþóri Loga í gegnum hann.Ákærði kvaðst ekki vita hvort þeir tengdust málinu. Einnig sagði ákærði aðmeðákærði Bjarni hefði sóst eftir þessu og hann hefði sagt við sig að hannvantaði pening vegna þess að hann væri að missa hús í Borgarfirðinum. MeðákærðiBjarni hefði verið glaður þegar ákærði hringdi. Þá kvaðst ákærði hafa sagtmeðákærða Bjarna að hann ætti að fá eina milljón fyrir þetta. Hinn 5. mars 2010 var svo tekin skýrslaaf ákærða Ágústi Jóni fyrir dómi, með vísantil b-liðar 1. mgr. 59. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Hann skýrðifrá á sama hátt og áður að hann hefði verið beðinn um að hafa samband viðmeðákærða Bjarna og látið hann hafa síma og 200.000 krónur fyrir flugmiða oguppihaldi. Ákærði hefði afhent þetta þegar þeir hefðu hist í bílageymslunni íHamraborg. Síðan hefði ákærði haft samband við meðákærða Bjarna þegar hann varstaddur í Kaupmannahöfn til að láta hann fá flugupplýsingar og segja honum aðhenda símanum og það yrði haft samband við hann. Ákærði vildi ekki segja hverhefði beðið hann um að gera þetta af ótta við hefndaraðgerðir. Einnig sagðiákærði að meðákærði Bjarni hefði sóst eftir þessu vegna þess að hann hafi veriðvið það að missa hús sem hann ætti í Borgarfirði. Ákærði var spurður hvort hannhefði vitað að meðákærði Bjarni átti að flytja inn fíkniefni og sagði ákærði aðhann hefði ekki vitað það, en hann hafi allavega vitað að meðákærði Bjarni hafiátt „að gera eitthvað“. Þá sagði ákærði að hann hefði átt von á því að hannætti að hafa samband við meðákærða Bjarna þegar hann kæmi heim. Einnig sagðiákærði, líkt og fyrr, að hann hefði átt að fá eina til tvær milljónir krónafyrir þátt sinn í málinu. Aðspurður hvort meðákærði Hafþór Logi væri sá aðilisem hann vildi ekki segja frá kvaðst ákærði ekki vilja tjá sig um það. Ákærði Andri Þór var yfirheyrður hjá lögreglu 27.febrúar 2010. Spurður hvort hann hefði ferðast erlendis nýlega kvaðst hann hafaverið með annan fótinn í Danmörku en hann ætlaði að flytja þangað. Síðast hefðihann farið til Kaupmannahafnar 24. janúar 2010 og farið þaðan til Óðinsvéa þarsem hann hefði dvalið þar til hann fór aftur til Íslands, 9. febrúar. Ákærðineitaði því að eiga aðild að innflutningi umræddra fíkniefna og sagði að hannhefði keypt farmiða sinn sjálfur. Ákærða var þá kynnt að á bókun farmiða hansfrá Kaupmannahöfn til Íslands 9. febrúar 2010 væri meðákærði Hafþór Logitilgreindur sem greiðandi miðans og sagði ákærði þá að hann hefði þurft að látabreyta miðanum og meðákærði borgað breytingagjald. Einnig var ákærða kynnt aðþegar hann hefði komið til landsins 9. febrúar hefðu tollverðir tekið hann tilskoðunar og fatnaður hans gefið sterka svörun um kókaín. Ákærði neitaði semfyrr sök og sagði að hann hefði gefið skýringar á þessu í tollskýrslu.Jafnframt var ákærði spurður hvort hann hefði dvalið í Óðinsvéum allan tímannsem hann var erlendis og sagði hann þá að hann hefði farið til Hamborgar ogdvalið þar í tvo daga og svo hefði hann skroppið til Svendborgarog verið þar í einn dag eða svo. Við skýrslutöku 4. mars 2010 var ákærða Andra Þór kynntað í húsleit lögreglu 14. janúar 2010 að [...], vegna annars máls, þar semákærði bjó hjá meðákærða Hafþóri Loga, hefðu fundist í pokaí fataskáp plastbrot með litlum hólfum sem lögregla teldi vera úr ferðatöskusem væri búið að eyðileggja og taka fíkniefni úr. Jafnframt var ákærða kynnt aðmeðákærði Hafþór Logi hefði skýrt frá því við skýrslutöku hjá lögreglu aðákærði hefði komið með töskuna heim eftir eitthvert djamm og að ákærði hefðinýtt fíkniefnaleifarnar á plastbútunum. Ákærði var svo aftur spurður hverþáttur meðákærða Hafþórs Loga væri vegna innflutnings meðákærða Bjarna og sagðiákærði þá að hann vissi ekki allt of mikið um innflutninginn og hann vildi ekkisegja of mikið að svo stöddu, en meðákærði Hafþór Logi hefði útvegað burðardýrog hann væri í samstarfi við einhverja aðra. Meðákærði Hafþór Logi væri að„brasa með svona töskur“ og hann hefði oft beðið ákærða um að taka á móti svonatöskum. Jafnframt sagði ákærði að meðákærði Hafþór Logi hefði beðið sig um aðfjarlægja töskuna úr húsinu þegar meðákærði hefði verið á Akureyri. Ákærðikvaðst hafa kroppað eitthvað í fíkniefnaleifar úr tösku. Ákærði neitaði því aðferð hans í janúar 2010 til Danmerkur hefði tengst umræddum innflutningi oghann neitaði því að hafa afhent meðákærða Bjarna töskur í Kaupmannahöfn. Einniggreindi ákærði frá því að hann hefði einu sinni hjálpað meðákærða Hafþóri Logaað pakka inn 600 g af spítti sem meðákærði hefði sent norður. Þá sagði ákærðiað í samtölum sem lögregla hefði hlustað milli hans og meðákærða Hafþórs Logahefðu orðin „frændi A“ verið notuð yfir amfetamín. Tekinvar skýrsla af ákærða Andra Þór fyrir dómi 5.mars 2010, með vísan til b-liðar 1.mgr. 59. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Ákærði skýrði frá því að meðákærðiHafþór Logi hefði látið A fá peninga fyrir farmiða fyrir utan söluskrifstofu Iceland-Express. A hefði fariðinn og keypt miðann, en ákærði hefði beðið á meðan í bílnum ásamt meðákærðaHafþóri Loga, B, vini hans, og C, vini ákærða. Ákærði var spurður hvortmeðákærði Hafþór Logi hefði sagt A fyrir hvern flugmiðinn væri og sagði ákærðiþá að A hefði sagt að hann myndi segja að hann væri að kaupa miða fyrir frændasinn, en meðákærði Hafþór hefði verið búinn að láta A fá einhvern miða eðaeitthvað ásamt peningunum, en ákærði myndi það ekki alveg. Einnig sagði ákærðiað A hefði skuldað meðákærða Hafþóri Loga fullt af peningum og meðákærði HafþórLogi hefði notað A mikið í ýmis verk. Um kynni sín af meðákærða Hafþór Logasagði ákærði að þeir hefðu byrjað í neyslu saman mjög ungir. Síðan hefðu þeirlent í fangelsi og ekki talað saman í um fimm ár, en svo hefðu þeir tekið uppsamskipti aftur og ákærði búið hjá meðákærða Hafþóri Loga frá nóvember 2009 tilfebrúar 2010. Ákærði sagði jafnframt að hann væri samt eiginlega ekki búinn aðvera hér á landi heldur erlendis, en hann hafi ætlað að flytja til Danmerkur oghann ætti vin þar, D. Ákærði var spurður hvort hann hefði orðið var viðfíkniefnainnflutning eða fíkniefnaneyslu meðan hann bjó hjá meðákærða Hafþóri Logaog sagði hann „mikið“. Jafnframt var ákærði spurður hvort hann vissi til þessað meðákærði Hafþór Logi væri í sölu og dreifingu fíkniefna og sagði hann aðþað vissu það allir. Meðákærði væri á nýjum svörtum BMWog það hljóti að segja eitthvað. Ákærði var þá spurður hvort hann vissi tilþess að meðákærði Hafþór Logi léti aðra hafa fíkniefni og þeir seldu öðrumsagði ákærði að meðákærði sæi um [...], það væri bara þannig. Ákærði kvaðstekkert þekkja til meðákærða Bjarna og neitaði því að hafa hitt hann. Afturinntur eftir því hvort ákærði hefði eitthvað komið að umræddum fíkniefnum eðaafhendingu þeirra svaraði hann: „Eins og ég segi, ég vill eiginlega bara ekkertræða þetta neitt mikið að svo stöddu.“ Ákærði var spurður hvort hann værihræddur og svaraði hann „auðvitað“ og sagði að hann væri „náttúrulega drullusmeikur“ og hræddur við hefndaraðgerðir af hálfumeðákærða Hafþórs Loga. ÁkærðiHafþór Logi var handtekinn á Akureyri hinn 3. mars 2010. Við yfirheyrslu hjálögreglu kvaðst hann hafa frétt að A hefði verið handtekinn vegna kaupa áflugmiða fyrir gamlan karl sem hefði komið með kókaín, en ákærði kvaðst annarsekkert vita um málið. Aðspurður sagði ákærði að A skuldaði honum peninga enhann vildi ekki segja vegna hvers. Þá kvaðst hann ekki hafa hugmynd um þaðhverjir hefðu verið með A við kaupin á farseðlinum og hann neitaði því að hafafarið að söluskrifstofu Iceland-Expressí Grímsbæ. Ákærða voru kynntar myndir sem teknar voru við húsleit að [...] hinn14. janúar 2010 af poka sem fannst þar með plastbrotum og hvítum efnisleifum ogsagði ákærði að meðákærði Andri Þór hefði komið með þessa tösku heim afdjamminu og verið að tæma einhverjar restar úr þessu. Ákærði sagði að hann ogmeðákærði Andri Þór væru æskuvinir. Einnig greindi ákærði frá því að meðákærðiAndri Þór hefði farið til Danmerkur í janúar 2010 og ákærði hefði borgað fyrirhann til baka. Þetta hefðu verið 5.000 eða 10.000 krónur. Spurður hvað ákærðiog meðákærði Andri Þór hefðu átt við með „frænda A“ í símtölum sem lögreglahlustaði sagði ákærði að þetta væri tákn, en hann vildi ekki útskýra það nánar.Þegar nánar var gengið á ákærða með þetta sagði hann að um væri að ræða mannsem ákærði skuldaði. Ákærði sagði svo síðar í skýrslutökunni að hann hefði ekkiskýrt rétt frá varðandi flugmiðann vegna þess að hann hefði verið hræddur um aðlenda í veseni. Ákærði kvaðst hafa farið í Grímsbæ ásamt fleirum og vitað að Aætlaði að kaupa flugmiða fyrir gamlan karl, en hann hefði ekki vitað í hvaðatilgangi. Tveimur dögum eftir að gamli maðurinn hafi átt að koma heim hafi Atalað um það að þessi karl hefði ekki skilað sér og hann gæti lent í veseni útaf því. Ákærði hefði svo farið norður en talað við A á msneinhvern tímann seinna og A þá sagt að hann væri ekki búinn að skila sér ogákærði þá frétt hvað væri í gangi, þ.e. að A hefði keypt flugmiða fyrir einhverkarl sem væri að koma með mikið magn af fíkniefnum frá Danmörku. Þeir hefðueitthvað farið að ræða þetta en ákærði hefði samt ekki mikið spáð í þetta þá oghaldið að gæinn hefði bara rænt þessu eða eitthvað. Ákærða var kynnt að hannværi grunaður um að hafa áður átt aðild að innflutningi fíkniefna í sérútbúnumferðatöskum, út af plastbrotum sem hefðu fundist á heimili hans 14. janúar2010. Ákærði var spurður hvort hann hefði einhvern tímann tekið þátt íinnflutningi fíkniefna og neitaði hann því. Þá neitaði hann því að gefa uppnetfang sem hann notaði í msn-samskiptum og einnigneitaði hann að tjá sig um það hvort hann ætti netfangið [...]. Ákærða varjafnframt kynnt að lögregla hefði haldlagt tölvu vinar hans, E, og í samskiptumþeirra 6. september 2009 komi fram að ákærði bjóði E frítt „M“ og E spyrjihvort þær komi „í svona tösku“ en ákærðisagt að það komi í umslagi. Ákærði kvaðst ekki vita hvað E hefði átt við með„svona tösku“. ÁkærðiHafþór Logi var aftur yfirheyrður hjá lögreglu 10. mars 2010 þar sem borin voruundir hann ýmis símtöl sem lögregla hefði hlustað hjá ákærða allt frá nóvember 2009 á grundvelli dómsúrskurða.Ákærði kvaðst ekki muna eftir sumum símtölunum en viðurkenndi að í nokkrumþeirra hefði verið rætt um fíkniefni. Efni símtalanna verður rakið síðar eftirþví sem ástæða er til. IV. Verður nú rakinn framburður ákærðu og vitna viðaðalmeðferð málsins. Ákærði Ágúst JónÓskarsson greindi frá því að aðili hefði komið að máli við sig og beðið sigum að afhenda meðákærða Bjarna peninga. Ákærði hefði hringt í meðákærða Bjarna og þeir hefðu mælt sér mót.Þegar þeir hefðu hist hefði ákærði látið meðákærða Bjarna fá síma, en ákærðikvaðst ekki muna hvort hann hefði látið hann einnig fá símakort eða hvort þaðhefði verið kort í símanum. Jafnframt sagði ákærði að hann hefði hringt síðar ímeðákærða Bjarna til Danmerkur til að láta hann fá bókunarnúmer vegna flugsheim og þá sagt honum að henda símanum. Nánar um samskipti sín við meðákærðaBjarna sagði ákærði að það hefði verið búið að ræða við meðákærða þegar ákærðihefði haft samband við hann, en ákærði hefði spurt meðákærða Bjarna hvort hannværi til í þetta. Þá hefði hann sagt meðákærða Bjarna að hann ætti að útvegasér eitthvert hótel og að það yrði haft samband við hann í símann. Ákærðineitaði því að hafa haft í hótunum við meðákærða Bjarna eða að hafa þvingaðhann og kvaðst ekki vita til þess að einhver annar hefði gert það. Jafnframtsagði ákærði að meðákærði Bjarni hefði verið glaður að sjá ákærða. Þá sagðiákærði að þeir hefðu hist í bílageymslu í Hamraborg og það hefði verið einaskiptið sem þeir hefðu hist. Aðspurður hvort ákærði hafi átt að hitta meðákærðaBjarna þegar hann kæmi heim sagði hann að það hefði ekkert verið ákveðið meðþað, en ákærði hefði alveg eins gert ráð fyrir því að hann ætti að gera það.Ákærði neitaði að tjá sig um það hver hefði beðið hann um að vera í samskiptumvið meðákærða Bjarna vegna ótta við hefndaraðgerðir. Spurður hvort „frændi A“hefði verið notað sem tákn kvaðst ákærði ekki kannast við það. Inntur eftir þvíhvort hann hefði vitað að meðákærði Bjarni átti að koma með fíkniefni tillandsins kvaðst ákærði ekki hafa vitað það, en hann hefði reiknað með því.Ákærði kvaðst hafa verið í mikilli fíkniefnaneyslu á þessum tíma. Jafnframtsagði ákærði að ekki hefði verið rætt hvað hann ætti að fá greitt fyrir þessisamskipti við meðákærða Bjarna, en hann hefði sagt við meðákærða að hann ættiað fá eina milljón króna. Sjálfur hafi hann búist við einni til tveimurmilljónum króna. Einnig sagði ákærði að hann hefði látið meðákærða Bjarna fá200.000 krónur þegar þeir hittust. Um tengsl sín við meðákærðu sagði ákærði að hann ogmeðákærði Andri Þór væru góðir vinir. Ákærði og meðákærði Hafþór Logi værukunningjar, en þeir hefðu kynnst í gegnum meðákærða Andra Þór. Ákærði kvaðstekki þekkja meðákærða Bjarna. Þá kvaðst ákærði ekki þekkja A. Þegar ákærði varspurður hvort hann hefði verið í einhverjum samskiptum við meðákærða HafþórLoga á umræddum tíma kvaðst hann ekki muna það. Ákærða var þá kynnt aðmeðákærði Hafþór Logi hefði sent honum tengil á frétt af handtöku meðákærðaBjarna og kvaðst ákærði ekki muna eftir því. Fram kom að ákærði hefði hringt ímeðákærða Bjarna þegar hann átti að vera kominn til landsins, en það hefðiverið slökkt á síma meðákærða. Ákærði BjarniSigurgrímsson kvaðst ekki muna atvik vel. Hann sagði að maður hefði hringtí hann og látið hann fá síma. Einnig sagði ákærði að maðurinn hefði lofað honumgreiðslu, eitthvað um 750.000 krónur, og maðurinn hefði látið hann fá 200.000krónur þegar þeir hittust. Jafnframt sagði ákærði að honum hefði verið sagt aðþað væri betra fyrir hann að gera þetta. Aðspurður hver hefði sagt honum þaðkvaðst ákærði ekki muna það. Ákærði sagði að hann hefði samþykkt að gera þettaen þegar hann hafi verið í Danmörku hafi hann viljað hætta við, en þá hafihonum verið sagt að það væri betra fyrir hann að gera þetta. Þá greindi ákærðifrá því að það hefði verið hringt í hann þegar hann var í Danmörku og sagt aðþað yrði haft samband við hann. Aðspurður hvenær hann hefði móttekið töskurnarí Kaupmannahöfn kvaðst hann ekki muna það. Þá sagði ákærði að hann hefði ekkivitað hvað hefði verið í töskunum. Ákærði sagði enn fremur að sá sem hefðiafhent töskurnar hefði verið stór og mikill. Þá sagði ákærði að hann hefði oftfarið milli [...] og Kaupmannahafnar í umræddri ferð. Ákærði var spurður hvorthann geymdi almennt kvittanir og kvaðst hann oft gera það. Ákærði sagði einnigað hann hefði sjálfur keypt flugmiðann til Kaupmannahafnar fyrir eigið fé, enhann hefði ekki keypt miða heim vegna þess að hann hefði ekki vitað hvað hannyrði lengi úti. Ákærði kvaðst ekki þekkja A, sem væri skráður kaupandiflugmiðans frá Kaupmannahöfn til Íslands. Þá sagði ákærði að hann þekkti ekkimeðákærða Hafþór Loga og hann hefði aldrei séð hann fyrr en fyrir dómi. Ákærðibar kennsl á meðákærða Ágúst Jón í dómsalnum sem þann sem hefði látið hann fásíma fyrir ferðina til Danmerkur. Þá spurði sækjandi ákærða, eftir að meðákærðiAndri Þór kom í dómsal, hver hefði afhent honum töskurnar í Kaupmannahöfn ogbenti ákærði þá á meðákærða Andra Þór. Ákærði greindi frá því að heilsa hans væri ekki góð oghún hefði ekki verið góð síðan hann hefði lent í slysi á árinu 1970. Einnigsagði ákærði að hann væri hjartveikur og hefði fengið blóðtappa. Þá kom framhjá ákærða að efnahagur hans væri mjög slæmur og hann skýrði m.a. frá því aðhann hefði byggt hús í Borgarfirði, en hann hefði misst húsið. Ákærði Andri ÞórEyjólfsson skýrði frá því að hann hefði í byrjun árs 2010 búið að [...] í[...] hjá meðákærða Hafþóri Loga, en þeir væru búnir að vera félagar lengi.Jafnframt sagði ákærði að meðákærði Ágúst Jón væri einn af betri vinum sínum.Ákærði kvaðst ekki þekkja meðákærða Bjarna og hann hefði aldrei hitt hann.Ákærða voru kynntar myndir af plastbrotum sem fundust við húsleit að [...] hinn14. janúar 2010, sem samsvöruðu plastbrotum sem fundust í töskumeðákærða Bjarna. Ákærði sagði að hannkannaðist ekki við þau. Var þá borinn undir ákærða framburður hans viðskýrslutöku 4. mars 2010 um að meðákærði Hafþór Logi hefði beðið ákærða um aðfjarlægja brotin úr húsinu þegar hann hefði verið á Akureyri og að ákærði hefðiskýrt frá því að hann hefði verið að kroppa í leifar sem voru í brotunum.Ákærði kvaðst hafa verið í miklu rugli á þessum tíma og hann myndi lítið.Ákærða var næst kynnt að meðákærði Hafþór hefði sagt hjá lögreglu að ákærðihefði komið af djamminu með þessa tösku sem fannst við húsleitina og sagðiákærði að það væri ekki rétt að hann hefði gert það. Ákærði kvaðst þekkja A ígegnum meðákærða Hafþór Loga. Spurður hvort hann hefði farið að söluskrifstofu Iceland-Express með A o.fl. tilað kaupa flugmiða sagði ákærði að lögreglan hefði viljað fá að heyra þetta.Ákærði sagði að hann hefði verið í gæsluvarðhaldi og hann hefði verið fúll ogreiður út í vini sína fyrir að ljúga upp á sig, eins og þetta með plastbrotin,og ákærði hefði því bullað í skýrslutökunni sem fór fram fyrir dómi 5. mars2010 og sagt það sem lögreglan hefði viljað fá að heyra, eins og það að ákærðihefði verið vitni að því að meðákærði Hafþór Logi hefði afhent A pening fyrirutan söluskrifstofu Iceland-Express.Ákærði sagði að lögreglan hefði farið yfir þetta á leiðinni frá Litla-Hrauni aðHéraðsdómi Reykjaness og viljað fá fram einhverja tengingu milli meðákærðaBjarna og meðákærða Hafþórs Loga. Einnig sagði ákærði að lögreglan hefði sagtað ef hann vildi losna úr gæsluvarðhaldi þá yrði hann að koma fram meðeinhverja tengingu milli meðákærða Bjarna og meðákærða Hafþórs Loga. Ákærðineitaði því að hann hefði verið í bifreið fyrir utan Iceland-Express ásamt A o.fl. og sagði að lögreglan hefði sagtákærða að hann hefði verið í henni og ákærði hefði verið brjálaður út í HafþórLoga. Ákærða var þá kynnt að vitni hefðu borið um að ákærði hefði verið með íför þegar flugmiðinn var keyptur, en hann kvaðst ekki minnast þess. Ákærða vareinnig kynnt að í skýrslutökunni 5. mars2010 hefði ákærði skýrt frá því að A hefði sagt að hann myndi segja aðflugmiðinn væri fyrir frænda sinn, en ákærði kvaðst ekki muna eftir þessu.Aðspurður kvaðst ákærði ekki kannast við „frænda A“ en „frændi“ væri oft notaðyfir amfetamín. Ákærði sagði að hann kannaðist ekki við að þetta væri tilvísuntil meðákærða Bjarna. Ákærða var kynnt símtal 17. febrúar 2010 sem lögreglahlustaði hjá meðákærða Hafþóri Loga, þar sem einhver hringir í meðákærða HafþórLoga og lýsir húsleit sem hefði farið fram og meðákærði Hafþór Logi hefði orðiðalveg brjálaður. Meðákærði Hafþór Logi hefði spurt viðmælandann hvort hann væribúinn að heyra í frænda hans A, en viðmælandinn svarað því neitandi. MeðákærðiHafþór Logi hefði verið hissa og eftir langa þögn hefði hann sagt „sjitturinn“. Þeir hefðu svo rætt hvort hann væri dauðuruppi á jökli og spurt hvort einhverjir týndir menn væru auglýstir. Ákærði hefðisvo sagt að hann hlyti að vera heima hjá sér að „tjilla“,en viðmælandinn hefði neitað því. Viðmælandinn hefði svo sagt að þeir þyrftu aðleita að þessu og meðákærði Hafþór Logi sagt já, en að allt benti til þess aðhann væri týndur uppi á jökli. Einnig hefði meðákærði Hafþór Logi sagt að hannþyrði ekki að fara í sleðaferð ef eitthvað týndist bara þarna. Ákærði sagði aðhann kannaðist ekki við þetta símtal. Ákærða var jafnframt kynnt að A hefðiskýrt frá því hjá lögreglu að hann hefði hringt í ákærða eftir að hann fréttiað eldri maður hefði verið handtekinn með fíkniefni og kvaðst ákærði ekki munaeftir því. Ákærði var spurður hvort hann hefði farið til Þýskalandsí ferðinni 24. janúar til 9. febrúar 2010 og svaraði hann því játandi, hannhefði farið til Hamborgar. Þá sagði ákærði aðspurður að hann hefði greitt fyrirferðina með eigin peningum. Ákærða var kynnt að í bókuninni komi fram nafniðHafþór og sagði ákærði þá að hann hefði beðið meðákærða Hafþór um að borgabreytingu á miða sínum. Ákærði kvaðst hafa lent á Íslandi um eftirmiðdaginn 9.febrúar, einhvern tímann á milli kl. 16 og 18. Fram kom hjá ákærða að hann hafiverið búsettur í [...] og starfað þar. Þá sagði ákærði að það væri ekki rétt sem hann hefðisagt við skýrslutökuna 5. mars 2010 um að hann væri hræddur viðhefndaraðgerðir. Einnig sagði ákærði að það væri ekki rétt sem hann hefði sagtum að meðákærði Hafþór Logi væri í sölu og dreifingu fíkniefna, en hann hefðisagt þetta vegna þess að hann væri sár og reiður út í hann. Ákærði Hafþór LogiHlynsson greindi frá því að hann hefði búið á [...] ásamt meðákærða AndraÞór þegar mál þetta kom upp. Þeir hefðu greitt saman leigu. Um hagi sína áþessum tíma sagði ákærði að hann hefði verið atvinnulaus. Ákærði var spurður umfé sem hann var með við handtöku, 240.500 krónur, og kvaðst hann hafa fengiðþað að láni til að borga leigu. Ákærði neitaði því að hann hefði verið í söluog dreifingu fíkniefna. Um poka með plastbrotum með fíkniefnaleifum, semfundust við húsleit að [...] hinn 14. janúar 2010, sagði ákærði að meðákærðiAndri eða einhver með honum hefði komið með hann heim. Ákærði neitaði því aðhann hefði beðið meðákærða Andra um að fjarlægja pokann. Ákærði neitaði því að hafa beðið A, vin sinn, um aðkaupa flugmiða og að hafa látið hann hafa peninga. Ákærði kvaðst muna eftir aðhafa verið á bifreið ásamt C, A og B og farið að söluskrifstofu Iceland-Express. Ákærði kvaðstekki minnast þess að meðákærði Andri Þór hefði verið í bifreiðinni heldur hefðihann hitt þá þar. Ákærði hefði verið í símanum og A hefði farið inn og komiðaftur í bifreiðina. Ákærði kvaðst ekki hafa vitað fyrr en eftir á að A hefðikeypt flugmiða. Ákærði sagði jafnframt að hann hefði síðar frétt að A væri ívondum málum vegna kaupanna á miðanum og A hefði rætt það við sig. Aðspurðursagði ákærði að A hefði skuldað sér pening, en hann vildi ekki tjá sig frekarum það. Ákærði neitaði því að A hefði verið að sendast með fíkniefni fyrirákærða. Ákærða var þá kynnt símtal 13. febrúar 2010, sem lögreglu hlustaði, þarsem ákærði spyr A hvort hann viti hvar sykurinn hans sé og biður A svo um aðsetja 300-400 g í bakpoka og senda sér það með flugi. Ákærði sagði að um hafiverið að ræða íblöndunarefni í fíkniefni. Þá var ákærði spurður hvað hefði verið átt við með„frænda A“ í símtölum sem lögregla hefði hlustað og sagði ákærði að það væriátt við burðardýrið, meðákærða Bjarna. Spurður um ástæðu þess að ákærði hefðisagt ósatt hjá lögreglu hvað „frændi A“ þýddi sagði ákærði að það hefði átt aðnegla hann fyrir þetta mál og hann hefði verið skíthræddur. Hann hefði fyrstfrétt af þessu burðardýri eftir að það hefði verið tekið og hann hefði rætt umþað í símtölunum. Ákærða var kynnt að hinn 19. febrúar 2010 hefði komið ífréttum að sjötugur maður hefði verið tekinn á Keflavíkurflugvelli með kíló afkókaíni. Sama dag hefði A hringt í ákærða og beðið hann um að koma á msn. Ákærði var spurður hvað þeir hefðu talað um og kvaðsthann ekki muna það, enda væru tvö ár síðan, en hann kvaðst muna eftir að Ahefði sent honum tengil með frétt um málið. Ákærða var jafnframt kynnt að Ahefði sama dag hringt í meðákærða Andra Þór og viljað ræða um „frænda“ sinn, enákærði kvaðst ekki vita af hverju A hefði gert það. Ákærði kvaðst ekki muna viðhvern hann hefði verið að ræða í símtali 17. febrúar 2010, sem rakið er hér aðframan vegna framburðar meðákærða Andra Þórs, en í símtalinu hefði verið rættum burðardýrið. Ákærði hefði sagt „sjitturinn“ vegnaþess að honum hefði fundist leiðinlegt að A lenti í veseni. Þá hefði ákærði meðorðunum „týndur uppi á jökli“ átt við að burðardýrið hefði ekki skilað sér ogþegar hann hefði sagt að burðardýrið væri kannski að tjillahefði hann átt við að burðardýrið hefði kannski ekki verið tekið. Ákærði var aftur spurður hvort hann hefði verið í söluog dreifingu fíkniefna og svaraði hann hikandi „nei“ og sagði að hann hefðialveg reddað einhverjum, en hann hefði ekki beint verið í sölu og dreifingufíkniefna. Ákærði neitaði því alfarið að hann tengdist innflutningi fíkniefna ímáli þessu. Um tengsl sín við meðákærða Andra Þór sagði ákærði aðþeir væru æskuvinir, en þeir hefðu ekki haldið mikið sambandi eftir að málþetta hefði komið upp. Fram kom að ákærði hefði framlengt ferð meðákærða AndraÞórs til Danmerkur. Þá kvaðst ákærði þekkja meðákærða Ágúst Jón í gegnummeðákærða Andra Þór. Ákærði sagði að hann þekki meðákærða Bjarna ekkert. Ákærði var að lokum spurður út í tölvusamskipti við vinhans, E, 6. september 2009, þar sem þeir ræða um sendingu á „M“ og hvort þaðkomi „í svona tösku“, en svarað er „nei umslagi“. Ákærði sagði að „M“ væriefnið PMMA semeigi að virka eins og MDMA, en væri ekki ólöglegt. Umorðin „í svona tösku“ sagði ákærði að allar töskur væru teknar og oft værinotaður falskur botn, en kvaðst annars ekki vita hvað væri verið að meina. VitniðA skýrði frá því að ónefndur aðilihefði beðið sig um að kaupa miða hjá Iceland-Express fyrir ákærðaBjarna. Vitnið sagði að framburður þess í fyrstu tveimur skýrslutökunum hjálögreglu, um að það hefði ekki þekkt umræddan aðila, væri réttur. Í þriðjuskýrslutökunni hefði vitnið svo sagt að ákærði Hafþór Logi hefði beðið sig umað kaupa miðann, en það væri rangt. Ástæða þess að vitnið hefði nefnt ákærðaHafþór Loga væri sú að það hefði verið ein taugahrúga í gæsluvarðhaldinu ogÁsbjörn lögreglumaður hefði komið í klefann til vitnisins og viljað fá fram aðákærði Hafþór Logi væri sá sem stæði að baki máli þessu. Vitnið hefði viljaðsleppa úr gæsluvarðhaldinu og ákveðið að gefa upp ákærða Hafþór Loga. Vitniðkvaðst nú ekki vilja hafa á samviskunni að saklaus maður færi í fangelsi. Umatvik við Iceland-Expresskvaðst vitnið hafa verið fyrir utan söluskrifstofuna í Grímsbæ og ónefnduraðili hefði talað við ákærða Hafþór Loga og svo beðið vitnið um að kaupaflugmiðann. Maðurinn hefði beðið á meðan vitnið keypti miðann og vitnið hefðisvo afhent honum flugmiðann. Vitnið kvaðst ekki þekkja þennan mann. Um ástæðuþess að vitnið gerði þetta fyrir ókunnugan mann sagði vitnið að þetta hefðiverið hugsunarleysi. Fram kom hjá vitninu að með „frænda A“ hefði verið átt viðákærða Bjarna. Aðspurt hvort vitnið hefði á umræddum tíma skuldað ákærðaHafþóri Loga pening kvaðst það hafa gert það, en það hefði ekki verið vegnafíkniefna heldur spilaskuldar. VitniðJakob Kristinsson prófessor skýrði ogstaðfesti fyrirliggjandi matsgerðir Rannsóknastofu Háskóla Íslands í lyfja- ogeiturefnafræði. Fram kom hjá vitninu að umrætt fíkniefni væri vel sterkt, enmeðalstyrkur kókaíns undanfarin ár hafi verið um 50%. Jafnframt kom fram hjávitninu að ekki hafi verið gerð rannsókn á því hér á landi hver værimeðalneyslustyrkur kókaíns, en í Danmörku væri þetta rannsakað skipulega áhverju ári. Samkvæmt nýjustu tölum þegar matsgerðin var gerð, frá árinu 2009,hafi meðalneyslustyrkur í Danmörku verið 18%. VitniðSigurlín Rósa Óskarsdóttir,starfsmaður tæknideildar lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu, var spurt umástæðu þess að fyrir liggja tvær verkbeiðnir lögreglu vegna sama efnasýnis ogaf hverju niðurstaða rannsóknar vegna seinni verkbeiðninnar, dags. 29. apríl2010, lægi ekki fyrir í málinu. Vitnið svaraði því til að sýni hefði verið senttil rannsóknar í upphafi máls og svo hefði aftur verið sent sýni til rannsóknartil að bera það saman við efni í öðru máli sem var talið tengjast máli þessu ogkanna hvort uppruni efnanna væri sá sami. Seinni verkbeiðnin hafi því veriðvegna samanburðarrannsóknar og niðurstaða þeirrar rannsóknar hafi væntanlegaverið send lögreglustjóranum á Suðurnesjum. VitniðÁsbjörn Stefánssonrannsóknarlögreglumaður sagði m.a. að lögreglu hefðu borist ítrekaðar upplýsingarum að ákærði Hafþór Logi flytti inn fíkniefni í ferðatöskum og lögregla hefðiþví fylgst með honum. Lögreglan hefði svo fengið upplýsingar um að burðardýr,ákærði Bjarni, hefði verið tekið á Keflavíkurflugvelli þar sem notuð hefðiverið sama aðferð, þ.e. að plastbrot, sem hefðu fundist við húsleit á [...] 14.janúar 2010, væru sams konar og í ferðatösku ákærða Bjarna. Þá greindi vitniðfrá því að í ferðatöskum væri almennt plasthlíf, en í töskum ákærða Bjarnahefði verið búið að skipta hlífinni út og setja plasthlíf sem væri sérstaklegasmíðuð og hol að innan og hún svo fyllt af kókaíni. Brotin, sem hefðu fundist íhúsleitinni að [...] og hlífin í tösku ákærða Bjarna, væru alveg eins. Vitninuvar kynntur framburður ákærða Andra Þórs við aðalmeðferð málsins um að lögreglahefði beitt hann miklum þrýstingi og neitaði vitnið því alfarið. Þá sagðivitnið að það kæmi ekki á óvart að ákærði Andri Þór hefði breytt framburðisínum við aðalmeðferð málsins og það væri ekki óalgengt í málum sem þessum. VitniðBogi Sigvaldason rannsóknarlögreglumaður,sem rannsakaði ferðatöskur ákærða Bjarna, lýsti því fyrir dómi hvernigfíkniefnin hefðu fundist í harðplastrenningi og að sýni hefði verið sentRannsóknastofu Háskóla Íslands í lyfja- og eiturefnafræði. Einnig komu fyrirdóm vitnin Guðmundur Þ. Brynjarsson tollvörður, Andri Fannar Helgason rannsóknarlögreglumaður,Ásmundur Kr. Ásmundsson aðalvarðstjóri ogJón Halldór Sigurðsson lögreglufulltrúi,en ekki er ástæða til að rekja vitnisburð þeirra hér. V. Upphafmáls þessa er að rekja til þess að lögreglu bárust ábendingar um að ákærðiHafþór Logi flytti inn fíkniefni í ferðatöskum og hinn 14. janúar 2010framkvæmdi lögregla húsleit að [...] í [...], þar sem ákærði Hafþór Logi bjóásamt ákærða Andra Þór. Við leitina fundust plastbrot með holum rásum, og vartalið að þau væru úr ferðatöskum, og í þeim voru kókaínleifar. Hvorugur ákærðuvildi kannast við plastbrotin. Það bar svo til tíðinda 11. febrúar 2010 aðákærði Bjarni var handtekinn á Flugstöð Leifs Eiríkssonar, er hann var að komafrá Kaupmannahöfn, með tvær ferðatöskur þar sem kókaín var falið íharðplastrenningum með holum rásum, alveg eins og þeim sem fundust viðframangreinda húsleit. Eins og vitnið Ásbjörn Stefánssonrannsóknarlögreglumaður skýrði fyrir dómi var búið að skipta út hlíf sem var ítöskum ákærða Bjarna og setja umræddan plastrenning í staðinn og fylla meðkókaíni. Framburðurákærða Bjarna um aðdragandann að ferð hans og afhendingu á umræddum ferðatöskumhefur ekki verið á einn veg og á köflum verið mjög ruglingslegur. Í fyrstugreindi ákærði Bjarni frá því að nokkru áður en hann hafi farið til Danmerkurað heimsækja [...] hefðu menn, sem hann þekki ekkert, haft samband við hann ogþvingað hann til að taka við töskum í Danmörku og flytja þær til landsins.Ákærði sagði jafnframt að hann hefði verið búinn að kaupa flugmiða tilDanmerkur fyrir eigið fé, en hann hefði ekki verið búinn að kaupa miða til bakaþar sem hann hafi ekki verið búinn að ákveða hvað hann yrði lengi. Einnig sagðiákærði að hann hefði ekki móttekið neina peninga fyrir ferðina. Við aðalmeðferðmálsins sagði ákærði hins vegar að hann hefði ekki verið þvingaður til að faraí ferðina, heldur eftir að hann fór út og vildi hætta við, og að hann hefðifengið fyrirframgreiðslu fyrir að flytja töskurnar. Samkvæmtgögnum málsins fór ákærði til Danmerkur 4. febrúar og kom aftur til landsins11. febrúar 2010. Hann hefur greint frá því að hafa ferðast milli [...] ogKaupmannahafnar. Við skýrslutöku hjá lögreglu 12. febrúar 2010 kvaðst hann hafafarið með lest til Kaupmannahafnar daginn eftir komu sína til Danmerkur, þ.e.5. febrúar, og þá hitt mann sem hefði látið hann hafa töskurnar. Ákærði breyttisíðar framburði sínum og sagði að hann hefði farið á mis við mennina 5.febrúar. Þegar ákærði var spurður um lestarmiða sem fundust í fórum hans, vegnaferðar til Kaupmannahafnar 8. febrúar, kvaðst ákærði hafa farið þann dag til aðhitta vini sína og svo farið aftur til Kaupmannahafnar 10. febrúar og móttekiðtöskurnar. Ákærði breytti aftur framburði sínum og sagði að hann hefði hittmennina 8. febrúar og þá hafi verið ákveðið að hann ætti að taka við töskunum10. febrúar. Jafnframt hefur ákærði sagt að hann sé ekki viss um tímasetningar,en hann fullyrti hins vegar í skýrslu sem hann gaf fyrir dómi 26. febrúar 2010,við rannsókn málsins, að þegar hann hefði farið til Kaupmannahafnar hefði hannalltaf sett lestarmiðana í veski sitt, en hann hafi það fyrir venju að hendaengum miðum. Að þessu virtu og í ljósi þess að í veski ákærða fundust aðeins miðarvegna þriggja ferða, 4. febrúar, þegar hann kom til Danmerkur, 8. febrúar og11. febrúar, daginn sem hann fór til Íslands, verður því slegið föstu að ákærðihafi farið til Kaupmannahafnar 8. febrúar og móttekið umræddar ferðatöskur.Samkvæmt framburði ákærða hjá lögreglu daginn eftir handtöku vissi hann að þaðværi kókaín í töskunum, en í skýrslutöku fyrir dómi 26. febrúar 2010 sagði hannað hann hefði haldið að í þeim væru e-töflur eða eitthvað svoleiðis. Ákærða varþví ljóst að það voru fíkniefni í töskunum en skeytti engu um magn eða tegundþeirra. Meðvísan til alls framangreinds verður ákærði Bjarni sakfelldur fyrir að hafafarið til Kaupmannahafnar í því skyni að taka á móti og flytja umrædd fíkniefnitil landsins, eins og honum er gefið að sök í 4. tl.I. kafla ákæru. Hins vegar þykir ekki sýnt fram á annað en að ákærði hafi veriðsvokallað burðardýr. Verknaður ákærða er réttilega heimfærður til refsiákvæða íákæru. Uppkomst um þátt ákærða Ágústs Jóns við rannsókn lögreglu á síma ákærða Bjarna, ení ljós kom að hann hringdi í ákærða Bjarna úr síma á Smáratorgi hinn 10.febrúar 2010. Ákærði Ágúst Jón hefur viðurkennt að hafa veitt ákærða Bjarnaleiðbeiningar um ferðatilhögun og afhent honum farsíma, bókunarnúmer flugs og200.000 krónur í reiðufé fyrir ferðakostnaði og uppihaldi. Ákærði Ágúst Jónhefur jafnframt sagt að hann hafi verið beðinn um að hafa samband við ákærðaBjarna, en vill ekki gefa upp hver bað hann af ótta við hefndaraðgerðir. Einnighefur ákærði viðurkennt að hann hafi vitað að ákærði Bjarni hafi átt að komameð fíkniefni til landsins. Ákærði Ágúst Jón krefst hins vegar sýknu í málinu ágrundvelli þess að verulegur ágalli sé á rannsókn málsins, þ.e. að lögreglahafi tvívegis sent sýni af umræddu fíkniefni til rannsóknar, 12. febrúar 2010og 29. apríl 2010, en niðurstaða vegna seinni rannsóknarinnar liggi ekki fyrirí málinu. Vitnið Sigurlín Rósa Óskarsdóttir, starfsmaður tæknideildarlögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu, kom fyrir dóm og greindi frá ástæðu þessað seinna sýnið var tekið. Nánar tiltekið sagði vitnið að um hafi verið að ræðasamanburðarrannsókn, en efnið hafi verið borið saman við efni í öðru máli tilað kanna hvort þau væru af sama uppruna. Þannig hefur verið skýrt af hverjuseinna sýnið var tekið og skiptir engu máli þótt niðurstaða þeirrar rannsóknarliggi ekki fyrir í máli þessu og það breytir ekki þeirri staðreynd að tvö sýni,sem send voru til rannsóknar 12. febrúar 2010, leiddu í ljós að styrkur kókaínsí öðru sýninu var 76%, en það samsvarar 85% af kókaínklóríði, og í hinu sýninuvar styrkur kókaíns 77%, sem samsvarar 86% af kókaínklóríði. Sýknukröfu ákærðaÁgústs Jóns er því hafnað. Með vísan til játningar ákærða Ágústs Jóns og gagnamálsins verður hann sakfelldur fyrir að hafa veitt ákærða Bjarna leiðbeiningarvegna ferðar hans, og afhent honum síma og reiðufé, eins og fram kemur í 2. tl. I. kafla ákærunnar, en ekki verður fullyrt að þátturákærða Ágústs Jóns í málinu hafi verið annar en þessi. Brot ákærða er réttheimfært til refsiákvæða í ákæru. ÁkærðiHafþór Logi var handtekinn 3. mars 2010 og neitaði hann allri aðild að málinu.Í fyrstu neitaði hann því að hafa verið fyrir utan söluskrifstofu Iceland-Express í Grímsbæ þegar Akeypti flugmiða ákærða Bjarna en viðurkenndi síðan að hann hefði veriðviðstaddur. Þá neitaði ákærði Hafþór Logi að upplýsa um ástæðu þess að Askuldaði honum peninga. Jafnframt vildi ákærði Hafþór Logi ekki upplýsa umnetföng sín og hann vildi í fyrstu ekki segja hvað hann hefði átt við með„frænda A“ í símtölum sem lögregla hleraði, en svo sagði hann að þetta væritákn en vildi ekki segja fyrir hvað. Ákærði viðurkenndi að lokum að með „frændaA“ hafi verið átt við ákærða Bjarna. Þannig hefur framburður ákærða HafþórsLoga ekki verið á einn veg. Að mati dómsins gerir þetta framburð hans ótrúverðuganog hann er ekki í samræmi við gögn málsins og framburð vitnisins A viðskýrslutöku hjá lögreglu 25. febrúar 2010 og framburð ákærða Andra í skýrslu,sem tekin var af honum fyrir dómi 5. mars 2010, en þeir skýrðu báðir frá því aðþað hefði verið ákærði Hafþór Logi, sem hefði beðið A um að kaupa miðann fyrirákærða Bjarna, og afhent honum fyrir utan Iceland-Express peninga og upplýsingar á miða með nafni ákærðaBjarna. Það athugast að á þeim tíma sem A og ákærði Andri Þór skýrðu frá þessusátu þeir í gæsluvarðhaldi og höfðu ekki vitneskju um framburð hvor annars.Breyttur framburður þeirra við aðalmeðferð málsins um að þeir hefðu ranglegagreint frá því að það hefði verið ákærði Hafþór Logi sem bað A um að kaupamiðann er að mati dómsins ekki trúverðugur. Þá þykir fullljóst, samkvæmtsímtali sem lögregla hlustaði hjá ákærða Hafþóri Loga 17. febrúar 2010, að hanná aðild að málinu. Í umræddu símtali var ákærða Hafþóri Loga greint frá því aðekki hefði heyrst í „frænda A“ og varð ákærði hissa og sagði eftir langa þögn „sjitturinn“. Þeir ræddu svo hvort „frændi A“ væri dauðuruppi á jökli, þ.e. að burðardýrið hefði ekki skilað sér, eða hvort hann væri að„tjilla“, þ.e. ekki verið tekinn. Þá sagði viðmælandiákærða Hafþórs Loga að þeir þyrftu að fara að leita að þessu og ákærði HafþórLogi sagði já, en að allt benti til þess að ákærði Bjarni væri „týndur upp íjökli“ og hann þyrði ekki að fara í „sleðaferð“ ef eitthvað týndist bara. Ekkier hægt að skilja orð ákærða Hafþórs Loga öðruvísi en þannig að hann hafi áttbeina aðild að málinu og dóminum þykir fullljóst að símtal þetta snerist ekkium áhyggjur ákærða af því að A væri í vandræðum vegna kaupa á farmiðanum. Þegarlitið er til þess að framburður ákærða Hafþórs Loga hefur verið reikull ogótrúverðugur, að bæði A og ákærði Andri Þór báru um að það hafi verið ákærðiHafþór Logi sem bað A um að kaupa miðann og látið hann fá pening, og þegarlitið er til framangreinds símtals 17. febrúar 2010, auk þess sem plastbrotfundust 14. janúar 2010 á þáverandi heimili ákærða Hafþórs Loga að [...], semeru sams konar og í töskum ákærða Bjarna, er sannað að ákærði Hafþór Logi hafikomið að fjármögnun og skipulagningu ferðar ákærða Bjarna, sbr. 1. tl. ákæru. Hins vegar hefur ekki verið nægilega leitt íljós að hann hafi að öðru leyti lagt á ráðin um eða staðið að innflutningnum.Verknaður ákærða Hafþórs Loga er réttilega heimfærður til refsiákvæða íákæru. ÁkærðiAndri Þór var staddur í Danmörku á tímabilinu 24. janúar til 9. febrúar 2010.Við skýrslutöku af ákærða Bjarna 16. febrúar voru honum sýndar myndir af ákærðaAndra Þór og sagði ákærði Bjarni að hann líktist einum þeirra sem hefði afhenttöskurnar. Myndsakbending af ákærða Andra Þór fór ekki fram með venjubundnumhætti þar sem ákærða Bjarna voru ekki sýndar neinar aðrar myndir en af ákærðaAndra Þór og verður því ekki byggt á henni í málinu. Fram hjá því verður hinsvegar ekki litið að áður en ákærða Bjarna voru sýndar umræddar myndir hafðiákærði lýst því í skýrslutöku 12. febrúar að maðurinn, sem hefði afhent honumtöskurnar í Kaupmannahöfn, hefði verið stór og ljós og á sú lýsing við ákærðaAndra Þór. Jafnframt skýrði ákærði Bjarni frá því að sá sem afhenti töskurnar hefðiskýrt frá því að hann ætti vini í Kaupmannahöfn en hann hefði jafnframt veriðhjá vinum í Þýskalandi og kemur þetta heim og saman við ferðir ákærða Andra.Eins og rakið var hér að framan um sakfellingu ákærða Bjarna þykir ljóst aðhann fékk afhent fíkniefnin í Kaupmannahöfn 8. febrúar, daginn áður en ákærðiAndri Þór fór til Íslands, og fram kemur í gögnum málsins að við skoðuntollvarða á ákærða Andra Þór hafi fatnaður hans gefið sterka svörun viðkókaíni. Það þykir einnig renna stoðum undir aðild ákærða Andra Þórs að ákærðiHafþór Logi, sem greiddi fyrir miða ákærða Bjarna, greiddi breytingargjald ámiða ákærða Andra Þórs heim. Þegar litið er til alls framangreinds þykir sannaðsvo hafið sé yfir skynsamlegan vafa að það hafi verið ákærði Andri sem afhentiákærða Bjarna fíkniefnin í Kaupmannahöfn í því skyni að þau yrðu flutt tillandsins, sbr. 3. tl. ákæru. Háttsemi ákærða erréttilega heimfærð undir refsiákvæði í ákæru. II. kafli ákæru 18. október 2011. Fíkniefnalagabrot. ÁkærðiAndri Þór hefur skýlaust játað brot sitt. Sannað er með játningu ákærða ogöðrum gögnum málsins að hann er sekur um þá háttsemi sem honum er gefin að sökog er brot hans rétt heimfært til refsiákvæða í ákæru. Ákæra 29. nóvember 2011. Umferðarlagabrot 2. maí 2010 og 22.janúar 2011. ÁkærðiÁgúst Jón hefur skýlaust játað brot sín. Sannað er með játningu ákærða og öðrumgögnum málsins að hann er sekur um þá háttsemi sem honum er gefin að sök og erubrot hans rétt heimfærð til refsiákvæða í ákæru. Ákvörðun refsingar. ÁkærðiAndri Þór er fæddur í [...] 1987. Samkvæmt sakavottorði ákærða var hann á árinu2003 dæmdur í fjögurra mánaða fangelsi, skilorðsbundið í tvö ár, fyrir ýmishegningarlagabrot og umferðarlagabrot. Þá var hann dæmdur 13. febrúar 2006 tilað sæta fangelsi í tólf mánuði, skilorðsbundið í þrjú ár, fyrirhegningarlagabrot og fíkniefnalagabrot. Dómurinn frá 2003 var dæmdur með.Jafnframt gekkst ákærði sjö sinnum á árinu 2006 með lögreglustjórasátt undirsektargreiðslur vegna umferðarlagabrota og fíkniefnalagabrota. Einnig var honummeð viðurlagaákvörðun gert að greiða sekt fyrir umferðarlagabrot. Með dómi 19.desember 2006 var ákærði sakfelldur fyrir þjófnaðarbrot, umboðssvik, gripdeild,nytjastuld, fíkniefnalagabrot og akstur sviptur ökurétti. Var honum gert aðsæta fangelsi í 20 mánuði, en með þessum dómi var dæmd upp 12 mánaðaskilorðsbundin fangelsisrefsing sem ákærði hlaut 13. febrúar 2006. Ákærða var24. september 2007 veitt skilorðsbundin reynslulausn í tvö ár á óafplánuðum 300daga eftirstöðvum refsingar samkvæmt dóminum 19. desember 2006. Í dómi 21.september 2007 var ákærði sakfelldur fyrir nytjastuld, þjófnað, fjársvik ogeignaspjöll, en honum var ekki gerð sérstök refsing. Ákærði rauf svoskilyrði reynslulausnar sinnar og meðdómi 17. apríl 2008 var reynslulausnin dæmd upp og ákærða gert að sæta fangelsií 11 mánuði, fyrir umferðarlagabrot og fíkniefnalagabrot. Með dómi 22. desember2008 var ákærði dæmdur í tveggja ára fangelsi fyrir stórfelltfíkniefnalagabrot. Ákærða var veitt reynslulausn 25. september 2009 í tvö ár áeftirstöðvum refsingar, 525 dögum. Þá kemur fram á sakavottorði ákærða að meðlögreglustjórasátt 19. janúar 2011 var ákærða gert að greiða sekt fyrirumferðarlagabrot og hann sviptur ökurétti í tvö ár og með lögreglustjórasátt 6.desember 2011 gekkst hann undir að greiða sekt fyrir fíkniefnalagabrot. Ákærðihefur nú rofið skilorð 525 daga reynslulausnar frá 25. september 2009 og ber aðdæma upp reynslulausnina og gera ákærða refsingu í einu lagi. Við ákvörðunrefsingar ákærða ber að líta til þess að brot hans er stórfellt, en um var aðræða mikið magn hættulegra fíkniefna og samkvæmt fyrirliggjandi matsgerðumRannsóknastofu Háskóla Íslands í lyfja- og eiturefnafræði og vitnisburði JakobsKristinssonar var styrkleiki efnisins mikill. Eftir atvikum þykir refsingákærða hæfilega ákveðin fangelsi í þrjú ár. Til frádráttar refsingu ákærðakemur gæsluvarðhald sem hann sætti frá 27. febrúar til 5. mars 2010. ÁkærðiÁgúst Jón er fæddur í [...] 1982 og nær sakaferill hans aftur til ársins 2000.Ákærði hefur þrisvar gengist undir sektargreiðslur með lögreglustjórasátt fyrirumferðarlagabrot og fíkniefnalagabrot og hann hefur níu sinnum hlotið dómafyrir ýmis hegningarlagabrot, fíkniefnalagabrot og umferðarlagabrot. Ákærðihlaut síðast dóm 26. mars 2009, fangelsi í fjóra mánuði, skilorðsbundið í tvöár, fyrir eignaspjöll. Með broti ákærða nú hefur hann rofið skilorð téðs dómsog er hann dæmdur upp og ákærða gerð refsing í einu lagi, sbr. 60. og 77. gr.almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Eins og áður segir ber við ákvörðunrefsingar að líta til þess að um mikið magn hættulegra fíkniefna var að ræða aðmiklum styrkleika. Ákærði hefur játað háttsemi sína og er það virt honum tilmálsbóta. Að öðru leyti á ákærði sér ekki málsbætur. Þykir refsing hanshæfilega ákveðin fangelsi í tvö ár. Jafnframt skal ákærði sviptur ökurétti ítvö ár frá birtingu dóms að telja. ÁkærðiBjarni er fæddur í [...] 1941. Samkvæmt sakavottorði hans var hann á árinu 2003dæmdur í fangelsi í fjóra mánuði, skilorðsbundið í tvö ár, fyrir fjárdrátt, ensá dómur hefur ekki áhrif á ákvörðun refsingar nú. Til refsiþyngingar ber aðlíta til þess sem áður segir um magn og styrkleika efnanna. Á móti kemur aðlíta ber til játningar ákærða, sem hefur átt þátt í því að upplýsa um aðildannarra, og ekki er unnt að fullyrða annað en að hann hafi verið svokallaðburðardýr. Einnig þykir rétt að taka nokkurt tillit til aldurs ákærða. Þykirrefsing ákærða hæfilega ákveðin fangelsi í 18 mánuði. ÁkærðiHafþór Logi er fæddur í [...] 1987. Sakaferill ákærða nær aftur til ársins2002. Ákærði hefur frá þeim tíma hlotið fimmtán refsidóma og einaviðurlagaákvörðun fyrir ýmis hegningarlagabrot, fíkniefnalagabrot ogumferðarlagabrot. Síðast var ákærði dæmdur 17. september 2009 til að greiða30.000 króna sekt fyrir umferðarlagabrot og hann var sviptur ökurétti í þrjámánuði. Brotið sem ákærði er nú sakfelldur fyrir var framið fyrir téðan dóm ogþví ber að dæma honum hegningarauka samkvæmt 78. gr. almennra hegningarlaga,sbr. 77. gr. laganna. Með hliðsjón af magni og styrkleika fíkniefnanna og þvíað ákærði á sér engar málsbætur þykir refsing hans hæfilega ákveðin fangelsi ítvö ár. Aðkröfu ákæruvaldsins og með vísan til tilvitnaðra laga- og reglugerðarákvæðaskulu ákærðu sæta upptöku á 877,81 g af kókaíni, sem lögregla lagði hald á. Aukþess skal ákærði Andri Þór sæta upptöku á 3,43 g af kannabisefni. Sakarkostnaður. Meðvísan til 219. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála ber að dæma ákærðu tilað greiða sakarkostnað. Samkvæmt yfirliti um sakarkostnað vegna ákæru 18.október 2011 ber ákærðu að greiða óskipt 408.509 krónur, vegna matsgerðaRannsóknastofu Háskóla Íslands í lyfja- og eiturefnafræði og öflunar símagagna.Ákærða Andra Þór ber jafnframt að greiða þóknun verjanda síns, GuðrúnarSesselju Arnardóttur hrl., sem þykir hæfilega ákveðin, með hliðsjón aftímaskýrslu, 608.675 krónur. ÁkærðaÁgústi Jóni ber að greiða í sakarkostnað 121.963 krónur vegna ákæru, dags. 29.nóvember 2011, og þóknun verjanda síns, Vilhjálms Hans Vilhjálmssonar hrl., semþykir hæfilega ákveðin 439.250 krónur. Þá skal ákærði Bjarni greiða ísakarkostnað þóknun verjanda síns, Björgvins Jónssonar hrl., sem er hæfilegaákveðin, með hliðsjón af tímaskýrslu, 646.325 krónur. Ákærða Hafþóri Loga berað greiða í sakarkostnað þóknun verjanda síns, Arnars Sigfússonar hdl., ogferðakostnað hans. Verjandi upplýsti fyrir dómi að hann hefði þegar fengiðgreitt vegna vinnu á rannsóknarstigi. Þóknun verjanda nú þykir hæfilega ákveðin439.250 krónur, en ferðakostnaður er samtals 102.078 krónur. Við ákvörðun þóknanaverjenda hefur verið tekið tillit til vinnu á rannsóknarstigi, eftir því semvið á, og einnig hefur verið tekið tillit til virðisaukaskatts. Dómþennan dæma héraðsdómararnir Sandra Baldvinsdóttir, Ragnheiður Bragadóttir ogSveinn Sigurkarlsson. D ó m s o r ð: ÁkærðiAndri Þór Eyjólfsson sæti fangelsi í þrjú ár. Til frádráttar refsingu komigæsluvarðhald ákærða frá 27. febrúar til 5. mars 2010. ÁkærðiÁgúst Jón Óskarsson sæti fangelsi í tvö ár. Til frádráttar refsingu komigæsluvarðhald ákærða frá 27. febrúar til 5. mars 2010. ÁkærðiÁgúst Jón er sviptur ökurétti í tvö ár frá birtingu dóms að telja. ÁkærðiBjarni Sigurgrímsson sæti fangelsi í 18 mánuði. Til frádráttar refsingu komigæsluvarðhald ákærða frá 12. febrúar til 3. mars 2010. ÁkærðiHafþór Logi Hlynsson sæti fangelsi í tvö ár. Til frádráttar refsingu komigæsluvarðhald ákærða frá 4.-11. mars 2010. Ákærðuskulu sæta upptöku á 877,81 g af kókaíni og ákærði Andri Þór skal auk þess sætaupptöku á 3,43 g af kannabisefni. ÁkærðiAndri Þór greiði í sakarkostnað 608.675 króna þóknun verjanda síns, GuðrúnarSesselju Arnardóttur hæstaréttarlögmanns. ÁkærðiÁgúst Jón greiði 561.213 krónur í sakarkostnað, þar með talda 439.250 króna þóknun verjanda síns, Vilhjálms HansVilhjálmssonar hæstaréttarlögmanns. ÁkærðiBjarni greiði í sakarkostnað þóknun verjanda síns, Björgvins Jónssonarhæstaréttarlögmanns, að fjárhæð 646.325 krónur. ÁkærðiHafþór Logi greiði í sakarkostnað 439.250 króna þóknun verjanda síns, ArnarsSigfússonar héraðsdómslögmanns, og ferðakostnað hans að fjárhæð 102.078 krónur. Annansakarkostnað, 408.509 krónur, greiði ákærðu óskipt.
|
Mál nr. 466/2005
|
Jörð Forkaupsréttur Ábúð Gjafsókn
|
G átti hluta af jörðinni Garði í Aðaldælahreppi og stundaði þar búrekstur en hann hafði keypt eignarhlutann af móður sinni árið 2003. Krafðist hann ógildingar á kaupsamningi og afsali vegna kaupa SH á eignarhluta SB í jörðinni og að SB yrði gert að gefa út afsal til sín gegn ákveðinni greiðslu. Reisti G kröfur sínar á því að hann ætti forkaupsrétt að eignarhlutanum samkvæmt 2. mgr. 30. gr. þágildandi jarðalaga, enda hefði ábúð hans á jörðinni staðið lengur en í tíu ár þegar samningur um kaupin var gerður. Í dómi Hæstaréttar var vísað til þess að móðir G hefði í skjóli eignarhluta síns og með samkomulagi við sameigendur sína orðið ábúandi jarðarinnar allrar til lífstíðar samkvæmt ákvæðum þágildandi ábúðarlaga. G lagði fram ýmis gögn til stuðnings því að hann hefði orðið ábúandi jarðarinnar fyrir áskilið tímamark. Af þeim þótti mega ráða að G hefði um árabil átt hlut að rekstri búsins á Garði en lengst af hefði hann þó staðið í því í félagi við móður sína. Ekkert lá fyrir um að ætluð ábúð hans gæti stuðst við samning eða ígildi samnings við sameigendur móður hans að jörðinni eins og áskilja þyrfti til að réttur stofnaðist til ábúðar fyrir lífstíð samkvæmt 6. gr. ábúðarlaga. Yrði því að líta svo á að búrekstur hans hefði fram að kaupum hans á eignarhluta í jörðinni eingöngu helgast af ábúð móður hans, sem henni hefði verið ófært að flytja upp á sitt eindæmi í hendur sonar síns svo bindandi væri fyrir aðra eigendur. Voru SH og SB því sýknaðir af kröfum G.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Markús Sigurbjörnsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Aðaláfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 4. nóvember 2005. Þeir krefjast sýknu af kröfum gagnáfrýjanda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi 18. janúar 2006. Hann krefst þess að staðfest verði ákvæði héraðsdóms um ógildingu kaupsamnings og afsals vegna kaupa aðaláfrýjandans Sigurðar Hálfdanarsonar á eignarhluta aðaláfrýjandans Skafta Benediktssonar í jörðinni Garði í Aðaldælahreppi. Gagnáfrýjandi krefst þess einnig að aðaláfrýjandanum Skafta verði gert að gefa út afsal til sín fyrir eignarhlutanum gegn greiðslu á aðallega 4.276.000 krónum, til vara 6.524.000 krónum, en til þrautavara 10.000.000 krónum. Þá krefst gagnáfrýjandi málskostnaðar óskipt úr hendi aðaláfrýjenda í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem honum hefur verið veitt á báðum dómstigum. I. Samkvæmt því, sem fram er komið í málinu, mun jörðin Garður hafa á fyrri hluta 20. aldar verið sameign bræðranna Benedikts og Sigurðar Baldvinssona. Átti Benedikt ¾ hluta jarðarinnar, en Sigurður fjórðung. Benedikt Sigurðsson mun hafa eignast þennan fjórðungshlut föður síns 1939 og stofnað þar nýbýlið Hjarðarból á árinu 1955. Við því munu hafa tekið dóttir Benedikts Sigurðssonar, Bergljót, og eiginmaður hennar Hálfdan Björnsson, en síðan aðaláfrýjandinn Sigurður Hálfdanarson, sem samkvæmt gögnum málsins hefur nú með hendi búskap á þeirri jörð. Við stofnun nýbýlisins mun ræktunarlandi og engjum hafa verið skipt út úr Garði og síðan beitilandi á árinu 1964, en annað land mun enn vera óskipt sameign jarðanna. Benedikt Baldvinsson mun hafa rekið bú á Garði fram yfir 1960. Dóttir hans, Guðný, mun á árinu 1949 hafa fengið til eignar þriðjung þeirrar jarðar til búrekstrar ásamt eiginmanni sínum, Skarphéðni Guðmundssyni, en sonur Benedikts, aðaláfrýjandinn Skafti, keypti annan þriðjung jarðarinnar 1960. Að Benedikt látnum kom sá þriðjungur, sem hann átti eftir í Garði, til jafnra skipta á árinu 1975 milli Guðnýjar, aðaláfrýjandans Skafta og systur þeirra, Hólmfríðar Benediktsdóttur, sem átti aðild að máli þessu fyrir héraðsdómi, en lét það ekki til sín taka. Eftir þetta áttu Guðný og aðaláfrýjandinn hvort fyrir sig 4/9 hluta jarðarinnar, en Hólmfríður 1/9. Skarphéðinn Guðmundsson mun hafa orðið óvinnufær vegna heilsubrests 1961 og Guðný haldið áfram búskap þeirra, en til hans virðist hún hafa haft not af eignarhlutum annarra í jörðinni að mestu eða öllu leyti. Gagnáfrýjandi, sem er sonur þeirra Guðnýjar og Skarphéðins, mun frá því á áttunda áratug síðustu aldar hafa starfað við þennan búrekstur, en hann keypti síðan eignarhluta Guðnýjar í jörðinni 20. júní 2003. Aðaláfrýjendurnir Sigurður og Skafti gerðu með sér samning, sem dagsettur var 9. og 12. desember 2003, um kaup þess fyrrnefnda á eignarhluta þess síðarnefnda í Garði fyrir 10.000.000 krónur. Með í kaupunum fylgdi hluti af greiðslumarki jarðarinnar vegna mjólkurframleiðslu, sem samsvara átti eignarhlutfalli seljandans í jörðinni. Óumdeilt virðist vera að gagnáfrýjanda hafi fyrst orðið kunnugt um þennan kaupsamning með því að oddviti Aðaldælahrepps hafi 18. desember 2003 kynnt honum munnlega að samningurinn hafi borist sveitarstjórn vegna forkaupsréttar hreppsins að eignarhlutanum, en áður hafði gagnáfrýjandi fengið vitneskju um að tilraunir stæðu yfir til að selja hann, svo og að aðaláfrýjandinn Sigurður hefði sýnt honum áhuga. Síðastgreindan dag ákvað sveitarstjórnin að falla frá forkaupsrétti og samþykkti jarðanefnd kaupsamninginn 29. janúar 2004. Honum var síðan þinglýst 6. febrúar sama ár. Afsal var gefið út fyrir eignarhlutanum, sem dagsett var 27. febrúar og 1. mars 2004 og þinglýst 8. þess mánaðar. Gagnáfrýjandi kveðst fyrst hafa fengið kaupsamninginn í hendur með því að afla sér eintaks af honum hjá sýslumanni 11. febrúar 2004. Gagnáfrýjandi tilkynnti aðaláfrýjendum 13. sama mánaðar að hann hygðist sem ábúandi jarðarinnar neyta forkaupsréttar að eignarhlutanum og vísaði hann um heimild fyrir því til 2. mgr. 30. gr. þágildandi jarðalaga nr. 65/1976 með áorðnum breytingum. Þessu andmæltu aðaláfrýjendur 23. febrúar 2004 og báru því meðal annars við að lagaákvæði þetta gæti ekki tekið til gagnáfrýjanda, þar sem hann væri ekki ábúandi á jörðinni. Að fengnu samþykki jarðanefndar leitaði gagnáfrýjandi 25. febrúar 2004 dómkvaðningar matsmanna á grundvelli 34. gr. þágildandi jarðalaga til að meta „sanngjarnt og eðlilegt kaupverð og skilmála, miðað við almennar viðskiptavenjur“ fyrir eignarhlutann í jörðinni. Í matsgerð, sem dagsett var 27. og 28. maí 2004, var komist að þeirri niðurstöðu að hæfilegt söluverð eignarhlutans væri 6.524.000 krónur, þar af 2.248.000 krónur vegna hlutdeildar í greiðslumarki jarðarinnar. Gagnáfrýjandi kynnti aðaláfrýjendum matsgerðina 3. júní 2004 og höfðaði í framhaldi af því mál þetta til að fylgja eftir ætluðum forkaupsrétti sínum að eignarhlutanum. Héraðsdómsstefna var birt aðaláfrýjendum 11. og 14. sama mánaðar. II. Eins og málið liggur fyrir verður að miða við það að móðir gagnáfrýjanda, Guðný Benediktsdóttir, hafi í meginatriðum verið orðin ein um að nýta jörðina Garð til búskapar fyrir árið 1970, svo og að hún hafi gert það í skjóli síns eigin eignarhlutar í jörðinni og með samkomulagi við sameigendur sína. Þótt byggingarbréf hafi ekki verið gert af hendi sameigendanna eru engin efni til annars en að líta svo á að Guðný hafi á þessum tíma orðið ábúandi til lífstíðar á allri jörðinni, sbr. 1. mgr. 9. gr. þágildandi ábúðarlaga nr. 36/1961, og breytir þar engu að ekkert eftirgjald virðist hafa komið fyrir not hennar af eignarhlutum annarra. Samkvæmt málatilbúnaði gagnáfrýjanda fyrir Hæstarétti reisir hann kröfur sínar á því að hann hafi „einn nytjað jörðina Garð í Aðaldal síðastliðin 30 ár“ án athugasemda af hendi þeirra, sem áttu hana í sameign með móður hans og síðar honum sjálfum. Hafi verið vanrækt að gera byggingarbréf og hann því orðið ábúandi á jörðinni til lífstíðar, sbr. 6. gr. þágildandi ábúðarlaga nr. 64/1976. Með þessu hafi hann öðlast forkaupsrétt að eignarhlutum annarra í jörðinni samkvæmt 2. mgr. 30. gr. þágildandi jarðalaga, enda hafi ábúð hans verið búin að standa lengur en þau tíu ár, sem þar voru áskilin, þegar kaupsamningur aðaláfrýjenda var gerður í desember 2003. Til sönnunar um þau afnot jarðarinnar, sem að framan er getið, hefur gagnáfrýjandi einkum vísað til þess að staðfest sé í málinu með gögnum frá Bændasamtökum Íslands að hann einn hafi lagt inn mjólk frá lögbýlinu Garði frá 1. september 1990 og tekið við beingreiðslum vegna þeirrar framleiðslu frá því að þær komu til skjalanna 1. september 1992. Einnig liggi fyrir að hann hafi um lengri tíma verið félagsmaður í Búnaðarfélagi Aðaldæla og gegnt trúnaðarstörfum fyrir það allt frá árinu 1988, svo og að hann hafi verið skráður ásamt móður sinni sem ábúandi á Garði samkvæmt gögnum úr lögbýlaskrá, sem nái aftur til ársins 1993. Að auki vísar hann til framlagðra skattframtala sinna frá 1991 til 2003 ásamt gögnum, sem fylgdu þeim vegna atvinnustarfsemi við landbúnað, en til ársins 1999 voru reikningsskil vegna hennar gerð í félagi fyrir gagnáfrýjanda og móður hans og eftir það í nafni hans eins. Gögnin, sem hér um ræðir, bera öll með sér að gagnáfrýjandi hafi um árabil átt hlut að rekstri búsins á Garði. Til þess verður þó jafnframt að líta að þau sýna mörg hver ótvírætt að lengst af hafi hann gert þetta í félagi við móður sína, sem samkvæmt framansögðu verður að teljast hafa orðið ábúandi á jörðinni fyrir árið 1970. Þótt ákvæði 6. gr. ábúðarlaga nr. 64/1976, sem gagnáfrýjandi vísar til, hafi skýrlega falið þá reglu í sér að réttur leiguliða til ábúðar væri ekki háður því að gert hafi verið skriflegt byggingarbréf, fær það því ekki breytt að óhjákvæmilegt var að sá réttur væri allt að einu reistur á samningi við landeiganda eða ígildi slíks samnings. Ekkert liggur fyrir um að ætluð ábúð gagnáfrýjanda geti stuðst við þess háttar heimild frá hendi þeirra, sem á einhverjum tíma voru sameigendur móður hans að jörðinni. Er því ekki annað fært en að líta svo á að búrekstur gagnáfrýjanda hafi fram að kaupum hans á eignarhluta í jörðinni eingöngu helgast af ábúð móður hans, sem henni var ófært að flytja upp á sitt eindæmi í hendur hans svo að bindandi væri fyrir aðra eigendur. Samkvæmt framansögðu verður að sýkna aðaláfrýjendur af kröfum gagnáfrýjanda. Rétt er að málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti falli niður, en um gjafsóknarkostnað gagnáfrýjanda á báðum dómstigum fer samkvæmt því, sem nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Aðaláfrýjendur, Sigurður Hálfdanarson og Skafti Benediktsson, eru sýknir af kröfum gagnáfrýjanda, Guðmundar Skarphéðinssonar. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður gagnáfrýjanda í héraði og fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans fyrir héraðsdómi, 500.000 krónur, og fyrir Hæstarétti, 350.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Norðurlands eystra 9. ágúst 2005. Mál þetta, sem dómtekið var þann 15. júní s.l., hefur Guðmundur Skarphéðinsson, kt. 240654-24599, Garði, Aðaldælahreppi í Suður-Þingeyjarsýslu, höfðað hér fyrir dómi með stefnu birtri 10. júní 2004, á hendur Skafta Benediktssyni, kt. 160325-3569, Geitlandi 12, Reykjavík, Sigurði Hálfdanarsyni, kt. 100963-5239, Hjarðarbóli, Aðaldælahreppi í Suður-Þingeyjarsýslu og Hólmfríði Benediktsdóttur, Barðaströnd 8, Seltjarnarnesi. Málið var þingfest þann 7. júlí 2004, en frá þingfestingu hefur þingsókn legið niðri af hálfu stefndu Hólmfríðar, sem hefur ekki viljað láta málið til sín taka á síðari stigum. Dómkröfur stefnanda, Guðmundar Skarphéðinssonar eru, að stefndu verði gert að þola ógildingu á kaupsamningi, dags. 9. og 12. desember 2003 og afsali, dags. 27. febrúar og 1. mars 2004, um sölu á eignarhluta Skafta Benediktssonar í jörðinni Garður í Aðaldal, Suður-Þingeyjarsýslu til Sigurðar Hálfdanarsonar, kt. 100963-5239, Hjarðarbóli, Aðaldælahreppi og að stefnda, Skafta Benediktssyni, verði gert skylt að gefa út afsal til stefnanda gegn greiðslu; aðallega á kr. 4.276.000, en til vara gegn greiðslu á kr. 6.524.000 og til þrautavara gegn greiðslu á, kr. 10.000.000. Í öllum tilvikum krefst stefnandi þess að stefndu, Skafti og Sigurður verði dæmdir til að greiða stefnanda málskostnað fyrir héraðsdómi, samkvæmt málskostnaðaryfirliti sem lagt yrði fram við aðalmeðferð málsins og að teknu tilliti til kostnaðar við öflunar matsgerðar, eða samkvæmt mati dómsins. Við ákvörðun málskostnaðar verði tekið tillit til skyldu stefnanda til þess að greiða virðisaukaskatt af lögmannsþjónustu. Af hálfu stefndu, Skafta Benediktssonar og Sigurðar Hálfdanarsonar, er þess krafist að þeir verði sýknaðir af öllum kröfum stefnda og að þeim verði tildæmdur málskostnaður úr hendi stefnanda að mati dómsins eða samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi, að meðtöldum áhrifum 24.5% virðisaukaskatts á málflutningsþóknunina. Málsatvik. Málavextir eru þeir, að stefnandi telst vera einn eigenda jarðarinnar Garðs í Aðaldal. Liggur fyrir að stefnandi tók þar við búskap af móður sinni, Guðnýju Benediktsdóttur um 1970 og hefur hann eftir því sem næst verður komist byggt jörðina síðan og nytjað til landbúnaðar. Með kaupsamningi og afsali dags. 20. júní 2003, keypti stefnandi eignarhlut móður sinnar í jörðinni, en hann á enn fremur einn allan húsakost á jörðinni. Aðilum ber saman um að síðustu áratugi hafi eignarhaldi Garðs lengstum verið svo háttað að teljast vera óskipt sameign móður stefnanda og systkina hennar, stefndu Skafta og Hólmfríðar. Erfðayfirlýsing frá skiptaráðanda í Þingeyjarsýslu dags. 16. apríl 1975 ber með sér að Guðný og Skafti hafi hvort um sig átt 4/9 hluta jarðarinnar, en Hólmfríður 1/9 hlut, en skráð eignarhlutföll hjá Fasteignamati ríkisins virðast einnig hafa verið í þá veru. Komi þó til frádráttar á hlut Skafta landspildan Hlégarður sem byggð hafi verið af hans hluta í jörðinni. Hefur komið fram, að eftir að Benedikt Baldvinsson faðir þeirra Guðnýjar, Skapta og Hólmfríðar sem og Skapti Benediktsson létu af búrekstri að Garði fyrir 1970, hafi Guðný Benediktsdóttir ein nytjað jörðina að nokkru leyti a.m.k., en jörðin taldist eftir sem áður vera í óskiptri sameign þeirra systkina að foreldrum þeirra látnum í þeim hlutföllum sem fyrr greinir. Þó ber að geta þess að ábúendur Hjarðarbóls höfðu hluta engis á leigu um árabil og gekk afgjaldið lengstum til Skafta Benediktssonar skv. munnlegu samkomulagi. Kemur fram af hálfu stefndu, að Guðný Benediktsdóttir hafi síðar sagt upp því samkomulagi að Skafta forspurðum þar sem ekki hafi verið um formlega séreign hans að ræða. Hafi ábúð jarðarinnar og búrekstur síðan formlega verið í höndum Guðnýjar til ársins 2003 að hún selur stefnanda sinn hlut. Liggur fyrir að ekki hafi verið gert byggingabréf eða sérstakur ábúðarsamningur við stefnanda eða móður hans þótt þau hafi ein byggt bújörðina Garð um áraraðir. Af hálfu stefnanda kemur fram, að haustið 2003 hafi stefndi, Skafti Benediktsson farið fram á það við stefnanda að hann myndi kaupa sig út sem sameiganda að jörðinni gegn greiðslu á kr. 10.000.000. Hafi stefnandi ekki viljað fallast á það verð, en hafi lýst sig fúsan til viðræðna um kaup á lægra verði. Hafi stefndi Skafti ekki viljað fallast á það og kvaðst mundu reyna fyrir sér með sölu á sínum hlut. Kemur ennfremur fram af hálfu stefnanda, að hann hafi lýst fyrir stefnda Skafta að sér væri nauðugur sá kostur að kaupa eignarhlut hans þar sem engar forsendur væru til þess að stunda búskap á jörðinni ef Skafti myndi selja frá henni bæði mjólkurkvóta og land. Þá liggur fyrir að stefnandi taldi sig í öllu falli eiga forkaupsrétt til að ganga inn í öll þau kauptilboð sem stefndu myndu fallast á frá þriðja aðila. Af hálfu stefnda Skafta er atvikum hins vegar lýst svo, að hann hafi margboðið stefnanda eignarhlutinn til kaups, en engin tilboð borist. Hafi stefndi Skafti loks falið Jóni Hólm Stefánssyni fasteignasala hjá Hóli að selja eignarhluta sinn. Hafi Jón m.a. haft ítrekað samband við stefnanda og boðið eignarhlutinn fyrir kr. 10.000.000.- en ekkert hafi orðið úr kaupum. Fór loks svo að stefndi Skafti Benediktsson seldi með kaupsamningi dags. 9. og 12. desember 2003, meðstefnda Sigurði Hálfdanarsyni bónda á grannjörðinni Hjarðarbóli eignarhluta sinn í jörðinni Garði, en jörðin Hjarðarból var að sögn stefnda stofnuð árið 1955 á fjórðungi þess lands sem þá taldist til Garðs, en löndum þessara tveggja jarða hafi ekki verið að öllu leyti skipt enn og sé úthagi að mestu leyti sameignlegur. Ofangreindur kaupsamningur hafi verið gerður með fyrirvara um samþykki hreppsnefndar Aðaldælahrepps og jarðanefndar Suður-Þingeyjarsýslu og hafi hann verið lagður fyrir báðar nefndir þann 15. desember 2003. Hið næsta í málinu er að þann 18. desember 2003, hefur Ólína Arnkelsdóttir, oddviti Aðaldælahrepps, samband við stefnanda og tilkynnir honum að á sveitarstjórnarfundi þá síðar um daginn myndi sveitarstjórnin taka afstöðu til forkaupsréttar samkvæmt framkomnum kaupsamningi þar sem stefndi, Skafti Benediktsson selur meðstefnda Sigurði Hálfdanarsyni, Hjarðarbóli í Aðaldal, hlut sinn í jörðinni Garði. Kveðst stefnandi þann sama dag hafa haft samband á ný við oddvitann og óskað eftir frekari upplýsingum um afstöðu sveitarfélagsins til forkaupsréttar og farið fram á að umræddur kaupsamningur yrði afhentur sér, en oddvitinn hafi þá vísað á lögmann seljanda og upplýst að ekki lægi annað fyrir sveitarstjórn en að taka afstöðu til forkaupsréttar sveitafélagsins. Liggur fyrir í málinu, að þann 22. desember 2003, hafi hreppsnefnd Aðaldælahrepps samþykkt bókun þess efnis að sveitarstjórnin samþykkti að nýta sér ekki forkaupsrétt sinn og samþykkti hreppurinn aðilaskiptin fyrir sitt leyti. Þann sama dag var af hálfu stefnanda haft samband við lögmann stefnda Skafta og þess krafist að umræddur kaupsamningur yrði kynntur stefnanda með vísan til 34. gr. jarðalaga nr. 65/1976. Hafi því þá verið lýst af hálfu stefnda Skafta að stefnandi fengi ekki að sjá kaupsamninginn sem væri trúnaðarmál en afstaða samningsaðila væri sú að stefnandi ætti ekki forkaupsrétt að lögum þar sem hann væri ekki lögformlegur ábúandi jarðarinnar. Þann sama dag hafði Sigtryggur Vagnsson formaður jarðanefndar Suður-Þingeyjarsýslu samband við stefnanda og tilkynnir honum að umræddur kaupsamningur hafi borist nefndinni ásamt með umsögn sveitarstjórnar þar sem fallið væri frá forkaupsrétti sveitarstjórnar og aðilaskiptin heimiluð. Óskaði formaður jarðanefndar eftir formlegri afstöðu stefnanda til framkomins erindis og sendi stefnandi nefndinni bréf af því tilefni dags. 23. desember 2003, þar sem stefnandi krefst þess að umrædd gögn yrðu tafarlaust afhent honum, svo hann gæti kynnt sér forkaupsrétt sinn og gripið til viðeigandi ráðstafanna. Engin formleg svör hafi borist frá jarðanefnd eða sveitstjórn í kjölfarið, nema hvað jarðanefnd hafi boðið stefnanda að senda inn athugasemdir áður en endanleg niðurstaða nefndarinnar lægi fyrir, en stefnandi sendi inn athugasemdir sínar með bréfi dags. 27. janúar 2004. Stefnandi hefur í málinu lagt áherslu á, að hann hafi ekki átt þess nokkurn kost að koma að andmælum við ákvarðanatöku sveitarstjórnar eða jarðanefndar á grundvelli gagna málsins sem honum hafi þráfaldlega verið neitað um aðgang að. Af hálfu stefndu er hins vegar vísað til þess, að samkvæmt upplýsingum frá jarðanefnd Suður-Þingeyjarsýslu, sbr. og framlagðan úrskurð landbúnaðarráðherra frá 20. apríl 2004 í máli stefnanda gegn jarðanefndinni, komi fram að stefnandi hafi lesið kaupsamning stefndu Skafta og Sigurðar á heimili formanns jarðanefndar annan dag jóla 2003. Eftir því sem næst verður komist tók jarðanefnd Suður-Þingeyjarsýslu málið fyrir á fundi þann 30. desember 2003 og aftur þann 29. janúar 2004, en með bréfi dagsettu þann dag hafi stefnda verið kynnt afgreiðsla nefndarinnar. Segi í því bréfi að “í ljósi þeirra gagna sem síðan hafa borist og upplýsinga sem jarðanefnd hefur aflað sér, samþykki hún kaupsamning þann sem fyrir liggur.” Svör af hálfu sveitarstjórnar Aðaldælahrepps við athugasemdum stefnanda hafi loks borist honum með bréfi dags. 5. febrúar 2004 frá Regula-lögmannsstofu, þar sem aðild stefnanda að umræddu máli fyrir sveitarstjórninni er formlega hafnað sem og að láta stefnanda í té afrit umrædds kaupsamnings. Þann 6. febrúar 2004 barst síðan sýslumanninum á Húsavík umræddur kaupsamningur til þinglýsingar, en áður hafði stefnandi mótmælt því með bréfi til sýslumanns dags. 27. janúar s.á. að kaupsamningnum yrði þinglýst. Með bréfi sýslumanns dags. 9. febrúar s.á. hafi stefnanda verið tilkynnt um að kaupsamningnum hefði verið þinglýst þar sem skilyrði til þess samkvæmt þinglýsingarlögum nr. 39/1978, teldust uppfyllt. Athugsemdir komi þó fram varðandi eignarhlutföll í jörðinni Garði, þar sem þeim beri ekki saman samkvæmt kaupsamningum og þinglýstum eignarheimildum. Hafi kaupsamningurinn verið færður inn í þinglýsingarbækur þann 10. febrúar 2004. Þá þegar að morgni 11. febrúar 2004 hafi af hálfu stefnanda verið haft samband við sýslumanninn á Húsavík og óskað eftir afriti af kaupsamningnum og hafi það verið sent um bréfasíma til lögmanna stefnanda þann sama dag. Í bréfi dags. 13. febrúar 2004, ítrekar stefnandi þá afstöðu sína við stefnda, að hann hygðist neyta forkaupsréttar samkvæmt 2. mgr. 30. gr. jarðalaga nr. 65/1976, en af hálfu stefndu var þeim sjónarmiðum stefnanda hafnað í bréfi dags. 23. s.m. Þann 27. febrúar sl. hafi seljandi svo gefið út afsal til kaupanda fyrir eignarhlutanum enda hafi kaupverð þá þegar verið greitt til seljanda og var afsalinu þinglýst á jörðina Garð þann 8. mars 2004. Í bréfi dags. 26. febrúar tilkynnir stefnandi stefndu að hann hafi með beiðni til Héraðsdóms Norðurlands eystra og að undangengnu samþykki jarðanefndar óskað eftir dómkvaðningu matsmanna á grundvelli 34. gr. jarðalaga nr. 65/1976, til þess að meta sanngjarnt og eðlilegt kaupverð og skilmála, miðað við almennar viðskiptavenjur, kaupsamnings um eignarhluta Skafta Benediktssonar í jörðinni Garður í Aðaldal, en afrit matsbeiðni fylgdi með bréfinu. Eftir málflutning þann 30. mars 2004, var fallist á matsbeiðni stefnanda með úrskurði Héraðsdóms Norðurlands eystra. Þann 23. apríl s.á. voru þeir Hreinn Pálsson og Magnús Leopoldsson dómkvaddir til að framkvæma matsgerð undirrituð af þeim dags. 27. og 28. maí 2005, en matsgerðin var lögð fram í málinu í þinghaldi dags. 7. júlí 2004. Geta ber þess að stefnandi kærði með stjórnsýslukæru til landbúnaðarráðherra þann 13. febrúar 2004 fyrrgreinda ákvörðun jarðanefndar um að fallast á kaupsamning stefndu, Skafta og Sigurðar. Af hálfu stefnanda var krafist ógildingar á ákvörðun nefndarinnar og að viðurkennt yrði að stefnandi ætti forkaupsrétt á eignarhlutanum. Í úrskurði ráðuneytisins frá 20. apríl 2004 kemur fram, að úr gildi væri felld ákvörðun jarðanefndar Suður-Þingeyjarsýslu frá 29. janúar 2004, um að heimila aðilaskipti samkvæmt kaupsamningi um hluta jarðarinnar Garðs í Aðaldal, undirrituðum af kaupanda þann 12. desember 2003. Málsástæður og lagarök af hálfu stefnanda. Af hálfu stefnanda er byggt á því, að hann hafi fullt forræði til að nytja öll þau gögn og gæði sem jörðin Garður býður upp á, sbr. 24. gr. ábúðarlaga nr. 64/1976, en stefnandi hafi einn nytjað jörðina Garð athugasemdalaust sl. 30 ár. Skylda stefndu Skafta og Hólmfríðar til að gefa út byggingabréf, sbr. 3. gr. ábúðarlaga nr. 64/1976, hafi verið vanefnd og leiði til þess að stefnandi hafi öðlast lífstíðarábúð á jörðinni, sbr. 6. gr. sömu laga. Þar sem stefnandi hafi byggt jörðina a.m.k. sl. 10 ár njóti hann forkaupsréttar að henni skv. 2. mgr. 30. gr. jarðalaga nr. 65/1976. Þar sem kaupverð á eignarhluta stefnda Skafta hafi verið óeðlilega hátt og skilmálar ósanngjarnir og til þess ætlaðir að hindra að stefnandi neytti forkaupsréttar hafi stefnandi krafist mats á söluverði sem gilda eigi sem kaupverð, sbr. 34. gr. jarðalaga nr. 65/1976. Með vísan til ofangreinds og 33. gr. jarðalaga nr. 65/1975, krefjist stefnandi ógildingar á kaupsamningi dags. 9. og 12. desember 2003 og á afsali dags. 27. febrúar og 1. mars 2004. Dómkröfu stefnanda um skyldu stefnda Skafta Benediktssonar til að gefa út afsal til stefnda gegn greiðslu samkvæmt dómkröfum sé byggð á því að stefnandi eigi sem forkaupsréttarhafi rétt á því að ganga inn í rétt kaupanda gegn greiðslu söluverðs, sbr. 34. gr. jarðalaga nr. 65/1976. Aðild stefnanda sé byggð á 16. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991, sbr. 30., og 34. gr. jarðalaga nr. 65/1976 og 6. gr. ábúðarlaga nr. 64/1976. Um samaðild stefndu vísist til 19. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991, en það sé mat stefnanda að aðild stefndu Hólmfríðar sé nauðsynleg þótt ekki séu gerðar aðrar kröfur gagnvart henni en að þola dóm. Stefnandi byggi á því, að hann hafi öðlast lífstíðarábúð í skilningi 6. gr. ábúðarlaga nr. 64/1976, en óumdeilt sé að stefnandi hafi tekið við búskap á Garði árið 1970. Ákvæðið feli í sér að vanræki jarðareigandi að gera byggingarbréf teljist jörð byggð leigutaka til lífstíðar og sé reglan til þess fallin að hvetja jarðeigendur til að ganga frá ábúðarsamningi, en stefnandi hafi haft 30 ár til að koma ábúðarsamningi fyrir sig í lögbundið horf. Fyrir liggi að stefnandi sé eini mjólkurinnleggjandi fyrir lögbýlið Garð allt frá 1. september 1990 og eini handhafi beingreiðslna vegna mjólkurframleiðslu frá upphafi þeirra þann 1. september 1992, sem sanni að hann hafi í öllu falli óumdeilt nytjað jörðina til landbúnaðar sem ábúandi frá þeim tíma. Stefndi Skafti hafi með athafnaleysi sínu um að krefjast byggingabréfs viðurkennt ábúð stefnanda án takmarkanna auk þess sem hann hafi margsinnis heimilað stefnanda að veðsetja jörðina sem sameigandi, m.a hjá Lánasjóði landbúnaðarins. Þótt stefnandi hafi eignast eignarhlut móður sinnar í jörðinni Garði með afsali þann 20. júní 2003, telji hann að ekki hafi við það raskast staða hans sem ábúanda gagnvart þeim hluta jarðarinnar sem hafi verið í eigu sameigenda hans. Mótmælt sé staðhæfingum af hálfu stefndu um að stefnandi eigi ekki ábúðarrétt. Engu varði heldur þótt stefnandi hafi ekki greitt afgjald í peningum til jarðeigenda enda hafi þess aldrei verið krafist af jarðeigendum. Þá megi semja um afgjöld í öðru formi, t.d. í formi jarðabóta, o.fl. Hafi stefndi Skafti talið sig vanhaldinn um afgjöld, hafi honum borið að vísa slíkum ágreiningi til jarðanefndar og eftir atvikum til mats skv. 2. mgr. 7. gr., og 8. gr. ábúðarlaga nr. 64/1976. Með landbúnaðarnotum, viðhaldi og endurbótum af hálfu stefnanda hafi verðgildi hlutar sameigenda hans margfaldast og þó einkum þar sem nú sé skráð á jörðina greiðslumark mjólkur. Stefnandi byggi á því, að hann eigi sem ábúandi á jörðinni Garði forkaupsrétt samkvæmt 2. mgr. 30. gr. jarðalaga, til að ganga inn í rétt stefnda Sigurðar vegna kaupsamnings hans við stefnda Skafta um eignarhlut þess síðarnefnda í jörðinni Garði. Komi í því ákvæði fram að leiguliða skuli boðinn forkaupsréttur á undan sveitarstjórn, enda hafi hann setið jörðina í 10 ár eða lengur. Ekki hafi komið fram rök af hálfu stefndu að stefnandi teljist ekki ábúandi jarðarinnar í skilningi jarðalaga og ábúðarlaga og teljist stefnandi vera ábúandi. Standi til að selja jarðaréttindi skv. 3. gr. jarðalaga beri eiganda að gæta að forkaupsrétti ábúanda og sveitarstjórnar, sbr. 3. mgr. 30. gr. sömu laga, en þar komi fram að fyrst skuli bjóða ábúanda að ganga inn í kaupin. Skilyrði 2. mgr. 30. gr. sömu laga séu lögbundin og skýr varðandi forkaupsrétt og hafi hann fyrst orðið virkur gagnvart stefnanda þá honum hafi með sannarlegum hætti verið gerð grein fyrir fyrirhugaðri sölu og skilmálum þar að lútandi. Stefnanda hafi verið aftrað með öllum tiltækum ráðum að neyta þessa réttar síns þrátt fyrir skýran áskilnað laga. Hafi ákvarðanir sveitarstjórnar og jarðanefndar í málinu falið í sér markleysu þar sem ókunnugt hafi verið um afstöðu stefnanda og því útilokað að forkaupsréttur sveitarfélags gæti orðið virkur, sbr. 2. mgr. 30. gr. jarðalaga nr. 65/1976. Þótt 34. gr. jarðalaga nr. 65/1976 geri ráð fyrir að forkaupsréttarhafa skuli boðinn forkaupsréttur, sem ekki hafi verið gert í þessu máli, skipti það þó ekki máli fyrir réttaráhrif forkaupsréttarins. Verði sá réttur engu að síður virkur í skjóli meginreglna kröfuréttar með því að seljandi hafi sannarlega sýnt í verki vilja til sölu, en stefnandi hafi ekki getað kynnt sér efni kaupsamnings fyrr en þann 11. febrúar 2004 og hafi hann þá ákveðið í kjölfar þess að neyta þess réttar síns. Bréf stefnanda þess efnis frá 13. s.m. hafi þó aðeins verið formleg tilkynning á áður yfirlýstri fyrirætlan stefnanda, sem hafi frá upphafi áskilið sér allan rétt til að beita fyrir sig ákvæðum 33., og 34. gr. jarðalaga nr. 65/1976, teldi hann tilefni til þess. Réttur stefnanda til að fá dómkvadda matsmenn um eðlilegt kaupverð hafi þegar verið viðurkenndur með úrskurði héraðsdóms, en tilefnið hafi verið það að stefnandi taldi kaupverð of hátt, yfirfærslu greiðslumarks ólögmæta og samninginn líkan málamyndagerningi og til þess fallinn að hindra stefnanda við að neyta forkaupsréttar, sbr. 34. gr. jarðalaga nr. 65/1976. Varðandi sanngjarnt kaupverð fyrir eignarhluta stefnda Skafta á grundvelli 34. gr. jarðalaga nr. 65/1976, þá komi fram í matsgerð að það séu kr. 6.524.000.- sé miðað við að hlutur hans sé 34.92% í útskiptu landi, en 42.75% í óskiptu landi, og samsvari kaupsamningi. Vísi stefnandi til þess, að óhnekkt mat skuli að jafnaði lagt til grundvallar sönnun um sérfræðileg atriði, sbr. 1. mgr. 34. gr. jarðalaga nr. 65/1976. Aðalkrafa stefnanda um afsal gegn greiðslu á kr. 4.276.000.- sé hins vegar reist á því, að skv. 3. mgr. 1. gr. kaupsamnings sé verið að selja með greiðslumark mjólkur, en það verði ekki gert nema með samþykki allra sameigenda á jörð, sbr. 38. gr. búvörulaga nr. 99/1993 og alls ekki án samþykkis ábúanda. Varakrafa stefnanda sé miðuð við þær forsendur að stefnanda verði gert að greiða hið svokallaða eftirvæntingaverðmæti vegna greiðslumarks en þrautavarakrafa sé miðuð við þá ólíklegu stöðu að bresti forsendur matsgerðar eigi hann samt rétt á að ganga inn í samninginn. Stefnandi telji kaupsamninginn um eignarhluta stefnda Skafta ganga í berhögg við 34. gr. jarðarlaga nr. 65/1976. Byggt sé á forsendum í úrskurði Héraðsdóms Norðurlands eystra við dómkvaðningu matsmanna og á því að umgjörð samningsins bendi til þess að um málamyndagerning sé að ræða, til þess fallin að þvinga stefnanda til að greiða óvenju hátt verð fyrir eignarhlutann, en stefnanda sé nauðugur sá kostur til að halda áfram búskap á jörðinni. Samþykki sveitarstjórnar og jarðanefndar breyti hér engu um þótt stefndu hafi með því öðlast óeðlilega sterka en ólögmæta stöðu gagnvart stefnanda m.a. með þinglýsingu kaupsamnings og afsals, þótt óljóst sé hvort nokkurt kaupverð hafi í raun verið greitt. Nái sjónarmið stefnda um að stefnandi hafi ekki ábúð á jörðinni fram að ganga vofir yfir honum að kaupandi jarðarhlutans muni krefjast skipta á landi jarðarinnar og reyni að leysa til sín greiðslumark mjólkur sem aftur myndi kippa öllum grundvelli undan búskap stefnanda þar. Stefnandi vísi til ábúðarlaga nr. 64/1976, einkum 6. gr., jarðalaga, einkum 30., og 34. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991, aðallega 16., og 19. gr., auk réttarreglna og almennra meginreglna um forkaups-, kröfu-, og samningarétt. Um varnarþing vísist til 34. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991, en um stefnufrest vísist til 91. gr. sömu laga. Málsástæður og lagarök af hálfu stefnda. Af hálfu stefndu er í fyrsta lagi krafist sýknu af öllum kröfum stefnanda þar sem hann standi utan þess samningssambands sem um sé deilt og eigi ekki aðild að málinu og geti því ekki krafist ógildingardóms. Beri þegar af þeirri ástæðu að sýkna stefndu af öllum kröfum stefnanda. Stefnandi hafi frá árinu 2003 verið einn sameigenda að jörðinni Garði og geti því ekki sem slíkur krafist forkaupsréttar þar sem sameigendum jarða sé ekki tryggður slíkur réttur að lögum. Þeirri skýringu sé hafnað að stefnandi hafi öðlast stöðu ábúanda á jörðinni Garði á grundvelli 30 ára athugasemdalausrar nýtingar jarðarinnar og að stefndu Hólmfríður og Skafti hafi vanrækt útgáfu byggingarbréfs til handa stefnanda sem aftur leiði til lífstíðarábúðar hans. Sé því mótmælt að stefnandi hafi nytjað jörðina þann tíma sem staðhæft sé og að vanefnd hafi verið skylda til að gefa út byggingabréf til hans. Móðir stefnanda hafi tekið við ábúð og stýrt búrekstri á Garði eftir að faðir stefnanda veiktist árið 1961 og allt fram til árs 2003 þegar stefnandi kaupir eignarhlut hennar en þau hafi vísast rekið einhvers konar óformlegt félagsbú um hríð. Því sé hafnað að stefnandi hafi nokkru sinni haft stöðu leiguliða gagnvart stefnda Skafta og engin efni hafi staðið til þess að gera við hann ábúðarsamning. Hafi stefnandi aldrei sýnt fram á að hann hafi leitað eftir þeim afnotum á eignarhluta stefnda og engum afnotasamningi hafi verið til að dreifa. Skilyrði þess að leiguliði geti öðlast lífstíðarábúð á jörð í skilningi 6. gr. ábúðarlaga nr. 64/1976, séu að fyrir liggi ákvörðun jarðeiganda í upphafi um heimild tiltekins leiguliða til að nytja jörð hans en svo standi alls ekki á hér. Jarðanefnd hafi ekki ákvarðað leigugjald fyrir hin meintu afnot stefnanda og hafi ekki nokkru sinni verið leitað eftir slíkri ákvörðun. Hafi stefnandi aldrei greitt eða boðið greiðslu til stefnda Skafta fyrir landsleigu eða annað gjald fyrir afnotin sem hann staðhæfi að hann hafi haft á jörðinni allri. Stefnandi hafi aldrei verið sjálfstæður rekstraraðili á jörðinni heldur aðeins nýtt hana í skjóli móður sinnar, en Garður sé einnig nýtt frá Hjarðarbóli og beitiland sé að stórum hluta óskipt. Dvöl stefnanda hjá móður sinni á Garði og búrekstur þar í félagi við hana dugi ekki til þess að hann öðlist með því stöðu leiguliða gagnvart öðrum sameigendum jarðarinnar. Af hálfu stefnda sé byggt á því, að í fasteignaskrám Aðaldælahrepps fyrir árin 1993 og 2002, hafi Guðný Benediktsdóttir móðir stefnanda verið skráður ábúandi á jörðinni Garði. Viðurkennt sé að móðir stefnda hafi haft stöðu ábúanda á jörðinni Garði, en því sé enn fremur mótmælt að stefnandi hafi öðlast slíka stöðu fyrir vanrækslu stefnda Skafta, en vanræksla á að gera skriflegan ábúðarsamning sé lögbundin forsenda fyrir lífstíðarábúð, sbr. dómur Hæstaréttar Íslands í dómasafni frá 1999, bls. 5072. Ekki fái staðist sú fullyrðing af hálfu stefnanda að hann hafi haft fullt forræði til að nytja gögn jarðarinnar og gæði í skilningi 24. gr. ábúðarlaga nr. 64/1976, þar sem sá réttur hafi alfarið verið á hendi móður hans. Stefnandi hafi aldrei greitt fasteignagjöld af jörðinni Garði en þá skyldu hafi leiguliðar ótvírætt skv. 28. gr. ábúðarlaga nr. 64/1976. Með bréfi oddvita Aðaldælahrepps dags 25. ágúst 2004 sé staðfest, að stefndi Skafti hafi sjálfur greitt fasteignagjöldin til og með árinu 1994, en frá þeim tíma systir hans og ábúandi Guðný, en sú breyting hafi verið gerð af oddvita þrátt fyrir mótmæli Skafta, sem hafi viljað halda áfram að greiða af sínum hluta jarðarinnar. Stefnandi hafi aldrei fengið heimild frá stefnda Skafta til að veðsetja jörðina Garð til tryggingar lánum til framkvæmda á jörðinni eða til búrekstrar þar. Þinglýsingarvottorð sýni þrjú lán frá Lánasjóði landbúnaðarins, þar sem Guðný Benediktsdóttir sé í öllum tilvikum skuldari, en í einu tilvik ásamt með stefnanda en það lán sé með veði í húsum sem séu stefnda Skafta óviðkomandi sem og tvö tryggingabréf stefnanda sem séu með veði í aðeins eignahluta hans. Hafi Guðný staðið fyrir framkvæmdum á jörðinni árin 1984-1985 og hafi hún þá m.a. fengið veðleyfi hjá sameigendum í tengslum við fjármögnun þeirra, en stefnandi hafi hins vegar aldrei fengið slíkt leyfi hjá stefnda Skafta og sé þeirri staðhæfingu hans mótmælt, en stefnandi hafi hins vegar veðsett sinn eigin eignarhluta í jörðinni og í húsum hans þar. Óhjákvæmilegt sé að líta svo á að nýting stefnanda á jörðinni og rekstur þar hafi fram til árs 2003 alfarið verið í skjóli móður hans og eignarhalds hennar og ábúð á jörðinni. Þar sem stefnandi geti hvorki talist hafa öðlast stöðu ábúanda eða leiguliða gagnvart eignarhluta Skafta Benediktssonar og nú Sigurðar Hálfdanarsonar í jörðinni Garði sé því alfarið hafnað að hann eigi forkaupsrétt til að ganga inn í þau kaup, samkvæmt 2. mgr. 30. gr. jarðalaga nr. 65/1976, enda hafi stefnanda með vitund hrepps- og jarðanefndar ekki verið boðinn forkaupsréttur að eigninni við sölu hennar, sbr. samþykkt Aðaldælahrepps frá 18. desember 2003, þess efnis. Af framansögðu leiði, að stefnandi hafi ekki haft stöðu til þess að krefjast mats á eignarhlutanum með vísunar til 34. gr. jarðalaga nr. 65/1976. Verulegur vafi sé á því hvort aðrir en sveitarfélög geti beitt matsheimild samkvæmt ákvæðum þeirrar lagagreinar, sbr. dómur Hæstaréttar Íslands í dómsafni frá árinu 2000, bls. 3507. Með vísunar til greinargerðar hafi ætlun löggjafans ekki verið sú að einstaklingar hefðu heimild til að krefjast verðmats á grundvelli þeirrar lagaheimildar, heldur aðeins sveitarstjórnir og beri því að sýkna stefndu. Fari svo ólíklega að viðurkennd verði sú réttarstaða sem stefnandi hafi sjálfur úthlutað sér sem leguliði gagnvart stefnda Skafta gegn vilja hans og teljist auk þess hafa rétt til að krefjast mats í skjóli 34. gr. jarðalaga nr. 65/1976, verði engu að síður að sýkna þar sem mál þetta sé höfðað eftir að málshöfðunarfrestur samkvæmt 33. gr. jarðalaga nr. 65/1976 var liðinn, en að auki hafi beiðni stefnanda um mat á verðmæti eignarhlutans skv. 34. gr. sömu laga verið sett fram eftir að liðinn hafi verið frestur sem greinin áskilji til að krefjast slíks mats. Hafi stefndi Skafti sett eignarhluta sinn til sölu hjá Jóni Hólm Stefánssyni með söluumboði frá 19. september 2003. Hafi stefnanda þá ítrekað verið kunngert um að Skafti myndi selja fyrir staðgreiðsluverð kr. 10 milljónir og hafi stefnandi margoft sett sig í samband við Jón Hólm þann mánuð og við Skafta og fengið allar umbeðnar upplýsingar. Stefnanda hafi síðan verið fullkunnugt um sölu á eignarhluta Skafta til meðstefnda Sigurðar frá því að samkomulag um það hafi komist á um miðjan október 2003. Frá því tímamarki hafi forkaupsréttur stefnanda orðið virkur hafi hann á annað borð verið til staðar. Enn fremur hafi komið fram að stefnandi hafi fengið upplýsingar um samninginn frá oddvita Aðaldælahrepps og formanni jarðanefndar og hafi stefnandi lesið samninginn heima hjá þeim síðar talda þann 26. desember 2003. Stefnanda hafi því allt frá miðjum október 2003 verið kunnugt um samkomulag um söluna, bæði um söluverð og skilmála vegna upplýsinga frá fasteignasala og frá stefnda Skafta. Stefnanda hafi borið að höfða mál þetta innan tilgreinds málshöfðunarfrests skv. 33. gr. jarðalaga nr. 65/1976, hafi hann talið sig órétti beittan við söluna, en sá frestur telji 6 mánuði frá því að meintur rétthafi hafi sannarlega fengið vitneskju um ætlaða misfellu um miðjan október 2003. Þegar stefna hafi verið birt stefndu vegna þessa máls hafi tilgreindur ófrávíkjanlegur málshöfðunarfrestur verið liðinn í síðasta lagi um miðjan aprílmánuð 2004. Stefnandi hafi ekki hafist handa við að afla matsgerðar samkvæmt 34. gr. jarðalaga nr. 65/1976, fyrr en löngu hafi verið liðinn sá 15 daga frestur sem greinin setji forkaupsréttarhafa til að ákveða hvort hann krefjist mats skv. þeirri heimild. Þann frest verði að telja frá miðjum október 2003, þegar vitneskja stefnda um viðskiptin hafi legið fyrir, eða í síðasta lagi þann 26. desember 2003, þá stefnandi las sannarlega yfir kaupsamninginn um eignarhlutann. Þegar stefnandi sendir héraðsdómi matsbeiðni þann 25. febrúar 2004 hafi lögbundinn frestur til að óska mats samkvæmt 34. gr. jarðalaga nr. 65/1976 verið löngu liðinn og því óhjákvæmilegt að hafna beri matsniðurstöðum í heild sinni. Fyrir liggi að dregið hafi úr mjólkurframleiðslu á jörðinni Garði á umliðnum árum og hafi greiðslumark t.d. ekki verið nýtt þar að fullu til mjólkurframleiðslu hin síðari ár. Sé í skjóli þess vandséð með hvaða formerkjum stefnandi þurfi alla jörðina til að halda úti búskap. Liggi og fyrir að stefnandi hafi leitað eftir heimild sameigenda sinna til að selja greiðslumark í mjólk frá jörðinni fyrir ekki löngu síðan. Bendi flest til þess að stefnandi hafi í reynd hætt allri mjólkurframleiðslu á jörðinni fyrir skömmu og ýmist fargað mjólkurkúm eða selt þær, en hann hafi eftir því sem næst verði komist verið sviptur mjólkursöluleyfi í júní 2004 af ótilgreindum ástæðum. Komi það eitt og sér í veg fyrir að stefnandi geti talist vera ábúandi samkvæmt 2. mgr. 30. gr. jarðalaga nr. 65/1976, eða átt nokkurn forkaupsrétt sem leiguliði. Geti jörðin Garður skv. þessu ekki talist vera í ábúð, sbr. dómur Hæstaréttar Íslands frá 3. október árið 2001. Bendi þetta allt til þess að stefnandi vilji nú aðeins komast yfir eignarhlutann sem hann hafi þó ekki séð efni til að gera tilboð í, til þess eins að selja af jörðinni greiðslumark. Að mati stefndu sé ekki ólíklegt að staðreyndir um ólíkan brag á búrekstri aðila að Garði og á Hjarðarbóli kunni að hafa ráðið einhverju um þá afstöðu hreppsnefndar og jarðanefndar að samþykkja aðilaskipti samkvæmt kaupsamningi auk þess sem að hreppurinn hafi fallið frá forkaupsrétti, en nefnd stjórnvöld hafi staðfest að umrædd aðilaskipti séu í góðu samræmi við hagsmuni hreppsins og þeirra sem stundi þar landbúnaðarstarfsemi, sbr. og rök samkvæmt 1. gr., sbr. 2. mgr. 6. gr. jarðalaga nr. 65/1976. Megi telja einsýnt að það sé í þágu Aðaldælahrepps að eignahlutinn og greiðslumark sem honum fylgi yrði áfram nýtt í hreppnum til búreksturs og mjólkurframleiðslu, en að ekki verði braskað með gæðin og þau seld burt. Í matsbeiðni stefnanda sé rangfært að með kaupsamningi stefndu sé verið að selja greiðslumark af jörðinni og að með því sé sniðgengið að afla samþykkis sameignenda. Sé þessu alfarið hafnað sem og að um málamyndagerning sé að ræða í því skyni að þvinga stefnanda til að greiða óeðlilega hátt verð fyrir eignarhlutann. Greiðsla kaupverðs hafi farið fram og seljandi gefið út afsal fyrir eignarhlutanum í jörðinni. Verði fallist á ógildingarkröfu stefnanda í andstöðu við yfirlýstan vilja sveitarfélagsins kynni að koma upp sú staða að stefndi Skafti kynni að verða þvingaður til að selja eign sína á lægra verði en stefndu sömdu um í frjálsum viðskiptum. Slík niðurstaða geti ekki fengist staðist landslög og gangi gegn eignarréttarákvæði í 72. gr. stjórnaskrár Lýðveldisins Íslands sem og gegn meginreglum samningaréttarins um frelsi seljanda eignar til að velja sér viðsemjanda. Sé á því byggt af hálfu stefndu, að ákvæði 34. gr. jarðalaga nr. 65/1976 gangi gegn vernd eignarréttarins skv. stjórnarskrá og jafngildi beiting hennar hér svo sem stefnandi krefjist eignaupptöku gagnvart stefndu. Af hálfu stefndu sé byggt á 72. gr. Stjórnaskrár Lýðveldisins Íslands, sbr. stjórnskipunarlög nr. 33/1944, á ábúðarlögum nr. 64/1976, einkum á 6., 24., og 28. gr. þeirra laga, sbr. nú ný ábúðarlög nr. 81/2004, á jarðalögum nr. 65/1976, einkum 30., 33., og 34. gr. þeirra laga, sbr. nú ný jarðalög nr. 81/2004, auk þess sem byggt sé á meginreglum samningaréttarins. Málskostnaðarkrafa byggi á XXI. kafla laga um meðferð einkamála nr. 91/1991, en krafa um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun byggi á lögum nr. 50/1988 um virðisaukaskatt. Niðurstaða. Við aðalmeðferð fyrir dómi voru teknar aðilaskýrslur af þeim Guðmundi Skarphéðinssyni og Sigurði Hálfdanarsyni, en vitnaskýrslur af þeim Hálfdáni Björnssyni, Sigtryggi Vagnssyni, Hreini Pálssyni, Sigurði Árna Snorrasyni, Degi Jóhannessyni, en um síma gáfu vitnaskýrslur þeir Magnús Leopoldsson og Jón Hólm Stefánsson. Ágreiningur aðila afmarkast einkum við það, hvort stefnanda hafi í skilningi ákvæðis 33. gr. jarðalaga nr. 65/1976 og með síðari breytingum, verið meinað um að neyta forkaupsréttar að eignarhluta stefnda, Skafta Benediktssonar í jörðinni Garði, sem hann seldi til meðstefnda Sigurðar Hálfdanarsonar með kaupsamningi þann 12. desember 2003 og með afsali 1. mars s.á, en kaupsamningi var þinglýst þann 10. febrúar 2004 og afsali þann 8. mars s.á. Kveðst stefnandi eiga forkaupsrétt á umræddum eignarhluta sem ábúandi á jörðinni Garði í skjóli 2. mgr. 30. gr. jarðalaga nr. 65/1976 og krefst hann ógildingar á ofangreindum kaupsamningi og afsali gegn greiðslu þar sem honum hafi verið meinað um að neyta forkaupsréttarins, en af hálfu stefndu Skafta og Sigurðar er krafist sýknu af kröfum stefnanda, einkum á þeim forsendum að stefnandi teljist ekki hafa verið ábúandi eða leiguliði jarðarinnar gagnvart stefndu í skilningi fyrrgreindra laga. Við úrlausn verður að taka mið af því að ágreiningur sá sem mál þetta tekur til fellur undir gildistíma eldri ábúðarlaga nr. 64/1976 og með síðari breytingum sem og eldri jarðalaga nr. 65/1976 og með síðari breytingum, en sú löggjöf hefur frá og með 1. júlí 2004 verið leyst af hólmi með ábúðarlögum nr. 80/2004 og jarðalögum nr. 81/2004. Óumdeilt er að jörðin Garður fellur sem lögbýli undir áskilnað í I. kafla ábúðarlaga nr. 64/1976 og með síðari breytingum um skyldu jarðeigenda til að tryggja ábúð á jörðinni. Er staðhæft af hálfu stefnda, Skafta að hann hafi talið Guðnýju systur sína vera eina formlega ábúanda jarðarinnar Garðs, uns hún seldi stefnanda eignarhluta sinn með afsali þann 20. júní 2003. Liggur ennfremur fyrir að ekki hefur nokkru sinni verið gengið frá nokkru skriflegu um ábúð af hálfu eigenda jarðarinnar á borð við byggingarbréf eða ákvörðuð landsleiga. Að sama skapi þykir vera nægilega upplýst að stefnandi þessa máls hefur í reynd stundað búskap og einn nýtt jörðina Garð sem ábúandi í meira en áratug. Kemur þar m.a. til að hann hefur verið tilgreindur sem ábúandi jarðarinnar í lögbýlaskrá Hagþjónustu landbúnaðarins a.m.k. allt frá árinu 1993, auk þess sem fyrir liggur samkvæmt skrám Bændasamtaka Íslands, þá sé hann eini mjólkurinnleggjandi á lögbýlinu Garði frá 1. september 1990 og eini handhafi beingreiðslna vegna mjólkurframleiðslu frá upphafi þeirra þann 1. september 1992. Í 2. mgr. 30. gr. jarðalaga nr. 65/1976 og með síðari breytingum segir: “Nú hefur leiguliði setið jörð í 10 ár eða lengur og á hann þá forkaupsrétt á undan sveitarstjórn enda taki hann jörðina til ábúðar og fullra nytja.” Við úrlausn verður að taka mið af því að hugtökin ábúð og leiguliði eru ekki sérstaklega skilgreind í jarðarlögum nr. 65/1976 og með síðari breytingum, né heldur virðast þau hugtök vera skýrt afmörkuð í ábúðarlögum nr. 64/1976 og með síðari breytingum. Með vísan til þess sem telst liggja fyrir í málinu, verður að telja nægilega sannað að stefnandi hafi stundað búskap á jörðinni Garði í meira en 10 ár, fyrst í skjóli eignarréttar móður sinnar, en frá 20. júní 2003 sem sameigandi að jörðinni Garði, sem telst vera í óskiptri sameign. Er það mat dómsins að við túlkun á ákvæði 2. mgr. 30. gr. jarðarlaga nr. 65/1976 og með síðari breytingum verður að leggja til grundvallar, að það myndi teljast bersýnilega ósanngjarnt ef sameigandi, sem enn fremur telst vera ábúandi á jörð, byggi við lakari réttarstöðu en leiguliði, komi til sölu jarðar eða jarðarhluta. Er sú lögskýring enn fremur til samræmis við ákvæði 1. mgr. 27. gr. núgildandi jarðalaga nr. 81/2004, þar sem forkaupsréttur er bundinn við ábúanda, en samkvæmt 2. gr. þeirra laga telst ábúandi vera sá einstaklingur “sem hefur afnotarétt að jörð eða jarðarhluta með réttindum og skyldum samkvæmt ábúðarlögum”. Að framansögðu er það mat dómsins að viðurkenna beri að stefnandi geti byggt rétt á ofangreindu ákvæði 2. mgr. 30. gr. jarðalaga nr. 75/1976 og með síðari breytingum um forkaupsrétt sér til handa. Verður ekki fallist á þá röksemd stefndu að málssókn stefnanda sé of seint fram komin í skilningi ákvæðis í 33. gr. sömu laga, þar sem upplýst þykir að stefnandi hafi ekki haft eðlilegan aðgang að gögnum þeim sem vörðuðu viðskipti stefndu Skafta og Sigurðar með jarðarhlutann fyrr en þann 11. febrúar 2004, að hann fær loks í hendur afrit af kaupsamningi. Liggur enn fremur fyrir að málsmeðferð í tengslum við söluna fyrir þar tqwil bærum stjórnvöldum hafi verið ábótavant í mikilvægum atriðum, sbr. fyrirliggjandi úrskurð landbúnaðarráðuneytisins frá 20. apríl 2004. Verður að telja misfellur við málsmeðferð þá sem liggur til grundvallar kaupsamningi stefndu, Skafta Benediktssonar og Sigurðar Hálfdanarsonar, dags. 9. og 12. desember 2003, og afsali frá 27. febrúar og 1. mars 2004, um sölu á eignarhluta Skafta í jörðinni Garður í Aðaldal, Suður-Þingeyjarsýslu, til Sigurðar vera slíkar, að fallast verði á kröfu stefnanda þess efnis að stefndu verði gert að þola ógildingu þeirra löggerninga, sbr. heimild í ákvæði 33. gr. jarðalaga nr. 75/1976 og með síðari breytingum. Síðari hluti dómkröfu stefnanda lýtur að því að stefnda, Skafta Benediktssyni verði gert skylt að gefa út afsal til stefnanda gegn greiðslu; aðallega á kr. 4.276.000, en til vara gegn greiðslu á kr. 6.524.000 og til þrautavara gegn greiðslu á, kr. 10.000.000. Í málinu liggur fyrir matsgerð dómkvaddra matsmanna frá 27. og 28. maí 2005, en matsmenn skoðuðu og mátu sanngjarnt og eðlilegt kaupverð og skilmála kaupsamnings um eignarhluta Skafta Benediktssonar í jörðinni Garði í Aðaldal. Í ljósi orðalags ákvæða í 34. gr. jarðalaga nr. 65/1976 og með síðari breytingum verður hins vegar að álykta svo að hér geti ekki verið um að ræða matsgerð sem hafi verið aflað samkvæmt þeirri tilteknu lagaheimild. Séu ákvæði þeirrar lagagreinar túlkuð samkvæmt orðalagi þeirra blasir við að um er að ræða sérstaka heimild til að afla matsgerðar þá forkaupsréttarhafa er boðið að neyta forkaupsréttar en getur ekki átt við í skjóli þess að fallist er á að salan verði ógilt samkvæmt 33. gr. sömu laga. Verður í ljósi þessa ekki séð á hvaða lagagrunni stefnandi getur við svo búið reist kröfu sína um að fá útgefið afsal sér til handa frá stefnda Skafta gegn greiðslu, þótt fyrir liggi matsgerð í málinu og ber í ljósi þess að sýkna stefnda Skafta Benediktsson af þeirri dómkröfu stefnanda. Að framansögðu er það því niðurstaða málsins, að fallist er á að stefndu Hólmfríði Benediktsdóttur, Sigurði Hálfdanarsyni og Skafta Benediktssyni, verði gert að þola ógildingu á kaupsamningi, dags. 9. og 12. desember 2003 og á afsali, dags. 27. febrúar og 1. mars 2004, um sölu á eignarhluta Skafta Benediktssonar í jörðinni Garði í Aðaldal í Suður-Þingeyjarsýslu til Sigurðar Hálfdanarsonar, Hjarðarbóli í Aðaldælahreppi. Sýkna ber hins vegar stefnda Skafta Benediktsson af þeim kröfum stefnanda, að honum verði gert skylt að gefa út afsal til stefnanda gegn greiðslu; aðallega á kr. 4.276.000, en til vara gegn greiðslu á kr. 6.524.000 og til þrautavara gegn greiðslu á, kr. 10.000.000. Með vísan til framangreindra lykta þykir rétt að málskostnaður falli niður. Stefnanda var veitt gjafsókn þann 29. nóvember 2004. Gjafsóknarkostnaður stefnanda kr. 1.036.538 greiðist úr ríkissjóði, þ.m.t. málflutningsþóknun lögmanns hans, Skarphéðins Péturssonar hdl., sem ákveðst kr. 622.500 og er virðisaukaskattur innifalinn í þeirri fjárhæð.- Rétt þykir að átelja málatilbúnað bæði af hálfu stefnanda og stefndu fyrir tilburði til skriflegs málflutnings, en slík framlagning gagna telst ganga í berhögg við almennan áskilnað réttarfarslaga þess efnis að dómsmál skuli að meginstefnu til flutt munnlega. Gætt var ákvæða 115. gr. laga nr. 91,1991 um meðferð einkamála áður en dómur var kveðinn upp. Dóm þennan kvað upp Ólafur Ólafsson, héraðsdómari. D Ó M S O R Ð : Stefndu, Hólmfríði Benediktsdóttur, Sigurði Hálfdanarsyni og Skafta Benediktssyni er gert að þola ógildingu á kaupsamningi, dags. 9. og 12. desember 2003 og á afsali, dags. 27. febrúar og 1. mars 2004, um sölu á eignarhluta Skafta Benediktssonar í jörðinni Garði í Aðaldal í Suður-Þingeyjarsýslu til Sigurðar Hálfdanarsonar, Hjarðarbóli í Aðaldælahreppi. Stefndi, Skafti Benediktsson skal sýknaður af kröfum stefnanda, um að honum verði gert skylt að gefa út afsal til stefnanda gegn greiðslu; aðallega á kr. 4.276.000, en til vara gegn greiðslu á kr. 6.524.000 og til þrautavara gegn greiðslu á, kr. 10.000.000. Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda kr. 1.036.538 greiðist úr ríkissjóði, þ.m.t. málflutningslaun lögmanns hans, Skarphéðins Péturssonar hdl., kr. 622.500.-
|
Mál nr. 640/2007
|
Samkeppni Stjórnsýsla Rannsóknarregla Valdþurrð Lagaskil Stjórnvaldssekt
|
V, sem annaðist þjónustu við farþegaflugvélar á Keflavíkurflugvelli, kvartaði til S vegna þess að F hafði gert flugfélaginu LTU, viðskiptavin V, tilboð og síðar samning um afgreiðslu á vélum þess á Keflavíkurflugvelli. Hljóðaði tilboð F upp á verulega lægra verð en þeir samningar sem í gildi voru milli LTU og V. Í kjölfar rannsóknar samkeppnisyfirvalda komst S að þeirri niðurstöðu að F hefði brotið gegn 11. gr. samkeppnislaga nr. 44/2005 með því annars vegar að gera einkakaupasamninga með löngum gildistíma við tíu nafngreind flugfélög og hins vegar með tilboði sínu og síðar samningi við flugfélagið LTU. Var F jafnframt gert að greiða sekt að fjárhæð 80.000.000 krónur. F skaut ákvörðuninni til áfrýjunarnefndar samkeppnismála sem staðfesti í meginatriðum niðurstöðu S en lækkaði sektina niður í 60.000.000 krónur. Fyrir dómi krafðist F ógildingar úrskurðar áfrýjunarnefndarinnar en til vara niðurfellingar eða lækkunar á sektinni. Í niðurstöðu Hæstaréttar var ekki fallist á það með F að ákvörðun S væri ógildanleg á grundvelli valdþurrðar vegna ófullkominna ákvæða laga nr. 44/2005 um lagaskil. Þá var jafnframt talið að samkeppnisyfirvöld hefðu ekki vanrækt rannsóknarskyldu sína við meðferð málsins þannig að ógildi varðaði. Talið var að með gerð umræddra einkakaupasamninga hefði F brotið gegn 11. gr. samkeppnislaga og var þá sérstaklega litið til hins langa binditíma samninganna. Óumdeilt var í málinu að markaðurinn sem um ræddi var afgreiðsla farþegaflugs á Keflavíkurflugvelli. Við mat á því hvort F hefði brotið gegn fyrrnefndu ákvæði samkeppnislaga með samningnum við LTU yrði að líta til þess að F var í yfirburðastöðu á umræddum markaði eða með yfir 95% markaðshlutdeild en V var á þessum tíma nánast eini keppinautur F með í mesta lagi 5% markaðshlutdeild. Þá lá fyrir að öðrum viðskiptavinum F buðust almennt ekki hliðstæð kjör og félagið hafði boðið LTU. Í ljósi þeirra aðstæðna sem á markaðnum voru og þess að F hefði sótt að V með slíkri sértækri verðlækkun var F talið hafa brotið gegn 11. samkeppnislaga óháð því hvort félagið hefði haft hagnað af samningnum eða ekki. Með vísan til þess að skýrar viðmiðanir hefðu þó ekki mótast um mat á slíkum sértækum aðgerðum og þess að F hóf strax endurskoðun á gildistíma þjónustusamninga sinna var sekt F hæfilega ákveðin 40.000.000 krónur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen, Ingibjörg Benediktsdóttir og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 3. desember 2007. Hann krefst þess aðallega að felldur verði úr gildi úrskurður áfrýjunarnefndar samkeppnismála 5. júlí 2006 í máli nr. 3/2006, en til vara að sekt að fjárhæð 60.000.000 krónur, sem áfrýjanda var þar gert að greiða, verði felld niður eða lækkuð. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Samkvæmt gögnum málsins hafa Vallarvinir ehf. frá árinu 2001 annast þjónustu við farþegaflugvélar á Keflavíkurflugvelli. Í tilefni af bréfi félagsins 14. júní 2004 hóf Samkeppnisstofnun athugun á því hvort áfrýjandi hefði brotið gegn ákvæðum samkeppnislaga með tilboði til og síðar samningi við þýska flugfélagið LTU GmbH, um afgreiðslu á vélum þess á Keflavíkurflugvelli, en Vallarvinir ehf. höfðu veitt flugfélaginu þessa þjónustu. Síðar hóf Samkeppnisstofnun athugun á því hvort í samningum áfrýjanda við þýska félagið og nokkur önnur nafngreind flugfélög fælust brot á samkeppnislögum vegna ákvæða í samningunum um einkakaup og binditíma. Með ákvörðun 27. mars 2006 í máli nr. 9/2006 komst Samkeppniseftirlitið að þeirri niðurstöðu að áfrýjandi hefði brotið gegn 11. gr. samkeppnislaga nr. 44/2005 með því annars vegar að gera einkakaupasamninga með löngum gildistíma við tíu nafngreind flugfélög og hins vegar með tilboði sínu og samningi við flugfélagið LTU GmbH, en í því hafi falist sértæk aðgerð sem beint hafi verið gegn Vallarvinum ehf. og ekki verið byggð á eðlilegum efnahagslegum grunni. Áfrýjanda var gert að greiða sekt að fjárhæð 80.000.000 krónur. Hann skaut málinu til áfrýjunarnefndar samkeppnismála, sem með fyrrnefndum úrskurði 5. júlí 2006 í máli nr. 3/2006 staðfesti ákvörðun Samkeppniseftirlitsins um að áfrýjandi hefði brotið gegn 11. gr. samkeppnislaga með framangreindum aðgerðum, en gerði honum að greiða 60.000.000 krónur í sekt. Með hinum áfrýjaða dómi var hafnað aðalkröfu áfrýjanda um ógildingu þess úrskurðar sem og varakröfu hans um niðurfellingu eða lækkun sektarinnar. II Áfrýjandi reisir aðalkröfu sína í fyrsta lagi á því að hin umdeilda háttsemi hafi gerst í gildistíð samkeppnislaga nr. 8/1993. Ný samkeppnislög nr. 44/2005 hafi öðlast gildi 1. júlí 2005, en með 44. gr. þeirra laga hafi Samkeppnisstofnun og samkeppnisráð verið lögð niður. Ekki hafi falist í nýju lögunum heimild fyrir Samkeppniseftirlitið til að leggja á stjórnvaldssekt vegna atvika er gerðust í gildistíð eldri laga. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður staðfest niðurstaða hans þess efnis að sú ákvörðun áfrýjunarnefndar samkeppnismála, sem kröfur áfrýjanda beinast að, verði ekki úr gildi felld á grundvelli valdþurrðar stefnda vegna ófullkominna ákvæða laga nr. 44/2005 um lagaskil. Í annan stað reisir áfrýjandi aðalkröfu sína á því að stefndi og áfrýjunarnefnd samkeppnismála hafi ekki fullnægt grundvallarreglum stjórnsýsluréttar við meðferð málsins. Vísar hann einkum til þess að samkeppnisyfirvöld hafi ekki fullnægt rannsóknarskyldu sinni varðandi nánar tilgreind atriði, sbr. 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Eitt þeirra er að samningur sá, sem í gildi var milli flugfélagsins LTU GmbH og Vallarvina ehf. vorið 2004, hafi ekki verið meðal gagna málsins, en samkeppnisyfirvöld hafi tekið fullyrðingar Vallarvina ehf. um efni hans trúanlegar án þess að fá það staðfest. Stefndi lagði þennan samning, dagsettan 28. febrúar 2002, fram með greinargerð sinni til Hæstaréttar. Hefur áfrýjandi ekki haldið því fram í málflutningi fyrir Hæstarétti að efni hann hafi reynst annað en samkeppnisyfirvöld miðuðu við í rannsókn sinni og ákvörðunum. Með þessari athugasemd en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest niðurstaða hans um að ekki hafi verið þeir hnökrar á rannsókn málsins hjá samkeppnisyfirvöldum eða meðferð þess að öðru leyti að leitt geti til ógildingar úrskurðar áfrýjunarnefndarinnar. Áfrýjandi reisir aðalkröfu sína loks á því að hann hafi ekki gerst brotlegur við bannreglu 11. gr. samkeppnislaga, en það ákvæði er samhljóða í eldri og yngri lögunum. Ekki er ágreiningur um að markaður sá sem um ræðir er afgreiðsla farþegaflugs á Keflavíkurflugvelli og að áfrýjandi hafi verið ráðandi á þeim markaði á þeim tíma er máli skiptir. Í úrskurði áfrýjunarnefndar samkeppnismála í máli nr. 3/2006 var áfrýjandi talinn hafa gerst brotlegur við 11. gr. samkeppnislaga með tvennum hætti. Í fyrsta lagi var brot hans talið hafa falist í því að gera einkakaupasamninga við tíu nafngreind félög. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður staðfest sú niðurstaða hans að áfrýjandi hafi gerst brotlegur með gerð þessara samninga og er í þeim efnum sérstaklega litið til hins langa binditíma samninganna, en gildistími þeirra var frá þremur árum til fjögurra og hálfs árs. Í öðru lagi taldi áfrýjunarnefndin áfrýjanda hafa brotið 11. gr. samkeppnislaga með tilboði sínu og samningsgerð við flugfélagið LTU GmbH vorið 2004. Þessu er áfrýjandi ósammála. Við mat á því hvort svo hafi verið verður til þess að líta að áfrýjandi var í yfirburðastöðu á þeim markaði er um ræðir á þessum tíma. Forveri hans hafði haft einkarétt á flugafgreiðslu til ársins 2001. Markaðshlutdeild áfrýjanda var um eða yfir 95% og langstærsti einstaki viðskiptavinurinn var systurfélag hans. Vallarvinir ehf., sem þýska flugfélagið hafði skipt við, var á þessum tíma nánast eini keppinautur áfrýjanda. Félagið hafði starfað á þessum markaði frá 2001 og var í mesta lagi með 5% hlutdeild af honum. Af gögnum málsins verður ráðið að starfsemi félagsins hafi á þessum tíma að mestu byggst á samningum um þjónustu við fjögur flugfélög og að LTU GmbH hafi verið mikilvægasti viðskiptavinurinn í þeim hópi. Missir viðskipta við hann hlaut því að veikja stöðu Vallarvina ehf. og jafnvel skapa hættu á að félagið sæi sér ekki fært að keppa áfram á þessum markaði og áfrýjandi stæði þar einn eftir. Við þessar aðstæður gerði áfrýjandi LTU GmbH tilboð sem var verulega lægra en verð samkvæmt samningi milli flugfélagsins og Vallarvina ehf. Ekki er ágreiningur milli aðila um að verð samkvæmt þessu tilboði hafi verið hliðstætt því sem áfrýjandi hafði fyrr á árinu samið um við Iceland Express og Icelandair. Í þeim efnum er þó til þess að líta að um nýtt verð í samningi áfrýjanda og Iceland Express var samið eftir að Vallarvinir ehf. höfðu gert félaginu tilboð og að Icelandair er systurfélag áfrýjanda. Öðrum viðskiptavinum áfrýjanda buðust almennt ekki hliðstæð kjör. Verður því að telja að í tilboði áfrýjanda til LTU GmbH hafi falist sértæk verðlækkun. Í ljósi þeirra aðstæðna er voru á markaðnum og að framan er lýst verður að telja að með því að sækja að keppinaut sínum með slíkri sértækri verðlækkun hafi áfrýjandi gerst brotlegur við 11. gr. samkeppnislaga óháð því hvort hann hafði hagnað af samningnum eða ekki. Með þessum athugasemdum verður niðurstaða héraðsdóms um þessa málsástæðu áfrýjanda staðfest og aðalkröfu hans þar með hafnað. Áfrýjandi krefst þess til vara að sekt að fjárhæð 60.000.000 krónur sem honum var gert að greiða verði felld niður eða lækkuð. Við mat á því hvað sé hæfileg sekt verður annars vegar að líta til þess að áfrýjandi braut gegn 11. gr. samkeppnislaga bæði með einkakaupasamningum til langs tíma við tíu félög og með sértæku verðtilboði sínu til flugfélagsins LTU GmbH. Með síðastnefnda tilboðinu sótti áfrýjandi að eina keppinaut sínum sem að auki stóð höllum fæti á markaðinum. Á móti kemur að áfrýjandi gat ekki með vissu séð fyrir að í tilboði hans til LTU GmbH fælist brot þar sem í framkvæmd hafa ekki mótast skýrar viðmiðanir um það hvenær sértækar aðgerðir þess, sem markaðsráðandi er, geti talist brot á samkeppnislögum án tillits til þess hvort tekjur af þeim séu yfir meðaltali heildarkostnaðar. Þá hóf áfrýjandi jafnframt endurskoðun á gildistíma þjónustusamninga sinna í framhaldi af rannsókn samkeppnisyfirvalda. Að þessu gættu er sekt áfrýjanda hæfilega ákveðin 40.000.000 krónur. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað verður staðfest. Áfrýjanda verður gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður um aðalkröfu áfrýjanda, Flugþjónustunnar Keflavíkurflugvelli ehf., varðandi gildi úrskurðar áfrýjunarnefndar samkeppnismála 5. júlí 2006 í máli nr. 3/2006. Áfrýjandi greiði sekt að fjárhæð 40.000.000 krónur, sem renni í ríkissjóð. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað skal vera órasakað. Áfrýjandi greiði stefnda, Samkeppniseftirlitinu, 500.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Stefnandi krefst þess aðallega að felldur verði úr gildi úrskurður áfrýjunarnefndar samkeppnismála frá 5. júlí 2006 í málinu nr. 3/2006, Flugþjónustan á Keflavíkurflugvelli ehf. gegn Samkeppniseftirlitinu, að svo miklu leyti sem áfrýjunarnefnd samkeppnismála staðfesti ákvörðun stefnda í málinu nr. 9/2006, dagsetta 27. mars 2006. Til vara er þess krafist að ákvæði úrskurðarins um að Flugþjónustan á Keflavíkurflugvelli ehf. skuli greiða stjórnvaldssekt, að fjárhæð 60.000.000 króna, verði fellt úr gildi að öllu leyti eða sektarfjárhæðin lækkuð verulega. Í öllum tilvikum er þess krafist að stefndi greiði stefnanda málskostnað að skaðlausu samkvæmt málskostnaðarreikningi. Stefndi krefst sýknu af kröfum stefnanda og að stefnanda verði gert að greiða stefnda málskostnað að mati dómsins. Yfirlit um málsatvik og ágreiningsefni. Flugafgreiðsla á Keflavíkurflugvelli lýtur reglum um frjálsa samkeppni en 1. janúar 2001 féll einkaréttur Flugleiða hf. til flugafgreiðslu niður. Eftir það hafa aðallega tvö fyrirtæki starfað á markaðnum fyrir farþegaflugafgreiðslu, stefnandi og Vallarvinir ehf. Fram hefur komið að markaðshlutdeild stefnanda og Vallarvina skipist þannig á árunum 2003 og 2004 að hlutdeild hins fyrrnefnda var um það bil 95-100% en hins síðarnefnda 0-5%. Í bréfi Vallarvina ehf. 14. júní 2004 til Samkeppnisstofnunar er því lýst að fyrirtækið hefði veitt farþegaflugvélum þjónustu á Keflavíkurflugvelli undanfarin þrjú ár í samkeppni við IGS, dótturfyrirtæki Flugleiða, en IGS stendur fyrir Icelandic Ground Service og er enska heitið á nafni stefnanda. Fram kemur einnig að yfir sumartímann, frá 1. maí til 30. september það ár, myndu Vallarvinir ehf. væntanlega afgreiða 200 flug erlendra flugfélaga til og frá Keflavíkurflugvelli. Þar af sé þýska flugfélagið LTU langstærsti viðskiptavinur félagsins. Samstarf þessara tveggja félaga hafi verið mjög náið frá vorinu 2001 og hafi LTU verið kjarninn í farþegaafgreiðslu Vallarvina. Nýlega hafi stefnandi gert LTU tilboð í afgreiðslu á vélum félagsins, sem verði að teljast óvenjulega lágt, eða um það bil 30% undir markaðsverði fyrir sambærilegar afgreiðslur á Keflavíkurflugvelli, og sé þar að auki bindandi til þriggja ára. Var farið fram á að Samkeppnisstofnun tæki málið til tafarlausrar athugunar og að tekin yrði bráðabirgðaákvörðun með tilliti til þess þrönga tímaramma sem mál þetta sé í og markaðsráðandi stöðu stefnanda á Keflavíkurflugvelli. Af hálfu stefnanda var því mótmælt að háttsemi stefnanda bryti gegn samkeppnislögum. Ekki væri um skaðlega undirverðlagningu að ræða og lagaskilyrði fyrir því að taka bráðabirgðaákvörðun í málinu væri ekki fullnægt. Með bréfi 16. júlí sama ár tilkynnti Samkeppnisstofnun Vallarvinum ehf. að ekki þætti ástæða til að taka ákvörðun til bráðabirgða í málinu, en stofnunin myndi leggja áherslu á að ljúka málsmeðferð á sem skemmstum tíma. Hinn 21. mars 2005 sendi Samkeppnisstofnun stefnanda bréf þar sem tilkynnt var að gögn málsins gæfu til kynna að sennilega færi háttsemi stefnanda gegn ákvæðum samkeppnislaga og hefði skaðleg áhrif á samkeppni. Mat stofnunarinnar væri að bið eftir endanlegri niðurstöðu gæti líklega leitt til þess að samkeppni raskaðist. Stofnunin teldi því rétt að tilkynna stefnanda að til álita kæmi að taka ákvörðun til bráðabirgða. Samkeppnisstofnun tók ákvörðun til bráðabirgða 29. apríl samkvæmt 8. gr. samkeppnislaga nr. 8/1993 þar sem segir að með „gerð samnings við flugfélagið LTU/International Airways braut Flugþjónustan á Keflavíkurflugvelli ehf. gegn 11. gr. samkeppnislaga. Með vísan til 17. gr. samkeppnislaga er Flugþjónustunni á Keflavíkurflugvelli óheimilt að gera eða framkvæma samninga um flugafgreiðslu vegna farþegaflugs á Keflavíkurflugvelli sem fela í sér einkakaup á þeirri þjónustu félagsins og selja þá þjónustu félagsins á verði sem ekki stendur undir föstum og breytilegum kostnaði við hverja afgreiðslu“. Stefnandi gerði athugsemdir vegna bráðabirgðaákvörðunarinnar með bréfi til Samkeppnisstofnunar 20. maí s.á. Samkeppnisstofnun tilkynnti stefnanda með bréfi 12. maí s.á. að stofnunin hefði ákveðið að taka til skoðunar samninga stefnanda við tiltekin flugfélög, þar sem komið hefði í ljós að samningarnir fælu í sér samsvarandi ákvæði um einkakaup með binditíma og samningur stefnanda við LTU. Tilkynnt var að kæmust samkeppnisyfirvöld að þeirri niðurstöðu að ákvæði í samningunum færu gegn samkeppnislögum gæti komið til álita að beita stefnanda viðurlögum. Með ákvörðun stefnda nr. 9/2006 hinn 27. mars 2006 var talið að stefnandi hefði brotið gegn 11. gr. samkeppnislaga með gerð samninga sem fælu í sér einkakaup við eftirtalin flugfélög: Iceland Express, Iberworlds Airlines, Íslandsflug, Monarch Airlines, AERO FLIGHT, Futura International, Oy Air Finland, Astraeus og FlyME. Enn fremur var stefnandi talinn hafa brotið gegn sömu lagagrein með samkeppnishamlandi tilboði sínu til flugfélagsins LTU, sem leiddi til samnings í júlí 2004, sem einnig var talinn fela í sér einkakaup. Þessir samningar voru gerðir á tímabilinu apríl 2002 til apríl 2005. Í rökstuðningi stefnda er vísað til þess að samkvæmt stöðluðum samningsskilmálum IATA sé flugfélagi, sem geri samning við flugafgreiðslufyrirtæki um tiltekna þjónustu, óheimilt að kaupa þá þjónustu af öðrum nema báðir aðilar samþykki. Í hinum stöðluðu skilmálum sé ákvæði sem feli í sér 60 daga staðlaðan uppsagnarfrest. Í samningum stefnanda við framangreinda flugrekendur hafi verið vikið frá ákvæðinu um uppsagnarfrest og samið um viðskipti við flugfélögin til mun lengri tíma. Samningarnir veittu stefnanda einkarétt á sölu flugafgreiðsluþjónustu á samningstímanum. Var samningsákvæðið skýrt þannig að það fæli í sér einkakaup í skilningi samkeppnisréttarins. Þá er einnig í ákvörðun stefnda fjallað um það að gildistími einkakaupasamninganna hefði leitt til þess að aðgangur Vallarvina ehf. og annarra hugsanlegra keppinauta stefnanda að viðskiptum við framangreind flugfélög væri takmarkaður í umtalsverðan tíma og þar með að hinum skilgreinda markaði. Stór hluti markaðarins væri bundinn af einkakaupsamningum og bundin markaðshlutdeild stefnanda hafi verið há, sem fæli í sér mikil útilokunaráhrif á hinum skilgreinda markaði. Loks taldi stefndi að það að stefnandi hefði haft frumkvæði að samningi við LTU, sýndi að um hefði verið að ræða lið í atlögu stefnanda að Vallarvinum ehf. Með ákvörðuninni komst stefndi að þeirri niðurstöðu að í tilboði stefnanda til LTU hefði falist beinskeytt og sértæk aðgerð sem beint hefði verið gegn Vallarvinum ehf. og verið til þess fallin að draga úr umsvifum félagsins og þar með samkeppni. Stefndi taldi leitt í ljós að verðlagning stefnanda hefði ekki byggt á eðlilegum efnahagslegum grunni og að sú verðstefna, sem falist hafi í verðtilboði stefnanda til LTU, styddi þá ályktun að í háttsemi félagsins hefði falist árásarhegðun sem væri til þess fallin að veikja eða hrekja smærri keppinaut af markaðnum. Einnig hefði stefnanda borið, þar sem hann hafi haft einstaka yfirburðarstöðu á markaðnum, að gæta þess sérstaklega að aðgerðir fyrirtækisins myndu ekki raska samkeppni. Auk þess að telja stefnanda hafa brotið gegn 11. gr. samkeppnislaga með þessum aðgerðum var stefnanda gert að greiða 80.000.000 króna stjórnvaldssekt í ríkissjóð með ákvörðun stefnda. Stefnandi kærði ákvörðun stefnda til áfrýjunarnefndar samkeppnismála 26. apríl 2006 og krafðist þess að hún yrði felld úr gildi. Með úrskurði nefndarinnar 5. júlí 2006 var ákvörðun stefnda staðfest að öðru leyti en því að stefnanda var gert að greiða 60.000.000 króna stjórnvaldssekt. Stefnandi hefur höfðað málið í þeim tilgangi að fá úrskurðinum hnekkt að svo miklu leyti sem framangreind ákvörðun stefnda var staðfest með honum. Til vara er krafist ógildingar á sektarákvörðun eða að sektarfjárhæð verði lækkuð verulega. Deilt er um lögmæti úrskurðarins, en stefnandi telur að formreglur hafi verið brotnar auk þess sem úrskurðurinn sé efnislega rangur. Málsástæður og lagarök stefnanda. Stefnandi byggir aðalkröfuna, um að úrskurður áfrýjunarnefndarinnar verði felldur úr gildi, að því er varðar þann hluta sem staðfesti framangreinda ákvörðun stefnda, í fyrsta lagi á valdþurrð stefnda. Hin meinta háttsemi stefnanda hafi að öllu leyti átt sér stað í gildistíð eldri samkeppnislaga nr. 8/1993, en núgildandi samkeppnislög nr. 44/2005 hafi tekið gildi 1. júlí 2005. Fyrir liggi að samningarnir tíu, sem fjallað sé um í úrskurðinum, séu taldir hafa varað til apríl 2005. Einnig liggi fyrir að tilboð stefnanda til þýska flugfélagsins LTU GmbH hafi verið frá fyrri hluta ársins 2004 og að samningur á milli félaganna hafi verið undirritaður í júní það ár. Hvergi komi fram í hinum nýju samkeppnislögum að stefndi hafi heimild til að ákvarða í málum sem hafi gerst í gildistíð eldri laganna. Af hálfu stefnanda hafi því verið haldið fram í kæru til áfrýjunarnefndarinnar 26. apríl 2006, að stefndi hafi ekki verið bær að lögum til þess að fara með málið. Áfrýjunarnefndin hafi tekið eftirfarandi fram í úrskurði sínum: „Engin rök standa til þess að við það eitt að heiti þeirrar stofnunar, sem hefur umrætt hlutverk á hendi, var breytt með lögum nr. 44/2005 leiði til þess að Samkeppniseftirlitið hafi ekki verið bært að lögum til að fjalla um mál þetta enda þótt atvik þess hafi átt sér stað í tíð eldri samkeppnislaga.“ Með samkeppnislögum nr. 44/2005, sem hafi tekið gildi 1. júlí 2005, hafi Samkeppnisstofnun verið lögð niður og orðið hafi til ný stofnun, stefndi. Til marks um það megi benda á ákvæði til bráðabirgða í samkeppnislögum nr. 44/2005, þar sem segi að starfsmönnum Samkeppnisstofnunar skuli boðið annað starf hjá þeim stofnunum er taki við verkefnum Samkeppnisstofnunar 1. júlí 2005, stefnda og Neytendastofu. Því sé ljóst að stefndi sé ekki sama stofnun og Samkeppnisstofnun. Stefnandi vísi einnig í því sambandi til greinargerðar með frumvarpi til samkeppnislaga nr. 44/2005. Þá styðji stefnandi kröfu sína, um að úrskurður áfrýjunarnefndarinnar verði felldur úr gildi, á því að málsmeðferð stefnda og áfrýjunarnefndar samkeppnismála fullnægi ekki kröfum sem grundvallarreglur stjórnsýsluréttar geri til meðferðar stjórnsýslumáls. Þar sé í fyrsta lagi um að ræða brot á rannsóknarreglu stjórnsýsluréttar. Stefndi hafi brotið gegn 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, með því að rannsaka ekki framlegð af samningi stefnanda við LTU GmbH fyrir árið 2005, þrátt fyrir að ákvörðunin hafi verið tekin í lok marsmánaðar 2006. Leggja beri sérstaka áherslu á þetta atriði þar sem stefndi hafi talið tilboð stefnanda til LTU GmbH fara gegn samkeppnislögum á grundvelli þess að það styddist ekki við rekstrarlegar forsendur. Þannig segi stefndi í ákvörðun sinni nr. 9/2006: „Samkeppniseftirlitið telur leitt í ljós í þessu máli að umrædd verðlagning IGS hafi ekki verið byggð á eðlilegum efnahagslegum grunni í skilningi samkeppnisréttarins. Þvert á móti telur Samkeppniseftirlitið að allt framangreint sýni að sú verðstefna, sem fólst í verðtilboði IGS til LTU, styðji þá ályktun að í háttsemi félagsins hafi falist árásarhegðun sem ætlað var að draga úr samkeppni frá Vallarvinum.“ Stefnandi vísi til þess að það sé alkunn staðreynd að þegar athuga eigi hvort tiltekinn samningur sé fyrirtæki hagkvæmur, skuli skoða samninginn í heild sinni og gildistíma hans en ekki aðeins hluta hans. Stefndi taki hins vegar fram í greinargerð sinni í máli áfrýjunarnefndar samkeppnismála nr. 3/2006, að upplýsingar um rekstur stefnanda á árinu 2005 hafi enga þýðingu í málinu. Stefnandi telji augljóst að það að skoða samning stefnanda við LTU GmbH í heild sinni, hafi verið grundvallarforsenda þess að hægt yrði að ákvarða hvort samningur stefnanda við LTU GmbH styddist við rekstrarlegar forsendur. Stefnandi hafi lagt áherslu á þetta tiltekna atriði í kæru sinni til áfrýjunarnefndar samkeppnismála. Þrátt fyrir það hafi áfrýjunarnefndin ekki kannað hver framlegð stefnanda hafi verið af samningi hans við LTU GmbH árið 2005, og í raun ekki tekið afstöðu til þess ágreinings. Í málsmeðferð stefnda í málinu nr. 9/2006 hafi falist alvarlegt brot á rannsóknarskyldu stjórnvalda, þar sem samningur Vallarvina og LTU GmbH hafi ekki legið fyrir í gögnum málsins. Ljóst sé að nefndur samningur hafi haft töluverða þýðingu í málinu, en í ákvörðun stefnda nr. 9/2006 segi: „Verð það sem IGS bauð var um 30% lægra verð en fólst í samningi Vallarvina og LTU. Í því samhengi má horfa til þess að verð það sem Vallarvinir buðu LTU á árinu 2001 var a.m.k. 50% lægra en það verð sem gilti í samningi LTU og IGS sem féll úr gildi í febrúar 2001.“ Í kjölfarið hafi stefndi tekið eftirfarandi fram í ákvörðun sinni: „Vallarvinir kveðast ekki hafa getað mætt tilboðinu vegna þess að það hafi verið undir kostnaðarmörkum félagsins og svo lág verðlagning hefði leitt til taprekstrar. Samkeppniseftirlitið telur að gögn málsins sýni ótvírætt að verðlækkunin í tilboðinu til LTU verði ekki skýrð með hagræðingu í rekstri IGS.“ Stefnandi telur að af þessu megi sjá að miklu máli skipti fyrir niðurstöðu stefnda að verð stefnanda hafi verið sagt 30% lægra en verð það er hafi falist í samningi Vallarvina og LTU. Þar sem sá samningur hafi ekki legið fyrir þegar stefndi tók ákvörðun sína sé óljóst hvernig stefndi gat fullyrt að tilboð stefnanda hafi verið 30% lægra en verð það er hafi falist í samningi Vallarvina og LTU. Stefnandi hafi lagt ríka áherslu á þetta í kæru sinni til áfrýjunarnefndar samkeppnismála. Í stað þess að taka málsástæðu stefnanda til úrlausnar eða afla umrædds samnings hafi áfrýjunarnefndin hins vegar fallist á röksemdafærslu stefnda og tekið beinlínis fram að verð stefnanda hafi verið 30% lægra en verðið sem hafi falist í samningi Vallarvina og LTU. Stefndi hafi aðallega byggt niðurstöðu sína á því að ákvæði samninga stefnanda við áðurnefnd flugfélög hafi falið í sér einkakaup og þess vegna farið gegn 11. gr. samkeppnislaga. Samningarnir byggðust allir á stöðluðum samningsákvæðum, eins og stefnandi hafi frá upphafi lagt áherslu á, er nefndust „Standard Ground Handling Agreement AHM 810“, („IATA skilmálarnir“) og flestir flugþjónustuaðilar í heiminum notuðust við. Ákvæði 3.2 í almenna hluta skilmálanna feli í sér að flugfélagi, sem geri samning við flugafgreiðslufyrirtæki um nánar tilgreinda þjónustu samkvæmt samningnum, sé óheimilt að kaupa þá þjónustu af öðrum aðila nema í þeim tilvikum þegar báðir aðilar samþykktu slíkt. Sökum þessa hafi stefnandi lagt sérstaka áherslu á að kannað yrði hver væri eðlilegur gildistími slíkra samninga. Stefndi hafi hins vegar hvorki kannað né tekið afstöðu til þessa í ákvörðun sinni nr. 9/2006. Stefnandi hafi tekið fram í kærunni til áfrýjunarnefndar samkeppnismála að notast væri við sambærilega samninga á öllu Evrópska efnahagssvæðinu af rökbundinni nauðsyn og því þyrfti að kanna með fullnægjandi hætti hver væri eðlilegur gildistími slíkra samninga. Áfrýjunarnefnd hafi hins vegar ekki kannað eða tekið afstöðu til þessarar tilteknu málsástæðu. Á stjórnvaldi hvíli sú skylda að staðreyna hvort upplýsingar frá aðilum séu réttar til þess að tryggja að ákvörðun sé tekin á réttum grundvelli. Sú skylda hvíli á stjórnvaldi að sannreyna að mál sé að fullu rannsakað áður en það taki ákvörðun. Það hafi ekki verið gert í málinu sem hér um ræði og stefndi og áfrýjunarnefnd samkeppnismála hafi því brotið freklega gegn rannsóknarskyldunni sem meginreglur stjórnsýsluréttar kveði á um. Þá hafi jafnræðisregla stjórnsýsluréttar verið brotin. Í íslenskum rétti hafi aldrei verið fallist á að um hafi verið að ræða misnotkun á markaðsráðandi stöðu þegar tilboð fyrirtækja hafi verið yfir meðalbreytilegum kostnaði sem og meðalheildarkostnaði. Stefndi komist þó að annarri niðurstöðu í ákvörðun nr. 9/2006 og áfrýjunarnefnd samkeppnismála í úrskurði nr. 3/2006. Stefndi og áfrýjunarnefndin hafi talið að stefnandi hefði misnotað markaðsráðandi stöðu sína, þrátt fyrir að verð samkvæmt samningi stefnanda við LTU hafi verið umtalsvert yfir meðalbreytilegum kostnaði þeirrar þjónustu sem látin var í té og einnig yfir meðalheildarkostnaði. Sú réttarheimild, sem sé grundvöllur ákvörðunarinnar, hafi ekki tekið neinum breytingum. Ljóst sé að í niðurstöðu ofangreindra aðila felist breyting á stjórnsýsluframkvæmd. Þau skilyrði sem jafnræðisreglan setji breytingu á stjórnsýsluframkvæmd geti ekki talist uppfyllt í því máli er hér um ræði. Hið sama eigi við um sektarákvörðun áfrýjunarnefndar samkeppnismála. Sektarákvörðunin sé það há að með henni hafi orðið breyting á stjórnsýsluframkvæmd við ákvörðun sekta fyrir misnotkun á markaðsráðandi stöðu, án þess að viðeigandi skilyrði geti talist uppfyllt. Með málsmeðferð stefnda og í kjölfarið áfrýjunarnefndar samkeppnismála hafi í ljósi þessa verið brotið gegn jafnræðisreglu stjórnsýsluréttar. Í þriðja lagi byggi stefnandi ógildingarkröfuna á því að niðurstaða áfrýjunarnefndarinnar í úrskurði nr. 3/2006 grundvallist á rangri túlkun á samkeppnislögum nr. 44/2005 sem eigi sér ekki stoð í framkvæmd á sviði samkeppnisréttar. Sú niðurstaða áfrýjunarnefndar samkeppnismála að stefnandi hafi brotið gegn 11. gr. samkeppnislaga með gerð samninga við tíu flugfélög, sem hafi falið í sér „einkakaup“, sé ekki rétt en stefnandi telji verulega annmarka á þeim þætti úrskurðarins sem snúi að samningunum tíu. Stefnandi geri eftirfarandi athugsemdir við röksemdafærslu stefnda sem áfrýjunarnefndin virtist hafa fallist á og hafi um leið vísað til forsendna ákvörðunar stefnda nr. 9/2006. Samningarnir hafi ekki farið gegn samkeppnislögum eins og þau hafi verið túlkuð, þar sem að baki þeim hafi legið málefnalegar forsendur. Gera verði greinarmun á ákvæðum í samningum flugþjónustuaðila um einkakaup annars vegar og ákvæðum um gildistíma hins vegar. Stefndi, og í kjölfarið áfrýjunarnefnd samkeppnismála, hafi byggt niðurstöðu sína á því að ákvæði nefndra samninga brytu gegn 11. gr. samkeppnislaga, án þess að kanna almennan gildistíma og áhrif slíkra samninga. Af því leiði að þessi þáttur ákvörðunarinnar sé rangur. Samningarnir gætu einungis brotið gegn samkeppnislögum ef gildistími þeirra hefði talist vera of langur. Allir samningarnir, er varði þetta mál, séu byggðir á stöðluðum samningsákvæðum um flugþjónustu. Ekki sé ágreiningur um að flestir flugþjónustuaðilar í heiminum notist við skilmálana. Í ákvæði 3.2 felist að flugþjónustuaðilar geri að jafnaði samning um að aðeins eitt flugafgreiðslufyrirtæki veiti hverjum afmarkaða verkþætti þjónustu til tiltekins aðila. Sökum þessa skipti miklu máli, með tilliti til samkeppnislaga, hver sé almennur gildistími slíkra samninga og hvort þeir séu uppsegjanlegir. Stefndi, og um leið áfrýjunarnefnd samkeppnismála, taki ekki afstöðu til þessara atriða. Ástæða þess að þetta ákvæði sé í nær öllum samningum flugþjónustuaðila í heiminum sé sú að vegna eðlis flugafgreiðsluþjónustu geti aðeins einn aðili veitt þjónustuna á hverjum tíma. Kröfur flugfélaga um þjónustustig, gæði, þjónustu og öryggiskröfur kalli á það að aðeins einn þjónustuaðili sinni hverjum afmörkuðum verkþætti. Ákvæðið um að viðkomandi flugfélag skuli eingöngu kaupa skilgreinda og afmarkaða flugafgreiðsluþjónustu af viðkomandi flugafgreiðsluaðila á samningstímanum sé því nauðsynlegt. Í rekstri flugfélaga sé grundvallaratriði að fækka óvissuþáttum, einkum varðandi kostnað, svo að félögin geti metið hagkvæmni einstakra flugleiða til framtíðar. Í því sambandi sé áreiðanlegt framboð þjónustu, þar á meðal flugafgreiðslu, á hagkvæmu verði mjög mikilvægt, einkum vegna harðrar verðsamkeppni á flestum flugmörkuðum, sérstaklega eftir tilkomu svokallaðra lágfargjaldafélaga. Geri flugfélögin það því oft að skilyrði að samningur við flugþjónustuaðila sé til ákveðins tíma. Til marks um þetta megi benda á að British Airways hafi gert það að skilyrði í útboði sínu að samningur yrði gerður til langs tíma, en félagið hafi hafið flug frá Keflavík til London og sé þjónustað af Vallarvinum hf. Ávallt verði að kanna eðli þess markaðar sem til skoðunar sé áður en ákvarðað er hvort fyrirtæki hafi misnotað markaðsráðandi stöðu. Hvorki áfrýjunarnefnd né stefndi hafi hins vegar kannað eðli flugafgreiðslumarkaðar eða áhrif nefndra samninga á þann markað. Verulegur vafi ríki um hver gildistími flugafgreiðslusamninga við markaðsráðandi fyrirtæki megi vera án þess að brotið sé gegn samkeppnislögum. Sjá megi á öðrum samningum um flugþjónustu í Evrópu að gildistími flugafgreiðslusamninga erlendis sé allt upp í tíu ár. Hvorki í úrskurði áfrýjunarnefndar samkeppnismála né ákvörðun stefnda sé að finna rökstudda umfjöllun um þetta. Þannig virtist þetta tiltekna atriði ekki hafa verið kannað með fullnægjandi hætti. Stefnandi vísi til þess að á áfrýjunarnefnd samkeppnismála og stefnda hvíli sönnunarbyrði um að fyrirtæki hafi sýnt af sér ólögmæta hegðun, nema því aðeins að viðkomandi fyrirtæki leggi ekki fram þau gögn sem þau hafi yfir að ráða eða gefi ófullnægjandi skýringar. Stefnandi hafi sýnt fullan samstarfsvilja við stefnda og áfrýjunarnefnd og ekki sé unnt að halda því fram að hann hafi ekki lagt fram viðeigandi gögn eða að hann hafi gefið ófullnægjandi skýringar. Í úrskurði áfrýjunarnefndar samkeppnismála og ákvörðun stefnda felist sú niðurstaða að ákvæði 3.2 í almenna hluta IATA-skilmálanna fari gegn 11. gr. samkeppnislaga nr. 44/2005. Ákvæðið sé byggt á 54. gr. laga um Evrópska efnahagssvæðið nr. 2/1993. Niðurstaða stefnda, sem staðfest hafi verið af áfrýjunarnefnd samkeppnismála, sé því einsdæmi í evrópskum samkeppnisrétti. Með vísan til þess sem að framan greini telji stefnandi það vera ranga niðurstöðu hjá áfrýjunarnefnd samkeppnismála og stefnda, að stefnandi hafi brotið gegn 11. gr. samkeppnislaga með gerð samninga við fyrrgreind flugfélög. Ályktun ofangreindra aðila um brot á lagagreininni sé byggð á röngum forsendum. Þá geri stefnandi fjölmargar athugasemdir við umfjöllun áfrýjunarnefndar samkeppnismála um tilboð stefnanda til LTU GmbH. Þar sem nefndin hafi fallist á röksemdafærslu stefnda um þetta og vísi til forsendna ákvörðunar stefnda nr. 9/2006 verði ekki komist hjá því að fjalla jafnframt um þær forsendur er ofangreind ákvörðun byggist á. Málflutningur stefnda og í kjölfarið áfrýjunarnefndar sé í besta falli villandi hvað varði tilboð stefnanda til LTU. Þannig komi fram í bráðabirgðaákvörðun stefnda nr. 1/2005 að talið hafi verið sennilegt að stefnandi hafi brotið gegn 11. gr. samkeppnislaga með því að verðlagning félagsins til LTU hafi falið í sér skaðlega undirverðlagningu. Í ákvörðun stefnda nr. 9/2006 sé hins vegar talið að stefnandi hafi gerst sekur um „sértæka aðgerð“ gegn Vallarvinum hf. Í greinargerð stefnda í máli nr. 3/2006 fyrir áfrýjunarnefnd samkeppnismála haldi stefndi því svo fram að tilboð stefnanda til LTU hafi falið í sér ólögmæta sértæka verðlækkun. Áfrýjunarnefndin fallist á röksemdafærslu stefnda og taki fram að samningur stefnanda við LTU hafi falið í sér ólögmæta sértæka verðlækkun. Þannig sé nefndin að staðfesta niðurstöðu sem ekki sé unnt að lesa úr ákvörðun stefnda nr. 9/2006. Niðurstaðan um ólögmæta sértæka verðlækkun komi aðeins fram í nefndri greinargerð stefnda. Af ákvörðun stefnda og úrskurði áfrýjunarnefndar samkeppnismála verði ekki ráðið að stefnanda hafi verið óheimilt að gera tilboð í viðskipti LTU heldur virtist það ráðast af efni tilboðsins hvort um brot gegn 11. gr. samkeppnislaga væri að ræða. Með því að ekki sé unnt að skilgreina tilboð stefnanda til LTU sem skaðlega undirverðlagningu sé ljóst að beitt sé reglu sem gangi lengra en áður hafi verið beitt. Málatilbúnaður stefnda og um leið forsendur fyrir niðurstöðu áfrýjunarnefndar samkeppnismála fullnægi að engu leyti þeim skilyrðum sem uppfylla verði svo aðgerð teljist vera sérstaklega beint að samkeppnisaðila. Í þeim efnum sé ekki fullnægjandi að keppt sé um viðskiptavin, eins og rökstuðningur ofangreindra aðila grundvallist á, heldur þurfi meira að koma til. Þannig geri stefndi ekki einu sinni tilraun til að sýna fram á að aðgerðir stefnanda hafi beinst í sérstöku mæli að Vallarvinum hf., heldur fjalli þær einungis um verðlagningu stefnanda. Af framkvæmd á sviði samkeppnisréttar sé ljóst að þegar skaðlegur tilgangur markaðsráðandi fyrirtækis sé ekki augljós sé gerð krafa um að sannað sé með skjallegum sönnunargögnum að það hafi verið ásetningur markaðsráðandi fyrirtækis að útrýma keppinauti, svo að aðgerð geti talist ólögmæt sértæk verðlækkun. Það hvíli á stefnda að færa fullnægjandi sönnur á að slík áætlun liggi fyrir og að skaðleg háttsemi sé hluti af henni. Stefndi hafi ekki sýnt fram á slíkt, enda sé engin slík áætlun til. Stefnandi hafi aðeins verið að mæta samkeppni með aðgerðum sem hafi stuðst við eðlilegar samkeppnislegar forsendur. Með þessu sé ályktun stefnda og áfrýjunarnefndar samkeppnismála, um að tilboð stefnanda til LTU hafi falið í sér brot á 11. gr. samkeppnislaga, byggð á röngum forsendum. Fyrirtæki hafi ekki verið talin misnota markaðsráðandi stöðu sína þegar tilboð þeirra væru yfir meðalbreytilegum kostnaði þeirrar þjónustu sem látin sé í té og einnig yfir meðalheildarkostnaði. Stefndi haldi því fram í ákvörðun sinni að um 36 þúsund króna tap hafi verið af afgreiðslu við LTU á árinu 2004. Stefnandi hafi þegar gert stórvægilegar athugasemdir við útreikninga stefnda í ákvörðun sinni nr. 9/2006. Ljóst sé að hagnaður hafi verið af samningi hans við LTU á árinu 2004, en reiknað tap stefnda, 35.823 krónur, virtist miðast við meðalálagningu. Af þeim sökum hafi stefnandi ekki orðið fyrir tapi af samningi sínum við LTU á árinu 2004. Því til stuðnings bendi stefnandi á að LTU fljúgi einungis um sumartíma, sem sé háannatími, auk þess sem þjónustustig sé lægra en hjá mörgum öðrum félögum. Á háannatíma eigi stefnandi einnig auðveldara með að hagræða í rekstri sínum, enda séu fleiri flugferðir á sumrin, lægri hlutfallslegur launakostnaður vegna sumarstarfsmanna og fastakostnaður dreifist á fleiri einingar. Ljóst hafi verið frá upphafi að LTU myndi nær eingöngu fljúga yfir sumartímann, og verðlagning stefnanda hafi tekið mið af því. Þannig sé ljóst að samningurinn við LTU hafi skilað stefnanda hagnaði árið 2004. Stefnandi telji ljóst að verð samkvæmt samningi hans við LTU sé umtalsvert yfir meðalbreytilegum kostnaði þeirrar þjónustu sem stefnandi láti í té og einnig yfir meðalheildarkostnaði. Eigi það raunar við um alla samninga stefnanda við viðskiptavini sína. Verðið sem felist í samningi stefnanda við LTU sé í fullu samræmi við þá samninga sem gerðir hafi verið á þeim tíma. Samningurinn við LTU geti því ekki talist vera ólögmæt sértæk verðlækkun, en stefnandi hafi boðið fyrirtækinu sambærilegt verð og aðrir sambærilegir viðskiptavinir hafi notið. Fullljóst sé af þessu að ekki hafi verið um neina verðlækkun að ræða. Fallist dómurinn, þrátt fyrir ofangreint, á útreikninga stefnda, sé um lágmarkstap að ræða samkvæmt þeim útreikningum, en sú upphæð hljóti að falla innan venjulegra skekkjumarka. Það auki enn skekkjumörkin að samningurinn við LTU hafi tekið gildi 19. ágúst 2004 og stefnandi aðeins afgreitt LTU 13 sinnum á árinu 2004, en gert hafi verið ráð fyrir 20 flugafgreiðslum. Samningur stefnanda við LTU sé vel yfir meðalbreytilegum kostnaði. Af framkvæmd á sviði samkeppnisréttar sé ljóst að við slíkar aðstæður verði einnig að liggja fyrir áætlun með þeim ásetningi að útrýma keppinauti. Eins hvíli það á stefnda að færa fullnægjandi sönnur fyrir því að slík áætlun sé til en það hafi ekki verið gert. Af ofangreindu sé ljóst að tilboð stefnanda til LTU uppfylli ekki þau skilyrði sem samkeppnislög setji misnotkun, sem felist í verðlagningu sem sé til þess fallin að skerða samkeppni, hvort sem um sé að ræða skaðlega undirverðlagningu, ólögmæta sértæka verðlækkun eða aðra tegund af misnotkun á markaðsráðandi stöðu. Stefndi og áfrýjunarnefnd hafi með ofangreindu mótað nýja reglu í íslenskum samkeppnisrétti. Fallist dómurinn á rökstuðning og niðurstöðu stefnda, og um leið niðurstöðu áfrýjunarnefndar samkeppnismála, megi jafna því við bann við markaðsráðandi stöðu eða í það minnsta bann við öllum eðlilegum viðskiptasamningum markaðsráðandi fyrirtækja, en slík regla eigi sér ekki stoð í 11. gr. samkeppnislaga. Varakrafa stefnanda lúti að stjórnvaldssektinni, en stefnandi geri verulegar athugasemdir við sektarákvörðun áfrýjunarnefndar samkeppnismála. Nefndin hafi fallist á röksemdafærslu stefnda og vísi til forsendna ákvörðunar stefnda nr. 9/2006, fyrir utan að lækka sektina. Sektarákvörðun stefnda hafi verið miðuð við veltu félagsins árið 2004, þrátt fyrir að hafa samkvæmt samkeppnislögum átt að miða við veltu þess árið 2005. Þar sem áfrýjunarnefndin hafi staðfest ákvörðun stefnda verði að ætla að hún hafi notað sama viðmið. Velta félagsins á viðeigandi markaði fyrir árið 2004 hafa verið 861.000.000 króna og því sé ljóst að áfrýjunarnefnd samkeppnismála fari mjög nálægt þeirri hámarkssekt sem samkeppnislög kveði á um. Stefnandi telji ljóst að áfrýjunarnefndin sé með úrskurðinum að breyta stjórnvaldsframkvæmd, um upphæð sekta fyrir misnotkun á markaðsráðandi stöðu. Sú réttarheimild sem sé grundvöllur ákvörðunarinnar hafi ekki tekið neinum breytingum. Staðlaðir samningar, eins og gerðir hafi verið við umrædd 10 flugfélög, gildi yfirleitt ekki í styttri tíma en þrjú ár. Veruleg óvissa ríki um hver sé hæfilegur gildistími slíkra samninga, með tilliti til samkeppnislaga. Stefnanda hafi þannig á engan hátt verið ljóst að með margnefndum samningum væri hann að brjóta gegn samkeppnislögum. Verði niðurstaða stefnda og um leið áfrýjunarnefndar staðfest af dómstólum í Evrópu, myndi flestum samningum á sviði flugþjónustu algjörlega kollvarpað. Stefnandi telji að þetta eigi að hafa áhrif við ákvörðun sektar. Þá hafi ekki farið fram nægileg könnun á efni þeirra 10 samninga er hafi átt að fela í sér ákvæði um einkakaup. Þannig hafi sex af tíu þessara samninga verið minniháttar og komið lítillega eða ekkert til framkvæmda. Til dæmis hafi tveir þeirra verið samningar stefnanda við Iceland Express og Astraeus. Astraeus hafi flogið fyrir Iceland Express og hafi stefnandi undirritað flugþjónustusamninga við bæði Astraeus og Iceland Express en aðeins átt í samningssambandi við Iceland Express. Staðfesti dómurinn túlkun stefnda og um leið áfrýjunarnefndar á að brotið hafi verið gegn 11. gr. samkeppnislaga með samningi stefnanda við LTU sé verið að staðfesta reglu sem aldrei hafi verið beitt í íslenskri réttarframkvæmd. Það að fyrirtæki geti talist hafa misnotað markaðsráðandi stöðu sína með því að gera tilboð, sem sé yfir meðalbreytilegum kostnaði þeirrar þjónustu sem látin sé í té og einnig yfir meðalheildarkostnaði, verði ekki ráðið af 11. gr. samkeppnislaga eða viðeigandi lögskýringargögnum. Í ljósi þessa sé það stefnanda hulið hvernig honum hafi átt að vera ljóst að með tilboði sínu til LTU hafi hann um leið verið að misnota markaðsráðandi stöðu sína. Stefnandi telji að af þessum sökum beri að fella niður sektir hvað þetta tiltekna atriði varði. Stefnandi hafi þegar í kjölfar bráðabirgðaákvörðunar stefnda hafið samningaviðræður við viðskiptavini um að stytta gildistíma samninganna. Þrátt fyrir að bráðabirgðaákvörðun stefnda hafi fallið úr gildi og stefnanda því ekki borið nein skylda til að fylgja henni, hafi hann haldið þeim viðræðum áfram. Öllum samningum megi nú segja upp með 60 daga fyrirvara. Stefnandi hafi þannig gengið lengra en nauðsyn hafi borið til svo að ljúka mætti rannsókn samkeppnisyfirvalda sem allra fyrst. Stefnandi mótmæli því harðlega að meint brot hans gegn samkeppnislögum geti talist alvarleg. Þá mótmæli stefnandi því að heimilt sé að beita leiðbeiningarreglum Eftirlitsstofnunar EFTA um útreikninga á sektum sem lagðar séu á á grundvelli íslenskra laga, líkt og stefndi, og um leið áfrýjunarnefndin, hafi gert. Hafa verði í huga að ákvörðun um sektir feli í sér íþyngjandi stjórnvaldsákvörðun sem aðeins verði byggð á skýrum ákvæðum laga sem ekki verði skýrð rúmt. Í ljósi ofangreinds telji stefnandi að fella eigi sektarfjárhæðina úr gildi að öllu leyti eða lækka hana verulega. Stefnandi byggi málatilbúnað sinn einkum á ákvæðum samkeppnislaga nr. 44/2005, meginreglum stjórnsýsluréttar og stjórnsýslulögum nr. 37/1993. Kröfur stefnanda miði að því að hnekkja nánar tilgreindum forsendum úrskurðar áfrýjunarnefndar samkeppnismála nr. 3/2006. Stefndi hafi tekið þá ákvörðun sem úrskurður áfrýjunarnefndarinnar hafi verið felldur um. Þá komi það í hlut stefnda að framfylgja úrskurði áfrýjunarnefndarinnar í ljósi þeirra forsendna sem úrskurðurinn sé reistur á. Stefndi eigi því aðild að máli þessu. Áfrýjunarnefnd samkeppnismála, sem gegni hlutverki úrskurðarnefndar á málskotsstigi innan stjórnsýslunnar, hafi enga þá lögvörðu hagsmuni af úrlausn málsins sem leitt gætu til aðildar nefndarinnar að málinu. Áfrýjunarnefndinni sé því ekki stefnt. Málsástæður og lagarök stefnda. Af hálfu stefnda er vísað til þess að á markaðnum fyrir flugafgreiðslu fyrir farþegaflug á Keflavíkurflugvelli hafi frá árinu 2001 nær eingöngu starfað tvö fyrirtæki, stefnandi og Vallarvinir ehf. Samkeppni fyrirtækjanna hafi haft í för með sér að flugafgreiðslugjöld hafi lækkað verulega og með því hafi skapast tækifæri fyrir flugrekendur til að bjóða viðskiptavinum sínum lægri fargjöld en ella. Samkeppnin hafi jafnframt leitt til þess að erlend flugfélög, sem fljúgi hingað til lands, þar á meðal British Airways, þurfi ekki að skipta við systurfélög keppinautar síns, Icelandair ehf., en bæði félögin séu í eigu Icelandair Group hf. Á árunum 2003 og 2004 hafi markaðshlutdeild stefnanda og Vallarvina ehf. skipst þannig að hlutdeild hins fyrrnefnda hafi verið um það bil 95 til 100% en hins síðarnefnda um það bil 0 til 5%. Af hálfu stefnda er því lýst að athugun stefnda vegna kvörtunar Vallarvina 14. júní 2004 hafi leitt í ljós að stefnandi hafi átt frumkvæði að því að bjóða LTU viðskiptakjör sem stefnandi hafi sjálfur lýst þannig að þau væru án nokkurs vafa betri en þau sem keppinautur hans gæti boðið. Vallarvinir hafi talið útilokað að bjóða sama verð og stefnandi þar sem það væri undir kostnaðarmörkum. LTU hafi sagt upp samningnum við Vallarvini ehf. og samið við stefnanda um að annast flugafgreiðslu fyrir sig frá 19. ágúst 2004 til 31. desember 2007. Stefndi mótmæli þeirri málsástæðu stefnanda að stefndi hafi ekki haft heimild til að taka þá ákvörðun sem stefnandi skaut til áfrýjunarnefndar samkeppnismála. Stefnda sé skylt á grundvelli samkeppnislaga nr. 44/2005, sem hafi leyst samkeppnislög nr. 8/1993 af hólmi, að taka ákvarðanir í málum sem Samkeppnisstofnun hafi tekið til meðferðar en leysti ekki úr áður en stofnunin var lögð niður með 44. gr. laganna. Málsástæða stefnanda snúi að valdþurrð stefnda en ekki að því að hann hafi beitt samkeppnislögum nr. 44/2005 með afturvirkum hætti. Samkvæmt 1. mgr. 5. gr. laganna annist stefndi eftirlit samkvæmt lögunum og daglega stjórnsýslu á því sviði sem lögin nái til. Ef frá séu taldar þær breytingar sem leiði af því að verkefni samkeppnisráðs hafi verið færð til stefnda séu ákvæði IV. kafla laganna, sem fjalli um bann við samkeppnishömlum, samhljóða ákvæðum IV. kafla samkeppnislaga nr. 8/1993. Ákvæði 11. gr. beggja laga, um bann við því að fyrirtæki misnoti markaðsráðandi stöðu sína, séu óbreytt. Misnotkun stefnanda á markaðsráðandi stöðu sinni hafi því verið bönnuð í gildistíð bæði eldri og yngri samkeppnislaga. Í 1. mgr. 37. gr. samkeppnislaga nr. 44/2005 sé kveðið á um að stefndi leggi stjórnvaldssektir á fyrirtæki eða samtök fyrirtækja sem brjóti gegn bannákvæðum laganna. Niðurstaða stefnda hafi verið að stefnandi hafi misnotað markaðsráðandi stöðu sína. Heimild stefnda til að leggja sektir á fyrirtæki vegna slíkrar misnotkunar sé óháð því hvort brotið hafi átt sér stað í gildistíð samkeppnislaga nr. 44/2005 eða nr. 8/1993. Ekkert sé komið fram sem styðji það að löggjafinn hafi ætlast til þess að stefndi ætti ekki að fjalla um mál sem væru til komin vegna brota gegn bannákvæðum samkeppnislaga nr. 8/1993. Samkvæmt framansögðu hafi áfrýjunarnefnd samkeppnismála verið rétt að líta svo á að stefndi væri bær til að taka ákvörðun í málinu. Aðalkröfuna reisi stefnandi jafnframt á því að stefndi og áfrýjunarnefnd samkeppnismála hafi ekki aflað fullnægjandi upplýsinga í málinu. Stefnandi vísi til þess að kanna hefði átt framlegð hans á árinu 2005 af samningnum við LTU og hver væri „eðlilegur“ gildistími samninga sem byggðust á hinum almenna samningi Alþjóðasambands flugfélaga. Þá finni stefnandi að því að samningur Vallarvina ehf. og LTU hafi ekki legið fyrir í gögnum málsins. Stefndi mótmæli þessari málsástæðu stefnanda. Í málinu hafi legið fyrir fullnægjandi upplýsingar til að meta hvort stefnandi hafi misnotað markaðsráðandi stöðu sína með tilboðinu, sem hann hafi gert LTU á árinu 2004, og framangreindum samningum. Hvað varði framlegð hans af samningnum við LTU á árinu 2005 hafi hún enga þýðingu haft fyrir mat stefnda. Í málinu hafi verið upplýst að stefnandi hefði átt frumkvæði að gerð tilboðsins til LTU og að það hefði ekki byggst á rekstrarlegum forsendum heldur falið í sér sértæka og beinskeytta aðgerð, til þess fallna að raska þeirri takmörkuðu samkeppni sem hafi verið á markaðnum. Athugun stefnda hafi leitt í ljós að tap hafi verið á starfsemi stefnanda vegna flugafgreiðslu á árinu 2004. Niðurstaða þeirrar athugunar hafi verið nægjanleg til að taka mætti afstöðu til skýringa og framlegðarútreikninga stefnanda og sýna fram á hvað hefði legið að baki tilboði hans til LTU. Að því er snerti athugun á því hver hafi verið „eðlilegur“ gildistími samninga, sem byggðu á hinum almenna samningi Alþjóðasambands flugfélaga, þá hafi stefnandi vikið frá honum með því að kveða á um að þeir væru óuppsegjanlegir á samningstímanum sem hafi í öllum tilvikum verið að minnsta kosti þrjú ár. Ekki hafi þurft frekari athugun stefnda við enda sé markaðsráðandi fyrirtæki ávallt óheimilt að gera samninga af slíkum toga. Stefndi telji að ljóst sé, hvað snerti samning Vallarvina ehf. og LTU, að mat stefnda á misnotkun stefnanda á markaðsráðandi stöðu hafi ekki verið komið undir því hvort samningurinn væri meðal gagna málsins. Það hafi nægt að verð samkvæmt tilboði stefnanda til LTU væri ótvírætt lægra en verð samkvæmt samningi Vallarvina ehf. við félagið. Jafnframt hafi verið upplýst að Vallarvinir ehf. teldu ekki unnt að bjóða sama verð og stefnandi þar sem tilboðið stæði ekki undir kostnaði við þjónustuna. Enn fremur hafi legið fyrir að LTU væri ánægt með þjónustu Vallarvina ehf. en teldi hins vegar ekki unnt að líta fram hjá tilboði stefnanda í ljósi þeirra kjara sem þar væru boðin. Þá hafi legið fyrir að tap væri á þeirri starfsemi stefnanda sem snerti flugafgreiðslu fyrir farþegaflug á árinu 2004. Það hafi því ekki haft þýðingu fyrir úrslit málsins þótt umræddur samningur væri ekki á meðal gagna þess. Upplýsingar um verð í samningi milli Vallarvina ehf. og LTU hafi ekki komið fram í kvörtun félagsins til stefnda en þær hafi verið veittar í kjölfarið. Þá mótmæli stefndi því að áfrýjunarnefnd samkeppnismála hafi ekki tekið afstöðu til þessara atriða í úrskurði sínum, en niðurstaða nefndarinnar hafi verið sú að fullnægjandi upplýsingar lægju fyrir í málinu, sbr. 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Aðalkrafa stefnanda sé í þriðja lagi reist á því að í niðurstöðu stefnda, sem hafi verið staðfest af áfrýjunarnefnd samkeppnismála, hafi falist breyting á stjórnsýsluframkvæmd. Stefnandi álíti að hann hafi verið talinn misnota markaðsráðandi stöðu sína þrátt fyrir að samningur hans við LTU hafi kveðið á um verð sem væri umtalsvert yfir meðalbreytilegum kostnaði og meðalheildarkostnaði. Í þessu telji stefnandi að hafi falist breyting á stjórnsýsluframkvæmd án þess að skilyrði, sem jafnræðisreglan setti slíkri breytingu, væru fyrir hendi. Sama ætti við um sektarákvörðun áfrýjunarnefndar samkeppnismála. Með vísan til þessa haldi stefnandi því jafnframt fram að málsmeðferð stefnda og nefndarinnar hafi verið andstæð jafnræðisreglu stjórnsýsluréttar. Stefndi mótmæli þessum málsástæðum stefnanda. Ákvörðun stefnda og úrskurður áfrýjunarnefndar samkeppnismála hafi ekki byggst á því að samningur stefnanda við LTU kveði á um verð sem sé umtalsvert yfir meðalbreytilegum kostnaði eða meðalheildarkostnaði. Þess í stað hafi ákvörðun stefnda, sem nefndin staðfesti, verið reist á því að tilboð stefnanda til LTU hafi falið í sér ólögmæta sértæka verðlækkun. Hafi niðurstaðan verið reist á því að stefnandi hafi gert LTU, sem hafi á þeim tíma verið samningsbundið Vallarvinum ehf., tilboð um að ganga til viðskipta við sig. Enda þótt vísað hafi verið til tapreksturs, og til þess að verð samkvæmt tilboðinu hafi verið umtalsvert lægra en verð samkvæmt samningi LTU og Vallarvina ehf., hafi ákvörðun stefnda ekki verið reist á því að um væri að ræða verð undir tilteknum kostnaðarviðmiðum. Vísað hafi verið til þessara atriða til stuðnings því að aðgerðir stefnanda hafi ekki falið í sér eðlilega samkeppni í skilningi 11. gr. samkeppnislaga. Virtist hér um misskilning að ræða hjá stefnanda sem þó hafi verið reynt að leiðrétta í greinargerð stefnda til nefndarinnar. Hvað sem þessu líði hafi stefnandi ekki bent á nein samskonar tilvik þar sem 11. gr. samkeppnislaga hafi verið beitt með öðrum hætti en í þessu máli. Stefndi vísi til dóms Hæstaréttar Íslands 8. nóvember 2001 í máli nr. 120/2001, þar sem staðfest hafi verið að tilboð eða verð markaðsráðandi fyrirtækis gæti verið samkeppnishamlandi þrátt fyrir að það væri ekki undir meðalheildarkostnaði. Því sé ekki um að ræða brot gegn jafnræðisreglu. Erfitt sé að henda reiður á þeirri málsástæðu stefnanda að málsmeðferð stefnda og áfrýjunarnefndar samkeppnismála brjóti af þessum ástæðum gegn jafnræðisreglu stjórnsýsluréttar, en stefndi byggi, hvað sem öðru líði, á því að málsástæðan sé vanreifuð. Aðalkrafa stefnanda sé í fjórða lagi reist á því að með gerð þeirra samninga sem um ræði í málinu hafi hann ekki misnotað markaðsráðandi stöðu sína í skilningi 11. gr. samkeppnislaga. Stefndi mótmæli þessari málsástæðu stefnanda. Tekin hafi verið afstaða til allra þeirra atriða sem stefnandi vísi til í þessu sambandi í ákvörðun stefnda. Stefnandi haldi því ranglega fram að hvorki stefndi né áfrýjunarnefnd samkeppnismála hafi tekið afstöðu til þýðingar gildistíma samninganna, sem um ræði í málinu, en að þessu atriði sé sérstaklega vikið í ákvörðun stefnda þar sem bent sé á að samningarnir, sem séu ýmist til þriggja eða fjögurra ára, takmarki möguleika Vallarvina ehf. og annarra hugsanlegra viðskiptavina stefnanda í umtalsverðan tíma. Í ákvörðuninni hafi stefndi bent á að það brjóti gegn 11. gr. samkeppnislaga ef markaðsráðandi fyrirtæki geri það að skilyrði að viðsemjandi þess kaupi alla þjónustu eða vörur viðkomandi tegundar, eða stóran hluta hennar, af því fyrirtæki. Hafi í þessu sambandi verið vísað til dóms Hæstaréttar Íslands í máli nr. 323/2003, Skífan hf. gegn samkeppnisráði, úrskurða áfrýjunarnefndar samkeppnismála og dóma Evrópudómstólsins. Engu skipti þótt stefnandi sé annarrar skoðunar. Samkvæmt því geti flugafgreiðsluaðili, sem sé í markaðsráðandi stöðu, ekki samið svo um að ákvæðið um einkakaup í 2. mgr. 3. gr. almenns samnings Alþjóðasambands flugfélaga skuli vera hluti af samningi hans við einstök flugfélög eða flugrekendur. Hafi tilvísun stefnanda til erlendra flugafgreiðslusamninga með langan gildistíma enga þýðingu í þessu sambandi. Stefndi mótmæli því að málefnalegar forsendur réttlæti ákvæðið um einkakaup í 2. mgr. 3. gr. almenns samnings Alþjóðasambands flugfélaga. Stefnandi haldi því fram að ákvæðið sé til komið vegna eðlis flugafgreiðsluþjónustu og að niðurstaða stefnda hefði í för með sér að ákvæðið stríddi gegn 11. gr. samkeppnislaga og sú niðurstaða fæli í sér einsdæmi í evrópskum samkeppnisrétti. Þarna láti stefndi í fyrsta lagi hjá líða að geta þess að 11. gr. samkeppnislaga nái aðeins til fyrirtækja sem séu í markaðsráðandi stöðu. Stefnandi sé í markaðsráðandi stöðu en ekkert liggi hins vegar fyrir um hvort aðrir flugafgreiðsluaðilar á hinu Evrópska efnahagssvæði séu í slíkri stöðu. Þegar svo hátti til sé gerð einkakaupasamninga undantekningarlaust óheimil. Stefnandi hafi hins vegar gengið lengra með því að víkja frá 60 daga gagnkvæmum uppsagnarrétti samningsaðila í 4. mgr. 11. gr. almenna samningsins. Með því hafi hann komið í veg fyrir að keppinautar hans gætu nálgast samningsaðila hans á samningstímanum. Samkvæmt því hafi samningarnir haft skaðleg áhrif á samkeppni á umræddum markaði. Í stefnu gefi stefnandi til kynna að flugrekendur, svo sem British Airways, áskilji að samningar séu gerðir til langs tíma. Stefndi mótmæli því að slíkur áskilnaður hafi nokkra þýðingu fyrir úrslit málsins. Kjarni misnotkunar stefnanda á markaðsráðandi stöðu sinni felist ekki í gildistíma samninganna heldur ákvæðum þeirra um einkakaup. Eins og nánar sé rökstutt í ákvörðun stefnda feli einkakaupasamningur í sér misnotkun á markaðsráðandi stöðu samkvæmt 11. gr. samkeppnislaga, jafnvel þótt slíkur samningur sé gerður að beiðni kaupanda. Krafa stefnda um sýknu sé jafnframt byggð á því að fullnægjandi rökstuðningur hafi fylgt ákvörðun hans og úrskurði áfrýjunarnefndar samkeppnismála um framangreind atriði. Aðalkrafa stefnanda sé í fimmta lagi reist á því að með gerð tilboðsins til LTU hafi hann ekki misnotað markaðsráðandi stöðu sína í skilningi 11. gr. samkeppnislaga. Jafnframt finni hann að rökstuðningi með ákvörðun stefnda og úrskurði áfrýjunarnefndar samkeppnismála. Stefndi mótmæli þessum málsástæðum stefnanda. Í ákvörðun sinni hafi stefndi talið „að verðlækkunin í tilboðinu til LTU [yrði] ekki skýrð með hagræðingu í rekstri“ stefnanda. Í framhaldi af því hafi stefndi tekið fram að tilboðið hafi ekki falið í sér viðbrögð stefnanda við samkeppni heldur hafi það falið í sér beinskeytta og sértæka aðgerð sem beint hafi verið að Vallarvinum ehf. Bent hafi verið á að tilboðið hafi verið til þess fallið að draga úr umsvifum þess félags og þar með samkeppni. Niðurstaða stefnda hafi verið að verðstefnan, sem hafi falist í tilboðinu, styddi þá ályktun að í háttsemi félagsins hafi falist „árásarhegðun“ með það að markmiði að draga úr samkeppni frá Vallarvinum ehf. Í greinargerð stefnanda fyrir áfrýjunarnefndinni hafi verið staðfest að þessi lýsing tæki til þess sem stundum væri nefnt „sértæk verðlækkun“. Stefnandi virtist finna að því að umrætt heiti hafi ekki verið notað í ákvörðun stefnda. Orðanotkun í ákvörðun stefnda ráði þó ekki úrslitum þar sem „sértæk verðlækkun“ sé ekki hugtak skilgreint í 11. gr. samkeppnislaga. Hér nægi að stefndi hafi sýnt fram á að háttsemi stefnanda hafi falið í sér misnotkun á markaðsráðandi stöðu fyrirtækis í skilningi lagaákvæðisins. Stefndi mótmæli því sem stefnandi haldi fram, að stefndi hafi ekki gert tilraun til að sýna fram á að aðgerðir stefnanda hafi beinst sérstaklega að Vallarvinum ehf. Einnig mótmæli stefndi því að stefnandi hafi boðið öðrum flugrekendum hliðstæð kjör og hann bauð LTU og því sé ekki um sértæka verðlækkun að ræða eins og stefnandi haldi fram. Í ákvörðun stefnda sé gerð ítarleg grein fyrir því hvernig stefnandi hafi átt frumkvæði að gerð tilboðsins til LTU og markmiði með því. Um fullyrðingu stefnanda að hann hafi boðið öðrum flugrekendum hliðstætt verð, þá liggi fyrir að það hafi hann ekki gert. Sjáist það af samningum sem stefnandi hafi lagt fram í málinu. Samningar sem stefnandi hafi lagt fram við Hamburg International og Austrian Airlines hafi hér enga þýðingu enda hafi stefnandi almennt ekki boðið viðskiptavinum sínum það verð sem um ræði í tilboðinu til LTU. Hvað sem þessu líði sé samningurinn við Hamburg International ekki gerður fyrr en í mars 2005, tæpu einu ári eftir að málið hafi komið til kasta samkeppnisyfirvalda. Þá sé samningurinn við Austrian Airlines óundirritaður og því mótmælt að hann hafi þýðingu í málinu. Þá mótmæli stefndi þeirri málsástæðu stefnanda að 11. gr. samkeppnislaga áskilji að stefndi sýni fram á að til staðar hafi verið „áætlun [stefnanda] með þeim ásetningi að útrýma keppinauti“ hans. Réttarframkvæmd á sviði samkeppnisréttar áskilji ekki að slík áætlun sé til staðar. Stefnandi haldi því fram að það sé útreikningur og uppfinning stefnda að á árinu 2004 hafi verið um 36 þúsundi króna tap af þeirri þjónustu sem stefnandi veitti LTU. Stefndi mótmæli þessum staðhæfingum stefnanda. Í gögnum stefnanda sjálfs komi skýrt fram að umrætt tap hafi verið af þjónustunni. Stefnandi haldi því fram að hann hafi gert stórvægilegar athugasemdir við útreikninga stefnda. Stefnandi hafi hins vegar ekki hrakið útreikningana, hvorki útreikninga sem byggðust á framlegðarútreikningum stefnanda né útreikninga tengda rekstraráætlun fyrir árið 2004, sem stefndi hafi annast og alfarið byggt á upplýsingum frá stefnanda. Stefnandi hafi einnig fundið að því að stefndi hafi reiknað ranglega út að í rekstraráætlun stefnanda fyrir umræddan rekstur á árinu 2004 hafi verið gert ráð fyrir rekstrargjöldum að upphæð um 740 milljónir króna en hafi átt að vera 735 milljónir króna. Útreikningur stefnda, sem hafi verið byggður á upplýsingum stefnanda, hafi gert ráð fyrir að rekstrargjöld næmu um 739 milljónum króna en sú fjárhæð hafi verið nálguð í 740 milljónir króna og sé af hálfu stefnda staðið við þá útreikninga. Varakröfuna styðji stefnandi í fyrsta lagi því að stefndi og áfrýjunarnefnd samkeppnismála hafi ranglega lagt veltu hans á árinu 2004 til grundvallar sektarákvörðun í málinu, en velta hans á umræddum markaði hafi verið 861.000.000 króna. Telji stefnandi að stefndi hefði átt að leggja veltu hans á árinu 2005 en ekki 2004 til grundvallar sektarákvörðuninni. Stefnandi telji í öðru lagi að áfrýjunarnefnd samkeppnismála hafi farið mjög nálægt hámarki sekta, sem mælt sé fyrir um í samkeppnislögum, og að niðurstaða nefndarinnar feli í sér breytta stjórnsýsluframkvæmd. Þá vísi stefnandi til þess að hann hafi ekki gert sér grein fyrir því að háttsemi hans hafi verið andstæð samkeppnislögum, en niðurstaðan feli í sér að flestum flugafgreiðslusamningum yrði „algjörlega kollvarpað“. Auk þess bendi stefnandi á að sumir þeirra samninga sem um ræði séu aðeins minni háttar og hafi takmarkað eða ekkert komið til framkvæmda. Stefnandi hafi þar fyrir utan hafið viðræður við samningsaðila sína um að stytta gildistíma samninganna og þeim megi nú segja upp með 60 daga fyrirvara. Að lokum telji stefnandi að stefndi hafi beitt leiðbeiningarreglum Eftirlitsstofnunar EFTA við útreikning sekta en engin heimild sé til þess. Stefndi mótmæli framangreindum málsástæðum stefnanda, en stefndi hafi tekið afstöðu til þeirra í ákvörðun sinni sem áfrýjunarnefnd samkeppnismála hafi staðfest með þeirri breytingu að fjárhæð sektarinnar hafi verið lækkuð úr 80.000.000 króna í 60.000.000 króna. Stefndi mótmælir því að áfrýjunarnefnd samkeppnismála hafi með sektarákvörðun sinni farið mjög nálægt því hámarki sekta sem mælt sé fyrir um í samkeppnislögum. Samkvæmt 37. gr. samkeppnislaga miðist hámark sektar við heildarveltu viðkomandi fyrirtækis en ekki veltu á þeim markaði þar sem brotið eigi sér stað. Heildarvelta stefnanda hafi verið 2.224 milljónir króna á árinu 2004 og því fari fjarri að sektin hafi verið nálægt því hámarki sem kveðið væri á um. Stefndi mótmæli því jafnframt að ákvörðun hans hafi þýðingu fyrir flugafgreiðslusamninga keppinauta stefnanda, enda nái 11. gr. samkeppnislaga aðeins til þeirra sem séu í markaðsráðandi stöðu. Hvað sem þessu líði hafi enga þýðingu við ákvörðun sektar í málinu hvort stefnandi hafi áttað sig á því hvort háttsemi hans var andstæð samkeppnislögum. Stefndi mótmæli því einnig að umfang þeirra samninga sem um ræði sé slíkt að það eigi að hafa áhrif á fjárhæð sektarinnar. Sama eigi við um framkvæmd samninganna sem þó liggi fyrir að hafi verið undirritaðir og hafi gilt í viðskiptum kæranda við viðkomandi flugfélög. Samningarnir hafi verið framkvæmdir í framangreindum skilningi. Hvað umfang þeirra snerti hafi verið um að ræða samninga við mikilvægustu viðskiptavinina á markaðnum, sem ekki hafi verið í eignatengslum við stefnanda, þar á meðal Iceland Express og LTU. Þá hafi samningarnir haft þau áhrif að Vallarvinir ehf. misstu LTU úr viðskiptum. Í þessu sambandi hafi þýðingu að markaðshlutdeildin hafi að verulegu leyti verið bundin á markaðnum. Hvað snerti viðræður stefnanda við samningsaðila sína um að stytta gildistíma samninganna sem um ræði sé þess fyrst að geta að samkvæmt 1. mgr. 33. gr. samkeppnislaga nr. 44/2005 séu samningar, sem brjóti í bága við bannákvæði laganna, ógildir. Liggi þess vegna fyrir að ákvæði um einkakaup í samningunum séu ógild. Viðræður stefnanda við samningsaðila sína geti því ekki leitt til þess að taka beri varakröfu hans til greina. Hvað snerti leiðbeiningarreglur Eftirlitsstofnunar EFTA byggi stefndi á því að ákvörðunin um sekt stefnanda hafi byggst á málefnalegum sjónarmiðum, en það hafi enga þýðingu þótt sum þeirra eigi rætur sínar að rekja til umræddra reglna. Allt að einu hafi stefnandi ekki sýnt fram á að áfrýjunarnefnd samkeppnismála hafi lagt ómálefnaleg sjónarmið til grundvallar niðurstöðu sinni. Stefndi reisi sýknukröfuna á samkeppnislögum nr. 44/2005, samkeppnislögum nr. 8/1993 og stjórnsýslulögum nr. 37/1993. Málskostnaðarkrafa hans styðjist við 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Niðurstaða Stefnandi krefst ógildingar á úrskurði áfrýjunarnefndar samkeppnismála frá 5. júlí 2006, eins og lýst er í kröfugerðinni, að svo miklu leyti sem áfrýjunarnefndin hafi staðfest ákvörðun stefnda sem tekin var 27. mars sama ár. Með úrskurðinum var ákvörðun stefnda staðfest að öðru leyti en því að sektarfjárhæð var lækkuð úr 80.000.000 króna í 60.000.000 króna. Sektarákvörðun stefnda hefur því verið felld úr gildi með endanlegri ákvörðun í hinum umdeilda úrskurði að því marki sem hún var ákveðin umfram 60.000.000 króna. Af kröfugerð stefnanda fyrir dóminum er því ljóst að verði krafan tekin til greina verða réttaráhrif þess þau að sektarákvörðunin, sem eftir stendur og málsaðilar eru bundnir af, fellur þar með úr gildi. Dómurinn telur því engin efni til að líta svo á að krafan sé ódómtæk, eins og fram kom af hálfu stefnda við munnlegan málflutning, enda er krafan skýr og samræmist að öðru leyti ákvæðum réttarfarslaga að því er best verður séð. Stefnandi vísar til þess að stefndi hafi ekki haft viðhlítandi lagaheimildir til að taka ákvörðun í málinu, sem varði atvik er gerðust í tíð eldri samkeppnislaga nr. 8/1993, en þau féllu úr gildi 1. júlí 2005 samkvæmt 44. gr. laga nr. 44/2005. Samkeppnisstofnun og samkeppnisráð voru lögð niður frá sama tíma samkvæmt sama lagaákvæði, en samkeppnisráð gat gripið til aðgerða, meðal annars gegn athöfnum sem taldar voru fara í bága við 10., 11. og 12. gr. laga nr. 93/1993, og lagt stjórnvaldssektir á fyrirtæki sem brutu gegn bannákvæðum þeirra laga. Ákvörðun stefnda sem um ræðir var tekin 27. mars 2006 á grundvelli samkeppnislaga nr. 44/2005. Í þeim lögum er stefnda meðal annars falið að taka ákvarðanir um aðgerðir samkvæmt heimildum laganna og að leggja stjórnvaldssektir á fyrirtæki sem brjóta gegn bannákvæðum laganna. Ákvörðun stefnda er byggð á því að stefnandi hafi brotið gegn 11. gr. samkeppnislaga um bann við misnotkun á markaðsráðandi stöðu, en um er að ræða samhljóða ákvæði, annars vegar 11. gr. eldri samkeppnislaga nr. 8/1993 og hins vegar 11. gr. núgildandi laga nr. 44/2005 sem leystu fyrrnefndu lögin af hólmi. Heimild til að beita stefnanda stjórnvaldssekt er byggð á 1. mgr. 37. gr. laga nr. 44/2005 samkvæmt ákvörðun stefnda, en samkvæmt b-lið 1. mgr. lagagreinarinnar leggur stefndi stjórnvaldssektir á fyrirtæki sem brjóta gegn banni 11. gr. laganna. Við úrlausn á því hvort stefnda hafi verið heimilt að taka umrædda ákvörðun ber að leggja til grundvallar að heimildir stjórnvalda, til að taka ákvörðun og beita viðurlögum í tilviki sem þessu, verði að styðjast við skýrar lagaheimildir. Þótt ekki hafi verið tekið fram berum orðum í lögum nr. 44/2005, fyrr en með breytingu á þeim með lögum nr. 52/2007, að stefndi leggi stjórnvaldssektir á fyrirtæki, sem brjóti gegn fyrirmælum eða skilyrðum, sem gefin hafi verið á grundvelli laga nr. 8/1993, telur dómurinn að heimildir stefnda til að taka umrædda ákvörðun hafi verið nægilega skýrar. Er þá einkum litið til þess að í lögum nr. 44/2005 kemur skýrt fram hverjar heimildir stefnda eru og að hve miklu leyti þær eru sambærilegar heimildum samkeppnisráðs sem lagt var niður með lögunum. Þótt háttsemi stefnanda verði ótvírætt talin falla undir gildissvið eldri laga nr. 8/1993 er ljóst að um málsmeðferð hljóta að gilda þær reglur sem í gildi eru á hverjum tíma nema annað sé tekið fram í lögum. Málsmeðferðarreglur laga nr. 44/2005 giltu því frá 1. júlí 2005 og hlaut því stefndi að fara með mál og taka ákvarðanir samkvæmt lögunum frá og með þeim tíma. Þessar reglur verður að skýra þannig að aðkoma stefnda að málinu og afskipti af því hafi verið í samræmi við þær. Að þessu virtu þykja ekki fram komin nægileg rök til að fella hina umdeildu ákvörðun úr gildi á þeim grundvelli sem hér er krafist af hálfu stefnanda. Í málinu er ágreiningur um hvort stefnandi hafi misnotað markaðsráðandi stöðu sína í skilningi 11. gr. samkeppnislaga, annars vegar með því að gera einkakaupasamninga við tíu flugfélög og hins vegar með tilboði og samningi við þýska flugfélagið LTU á árinu 2004. Aðilar eru hins vegar sammála um að markaður sá sem málið varðar sé flugafgreiðsla vegna farþegaflugs á Keflavíkurflugvelli og að stefnandi hafi verið markaðsráðandi á þeim markaði þegar samningar þeir sem málið varðar voru gerðir. Samkvæmt 1. gr. samkeppnislaga nr. 8/1993, sem í gildi voru er umræddir samningar voru gerðir, er það markmið þeirra að efla virka samkeppni í viðskiptum og vinna þar með að hagkvæmri nýtingu framleiðsluþátta þjóðfélagsins. Til að ná því markmiði var meðal annars í 11. gr. þeirra laga lagt bann við því að fyrirtæki misnoti markaðsráðandi stöðu. Framangreind ákvæði eru nánast samhljóða 1. gr. og samhljóða 11. gr. núgildandi samkeppnislaga nr. 44/2005. Markaðsráðandi fyrirtæki má því ekki grípa til aðgerða sem raskað geta með óeðlilegum hætti þeirri samkeppni sem er á markaði. Við mat á því hvort aðgerð verði talin ólögmæt getur markaðshlutdeild viðkomandi fyrirtækis skipt verulegu máli enda liggur í hlutarins eðli að oft þarf lítið til að aðgerðir fyrirtækis með yfirgnæfandi markaðshlutdeild teljist samkeppnishamlandi. Þannig kann að vera ólögmætt ef markaðsráðandi fyrirtæki grípur til ráðstafana, sem alla jafna þykja eðlilegar á samkeppnismarkaði, t.d. bjóða viðskiptavinum keppinauta sinna lægra verð. Dómurinn leggur til grundvallar að þegar framangreindir samningar voru gerðir hafi markaðshlutdeild stefnanda verið 95-100% en Vallarvina ehf. 0-5%, eins og fram kemur í ákvörðun stefnda 27. mars 2006. Þá staðfesti forsvarsmaður stefnanda við aðalmeðferð málsins að stefnandi hafi á árinu 2004 haft til þess rekstrarlega burði að bjóða hagstæðari verð en Vallarvinir ehf. en skila jafnframt hagnaði af rekstri. Dómurinn telur nauðsynlegt að hafa þessi atriði sérstaklega í huga í tengslum við mat á því hvort stefnandi hafi misnotað markaðsráðandi stöðu sína eða ekki. Hinir meintu einkakaupasamningar sem stefnandi gerði á árunum 2002-2005 voru eftirfarandi: Við Astraeus Ltd., undirritaður 8. og 11. nóvember 2002. Gildistími 1. apríl 2002 til 31. mars 2005. Við Iceland Express (Pro ehf.), undirritaður 30. apríl 2002. Gildistími 1. maí 2002 til 31. desember 2006. Við Iberworld Airlines S.A., undirritaður 14. og 22. nóvember 2002. Gildistími 1. nóvember 2002 til 31. október 2005. Við Íslandsflug, undirritaður 23. september 2003. Gildistími 1. október 2003 til 30. september 2006. Við Monarch Airlines, undirritaður 21. og 30. apríl 2004. Gildistími 1. apríl 2004 til 31. mars 2007. Við Futura International, undirritaður 5. og 10. maí 2004. Gildistími 1. apríl 2004 til 31. mars 2007. Við OyAir Finland Ltd., undirritaður 8. og 14. júní 2004. Gildistími frá 1. apríl 2004 til 31. mars 2007. Við AERO FLIGHT Gmbh & Co. Luftverkehers-KG, undirritaður 10. og 19. maí 2004. Gildistími 1. júní 2004 til 31. maí 2007. Við LTU GmbH, undirritaður 21. júní og 2. júlí 2004. Gildistími 19. ágúst 2004 til 31. desember 2007. Við FlyME, undirritaður 12. og 15. apríl 2005. Gildistími 1. maí 2005 til 30. apríl 2008. Framangreindir samningar eru byggðir á stöðluðum samningsákvæðum um flugþjónustu. Í grein 3.2 í almennum skilmálum hins staðlaða samnings kemur fram að flugfélagi, sem gerir samning við flugafgreiðslufyrirtæki um nánar tilgreinda þjónustu, er óheimilt að kaupa þá þjónustu af öðrum nema með samþykki beggja aðila. Í grein 11.4 í almenna hluta samningsins er að finna ákvæði um almennan 60 daga uppsagnarfrest. Samkvæmt B-hluta hins staðlaða samnings um flugþjónustu er hins vegar heimilt að víkja frá uppsagnarfresti þeim sem um getur í grein 11.4. Í þeim samningum sem mál þetta varðar nýtti stefnandi sér þá heimild. Í samningunum er því skýrt tekið fram að þrátt fyrir ákvæði í grein 11.4 um uppsagnarfrest séu samningarnir bindandi út gildistíma þeirra. Samningarnir voru því bindandi samkvæmt orðalagi þeirra frá þremur og upp í rúmlega fjögur og hálft ár nema til kæmi samþykki beggja aðila. Stefnandi benti á að það liggi í eðli flugrekstrar að nauðsynlegt sé að vita til langs tíma hver kostnaður við flugafgreiðsluþjónustu er, auk þess sem aðeins einn aðili geti veitt flugfélagi flugafgreiðsluþjónustu á hverjum tíma. Það sé því vanalegt að samningar séu bundnir til langs tíma. Gerði stefnandi athugasemdir við að stefndi og í kjölfarið áfrýjunarnefnd samkeppnismála hafi ekki, þrátt fyrir ábendingar stefnanda, kannað með fullnægjandi hætti hver væri eðlilegur gildistími slíkra samninga á Evrópska efnahagssvæðinu eða hvort þeir væru almennt uppsegjanlegir. Þessu til viðbótar benti stefnandi á að hinn langi binditími samninga komi oft til vegna kröfu frá flugfélögum en ekki frá flugafgreiðsluþjónustunni. Þá séu framangreind stöðluð samningsákvæði um flugþjónustu almennt notuð í samningum milli flugfélaga og flugafgreiðsluþjónustu. Taldi stefnandi skorta á að tekið hefði verið tillit til þessara staðreynda um eðli flugrekstrar og flugafgreiðsluþjónustu, ekki bara á Keflavíkurflugvelli heldur í stærra samhengi, áður en stefndi og síðar áfrýjunarnefnd samkeppnismála komust að þeirri niðurstöðu að framangreindir samningar teldust einkakaupasamningar sem fælu í sér misnotkun á markaðsráðandi stöðu. Dómurinn fellst á það með stefnanda að kanna hefði mátt ítarlegar hvort og að hvaða leyti umræddir samningar væru eðlilegir miðað við það sem almennt tíðkaðist milli flugfélaga og flugafgreiðsluþjónustu. Dómurinn telur þær brotalamir þó ekki til þess fallnar að mat á því hvort framangreindir samningar teljist fela í sér misnotkun stefnanda á markaðsráðandi stöðu byggi ekki á fullnægjandi upplýsingum. Er þá haft í huga að við slíkt mat hljóta aðstæður á viðkomandi markaðssvæði að hafa mesta þýðingu í þessu sambandi. Dómurinn telur að framangreindir tíu samningar teljist einkakaupasamningar í skilningi samkeppnisréttar og að þeir feli í sér misnotkun stefnanda á markaðsráðandi stöðu. Í því sambandi þarf að horfa til yfirgnæfandi markaðshlutdeildar stefnanda. Einnig skiptir máli hinn langi gildistími framangreindra samninga, að viðsemjendum stefnanda var óheimilt að kaupa þjónustu af öðrum en stefnanda og að samningarnir voru óuppsegjanlegir. Enn fremur er ljóst að hinn langi binditími samninganna, auk samnings stefnanda um þjónustu við farþegaflug Icelandair, leiddi til þess að bundin markaðshlutdeild stefnanda var svo mikil að möguleikar annarra til að veita stefnanda samkeppni voru afar takmarkaðir. Telur dómurinn að horfa verði á efni framangreindra samninga og áhrif þeirra í þessu ljósi. Samningarnir voru því til þess fallnir að hindra eðlilega samkeppni á markaði. Dómurinn fellst ekki á þau rök stefnanda, gegn skýru orðalagi í framangreindum samningum um flugafgreiðsluþjónustu, að umrædd flugfélög hefðu getað losnað undan samningi ef þau hefðu farið fram á það. Þá telur dómurinn ekki skipta máli, við mat á misnotkun á markaðsráðandi stöðu, hvort hinn langi binditími er tilkominn vegna óska frá viðkomandi flugfélögum eða stefnanda. Dómurinn telur að ekki sé unnt að komast að annarri niðurstöðu en að tilboð og samningur stefnanda við LTU feli í sér misnotkun á markaðsráðandi stöðu af hálfu stefnanda. Eins og stefndi taldi með ákvörðun nr. 9/2006 og einnig áfrýjunarnefnd samkeppnismála í úrskurði í máli nr. 3/2006 telur dómurinn að tilboð stefnanda til LTU hafi falið í sér ólögmæta sértæka verðlækkun. Telur dómurinn að eins og málum var háttað á markaði feli tilboð stefnanda til LTU í sér ólögmæta sértæka verðlækkun án tillits til þess hvort hagnaður var af samningi stefnanda við LTU eða ekki. Aðstæðurnar voru þær að stefnandi hafði yfirburðastöðu á markaði á árinu 2004 og samkeppni því í raun mjög takmörkuð. Þá taldi stefnandi sig hafa rekstrarlega burði til að bjóða hagstæðari verð en Vallarvinir ehf. en skila jafnframt hagnaði af rekstri. Þrátt fyrir þessa yfirburðastöðu liggur fyrir að stefnandi sneri sér til LTU, sem þá var viðskiptavinur Vallarvina ehf., og gerði félaginu tilboð um flugafgreiðsluþjónustu fyrir verð sem Vallarvinir ehf. treystu sér ekki til að bjóða. Dómurinn telur því að tilboðið hafi verið til þess fallið að raska enn frekar með óeðlilegum hætti þeirri takmörkuðu samkeppni sem var á markaðnum. Fyrir liggur að verð það sem stefnandi bauð LTU var lægra en þágildandi samningur við Vallarvini ehf. kvað á um. Hins vegar liggur ekki fyrir hversu miklu lægra tilboðið var, enda hefur samningurinn milli LTU og Vallarvina ehf. ekki verið lagður fram í málinu. Verður að telja það óheppilegt. Dómurinn telur það þó ekki vera afgerandi fyrir mat á því hvort tilboð stefnanda til LTU feli í sér ólögmæta sértæka verðlækkun. Verður því ekki fallist á þau rök stefnanda að rannsóknarreglan hafi verið brotin af hálfu stefnda með því að láta hjá líða að afla samningsins. Þá telur dómurinn að ekki hafi verið sýnt fram á af hálfu stefnanda að hann hafi boðið öllum viðskipavinum sínum sambærileg kjör og fólust í tilboðinu til LTU. Dómurinn hafnar þeirri fullyrðingu stefnanda að í framangreindri niðurstöðu felist brot á jafnræðisreglu stjórnsýsluréttar. Í því sambandi er nauðsynlegt að hafa í huga það sem áður hefur komið fram um yfirgnæfandi og bundna markaðshlutdeild stefnanda og að tilboðið til LTU hafi verið til þess fallið að raska enn frekar þeirri litlu samkeppni sem var á markaðnum. Því fellst dómurinn ekki á að framangreind niðurstaða feli í sér breytingu á stjórnsýsluframkvæmd eða að beitt hafi verið reglu sem gangi lengra en áður hafi verið beitt. Stefnandi hefur ekki, að mati dómsins, bent á önnur tilvik, sem eru sambærileg við dómsmál þetta, þar sem 11. gr. samkeppnislaga hefur verið beitt með öðrum hætti. Eins og fram kemur í 2. mgr. 37. gr. samkeppnislaga nr. 44/2005, sbr. 2. gr. laga nr. 52/2007, ber við ákvörðun á fjárhæð sektar að hafa hliðsjón af eðli og umfangi brotsins, hve lengi brot hefur staðið og hvort um ítrekað brot er að ræða. Sektir geta samkvæmt sama lagaákvæði numið allt að 10% af heildarveltu síðasta rekstrarárs hjá því fyrirtæki eða samtökum fyrirtækja sem aðild eiga að broti. Í 1. mgr. 52. mgr. laga nr. 8/1993 kemur fram að við ákvörðun sekta skuli hafa hliðsjón af eðli og umfangi samkeppnishamlna og hvað þær hafi staðið lengi. Sektir geta samkvæmt 2. mgr. sömu lagagreinar, sbr. 17. gr. laga nr. 107/2000, numið frá 50.000 krónum til 40.000 milljóna króna eða meira, en sektin skal þó ekki vera hærri en sem nemi 10% af veltu síðasta almanaksárs hjá hverju því fyrirtæki eða samtökum fyrirtækja sem aðild eiga að samkeppnishömlunum. Þó svo að dómurinn telji að tilboð stefnanda til LTU feli í sér ólögmæta sértæka verðlækkun, án tillits til þess hvort hagnaður var af samningi stefnanda við LTU eða ekki, telur dómurinn það almennt geta skipt máli við mat á alvarleika brotsins hvort um hagnað er að ræða eða ekki. Í málinu liggur fyrir hverjar tekjur stefnanda voru af samningnum við LTU. Hins vegar er ekki ljóst hver útgjöld stefnanda voru vegna samningsins. Fram kom hjá Kristni Hirti Jónassyni, fjármálastjóra hjá stefnanda, að bókhald fyrirtækisins hefði ekki verið fært þannig að hægt væri að finna kostnað við hvert flug beint úr bókhaldi. Því þarf að meta útgjöldin. Í sundurliðun á rekstrarkostnaði, sem stefnandi sendi stefnda 20. maí 2005, kemur fram að tekjur vegna farþegaflugs á árinu 2004 námu 878.369.000 krónum. Dómurinn telur eðlilegt að miða við niðurstöðu ársins 2004 en ekki rekstraráætlanir þegar tekin er afstaða til þess hvort rekstrarlegar forsendur hafi verið fyrir samningnum. Af hálfu stefnanda er bent á að kostnaður sé ekki sá sami að vetri og að sumri þar sem umsvif eru meiri yfir sumartímann og kostnaður á hvert flug því minni. LTU fljúgi aðeins yfir sumarmánuðina, sem virðist vera óumdeilt í málinu, og því beri að taka tillit til þess. Þessi mánaðarskipting kemur ekki fram í útreikningum stefnda, en dómurinn telur rétt að tekið verði tillit til árstíðasveiflna í þessum atvinnurekstri. Samkvæmt mati hins dómkvadda matsmanns var meðalkostnaður á hvert flug, þ.e. flug LTU og annarra, á bilinu 99-121 þúsund krónur þá mánuði sem LTU flaug til landsins á árinu 2004. Matsmaður notar fleiri en eina aðferð til að nálgast útgjöldin. Ef horft er fram hjá árstíðasveiflunni er meðalkostnaður á hvert flug 131.335 krónur. Þessar tölur sýna meðalrekstrarútgjöld á hvert flug. Til að nota það sem nálgun á kostnað við hvert flug LTU þá liggur til grundvallar sú forsenda að kostnaður við flug LTU sé nálægt meðalkostnaði. Á árinu 2004 flaug LTU hingað til lands í ágúst og september eins og fram kemur í útreikningi og sundurliðun á rekstrarkostnaði sem stefnandi hefur lagt fram í málinu. Tekjur af hverju flugi LTU voru 130.625 krónur að meðaltali samkvæmt framangreindum upplýsingum stefnanda. Sé aðeins litið til þeirra tveggja mánaða sem LTU flaug hingað til lands á árinu 2004, þá er útlit fyrir að hagnaður hafi verið að meðaltali, eða um 10-32 þúsund krónur á hvert flug. Hér þarf þó að hafa í huga það sem að framan sagði um að bókhald stefnanda var fært þannig að ekki var hægt að finna kostnað við hvert flug LTU hingað til lands. Þessir útreikningar miðast því við meðaltalskostnað. Þó þannig sé líkur á að ekki hafi orðið tap af flugi LTU verður því ekki slegið föstu að flugið hafi skilað hagnaði. Ef horft er fram hjá árstíðasveiflunni, þá er útlit fyrir að tap hafi orðið af hverju flugi LTU sem nemur tæpum þúsund krónum. Af þessu leiðir að gögn málsins eru ekki nægilega ítarleg til þess að hægt sé að slá því föstu hvort hagnaður eða tap hafi orðið af samningnum og er það því ósannað í málinu. Þegar horft er til gildistíma umrædds samnings við LTU telur dómurinn að stefndi hefði átt að sjá til þess að rekstrarupplýsingar fyrir árið 2005 lægju fyrir í þeim tilgangi að kanna framlegð af samningnum fyrir það ár. Með vísan til þess sem fram hefur komið um hvernig bókhald stefnanda er fært telur dómurinn þó, þrátt fyrir þetta, sömu óvissu ríkja um hvort hagnaður eða tap hafi verið af samningnum árið 2005. Áfrýjunarnefnd samkeppnismála taldi að við ákvörðun sektar yrði að hafa í huga að bundin markaðshlutdeild stefnanda á árinu 2004 hafi verið 93% en markaðshlutdeild Vallarvina ehf. þá einungis 4%. Benti nefndin síðan á að með gerð einkakaupasamninga hafi stefnandi takmarkað svo svigrúm til samkeppni á hinum skilgreinda markaði að nánast ekkert rými var eftir. Taldi nefndin að í ljósi þessa væru aðgerðir stefnanda við að ná til sín viðskiptum LTU enn alvarlegri. Dómurinn fellst ekki á að beitt hafi verið ólögmætum sjónarmiðum af hálfu áfrýjunarnefndarinnar við mat á alvarleika brota stefnanda eða við sektarákvörðun. Auk þessa vísaði nefndin til forsendna sektarákvörðunar Samkeppniseftirlitsins og komst að þeirri niðurstöðu að stefnandi skyldi greiða 60.000.000 króna í stjórnvaldssekt. Er fallist á þau sjónarmið og forsendur sem áfrýjunarnefndin lagði til grundvallar og þykir sektarfjárhæðin hæfilega ákveðin í úrskurði nefndarinnar. Dómurinn hafnar því að í ákvörðun nefndarinnar á fjárhæð sektar komi fram breytt stjórnsýsluframkvæmd enda er umrædd ákvörðun tekin á þeim grundvelli sem að framan hefur verið lýst og er að mati dómsins ekki í ósamræmi við fyrri framkvæmd. Þá telur dómurinn það orðalag 37. gr. samkeppnislaga að sektin geti numið allt að 10% af heildarveltu síðasta rekstrarárs ekki koma í veg fyrir að við ákvörðun sektarfjárhæðar sé horft til veltu ársins 2004. Stefnandi sem byggir á því að samkvæmt ákvæðinu hefði stefndi og áfrýjunarnefnd samkeppnismála átt að miða við veltu ársins 2005 hefur ekki haldið því fram að framangreind sektarfjárhæð sé utan marka 37. gr. Að framan var í nokkru tekið undir rök stefnanda sem snúa að gagnrýni á rannsókn ákveðinna þátta málsins af hálfu samkeppnisyfirvalda. Verður það þó að mati dómsins ekki þess valdandi að hafa áhrif á efnislega niðurstöðu í málinu, enda hafi fullnægjandi upplýsingar legið fyrir. Með vísan til þess telur dómurinn ekki vera forsendur til að fallast á þau rök stefnanda að skortur á rannsókn málsins hjá samkeppnisyfirvöldum feli í sér brot á rannsóknarreglu stjórnsýsluréttar sem leiða eigi til þess að krafa stefnanda um ógildingu úrskurðarins verði tekin til greina. Þá verður heldur ekki fallist á að rökin eigi að leiða til lækkunar á sektarfjárhæð frá því sem áfrýjunarnefnd samkeppnismála ákvað. Þó svo að það geti skipt máli varðandi alvarleika brots hvort hagnaður hafi orðið af samningi stefnanda við LTU eða ekki, telur dómurinn þá niðurstöðu að ekki sé hægt að slá því föstu hvort hagnaður eða tap hafi orðið af samningnum ekki eiga að leiða til lækkunar á sektarfjárhæð. Í því sambandi leggur dómurinn áherslu á að þrátt fyrir yfirburðastöðu á markaði sneri stefnandi sér til LTU, sem þá var viðskiptavinur Vallarvina ehf., og gerði félaginu tilboð um flugafgreiðsluþjónustu. Með vísan til framanritaðs ber að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda í máli þessu. Samkvæmt þessari niðurstöðu og með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála þykir rétt að stefnanda verði gert að greiða stefnda upp í málskostnað hans og þykir sú fjárhæð hæfilega ákveðin 800.000 krónur. Dóm þennan kváðu upp Sigríður Ingvarsdóttir héraðsdómari og meðdómsmennirnir dr. Guðmundur Sigurðsson prófessor og Katrín Ólafsdóttir, hagfræðingur og lektor. DÓMSORÐ:
|
Mál nr. 334/1998
|
Skjalafals Tollalagabrot Bókhaldsbrot Skilorð
|
Á og E voru ákærðir fyrir brot í tengslum við innflutning á bifreiðum. E var sakfelldur fyrir skjalafals og hlutdeild í skjalafalsi, tollalagabrot og hlutdeild í tollalagabrotum og bókhaldsbrot. Á var sakfelldur fyrir tollalagabrot og bókhaldsbrot. E var dæmdur til greiðslu sektar og fangelsisrefsingar, en Á var dæmdur til greiðslu sektar og skilorðsbundinnar fangelsisrefsingar.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Arnljótur Björnsson og Markús Sigurbjörnsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 10. ágúst 1998 í samræmi við yfirlýsingu ákærða Einars Jóhanns Stefánssonar um áfrýjun, en einnig af hálfu ákæruvaldsins að því er hann og ákærða Ágúst Kristjánsson varðar. Í áfrýjunarstefnu krafðist ákæruvaldið þess að ákærði Ágúst yrði sakfelldur að öllu leyti samkvæmt ákæru og dæmdur til refsingar. Við flutning málsins fyrir Hæstarétti féll ákæruvaldið frá kröfu um að ákærða Ágústi yrði refsað fyrir skjalafals. Ákæruvaldið krefst þess að refsing ákærða Einars Jóhanns verði þyngd. Ákærði Ágúst Kristjánsson krefst þess að sér verði gerð vægasta refsing, sem lög leyfa fyrir brot, sem hann var sakfelldur fyrir í héraðsdómi. Þá krefst hann staðfestingar sýknu af þeim brotum, sem honum voru gefin að sök í II. kafla ákæru. Ákærði Einar Jóhann Stefánsson krefst þess að refsing hans verði milduð og hún skilorðsbundin. Þá dragist frá refsingu gæsluvarðhald, er hann sætti í ellefu daga. Samkvæmt fæðingarvottorði, sem lagt var fyrir Hæstarétt, er ákærði Einar Jóhann Stefánsson fæddur á Akureyri 6. apríl 1951. Hann fékk nafnritun sinni breytt í Jóhann Stefánsson 29. júní 1993, en 14. janúar 1999 fékk hann aftur breytingu á nafnritun í Einar Jóhann Stefánsson. Eftir búsetuvottorði hafði hann skráð lögheimili í Þýskalandi frá 1. desember 1989 til 17. júní 1992 og í Frakklandi frá 3. febrúar 1994 til 30. september 1997, en frá þeim degi hefur lögheimili hans verið á Akureyri. I. Mál þetta var höfðað með ákæru ríkislögreglustjóra 6. mars 1998, einkum fyrir brot í tengslum við innflutning á bifreiðum frá Þýskalandi. Báðum ákærðu var í II. kafla ákæru, liðum A og B, gefið að sök skjalafals og tollsvik með því að hafa við tollafgreiðslu hjá sýslumanninum á Selfossi á árunum 1996 og 1997 notað falsaða vörureikninga í því skyni að komast hjá að greiða rétt aðflutningsgjöld af samtals 39 bifreiðum, en svo sem áður kom fram tekur krafa ákæruvalds um refsingu vegna skjalafals nú eingöngu til ákærða Einars Jóhanns. Einnig hefur ákæruvaldið fallið frá kröfum, sem sýknað var af í héraði og lutu að stafliðum s, t og y í B lið II. kafla ákæru, og koma þær ekki til álita fyrir Hæstarétti. Í III. kafla ákæru er báðum ákærðu gefið að sök að brjóta gegn nánar tilteknum ákvæðum laga nr. 145/1994 um bókhald og almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með því að vanrækja að halda til haga gögnum og færa bókhald um starfsemi í tengslum við kaup og innflutning notaðra bifreiða frá Þýskalandi, svo og sölu þeirra hér á landi. Að öðru leyti tekur ákæra aðeins til ákærða Einars Jóhanns. Í I. kafla hennar, lið A, er hann ákærður fyrir skjalafals og tollsvik með því að hafa notað falsaða vörureikninga við tollafgreiðslu hjá sýslumanninum á Akureyri á árunum 1995 og 1996 í því skyni að komast hjá að greiða rétt aðflutningsgjöld af fjórum bifreiðum. Ákærði var í héraði sýknaður af seinni lið II. kafla ákæru, merktum B. Unir ákæruvald þeirri niðurstöðu, sem ekki verður fjallað um hér. Í II. kafla ákæru, lið C, er þessi ákærði talinn hafa gerst sekur um skjalafals og fjársvik með því að hafa með fölsunum blekkt starfsmenn í vöruafgreiðslu Samskipa hf. til að afhenda fimm bifreiðir eftir tollafgreiðslu án þess að kaupverð þeirra hafi verið greitt eða seljendur bifreiðanna veitt heimild til afhendingar þeirra. Með héraðsdómi var ákærði Einar Jóhann sakfelldur fyrir að hafa brotið með þessari háttsemi gegn 1. mgr. 155. gr. almennra hegningarlaga og unir ákæruvaldið þeirri niðurstöðu. II. Svo sem fram kemur í héraðsdómi er ákærða Einari Jóhanni gefið að sök í I. kafla A í ákæru að hafa við tollafgreiðslu hjá sýslumanninum á Akureyri á fjórum notuðum bifreiðum, sem hann keypti í Þýskalandi og flutti til Íslands, notað vörureikninga, sem hann útbjó að öllu leyti á óútfyllt eyðublöð. Sama á við um innflutning hans í félagi við ákærða Ágúst á alls 39 bifreiðum, sem tollafgreiddar voru hjá sýslumanninum á Selfossi, sbr. liði A og B í II. kafla ákæru, en eins og áður segir koma fyrir Hæstarétti aðeins til álita brot varðandi 36 bifreiðanna. Þessi háttsemi er í ákæru meðal annars talin varða við ákvæði 1. mgr. 155. gr. almennra hegningarlaga. Ákærði fullyrðir að hann hafi haft heimild frá hinum erlendu seljendum bifreiðanna til að útfylla eyðublöðin með þeim fjárhæðum, sem hann setti á þau. Því hafi hann ekki gerst sekur um skjalafals. Flestir vörureikningar þeir, er komu í ljós við rannsókn málsins og báru með sér hærri fjárhæð en reikningarnir, sem framvísað var við tollafgreiðslu með öðrum aðflutningsskjölum, eru auðkenndir sama seljanda og hinir ætluðu fölsuðu reikningar. Þótt draga megi í efa trúverðugleika frásagnar ákærða um að hann hafi haft leyfi seljendanna til að búa til vörureikninga með öðrum fjárhæðum en voru á reikningum, sem stöfuðu frá þeim sjálfum, er ekki loku fyrir það skotið að slíkt leyfi geti hafa verið gefið. Ekki verður séð að ákæruvaldið hafi leitast við að afla upplýsinga frá seljendunum um hvort þeir hafi berum orðum eða á annan hátt veitt ákærða slíkt leyfi. Nýtur ekki við neinna gagna, sem hnekkja staðhæfingum ákærða í þessu efni. Verður því ekki hjá því komist að sýkna hann af ákæru um skjalafals að því er varðar þau tilvik, þar sem ætlaður falsaður vörureikningur og upphaflegur vörureikningur bera með sér að þeir séu komnir frá sama seljanda. Öðru máli gegnir um innflutning sjö bifreiða, þar sem reikningar vegna sömu bifreiða en með mismunandi fjárhæðum eru ekki merktir sama útgefanda. Í þeim tilvikum er haldlaus sú viðbára ákærða að hann hafi haft heimild frá erlendum seljanda til að fylla út vörureikningseyðublað. Sannað er með játningu ákærða að efni þessara sjö vörureikninga stafar ekki frá þeim aðila, sem þeir sjálfir gefa til kynna að þeir séu frá. Samkvæmt því teljast reikningarnir falsaðir. Skilja verður málflutning ákærða svo, að hann beri því við að hann hafi ekki notað fyrrnefnda falsaða vörureikninga til að blekkja með þeim í lögskiptum, heldur hafi þeir, sem ritað hafi nöfn sín á aðflutningsskýrslur sem innflytjendur, gerst sekir um þann verknað. Í fimm af sjö áðurgreindum tilvikum ritaði ákærði nafn sitt á aðflutningsskýrslu fyrir hönd einkahlutafélags síns og meðákærða og var skýrslunum framvísað hjá yfirvöldum. Er hér um að ræða tilvik í stafliðum d, f, i, r og u í II. kafla ákæru, lið B. Með þeirri háttsemi notaði hann skjölin í blekkingarskyni og braut því gegn 1. mgr. 155. gr. almennra hegningarlaga. Verður honum gerð refsing fyrir það, eins og nánar greinir síðar. Í þeim tveimur tilvikum, þar sem aðrir en ákærði rituðu nöfn sín undir aðflutningsskýrslur, sem fylgdu falsaðir vörureikningar frá honum, hefur ákærði gerst sekur um hlutdeild í brotum hlutaðeigandi manna gegn 1. mgr. 155. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 1. mgr. 22. gr. laganna. III. Í A lið I. kafla ákæru er ákærða Einari Jóhanni einnig gefið að sök að hafa í þeim fjórum tilvikum, sem getur í upphafi II. kafla hér á undan, brotið gegn 1. mgr. 126. gr. tollalaga nr. 55/1987 með áorðnum breytingum. Hér að framan er komist að þeirri niðurstöðu að ekki sé fullsannað að ákærði hafi gerst sekur um að falsa vörureikninga vegna innflutnings þessara fjögurra bifreiða. Samkvæmt aðflutningsskýrslum um þær var innflytjandi annar en ákærði. Hins vegar hefur hann játað að hafa átt hlut að innflutningnum með ýmsum hætti, meðal annars með því að búa til vörureikninga á eyðublöð frá erlendum seljanda. Í þremur þessara tilvika hefur ákærði borið fyrir dómi, að raunverulegt kaupverð erlendis hafi verið meira en fram kom í hinum tilbúnu reikningum. Í tilviki því, sem lýst er í staflið c í A lið I. kafla ákæru, kvaðst ákærði halda að hann hafi greitt nákvæmlega það verð, sem hann greindi á tilbúna vörureikningnum. Samkvæmt framansögðu hefur ákærði játað að hafa átt hlut að því að ekki var við tollafgreiðslu greint rétt kaupverð þriggja af bifreiðum þessum. Verður honum refsað fyrir hlutdeild í broti gegn 126. gr. tollalaga að því er varðar innflutning þeirra, sbr. 2. mgr. 125. gr. laganna. Hins vegar verður ekki komist hjá að sýkna hann af ákæru vegna innflutnings fjórðu bifreiðarinnar, sbr. staflið c í A lið I. kafla ákæru, þar sem varhugavert þykir að telja sannað að upplýsingar þær, sem gefnar voru um verð hennar, hafi verið rangar. IV. Með vísan til forsendna héraðsdóms er staðfest niðurstaða hans um sakfellingu ákærða Einars Jóhanns fyrir þau fimm skjalafalsbrot, sem greinir í C lið II. kafla ákæru, og heimfærslu þeirra til refsiákvæðis. V. Tollalagabrotum, sem báðum ákærðu er gefið að sök, er lýst í II. kafla ákæru. Upphaf A liðar kaflans er svohljóðandi: „Ákærðu er gefið að sök að hafa við tollafgreiðslu hjá sýslumanninum á Selfossi á notuðum bifreiðum sem ákærðu keyptu í Þýskalandi frá 1. febrúar til 15. maí 1996 og fluttu inn til Íslands og seldu hér á landi í nafni ákærða Ágústar Kristjánssonar í öllum tilvikum nema í neðangreindu tilviki nr. 16, merkt r), þar sem innflytjandi var Jón G. Gunnlaugsson, notað falsaða vörureikninga, sem ákærði Jóhann Stefánsson útbjó að öllu leyti sjálfur á tilbúin reikningseyðublöð hinna þýsku seljenda, þar sem ákærði tilgreindi kaupanda annan en raunverulega var og kaupverð hverrar bifreiðar lægra en það hafði verið og með því að aðflutningsgjöld voru á aðflutningsskýrslunum, sem áritaðar voru af ákærða Ágústi og lagðar fram í hans nafni, reiknuð á grundvelli þeirra fölsuðu og röngu gagna sem að framan greinir, komust ákærðu hjá greiðslu þeirra gjalda að hluta, svo sem rakið verður í hverju eftirgreindra tilvika fyrir sig“. Í stafliðum, merktum frá a til s, er síðan lýst sérstaklega ákæruefnum varðandi hverja einstaka bifreið, sem þessi hluti ákærunnar tekur til. Kemur þar meðal annars fram að aðflutningsskýrslurnar voru dagsettar á tímabilinu frá 1. febrúar til 15. maí 1996. Á þeim var innflytjandi talinn ákærði Ágúst og ritaði hann á þær með eigin hendi, að undanskilinni skýrslu 11. apríl 1996, sem árituð var af Jóni G. Gunnlaugssyni. Í upphafi B liðar II. kafla ákæru segir svo: „Ákærðu er gefið að sök að hafa við tollafgreiðslu á notuðum bifreiðum, sem keyptar voru í Þýskalandi og fluttar inn til Íslands frá september 1996 til og með september 1997 og seldar hér á landi í nafni einkahlutafélags ákærðu Frjáls markaðar, kt. 690596-2299, sem ákærði Ágúst Kristjánsson var framkvæmdastjóri og ákærði Jóhann Stefánsson stjórnarformaður og starfsmaður og báðir prókúruhafar fyrir, notað falsaða vörureikninga, sem ákærði Jóhann Stefánsson hafði að öllu leyti sjálfur útbúið á tilbúin reikningseyðublöð, þar sem ákærði tilgreindi kaupverð hverrar bifreiðar lægra en það hafði verið og í nokkrum tilvikum, sem nánar er skýrt, seljanda og kaupanda aðra en raunverulega var og með því að aðflutningsgjöld voru á aðflutningsskýrslunum, sem lagðar voru fram í nafni Frjáls markaðar ehf., reiknuð á grundvelli þeirra fölsuðu og röngu gagna sem að framan greinir, komust ákærðu hjá greiðslu þeirra gjalda að hluta, svo sem rakið verður í hverju eftirgreindra tilvika fyrir sig“. Þar á eftir fer í 22 stafliðum lýsing ákæruefna varðandi hverja einstaka bifreið, sem þessi hluti ákærunnar tekur til, en fyrir Hæstarétti eru sem áður segir aðeins til úrlausnar 19 tilvikanna. Í 18 þeirra voru aðflutningsskýrslur dagsettar á tímabilinu frá 4. september 1996 til 20. ágúst 1997. Á þeim var innflytjandi talinn Frjáls markaður ehf. og ritaði ákærði Einar Jóhann á 16 þeirra sem prókúruhafi. Á einni skýrslunni, dagsettri 14. maí 1996, var innflytjandi skráður Magnús Kristjánsson og var það nafn skrifað á skýrsluna í reit merktan áritun prókúruhafa, sbr. staflið v í B lið II. kafla ákæru. VI. Ákærði Einar Jóhann hefur játað að hafa í tilvikum, sem greinir í V. kafla hér að ofan, átt þátt í því að ekki var gefið upp rétt verð til tolls með því að útbúa vörureikninga um bifreiðirnar. Voru vörusendingarnar tollafgreiddar á grundvelli reikninga, sem hann bjó til með þeim ásetningi að komast hjá að greiða full aðflutningsgjöld. Í þeim sextán tilvikum, sem ákærði áritaði sjálfur aðflutningsskýrslu, sbr. stafliði c til r, u og ú í B lið II. kafla ákæru, gerðist hann brotlegur við 1. mgr. 126. gr. tollalaga, sbr. 38. gr. laga nr. 69/1996. Öll þessi brot voru framin eftir 19. júní 1996, en þá tóku gildi síðastgreind lög um breytingar á tollalögum. Í öðrum tilvikum, sem ákært er fyrir í A og B lið II. kafla ákæru, það er í stafliðum a til s í A lið og stafliðum a, b og v í B lið, alls 20 tilvikum, verður honum gerð refsing sem hlutdeildarmanni í broti gegn 126. gr. tollalaga, sbr. 2. mgr. 125. gr. laganna. Þessi brot voru framin áður en lög nr. 69/1996 öðluðust gildi að undanteknum brotum, sem lýst er í stafliðum a og b í B lið II. kafla ákæru, en þau voru framin í september og nóvember 1996. VII. Ákærði Ágúst ber að hlutur sinn í viðskiptum með bifreiðirnar hafi verið sá, að hann hafi séð um sölu þeirra eftir að þær komu til Íslands. Um greiðslur kaupverðs bifreiðanna erlendis sagðist hann í einhverjum tilvikum hafa lagt peninga á reikning meðákærða, sem síðan hafi komið þeim áfram. Hins vegar kvaðst hann ekki hafa átt neinn þátt í að kaupa bifreiðirnar erlendis, heldur hafi meðákærði séð um það að öllu leyti. Sagði Ágúst fyrir dómi að hann gæti ekki útskýrt vörureikningana á neinn hátt og tollskýrslurnar, sem hann hafi ritað undir, hafi hann fengið í hendur tilbúnar frá meðákærða. Taldi hann sig hvorki geta fullyrt að meðákærði hafi útbúið skýrslurnar né hafi hann vitað að meðákærði útbjó vörureikningana. Verkaskiptingu ákærðu lýsti ákærði Ágúst nánar þannig, að þeir hafi yfirleitt hist á Selfossi. Meðákærði hafi komið með aðflutningsskýrslur og þau gögn, sem þurfti til að leysa bifreiðirnar úr tolli. Hafi ýmist hann eða meðákærði lagt skýrslurnar fram hjá sýslumanni. Ákærði Ágúst bar einnig að eftir að aðflutningsgjöld hafi verið greidd hafi hann yfirleitt séð um að selja bifreiðirnar og eftir atvikum bifreiðir, sem þeir hafi tekið upp í kaupverð hinna innfluttu bifreiða. Ákærði Ágúst skýrði ennfremur svo frá, að meðákærði hefði gefið sér upp þá fjárhæð, sem selja þyrfti hverja bifreið fyrir. Fyrir dómi var hann meðal annars spurður um frumrit vörureikninga, sem fundust við húsleit í starfsstöð hans og báru með sér mun hærra kaupverð tveggja bifreiða en reikningar, sem afhentir voru í nafni Frjáls markaðar ehf. með aðflutningsskjölum til tollafgreiðslu. Kvaðst hann ekki geta útskýrt þennan mun á einn eða annan hátt. Hann hafi ekki „spáð“ í þetta ósamræmi. Aðspurður um skýringar á því, hvers vegna hann hafi opnað bankaábyrgð að fjárhæð 50.000 þýsk mörk vegna bifreiðar, sem tollafgreidd var á grundvelli vörureiknings sem sýndi 23.680 þýsk mörk, svaraði ákærði þannig: „... sú upphæð var ekki, átti ekki að vera kaupverð þessarar ákveðnu bifreiðar heldur átti þar að vera væntanlega meiri kaup, alltso uppígreiðsla upp í væntanleg kaup á fleiri bifreiðum, já ég get ekki svosem svarað því öðru vísi en svo.“ Ákærði Ágúst var framkvæmdastjóri og prókúruhafi Frjáls markaðar ehf. og stóð ýmist í eigin nafni eða í nafni félagsins að miklum innflutningi í samvinnu við meðákærða. Atvinnustarfsemi þessari var ætlað að færa ákærðu ágóða. Er með ólíkindum að ákærða Ágústi hafi verið ókunnugt um raunverulegt kaupverð bifreiða, sem hann átti viðskipti með. Ekki er nægilega sannað, að hann hafi af ásetningi gerst sekur um brot á því ákvæði tollalaga, sem ákæran lýtur að. Hins vegar þykir ekki orka tvímælis, að hann hafi af stórfelldu gáleysi veitt rangar upplýsingar um verðmæti bifreiðanna. Í átján af tilvikum þeim, sem greind eru í ákæru, flutti ákærði bifreiðir inn í eigin nafni, sbr. stafliði a til o og s í A lið II. kafla og stafliði a og b í B lið II. kafla ákæru. Brot samkvæmt tilvitnuðum stafliðum í A lið II. kafla ákæru voru framin fyrir 19. júní 1996 og varða þau við 1. mgr. 126. gr. tollalaga, eins og hún hljóðaði fyrir gildistöku 38. gr. laga nr. 69/1996. Önnur brot, sem hér um ræðir, voru framin eftir nefndan dag. Verður ákærða gerð refsing fyrir þau samkvæmt 1. mgr. 126. gr. tollalaga, sbr. 38. gr. laga nr. 69/1996. Hins vegar eru ekki lagaskilyrði til að gera ákærða refsingu vegna innflutnings samkvæmt aðflutningsskýrslum, er aðrir árituðu sem innflytjendur, þar á meðal skýrslum, sem meðákærði ritaði í nafni Frjáls markaðar ehf. Verður því að sýkna ákærða Ágúst af kröfum ákæruvalds samkvæmt staflið r í A lið og stafliðum c til r, u, ú og v í B lið II. kafla ákæru, en stafliðir s, t og y í A lið eru sem fyrr segir ekki til endurskoðunar hér fyrir dómi. VIII. Í III. kafla ákæru er báðum ákærðu gefið að sök að hafa látið undir höfuð leggjast að halda til haga fylgiskjölum og bókhaldsgögnum og að færa ekki tilskilið bókhald um viðskipti og starfsemi vegna kaupa notaðra bifreiða frá Þýskalandi, innflutnings þeirra og sölu á Íslandi, sem þeir stóðu að saman og ráku í nafni ákærða Ágústs frá febrúar til maí 1996 og á vegum Frjáls markaðar ehf., sem ákærði Ágúst var framkvæmdastjóri fyrir og ákærði Einar Jóhann stjórnarformaður og starfsmaður hjá frá 18. maí 1996 til loka september 1997. Í ákæru segir, að brot þessi teljist varða við 36. gr., sbr. 1. og 2. tölulið 1. mgr. 37. gr. laga nr. 145/1994 um bókhald, sbr. a. og b. liði 1. gr. laga nr. 37/1995, svo og 2. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga. Engar refsikröfur eru hafðar uppi gegn ákærða Einari Jóhanni vegna brota á þessum lagaákvæðum út af háttsemi hans, sem lýst er í I. kafla ákæru. Ákærðu hafa viðurkennt að hafa vanrækt skyldur sínar í þessu efni. Verður niðurstaða héraðsdóms um sakfellingu þeirra staðfest með skírskotun til forsenda hans, að öðru leyti en því að sýkna verður ákærða Einar Jóhann af ákæru um brot á lagaákvæðum þessum í tengslum við viðskipti, sem fóru fram í nafni ákærða Ágústs frá febrúar til maí 1996, þar eð ákærði Einar Jóhann var ekki bókhaldsskyldur vegna þeirra, sbr. 8. tölulið 1. gr. laga nr. 145/1994. IX. Ákærði Einar Jóhann er samkvæmt framansögðu sakfelldur fyrir tíu skjalafalsbrot og í 16 tilvikum fyrir tollalagabrot. Þá er hann sakfelldur fyrir hlutdeild í tveimur skjalafalsbrotum og 23 tollalagabrotum. Loks er hann sakfelldur fyrir bókhaldsbrot. Við ákvörðun refsingar fyrir tollalagabrot verður þess fyrst að gæta að með 38. gr. laga nr. 69/1996, sem tóku gildi 19. júní 1996, var gerð breyting á 126. gr. tollalaga. Fyrstu tvær málsgreinar 126. gr. hljóða nú svo: „Hver sem af ásetningi, stórfelldu gáleysi eða ítrekað veitir rangar eða villandi upplýsingar um tegund, magn eða verðmæti farms eða vöru eða leggur ekki fram til tollmeðferðar gögn sem lög þessi taka til skal sæta sektum sem nema skulu að lágmarki tvöfaldri en að hámarki tífaldri þeirri fjárhæð sem undan var dregin af aðflutningsgjöldum. Hafi brot skv. 1. mgr. verið framið með þeim ásetningi að svíkja undan eða fá ívilnun á aðflutningsgjöldum skal það, auk sekta, varða ... fangelsi ef miklar sakir eru eða brot er ítrekað.“ Þegar ákærði áritaði sjálfur aðflutningsskýrslu, sbr. stafliði c til r, u og ú í B lið II. kafla ákæru, gerðist hann samkvæmt því, sem greinir í VI. kafla hér að framan, brotlegur við 1. mgr. 126. gr. tollalaga, sbr. 38. gr. laga nr. 69/1996, en öll greind brot, alls 16 að tölu, voru framin eftir 19. júní 1996, þegar síðastgreind lög um breyting á tollalögum tóku gildi. Þar sem ekkert liggur fyrir um ávinning ákærða af brotum þessum verður honum ekki dæmd sekt vegna þeirra eftir 1. mgr. 126. gr. tollalaga með áorðnum breytingum, en samkvæmt núverandi orðalagi hennar er skilyrði sektarrefsingar að staðreynt sé hver sú fjárhæð var, sem undan var dregin af aðflutningsgjöldum. Hins vegar verður honum dæmd fangelsisrefsing eftir 2. mgr. 126. gr. fyrir að brjóta af ásetningi gegn því ákvæði. Sama á við um tilvik greind í stafliðum a og b í B lið II. kafla ákæru, er hann var sakfelldur fyrir sem hlutdeildarmaður í broti gegn 126. gr. tollalaga, en þau voru drýgð eftir gildistöku laga nr. 69/1996. Önnur hlutdeildarbrot ákærða voru framin áður en lög nr. 69/1996 öðluðust gildi. Eru þau talin í A lið II. kafla ákæru og staflið v í B lið II. kafla hennar. Samkvæmt 126. gr. tollalaga, eins og hún var þá orðuð, var heimilt að dæma manni sekt, þótt ekkert væri sannað um ávinning af broti. Verður ákærði því dæmdur til sektargreiðslu vegna þessara brota. Við ákvörðun á refsihæð ber að hafa í huga að brot ákærða gegn almennum hegningarlögum og tollalögum voru margendurtekin og stórfelld, svo og að bókhaldsbrot hans urðu til þess að ákærðu áttu auðveldara með að leyna brotum sínum og gera alla rannsókn málsins erfiðari en ella. Þegar brot ákærða Einars Jóhanns eru virt í heild og litið til ákvæða 70. gr. og 1. mgr. 77. gr. almennra hegningarlaga, svo og sakaferils hans, sem greint er frá í héraðsdómi, þykir refsing hans hæfilega ákveðin fangelsi í tvö ár. Til frádráttar refsivistinni komi gæsluvarðhald, eins og nánar segir í dómsorði. Þá þykir rétt að dæma hann til greiðslu sektar í ríkissjóð að fjárhæð 1.000.000 krónur. Verði sektin ekki greidd innan fjögurra vikna frá birtingu dómsins, komi þriggja mánaða fangelsi í hennar stað. X. Ákærði Ágúst er samkvæmt framansögðu sakfelldur fyrir endurtekin og stórfelld tollalagabrot. Þá er hann sakfelldur fyrir bókhaldsbrot, en um þau eiga við sömu sjónarmið og fram komu um bókhaldsbrot meðákærða, að öðru leyti en að þau brot hins síðarnefnda eru færri. Sextán tollalagabrot ákærða Ágústs voru framin áður en 126. gr. þeirra var breytt með lögum nr. 69/1996. Vegna þeirra verður honum gerð sekt, sem þykir hæfilega ákveðin 1.000.000 krónur. Verði sektin ekki greidd innan fjögurra vikna frá birtingu dómsins, komi þriggja mánaða fangelsi í hennar stað. Önnur tollalagabrot, sem ákærði var sakfelldur fyrir, eru tvö, framin í september og nóvember 1996, eftir að 126. gr. tollalaga hafði sætt áðurgreindum breytingum. Ekkert er vitað um hve mikið var dregið undan af aðflutningsgjöldum vegna tollalagabrotanna. Skortir því skilyrði til að dæma sektarrefsingu eftir 1. mgr. 126. gr. vegna brotanna tveggja. Ekki verður ákærði Ágúst heldur dæmdur til fangelsisrefsingar vegna þeirra, þar sem ásetningur er skilyrði slíkrar refsingar samkvæmt 2. mgr. 126. gr. Bókhaldsbrot ákærða Ágústs teljast meiri háttar í skilningi 2. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga og þykir hæfilegt að dæma hann til að sæta fangelsi í þrjá mánuði. Til frádráttar refsivistinni komi gæsluvarðhald, eins og nánar segir í dómsorði. Rétt er að fresta fullnustu refsingarinnar og falli hún niður að tveimur árum liðnum frá uppsögu þessa dóms, ef ákærði heldur almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað skulu vera óröskuð um annað en skyldu til greiðslu málsvarnarlauna skipaðs verjanda ákærða Ágústs, sem honum verður gert að greiða að fullu, svo og um annan sakarkostnað en málsvarnarlaun, sem honum verður gert að greiða óskipt með ákærða Einari Jóhanni. Ákærðu verða dæmdir til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, svo sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Ákærði Einar Jóhann Stefánsson sæti fangelsi í tvö ár. Til frádráttar refsivistinni komi gæsluvarðhald, sem ákærði sætti frá 30. september til 10. október 1997. Ákærði Einar Jóhann greiði 1.000.000 krónur í sekt í ríkissjóð innan fjögurra vikna frá birtingu þessa dóms, en sæti annars fangelsi í þrjá mánuði. Ákærði Ágúst Kristjánsson sæti fangelsi í þrjá mánuði. Til frádráttar refsivistinni komi gæsluvarðhald, sem ákærði sætti frá 30. september til 10. október 1997. Fresta skal fullnustu fangelsisrefsingarinnar og hún falla niður að liðnum tveimur árum frá uppsögu þessa dóms, ef ákærði heldur almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Ákærði Ágúst greiði 1.000.000 krónur í sekt í ríkissjóð innan fjögurra vikna frá birtingu þessa dóms, en sæti annars fangelsi í þrjá mánuði. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað skulu vera óröskuð um annað en málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða Ágústs, Páls Arnórs Pálssonar hæstaréttarlögmanns, sem ákærði Ágúst skal greiða að fullu, svo og um annan sakarkostnað en málsvarnarlaun, sem hann skal greiða óskipt með ákærða Einari Jóhanni. Ákærði Einar Jóhann greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Björgvins Þorsteinssonar hæstaréttarlögmanns, 200.000 krónur. Ákærði Ágúst greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Páls Arnórs Pálssonar hæstaréttarlögmanns, 200.000 krónur. Allan annan áfrýjunarkostnað málsins greiði ákærðu óskipt, þar með talin saksóknarlaun í ríkissjóð, 200.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Suðurlands 29. júní 1998. Ár 1998, mánudaginn 29. júní er í Héraðsdómi Suðurlands í málinu nr. S-20/1998: Ákæruvaldið gegn Ágústi Kristjánssyni og Jóhanni Stefánssyni kveðinn upp svohljóðandi dómur: I Mál þetta höfðaði Ríkislögreglustjóri með ákæru dags. 6. mars 1998 á hendur Ágústi Kristjánssyni, Öldugerði 13, Hvolsvelli, kt. 110261-5199 og Jóhanni Stefánssyni, Keilusíðu 12 C, Akureyri, kt. 060451-4199. Málið var dómtekið 8. júní sl. Sakargiftum er lýst í ákæru: „I. gegn ákærða Jóhanni Stefánssyni fyrir skjalafals og tollsvik. A. Ákærða er gefið að sök að hafa við tollafgreiðslu hjá sýslumanninum á Akureyri á notuðum bifreiðum sem hann keypti í Þýskalandi frá 23. október 1995 til 9. janúar 1996 og flutti inn til Íslands, notað falsaða vörureikninga, sem ákærði útbjó að öllu leyti á tilbúin reikningseyðublöð þýskra fyrirtækja, þar sem ákærði tilgreindi kaupverð hverrar bifreiðar lægra en það hafði verið og með því að aðflutningsgjöld voru á aðflutningsskýrslum, reiknuð á grundvelli þeirra fölsuðu og röngu gagna sem að framan greinir komist hjá greiðslu þeirra gjalda að hluta, svo sem rakið verður í hverju eftirgreindra tilvika fyrir sig: a) Við tollafgreiðslu nr. 1-960125-082003 notað vörureikning dagsettan 07.11.1995, þar sem kaupverð bifreiðarinnar, PI-898, Toyota Landcruiser, árgerð 1994 er tilgreint DM 27.580 og kaupandi Hjorleifur Gíslason, Longumyri 18, 600 Akureyri, í stað kaupverðs DM 50.000, samkvæmt réttum vörureikningi TREND OFF ROAD CENTER HAMBURG, dagsettum 23.10.1995. Með aðflutningsskýrslunni, dagsettri 05.01.1996, sem lögð var inn til tollafgreiðslu 10.01.1996, voru aðflutningsgjöld vangreidd sem nam kr 446.610 virðisaukaskatti og kr 781.242 vörugjaldi, samtals kr 1.227.852. b) Við tollafgreiðslu nr. 1-960110-104946 notað vörureikning dagsettan 11.12.1995, þar sem kaupverð bifreiðarinnar, RY-614, Toyota Landcruiser, árgerð 1994 er tilgreint DM 28.660 og kaupandi SS Byggir, Vidjulundi 600 Akureyri, í stað kaupverðs DM 41.869,57 samkvæmt réttum vörureikningi TREND OFF ROAD CENTER HAMBURG, dagsettum 30.11.1995. Með aðflutningsskýrslunni, dagsettri 05.01.1996, sem lögð var inn til tollafgreiðslu 10.01.1996, voru aðflutningsgjöld vangreidd sem nam kr 263.137 virðisaukaskatti og kr 460.279 vörugjaldi, samtals kr 723.434. c) Við tollafgreiðslu nr. 1-960124-102836 notað vörureikning dagsettan 23.10.1995, þar sem kaupverð bifreiðarinnar, BS-488, Nissan Patrol, árgerð 1991 er tilgreint DM 8.360 og kaupandi Heidar Bjarni Heidarsson, Sak, 601 Akureyri, í stað kaupverðs DM 16.521,74 samkvæmt réttum vörureikningi TREND OFF ROAD CENTER HAMBURG, dagsettum 23.10.1995. Með aðflutningsskýrslunni, dagsettri 23.01.1996, sem lögð var inn til tollafgreiðslu 23.01.1996, voru aðflutningsgjöld vangreidd sem nam kr 148.647 virðisaukaskatti og kr 227.521 vörugjaldi, samtals kr 376.168. d) Við tollafgreiðslu nr. 1-960223-100609 notað vörureikning dagsettan 16.01.1996, þar sem kaupverð bifreiðarinnar, DS-975, Nissan Patrol, árgerð 1994 er tilgreint DM 17.300 og kaupandi Thorarinn Ingvarsson, Munkthverarstraeti 600 Akureyri, í stað kaupverðs DM 32.900 samkvæmt réttum vörureikningi TREND OFF ROAD CENTER HAMBURG, dagsettum 09.01.1996. Með aðflutningsskýrslunni, dagsettri 21.02.1996, sem lögð var inn til tollafgreiðslu 22.02.1996, voru aðflutningsgjöld vangreidd sem nam kr 246.639 virðisaukaskatti og kr 287.625 vörugjaldi, samtals kr 534.264. Framanlýst háttsemi ákærða skv., stafliðum a-d, hafði í för með sér, að aðflutningsgjöld á grundvelli hinna röngu aðflutningsskýrslna og vörureikninga voru lægri en vera átti, og nam sá mismunur samtals kr 2.861.718. Brot ákærða Jóhanns telst varða við 1. mgr. 155. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940 og 2. mgr. sbr. 1. mgr. 126. gr. tollalaga nr. 55, 1987, sbr. a-lið 38. gr. laga nr. 69, 1996. B. Ákærða er gefið að sök að hafa við tollafgreiðslu hjá sýslumanninum á Selfossi í eftirgreindum þrem tilvikum, falsað vörureikninga um kaup á bifreiðunum, reikningana falsaði ákærði að öllu leyti sjálfur og lagði fram í þeim tilgangi að fá tollafgreiðslu: a) Við tollafgreiðslu nr. 1-970109-144814 notað vörureikning í nafni Heinrich Ninenkötter Brechte 8, 48493 Wettringen, óundirritaðan dagsettan 10.12.1996, þar sem kaupverð bifreiðarinnar, LZ-406, Nissan Patrol, árgerð 1993 er tilgreint DM 18.000 og kaupandi Saevar Haraldsson, Grenibyggd Mosfellesbae, í stað rétts vörureiknings frá Heinrich Ninenkötter Brechte 8, 48493 Wettringen dagsettan sama dag undirritaðan af Sævari Haraldssyn og ólæsilegri undirritun seljanda. b) Við tollafgreiðslu nr. 1-970207-145429 notað vörureikning í nafni Autohaus Kraus, óundirritaðan dagsettan 16.12.1996, þar sem kaupverð bifreiðarinnar, UA-418, Mersedes Benz, árgerð 1989 er tilgreint DM 11.000 og kaupandi Frjáls markaður, Ormsvöllum 7, 860 Hvolsvöllur, Ísland, í stað rétts vörureiknings frá B&K, Hildeshausen, í Þýskalandi. c) Við tollafgreiðslu nr. 1-970207-145429 notað vörureikning í nafni Mersedes Benz AG, óundirritaðan dagsettan 14.03.1997, þar sem kaupverð bifreiðarinnar, NM-661, Mersedes Benz, 220T, árgerð 1994 er tilgreint DM 24.348,80, í stað rétts vörureiknings frá B&K, Hildeshausen, í Þýskalandi. Brot ákærða Jóhanns telst varða við 1. mgr. 155. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940 og 1. mgr. 126. gr. tollalaga nr. 55, 1987, sbr. a-lið 38. gr. laga nr. 69, 1996. II. gegn ákærðu Jóhanni Stefánssyni og Ágústi Kristjánssyni fyrir skjalafals og tollsvik. A. Ákærðu er gefið að sök að hafa við tollafgreiðslu hjá sýslumanninum á Selfossi á notuðum bifreiðum sem ákærðu keyptu í Þýskalandi frá 1. febrúar til 15. maí 1996 og fluttu inn til Íslands og seldu hér á landi í nafni ákærða Ágústar Kristjánssonar í öllum tilvikum nema í neðangreindu tilviki nr. 16, merkt r), þar sem innflytjandi var Jón G. Gunnlaugsson, notað falsaða vörureikninga, sem ákærði Jóhann Stefánsson útbjó að öllu leyti sjálfur á tilbúin reikningseyðublöð hinna þýsku seljenda, þar sem ákærði tilgreindi kaupanda annan en raunverulega var og kaupverð hverrar bifreiðar lægra en það hafði verið og með því að aðflutningsgjöld voru á aðflutningsskýrslunum, sem áritaðar voru af ákærða Ágústi og lagðar fram í hans nafni, reiknuð á grundvelli þeirra fölsuðu og röngu gagna sem að framan greinir, komust ákærðu hjá greiðslu þeirra gjalda að hluta, svo sem rakið verður í hverju eftirgreindra tilvika fyrir sig: a) Við tollafgreiðslu nr. 1-960206-104736 notað vörureikning, dagsettan 16.01.1996, þar sem kaupverð bifreiðarinnar, PM-265, Nissan Patrol, árgerð 1994 er tilgreint DM 15.900 og kaupandi Ágúst Kristjánsson, Oldugerði 13, 860 Hvolsvelli/Island, í stað kaupverðs DM 26.086,96 þar sem kaupandi er Jóhann Stefánsson, Ármúla 29, Reykjavík, samkvæmt réttum reikningi seljanda TRENT OFF ROAD CENTER HAMBURG, Automobile Handels GmbH, Langenhorner Chaussee 109, Hamburg, dagsettum 09.01.1996. Með aðflutningsskýrslunni, dagsettri 01.02.1996, sem lögð var inn til tollafgreiðslu sama dag, voru aðflutningsgjöld vangreidd sem nam kr 184.066 virðisaukaskatti og kr 281.734 vörugjaldi, samtals kr 465.800. b) Við tollafgreiðslu nr. 1-960201-142458 notað vörureikning, dagsettan 16.01.1996, þar sem kaupverð bifreiðarinnar, RS-831, Nissan Patrol, árgerð 1994 er tilgreint DM 17.900 og kaupandi Ágúst Kristjánsson, Oldugerði 13, 860 Hvolsvelli/Island, í stað kaupverðs DM 32.956,52 þar sem kaupandi er Jóhann Stefánsson, Ármúla 29, Reykjavík, samkvæmt réttum reikningi seljanda TRENT OFF ROAD CENTER HAMBURG, Automobile Handels GmbH, Langenhorner Chaussee 109, Hamburg, dagsettum 09.01.1996. Með aðflutningsskýrslunni, dagsettri 01.02.1996, sem lögð var inn til tollafgreiðslu sama dag, voru aðflutningsgjöld vangreidd sem nam kr 272.053 virðisaukaskatti og kr 416.407 vörugjaldi, samtals kr 688.460. c) Við tollafgreiðslu nr. 1-960216-145426 notað vörureikning, dagsettan 23.01.1996, þar sem kaupverð bifreiðarinnar, BI-271, Toyota Landcruiser, árgerð 1995 er tilgreint DM 25.500 og kaupandi Ágúst Kristjánsson, Oldugerði 13, 860 Hvolsvelli/Island, í stað kaupverðs DM 46.956,52 þar sem kaupandi er Jóhann Stefánsson, Ármúla 29, Reykjavík, samkvæmt réttum reikningi seljanda TRENT OFF ROAD CENTER HAMBURG, Automobile Handels GmbH, Langenhorner Chaussee 109, Hamburg, dagsettum 18.01.1996. Með aðflutningsskýrslunni, dagsettri 15.02.1996, sem lögð var inn til tollafgreiðslu 16.02.1996, voru aðflutningsgjöld vangreidd sem nam kr 424.039 virðisaukaskatti og kr 741.759 vörugjaldi, samtals kr 1.165.798. d) Við tollafgreiðslu nr. 1-960223-130407 notað vörureikning, dagsettan 18.01.1996, þar sem kaupverð bifreiðarinnar, KG-321, Toyota Landcruiser, árgerð 1995 er tilgreint DM 28.590 og kaupandi Ágúst Kristjánsson, Oldugerði 13, 860 Hvolsvelli/Island, í stað kaupverðs DM 51.000 þar sem kaupandi er Jóhann Stefánsson, Ármúla 29, Reykjavík, samkvæmt réttum reikningi seljanda TRENT OFF ROAD CENTER HAMBURG, Automobile Handels GmbH, Langenhorner Chaussee 109, Hamburg, dagsettum 23.01.1996. Með aðflutningsskýrslunni, dagsettri 15.02.1996, sem lögð var inn til tollafgreiðslu 19.02.1996, voru aðflutningsgjöld vangreidd sem nam kr 442.883 virðisaukaskatti og kr 774.722 vörugjaldi, samtals kr 1.217.605. e) Við tollafgreiðslu nr. 1-960412-144112 notað vörureikning, dagsettan 18.01.1996, þar sem kaupverð bifreiðarinnar, DL-164, Nissan Terrano, árgerð 1993 er tilgreint DM 18.500 og kaupandi Ágúst Kristjánsson, Oldugerði 13, 860 Hvolsvelli/Island, í stað kaupverðs DM 26.078,26 þar sem kaupandi er Jóhann Stefánsson, Ármúla 29, Reykjavík, samkvæmt réttum reikningi seljanda TRENT OFF ROAD CENTER HAMBURG, Automobile Handels GmbH, Langenhorner Chaussee 109, Hamburg, dagsettum 05.02.1996. Með aðflutningsskýrslunni, dagsettri 15.02.1996, sem lögð var inn til tollafgreiðslu 19.02.1996, voru aðflutningsgjöld vangreidd sem nam kr 148.707 virðisaukaskatti og kr 260.128 vörugjaldi, samtals kr 408.835. f) Við tollafgreiðslu nr. 1-960327-135237 notað vörureikning, dagsettan 15.02.1996, þar sem kaupverð bifreiðarinnar, MF-121, Nissan Terrano, árgerð 1993 er tilgreint DM 14.800 og kaupandi Ágúst Kristjánsson, Oldugerði 13, 860 Hvolsvelli/Island, í stað kaupverðs DM 25.075 þar sem kaupandi er Jóhann Stefánsson, Ármúla 29, Reykjavík, samkvæmt réttum reikningi seljanda TRENT OFF ROAD CENTER HAMBURG, Automobile Handels GmbH, Langenhorner Chaussee 109, Hamburg, dagsettum 20.02.1996. Með aðflutningsskýrslunni, dagsettri 12.03.1996, sem lögð var inn til tollafgreiðslu 27.03.1996, voru aðfluttningsgjöld vangreidd sem nam kr 186.232 virðisaukaskatti og kr 285.049 vörugjaldi, samtals kr 471.281. g) Við tollafgreiðslu nr. 1-960318-142953 notað vörureikning, dagsettan 22.01.1996, þar sem kaupverð bifreiðarinnar, VY-825, Nissan Patrol, árgerð 1992 er tilgreint DM 14.650 og kaupandi Ágúst Kristjánsson, Oldugerði 13, 860 Hvolsvelli/Island, í stað kaupverðs DM 22.608,70 þar sem kaupandi er Jóhann Stefánsson, Ármúla 29, Reykjavík, samkvæmt réttum reikningi seljanda TRENT OFF ROAD CENTER HAMBURG, Automobile Handels GmbH, Langenhorner Chaussee 109, Hamburg, dagsettum 09.02.1996. Með aðflutningsskýrslunni, dagsettri 12.03.1996, sem lögð var inn til tollafgreiðslu 18.03.1996, voru aðflutningsgjöld vangreidd sem nam kr 144.249 virðisaukaskatti og kr 220.789 vörugjaldi, samtals kr 365.038. h) Við tollafgreiðslu nr. 1-960319-150313 notað vörureikning, dagsettan 19.02.1996, þar sem kaupverð bifreiðarinnar, NT-174, Toyota 4Runner, árgerð 1995 er tilgreint DM 17.900 og kaupandi Ágúst Kristjánsson, Oldugerði 13, 860 Hvolsvelli/Island, í stað kaupverðs DM 40.869,56 þar sem kaupandi er Jóhann Stefánsson, Ármúla 29, Reykjavík, samkvæmt réttum reikningi seljanda TRENT OFF ROAD CENTER HAMBURG, Automobile Handels GmbH, Langenhorner Chaussee 109, Hamburg, dagsettum 24.02.1996. Með aðflutningsskýrslunni, dagsettri 18.03.1996, sem lögð var inn til tollafgreiðslu 19.03.1996, voru aðflutningsgjöld vangreidd sem nam kr 416.318 virðisaukaskatti og kr 637.221 vörugjaldi, samtals kr 1.053.539. i) Við tollafgreiðslu nr. 1-960403-133134 notað vörureikning, dagsettan 17.02.1996, þar sem kaupverð bifreiðarinnar, TF-862, Nissan Patrol, árgerð 1993 er tilgreint DM 16.200 og kaupandi Ágúst Kristjánsson, Oldugerði 13, 860 Hvolsvelli/Island, í stað kaupverðs DM 30.447,83 þar sem kaupandi er Jóhann Stefánsson, Ármúla 29, Reykjavík, samkvæmt réttum reikningi seljanda TRENT OFF ROAD CENTER HAMBURG, Automobile Handels GmbH, Langenhorner Chaussee 109, Hamburg, dagsettum 24.02.1996. Með aðflutningsskýrslunni, dagsettri 18.03.1996, sem lögð var inn til tollafgreiðslu 03.04.1996, voru aðflutningsgjöld vangreidd sem nam kr 255.618 virðisaukaskatti og kr 391.251 vörugjaldi, samtals kr 646.869. j) Við tollafgreiðslu nr. 1-960327-135225 notað vörureikning, dagsettan 17.02.1996, þar sem kaupverð bifreiðarinnar, YY-243, Nissan Patrol, árgerð 1994 er tilgreint DM 15.860 og kaupandi Ágúst Kristjánsson, Oldugerði 13, 860 Hvolsvelli/Island, í stað kaupverðs DM 26.000 þar sem kaupandi er Jóhann Stefánsson, Ármúla 29, Reykjavík, samkvæmt réttum reikningi seljanda TRENT OFF ROAD CENTER HAMBURG, Automobile Handels GmbH, Langenhorner Chaussee 109, Hamburg, dagsettum 24.02.1996. Með aðflutningsskýrslunni, dagsettri 18.03.1996, sem lögð var inn til tollafgreiðslu 27.03.1996, voru aðflutningsgjöld vangreidd sem nam kr 201.015 virðisaukaskatti og kr 351.629 vörugjaldi, samtals kr 552.644. k) Við tollafgreiðslu nr. 1-960319-150236 notað vörureikning, dagsettan 17.02.1996, þar sem kaupverð bifreiðarinnar, JY-453, Toyota Landcruiser, árgerð 1993 er tilgreint DM 22.600 og kaupandi Ágúst Kristjánsson, Oldugerði 13, 860 Hvolsvelli/Island, í stað kaupverðs DM 29.500 þar sem kaupandi er Jóhann Stefánsson, Ármúla 29, Reykjavík, samkvæmt réttum reikningi seljanda TRENT OFF ROAD CENTER HAMBURG, Automobile Handels GmbH, Langenhorner Chaussee 109, Hamburg, dagsettum 26.02.1996. Með aðflutningsskýrslunni, dagsettri 18.03.1996, sem lögð var inn til tollafgreiðslu 19.03.1996, voru aðflutningsgjöld vangreidd sem nam kr 136.785 virðisaukaskatti og kr 239.275 vörugjaldi, samtals kr 376.060. l) Við tollafgreiðslu nr. 1-960403-133142 notað vörureikning, dagsettan 18.02.1996, þar sem kaupverð bifreiðarinnar, PU-343, Toyota Landcruiser, árgerð 1993 er tilgreint DM 26.680 og kaupandi Ágúst Kristjánsson, Oldugerði 13, 860 Hvolsvelli/Island, í stað kaupverðs DM 50.000 þar sem kaupandi er Jóhann Stefánsson, Ármúla 29, Reykjavík, samkvæmt réttum reikningi seljanda TRENT OFF ROAD CENTER HAMBURG, Automobile Handels GmbH, Langenhorner Chaussee 109, Hamburg, dagsettum 24.02.1996. Með aðflutningsskýrslunni, dagsettri 18.03.1996, sem lögð var inn til tollafgreiðslu 03.04.1996, voru aðflutningsgjöld vangreidd sem nam kr 457.603 virðisaukaskatti og kr 800.472 vörugjaldi, samtals kr 1.258.075. m) Við tollafgreiðslu nr. 1-960503-142404 notað vörureikning, dagsettan 10.03.1996, þar sem kaupverð bifreiðarinnar, MM-933, Toyota Landcrusier, árgerð 1993 er tilgreint DM 22.660 og kaupandi Ágúst Kristjánsson, Oldugerði 13, 860 Hvolsvelli/Island, í stað kaupverðs DM 40.000 þar sem kaupandi er Jóhann Stefánsson, Ármúla 29, Reykjavík, samkvæmt réttum reikningi seljanda TRENT OFF ROAD CENTER HAMBURG, Automobile Handels GmbH, Langenhorner Chaussee 109, Hamburg, dagsettum 08.03.1996. Með aðflutningsskýrslunni, dagsettri 18.04.1996, sem lögð var inn til tollafgreiðslu 29.04.1996, voru aðflutningsgjöld vangreidd sem nam kr 334.799 virðisaukaskatti og kr 585.654 vörugjaldi, samtals kr 920.453. n) Við tollafgreiðslu nr. 1-960419-144038 notað vörureikning, dagsettan 16.03.1996, þar sem kaupverð bifreiðarinnar, OK-562, Nissan Patrol, árgerð 1992 er tilgreint DM 13.200 og kaupandi Ágúst Kristjánsson, Oldugerði 13, 860 Hvolsvelli/Island, í stað kaupverðs DM 26.956 þar sem kaupandi er Jóhann Stefánsson, Ármúla 29, Reykjavík, samkvæmt réttum reikningi seljanda TRENT OFF ROAD CENTER HAMBURG, Automobile Handels GmbH, Langenhorner Chaussee 109, Hamburg, dagsettum 16.03.1996. Með aðflutningsskýrslunni, dagsettri 18.04.1996, sem lögð var inn til tollafgreiðslu 19.04.1996, voru aðflutningsgjöld vangreidd sem nam kr 269.931 virðisaukaskatti og kr 472.183 vörugjaldi, samtals kr 742.114. o) Við tollafgreiðslu nr. 1-960423-141114 notað vörureikning, dagsettan 16.03.1996, þar sem kaupverð bifreiðarinnar, LV-201, Toyota 4Runner, árgerð 1994 er tilgreint DM 15.760 og kaupandi Ágúst Kristjánsson, Oldugerði 13, 860 Hvolsvelli/Island, í stað kaupverðs DM 31.304 þar sem kaupandi er Jóhann Stefánsson, Ármúla 29, Reykjavík, samkvæmt réttum reikningi seljanda TRENT OFF ROAD CENTER HAMBURG, Automobile Handels GmbH, Langenhorner Chaussee 109, Hamburg, dagsettum 16.03.1996. Með aðflutningsskýrslunni, dagsettri 18.04.1996, sem lögð var inn til tollafgreiðslu 23.04.1996, voru aðflutningsgjöld vangreidd sem nam kr 278.872 virðisaukaskatti og kr 426.845 vörugjaldi, samtals kr 705.717. r) Við tollafgreiðslu nr. 1-960412-144128 notað vörureikning, dagsettan 10.03.1996, þar sem kaupverð bifreiðarinnar, DD-234, Toyota Landcrusier, árgerð 1988 er tilgreint DM 10.260,87 og kaupandi Jón G. Gunnlaugsson, Brekkukoti, Bessastaðahreppur, í stað kaupverðs DM 17.391 þar sem kaupandi er Jóhann Stefánsson, Ármúla 29, Reykjavík, samkvæmt réttum reikningi seljanda TRENT OFF ROAD CENTER HAMBURG, Automobile Handels GmbH, Langenhorner Chaussee 109, Hamburg, dagsettum 16.03.1996. Með aðflutningsskýrslunni, dagsettri 11.04.1996, sem lögð var inn til tollafgreiðslu 12.04.1996, voru aðflutningsgjöld vangreidd sem nam kr 139.913 virðisaukaskatti og kr 244.745 vörugjaldi, samtals kr 384.658. s) Við tollafgreiðslu nr. 1-960515-150544 notað vörureikning, dagsettan 30.04.1996, þar sem kaupverð bifreiðarinnar, KL-691, Toyota 4Runner, árgerð 1994 er tilgreint DM 17.200 og kaupandi Ágúst Kristjánsson, Oldugerði 13, 860 Hvolsvelli/Island, í stað kaupverðs DM 31.304,35 þar sem kaupandi er Jóhann Stefánsson, Ármúla 29, Reykjavík, samkvæmt réttum reikningi seljanda TRENT OFF ROAD CENTER HAMBURG, Automobile Handels GmbH, Langenhorner Chaussee 109, Hamburg, dagsettum 17.04.1996. Með aðflutningsskýrslunni, dagsettri 15.05.1996, sem lögð var inn til tollafgreiðslu 15.05.1996, voru aðflutningsgjöld vangreidd sem nam kr 248.983 virðisaukaskatti og kr 381.097 vörugjaldi, samtals kr 630.080. B. Ákærðu er gefið að sök að hafa við tollafgreiðslu á notuðum bifreiðum, sem keyptar voru í Þýskalandi og fluttar inn til Íslands frá september 1996 til og með september 1997 og seldar hér á landi í nafni einkahlutafélags ákærðu Frjáls markaðar, kt. 690596-2299, sem ákærði Ágúst Kristjánsson var framkvæmdastjóri og ákærði Jóhann Stefánsson stjórnarformaður og starfsmaður og báðir prókúruhafar fyrir, notað falsaða vörureikninga, sem ákærði Jóhann Stefánsson hafði að öllu leyti sjálfur útbúið á tilbúin reikningseyðublöð, þar sem ákærði tilgreindi kaupverð hverrar bifreiðar lægra en það hafði verið og í nokkrum tilvikum, sem nánar er skýrt, seljanda og kaupanda aðra en raunverulega var og með því að aðflutningsgjöld voru á aðflutningsskýrslunum, sem lagðar voru fram í nafni Frjáls markaðar ehf., reiknuð á grundvelli þeirra fölsuðu og röngu gagna sem að framan greinir, komust ákærðu hjá greiðslu þeirra gjalda að hluta, svo sem rakið verður í hverju eftirgreindra tilvika fyrir sig: a) Við tollafgreiðslu nr. 1-960905-145814 notað vörureikning, dagsettan 03.04.1996, þar sem kaupverð bifreiðarinnar, BJ-851, Mercdes Benz, 250GD, árgerð 1989 er tilgreint DM 9.800 og kaupandi Frjáls markaður ehf., Öldugerði 13, 860 Hvolsvelli/Island, í stað kaupverðs DM 19.565,22 þar sem kaupandi er Jóhann Stefánsson, Ármúla 29, Reykjavík, samkvæmt réttum reikningi seljanda TRENT OFF ROAD CENTER HAMBURG, Automobile Handels GmbH, Langenhorner Chaussee 109, Hamburg, dagsettum 09.04.1996. Með aðflutningsskýrslunni, dagsettri 04.09.1996, sem lögð var inn til tollafgreiðslu 05.09.1996, voru aðflutningsgjöld vangreidd sem nam kr 153.297 virðisaukaskatti og kr 178.772 vörugjaldi, samtals kr 332.069. b) Við tollafgreiðslu nr. 1-961126-142119 notað vörureikning, dagsettan 22.08.1996, þar sem kaupverð bifreiðarinnar, YG-980, Nissan Patrol, árgerð 1992 er tilgreint DM 13.650 og kaupandi Frjáls markaður ehf., Öldugerði 13, 860 Hvolsvelli/Island, í stað kaupverðs DM 34.000 þar sem kaupandi er Frjáls markaður, samkvæmt réttum reikningi seljanda AUTOHAUS SCHÖNBUCH GmbH, 71083 Herrenberg, dagsettum 22.08.1996. Með aðflutningsskýrslunni, dagsettri 26.11.1996, sem lögð var inn til tollafgreiðslu 26.11.1996, voru aðflutningsgjöld vangreidd sem nam kr 312.980 virðisaukaskatti og kr 364.991 vörugjaldi, samtals kr 677.971. c) Við tollafgreiðslu nr. 1-961212-133240 notað vörureikning frá Mercedes Benz, Möhrle, dagsettan 19.11.1996, þar sem kaupverð bifreiðarinnar, BO-756, Toyota Landcruiser, árgerð 1992 er tilgreint DM 18.960 og kaupandi Frjáls markaður ehf., Öldugerði 13, 860 Hvolsvelli/Island, í stað DM 26.000, samkvæmt reikningi seljanda Mercedes Benz, Möhrle, þar sem kaupandi var Jóhann Stefánsson, samkvæmt játningu ákærða Jóhanns. Með aðflutningsskýrslunni, dagsettri 11.12.1996, sem lögð var inn til tollafgreiðslu 12.12.1996, voru aðflutningsgjöld vangreidd sem nam kr 126.564 virðisaukaskatti og kr 203.504 vörugjaldi, samtals kr 330.068. d) Við tollafgreiðslu nr. 1-970109-144803 notað vörureikning með nafni seljanda AUTOHAUS ENTERMANN, GmbH, Dornieerstrabe 8 73730 Esslingen, dagsettan 13.11.1996, þar sem kaupverð bifreiðarinnar, ZV-429, Nissan Patrol, árgerð 1994 er tilgreint DM 18.960 og kaupandi Frjáls markaður ehf., Öldugerði 13, 860 Hvolsvelli/Island, í stað kaupverðs DM 34.780, þar sem kaupandi er Frjáls Markaður Öldugerði 13, Hvolsvöllur samkvæmt réttum reikningi seljanda AUTO-LEHMACHER, 58553 Halver 2, Am Hägelchen 10, dagsettum 09.10.1996. Með aðflutningsskýrslunni, dagsettri 16.12.1996, sem lögð var inn til tollafgreiðslu 03.01.1997, voru aðflutningsgjöld vangreidd sem nam kr 281.669 virðisaukaskatti og kr 452.900 vörugjaldi, samtals kr 734.569. e) Við tollafgreiðslu nr. 1-970416-132050 notað vörureikning, dagsettan 30.01.1997, þar sem kaupverð bifreiðarinnar, ZY-712, Toyota Landcruiser, árgerð 1992 er tilgreint DM 22.100 og kaupandi Frjáls markaður ehf., Öldugerði 13, 860 Hvolsvelli/Island, í stað kaupverðs DM 37.500, þar sem kaupandi er Frjáls Markaður Öldugerði 13, Hvolsvöllur samkvæmt réttum reikningi seljanda AUTO-Haus, Schiller, Grossberg- Regensburger, dagsettum 30.01.1997. Með aðflutningsskýrslunni, dagsettri 11.04.1997, sem lögð var inn til tollafgreiðslu 16.04.1997, voru aðflutningsgjöld vangreidd sem nam kr 267.841 virðisaukaskatti og kr 430.666 vörugjaldi, samtals kr 698.507. f) Við tollafgreiðslu nr. 1-970416-115216 notað vörureikning dagsettan 04.03.1997, þar sem kaupverð bifreiðarinnar, RF-121, Nissan Patrol, árgerð 1991 er tilgreint DM 14.100 og kaupandi Frjáls markaður ehf., Öldugerði 13, 860 Hvolsvelli/Island, í stað kaupverðs DM 30.000, samkvæmt vörureikningi Autohaus Krauss til B&K. GmbH sem dagsettur er 17.01.1997 sem seldi Jóhanni Stefánssyni bifreiðina í framhaldi. Með aðflutningsskýrslunni, dagsettri 11.04.1997, sem lögð var inn til tollafgreiðslu 16.04.1997, voru aðflutningsgjöld vangreidd sem nam kr 234.638 virðisaukaskatti og kr 273.630 vörugjaldi, samtals kr 508.268. g) Við tollafgreiðslu nr. 1-970512-150102 notað vörureikning, dagsettan 15.04.1997, þar sem kaupverð bifreiðarinnar, TL-584, Grand Cherokee Laredo, árgerð 1994 er tilgreint DM 23.000, í stað kaupverðs DM 29.500, þar sem kaupandi er Frjáls Markaður Öldugerði 13, Hvolsvöllur samkvæmt réttum reikningi seljanda B&K GmbH, dagsettum 15.04.1997. Með aðflutningsskýrslunni, dagsettri 07.05.1997, sem lögð var inn til tollafgreiðslu 09.05.1997, voru aðflutningsgjöld vangreidd sem nam kr 111.147 virðisaukaskatti og kr 178.714 vörugjaldi, samtals kr 289.861. h) Við tollafgreiðslu nr. 1-970521-150441 notað vörureikning, dagsettan 15.04.1997, þar sem kaupverð bifreiðarinnar, YL-721, Nissan Patrol, árgerð 1991 er tilgreint DM 13.260, í stað kaupverðs DM 14.500, þar sem kaupandi er Frjáls Markaður Öldugerði 13, Hvolsvöllur samkvæmt réttum reikningi seljanda B&K GmbH, dagsettum 17.04.1997. Með aðflutningsskýrslunni, dagsettri 16.05.1997, sem lögð var inn til tollafgreiðslu 21.05.1997, voru aðflutningsgjöld vangreidd sem nam kr 17.991 virðisaukaskatti og kr 20.980 vörugjaldi, samtals kr 38.971. i) Við tollafgreiðslu nr. 1-970527-131136 notað vörureikning með nafni B&K GmbH, dagsettan 28.04.1997, þar sem kaupverð bifreiðarinnar, RS-115, Toyota Landcruiser, árgerð 1993 er tilgreint DM 25.300, í stað kaupverðs DM 42.608,70 þar sem kaupandi er Frjáls Markaður Öldugerði 13, Hvolsvöllur samkvæmt réttum reikningi seljanda AUTOHAUS VOGEL GmbH, 7300 Esslingen-Zell, Hauptstrasse 24-34, dagsettum 28.04.1997. Með aðflutningsskýrslunni, dagsettri 27.05.1997, sem lögð var inn til tollafgreiðslu 27.05.1997, voru aðflutningsgjöld vangreidd sem nam kr 295.970 virðisaukaskatti og kr 475.895 vörugjaldi, samtals kr 771.865. j) Við tollafgreiðslu nr. 1-970530-113503 notað vörureikning dagsettan 20.04.1997, þar sem kaupverð bifreiðarinnar, ST-842, Toyota Landcruiser, árgerð 1993 er tilgreint DM 25.000, í stað kaupverðs DM 49.565,22 þar sem kaupandi er Frjáls Markaður Öldugerði 13, Hvolsvöllur samkvæmt réttum reikningi seljanda AUTOHAUS VOGEL GmbH, 7300 Esslingen-Zell, Hauptstrasse 24-34, dagsettum 28.04.1997. Með aðflutningsskýrslunni, dagsettri 29.05.1997, sem lögð var inn til tollafgreiðslu 30.05.1997, voru aðflutningsgjöld vangreidd sem nam kr 420.054 virðisaukaskatti og kr 675.411 vörugjaldi, samtals kr 1.095.465. k) Við tollafgreiðslu nr. 1-970730-145639 notað vörureikning með nafni B&K GmbH, dagsettan 17.07.1997, þar sem kaupverð bifreiðarinnar, KZ-478, Toyota Landcruiser, árgerð 1994 er tilgreint DM 24.900, í stað kaupverðs DM 45.200 samkvæmt bankaábyrgð Sparisjóðs Hafnarfjarðar sem Guðlaugs Birnis Ásgeirssonar, kt. 020267-3649, opnaði vegna kaupa á bifreiðinn hjá þýska seljandanum. Með aðflutningsskýrslunni, dagsettri 17.07.1997, sem lögð var inn til tollafgreiðslu 18.07.1997, voru aðflutningsgjöld vangreidd sem nam kr 339.420 virðisaukaskatti og kr 545.759 vörugjaldi, samtals kr 885.179. l) Við tollafgreiðslu nr. 1-970725-140713 notað vörureikning, dagsettan 01.07.1997, þar sem kaupverð bifreiðarinnar, KM-350, Toyota Landcruiser, árgerð 1992 er tilgreint DM 18.990, í stað kaupverðs DM 28.100 þar sem kaupandi er Frjáls Markaður Öldugerði 13, Hvolsvöllur samkvæmt réttum reikningi seljanda JRC Jung import export GmbH, 66663 Merzeng Losheimer Strasse 46-50, Germany, dagsettum 11.06.1997. Með aðflutningsskýrslunni, dagsettri 17.07.1997, sem lögð var inn til tollafgreiðslu 21.07.1997, voru aðflutningsgjöld vangreidd sem nam kr 152.320 virðisaukaskatti og kr 244.918 vörugjaldi, samtals kr 397.238. m) Við tollafgreiðslu nr. 1-970721-152554 notað vörureikning dagsettan 01.07.1997, þar sem kaupverð bifreiðarinnar, KH-538, Nissan Patrol, árgerð 1993 er tilgreint DM 15.980, í stað kaupverðs DM 30.000 þar sem kaupandi er Frjáls Markaður samkvæmt réttum reikningi seljanda JRC Jung import export GmbH, 66663 Merzeng Losheimer Strasse 46-50, Germany, dagsettum 11.06.1997. Með aðflutningsskýrslunni, dagsettri 17.07.1997, sem lögð var inn til tollafgreiðslu 21.07.1997, voru aðflutningsgjöld vangreidd sem nam kr 198.900 virðisaukaskatti og kr 231.953 vörugjaldi, samtals kr 430.853. n) Við tollafgreiðslu nr. 1-970725-140658 notað vörureikning dagsettan 01.07.1997, þar sem kaupverð bifreiðarinnar, DT-847, Nissan Patrol, árgerð 1993 er tilgreint DM 15.560, í stað kaupverðs DM 30.400 þar sem kaupandi er Frjáls Markaður samkvæmt réttum reikningi seljanda JRC Jung import export GmbH, 66663 Merzeng Losheimer Strasse 46-50, Germany, dagsettum 11.06.1997. Með aðflutningsskýrslunni, dagsettri 17.07.1997, sem lögð var inn til tollafgreiðslu 21.07.1997, voru aðflutningsgjöld vangreidd sem nam kr 210.532 virðisaukaskatti og kr 245.519 vörugjaldi, samtals kr 456.051. o) Við tollafgreiðslu nr. 2-970725-100233 notað vörureikning dagsettan 01.07.1997, þar sem kaupverð bifreiðarinnar, BH-388, Landrover Discovery, árgerð 1993 er tilgreint DM 15.660, í stað kaupverðs DM 26.000 frá seljanda JRC Jung import export GmbH, 66663 Merzeng Losheimer Strasse 46-50, Germany. Með aðflutningsskýrslunni, dagsettri 17.07.1997, sem lögð var inn til tollafgreiðslu 22.07.1997, voru aðflutningsgjöld vangreidd sem nam kr 146.692 virðisaukaskatti og kr 171.070 vörugjaldi, samtals kr 317.762. r) Við tollafgreiðslu nr. 1-970721-150434 notað vörureikning með nafni seljanda B&K GmbH, Hans-Klemn Str. 4, 71157 Hildrizhausen, dagsettan 08.07.1997, þar sem kaupverð bifreiðarinnar, PO-427, Toyota Landcruiser, árgerð 1993 er tilgreint DM 21.900 og kaupandi Frjáls markaður ehf., Öldugerði 13, 860 Hvolsvelli/Island, í stað kaupverðs DM 33.500, þar sem kaupandi er Óli Fjalar Böðvarsson, Suðurengi 18, 800 Selfoss, samkvæmt réttum reikningi seljanda N.C. Automobile Hauptatrafle 93 70771 L-Echterdingen, dagsettum 08.07.1997. Með aðflutningsskýrslunni, dagsettri 21.07.1997, sem lögð var inn til tollafgreiðslu 21.07.1997, voru aðflutningsgjöld vangreidd sem nam kr 193.954 virðisaukaskatti og kr 311.863 vörugjaldi, samtals kr 505.817. s) Við tollafgreiðslu nr. 1-970729-13292 notað vörureikning með nafni seljanda B&K GmbH, Hans-Klemn Str. 4 71157 Hildrizhausen, dagsettan 14.07.1997, þar sem kaupverð bifreiðarinnar, JR-906, Toyota Landcruiser, árgerð 1994 er tilgreint DM 23.900 og kaupandi Frjáls markaður ehf., Öldugerði 13, 860 Hvolsvelli/Island, í stað kaupverðs DM 50.869,57 þar sem kaupandi er Frjáls Markaður Öldugerði 13, Hvolsvöllur samkvæmt réttum reikningi seljanda IDEAL Autovermietung, Endrich GmbH, Brückenstz 5 97828 Markcheidenfelt, dagsettum 18.02.1997. Með aðflutningsskýrslunni, dagsettri 29.07.1997, sem lögð var inn til tollafgreiðslu 29.07.1997, voru aðflutningsgjöld vangreidd sem nam kr 450.936 virðisaukaskatti og kr 725.067 vörugjaldi, samtals kr 1.176.003. t) Við tollafgreiðslu nr. 1-970729-132952 notað vörureikning dagsettan 14.07.1997, þar sem kaupverð bifreiðarinnar, IR-036, Toyota Landcruiser, árgerð 1996 er tilgreint DM 30.900 og kaupandi Frjáls markaður ehf., Öldugerði 13, 860 Hvolsvelli/Island, í stað kaupverðs DM 61.500, samkvæmt bankaábyrgð Sparisjóðs Hafnarfjarðar sem opnuð var vegna kaupa á bifreiðinni í Þýskalandi af B&K GmbH. Með aðflutningsskýrslunni, dagsettri 29.07.1996, sem lögð var inn til tollafgreiðslu 29.07.1997, voru aðflutningsgjöld vangreidd sem nam kr 511.637 virðisaukaskatti og kr 822.670 vörugjaldi, samtals kr 1.334.307. u) Við tollafgreiðslu nr. 1-970801-120149 notað vörureikning með nafni JRC Jung import export GmbH, 66663 Merzeng Losheimer Strasse 46-50, Germany sem seljanda, dagsettan 07.07.1997, þar sem kaupverð bifreiðarinnar, TD-326, Toyota Landcruiser, árgerð 1992, er tilgreint DM 18.600 og kaupandi Frjáls markaður ehf., Öldugerði 13, 860 Hvolsvelli/Island, í stað kaupverðs DM 32.000, þar sem kaupandi er Bragi Sverrisson, Sílatjörn 10, 800 Selfoss-island, samkvæmt réttum reikningi seljanda Mercedes-Automobile A.Horrer, Speiberweg 11 D-71032 Böblingen, dagsettum 09.07.1997. Með aðflutningsskýrslunni, dagsettri 31.07.1997, sem lögð var inn til tollafgreiðslu 01.08.1997, voru aðflutningsgjöld vangreidd sem nam kr 216.425 virðisaukaskatti og kr 347.994 vörugjaldi, samtals kr 564.419. ú) Við tollafgreiðslu nr. 1-970829-161942 notað vörureikning dagsettan 21.07.1997, þar sem seljandi er B&K GmbH, og kaupverð bifreiðarinnar, NY-529, Toyota Landcruiser, árgerð 1994 er tilgreint DM 23.680 og kaupandi Frjáls markaður ehf., Öldugerði 13, 860 Hvolsvelli/Island, í stað kaupverðs DM 50.000, samkvæmt réttum reikningi B&K GmbH, og kaupandi Hamragarðar ehf., Öldugerði 13, 850, Hella, dagsettum 04.08.1997. Með aðflutningsskýrslunni, dagsettri 20.08.1997, sem lögð var inn til tollafgreiðslu 29.08.1997, voru aðflutningsgjöld vangreidd sem nam kr 425.098 virðisaukaskatti og kr 683.522 vörugjaldi, samtals kr 1.108.620. v) Við tollafgreiðslu nr. 1-970514-142803 notað vörureikning dagsettan 10.04.1996, þar sem kaupverð bifreiðarinnar, UO-191, BMW, 318IA, árgerð 1993 er tilgreint DM 12.627 og kaupandi Magnus Kristjansson, Geitalandi 6, 850 Hella Island og seljandi AUTOHAUS-KRAUS, GmbH, 78005 Villingen-Schwenningen, í stað kaupverðs DM 24.000, samkvæmt réttum reikningi Trend off road center Hamburg, dagsettum 09.04.1996, þar sem kaupandi er Jóhann Stefánsson, Ármúla 29, 108 Reykjavík Ísland. Með aðflutningsskýrslunni, dagsettri 14.05.1995, sem lögð var inn til tollafgreiðslu 14.05.1996, voru aðflutningsgjöld vangreidd sem nam kr 201.111 virðisaukaskatti og kr 234.532 vörugjaldi, samtals kr 435.643. y) Við tollafgreiðslu nr. 1-971001-115919 notað vörureikning dagsettan 08.07.1997, þar sem kaupverð bifreiðarinnar, KG-776, Nissan Patrol, árgerð 1993 er tilgreint DM 15.900 og kaupandi Herren Slava Davidsdóttir, Sílatjörn 10, 800 Selfoss/ Island, í stað kaupverðs DM 32.000, samkvæmt réttum reikningi Autohaus Marktanner, Wolv-Hirth Strasse 29, 71034 Böblingen, dagsettum.08.07.1997, þar sem kaupandi er Herren Slava Davidsdóttir, Sílatjörn 10, 800 Selfoss/Island. Með aðflutningsskýrslunni, dagsettri 24.09.1997, sem lögð var inn til tollafgreiðslu 30.09.1997, voru aðflutningsgjöld vangreidd sem nam kr 228.690 virðisaukaskatti og kr 266.694 vörugjaldi, samtals kr 495.384. Framanlýst háttsemi ákærðu skv. lið A. stafliðum a-s og lið B. stafliðum a-y., hafði í för með sér, að aðflutningsgjöld á grundvelli hinna röngu aðflutningsskýrslna og vörureikninga voru lægri en vera átti, og nam sá mismunur skv. lið A. kr 12.053.026 og skv. lið B. kr 13.584.890 eða samtals kr 25.637.916. Teljast brot ákærðu Jóhanns og Ágústar skv. lið A. og B. varða við 1. mgr., 155. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940 og 2. mgr. sbr. 1. mgr. 126. gr. tollalaga nr. 55, 1987, sbr. a-lið 38. gr. laga nr. 69, 1996. C. Ákærða Jóhanni er gefið að sök að hafa blekkt starfsmenn Samskipa hf., í vöruafgreiðslu félagsins á Selfossi til þess að afhenda 5 bifreiðar eftir tollafgreiðslu samkvæmt stafliðum h, k, l, m og n í lið B. kafla II., án þess að kaupverð þeirra hafi verið greitt og án heimildar frá seljendum með því að falsa á farmbréf Samskipa yfirlýsingu Íslandsbanka um að bifreiðarnar megi afhenda á ábyrgð bankans, jafnframt því að framvísa í tilviki undir staflið l, skaðleysisyfirlýsingu seljanda JRC, Jung Import Export GmbH til Samskipa um afhendingu tiltekinnar bifreiðar og með því gert Samskip hf., sem farmflytjanda ábyrgan fyrir greiðslu kaupverðs til seljanda. Telst brot ákærða Jóhanns varða við 1. mgr. 155. gr. og 248. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940. III. Ákærðu Ágústi Kristjánssyni og Jóhanni Stefánssyni er gefið að sök að hafa látið undir höfuð leggjast að halda til haga fylgiskjölum og bókhaldsgögnum og að færa ekki tilskilið bókhald um viðskipti og starfsemi vegna kaupa notaðra bifreiða frá Þýskalandi, innflutnings þeirra og sölu á Íslandi, sem þeir stóðu að saman og ráku í nafni Ágústar Kristjánssonar á tímabilinu frá og með febrúar til og með maí 1996 og á vegum einkahlutafélagsins Frjáls markaðar, kt. 690596-2299, sem ákærði Ágúst var framkvæmdastjóri fyrir og ákærði Jóhann stjórnarformaður og starfsmaður hjá, frá stofnun þess 18. maí 1996 til lok september 1997. Teljast brot ákærðu Jóhanns og Ágústar varða við 36. gr. sbr. 1. og 2. tölulið 1. mgr. 37. gr. laga nr. 145, 1994, um bókhald, sbr. a- og b-liði 1. gr. laga nr. 37, 1995 um breytingu á þeim lögum, sbr. 2. mgr. 262. gr., almennra hegningarlaga, nr. 19, 1940, sbr. 1. gr. laga nr. 35, 1995 um breytingu á þeim lögum. Þess er krafist að ákærðu verði dæmdir til refsingar lögum samkvæmt. Bótakrafa. Ríkistollstjóri krefst þess fyrir hönd ríkissjóðs, að ákærðu verði dæmdir til greiðslu aðflutningsgjalda samtals að fjárhæð kr. 28.499.632,-, auk dráttarvaxta frá tollafgreiðsludegi samkvæmt vaxtalögum nr. 25, 1987, með síðari breytingum, sbr, 2. og 3. mgr. 108. gr. tollalaga nr. 55, 1987, og öðrum kostnaði sem kann að leiða af innheimtu kröfunnar." II Eins og fram kemur í ákæru varðar málið innflutning talsvert margra bifreiða til landsins frá Þýskalandi og eru meint brot talin framin við innflutning og tollafgreiðslu þeirra hér. Má skipta því í þrjá þætti: Aðalatriði málsins er framlagning „falsaðra reikninga” og tollskýrslu sem útfyllt er í samræmi við þá til tollyfirvalda, til að gefa þeim upp annað og lægra verð en í raun bar að greiða fyrir bifreiðina ytra, til þess að greidd yrðu lægri aðflutningsgjöld en ella. Þá er ákært í C-lið ákæru fyrir skjalafals með því að framvísa í fimm tilvikum tilbúnum ábyrgðaryfirlýsingum banka gagnvart farmflytjanda, til að bifreið yrði afhent án framvísunar frumrits farmskírteinis. Auk þess sem í einu þessara tilvika er lögð fram skaðleysisyfirlýsing seljanda bifreiðarinnar. Loks er í D-lið ákært fyrir vanrækslu á að halda bókhald eins og lög mæla fyrir um. Áður en til aðalmeðferðar kom beindi dómari því til málflytjenda að sleppa allri umfjöllun um bótakröfu Ríkistollstjóra, sbr. 1. mgr. 172. gr. laga nr. 19/1991. Sýndist sem nákvæm umfjöllun og skjalaframlagning til að leyst yrði skýrlega úr um bótakröfuna yrði of umfangsmikil miðað við sakarefnið. Verður mælt fyrir um frávísun kröfunnar í dómsorði. Rannsókn máls þessa hófst hjá lögreglu að beiðni Ríkistollstjóra í september 1997. Þá hafði um nokkurt skeið verið til athugunar við embættið innflutningur notaðra bifreiða frá Þýskalandi, á vegum ákærðu og fleiri aðila. Ákærðu voru handteknir 30. september. Sama dag var gerð húsleit á heimili og í starfsstöð ákærða Ágústs á Hvolsvelli og í Ármúla 29 í Reykjavík. Þar hafði ákærði Jóhann skrifstofuaðstöðu og Frjáls markaður ehf., félag er ákærðu stofnuðu. Þá var einnig framkvæmd húsleit í starfsstöð Benedikts Þórs Jónssonar, viðskiptafræðings, að Ármúla 29, en hann hafði tekið að sér að sjá um bókhald fyrir Frjálsan markað ehf. Eftir handtöku ákærðu var þess krafist að þeim yrði gert að sæta gæsluvarðhaldi. Voru ítarlegar skýrslur teknar af þeim fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur þann dag og sátu þeir í gæsluvarðhaldi til 10. október. Þann dag var ákærði Jóhann settur í farbann er framlengt var nokkrum sinnum og allt til 17. apríl sl., er hafnað var kröfu um frekari framlengingu. III Brot gegn 1. mgr. 155. gr. alm. hgl. og 2. mgr. sbr. 1. mgr. 126. gr. tollalaga Um er að ræða samtals 46 rannsóknartilvik þar sem ákærðu er gefið að sök að hafa framvísað fölsuðum reikningum við tollafgreiðslu til að fá aðflutningsgjöld lægri en rétt hefði verið. Fyrstu tollafgreiðslurnar fóru fram 10. janúar 1996 (I A a-b), en þær síðustu 30. september 1997 (II C y) Hér verður í framhaldi fjallað um þátt ákærða Jóhanns, en þáttur meðákærða Ágústs verður tekinn til sérstakrar umfjöllunar í lokin. Ákærði Jóhann hefur játað að hafa útbúið alla þá 46 reikninga sem ákæra greinir. Hann hefur hins vegar fyrir dómi haldið því fram að þetta hafi hann gert í samráði og með samþykki seljenda bílanna ytra. Hann hafi fengið bréfsefni þeirra til þessara nota. Við skýrslutöku fyrir dómi 17. apríl og aftur við aðalmeðferð 8. júní lýsti ákærði því að hann hefði ekki greitt þær fjárhæðir sem í ákæru eru taldar vera samkvæmt „réttum reikningi”. Nánar kvað hann að draga yrði virðisaukaskatt frá fjárhæðinni og auk þess hefðu verið innifalin umboðslaun er hann hefði greitt seljendum ytra. Þá hafi oft verið samið um afslátt síðar vegna þess að bifreiðarnar reyndust eldri en uppgefið var og margar hafi reynst vera beinskiptar en ekki sjálfskiptar. Sumpart hélt ákærði því einnig fram að aldrei hefði verið samið um þau verð sem skráð eru á þessa „réttu reikninga". Benti hann á að seljendur hefðu hag af því að sýna sem hæst söluverð til að endurgreiðsla virðisaukaskatts til þeirra yrði hærri. Um tilkomu hinna „réttu reikninga" er þessa að geta: Með bréfi dags. 24, september 1996 fór ríkistollstjóri þess á leit við stjórnvöld í Þýskalandi að teknar yrðu til rannsóknar meint undanskot undan aðflutningsgjöldum með fölsunum skjala o.fl. Erindi Ríkistollstjóra var svarað 12. ágúst 1997 með bréf Zollkriminalamt í Köln. Þar er vísað til rannsóknarskýrslu Zollfahndungsamt Hamburg, dags. 28. maí 1997. Þar segir að skorað hafi verið á seljendur bifreiðanna að leggja fram fylgiskjöl um sölu tiltekinna bifreiða. Með því hafi komið fram að íslensku innflytjendurnir hefðu við tollafgreiðslu notast að hluta til við „Blankokaufverträge”. Notað hafi verið nafn fyrri eigenda bifreiðanna án þess að þeir vissu af því, og að uppgefið kaupverð hafi ekki í neinu tilviki verið í samræmi við raunverulegt verðmæti bifreiðarinnar. Síðan segir orðrétt: „So mußten durch zeitaufwendige Ermittlungen die letzten Halter/Eigentümer der nach Island verschifften PKW ermittelt werden, um beweiserhebliche Verkaufsunterlagen erheben zu können. Soweit die Verkäufer und die tatsächlichen Verkaufspreise ermittelt werden konnten, wurden die entsprechenden kaufmännische Unterlagen beziehungsweise Erklärungen der Verkäufer über die Höhe des Verkaufspreises dem jeweiligen Beweismittel nachgeheftet. In den fällen, in denen weder der Verkäufer noch der tatsächliche Verkaufspreis ermittelt werden konnte, wurde der Wert des Fahrzeugs (Händlerverkaufspreis einschließlich Umsatzsteuer) im zeitpunkt der Einfuhr aus dem Marktbericht für Gebrauchtwagen (Schwackeliste) angegeben.” Nánari sundurliðun er ekki að finna á því hvaða gögn liggja fyrir um hvert tilvik, eða hvar þau fundust. Þá hefur enginn staðfest gögn þessi fyrir dómi eða lögreglu hér og ekki ytra svo séð verði. Þessi skýrsla varðar 19 af þeim 49 tilvikum sem fjallað er um í þessu máli. Þá er í þessari skýrslu fjallað um önnur tilvik en þau sem ákært er fyrir í þessu máli, en ákærðu koma þar ekki við sögu. Frekari greinargerð um rannsókn þýskra tollyfirvalda liggur ekki frammi í málinu. Aðrir þeir reikningar sem liggja frammi fundust við húsleit að Ármúla 29, en einn þeirra þó við húsleit hjá ákærða Ágústi á Hvolsvelli. Þeir hafa ekki verið rannsakaðir frekar. Er ákærði Jóhann hafði gefið skýrslu fyrir dómi 17. apríl sl. skoruðu verjendur á saksóknara að leiða sem vitni seljendur bifreiðanna í Þýskalandi. Þeirri áskorun var ekki sinnt. Ákærði Jóhann hefur játað í þeim 46 tilvikum sem talin eru í ákæru, að hafa útbúið vörureikninga í því skyni að leggja þá fram við tollafgreiðslu. Um einstök tilvik af þessum 46 verður að taka fram: Ákæruliðir I -B - a, b og c. (rannsóknartilvik 24, 25 og 30): Í þessum liðum er ekki ákært fyrir að hafa tilgreint rangt verð. Fyrir dómi skýrði ákærði Jóhann svo frá að hann hefði er tollyfirvöld hér vildu ekki afgreiða bílana samkvæmt réttum reikningum og kaupsamningum, útbúið í samráði við seljendur nýja reikninga á eyðublöð þeirra. Kvaðst hann hafa haft samráð við seljendur áður en hann útbjó reikningana. Þessar fullyrðingar ákærða Jóhanns hafa ekki verið hraktar og stangast ekki á við nein gögn sem frammi liggja. Verður því ekki sakfellt samkvæmt þessum þremur liðum. Ákæruliður II - B - s, t, (rannsóknartilvik 40 og 41): Ákærði kveðst hafa útbúið skjöl þessi að beiðni B & K GmbH, hins þýska seljanda, en hann hafi ekki verið kaupandi þessara bifreiða. Fjárhæðir hafi hann sett inn eftir fyrirmælum seljandans. Samkvæmt þessu er ekki sannað að ákærði hafi falsað skjöl þessi eða haft ásetning til að beita blekkingum og verður ekki sakfellt samkvæmt þessum lið. Ákæruliður II - B - y, (rannsóknartilvik 45): Guðlaugur Birnir Ásgeirsson leysti þessa bifreið úr tolli og notaði við það reikning er ákærði Jóhann hafði falsað. Tilraun ákærða til að fá bílinn leystan úr tolli með þessum sama reikningi hafði mistekist. Aðgerð Guðlaugs Birnis virðist ekki hafa verið að frumkvæði ákærðu. Samkvæmt þessu er málavaxtalýsing í þessum ákærulið í svo miklu ósamræmi við atvik að ekki er unnt að sakfella fyrir brot eða tilraun til brots samkvæmt þessum lið. Ákærði hefur játað að verð sem hann setti í kaupsamningana hafi ekki verið í samræmi við frágenginn samning hans við seljendur, ellegar að kaupverð hafi ekki verið ákveðið þegar tollskýrsla var lögð inn. Í nokkrum tilvikum hélt hann því fram að endanlega hefði verið greitt það verð sem hann hafði sett á hina fölsuðu reikninga, en staðhæfði þó ekki í neinu tilviki að hann hefði skráð rétt og endanlega umsamið verð. Eru þá undanskilin þau tilvik er nefnd voru að framan. Benti hann á áritun á nokkra hinna „réttu reikninga” á þýsku þess efnis að ekki væri að fullu greitt. Síðari leiðréttingar á verði eða hugsanlegt leyfi frá seljendum ytra til að útbúa reikningana breyta því ekki að með þessari háttsemi hefur ákærði blekkt tollyfirvöld um verð bifreiðanna og varðar þessi háttsemi hann refsingu samkvæmt 1. mgr. 155. gr. almennra hegningarlaga og 2. mgr. sbr. 1. mgr. 126. gr. tollalaga. Tilvísanir ákærða til þess að frá verði samkvæmt „réttum reikningum” eigi eftir að draga virðisaukaskatt og fleira eru ekki ýkja trúverðugar. Reikningarnir nota yfirleitt orðið „netto” í tengslum við kaupverð, sem gefur til kynna að um sé að ræða þá fjárhæð sem greidd skal að frádregnum virðisaukaskatti. Gögn og rannsókn um hina „réttu reikninga” eru hins vegar ekki ítarleg. Þau sönnunargögn eru því ekki komin fram að unnt sé að leggja þær tölur sem greinir í ákæru til grundvallar. Gegn andmælum ákærða hefur ákæruvald ekki sannað að um sé að ræða raunverulegt kaupverð bifreiðanna og að þessar fjárhæðir hafi verið greiddar eða borið hafi að greiða þær. Ekki hafa verið lögð fram í dóminum önnur gögn um rannsókn í Þýskalandi en áðurgreind skýrsla tollyfirvalda, sem ekki fjallar nema um hluta þeirra tilvika sem um ræðir, auk þess sem framsetning er ekki með þeim hætti að í skýrslunni felist endanleg sönnun um atvik. Gögn um ábyrgðir fyrir tilteknum fjárhæðum sem liggja frammi um sum tilvikanna sanna heldur ekki svo óyggjandi sé að þar sé um að ræða kaupverð er leggja bæri til grundvallar við tollafgreiðslu. Um þátt ákærða Ágústs í þessum brotum eru sönnunargögn ekki afgerandi. Ljóst er að hann áritaði talsverðan fjölda tollskýrslna, en jafnljóst er að ákærði Jóhann útbjó skýrslurnar í samræmi við gögn er hann falsaði samkvæmt framansögðu. Ósannað er að Ágúst hafi komið nálægt kaupum bifreiðanna ytra, eða yfirleitt haft nokkuð samband við seljendur. Einn hinna „réttu reikninga” fannst við húsleit hjá ákærða Ágústi. Þó kom fram að hann hefði tvívegis farið til Þýskalands, en þá hafi engin kaup verið gerð. Þó talsverðar líkur séu til þess að ákærða Ágústi hafi verið kunnugt um falsanir meðákærða, er meðákærði ekki skýr í frásögn af vitneskju Ágústs og hann hefur sjálfur frá upphafi neitað með öllu vitneskju um falsanirnar. Gögn málsins sýna ekki fram á að Ágúst hafi haft vitneskju um falsanir meðákærða. Verður að sýkna hann af ákæruatriðum þessum. IV Skjalafals og fjársvik. Ákærði Jóhann hefur játað að hafa falsað skjöl svo sem lýst er í þessum ákærulið. Hann heldur því hins vegar fram að hann hafi verið búinn að borga fyrir bílana sem um ræðir og því hafi hann ekki blekkt neinn með þessu. Hvað sem líður síðari greiðslum til seljenda hafði ákærði enga heimild til að skrá heimild til afhendingar á ábyrgð Íslandsbanka hf. Sama á við um yfirlýsingu hins þýska seljanda í ákærulið II - B - l. Notkun þessara skjala með svofelldri fölsun varðar við 1. mgr. 155. gr. almennra hegningarlaga, sem tæmir hér sök gagnvart 248. gr. sömu laga. V Bókhaldsbrot. Ákærðu hafa ekki mótmælt þessum ákærulið. Segja þeir málavaxtalýsingu í honum rétta. Draga má saman að af gögnum og skýrslum er ljóst að bókhald hefur ekki verið fært í rekstri ákærðu. Fylgiskjölum hefur verið safnað óskipulega saman, en úttekt á því hvort verulega vanti á hefur ekki farið fram. Þá verður ekki eins og að framan er skýrt af gögnum raktar greiðslur til seljenda bifreiða eða annars kostnaðar. Brot ákærðu samkvæmt þessum lið varða við þau ákvæði er í ákæru greinir, en vegna umfangs viðskiptanna verður að heimfæra brotið til 262. gr. almennra hegningarlaga. VI Refsingar o.fl. Ákærði Jóhann er sakfelldur fyrir samtals 45 skjalafalsbrot og í 40 tilfellum auk þess fyrir tollalagabrot. Þá er hann sakfelldur fyrir bókhaldsbrot. Venja er að dæma fjársekt samhliða refsivist við brotum eins og þeim sem ákærði Jóhann er nú sakfelldur fyrir. Þar sem ekki er sannað hvaða fjárhæð ákærði kom sér hjá að greiða er ekki fært að ákveða fjársekt. Þá hefur hann ekki haft umtalsverðan hagnað af brotastarfsemi þessari. Er ekki unnt að ákveða sekt í samræmi við undanskotið, sbr. 38. gr. laga nr. 69/1996 um breytingu á 1. mgr. 126. gr. laga nr. 55/1987, sem tók gildi 19. júní 1996, skömmu eftir að fyrstu brotin voru framin. Ætlun ákærða var þó að hagnast af brotum sínum og verður að hafa það í huga er lengd refsivistar er ákveðin. Til hliðsjónar ber einnig að líta til þess að ákærði sætti farbanni í liðlega hálft ár. Á Íslandi hefur ákærði Jóhann tvívegis sætt refsingum. 11. maí 1989 var hann dæmdur til fögurra mánaða fangelsisvistar, skilorðsbundið, fyrir skjalafals, tékka- og tollalagabrot. Auk þess var hann sektaður um 150.000 krónur í desember 1995 fyrir tollalagabrot. Hann var fimm sinnum á árunum 1989 til 1993 dæmdur til refsingar í Þýskalandi fyrir fjárdrátt og fjársvik, síðast til fangelsisvistar í eitt ár og tíu mánuði (dómur 27. apríl 1993). Refsingu ákærða ber að ákveða samkvæmt 77. gr. almennra hegningarlaga. Verður hún ákveðin fangelsi eitt ár. Ekki er nein forsenda til skilorðsbindingar. Frá refsingu ber að draga gæsluvarðhaldsvist ákærða. Ákærði Ágúst hefur ekki sætt refsingum áður. Hann lét um all langt skeið undir höfuð leggjast að sinna skyldum sínum sem framkvæmdastjóri Frjáls markaðar ehf., en veltan var töluverð. Við ákvörðun refsingar má líta svo á að hann hafi lokið hluta hennar með því að sæta gæsluvarðhaldi í ellefu daga. Að því frágengnu verður refsing hans ákveðin 100.000 króna sekt, en vararefsing skal vera varðhald 20 daga. Sakarkostnað ber að dæma ákærða Jóhann til að greiða, annan en málsvarnarlaun verjanda meðákærða. Ákærða Ágústi verður gert að greiða 1/5 hluta málsvarnarlauna verjanda síns, en þau ber að öðru leyti að greiða úr ríkissjóði. Saksóknar- og málsvarnarlaun greinir í dómsorði. Jón Finnbjörnsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan. Dómsorð: Ákærði Ágúst Kristjánsson greiði 100.000 króna sekt til ríkissjóðs innan fjögurra vikna frá birtingu dóms þessa, en sæti ella varðhaldi 20 daga. Ákærði Jóhann Stefánsson sæti fangelsi eitt ár. Frá refsingunni skal draga gæsluvarðhaldsvist hans í ellefu daga. Bótakröfu Ríkistollstjóra er vísað frá dómi. Ákærði Jóhann greiði sakarkostnað annan en málsvarnarlaun Páls Arnórs Pálssonar hrl., er greiða skal úr ríkissjóði að 4/5, en ákærða Ágústi ber að greiða þau að 1/5 hluta. Saksóknarlaun til ríkissjóðs nema kr. 150.000. Málsvarnarlaun Björgvins Þorsteinssonar hrl. nema kr. 350.000. Málsvarnarlaun Páls Arnórs Pálssonar hrl. nema kr. 300.000.
|
Mál nr. 285/2016
|
Kærumál Nálgunarbann
|
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem X var gert skylt að sæta brottvísun af heimili og nálgunarbanni í fjórar vikur á grundvelli laga nr. 85/2011 um nálgunarbann og brottvísun af heimili.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma Benedikt Bogason hæstaréttardómariog Hjördís Hákonardóttir og Ingveldur Einarsdóttir settir hæstaréttardómarar.Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar meðkæru 12. apríl 2016, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærðurer úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 9. apríl 2016, þar sem staðfest varákvörðun sóknaraðila 4. sama mánaðar um að varnaraðili sætti nánar tilgreindunálgunarbanni og brottvísun af heimili. Kæruheimild er í 3. mgr. 15. gr. laganr. 85/2011 um nálgunarbann og brottvísun af heimili. Varnaraðili krefst þessað hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Þá krefst hann málskostnaðar íhéraði og kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar.Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðarverður hann staðfestur.Þóknun verjanda varnaraðila fyrir Hæstarétti,sem ákveðin verður með virðisaukaskatti eins og í dómsorði segir, greiðist úrríkissjóði samkvæmt 3. mgr. 38. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, sbr.14. gr. laga nr. 85/2011. Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Þóknun verjanda varnaraðila, Jóns BjarnaKristjánssonar héraðsdómslögmanns, fyrir Hæstarétti, 196.000 krónur, greiðistúr ríkissjóði.Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 9.apríl 2016. Lögreglustjórinn áhöfuðborgarsvæðinu hefur krafist þess að Héraðsdómur Reykjavíkur staðfestiákvörðun lögreglustjóra, dags. 4. apríl 2016, um að X, kt. [...], skuli sætabrottvísun af heimili og nálgunarbanni, skv. a- og b-lið 4. gr. og a- og b-lið1. mgr. 5. gr. laga nr. 85/2011 um nálgunarbann og brottvísun af heimili, ífjórar vikur þannig að lagt verði bann við því að hann komi á eða í námunda viðlögheimili sitt og A, kt. [...], B, kt. [...] og C, kt. [...], að [...] íReykjavík, á svæði sem afmarkast við 50 metra radíus umhverfis heimilið, mæltfrá miðju hússins. Jafnframt að lagt verði bann við því að X veiti A, B og Ceftirför, nálgist þær á almannafæri eða setji sig í samband við þær með öðrumhættiÍ greinargerð lögreglustjóra kemur fram að sunnudaginn 6.mars sl. hafi lögreglu borist tilkynning frá beiðanda A um hótanir og áreitisem hún og dætur hennar, beiðendur B og C, yrðu fyrir af hendi eiginmannshennar, X. A hafi tjáð lögreglu sem kom á vettvang að X væri búinn að beitahana andlegu og kynferðislegu ofbeldi í mörg ár. Í skýrslutökum og viðræðum á vettvangi við þær A, B og C vegna málsinshafi þær lýst því hvernig X beitti A kynferðisofbeldi og hvernig hann hefðihótað henni að nota þær B og C í hennar stað ef hún sinnti honum ekkikynferðislega. Hafi hann jafnframt hótað því að henda systrunum út af heimilinuaf sama tilefni. Þær hafi einnig lýst því hvernig X hefði áreitt B kynferðislegameð sms-skilaboðum. Þá hafi komið fram hjá þeim B og C að X reyndi stundum aðsjá þær systur naktar. Enn fremur hafi komið fram að X hefði beitt þær A og Clíkamlegu ofbeldi. Þá er þess getið að samkvæmt málaskrárkerfi lögreglu hafi mæðgunar ítrekað óskað eftir aðstoð áheimilið vegna X, sbr. eftirfarandi mál lögreglu: „Mál lögreglu nr. 007-2015-[...]: Bókað þann 18. október 2015 að B hafi óskað aðstoð lögreglu þar maðurinn á heimilinu væri að hóta sér. Bókað að lögregla fór á staðinn og ræddi við B sem hafi sagt að X hafi hótað að henda sér út ef hún gerði ekki það sem hann vildi varðandi einhverja tölvu. Bókað að hún hafi sagt að X hafi verið að áreita hana kynferðislega með óviðeigandi skilaboðum auk þess að áreita C systur hennar. Bókað að B og C hafi sagt að þær hafi margoft heyrt X hóta móður þeirra að ef hún svæfi ekki hjá honum myndi hann bara sofa hjá dætrum hennar. Bókað að X hafi verið vísað út af heimilinu þar sem mæðgurnar vildu ekki hafa hann.Mál lögreglu nr. 007-2014-[...]: A kallaði tvívegis eftir aðstoð á heimilið þann 20. september 2014 vegna ofbeldis og hótana X. Í viðræðum við lögreglu kvað hún X hafa ráðist á sig og hótað sér. Kvað hún hann hafa heimtað að hún uppfyllti eiginkonuskyldur sínar en ef hún yrði ekki við því hefði X gefið í skyn að hann myndi þá svala þörfum sínum á dóttur hennar, C. Mál lögreglu nr. 007-2014-[...]: Bókað þann 1. september 2014 að B hafi komið á lögreglustöð til að tilkynna um ósiðleg sms-skilaboð frá stjúpföður sínum X. Bókað að skilaboðin séu send úr síma [...] sem sé skráð á hann í lögreglukerfinu. Bókað að í einu þeirra hafi staðið: „Þú sefur bara hjá manni mömmu þinnar ef þú getur ekki borgað leiguna“.Mál lögreglu nr. 007-2014-[...]: Bókað þann 23. september 2014 að B óskaði aðstoðar lögreglu við að ná í nauðsynlega hluti heim til sín en óttaðist barsmíðar frá fósturföður og þorði ekki inn.Mál lögreglu nr. 007-2013-[...]: Bókað að B mætti á lögreglustöð vegna nafnlausra sms-skilaboð sem hún væri að fá. Bókað að við rannsókn hafi komið fram að skilaboðin væru send úr tölvupóstfanginu [...], netfangi X.Mál lögreglu nr. 007-2013-[...]: Bókað þann 11. nóvember 2013 að B hafi komið á lögreglustöð vegna fjögurra ógeðfelldra sms skilaboðs sem hún hafi fengið. Tekið fram að þau fjalli um móður hennar og X. Bókað að B sagðist hafa fengið ógeðfelld skilaboð frá X og að hún taldi ekki ósennilegt að skilaboðin væru frá honum. Bókað að hún hafi tekið fram að X væri perri.Mál lögreglu nr. 007-2012-[...]: Bókað þann 23. júní 2012 að A óskaði eftir aðstoð lögreglu vegna heimiliserja. Bókað að A hafi sagt að X hafi fyrir einhverju síðan lagt á hana hendur og sýndi hún lögreglu lítinn marblett sem hún sagði afleiðingu af því.“ Í greinargerðlögreglustjóra er tekið fram að í málaskrákerfi lögreglu sé jafnframt nokkurfjöldi eldri mála þar sem A hafi óskað eftir aðstoð lögreglu vegna ónæðis,hótana og ofbeldis af hálfu X. Í máli lögreglu nr. 007-2009-[...] sé bókað þann 24. október 2009 að A hafi óskaðeftir aðstoð þar sem X hafi nauðgað henni. Í máli lögreglu nr. 007-2009-[...] sé bókað þann 8. mars 2009 að A hafi hringt ogtilkynnt um að X legði reglulega á hana hendur og hefði nokkrum sinnum þvingaðhana til samræðis og hefði það síðast gerst 6. mars 2009. Þá er þessgetið að A hafi gefið skýrslu hjá lögreglu þann 18. mars sl. og lýst þar nánarlangvarandi ofbeldi X á heimilinu, bæði líkamlegu og kynferðislegu ofbeldi, aukhótana. Hún hafi m.a. lýst því ítarlega hvernig hann hafi ítrekað neytt hanatil þess að fróa honum með því að hóta því að nota dætur hennar, einkum C, efhún gerði það ekki. Jafnframt hafi hún lýst því nánar hvernig hann hefðinauðgað sér árið 2014. Þá hafi Bgefið skýrslu hjá lögreglu vegna málsins þann 22. mars sl. Þar hafi hún lýstþví hvernig X hefði margoft sent henni kynferðisleg smáskilaboð frá árinu 2012þar sem hann hafi m.a. beðið hana um að sofa hjá sér. Þá hafi hann sent henniskilaboð sem innihaldi hótanir, t.d. að senda Hells Angels á hana. Fram komi aðhún hafi flutt inn á heimilið fyrir nokkrum mánuðum síðan eftir að hafa síðustuár búið annars staðar. Hún hafi tekið fram að X væri alltaf að kúga mömmuhennar og hóta henni ofbeldi. Kvæðisthún sem minnst reyna að hlusta þegar X væri með kynferðislegt tal við mömmu hennaren hann hafi hótað því að sofa hjá öðrum konum ef hún svæfi ekki hjá honum.Kvæði hún hann jafnframt oft hóta að henda henni sjálfri út af heimilinu ef húngeri ekki það sem hann segði. Kvæði hún hann vera ógnandi við sig og takastundum í hönd hennar og standa fyrir framan hana eins og hann ætli að fara aðlemja hana. Segði hún mömmu sína hafa talað um að X hefði nauðgað henni árið2013 eða 2014. Jafnframt kvæði hún X stundum reyna að sjá hana og systur hennarnaktar. Segðist hún vita til þess að hann hefði lagt hendur á systur hennar.Einnig komi fram að hjónaband X og A sé mjög stormasamt og þau rífist mikið. Að matilögreglustjóra fái framburður mæðgnanna um háttsemi X í þeirra garð stuðning íframburði vitnisins D. Í framburði hennar komi m.a. fram að A hafi sagt hennifrá því hvernig X hafi þvingað hana til kynferðismaka og að það hafi viðgengistárum saman. Einnig komi fram að X hafi hótað A eftir að nálgunarbannið tókgildi um að hún skyldi hafa verra af og að hann langaði að brjóta rúður hjáhenni. Fram komi að A hafi beðið D um að skila því til X að hætta að hringjasífellt í hana í nálgunarbanninu. Enn fremur komi fram í framburðinum að Xtelji sig geta flutt aftur inn til mæðgnanna um leið og nálgunarbannið renniút. Þá hafivitnin E og F borið í skýrslutöku að hafa séð kynferðisleg skilaboð í síma Bsem hún segði að væru frá X. Hafi E í eitt skipti farið á lögreglustöð með Btil þess að tilkynna þetta. Lögreglustjóritekur fram að 7. mars sl. hafi X verið gert að sæta nálgunarbanni og brottvísunaf heimili gagnvart A, B og C með ákvörðun lögreglustjórans áhöfuðborgarsvæðinu, sem staðfest hafi verið af bæði héraðsdómi og Hæstarétti.Þær mæðgur hafi ítrekað tilkynnt um brot X gegn nálgunarbanninu til lögreglu oghafi þær lagt fram kæru á hendur honum vegna brotanna. Um ítrekaðar símhringingarsé að ræða þar sem hann hafi viðhaft hótanir auk hótana í smáskilaboðum. Þáhafi hann nálgast þær C og B í [...] og segði að þær fengu að kenna á því efmamma þeirra hleypti honum ekki inn. Aðfararnótt 4. apríl sl. hafi A svo óskaðeftir aðstoð lögreglu þar sem X lægi á dyrabjöllunni hjá þeim (mál lögreglu nr.007-2016-[...]). Þá er þessgetið að samkvæmt útskrift úr heimasíma A séu 566 hringingar úr símanúmeri X íheimasímann eftir að nálgunarbannið tók gildi. Samkvæmt útskrift úr farsíma Ahafi X sent henni 18 smáskilaboð en A hafi sent honum eitt. Þann 15. mars sl.hafi svohljóðandi skilaboð verið send til hennar úr númeri X: „Þú er núnaí ekki góðum málum nú verður komið heimtil þín“ og „Stelpurnar og þú fá ekki bjartan lífhlut“ Í skýrslutöku þann 18.mars sl. hafi X neitað lögreglu um heimild til þess að afla frekari símagagnaúr tveimur símunúmerum sem hann sé rétthafi af en A hafi notað annað þeirra.Þær B og C hafi báðar lagt fram mörg smáskilaboð frá X þar sem m.a. komi framhótanir. Þá kemur framað 4. apríl sl. hafi þær A, B og C lagt fram beiðni um að X yrði gert að sætaáframhaldandi brottvísun af heimili og nálgunarbanni vegna mikils áreitis ogógnandi hegðunar sem hann hafi sýnt af sér á liðnum mánuði líkt og áður. Þæróttist hann og vilji ekki fá hann inn á heimilið. Samkvæmt A hafi hún fengiðtíma hjá sýslumanni í lok apríl þar sem hún vilji skilja við X. X hafi neitaðsök í skýrslutökum vegna málsins og hafnað alfarið lýsingum A, B og C. Xkvæðist hafa ætlað að senda A sms-skilaboð aðfaranótt 6. mars sl. þar sem hannhafi beðið um kynlíf en skilaboðin hafi óvart farið á B. X kvæðist hafa talaðvið A um að ríða í rassgat eins og komið hafi fram í lögregluskýrslunni enengin meining hafi verið að baki því. Varðandi framburð A um að hann hafinauðgað henni 20. september 2014 þá hafi hann neitað því. Kvæðist hann þá hafagrunað hana um framhjáhald og að þau hafi sofið saman til að hún gæti sannað aðþað væri ekki rétt. Hann segði hana hafa kvartað um verki daginn eftir og hannbeðið hana afsökunar. Kvæðist hann hafa verið undir áhrifum áfengis og ekkimunað fyrr en daginn eftir að hún fyndi til í leggöngunum við samfarir. X hafineitað því að hafa brotið gegn nálgunarbanninu. Í ljósi alls framangreinds teljilögreglustjóri að skilyrði 4. og 5. gr. laga nr. 85/2011 séu uppfyllt endaliggi að hans mati fyrir rökstuddur grunur um að X hafi í áraraðir brotið gegnA, B og C með refsiverðum hætti og raskað friði þeirra. Um sé að ræðarökstuddan grun um kynferðislegt og líkamlegt ofbeldi, hótanir og nú ítrekuðbrot gegn nálgunarbanninu sem hann hafi sætt. Talin sé hætta á að hann munibrjóta gegn þeim aftur og raska friði þeirra njóti hann fulls athafnafrelsis.Ekki sé talið sennilegt að friðhelgi þeirra verði vernduð með öðrum og vægari hættieins og sakir standa. Með vísan til framangreinds ogframlagðra gagna telji lögreglustjóri skilyrði 4. og 5. gr. laga nr. 85/2011 um nálgunarbann uppfylltog ítrekað að krafan nái fram að ganga.Niðurstaða:Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hefur krafist þess aðstaðfest verði sú ákvörðun hans frá 4. apríl 2016 þess efnis að X, kt. [...],skuli sæta brottvísun af heimili og nálgunarbanni. Í a-lið 4. gr. laga nr.85/2011 segir að beita megi nálgunarbanni ef rökstuddur grunur er um aðsakborningur hafi framið refsivert brot eða raskað á annan hátt friðibrotaþola. Í b-lið ákvæðisins segir að beita megi nálgunarbanni ef hætta er áað viðkomandi brjóti gegn brotaþola samkvæmt a-lið. Þá er samkvæmt a-lið og b-lið 1. mgr. 5. gr. heimilt að beita brottvísun af heimili þegar þar tilgreindaraðstæður eru fyrir hendi, þó að hámarki í 4 vikur, sbr. 4. mgr. 7. gr. laganna.Fyrir dóminn hafa verið lögð rannsóknargögn lögreglu, sem eru tilefniákvörðunar lögreglustjóra frá 4. apríl sl. Þá hefur komið fram fyrir dómnum aðaðilar búi í leiguhúsnæði og sé brotaþoli A leigutaki þess húsnæðis.Aðstoðarsaksóknari upplýsti fyrir dómi að A eigi tíma hjá sýslumanni 24. aprílnk. þar sem hún hyggst sækja um skilnað frá varnaraðila. Fallast verður á þaðmeð lögreglustjóra að gögn málsins beri með sér að varnaraðili sé undirrökstuddum grun um að hafa framið refsiverð brot gegn brotaþolum, sbr. a-liðáðurnefndra ákvæða. Þá verður að telja, þegar litið er heildstætt á atvikmálsins og gögn þess, að án nálgunarbanns og brottvísunar af heimili sévarnaraðili líklegur til að halda áfram háttsemi sinni gagnvart brotaþolum,sbr. b-lið áðurnefndra ákvæða. Vísað er til þess að Hæstiréttur hafi með dómisínum 15. mars sl. í málinu nr. 198/2016 talið skilyrði laga fyrirnálgunarbanni og brottvísun af heimili uppfyllt. Vegna sératkvæðis í þeim dómivarðandi systurnar B og C telur dómurinn að röksemdir um að þessi úrræðigagnvart varnaraðila verði einnig látin ná til þeirra hafi fremur styrkst eftiruppkvaðningu þess dóms heldur en hitt. Með hliðsjón af framangreindu þykja þvívera uppfyllt skilyrði a- og b-liðar. 4. gr. og a- og b-liðar 1. mgr. 5. gr.,svo og 12. gr. laga nr. 85/2011 til þess að nálgunarbanni og brottvísun afheimili verði beitt enda verður ekki talið, eins og málum er háttað, aðfriðhelgi brotaþola verði vernduð með öðrum og vægari hætti, sbr. 1. mgr. 6.gr. sömu laga, einnig er hér litið til 2. mgr. ákvæðisins. Óhjákvæmilegt erþannig að líta til þess að þrátt fyrir að hafa sætt nálgunarbanni frá 7. marssl. hefur varnaraðili margítrekað brotið gegn því, einkum með símtölum áheimili brotaþola, en sú háttsemi er litin alvarlegum augum. Verður því fallistá kröfu lögreglustjóra um nálgunarbann og brottvísun af heimili eins og nánargreinir í úrskurðarorði.Þóknun skipaðs verjanda varnaraðila Jóns BjarnaKristjánssonar hdl. fyrir dómi og á rannsóknarstigi 200.000. krónur greiðist úrríkissjóði. Einnig greiðist úr ríkissjóði samkvæmt 3. mgr. 38. gr. laga nr.88/2008, um meðferð sakamála, sbr. 14. gr. laga nr. 85/2011 þóknun skipaðraréttargæslumanna brotaþola hjá lögreglu og fyrir dómi, Arnars KormáksFriðrikssonar hdl. og Ómars Arnar Bjarnþórssonar hdl. 170.000 krónur til hvorsum sig. Lárentsínus Kristjánsson héraðsdómari kveður upp úrskurðþennan.Ú R S K U R Ð A R O R ÐStaðfest er ákvörðun lögreglustjóra,dags. 4. apríl 2016, um að X, kt. [...], skuli sæta brottvísun af heimili ognálgunarbanni, skv. a- og b-lið 4. gr. og a- og b-lið 1. mgr. 5. gr. laga nr.85/2011 um nálgunarbann og brottvísun af heimili, í fjórar vikur þannig að lagter bann við því að hann komi á eða í námunda við lögheimili sitt og A, kt.[...], B, kt. [...] og C, kt. [...], að [...] í Reykjavík, á svæði semafmarkast við 50 metra radíus umhverfis heimilið, mælt frá miðju hússins.Jafnframt er lagt bann við því að X veiti A, B og C eftirför, nálgist þær áalmannafæri eða setji sig í samband við þær með öðrum hætti.Þóknun verjanda varnaraðila, JónsBjarna Kristjánssonar hdl., 200.000 krónur, Agnars Kormáks Friðrikssonar hdl.og Ómars Arnar Bjarnþórssonar hdl. réttargæslumanna brotaþola, 170.000 krónurtil hvors, skal greidd úr ríkissjóði.
|
Mál nr. 489/2010
|
Kærumál Vanreifun Frávísunarúrskurður staðfestur
|
L og H gerðu með sér framvirka samninga þar sem L skuldbatt sig til að selja H hlutabréf í nánar tilgreindum félögum á gjalddaga samninganna gegn því að H greiddi samningsfjárhæðirnar inn á reikning L. L höfðaði síðar mál og krafði H um efndir á samningunum. Samningar báru með sér að arður af hlutabréfunum, sem kynni að vera greiddur út á samningstímabilinu, hefði átt að koma í hlut L en leiða til lækkunar á framvirku gengi bréfanna og þar með á fjárhæðinni sem H bar að greiða L. Kröfugerð L í málinu byggðist á samtölu samningsfjárhæða eins og þær voru í öllum samningunum. Í stefnu var í engu vikið að því hvort og þá af hvaða bréfum hefði verið greiddur arður á samningstímabilinu eða eftir gjalddaga samninganna og hvort þær greiðslur hefðu áhrif á kröfugerð L í málinu. Talið var að L hefði borið að taka tillit til arðgreiðslna við framsetningu kröfugerðar sinnar í málinu, sbr. d. lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Ef L teldi að samkomulag hafi verið milli aðila um að arði af bréfunum skyldi ráðstafað með öðrum hætti en kveðið væri á um í samningnum hefði þurft að geta þess í stefnu samkvæmt e. lið sömu greinar. Engu breytti í því efni þótt aðilar hefðu ekki lýst gagnaöflun lokið. Í ljósi þessara annmarka á málatilbúnaði L var fallist á kröfu H um að málinu yrði vísað frá dómi.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Gunnlaugur Claessen og Páll Hreinsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 20. júlí 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 16. ágúst sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 6. júlí 2010, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og sér dæmdur málskostnaður í héraði ásamt kærumálskostnaði. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir, en við ákvörðun hans er tekið tillit til þess að samhliða máli þessu eru fyrir Hæstarétti rekin tvö önnur mál um samkynja ágreining aðilanna. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Landsbanki Íslands hf., greiði varnaraðila, Hafliða Þórssyni, 100.000 krónur í kærumálskostnað.
|
Mál nr. 460/1999
|
Líkamsárás Ómerking Heimvísun
|
SG og S voru ásamt fleirum ákærðir fyrir líkamsárás og var málinu áfrýjað að því er meinta árás SG og S á K varðaði. Talið var að samningu héraðsdóms væri verulega áfátt, sbr. 1. mgr. 135. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Voru ályktanir héraðsdómara af framburði ákærðu og vitna, sem komu fyrir dóm, taldar óskýrar og orka tvímælis og var talið að ekki yrði úr þessu bætt fyrir Hæstarétti, sbr. 4. mgr. 159. gr. laga nr. 19/1991. Var héraðsdómur ómerktur að því er varðaði sakarefnið, sem var til endurskoðunar, og málinu vísað til héraðsdóms að nýju og kveðið á um að sönnunarfærsla skuli fara fram fyrir þremur dómurum, sbr. 1. mgr. 5. gr. laga nr. 19/1991.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Gunnlaugur Claessen og Haraldur Henrysson. Ríkissaksóknari skaut málinu af hálfu ákæruvalds til Hæstaréttar 1. nóvember 1999. Krefst hann sakfellingar ákærðu samkvæmt ákæru í lið II í hinum áfrýjaða dómi og heimfærslu brots til 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, refsiþyngingar að því er varðar ákærða Svein Gunnar og refsiákvörðunar að því er varðar ákærða Sigurjón. Ákærði Sveinn Gunnar krefst aðallega sýknu af ákæruatriðum, en til vara að héraðsdómur verði staðfestur. Ákærði Sigurjón krefst aðallega sýknu af kröfum ákæruvaldsins en til vara vægustu refsingar, sem lög leyfa, og að hún verði skilorðsbundin. I. Í hinum áfrýjaða dómi var fjallað um þrjár ákærur ríkissaksóknara 11. júní 1999, sem allar snerust um ætlaðar líkamsárásir aðfaranótt 27. september 1998 við veitingastaðinn Subway í Austurstræti í Reykjavík. Fyrir Hæstarétti er aðeins til endurskoðunar úrlausn í II. kafla dómsins á ákæru gegn ofangreindum ákærðu fyrir líkamsárás á Kristin Rúnar Magnússon. Í I. kafla dómsins var fjallað um ákæru á hendur Kristni Rúnari Magnússyni ásamt öðrum manni fyrir líkamsárás á ákærða Svein Gunnar. Voru þeir sakfelldir fyrir þá árás og var hún talin varða við 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga. Í III. kafla dómsins var fjallað um ákæru gegn ákærða Sveini Gunnari og öðrum manni fyrir árás á Kristin Ólaf Kristinsson, sem í ákærunni var talin varða við 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga. Var sýknað af þeirri ákæru. II. Svo sem áður greinir gerðust atvik máls þessa aðfaranótt 27. september 1998. Aðalmeðferð málsins fór fram 15. og 22. september 1999, en ákærði Sigurjón hafði gefið skýrslu fyrir dóminum 30. júní 1999. Eins og sjá má af reifun framburðar vitna í héraðsdómi mundu sum þeirra óljóst eftir atvikum, að minnsta kosti í smáatriðum. Við skýrslutöku var oft með ýmsum hætti borinn undir vitni framburður þeirra við skýrslugerð hjá lögreglu, sem telja verður eðlilegt eftir að leitað hafði verið eftir sjálfstæðri frásögn. Finna verður þó að því að spurningar, sem að þessu lutu, voru oft ekki markvissar sem skyldi og framburður var ekki ætíð skýrlega borinn undir vitni til staðfestingar. Sakarmat í máli þessu ræðst fyrst og fremst af mati á sönnunargildi framburðar ákærðu og vitna fyrir dómi. Þar þarf einnig að koma til mat á því hvernig framburður samrýmist því, sem áður er fram komið við lögreglurannsókn og af hverju misræmi stafar ef um það er að ræða, enda hafi yfirheyrsla meðal annars snúist um það. Telja verður að héraðsdómari hafi ekki gætt þess sem skyldi að hafa ofangreind atriði í huga við atvikalýsingu sína í dóminum og rökstuðning fyrir niðurstöðu. Eins og málið lá fyrir hefði verið rétt að greina frá því helsta, sem fram kom þegar lögregla kom á vettvang. Reifun framburðar í dóminum er í ýmsum tilvikum ónákvæm. Þar vantar t.d. stundum vísan til þess, sem fram kom fyrir dóminum um framburð hjá lögreglu og afstöðu vitna til hans. Á þetta meðal annars við um framburð vitnanna Brynju Hjaltalín, Ingvars Arnarsonar, Katrínar Jónsdóttur og Sunnu Áskelsdóttur. Einnig vantar með öllu reifun á framburði Kristins Ólafs Kristinssonar um sakarefni það, sem hér er til úrlausnar, en hann var yfirheyrður ítarlega um það fyrir dómi. Þá kemur ekki fram í dóminum frásögn um sak- og myndbendingar, sem fram fóru hjá lögreglu. Ekki er heldur að finna þar sjálfstæða lýsingu á klæðnaði ákærðu umrætt sinn, en vitni vísuðu gjarnan til klæðaburðar þeirra, sem veittust að Kristni Rúnari, þar sem hann lá í götunni. Allt eru þetta atriði, sem skiptu máli við heildarmat á því, hvort nægileg sönnun væri fram komin fyrir sekt ákærðu. Þá verður einnig að finna að því að röðun á reifun framburðar í héraðsdómi fer eftir því, hvenær vitni komu fyrir dóminn, en ekki eftir því sakarefni, sem þau bera um. Er þetta til baga við lestur dómsins. Í niðurstöðukafla héraðsdóms er ekki tekin afstaða til trúverðugleika afturhvarfs ákærða Sveins Gunnars frá skýrri játningu á spörkum í Kristin Rúnar í yfirheyrslu hjá lögreglu 7. október 1998 að viðstöddum verjanda sínum. Þar er einungis sagt að mjög sé á reiki hver eða hverjir hafi veitt umrædd spörk og beri vitnum ekki saman um lýsingar og verði að telja verulegan vafa leika á því, hvort ákærðu spörkuðu í Kristin Rúnar. Þennan rökstuðning verður að telja ófullnægjandi í ljósi þess hvernig málið lá fyrir. Þannig höfðu ýmis vitnanna gefið nokkuð afdráttarlausar lýsingar, sem gátu bent til þess að annar eða báðir ákærðu ættu hér hlut að máli. Sum vitni nefndu gælunafn annars ákærða í þessu sambandi og vitni bentu á sama ákærða við sak- og myndbendingar. Til alls þessa þurfti dómarinn að taka afstöðu með skýrum hætti og meðal annars meta trúverðugleika þeirra vitna, sem hér um ræðir. Samkvæmt framansögðu er samningu héraðsdóms verulega áfátt, sbr. 1. mgr. 135. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Ályktanir héraðsdómara af framburði ákærðu og vitna, sem komu fyrir dóm, eru óskýrar og orka tvímælis. Verður ekki úr þessu bætt fyrir Hæstarétti, sbr. 4. mgr. 159. gr. laga nr. 19/1991. Þykir því óhjákvæmilegt, sbr. 5. mgr. sömu greinar, að ómerkja héraðsdóminn að því er varðar sakarefni það, sem hér er til endurskoðunar, og vísa málinu til héraðsdóms að nýju, þar sem sönnunarfærsla fari fram fyrir þremur dómurum, sbr. 1. mgr. 5. gr. sömu laga. Samkvæmt þessu ber að fella kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti á ríkissjóð, eins og nánar segir í dómsorði. Dómsorð: Kafli II í hinum áfrýjaða dómi er felldur úr gildi og er málinu að því leyti vísað til héraðsdóms til nýrrar aðalmeðferðar og dómsálagningar. Málskostnaðarákvæði héraðsdóms varðandi ákærða Sigurjón Sigurgeirsson er staðfest. Málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða Sveins Gunnars Jónassonar í héraði, eins og þau eru ákveðin í héraðsdómi, greiðist að öllu leyti úr ríkissjóði. Ár 1999, þriðjudaginn 12. október, er á dómþingi Héraðsdóms Reykjavíkur, sem háð er í Dómhúsinu við Lækjartorg af Gretu Baldursdóttur, héraðsdómara, kveðinn upp dómur í sakamálinu nr. 1571/1999: Ákæruvaldið gegn K, P, Sveini Gunnari Jónassyni, Sigurjóni Sigurgeirssyni og Ó. Málið er höfðað með þremur ákærum Ríkissaksóknara, dagsettum 11. júní sl. [...] Ákæra á hendur Sveini Gunnari Jónassyni kt. 080176-4149, Tryggvagötu 6, Reykjavík, og Sigurjóni Sigurgeirssyni kt. 060876-5179, Birtingakvísl 10, Reykjavík, “fyrir líkamsárás við veitingastaðinn Subway í Austurstræti, Reykjavík, aðfaranótt sunnudagsins 27. september 1998 með því að ákærði Sveinn Gunnar sló Kristin Rúnar Magnússon kt. 090579-3479, í andlitið með krepptum hnefa svo hann skall aftur fyrir sig í götuna og missti meðvitund og spörkuðu þá ákærðu báðir í höfuð Kristins Rúnars þar sem hann lá, allt með þeim afleiðingum að hann hlaut nefbrot, glóðarauga hægra megin, bólgu og mar á höfði hægra megin ofan og aftan við eyra og sprungu í hvirfilbeini þar undir, marblett og bólgu aftan við vinstra eyra og heilamar og heilablæðingu framan til í heila er hafði í för með sér framheilaskaða. Telst þetta varða við 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19,1940 sbr. 11. gr. laga nr. 20,1981. Þess er krafist að ákærðu verði dæmdir til refsingar.” [...] [...] Af hálfu ákærða Sveins Gunnars Jónassonar er þess krafist að hann verði sýknaður af öllum kröfum ákæruvaldsins í máli þessu. Til vara krefst hann þess að refsing verði felld niður eða að honum verði gerð vægasta refsing er lög leyfa og þá að refsing verði skilorðsbundin. Komi til afplánunar refsingar er gerð krafa um að gæsluvarðhald ákærða frá 28. september 1998 til 23. október sama ár komi með fullri dagatölu til frádráttar frá dæmdri refsingu. [...] Þá krefst hann þess að hæfileg málsvarnarlaun verði greidd úr ríkissjóði. Af hálfu ákærða Sigurjóns Sigurgeirssonar er þess krafist að hann verði sýknaður og allur sakarkostnaður felldur á ríkissjóð þar með talin málsvarnarlaun verjanda. Til vara gerir hann þær kröfur að hann verði dæmdur til vægustu refsingar sem lög leyfa og að refsing verði skilorðsbundin. Komi til afplánunar er þess krafist að gæsluvarðhaldsvist dragist að fullu frá refsingu. Jafnframt er þess krafist að sakarkostnaður verði felldur á ríkissjóð þar með talin málsvarnarlaun. [...] Aðfaranótt sunnudagsins 27. september 1998 brutust út slagsmál fyrir utan veitingastaðinn Subway í Austurstræti, Reykjavík. Á vettvangi voru Jón Gunnar Kristjánsson og Halldór Viðar Halldórsson með myndbandsupptökuvél og kváðust hafa byrjað upptöku þegar átök virtust vera í uppsiglingu. Þeir afhentu lögreglu myndbandið í þágu rannsóknar málsins. Á myndbandinu sést hluti þeirra slagsmála sem hér er fjallað um. Um er að ræða þrjú nokkurn vegin aðskilin slagsmál: I) Árás á Svein Gunnar Jónasson II) Árás á Kristin Rúnar Magnússon og III) Árás á Kristin Ólaf Kristinsson. [...] II) Árás á Kristin Rúnar Magnússon. Á myndbandi því sem liggur frammi í málinu sést hvar Kristinn Rúnar slær í tvígang til Sigurgeirs Sigurjónssonar með flösku í hendinni og hvar Sveinn Gunnar slær Kristin Rúnar síðan í andlitið með krepptum hnefa. Sést síðan hvar Kristinn Rúnar fellur aftur fyrir sig. Síðan sést hvar hann liggur í götunni og menn eru á hlaupum þar í kring. Meðal annarra sjást þar ákærðu Sveinn Gunnar og Sigurjón á hlaupum. Ákærði Sveinn Gunnar gaf skýrslu hjá lögreglu 27. september 1998 varðandi þetta sakarefni meðal annars. Hann kvaðst muna , að eftir árásina á sig, hafi verið eins og allir hafi ráðist gegn öllum. Hann hafi tekið einhvern strák þarna og hent honum eitthvað til. Einnig kvaðst hann halda að hann hafi slegið einhvern stóran snoðklipptan strák sem þarna var. Kveðst hann halda að það sé sá sami og byrjaði að setja út á bolinn hans Egils. Það næsta sem hann sá var að strákurinn sem hann sló lá í götunni rotaður. Veit hann þó ekki hvort það var vegna höggsins eða af öðrum orsökum. Síðan sá hann að einhver af þessum strákum var að slá Óla. Hafi hann gripið þennan strák og hent honum burtu. Síðan hafi hann hlaupið í burtu í átt að torginu. Áður hafi hann heyrt að sjúkrabíllinn væri að koma. Hafi hann þá verið orðið mjög hræddur og sér liðið illa, bæði vegna högganna sem hann hlaut og einnig út af stráknum sem lá rotaður í götunni. Taldi hann að hann hefði ekki sparkað í þann sem hann hafði slegið niður og sá engan sparka í hann. Sigurjón Sigurgeirsson gaf skýrslu hjá lögreglu 27. september 1998. Hann kvaðst hafa verið staddur í miðbæ Reykjavíkur síðast liðna nótt. Hann hafi verið þar ásamt nokkrum félögum sínum. Með honum hafi verið þeir Pétur Þór Guðjónsson, Svenni, Ólafur Gunnþór Höskuldsson og Steini. Hafi leiðir skilið er liðið hafi á nóttina en þeir félagar mælt sér mót hjá veitingastaðnum Subway í Austurstræti. Hafi hann fyrst hitt Kristin Rúnar beint fyrir framan útidyrahurð veitingastaðarins. Hann hafi aldrei séð þann mann áður og þekkti hann ekkert. Hafi félagi hans Pétur Þór farið að gantast með að þessi maður minnti hann á annan félaga Sigurjóns sem kallaður væri Elli og segist Sigurjón hafa farið að kalla hann Ella í gamni. Hafi Kristinn Rúnar brugðist ókvæða við og verið með einhverja tilburði sem ekkert hafi þó orðið úr. Minnti Sigurjón að Kristinn Rúnar og Svenni hafi einnig eitthvað verið búnir að deila. Kvaðst hann ekki muna greinilega hvað gerðist eftir þetta, annað en það að hann hafi verið að ræða við mann er hann sá að Svenni stóð álengdar og hélt fyrir andlit sitt. Hafi hann rokið til og gengið að Svenna og í millitíðinni afhent einhverjum jakkann sinn sem sé hvítur jakkafatajakki. Kvaðst hann hafa spurt hvað hafi eiginlega gerst og hafi hann verið orðinn reiður. Hafi hann síðan rokið að manni sem hann hafi verið að deila við áður og tekið hann kverkataki. Það næsta sem hann vissi var að Kristinn Rúnar lá í götunni. Kvaðst hann ekki hafa séð hver hafi slegið og sparkað í Kristin Rúnar, hafi nokkur fjöldi fólks verið þarna og þetta litið út eins og allsherjar slagsmál sem hafi tekið fljótt af. Hafi hann heyrt síðar að Svenni hafi slegið Kristin Rúnar í andlitið með þeim afleiðingum að sá féll í götuna. Einnig hafi hann heyrt að Svenni hafi sparkað í Kristin Rúnar a.m.k. tvisvar í höfuðið. Hann neitaði því alfarið að hafa slegist við Kristin Rúnar eða að hafa sparkað í eða til hans. Hann staðfesti þetta í skýrslu sem tekin var af honum 2. október 1998 og neitaði því alfarið að hafa nokkurn tíma sparkað í höfuð Kristins Rúnars. Þann 28. september 1998 krafðist lögreglustjórinn í Reykjavík gæsluvarðhalds yfir þeim Sigurjóni Sigurgeirssyni og Sveini Gunnari Jónassyni. Var Sigurjón úrskurðaður í gæsluvarðhald til 9. október 1998 og Sveinn Gunnar til 19. október 1998. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur var gæsluvarðhald síðan framlengt vegna Sigurjóns til 30. október 1998 og vegna Sveins Gunnars til 15. desember 1998. Ákærði Sveinn Gunnar kvað ástæðu þess að hann sló Kristin Rúnar niður hafi verið sú að hann réðist að Grjóna með bjórflösku. Hann kvaðst ekki muna að hafa sparkað í hann eða að hafa séð þegar Kristinn Rúnar fellur í götuna. Varðandi viðurkenningu hans hjá lögreglu þegar skýrsla var tekin af honum á Litla Hrauni um að hann hafi sparkað tvisvar í Kristin Rúnar eftir að hann sló hann, þá kveður hann lögregluna hafa sagt sér að það sæist á myndbandinu að hann hefði gert það. Þess vegna hafi hann talið réttast að viðurkenna það þótt hann myndi það alls ekki. Ákærði Sigurjón Sigurgeirsson minnist þess ekki að hafa lent í einhverjum átökum við Kristinn Rúnar umrædda nótt, hins vegar hafi þeir átt í einhverjum ryskingum. Þetta hafi allt byrjað með því að þeir strákarnir fóru niður í bæ til að skemmta sér en þeir hafi verið að koma úr veislu frá vini þeirra. Þeir hafi hitt þessa stráka sem þeir þekktu ekkert hjá Subway. Allt hafi byrjað á því að af hálfu Kristins Rúnars hafi verið verið að “veiða bögg” eða bara, búa til slagsmál. Hann hafi byrjað að ýta við sér og hafi hann þá eiginlega bakkað úr þessu. Hafi einhver vinur Kristins Rúnars ætlað að stökkva upp á bak hans, en Svenni hafi tekið í þann, ýtt honum frá eða eitthvað. Árásina á Svein Gunnar kvaðst hann ekki hafa séð. Hann hafi verið hinum megin við götuna þegar það var að rífast við Krumma, þeir hafi verið í einhverjum ryskingum, en það hafi ekki verið nein slagsmál, ekki handalögmál, þeir aðeins verið að ýta hvor við öðrum og eitthvað svona. Síðan hafi hann séð Svein Gunnar alblóðugan í framan upp við Búnaðarbankavegginn, að því er hann minnti. Aðspurður um hvers vegna hann hafi farið úr jakkanum kvað hann allt hafa virst vera á leiðinni í áflog og hann viljað vera tilbúinn. Hann kvaðst ekki hafa orðið reiður þegar hann sá Svein Gunnar, en ekki hafi hann verið sáttur við þetta.. Hann kvaðst ekki hafa séð þegar Kristinn Rúnar var kýldur, því þetta hafi farið allt í logandi slagsmál. Hann hafi svo séð að Kristinn Rúnar lá í götunni og síðan voru bara allir á brott og hafi þeir farið á Ingólfstorg. Hann kvaðst ekki kannast við að hafa sparkað í áttina eða í Kristin Rúnar. Ástæðu þess að hann hafi misst af sér annan skóinn kvað hann vera þá að þeir hafi verið lausir og hélt hann að stigið hafi verið á hæla hans. Hann kvaðst hafa hvatt vini sína til að vera tilbúna þar sem þessir strákar hafi verið til alls vísir. Kristinn Rúnar Magnússon gaf skýrslu fyrir dómi og kvaðst ekkert muna frá því sem átti sér stað umrædda nótt. Sérstaklega aðspurður kvaðst hann sérstaklega finna fyrir því að minni hans væri ekki eins gott og það hafi verið eftir árásina. og hann gleymi hlutum frekar nú en áður. Hann neitaði því að hafa sagt læknum að hann væri albata, hann hafi bara sagt allt til að losna við þau. Hann kvaðst geta unnið fullan vinnudag. Hann hafi fundið fyrir ofþreytu þegar hann byrjaði Hann kvaðst alltaf hafa verið hraustur áður en slysið varð. Ástæðu þess að honum gekk ekki vel í skóla áður kvað hann vera þá að hann hafi mætt illa. Lyktarskyn hans hafi að mestu horfið við slysið. Vitnið Örn Óskar Guðjónsson kom fyrir dóminn og gaf skýrslu og kvað það vera misskilning að hann hafi sagt við Svein Gunnar að hann, vitnið, hafi slegið og sparkað í Kristin Rúnar þar sem hann lá. Hann kvaðst ekki geta fullyrt um tímaröðina, það er hvort hann hafi verið búin að tilkynna Sveini Gunnari um umrætt myndband á þessum tíma en það gæti verið. Kvað hann það viðtekna venju að í skýrslutökum væri reynt að fá sjálfstæðan framburð og síðan væru borin undir viðkomandi framburðir vitna og annað. Kvaðst hann ekki leggja mönnum orð í munn. Vitnið Sváfnir Hermannsson gaf skýrslu fyrir dómi. Honum var sýnt myndbandið. Hann kvaðst hafa verið þarna á ferð og séð mann skella í götuna og verða fyrir miklu höfuðhöggi. Hafi honum greinilega verið hent í götuna. Síðan hafi komið maður aðvífandi að honum og sparkað illþyrmilega í hann, svo honum hafi ofboðið. Hafi hann sparkað í skrokkinn og örugglega í höfuðið líka því það danglaði til. Hafi hann sparkað nokkrum sinnum í manninn og síðan horfið á braut. Ekki kvaðst hann hafa séð annan mann og reyna að sparka. Um klæðaburð þess sem sparkaði kvaðst vitnið minna að hann hafi verið í dökkri treyju með röndum að framan. Hann hafi verið frekar grannur. Aðspurður kvað vitnið þennan sem sparkaði hafa staðið við þann sem hann sparkaði í og hafi þeir verið þar tveir einir. Síðan hafi safnast fólk þarna saman. og þá hafi honum hafi brugðið við. Um aðdragandann kvað hann hafa blossað upp einhver læti þarna. Svo er það það næsta sem hann hafi séð var að maðurinn fellur í götuna með miklum dynk og síðan hafi þessi spörk átt sér stað. Eftir að vitnið skoðaði myndbandi kvaðst hann halda að atburðir þeir sem hann lýsti hafi gerst áður en það sem sést á myndbandinu. Hann sá ekki þann sem sparkaði á myndbandinu. Katrín Jónsdóttir gaf skýrslu fyrir dómi og var henni sýnt myndband af atburðunum. Hún kvaðst hafa heyrt þegar Kristinn Rúnar féll í götuna og þá farið að fylgjast með því sem var að gerast. Hafi maðurinn virtist vera meðvitundarlaus, eftir að hann féll í götuna og einn maður hafi verið þarna og sparkað í höfuðið á honum ítrekað og síðan hlaupið í burtu eftir það. Hafi hún farið upp að manninum og reynt að hlú að honum eftir bestu getu. Varðandi lýsingu á þeim manni sem hún sá sparka í höfuð Kristins Rúnars, mundi hún eftir að hrokkið, dökkt, svona axlarsítt hár. Hann hafi verið í einhvers konar sporttreyju, síðerma. Sunna Áskelsdóttir kom fyrir dóminn og kvaðst hafa verið á staðnum þegar umræddur atburður átti sér stað. Kvaðst hún einna helst muna eftir að maður lá í götunni og annar maður kom og tók svona tilhlaup og sparkaði í hausinn á honum. Það er það eina sem hún mundi var að hausinn dinglaði. Hún mundi ekki hvernig maðurinn leit út sem sparkaði og ekki hvort hann sparkaði oftar en einu sinni.. Ekkert rifjaðist upp hjá vitninu við að skoða myndbandið. Hildur Sif Lárusdóttir gaf skýrslu fyrir dómi. Hún kveðst hafa verið á staðnum þegar umræddir atburðir gerðust og hafa verið í för með Þór. Hafi hún hitt nokkra stráka sem hún þekkti, allir hafi verið undir áhrifum áfengis og eitt leitt af öðru. Áður en hún vissi af þá voru bara komin slagsmál. Enginn hafi í raun vitað hvað hafi gerst. Kvaðst hún halda að strákurinn sem lenti inn á spítala hafi byrjað að æsa sig upp við einhvern annan strák. Síðan hafi þau bara séð að sá var lagstur niður á jörðina, hann hafi líklega rotast. Sýndist henni sem dökkklæddur strákur sparkaði í hann. Staðfesti vitnið að það sem hún hefði sagt hjá lögreglu hlyti að vera það sem hún hafi séð. Hafi sá sem sparkaði verið í dökkum buxum og skóm, og dökkum jakka eða peysu og hana minnti að eitthvað hvítt hefði verið í peysunni. Hún kvaðst ekki muna hvort einhverjir fleiri hafi verið í kringum þennan sem lá og vera að reyna að sparka í hann, þetta hafi verið orðið algjört kaos, allir verið komnir út um allt þarna. Vitnið kvaðst ekki hafa verið undir áhrifum áfengis þarna. Eftir að hafa horft á myndbandið treysti hún sér ekki til að benda á þann sem sparkaði. III. Árás á Kristin Ólaf Kristinsson. Niðurstaða I. [...] Málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða Sigurjóns Sigurgeirssonar, Tómasar Jónssonar hæstaréttarlögmanns að fjárhæð krónur 250.000 greiðist úr ríkissjóði. [...] [...] Af hálfu ákæruvaldsins flutti málið Sigríður Friðjónsdóttir saksóknari. Dómsorð: Ákærði Sigurgeir Sigurjónsson skal vera sýkn af af öllum kröfum ákæruvaldsins. [...]
|
Mál nr. 26/2000
|
Lóðarsamningur Riftun Brostnar forsendur Skipulag Andmælaréttur
|
E tók á leigu lóð fyrir sumarhús til 25 ára með samningi við H. E reisti sumarhús á lóðinni, en húsið skemmdist af völdum snjóþunga nokkrum árum síðar. E taldi lóðina gallaða sökum þess að á hana safnaðist snjór í þeim mæli að hún yrði ekki talin hæf til að byggja á henni sumarhús. Eins og málið lá fyrir þótti nægilega leitt í ljós að sá staður á lóð E, sem sumarhús hans var reist á, hefði vegna hættu á snjóalögum verið óhæfur til þeirra nota. Hins vegar þótti E í engu hafa leitast við að sýna fram á að allir kostir um húsastæði á lóðinni væru þessu marki brenndir. Var staðfest niðurstaða héraðsdóms um að sýkna H af kröfum E, en ekki var fallist á kröfur E um að ómerkja ætti héraðsdóms og vísa málinu heim í hérað.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 21. janúar 2000. Hann krefst þess aðallega að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur og málinu vísað heim til löglegrar meðferðar. Að öðrum kosti krefst hann þess að leigusamningur aðila frá 25. nóvember 1990 um sumarbústaðalóð nr. 33 í Eyrarskógi í Svínadal, Hvalfjarðarstrandahreppi, verði felldur úr gildi, en til vara að honum verði rift. Hann krefst þess og að gagnstefnda greiði sér 1.705.000 krónur ásamt dráttarvöxtum og málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjandi áfrýjaði fyrir sitt leyti 19. apríl 2000 og krefst staðfestingar héraðsdóms um annað en málskostnað, sem hún krefst í héraði og fyrir Hæstarétti. I. Aðaláfrýjandi rökstyður kröfu sína um að héraðsdómur verði ómerktur með því að þörf hafi verið sérfróðra meðdómsmanna til að leysa úr þeirri málsástæðu gagnáfrýjanda að sumarhús aðaláfrýjanda á fyrrnefndri lóð hafi eyðilagst af náttúruhamförum. Einnig, að héraðsdómari hafi ekki tekið sem skyldi á þeirri málsástæðu aðaláfrýjanda að yfirvöld hefðu metið lóðina óbyggingarhæfa. Eftir 2. mgr. 2. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála gat héraðsdómari kvatt til meðdómsmenn ef hann taldi þurfa sérkunnáttu í dóminum. Hann hefur ekki talið þessa þörf og eru ekki rök til að hnekkja því áliti. Í forsendum héraðsdóms er tekin afstaða til greindrar málsástæðu aðaláfrýjanda. Verður krafa hans um ómerkingu hins áfrýjaða dóms því ekki tekin til greina. II. Svo sem greinir í héraðsdómi deila aðilarnir um hvort lóðin í Eyrarskógi, sem aðaláfrýjandi tók á leigu af gagnáfrýjanda til 25 ára, hafi verið haldin göllum vegna þess að á hana geti safnast snjór í þeim mæli að hún verði ekki talin hæf til að byggja á henni sumarhús. Fram er komið að gagnáfrýjandi, sem býr á Eyri, hafi á árunum 1985 til 1988 látið afmarka lóðir fyrir sumarhús í Eyrarskógi. Gerði arkitekt tillögu um deiliskipulag svæðisins, þar sem sagði að á því yrði 101 lóð, en samkvæmt framlögðum uppdrætti áttu þær að liggja fyrir norðan þjóðveg 502 milli Laxár og Grjótár. Lóðin, sem um getur í máli þessu, stendur ofarlega í brekku á stað, sem mun hafa verið kallaður Hvítiblettur. Er nafnsins getið í örnefnaskrá jarðarinnar, þar sem segir: „Austur undan Stöpunum og Seldalnum er Hvítiblettur, gróðurbrekka þar sem mikið var um aðalbláber.“ Eyrarskógi er lýst sem kjarri, ekki stórvöxnu. Aðaláfrýjandi skoðaði lóðina í október 1989 og gerði í framhaldi af því samning við þáverandi rétthafa hennar um að kaupa af honum lóðarréttindin. Var yfirlýsing þeirra um kaupin undirrituð 9. desember 1989. Síðar gerði aðaláfrýjandi lóðarleigusamning við gagnáfrýjanda og var hann undirritaður 25. nóvember 1990. Aðaláfrýjandi reisti á árunum 1990 og 1991 sumarhús, sem skemmdist af völdum snjóþunga í mars 1995. Hann leitaði þá til byggingarnefndar Hvalfjarðarstrandarhrepps og óskaði eftir mati á því hvort lóðin væri byggingarhæf. Í héraðsdómi er greint í heild frá ályktun byggingarnefndar 28. júní 1995, þar sem sagði meðal annars að nefndin mælti ekki með því að lóðin yrði nýtt sem byggingarlóð fyrir sumarhús. III. Skipulagsstjórn ríkisins samþykkti 6. júní 1990 skipulag fyrir sumarhúsahverfi í Eyrarskógi, sem hreppsnefnd Hvalfjarðarstrandarhrepps hafði áður samþykkt. Líta verður svo á að með þessu hafi yfirvöld á sviði byggingar- og skipulagsmála látið í ljós þá afstöðu að lóðin, sem deilt er um í málinu, væri hæf til að byggja á henni sumarhús. Óumdeilt er að gagnáfrýjanda gafst ekki kostur á að gæta andmælaréttar áður en byggingarnefnd Hvalfjarðarstrandarhrepps lét frá sér fara fyrrnefnda ályktun 28. júní 1995. Í lögskiptum málsaðilanna getur sú ályktun því ekki haggað þeirri afstöðu, sem yfirvöld höfðu áður markað um byggingarhæfi lóðarinnar. Eins og málið liggur fyrir má fallast á með aðaláfrýjanda að nægilega sé leitt í ljós að sá staður á lóð hans, sem sumarhús var reist á, hafi vegna hættu á snjóalögum verið óhæfur til þeirra nota. Hins vegar verður ekki litið fram hjá því að fram er komið í málinu að húsi hafði verið valinn staður á lóðinni áður en aðaláfrýjandi keypti réttindi yfir henni. Hann hefur ekkert leitt í ljós um atvik að þeirri ákvörðun eða hvort gagnáfrýjandi hafi nokkuð komið að henni. Samkvæmt framlögðum uppdrætti er lóðin 0,44 hektarar að stærð. Þótt höft séu á því hversu nærri mörkum lóðarinnar megi reisa sumarhús er ljóst að stærð hennar ein og sér nægir til að velja mætti úr mörgum kostum um húsastæði. Aðaláfrýjandi hefur í engu leitast við að sýna fram á að þeir kostir séu allir sama marki brenndir og sá staður, sem hús hans var reist á. Hefur hann því ekki fært sönnur á að lóðin sé í heild óhæf til að byggja á henni sumarhús. Verður því að sýkna gagnáfrýjanda af kröfum aðaláfrýjanda. Rétt er að aðilarnir beri hvor sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti.. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður um annað en málskostnað. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Stefnandi þessa máls er Eðvarð Sigmar Hallgrímsson, byggingameistari, kt. 220148-2549, Heimatúni 1 Bessastaðahreppi. Stefnt er Hjördísi Benediktsdóttur, húsmóður, kt. 150630-3719, Eyri Svínadal Hvalfjarðarstrandarhreppi. Málið var höfðað með áritun lögmanns stefndu á stefnu 25. nóvember 1998 og þingfest 15. desember sama ár. Það var tekið til dóms að lokinni aðalmeðferð 27. maí sl. Með úrskurði upp kveðnum 11. júní 1999 var málinu vísað frá dómi. Hæstiréttur hratt þeim úrskurði með dómi 24. ágúst sl. og lagði fyrir héraðsdómarann að taka málið til efnismeðferðar. Málið var tekið fyrir að nýju í héraði 26. október sl. Fór þá fram málflutningur, og að honum loknum var málið tekið til dóms að nýju. Dómkröfur stefnanda eru þessar: I.Að lóðarleigusamningur frá 25. nóvember 1990 milli stefnanda og stefndu um leigu stefnanda á sumarbústaðarlóð nr. 33 í Eyrarskógi í Svínadal, Eyrarhreppi [Svo í stefnu. Á að vera Hvalfjarðarstrandarhreppi. Innskot dómara], Borgarfjarðarsýslu, verði felldur úr gildi. Verði ekki fallist á að ofangreindur samningur verði felldur úr gildi með dómi, gerir stefnandi þá dómkröfu, að lóðarleigusamningnum milli stefnanda og stefndu frá 25. nóvember 1990 verði rift með dómi. II.Í báðum tilvikum gerir stefnandi þá dómkröfu að stefnda verði dæmd til að greiða stefnanda 1.705.000 krónur ásamt dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxtalaga frá 1. janúar 1997 til greiðsludags. III.Stefnandi krefst málkostnaðar að skaðlausu, þar sem tekið verði tillit til þess að hann er ekki virðisaukaskattskyldur. Stefnda krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda, en til vara krefst hún verulegrar lækkunar á skaðabótakröfum stefnanda. Í báðum tilvikum krefst stefnda málskostnaðar úr hendi stefnanda samkvæmt gjaldskrá Lögmanna Mörkinni 1 sf. og skv. fram lögðu málskostnaðaryfirliti. Þess er krafist að við ákvörðun málskostnaðar verði tekið tillit til skyldu stefndu til að greiða virðisaukaskatt af þóknun lögmanns síns. Um atvik máls. Um atvik er þetta upplýst af málskjölum og skýrslum aðilja: Árið 1985 er stefnandi búsettur á Skagaströnd. Hann kvaðst þá hafa farið að leita sér að lóð “sunnanlands” til trjáræktar og útivistar. Hann hefði tekið í það góðan tíma. Haustið 1989 kvaðst hann hafa séð auglýsingu í DV, þar sem auglýst var til sölu lóð í Eyrarskógi. Hann hringdi í uppgefið símanúmer og talaði við mann að nafni Svavar Ottósson, sem sagði honum hvar lóðin væri. Stefnda upplýsti fyrir dóminum að á undan stefnanda hefðu tvenn hjón haft lóð nr. 33 í Eyrarskógi á leigu. Annar karlanna hefði verið Svavar Ottósson. Hinn 9. desember 1989 undirrita stefnandi og nefndur Svavar Ottósson handskrifað skjal, fram lagt í dóminum, sem ber yfirskriftina Yfirlýsing. Þar er þetta skráð: “Við undirritaðir höfum ákveðið að gera með okkur samning um kaup á sumarbústaðarlandi nr. 33 í Eyrarskógi. Seljandi lofar að selja og kaupandi lofar að kaupa. Kaupverð er ákveðið 450.000.- kr. Gengið verður frá kaupunum eigi síðar en 22. des. 1989.” Upplýst er að stefnandi greiddi Svavari nefnda fjárhæð, kr. 450.000. Sagði stefnandi fyrir dómi að hann hefði greitt þá fjárhæð fyrir lóð, sökkla og teikningar af húsi. Ekki varð af því að stefnandi og Svavar Ottósson gerðu formlegan kaupsamning, en það varð að ráði milli aðilja þessa máls að þau gerðu með sér leigusamning um nefnda lóð nr. 33. Lóðarleigusamningur aðilja er undirritaður 25. nóvember 1990. Aðiljum ber saman um að það hafi verið gert á Eyri í Svínadal. Vottar að undirskrift, dagsetningu og fjárræði aðilja voru makar þeirra, Jón Eggertsson, eiginmaður stefndu, og Helga Guðmundsdóttir, eiginkona stefnanda. Samningurinn er í 19 greinum. Í fyrstu gr. segir að leigusali (stefnda) leigi leigutaka (stefnanda) lóð undir sumarbústað, merkta nr. 33 í Eyrarskógi, samkvæmt deiliskipulagi Magnúsar H. Ólafssonar arkitekts, dags. 4. maí 1988, ásamt áorðnum breytingum í júlí 1988. Skipulag þetta ásamt texta teljist vera hluti af samningnum. Í 2. gr. samningsins segir að leigutíminn sé 25 ár frá dagsetningu samnings, en framlengist þá sjálfkrafa um eitt ár í senn, sé honum ekki sagt upp af samningsaðiljum með minnst sex mánaða fyrirvara. Í 5. gr. segir að leigutaki greiði árlegt leigugjald fyrir lóðina, og er gjalddagi ákveðinn 15. apríl ár hvert. Árgjaldið skal vera kr. 14.100 og breytist í hlutfalli við breytingar á vísitölu byggingarkostnaðar frá grunnvísitölu, sem í samningnum er 108,7 stig. Í 8. gr. samningsins segir að leigusali beri “ekki ábyrgð á spjöllum eða skemmdum, sem sumarbústaðurinn eða önnur mannvirki á lóðinni kunna að verða fyrir, svo sem af völdum manna og dýra, náttúruhamfara o.fl.” Í 9. gr. segir að leigutaka sé heimilt að gróðursetja tré á lóðinni. Í 10. gr. er kveðið á um að leigutaki hafi rétt til að láta leggja raflínu að sumarbústaðnum á sinn kostnað, og í 15. gr. segir að leigusali skuli leggja grófíborinn veg og vatnslögn að lóðarmörkum og girða sumarbústaðasvæðið. Í þeirri grein er einnig ákvæði um að vegna kostnaðar leigusala við þessar framkvæmdir skuli leigutaki greiða ákveðið stofngjald samkv. samkomulagi aðilja. 18. grein lóðarleigusamningsins hljóðar svo: “Verði ágreiningur milli leigusala og leigutaka um túlkun samnings þessa eða fylgiskjala hans, og náist ekki samkomulag, skal leggja ágreininginn í úrskurð gerðardóms, sem skipaður verði þremur mönnum, einum tilnefndum af leigusala, öðrum tilnefndum af leigutaka og oddamanni tilnefndum af sýslumanni Mýra- og Borgarfjarðarsýslu.” Stefnandi sagði í skýrslu sinni fyrir dómi að hann hefði byggt sumarbústað sinn á árunum 1990-1991, og í stefnu segir að það hafi verið gert eftir teikningu arkitekts. Undir bústaðinn hafi verið settar “hefðbundnar undirstöður” og fyllingar. Stefnandi hafi látið gera rotþró og leggja frárennslislagnir. Lagt hafi verið rafmagn í bústaðinn og hann að öllu leyti fullgerður. Stefnandi hafi gróðursett fjölmargar trjáplöntur á lóðinni og látið gera rúmgott bílastæði og stíg að bústaðnum. Þá segir í stefnu að stefnandi telji lóðina fallegan stað að sumarlagi. Í raun sé hún skjólgóður hvammur. Hann hafi reist bústaðinn nánast á miðri lóð. Við vettvangsgöngu mældist dómarunum fjarlægð grunns bústaðar upp frá vegi við lóðarmörk 19 skref. Í stefnu segir að stefnandi hafi alltaf hugsað sér að nota bústaðinn sem heilsársbústað. Snemma hafi þó komið í ljós að erfitt hafi verið að nota hann að vetrarlagi. Hann hafi æði oft þurft að láta moka burt snjó, svo að komast mætti að bústaðnum. Þetta hafi þó gengið stórvandræðalaust þangað til kom fram á veturinn 1994/1995. Þá hafi svo mikill snjór lagst á bústaðinn, að hann hafi farið á kaf. Stefnandi hafi þá látið moka af húsinu til að fyrirbyggja skemmdir, eftir því sem tök voru á. Hann hafi þó ekki haft undan snjókomu, og svo hafi farið að bústaðurinn hafi látið undan og verið metinn ónýtur. Upplýst er í málinu, m.a. með skýrslu stefnanda fyrir dómi, að hann hafði tryggt bústaðinn fyrir tjóni að völdum snjóþunga. Eftir þeim upplýsingum sem fyrir liggja verður að telja að húsið hafi skemmst í mars 1995. Var tjónið metið altjón af tryggingarfélagi stefnanda. Stefnandi lét síðan húsið af hendi við fólk sem flutti það norður í Eyjafjörð og reisti það þar. Kvaðst hann ekki hafa fengið greiðslu fyrir, en þeir sem eignuðust húsið hefðu séð um að taka það af grunni og flytja það. Í stefnu segir að eftir veturinn 1994/1995 hafi stefnandi gert sér ljóst að lóðin nr. 33 væri með öllu óbyggingarhæf. Hann hafi einnig heyrt frá því sagt að hvammur sá, sem lóðin nær yfir, hafi í sveitinni verið nefndur “Hvítiblettur”, sökum þess að snjó leysti þar ekki fyrr en seint á hverju vori. Hinn 16. júní 1995 hafi stefnandi ritað byggingarnefnd Hvalfjarðarstrandarhrepps bréf og óskað eftir mati á því hvort lóðin nr. 33 væri byggingarhæf. Samkv. fram lögðum bréfum byggingafulltrúa og oddvita hreppsins til stefnenda, dags. 30. júní og 13. desember 1995, fjallaði byggingarnefnd um erindi stefnanda 28 júní, og var afgreiðsla hennar þannig skv. bréfi byggingafulltrúa: “Eftir að hafa farið á staðinn komst byggingarnefnd að þessari niðurstöðu. Nefndin mælir ekki með því að lóð no. 33 verði nýtt sem byggingarlóð fyrir sumarhús, lóð nr. 32 sé byggingarhæf en staðsetning hússins á lóðinni sé óheppileg.” Í bréfi hreppsnefndar kemur fram að hún staðfesti samþykkt bygginga- og skipulagsnefndar á fundi 2. nóvember 1995. Með bréfi dags. 25. september 1996 heimilaði byggingafulltrúi að sumarhúsið að Eyrarskógi 33 yrði flutt burt af lóðinni. Svo sem sjá má af samþykkt bygginganefndar fjallaði hún um tvær lóðir, nr. 32 og 33. Leigjandi lóðar nr. 32, Vilhjálmur Guðmundsson, kærði ákvörðun byggingarnefndar til Umhverfisráðuneytisins. Krafðist hann þess að fá sömu málsmeðferð og leigutaki lóðar nr. 33, stefnandi þessa máls, og að ábyrgur aðili bætti honum lóðina ásamt framkvæmdum sem ekki yrðu fluttar af staðnum auk flutnings bústaðar síns á nýja lóð. Ráðuneytið leitaði m.a. umsagnar Skipulagsstjórnar ríkisins, og liggur hún frammi í málinu, á þessa leið: “Í byggingar og skipulagslögum og reglugerðum er ekki fjallað sérstaklega um byggingarhæfi lóða út frá snjóþyngslum. Byggingarnefnd rökstyður ekki niðurstöðu sína um byggingarhæfi lóðarinnar sem um er rætt, eða á hverju mismunandi byggingarhæfi lóðanna nr. 32 og 33 í Eyrarskógi byggi. Skipulagsstjórn ríkisins telur því ekki byggjandi á niðurstöðu byggingarnefndar um byggingarhæfi lóðanna, enda er hvorki lagagrundvöllur né annar rökstuðningur fyrir niðurstöðunni. Skipulagsstjórn ríkisins telur, að í deiluskipulagi verði m.a. að taka á og kanna snjóþyngsli á byggingarlóðum, þannig að ekki sé úthlutað lóðum, sem ekki eru fallnar til húsbygginga. Því beri út frá þeirri reynslu sem nú hefur fengist, m.a. af snjóþyngslum á umræddum lóðum, að taka til endurskoðunar deiliskipulag sumarbústaðahverfis í Eyrarskógi.” Úrskurður Umhverfisráðuneytisins í kærumáli leigutaka lóðar nr. 32 er dagsettur 30. desember 1996. Hann féll þannig að krafa hans var ekki tekin til greina. Í forsendum úrskurðarins segir m.a., að líta verði svo á, “að ákvörðun bygginganefndar um að meta lóð nr. 33 óbyggingarhæfa hafi skort lagagrundvöll og er því ekki á henni byggjandi”. Í greinargerð stefndu er því haldið fram um málsatvik, að stefnda hafi, áður en hún samþykkti yfirtöku stefnanda á lóðinni nr. 33, vakið athygli hans á því að fleiri lóðir væru lausar til leigu, sem honum stæðu til boða. Henni hafi þó fljótlega orðið ljóst að lóðin nr. 33 hefði verið sú sem stefnandi vildi og að hann hefði gert upp hug sinn. Í greinargerðinni segir að stefnda minnist þess að hafa nefnt það við stefnanda að lóðin stæði á svonefndum “Hvítabletti”. Að því er stefnda best viti sé sú nafngift til komin af því að kjarr umlyki allan blettinn, og þannig skeri hann sig úr landslaginu, jafnvel úr nokkurri fjarlægð. Hún hafi ekki við kaupin leitt að því hugann að snjó kynni að festa á þessum bletti, fremur en öðum. Hún telur fullyrðingar stefnanda um óeðlileg snjóalög á lóðinni fjarstæðukenndar. Stefnda tekur fram að hún hafi ekki krafist stofngjalds af stefnanda. Fyrri leigutakar hafi staðið skil á því. Í greinargerð stefndu segir ennfremur að hún hafi vissu fyrir því, að hvorki hafi þak né útveggir bústaðar stefnanda gefið sig í fannferginu, heldur hafi hann skemmst með þeim hætti að tré dregarar undir honum hafi spennst upp. Orsök þess hafi vafalaust verið sá óvenjulegi byggingarmáti að dregararnir hafi náð út fyrir sjálfan bústaðinn og verönd hans verið smíðuð ofan á þá. Þegar snjór hafi safnast á veröndina, hafi dregararnir spennst upp. Stefnda kveðst líta svo á að lóðarleigusamningur aðilja sé í fullu gildi. Stefnandi hafi staðið í skilum með leigugreiðslur. Meira en 5 ár hafi verið liðin af leigutíma stefnanda, þegar skemmdirnar, sem lýst sé í stefnu, hafi átt að eiga sér stað. Þá hafi stefnandi aldrei kvartað yfir galla á lóðinni og ávallt staðið í skilum með árlegt leigugjald án þess að gera fyrirvara eða aðrar athugasemdir. Eftir að óánægja stefnanda hafi borist í tal við stefndu hafi hún margboðið honum aðra lóð á svæðinu í stað lóðar nr. 33. Upplýst er að stefnandi greiddi afgjald af lóðinni síðast 16. apríl 1998, kr. 29.885. Sundurliðun á fjárkröfu stefnanda. Í stefnu segir að stefnandi sundurliði tjón sitt þannig: Teikning af sumarbústað- 100.000 Undirstöður fyllingar- 250.000 Rotþró/frárennslislagnir/aðrar lagnir- 250.000 Rafmagnsinntak- 205.000 Snjómokstur- 97.460 Samtalskr. 1.399.710 Annar kostnaður, lóðaleiga, þinglýsing samnings o.fl- 305.290 Málsástæður og lagarök aðilja. Stefnandi byggir kröfur sína um ógildingu leigusamnings aðilja á því, að allar forsendur fyrir notkun lóðarinnar séu brostnar, og einnig á því að ósanngjarnt sé, miðað við það sem síðar hafi til komið, að stefnandi verði skuldbundinn samkv. samningnum. Kröfu sína um riftun byggir stefnandi á því að lóðin nr. 33 í Eyraskógi sé haldin verulegum galla. Hún sé ekki byggingarhæf; hluti hennar sé tíðum undir snjó fram undir mánaðarmótin júní/júlí. Hún hafi verið gölluð þegar samningur um hana milli aðilja komst á. Lóðin hafi ekki haft þá eiginleika sem stefnandi hafi áskilið og mátt búast við, “þar sem hann hafi verið að kaupa lóð undir sumarbústað”, eins og segir í stefnu. Ennfremur “hafi lóðin aukinheldur ekki haft þau verðmæti, sem slíkar lóðir eigi að hafa og aðrar lóðir í því hverfi, sem lóðin er í, hafi. Ljóst sé að stefnda hafi ábyrgst að lóðin væri byggingarhæf. Stefnda hafi vitað um þann galla sem lóðin var haldin. Verði fallist á riftun samningsins, skuldbindur stefnandi sig til að skila lóðinni til baka og aflýsa lóðarleigusamningnum. Stefnandi kveðst í stefnu byggja á því að ekki sé fyrir það girt að hann geti borið ágreining þessa máls undir dóm, þrátt fyrir ákvæði 18. gr. lóðarleigusamnings aðilja. Ágreiningurinn snerti ekki það efni sem tilgreint er í þeirri grein, sem einvörðungu lúti að framkvæmd samningsins. Ákvæði 18. greinar sé ekki bindandi um ágreining þessa máls, þar sem ekki sé um eiginlegan gerðarsamning að ræða og þau atriði, sem bera á undir gerðardóm, séu ekki nægilega afmörkuð í samningsákvæðinu. Um lagarök segir í stefnu að stefnandi styðji dómkröfur sínar við ógildingareglur samningaréttarins um brostnar forsendur og sanngirnismat 36. greinar [svo í stefnu. Á mjög líklega að vera 36. gr. samningalaga. Innskot dómara], reglu kröfuréttarins um brostnar forsendur og riftunarreglur kröfuréttarins. Verði fallist á ógildingu lóðarleigusamningsins eða riftun hans, byggir stefnandi fjárkröfu sína á reglum kröfuréttarins um vangildisbætur. Ennfremur segir í stefnu. “Stefnandi vísar dómkröfum sínum til grundvallar einnig til sakarreglunnar innan og utan samninga. Stefnandi vísar og til reglna leiguréttar og reglna um grunnleigusamninga.” Í greinargerð stefndu segir að byggingarmáti bústaðar stefnanda hafi verið óvenjulegur og án þess að samþykktar burðarþolsteikningar hafi legið til grundvallar. Úr þessu, þegar stefnandi hafi látið flytja bústaðinn norður í land, verði vart leitt í ljós hver raunveruleg orsök meintra skemmda á honum hafi verið. Kröfu um sýknu af kröfu um ógildingu lóðarleigusamningsins segir stefnda byggða á því, að engar forsendur hafi brostið fyrir samningnum, sem leitt geti til ógildingar hans. Stefnda sjái heldur ekki að hvaða leyti samningurinn geti talist ósanngjarn. Að mati stefndu hafi það eitt gerst að sumarbústaður stefnanda hafi orðið fyrir skemmdum við afar sérstæðar vetraraðstæður, sem komið hafi landsmönnum flestum í opna skjöldu. Á þessu beri stefnda ekki ábyrgð. Hún leyfi sér að líta svo á að henni verði ekki kennt um þessar nátturuhamfarir eða tjón af þeirra völdum. Bendir hún í þessu sambandi á 8. gr. lóðarleigusamningsins. Krafa stefndu um sýknu af riftunar- og skaðabótakröfu er á því reist að umrædd lóð hafi ekki verið haldin neinu því sem talist geti galli, hvað þá að um verulegan galla hafi verið að ræða. Sök stefndu sé engin hvernig sem á það sé litið, og bendir stefnda í því sambandi á eftirfarandi: Stefnda hafi engar ábyrgðaryfirlýsingar gefið um snjóleysi og stefnandi hafi ekki áskilið sér slíka eiginleika. Stefnandi hljóti að hafa verið verið meðvitaður um að snjó gæti fest á lóðinni, eins og víða annars staðar í náttúrunni. Lóðin sé í sumarbústaðalandi samkvæmt deiliskipulagi, hönnuðu af arkitekt, samþykktu af skipulagsyfirvöldum. Skipulagið sé hluti af lóðarleigusamningnum, þar sem tekið sé fram að stefnandi hafi kynnt sér það og sætt sig við það að öllu leyti. Stefnandi hafi sjálfur valið umrædda lóð og hafi þegar verið búinn að semja við fyrri leigutaka, þegar lóðarleigusamningur aðilja var gerður. Landkostir blasi við þegar lóðin sé skoðuð. Stefnandi hafi borið almenna skoðunarskyldu, og þá skyldu verði að meta í því ljósi að hann sé byggingameistari og búi yfir sérþekkingu sem stefnda hafi ekki. Meira en 5 ár hafi verið liðin af leigutíma stefnanda, er þær skemmdir sem lýst er í stefnu, hafi átt að eiga sér stað. Á þessum tíma hafi stefnandi aldrei kvartað yfir galla á lóðinni eða óeðlilegum snjóþyngslum og ávallt staðið í skilum með árleg leigugjöld án þess að gera fyrirvara eða aðrar athugasemdir. Af því verði dregin sú ótvíræða ályktun að stefnandi hafi ávallt verið ánægður með lóðina og hún ekki verið búin öðrum landkostum en hann hafði gert ráð fyrir. Ef sú ályktun er röng, séu öll hugsanlega úrræði vegna þess fallin niður sökum tómlætis. Stefnda bendir á að mat á galla miðast við það tímamark, þegar afhending samkvæmt samningi fór fram, og á grundvelli þeirrar þekkingar sem þá var fyrir hendi. Stefnda mótmælir því að hún hafi beitt svikum eða leynt stefnanda einhverjum þeim upplýsingum sem máli skipta. Nafngift hafi ekkert að gera með hlutlegt mat á kostum eða göllum í lagalegri merkingu. Stefnda mótmælir sérstaklega skaðabótakröfu stefnanda af þeirri ástæðu að engir reikningar séu lagðir fram henni til stuðnings. Fjárhagstjón það sem stefnandi telji sig hafa orðið fyrir, sé með öllu ósannað. Stefnda hafi ekki fengið greitt stofngjald úr hendi stefnanda og hönnunarkostnað hafi stefnandi fengið bættan úr tryggingu, hafi stefnandi lagt úr í slíkan kostnað á annað borð. Um lagarök stefndu segir í greinargerð hennar að hún byggi sýknukröfur sínar á almennum reglum samninga-, skaðabóta- og kröfuréttar. Hún leggur áherslu á meginregluna um skuldbindingargildi samninga. Að því leyti sem málið snýst um sönnun, sönnunarbyrði og tilkynningarskyldu, minnir stefnda á almennar sönnunarreglur réttarfars og áhrif tómlætis í því sambandi, sbr. undirstöðurök 52. og 54. gr. kaupalaga nr. 39/1922 og 21. og 22. gr. laga nr. 20/1954 um vátryggingasamninga. Mótmæli gegn dráttarvaxtakröfu byggjast á III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987. Málskostnaðarkröfu sína styður stefnda við 130. gr. laga nr. 91/1991. Kröfuna um virðisaukaskatt af þóknun lögmanns segir hún vera skaðleysiskröfu, þar sem hún sé ekki virðisaukaskattskyld. Skýrslur fyrir dómi. Aðiljar gáfu skýrslu fyrir dómi, og Trausti Jónsson veðurfræðingur bar vitni. Til skýrslu stefnanda hefur verið vitnað nokkuð í málavaxtalýsingu hér að framan. Í skýrslu hans kom fram að eftir að hann hafði náð sambandi við Svavar Ottósson haustið 1989, þá hefði hann farið í Eyrarskóg í október til að skoða lóðina nr. 33. Hann sagði að sér hefði litist vel á hana, sér hefði virst landið skjólsælt og ákjósanlegt til þeirra hluta sem hann hefði hugsað sér. Eftir þá för hefði hann tilkynnt Svavari Ottóssyni að hann hefði mjög mikinn áhuga á lóðinni. Stefnandi kvaðst aftur hafa komið að skoða lóðina í byrjun desember þetta haust. Eftir það hefðu þeir Svavar komist að samkomulagi um hvað hann skyldi greiða fyrir lóðina og undirritað yfirlýsinguna, sem fyrr er lýst um vilja beggja til að gera kaupsamning. Þetta kvaðst stefnandi hafa gert vegna þess að hann hefði haft samband við stefndu og borið þetta mál undir hana. Hún hefði tjáð sér að þetta væri ein besta lóðin í skóginum og hún hefði jafnvel hugsað sér að láta hana ekki af hendi, heldur hafa hana fyrir sig og sína fjölskyldu. Stefnandi sagði að hann og stefnda hefðu orðið sammála um að gera leigusamning um lóðina, en hann hefði greitt fyrri lóðarleiguhöfum umsamið verð. Stefnandi sagðist hafa komið í Eyrarskóg í byrjun maí 1990 til að huga að framkvæmdum. Þá hefði verið töluverður snjór á lóðinni. Honum hefði ekki litist á þetta þangað til að hann ræddi málið við landeigendur. Þá hefði honum verið sagt að veturinn hefði verið óvenju snjóþungur; það kæmi stundum snjór í þessa lægð. Hann þyrfti ekki að hafa af þessu áhyggjur. Hann kvaðst hafa hafið framkvæmdir þarna í júníbyrjun, en snjór hefði verið á lóðinni eitthvað fram í júní. Bústaðinn hefði hann reist á árunum 1990-1991. Næstu vetur, 1991 og 1992, hefðu ekki verið mjög snjóþungir, en þó hefði verið snjór þarna í lægðinni fram í maílok. Hann kvaðst þá hafa verið farinn að sjá að sennilega væri þetta ekki svo slæmur staður vegna snjóa, og hann hefði farið að planta trjám í lóðina. Stefnandi kvaðst hafa hugsað sér að vera nokkuð mikið í sumarhúsinu, hann hefði byggt það sem heilsárshús; hann hefði ætlað sér að vera þarna mikið að vetrarlagi. Veturinn 1992-93, eða fyrr part ársins 1993, hefði verið verulegur snjór á lóðinni. Þá hefði hann þurft að moka snjó af veröndinni, og snjór hefði þá gengið upp á þakið. Snjórinn hefði verið fram í miðjan júní. Hann kvaðst hafa hugsað að um þetta þýddi ekki að fást, hann væri búinn að gera samning. Næsti vetur, 1993-94, hefði líka verið erfiður, verulega mikill snjór og langt fram á sumar. Þá kvaðst stefnandi hafa farið að átta sig á því að snjórinn þarna skriði nokkuð mikið fram, “þannig að hann felldi öll tré sem maður var að reyna að planta þarna, þau lögðust niður og brotnuðu.” Hann hefði séð að lóðin var ekki nýtileg til trjáræktar, nema 10-15 m breitt belti fremst á lóðinn, þangað hefði snjórinn ekki náð að ráði. Stefnandi sagði að báða þessa vetur, 1992-93 og 1993-94, hefði hann mokað snjó ofan af húsinu. Veturinn 1993 hefði næsti bústaður við, á lóð nr. 32, farið á kaf, og þar hefði orðið snjóþungatjón. Sá bústaður hefði verið fremur lágreistur miðað við sinn, sem hefði verið háreistur með svefnlofti. Stefnandi sagði að veturinn 1994-95 hefði tekið steininn úr. Vetur hefði lagst snemma að og mikið snjóað, þó ekki meira en veturna næsta á undan, fyrr en í mars. Um mánaðamót febrúar/mars hefði gert gífurleg snjóalög, sem fært hefðu allt á kaf, bólakaf. Snjókoman hefði verið bæði ofankoma og skafrenningur. Skafhríð hefði verið mikil. Undir húsinu hefðu verið þrír dregarar. Þeir hefðu náð út fyrir húsið. Einn þeirra hefði brotnað, en hinir tveir svignað. Húsið hefði sligast meira eða minna. Stefnandi kvaðst áætla að snjóþykkt ofan á mæni hefði verið um fjórir metrar og að um 300 tonna snjóþungi hefði verið ofan á húsinu. Hann kvaðst hafa látið moka ofan af húsinu 13. mars. Þá hefði það ekki alveg verið farið á kaf. Síðar í þeim mánuði, að sig minnti 18. mars fremur en 19., hefði það farið endanlega á kaf. Stefnandi kvaðst hafa verið með snjóþungatryggingu á húsinu. Hann hefði fengið húsið sjálft að full greitt, tjónið hefði verið metið altjón. Hann kvaðst hafa gengið úr skugga um að hús reist á þessari lóð fengist ekki aftur tryggt snjóþungatryggingu. Í framhaldi af þessu hefði hann ritað bygginga- og skipulagsnefnd og spurt hvort hún teldi lóðina byggingarhæfa og síðan fengið leyfi til að flytja bústaðinn burt af lóðinni. (Sbr. málavaxtalýsingu hér að framan. Bréf stefnanda til bygginga- og skipulagsnefndar er dags. 28. ágúst 1996.) Stefnandi sagði að bústaðurinn hefði verið fluttur norður í Eyjafjörð. Til sín hefði komið fólk sem verið hefði í bústað skammt frá, og spurt hvort það gæti fengið húsið til að fjarlægja það og koma því í stand. Það fólk hefði greitt kostnað við flutninginn. Það hefði rætt þann möguleika að rétta húsið af með því að setja það á góðar og réttar undirstöður, hefðbundinn sökkul. Þá yrðu teknir undan dregararnir sem brotnuðu. Undir stefnanda var borið það sem í greinargerð stefndu segir, að bústaðurinn hefði verið reistur án þess að samþykktar burðarþolsteikningar hefðu legið til grundvallar. Stefnandi sagði að hann hefði keypt húsið með teikningum, og þær hefðu verið samþykktar. Fram kom hjá stefnanda að hann hafði kynnst miklum snjóalögum áður en hann reisti sumarhúsið á lóð nr. 33; hann hefði átt heima á Skagaströnd í 17 ár. Stefnda sagði í skýrslu sinni fyrir dómi að lóð nr. 33 hefði verið leigð tvennum hjónum. Þegar stefnandi hefði komið til hennar og sagt henni að hann hefði keypt af þeim og beðið hana um að fá lóðina leigða, hefði hún verið fús til þess. Hún sagði aðspurð að stefnandi hefði ekki gert henni ljóst að hann ætlaði að nota bústað þarna sem heilsárshús. Ekki væri gert ráð fyrir að þarna væri íbúðabyggð, og ekki væru dæmi þess að leigjendur byggju þarna allt árið, en sumir kæmu oft. Stefnda var spurð hvort henni hefði verið kunnugt um óeðlileg snjóalög á lóð nr. 33. Hún kvað nei við, sagði að hún hefði engar kannanir gert á snjóalögum á þessari lóð fremur en öðrum. Magnús H. Ólafsson arkitekt hefði skipulagt sumarbústaðasvæðið fyrir hana og hún hefði lagt traust sitt á vinnu hans. Skipulagið hefði verið samþykkt af bygginganefnd, hreppsnefnd Hvalfjarðarstrandarhrepps, skipulagsstjórn ríkisins, jarðanefnd og líka Náttúrverndarráði. Nánar spurð sagði stefnda að ráðherra hefði staðfest skipulagið. Hún sagði að deiliskipulagið hefði ekki verið tekið til endurskoðunar. Stefnda sagði aðspurð að hún hefði nefnt við stefnanda að lóðin nr. 33 væri á svonefndum Hvítabletti. Hún var þá spurð hvernig sú nafngift væri til komin. Hún sagðist lítið vita um það. Hún hefði fengið þá skýringu að nafnið væri til komið af því að kjarr væri kringum blettinn. Hún kvaðst hafa flutt að Eyri árið 1975. Stefnda sagði að stefnandi hefði aldrei kvartað við sig yfir lóðinni fyrr en árið 1995. Stefnda var spurð hver hefði samið lóðarleigusamning aðilja. Hún sagðist hafa gert það, hún hefði tekið þetta upp úr öðrum samningum hingað og þangað. Hún hefði ekki látið lögmann fara yfir þennan samning. Stefnda kvaðst hafa boðið bæði stefnanda og leiguhafa lóðar nr. 32 aðra lóð, en þeir hefðu ekki viljað þiggja það. Trausti Jónsson veðurfræðingur bar vitni í máli þessu. Frammi liggur í málinu minnisblað hans til Umhverfisráðuneytisins í sambandi við kæru Vilhjálms Guðmundssonar til ráðuneytisins vegna lóðar nr. 32 í Eyrarskógi. Minnisblaðið er dagsett 6. mars 1996. Þar segir m.a.: “Snjóalögum við sumarbústaðinn er þannig háttað í árferði því sem ríkt hefur undanfarin ár að telja má að þau rýri notagildi lóðarinnar. Snjór er greinilega mun meiri og þaulsetnari heldur en er á öðrum byggðum sumarbústaðalóðum jarðarinnar, eða undantekinni lóðinni næst vestan við umrædda lóð Vilhjálms, en þar er snjórinn jafnvel enn meiri.” Lóðin sem hér er talað um næst vestan við lóð Vilhjálms er lóð nr. 33. Vitnið Trausti sagði að hann hefði farið í Eyrarskóg í desember 1995 að ósk Umhverfisráðuneytisins til að meta aðstæður á lóð nr. 32. Hann sagði að veturinn 1995 (1994-95) hefði verið snjóþungur, snjósöfnun hefði verið óvenjulega mikil. Þó hefði hann ekki verið alveg einstakur í sinni röð. Álíka mikil snjór hefði verið þarna nokkrum vetrum áður, hugsanlega bæði 1989 og 1990. Í mjög slæmu norðaustan veðri sem gert hefði 15.-17. mars 1995 hefði keyrt um þverbak. Það veður hefði þó sem slíkt ekki verið verra en búast mætti við á eins til þriggja ára fresti, en veður þetta hefði að sumu leyti verið óeðlilegt. Víða hefði orðið óvenjuleg snjósöfnun. Óvenjulega mikill snjór hefði verið til staðar þegar veður þetta gekk í garð. Bylurinn hefði orðið mjög slæmur, fyrst og fremst skafrenningur, en ofankoma líka. Vitnið var spurt með hve margra ára millibili mætti búast við svona veðri. Trausti svaraði að það hefði ekki verið reiknað út, en hann hefði skrifað dálítið um tíðni ofviðra og gert almennar athuganir. Sér sýndist að búast mætti við veðri af þessu tagi 5-10 sinnum á öld, þ.e. með 10-20 ára millibili, en veðrunum væri misdreift. Forsendur og niðurstöður. Af afskiptum stjórnvalda, byggingarnefndar, hreppsnefndar, skipulagsstjórnar ríkisins og Umhverfisráðuneytisins af lóðum nr. 32 og 33 í Eyrarskógi verður ekki dregin sú ályktun að lóð nr. 33 sé ekki byggingarhæf, sbr. umsögn skipulagsstjórnar og úrskurð Umhverfisráðuneytisins, sem gerð er grein fyrir í málavaxtalýsingu hér að framan. Ósannað er að lóðin nr. 33 hafi ekki haft þá eiginleika sem stefnandi gerði ráð fyrir, þegar leigusamningur aðilja var gerður. Verður ekki talið að forsendur hafi brostið fyrir samningnum sem leitt geti til ógildingar hans. Dómari fór tvisvar á vettvang. Hann telur að hver sá sem hefur nokkra þekkingu á landi og snjóalögum hefði mátt sjá að mikill hluti lóðarinnar nr. 33 er snjódæld, jafnvel þótt jörð væri auð þegar hún væri skoðuð. Fram kom í aðiljaskýrslu stefnanda að hann hafði áður kynnst miklum sjóalögum; hann hefði átt heima á Skagaströnd í 17 ár. Stefnandi skoðaði lóðina fyrst haustið 1989, leist vel á hana og fékk á henni mjög mikinn áhuga. Hann valdi sér sjálfur þessa lóð. Aftur kom hann á vettvang í byrjun maí 1990, og var þá töluverður snjór á lóðinni. Það varð þó ekki til þess að hann endurskoðaði ákvörðun sína um lóðarvalið. Bústaðinn kveðst hann hafa byggt á árunum 1990 1991. Næstu vetur, 1991 og 1992, segir hann að hafi ekki verið mjög snjóþungir, en þó hafi snjór legið á lóðinni fram í maílok. Fyrri part ársins 1993 hafi verið verulegur snjór á lóðinni og þá gengið upp á þak. Næsti vetur hafi líka verið erfiður, verulega mikill snjór og langt fram á sumar. Síðari hluta vetrar 1994-95 tók steininn úr að sögn stefnanda, en þá skemmdist bústaður hans verulega vegna sjóþunga. Ekki liggur fyrir nein rannsókn eða athugun á því hvernig það nákvæmlega gerðist, en upplýst er að um altjón var að ræða, og fékk stefnandi verð bústaðarins greitt að fullu frá tryggingafélagi. Bústaðurinn var þó ekki meira skemmdur en svo að hann var tekinn niður og fluttur norður í land til að endurreisa hann þar. Athuga ber í þessu sambandi að stefnandi reisti bústað sinn “nánast á miðri lóð”, þ.e. í sjálfri snjódældinni, sbr. stefnu. Í aðiljaskýrslu sinni sagði stefnandi að veturinn 1992-93 hefði snjórinn ekki náð að ráði fram á 10-15 m breitt belti næst veginum. Á dómþingi eftir vettvangsgöngu 29. mars sl. var bókað í þingbók að vegur við lóð nr. 33 hafi verið auður, en þá var allþykkur skafl í brekkunni og í slakkanum. Þrátt fyrir snjóþyngslin sem hér hefur verið lýst og þá erfiðleika sem stefnandi hafði af þeim, er upplýst í málinu, að hann kvartaði ekki við stefndu yfir lóðinni formlega fyrr en með bréfi lögmanns hans til stefndu, dags. 10. janúar 1997. Veturinn 1994-95 varð víða um land óvenjumikil snjósöfnun. Stefnandi lýsti þessu svo í skýrslu sinni að vetur hefði lagst snemma að og mikið snjóað, þó ekki meira en veturna næstu á undan, fyrr en í mars. Um mánaðamótin febrúar/mars hefði gert gífurleg snjóalög, sem fært hefðu allt á bólakaf. Snjókoman hefði verið bæði ofankoma og skafrenningur. Í vettvangsgöngu dómara og lögmanna aðilja 29. mars 1999 kom í ljós að slakkinn eða snjódældin liggur í norðaustanátt opin fyrir skafhríð ofan úr hlíðum Skarðsheiðar. Á minnisblaði vitnisins Trausta Jónssonar veðurfræðings, sem getið er hér að framan, segir um lóð nr. 32, hina næstu við nr. 33: “Snjór er er greinilega mun meiri og þaulsetnari heldur en er á öðrum byggðum sumarbústaðalóðum jarðarinnar, að undantekinni lóðinni næst vestan við umrædda lóð Vilhjálms, en þar er snjórinn jafnvel enn meiri.” Er hér átt við lóð nr. 33. Vitnið Trausti sagði að snjósöfnun hefði verið óvenjulega mikil veturinn 1995 (1994-95). Þó hefði hann ekki verið alveg einstakur í sinni röð. Í mjög slæmu norðaustan veðri, sem gert hefði 15.-17. mars 1995, hefði keyrt um þverbak. Það veður hefði þó sem slíkt ekki verið verra en búast mætti við á eins til þriggja ára fresti., en veður þetta hefði að sumu leyti verið óeðlilegt. Óvenjulega mikill snjór hefði verið til staðar þegar veður þetta gekk í garð. Bylurinn hefði orðið mjög slæmur, fyrst og fremst skafrenningur, en ofankoma líka. Í máli þessu hefur verið lagt fram myndband fréttar, sem flutt var í Ríkissjónvarpinu 8. mars 1995. Í rituðum texta sem fylgir myndbandi þessu er skráð: “Vetur, Vatnaskógur Sums staðar á landinu er nú mesta fannfergi, sem menn muna og þarf ekki að fara langt frá höfuðborginni til að finna dæmi um að að hægt sé að aka á bíl upp á þök stórra húsa. Ómar Ragnarsson ekur í snjó á jeppa sínum og hleypir lofti úr dekki. Við Vatnaskóg í dag, Ómar ekur að húsinu sem er á kafi í snjó.” Í töluðum orðum myndbandsins segir fréttamaðurinn Ómar Ragnarsson m.a.: “Undir snjónum hér leynast stærðar hús, svo sem íþróttahúsið, sem er 5-6 m hátt, en samt hægt að aka upp á þak þess.” Vatnaskógur er í Svínadal, skammt frá Eyrarskógi, sunnan til í dalnum og litlu innar. Í fréttinni er lýst snjóþyngslum á þessu svæði nokkru áður en hinn slæmi bylur skall yfir, sem vitnið Trausti Jónsson lýsir. Það er álit dómara að þær veðuraðstæður sem hér hefur verið lýst séu svo óvenjulega harðar, að þær geti með fullum rétti flokkast undir náttúruhamfarir. Með vísan til þess sem nú hefur verið ritað verður það niðurstaða dómara að stefnda beri ekki ábyrgð á þeim erfiðleikum og hugsanlegu tjóni sem stefnandi hefur orðið fyrir vegna snjóþyngsla á lóð nr. 33 í Eyrarskógi. Auk þess sem að framan er sagt um skoðun stefnanda á lóðinni, um eindregið val hans á henni og um tómlæti hans að kvarta yfir meintum galla vegna snjóa, verður ekki annað séð en að 8. gr. leigusamnings aðilja leysi stefndu undan ábyrgð á því tjóni sem stefnandi kann að hafa orðið fyrir. Verður lóðarleigusamningur aðilja ekki ógiltur af sanngirnisásstæðum né heldur verður honum rift vegna brostinna forsendna eða verulegs galla. Af þessu leiðir að sýkna ber stefndu af öllum kröfum stefnanda í máli þessu. Um málskostnað. Samkvæmt úrslitum máls ber að dæma stefnanda til að greiða stefndu málskostnað. Telur dómari hann vera hæfilegan 220.000 krónur, auk virðisaukaskatts af málflutningsþóknun. Finnur Torfi Hjörleifsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan. Stefnda, Hjördís Benediktsdóttir, á að vera sýkn af öllum kröfum stefnanda, Eðvarðs S Hallgrímssonar, í máli þessu. Stefnandi greiði stefndu 220.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 41/2022
|
Kærumál Dánarbú Skiptastjóri Þóknun Málskostnaður
|
Kærður var úrskurður Landsréttar þar sem leyst var úr ágreiningi A og B annars vegar og C hins vegar um þóknun C sem skiptastjóra í dánarbúi D. Í dómi Hæstaréttar var fallist á niðurstöðu hins kærða úrskurðar að miða bæri þóknun C við 25.900 krónur fyrir hverja unna vinnustund. Þá var talið að A og B hefðu glatað rétti til að andmæla þóknun C frá upphafi skipta þar til loka október 2018 en þau voru talin geta haft uppi andmæli við þóknun hans frá þeim tíma. Um ágreining um fjölda vinnustunda C við skiptin komst Hæstiréttur að þeirri niðurstöðu að tímaskráning hans hefði verið úr hófi fram. Var þóknun hans því lækkuð vegna tímabilsins og var hún í heild sinni hæfilega metin að álitum. Þá var C gert að greiða A og B málskostnað í héraði og kærumálskostnað fyrir Landsrétti en kærumálskostnaður fyrir Hæstarétti var ekki dæmdur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Benedikt Bogason, Ása Ólafsdóttir, Ingveldur Einarsdóttir, Karl Axelsson og Sigurður Tómas Magnússon.2. Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 5. júní 2022 en kærumálsgögn bárust réttinum 9. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Landsréttar 24. maí 2022 þar sem þóknun varnaraðila sem skiptastjóra í dánarbúi D var lækkuð úr 13.869.090 krónum í 10.000.000 króna, í báðum tilvikum með virðisaukaskatti. 3. Sóknaraðilar krefjast þess aðallega að þóknun varnaraðila sem skiptastjóra dánarbúsins verði lækkuð úr 13.869.090 krónum í 5.146.589 krónur með virðisaukaskatti en til vara að þóknun varnaraðila verði lækkuð að mati dómsins. Þá er þess krafist að varnaraðila verði gert að greiða sóknaraðilum málskostnað í héraði og kærumálskostnað fyrir Landsrétti og Hæstarétti.4. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar fyrir Hæstarétti.5. Í kæru sinni til Hæstaréttar gerðu sóknaraðilar ekki kröfu um kærumálskostnað fyrir réttinum heldur kom sú krafa fyrst fram í greinargerð þeirra. Með því að krafan var ekki höfð uppi í kærunni kemur hún ekki til álita í málinu.Ágreiningsefni6. Ágreiningur málsins lýtur að þóknun varnaraðila sem skiptastjóra dánarbús D. Í fyrsta lagi deila aðilar um hvort varnaraðila hafi verið heimilt að hækka tímagjald sitt í samræmi við breytingu á gjaldskrá sinni sem tók gildi 1. janúar 2019. Í öðru lagi er ágreiningur um fjölda vinnustunda varnaraðila við skiptin. Í þriðja lagi er deilt um hvort sóknaraðilar hafi glatað rétti til að andmæla þóknun varnaraðila.7. Með úrskurði héraðsdóms 24. mars 2022 var þóknun varnaraðila lækkuð úr 13.869.090 krónum í 9.963.989 krónur, í báðum tilvikum með virðisaukaskatti. Jafnframt var varnaraðila gert að greiða sóknaraðilum 496.000 krónur í málskostnað. Eins og áður greinir var þóknunin ákveðin 10.000.000 króna með hinum kærða úrskurði Landsréttar en málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður felldur niður.8. Með ákvörðun Hæstaréttar 29. júní 2022 var veitt leyfi til að kæra úrskurðinn til réttarins af þeirri ástæðu að niðurstaða Landsréttar kynni að vera bersýnilega röng að því er varðaði úrlausn um málskostnað í héraði og kærumálskostnað. Kæruheimild er í 2. mgr. 167. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 2. mgr. 133. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl.Málsatvik9. Með úrskurði héraðsdóms […] 2018 var bú D, sem andaðist […] 2017, tekið til opinberra skipta. Varnaraðili var skipaður skiptastjóri búsins. Sóknaraðilinn B var eiginkona hins látna og sóknaraðilinn A sonur þeirra. Aðrir erfingjar hins látna eru þrjú börn hans með fyrri eiginkonu en þau hafa ekki látið sig varða þann ágreining sem hér er til úrlausnar.0. Á skiptafundi 26. febrúar 2018, þar sem mætt var af hálfu allra erfingja, var fært í fundargerð að varnaraðili hefði veitt upplýsingar um skiptakostnað. Þóknun hans væri lágmarksgjald samkvæmt gjaldskrá og næmi 25.900 krónum auk virðisaukaskatts fyrir hverja vinnustund. Einnig var skráð í fundargerð að varnaraðili áskildi sér rétt til að taka greiðslu af fé búsins upp í áfallna þóknun meðan á skiptum stæði, sbr. 2. mgr. 48. gr. laga nr. 20/1991. Eins og áður greinir tók ný gjaldskrá varnaraðila gildi 1. janúar 2019 en samkvæmt henni hækkaði lágmarksgjald hans í 29.000 krónur auk virðisaukaskatts fyrir hverja vinnustund. Frá þeim tíma hefur varnaraðili reiknað sér þá þóknun við skiptin.1. Í úrskurði héraðsdóms er rakinn framgangur skipta dánarbúsins. Á skiptafundi 9. ágúst 2018 lagði varnaraðili fram yfirlit yfir vinnu sína frá upphafi skipta til þess tíma. Á því eru vinnustundir sundurliðaðar eftir mánaðardögum og tilgreint hvaða verk hafi verið innt af hendi hvern dag. Samtals voru vinnustundir 103,75 á tímabilinu. Á skiptafundi 8. nóvember 2018 lagði varnaraðili fram yfirlit sama efnis frá 9. ágúst til október 2018. Samkvæmt því voru vinnustundir samtals 68,25 á tímabilinu. Loks lagði varnaraðili fram á skiptafundi 8. mars 2021 yfirlit yfir vinnu sína frá nóvember 2018 til loka nóvember 2020 en samkvæmt því voru vinnustundir hans samtals 157,75. Af hálfu erfingja mættu lögmenn þeirra á alla þessa fundi. 2. Varnaraðili færði fundargerð 7. apríl 2021 vegna skiptafundar sem hann sat einn. Færði varnaraðili til bókar atriði um skiptin sem snerta ekki þann ágreining sem hér er til úrlausnar. Því næst boðaði varnaraðili til skiptafundar 25. maí sama ár til að fjalla um frumvarp til úthlutunar úr búinu, sbr. 78. gr. laga nr. 20/1991. Í því kom fram að þóknun varnaraðila næmi samtals 13.869.090 krónum að meðtöldum virðisaukaskatti. Að höfðu samráði við lögmenn erfingja var fundinum frestað til 1. júní það ár og aftur var honum frestað til 8. sama mánaðar þegar hann var haldinn að viðstöddum lögmönnum erfingja. Á fundinum lögðu sóknaraðilar fram bókun þar sem þóknun varnaraðila var mótmælt. Andmælin tóku bæði til tímagjalds og fjölda vinnustunda. Á næsta skiptafundi 24. ágúst 2021 var árangurslaust reynt að jafna þennan ágreining og því vísaði varnaraðili honum til úrlausnar héraðsdóms með bréfi 25. sama mánaðar.Löggjöf3. Samkvæmt 2. mgr. 48. gr. laga nr. 20/1991 er skiptastjóra heimilt að taka sér greiðslu af fé dánarbús upp í áfallna þóknun sína meðan á skiptum stendur, enda kynni hann ákvörðun sína um það á skiptafundi og það teljist tryggt að hann gangi ekki með þessu á hlut þeirra sem eiga rétthærri kröfur á hendur búinu. Í skýringum við ákvæðið í athugasemdum með frumvarpi til laganna kom fram að með þessum áskilnaði væri ætlast til þess að tryggt yrði að erfingjar eða skuldheimtumenn fengju tækifæri til að láta í ljós skoðanir sínar um ráðagerð skiptastjóra og að þeir gætu þá mótmælt henni og eftir atvikum fengið úrlausn héraðsdóms um hana, sbr. 47. og 122. gr. laganna. Einnig sagði að skiptastjóra væri almennt ekki þörf á að kynna ákvörðun sína um greiðslu hverju sinni sem hún stæði fyrir dyrum heldur væri honum eftir atvikum nægjanlegt að gera skiptafundi til dæmis grein fyrir því að hann hefði í hyggju að fá greiðslu með reglubundnu millibili sem yrði ákveðin með nánar tilteknum hætti. Þeir sem hefðu hagsmuni af skiptunum gætu síðan fylgst með að ekki hefði verið farið fram úr því sem skiptastjóri kynnti þeim með könnun yfirlita um efnahag og rekstur búsins, sbr. 49. gr. laganna.4. Um gildi ákvarðana skiptafundar leiðir af 2. mgr. 71. gr. laga nr. 20/1991 að erfingi sem ekki mætir til skiptafundar, sem hann hefur sannanlega verið boðaður til, glatar rétti til að hafa uppi mótmæli eða kröfur vegna ákvarðana og ráðstafana sem hafa verið teknar þar eða kynntar. Samkvæmt 3. mgr. greinarinnar getur erfingi, sem á atkvæði um málefni búsins og telur ákvörðun eða ráðstöfun skiptastjóra ólögmæta, mótmælt henni þegar á þeim fundi sem hún er kynnt en ella á næsta fundi sem hann er boðaður til hafi hann ekki glatað rétti til þess samkvæmt 2. mgr. sömu greinar. Komi slík mótmæli fram skal skiptastjóri leitast við að jafna ágreininginn en takist það ekki beina málefninu til héraðsdóms eftir 122. gr. laganna.5. Um efni frumvarps til úthlutunar úr dánarbúi fer eftir 77. gr. laga nr. 20/1991 en fjalla skal um það á skiptafundi sem boðað er til samkvæmt 78. gr. þeirra. Um mótmæli gegn frumvarpi fer eftir 79. gr. enda varði þau andmæli önnur atriði en þau sem hlutaðeigandi hefur glatað rétti til að mótmæla, sbr. 2. mgr. 71. gr. laganna. Í skýringum við þetta ákvæði í athugasemdum með frumvarpi til laganna kom fram að þetta skilyrði hefði verulega þýðingu því að þegar skiptin væru komin á þetta stig væri almennt þá þegar endanlega útkljáð hverjir ættu rétt til arfs, hverjar kröfur á hendur búinu hefðu verið viðurkenndar og hvernig hagsmunum búsins yrði ráðstafað, sbr. 2. og 3. mgr. 71. gr. laganna. Mætti þannig segja að hverfandi líkur væru á því að mótmæli gætu komið fram gegn efni frumvarps sem ekki yrði þegar vísað á bug vegna þessa skilyrðis. Niðurstaða6. Svo sem áður er rakið kynnti varnaraðili á skiptafundi 26. febrúar 2018 að þóknun hans næmi 25.900 krónum auk virðisaukaskatts fyrir hverja vinnustund í samræmi við gjaldskrá. Enginn áskilnaður var gerður af hans hálfu um að gjaldið tæki breytingum í samræmi við breytingar á gjaldskrá og jafnframt kynnti varnaraðili ekki erfingjum dánarbúsins um hækkun tímagjaldsins í 29.000 krónur að viðbættum virðisaukaskatti samkvæmt gjaldskrá sem tók gildi 1. janúar 2019. Samkvæmt þessu verður fallist á þá niðurstöðu hins kærða úrskurðar að miða beri þóknun varnaraðila við lægra tímagjaldið.7. Í yfirliti yfir vinnu varnaraðila við skiptin sem lögð var fyrir skiptafund 9. ágúst 2018 er að finna ítarlega sundurliðun eftir dögum með tilgreiningu á þeim verkefnum sem sinnt var og fjölda vinnustunda hvern dag. Þegar haft er í huga að varnaraðili hafði á skiptafundi 26. febrúar sama ár kynnt tímagjald sitt og gert áskilnað um að taka sér greiðslu af fjármunum búsins upp í áfallna þóknun, eftir því sem skiptunum yndi fram, verður talið að sóknaraðilum hafi með fullnægjandi hætti verið gerð grein fyrir þeirri ráðstöfun. Það sama á við um yfirlit yfir vinnu varnaraðila sem lögð var fram á skiptafundi 8. nóvember sama ár. Hér skiptir engu þótt á þessum yfirlitum varnaraðila hafi ekki verið að finna samtölu unninna tíma og varnaraðili hafi ekki lagt fram á skiptafundi reikninga sem hann gaf út á hendur dánarbúinu. Þar sem sóknaraðilar hreyfðu hvorki andmælum gegn þessum ráðstöfunum á fyrrgreindum skiptafundum né á næstu fundum þar á eftir 19. september 2018 og 3. janúar 2019 verður fallist á þá niðurstöðu héraðsdóms að varnaraðili hafi glatað rétti til að andmæla þóknun varnaraðila frá upphafi skipta til loka október 2018.8. Eins og áður er rakið lagði varnaraðili fram á skiptafundi 8. mars 2021 yfirlit yfir vinnu sína á tímabilinu frá nóvember 2018 til loka nóvember 2020. Sóknaraðilar mótmæltu síðan þóknun varnaraðila á skiptafundi 8. júní 2021 þar sem fjallað var um frumvarp til úthlutunargerðar úr búinu. Fallist er á þá niðurstöðu héraðsdóms að sóknaraðilar hafi ekki glatað rétti til að andmæla þóknun varnaraðila vegna umrædds tímabils, enda voru þau sett fram á næsta skiptafundi eftir að varnaraðili hafði lagt fram yfirlit yfir vinnu sína, sbr. 3. mgr. 71. gr. laga nr. 20/1991. Í því tilliti breytir engu þótt varnaraðili hafi fært fundargerð vegna skiptafundar 7. apríl 2021 þar sem enginn var mættur af hálfu erfingja, en varnaraðili hefur ekki borið því við að sóknaraðilar hafi ekki haft lögmæt forföll. Samkvæmt þessu kemur til úrlausnar þóknun varnaraðila frá nóvember 2018 allt til skiptaloka.9. Að virtum gögnum málsins er tímaskráning varnaraðila á því tímabili sem til úrlausnar er í málinu úr hófi fram. Verður þóknun hans því lækkuð vegna tímabilsins og er hún í heild sinni að meðtöldum virðisaukaskatti hæfilega metin að álitum með þeirri fjárhæð sem ákveðin var í úrskurði héraðsdóms.20. Af þessari niðurstöðu leiðir að þóknun varnaraðila hefur sætt umtalsverðri lækkun. Verður honum því gert að greiða sóknaraðilum málskostnað í héraði og kærumálskostnað fyrir Landsrétti sem ákveðinn er í einu lagi eins og greinir í dómsorði. Kærumálskostnaður fyrir Hæstarétti verður ekki dæmdur.Dómsorð:Þóknun varnaraðila, C, fyrir störf sem skiptastjóri við opinber skipti á dánarbúi D, er lækkuð úr 13.869.090 krónum í 9.963.989 krónur, í báðum tilvikum að meðtöldum virðisaukaskatti.Varnaraðili greiði sóknaraðilum, A og B, samtals 600.000 krónur, hvoru um sig, í málskostnað í héraði og kærumálskostnað fyrir Landsrétti.Kærumálskostnaður fyrir Hæstarétti verður ekki dæmdur.https://landsrettur.is/domar-og-urskurdir/domur-urskurdur/?id=5baa48d9-804e-40d8-b56f-11ef233589e2&verdictid=407a7200-248a-49a9-9e89-be58d8fc2c6a
|
Mál nr. 240/2009
|
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
|
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi gert að sæta gæsluvarðhaldi, á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Hjördís Hákonardóttir og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 12. maí 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 13. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 12. maí 2009, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 29. maí 2009 kl. 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili kærði úrskurð héraðsdóms fyrir sitt leyti með kæru 12. maí 2009. Hann krefst þess að úrskurðinum verði breytt þannig að varnaraðila verði gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til þriðjudagsins 9. júní 2009 kl. 16. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
|
Mál nr. 158/2017
|
Opinber innkaup Skaðabætur Dráttarvextir
|
S ses. höfðaði mál gegn H og krafðist aðallega viðurkenningar á skaðabótaskyldu H vegna missis hagnaðar sem hlotist hafði af þeirri ákvörðun bæjarráðs H árið 2012 að falla frá forvali um hjúkrunarheimili á Völlum 7. Var S ses. annar af tveimur umsækjendum sem taldir voru uppfylla kröfur forvalsins en með úrskurði kærunefndar útboðsmála var sú ákvörðun H að telja hina umsóknina fullnægjandi felld úr gildi. Var því S ses. einn með gilda umsókn í forvalinu og í framhaldinu ákvað H að fella það niður. Í dómi Hæstaréttar var vísað til 4. mgr. 56. gr. þágildandi laga nr. 84/2007 um opinber innkaup en þar hafði komið fram að þátttakendur sem valdir væru til að leggja fram tilboð vegna lokaðs útboðs ættu ekki að vera færri en fimm og að fjöldi þátttakenda skyldi ætíð vera nægilegur til að tryggja raunverulega samkeppni. Kom fram að S ses. hefði staðið einn eftir að loknu forvali og augljóst að engin samkeppni yrði við útboðið. Með vísan til þess var staðfest sú niðurstaða héraðsdóms að sýkna H af aðalkröfu S ses. Þá var H einnig sýknaður af kröfum S ses. um útlagðan kostnað öðrum en málskostnaði fyrir kærunefnd útboðsmála.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Benedikt Bogason og Karl Axelsson og Ásgeir Magnússondómstjóri.Áfrýjandi skautmálinu til Hæstaréttar 8. mars 2017. Hann krefst aðallega viðurkenningar á skaðabótaskyldustefnda vegna missis hagnaðar sem hlaust af þeirri ákvörðun bæjarráðs stefnda6. september 2012, sem staðfest var af bæjarstjórn 12. sama mánaðar, að fallafrá forvali um hjúkrunarheimili á Völlum 7 sem hófst með fundi starfshóps 9.febrúar 2010. Til vara krefst hann þess að stefnda verði gert að greiða sér12.274.661 krónu en til þrautavara 2.605.000 krónur, í báðum tilvikum með dráttarvöxtumsamkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, frá 12.september 2012 til greiðsludags, allt að frádreginni innborgun stefnda 14. nóvember 2016 að fjárhæð 350.000 krónur. Þákrefst hann í öllum tilvikum málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.Eins og nánar er rakið í hinum áfrýjaða dómi efndi stefndi í júlí 2010til forvals um hönnun, byggingu og rekstur hjúkrunarheimilis á Völlum 7 íHafnarfirði. Forvalið mun hafa verið auglýst á evrópska efnahagssvæðinu.Umsóknum í forvalinu átti að skila eigi síðar en 24. ágúst 2010, en sá fresturvar framlengdur til 7. september sama ár. Fjórar umsóknir bárust og voru tveirumsækjendur taldir uppfylla kröfur forvalsins. Með bréfi 24. september 2010 varáfrýjanda tilkynnt að umsókn hans væri fullnægjandi. Áfrýjandi kærði þá ákvörðunstefnda til kærunefndar útboðsmála að telja hina umsóknina fullnægjandi og meðúrskurði nefndarinnar 14. febrúar 2011 var sú ákvörðun felld úr gildi. Eftirstóð þá áfrýjandi einn með gilda umsókn í forvalinu. Á fundi starfshóps um hjúkrunarheimiliá Völlum 6. september 2012 var ákveðið að fella niður forvalið. Þessi ákvörðunvar staðfest á fundi bæjarráðs sama dag. Áfrýjanda var tilkynnt um þessaniðurstöðu með bréfi stefnda 29. október 2012.Á tíma þeirra lögskipta sem málið tekur til fór um forval við opinberinnkaup eftir 56. gr. þágildandi laga nr. 84/2007 um opinber innkaup. Samkvæmt4. mgr. ákvæðisins áttu þátttakendur sem valdir voru til að leggja fram tilboðvegna lokaðs útboðs ekki að vera færri en fimm. Þá sagði að fjöldi þátttakendasem valdir voru skyldi ætíð vera nægilegur til að tryggja raunverulegasamkeppni. Þegar áfrýjandi stóð einn eftir að loknu forvali er augljóst aðengin samkeppni yrði við útboðið. Af þeirri ástæðu bar stefnda að falla fráforvalinu og efna ekki til úboðs á grundvelli þess. Þegar af þessari ástæðuverður staðfest sú niðurstaða hins áfrýjaða dóms að sýkna stefnda af aðalkröfuáfrýjanda. Með skírskotun til forsendna dómsins verður stefndi einnig sýknaðuraf öðrum varakröfum áfrýjanda en málskostnaði fyrir kærunefnd útboðsmála.Með fyrrgreindum úrskurði kærunefndar útboðsmála 14. febrúar 2011 varstefnda gert að greiða áfrýjanda 350.000 krónur í kostnað við að hafa kærunauppi fyrir nefndinni, sbr. 3. mgr. 97. gr. laga nr. 84/2007. Með bréfi 1.nóvember 2013 viðurkenndi stefndi að honum bæri að standa skil á þessarigreiðslu og það gerði hann 14. nóvember 2016. Eftir almennum reglum varáfrýjanda heimilt að ráðstafa þeirri greiðslu fyrst til greiðslu dráttarvaxtaaf fjárhæðinni og verður þessi kröfuliður því tekinn til greina á þann veg semgreinir í dómsorði.Áfrýjanda verður gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti einsog segir í dómsorði.Dómsorð:Stefndi, Hafnarfjarðarkaupstaður, greiði áfrýjanda, Sólvöllumses., 350.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001um vexti og verðtryggingu, frá 12. september 2012 til greiðsludags, aðfrádregnum 350.000 krónum miðað við 14. nóvember 2016.Áfrýjandi greiði stefnda 600.000 krónur í málskostnað fyrirHæstarétti. DómurHéraðsdóms Reykjaness 9. desember 2016. Málþetta, sem var þingfest 27. apríl 2016, var dómtekið 15. nóvember 2016.Stefnandi er Sólvellir ses., Traðarbergi 19, Hafnarfirði.Stefndi er Hafnarfjarðarkaupstaður, Strandgötu 6, Hafnarfirði. Dómkröfur stefnanda eru aðallega þær að viðurkenndur verði réttur hans tilskaðabóta úr hendi stefnda vegna missis hagnaðar vegna þeirrar ákvörðunarbæjarráðs stefnda frá 6. september 2012, sem staðfest var af bæjarstjórnstefnda 12. september 2012, að falla frá því forvalsferli um hjúkrunarheimili áVöllum 7 sem hófst með fundi starfshóps 9. febrúar 2010. Stefnandi krefst þess tilvara að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 12.274.661 kr. aukdráttarvaxta skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu afþeirri fjárhæð frá 12. september 2012 til greiðsludags. Til þrautavara krefststefnandi þess að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 2.605.000 kr.auk dráttarvaxta skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af þeirri fjárhæð frá 12.september 2012 til greiðsludags. Stefnandi gerir einnigkröfu um málskostnað. Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda ogþess að stefnanda verði gert að greiða stefnda málskostnað. I. Málsatviker að rekja til þess að á árinu 2006 lagði nefnd á vegum heilbrigðisráðherrafram skýrslu um uppbyggingu heildrænnar öldrunarþjónustu í Hafnarfirði. Ískýrslunni var m.a. gert ráð fyrir byggingu hjúkrunarheimilis samkvæmt nýrrihugmyndafræði. Í kjölfar þessa hófust viðræður milli stefnda og heilbrigðis- ogtryggingamálaráðuneytisins um fyrirætlun bygginga, þ.m.t. heilsugæslustöð. Áárinu 2008 tilkynnti félags- og tryggingamálaráðherra framkvæmdaáætlun umbyggingu hjúkrunarrýma á landsvísu til 2012, en samkvæmt henni var gert ráðfyrir að 60 hjúkrunarrými yrðu reist í Hafnarfirði. Á árinu 2009 kynnti félags-og tryggingamálaráðherra nýja leið til að fjármagna uppbyggingu áhjúkrunarrýmum og stefndi ákvað að skoða þá leið til uppbyggingar á hjúkrunarrýmií bæjarfélaginu og var skipaður starfshópur bæjarstjórnar stefnda umhjúkrunarheimili á Völlum. Starfshópurinn héltsinn fyrsta fund 9. febrúar 2010. Á fundi starfshópsins 17. febrúar 2010 varfarið yfir möguleika á svokallaðri leiguleið. Við uppbyggingu hjúkrunarheimilisá Völlum var ákveðið að bjóða út hönnun, byggingu og reksturhjúkrunarheimilisins. Jafnframt var ákveðið að fara skyldi fram forval þar semleitað yrði að rekstraraðila til að sjá um rekstur hjúkrunarheimilisins til 40ára, jafnframt skyldi rekstraraðilinn fá með sér hönnuði og verktaka til aðhanna og byggja húsnæðið og hanna og ljúka lóðarframkvæmdum. Á fundistarfshópsins 14. apríl 2010 var framkvæmdasviði stefnda falið að vinnaforvalsgögn vegna verkefnisins. Á fundi starfshópsins 28. apríl 2010 voru lögðfram drög að samningi milli félags- og tryggingamálaráðuneytisins og stefnda umbyggingu og þátttöku í leigu hjúkrunarrýmis fyrir aldraða í Hafnarfirði.Samningsdrögunum var vísað til bæjarráðs og á fundi ráðsins 29. apríl 2010 fólráðið bæjarstjóra að ganga frá fyrirliggjandi samningi. Í kjölfarið, hinn 3.maí 2010, skrifuðu félags- og tryggingamálaráðherra og bæjarstjóri stefndaundir samninginn. Á fundi starfshópsins 1. júlí 2010 voru lögð fram drög aðforvalsgögnum og þau samþykkt af hálfu starfshópsins. Forvalsgögnin vorudagsett í júlí 2010. Stefndi óskaði eftirumsóknum sjálfseignarstofnunar eða félags með staðfestaskipulagsskrá til að sjá um hönnun, byggingu og rekstur hjúkrunarheimilis áVöllum. Skilafrestur til að skila gögnum var til 24. ágúst 2010 en varframlengdur til 7. september 2010. Fjórir aðilar skiluðu inn umsóknum. Á fundi starfshópsins21. september 2010 var farið yfir umsóknirnar og var niðurstaðan sú að tveiraðilar teldust uppfylla kröfur forvalsins, þ.e. stefnandi og Umönnun ses. Með bréfi stefnda 24.september 2010 var stefnanda tilkynnt að tilboð stefnanda uppfyllti kröfurforvalsgagna og að verið væri að vinna að útboðsgögnum og þau yrðu send honumþegar þau yrðu tilbúin. Verkþjónusta Kristjánsehf. bauð í vinnu við gerð útboðsgagna vegna verkefnisins og hlaut verkið oghóf vinnu við gerð útboðsgagna í ágúst 2010.Með tölvupósti 18.október 2010 vakti starfsmaður Verkís hf. athygli á því að VerkþjónustaKristjáns ehf. væri að hluta í eigu Verkís og að Verkís væri samstarfsaðiliUmönnunar ses. í útboðinu. Stefndi kveður sér hafa verið ókunnugt um þessitengsl og hélt hann fund 27. október 2010 með forsvarsmönnum stefnanda ogUmönnun ses. þar sem skýrt var frá þessum tengslum. Með kæru stefnanda tilkærunefndar útboðsmála, dags. 23. nóvember 2010, kærði stefnandi ákvörðunstefnda um að telja Umönnun ses. hæfan aðila til að taka þátt í útboði umhjúkrunarheimili á Völlum 7. Nefndin kvað upp úrskurð 14. febrúar 2011 í málinr. 29/2010, þar sem felld var úr gildi sú ákvörðun kærða að telja tilboðUmönnunar ses. fullnægjandi í forvalinu „Hjúkrunarheimili á Völlum 7“.Í kjölfar úrskurðarkærunefndar útboðsmála var komin upp sú staða að einungis einn aðili stóð eftirtil að taka þátt í útboðinu. Á fundi starfshópsins um hjúkrunarheimili áVöllum, sem haldinn var 6. september 2012, gerði starfshópurinn eftirfaranditillögu til bæjarráðs: „Í ljósi málsatvika, fyrirliggjandi úrskurðarkærunefndar útboðsmála nr. 29/2010 og álitsgerðar um lagalega stöðu Hafnarfjarðarbæjarvegna forvals um hjúkrunarheimili á Völlum 7, leggur starfshópurinn til aðfallið verði frá því forvalsferli sem hófst með fundi starfshóps 9. febrúar2010.“ Bæjarráð samþykkti tillögu starfshópsins á fundi 6. september 2012 ogmeð bréfi stefnda til lögmanns stefnanda 29. október 2012 var stefnandatilkynnt niðurstaða bæjarráðs. Stefnandi gerði kröfu áhendur stefnda um efndabætur en stefndi hafnaði kröfunni. Stefnandi hefur þvíhöfðað mál þetta. Við aðalmeðferð málsinsgáfu skýrslu ErnaFríða Berg, stjórnarformaður stefnanda, Helgi Númason, stjórnarmaður stefnanda,Kristján Ásgeirsson arkitekt, Lúðvík Geirsson, fyrrverandi bæjarstjóri stefnda,Gunnar Axel Axelsson, bæjarstjórnarfulltrúi stefnda, Sigurður Haraldsson,sviðsstjóri hjá stefnda, Sigurður Páll Harðarson, fyrrverandi sviðsstjóri hjástefnda, Sigþrúður Ingimundardóttir, aðalhöfundur Silkistefnunnar, og GuðrúnÁgústa Guðmundsdóttir, fyrrverandi bæjarstjóri stefnda. II.Stefnandi byggir kröfursínar á almennum meginreglum skaðabótaréttar um að tjónvaldi beri að geratjónþola eins settan og hin bótaskylda athöfn hefði ekki átt sér stað. Tjónstefnanda felist í því að vænlegur samningur hafi ekki fengist gerður ogstefnandi þannig orðið af hagnaði. Aðalkrafa stefnanda er byggð á 2. mgr. 25.gr. laga nr. 91/1991. Byggt er á því að samkvæmt íslenskri dómaframkvæmd séhugtakið „missir hagnaðar“ nægjanlega afmarkað að íslenskum rétti svo að leggjamegi dóm á viðurkenningarkröfu um rétt til slíkra bóta. Stefnandi vísar til dragaað útboðsgögnum frá október 2010 en samkvæmt þeim sé ljóst að það hafi staðiðtil að hafa ákveðið fjárhagslegt hámark sem hafi leitt til ógildingar tilboða,þ.e. ef verð væri hærra en ákveðin tala á brúttó fermetra, þá yrði það ekkimetið gilt. Á blaðsíðu 10 í útboðsgögnum komi m.a. fram fjárhæðin 320.000kr./fermetra. Í áætlun sem send hafi verið bæjarstjórum fjölmargrasveitarfélaga veturinn 2009-2010 hafi verið talið að viðmiðunarkostnaður væri347.300 kr./fermetra, án alls búnaðar og fjármagnskostnaðar á byggingartíma.Með fjármagnskostnaði væri byggingarkostnaður 361.192 kr./fermetra. Ífyrirliggjandi gögnum komi fram að viðmiðunarverð ráðuneytisins almennt séðværi 340-370 þúsund kr. á fermetra. Telur stefnandi einsýnt að hámarkstala íútboði hefði aldrei getað orðið lægri en þessi síðastnefnda viðmiðunartala.Þannig hafi legið fyrir að í útboði hafi fyrst og fremst verið leitað aðhæfasta aðilanum hvað varðaði hönnunarlausnir innan þessa fjárhagsramma ogrekstrarlegar lausnir í framhaldi af því, innan þess ramma semdaggjaldagreiðslur ríkisins væru, enda staðið til að leggja mat á tilboð eftirsvofelldri mælistiku: Viðhorf og hugmyndafræði 35%.Skipulag þjónustu ogfagleg þekking 35%.Húsnæði og lóð 30%.Samkvæmt drögum aðútboðsgögnum hafi verið miðað við að daggjald fyrir árið 2010 miðað viðþyngdarstuðul 1,04 væri 20.935 kr. Gert hafi verið ráð fyrir því að umgreiðslur daggjalds færi samkvæmt reglugerð félags- og tryggingamálaráðherra áhverjum tíma, sem þá hafi verið reglugerðir nr. 1080/2009 og 1091/2009.Greiðslur vegna byggingar hjúkrunarheimilisins skyldu fara fram í samræmi viðtilboðsskrá og miðast við framvindu verksins á byggingarstað. Stefnandi byggir á því aðhann hafi með því að vera metinn hæfur í forvalinu fullnægt þeim kröfum sem gerðarværu til viðhorfs og hugmyndafræði annars vegar og skipulags þjónustu ogfaglegrar þekkingar hins vegar. Af minnisblaði því semsent hafi verið bæjarstjórum um forsendur væntanlegra samninga um bygginguhjúkrunarheimila samkvæmt svokallaðri leiguleið sé ljóst að forsendur stefndaog þar með fjárhagsáætlun hafi ekki getað verið aðrar en þær að reikna með heildarkostnaðiá hvern fermetra allt að 370 þúsund kr. án búnaðar og leigugjaldi frá íslenskaríkinu að fjárhæð 2.100 til 2.300 kr. á fermetra (verðtryggt). Þá hafi þaðeinnig virst hafa verið forsenda þessa verkefnis að tekið yrði 100% lán fyrirframkvæmdinni, með 4,6% verðtryggðum vöxtum til 40 ára. Telur stefnandi því aðþað sé rangt hjá stefnda, þegar hann fullyrði í bréfi 29. nóvember 2013 aðengin kostnaðaráætlun hafi verið gerð. Rétt sé að hafa í huga að miðað viðforsendur þessar, þá hefði stefndi ekkert eigið fé lagt í verkefnið í upphafi –utan lóðarinnar – og síðan 15% af leigugjaldi, en orðið 100% eigandifasteignarinnar sem ætti að vera skuldlaus eftir 40 ár. Að loknu forvali ogúrskurði kærunefndar útboðsmála hafi legið fyrir að einn hæfur aðili væri tilstaðar. Stefnandi telur að með gagnályktun af 32. gr. laga nr. 84/2007 séaugljóst að sé einu lögmætu tilboði til að dreifa þá skuli taka því, þó meðþeim eðlilega fyrirvara að verð sé innan hæfilegs ramma miðað við kostnaðaráætlun/viðmiðunarverð.Því hafi borið að klára ferlið og byggir stefnandi á því að augljóst sé að ekkihafi verið löglegt að semja við neinn annan aðila en stefnanda. Byggirstefnandi á því að eftir niðurstöðu forvals hafi skapast skylda fyrir stefndatil að klára útboðsferlið og, að því gefnu að tilboð væru um eða undirkostnaðaráætlun, taka boði stefnanda og gera við hann samninga um bygginguhjúkrunarheimilisins og rekstur þess. Byggt er á því að viðurkennt sé ídómaframkvæmd að hvorki 20. gr. laga nr. 65/1993 um framkvæmd útboða né 101.gr. laga 84/2007 um opinber innkaup (áður 84. gr. laga nr. 94/2001) takmarkirétt til að krefjast efndabóta vegna réttarbrota við framkvæmd útboða hinsopinbera. Þannig sé vísun 2. mgr. 101. gr. laga nr. 84/2007 til almennraskaðabótareglna skýrð þannig að réttur til efndabóta geti stofnast ef almennumsönnunarkröfum hefur verið fullnægt. Stefnandi vísar til lögskýringargagnaþessu til stuðnings. Um lokað útboðsferli hafiverið að ræða, eftir að forvali lauk, og telur stefnandi það óumdeilt að efferlið hefði verið klárað og hin ólögmæta ákvörðun um að hætta því hefði ekkikomið til, þá hefði verið samið um verkið við stefnanda. Stefnandi, og þeiraðilar sem að honum stóðu, hafi verið samþykktir í forvalinu og því hafi veriðfræðilega útilokað að nokkur annar yrði fyrir valinu en stefnandi semviðsemjandi að útboðsferli loknu. Hafi því öll skilyrðihinna almennu skaðabótareglna um huglæga afstöðu, orsakatengsl og sennilegaafleiðingu verið ljós þeim sem tekið hafi hina umdeildu ákvörðun. Stefndi hafitekið saknæma og ólögmæta ákvörðun sem hafi orðið stefnanda til fjártjóns ogséu því öll skilyrði efndabóta uppfyllt. Hin tilgreinda ástæða fyrirniðurfellingu ferlisins hafi verið að stefndi stæði einn eftir að forvali loknuog það hafi verið ólögmæt ástæða. Stefnandi byggir á því aðþótt forvalið hafi farið fram á hinu evrópska efnahagssvæði, og útboðið sé afþeirri stærðargráðu að það eigi undir tilskipanir ESB um framkvæmd opinberraútboða, þá sé ljóst að ESB- og EES-réttur eftirláti landsrétti það alfarið aðmóta reglur um skaðabætur vegna brota á útboðsreglum. Þróunin sé í þá átt aðviðurkenna ríkari rétt til efndabóta vegna brota á reglum um útboð. Stefnandi byggir á því aðákvörðun stefnda um afturköllun eða ógildingu útboðsferlisins hafi veriðóheimil. Slíka ákvörðun megi ekki taka nema sértækar og málefnalegar ástæðurséu fyrir hendi sem varði tilboðin í útboðinu sjálfu. Stefnandi kveðst vísa tilmeginreglna útboðs- og verktakaréttar, sem og laga nr. 84/2007. Þrátt fyrirhugsanlegan áskilnað um að hafna öllum tilboðum og ákvæði 74. gr. laga 84/2007sem geti leitt til höfnunar á öllum tilboðum, sé það grundvallarregla íútboðsrétti að slík höfnun verði að byggjast á málefnalegum sjónarmiðum ogtilboðin á einhvern hátt að vera ófullnægjandi. Slík staða sé ekki uppi í þessutilviki. Stefnda hafi því borið að klára það ferli sem hafið var, þar sem tilstaðar hafi verið hæfur aðili að forvali loknu, með sama hætti og stefnda hefðiborið að taka tilboði stefnanda á grundvelli 30. gr. laga 84/2007, jafnvel þótteinungis einu löglegu tilboði væri til að dreifa.Stefnandi byggir á því aðjafna megi stöðunni við það ef í ljós kæmi í útboði að einungis einn aðilifengi útboðsgögn. Þrátt fyrir að þá liggi fyrir að ekki verði um samkeppni aðræða, þá geti verkkaupi að meginstefnu til ekki hætt við útboð áður en tilboðeru opnuð. Með því að klára ekkiferlið hafi stefndi bakað sér skaðabótaskyldu. Enga heimild hafi verið að finnaí forvalsgögnum til að hætta við ferlið þegar forvali væri lokið og enginn áskilnaðurhafi verið um lágmarksfjölda þeirra sem kæmist í gegn um forvalið, eins og þósé gert ráð fyrir að unnt sé, sbr. 3. mgr. 56. gr. laga nr. 84/2007. Hins vegarhafi verið gert ráð fyrir hámarksfjölda, fjórum aðilum. Af lögum sé ljóst aðútboðsferli sé lögmætt þótt einungis eitt löglegt tilboð berist, sbr. ákvæði 1.ml. 1. mgr. 32. gr. laga nr. 84/2007. Stefnda hafi því borið að haldasamningsferlinu áfram og hafi hann ekki lögmæta ástæðu til að hætta því. Stefnandi byggir á því aðsönnunarbyrði verði að færast á stefnda fyrir því að ekki hefði verið samið viðstefnanda ef af verkinu hefði orðið. Að stefnanda hafi staðiðöflugir aðilar, bæði á sviði mannvirkjagerðar og rekstri hjúkrunarheimilis,enda hafi stefnandi verið samþykktur í forvalinu, á meðan aðili eins og Eykthafi ekki uppfyllt kröfur forvalsins. Verði því að leggja til grundvallar aðstefnandi hafi getað byggt hjúkrunarheimilið á áðurnefndu viðmiðunarverði perfermetra og fengið eðlilegan ávinning úr þeirri framkvæmd, enda hljóti í slíkriáætlanagerð að vera gengið út frá því að væntanlegur byggingaraðili hefðieinhvern hagnað af framkvæmd verksins, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr.182/2005. Sé því nægjanlega leitt í ljós að stefnandi hafi orðið fyrir tjónivegna þess þáttar, þótt nákvæmt umfang tjónsins verði ekki leitt í ljós nema aðfenginni matsgerð sem til standi að afla þegar niðurstaða í þessum þættimálsins liggur fyrir. Þessu til stuðnings sé einnig vísað til kostnaðaráætlunarstefnanda og skilamats vegna hjúkrunarheimilisins Markar. Í kostnaðaráætlunstefnanda hafi verið byggt á því að kostnaður án búnaðar og virðisaukaskattsyrði 261.280 kr./fermetra á verðlagi ársins 2010 (ríflega 280 þús. krónur meðvirðisaukaskatti). Til samanburðar hafi raunkostnaður hjúkrunarheimilisins Markarverið 307.413 kr. án búnaðar á verðlagi ársins 2010, en þá hafi verið tekiðtillit til verðbreytinga á verktímanum. Báðar þessar tölur séu töluvert undiráætluðum byggingarkostnaði stefnda. Að sama skapi telurstefnandi liggja fyrir að hann hafi verið hæfur til að standa að rekstrinuminnan þeirra marka sem daggjöld sköpuðu honum á hverjum tíma, með eðlilegriávöxtun á eigið fé sem bundið væri í þeim rekstri. Hugmyndafræði stefnanda,Silkistefnan, hafi verið mótuð á löngum tíma og verið blanda af hönnunhjúkrunarrýmis og starfsemi hjúkrunarheimilis, þannig að hönnunin hafi skapaðgrundvöll fyrir enn hagkvæmari rekstur en aðrar stefnur. Áskilur stefnandi séreinnig rétt til að afla matsgerðar til að sanna umfang þess tjóns, en telur hérhafa verið sýnt fram á að skilyrði 2. mgr. 25. gr. laga 91/1991 séu til staðar.Verði ekki fallist á aðstefnda hafi verið skylt að láta útboðið fara fram og að stefndi berisönnunarbyrði fyrir því að ekki hefði verið samið við stefnanda ef útboð hefðifarið fram, þá byggir stefnandi til vara á því að á stefnda hafi hvílt súskylda að fara að öðrum ákvæðum laga nr. 84/2007 um opinber innkaup. Þannighefðu samningskaup verið heimil samkvæmt ákvæðum 32. eða 33. gr. laga nr.84/2007, sjá einnig 30. og 31. gr. tilskipunar 2004/18/EB um samræmingu reglnaum útboð og gerð opinberra verksamninga, vörusamninga og þjónustusamninga, ogþví lögmætur og málefnalegur valkostur fyrir stefnda. Beri stefndisönnunarbyrði fyrir því að slík samningskaup hefðu ekki náðst. Sérstaklegavísar stefnandi til tilviks sem talið sé upp í b-lið 1. mgr. 33. gr. laganna,þegar aðeins eitt fyrirtæki komi til greina af tæknilegum ástæðum. Orðalaggreinarinnar um að samningskaup hafi verið heimil leiði til þess að matistefnanda að stefnda hafi borið skylda til að neyta þeirrar heimildar, eðaannarrar leiðar sem hafi verið heimil. Afturköllun útboðsferlisins hafi ekkiverið heimil samkvæmt lögum, án þess að baka stefnda bótaskyldu. Því hafi boriðað velja leið sem hafi verið heimil samkvæmt lögum. Þessu til stuðnings byggirstefnandi á lögmætisreglu stjórnsýsluréttar. Ofangreindu til fyllingar,og sem sjálfstæðri málsástæðu, byggir stefnandi á því að stefndi hafi ágrundvelli 36. gr. laga nr. 84/2007, sbr. einnig 34. gr. tilskipunar2004/18/EB, getað haldið áfram samningsferli því sem hófst með forvalinu ogsamið við stefnanda. Stefnandi telur að þegarstefndi hafi óskað eftir því að stefnandi lýsti því yfir að hann gerði engarathugasemdir við hæfi Umönnunar ses. þá hafi stefnandi haft ástæðu til að ætlaað ómálefnaleg sjónarmið réðu för. Þetta hafi að mati stefnanda verið staðfestþegar stefndi hafi ákveðið endanlega haustið 2012 að hætta fyrra útboðsferli oghefja nýtt, án þess að láta reyna á hvort samningar tækjust við stefnanda, eðayfir höfuð ræða við stefnanda þrátt fyrir beiðni þar um. Þetta hafi stefndigert vitandi að stefnandi hafi lagt út í mikinn kostnað vegna verkefnisins.Stefnandi byggir á því að sú ákvörðun stefnda sem tekin hafi verið 6. september2012 af bæjarráði og staðfest af bæjarstjórn 12. september 2012 hafi bakaðstefnda skaðabótaábyrgð á tjóni stefnanda. Telur stefnandi að með þessu hafi íraun verið brotið gegn banni útboðsréttar við mismunun og almennum meginreglumíslensks stjórnsýsluréttar, s.s. meðalhófsreglunni, jafnræðisreglunni ogreglunni um bann við valdníðslu, sjá t.d. 11. og 12. gr. stjórnsýslulaga nr.37/1993. Stefnandi telur rétt aðtaka fram að honum hafi aldrei verið tilkynnt um niðurstöðu forvalsins, eins ogskylt hafi verið samkvæmt 5. lið forvalsgagna og góðum stjórnsýsluháttum, sját.d. ákvæði 75. gr. laga nr. 84/2007 um opinber innkaup, sbr. og 79. gr. sömulaga og 20. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Þá sé ljóst að slík ákvörðun hafiekki verið tekin fyrr en í fyrsta lagi haustið 2012, sbr. fundargerð bæjarráðsnr. 3326, dags. 6. september 2012, sem virðist hafa verið tekin fyrir á fundibæjarstjórnar 12. september 2012. Stefnandi kveðst ekki hafa vitað af þessariákvörðun og hafi fyrirsvarsmaður stefnanda verið í töluverðum samskiptum viðfyrirsvarsmenn stefnda um málið í lok árs 2012 og snemma árs 2013. Stefnandi telur að stefndihafi án nokkurrar málefnalegrar ástæðu hætt við útboðsferli þegar fyrir hafilegið að einungis einn þeirra aðila sem tóku þátt í forvali hefði fullnægt þeimkröfum sem gerðar hafi verið. Stefnandi byggir á því að stefnda hafi borið aðkanna til þrautar aðrar færar leiðir samkvæmt lögum um opinber innkaup, þar ámeðal samningskaup. Ekkert ákvæði hafi verið í forvalsgögnum um lágmarksfjöldaþeirra sem metnir yrðu hæfir. Stefnandi vísar í þessu sambandi tillögmætisreglu stjórnsýsluréttar og rannsóknarreglunnar, sbr. 10. gr. laga37/1993, auk ákvæða laga nr. 84/2007 um opinber innkaup. Stefnandi kveður að afhálfu stefnda hafi því verið lýst yfir að 95% af útboðsgögnum hafi veriðtilbúin í október 2010. Þrátt fyrir þetta staðhæfi stefndi í bréfi sínu frá 29.nóvember 2013 að engin kostnaðaráætlun hafi verið unnin samhliða gerðútboðsgagna 2010. Telur stefnandi að það sé rangt og kostnaðaráætlun liggifyrir í gögnum málsins. Stefnandi byggir á því aðöldungis megi jafna stöðu hans við stöðu aðila sem eigi hagstæðasta tilboð íútboði. Ljóst sé að tilboð stefnanda hefði verið hagstæðast, þar sem engu öðrugildu tilboði hafi getað verið til að dreifa, eftir undanfarandi forvalsferli.Byggt sé á grunnsjónarmiðum 71.-74. gr. laga nr. 84/2007 um opinber innkaup.Stefndi beri sönnunarbyrði fyrir því að ekki hefðu náðst samningar milli aðilaá kjörum sem rúmuðust innan viðmiða/fjárhagsáætlunar stefnda. Um tjón stefnanda vegnamissis hagnaðar segir stefnandi að hann hafi ákveðið að fara svokallaðaleiguleið við byggingu hjúkrunarheimilisins í því útboðsferli sem málið snúistum. Fyrir liggi að samkvæmt tölum frá íslenska ríkinu, sem stefndi hafi byggtalla sína vinnu á, þá hafi leigugjaldi því, sem ríkið myndi greiða 85% af,verið ætlað að standa undir verðtryggðu láni til 40 ára með 4,6% fasta vexti,og ætlað að standa undir byggingarkostnaði á bilinu 340-370 þúsund kr. áfermetrann á þeim tíma. Þá liggi fyrir að áætlun stefnanda hafi gert ráð fyrir byggingarkostnaðiá bilinu 260-280 þúsund krónur á fermetrann eftir því hvort virðisaukaskatturhafi verið inni í þeirri tölu eður ei. Blasi því að mati stefnanda við að hannhafi orðið fyrir umtalsverðu tjóni í formi missis hagnaðar afbyggingarframkvæmdinni einni og sér og telur hann sig hafa sýnt fram á nægileglíkindi fyrir slíku tjóni. Í efnabótakröfu stefnandafelist einnig krafa um greiðslu bóta fyrir missi hagnaðar vegna þeirrarstarfsemi að reka hjúkrunarheimilið í 40 ár gegn greiðslu daggjalda eins og þauværu á hverjum tíma, enda hefði verið gerður þjónustusamningur við ríkið einsog forsenda sé fyrir, sbr. rekstur í Sóltúni, Reykjavík. Leggja verði tilgrundvallar að við ákvörðun daggjalda geri íslenska ríkið ráð fyrir eðlilegriávöxtun á þá fjárfestingu sem óhjákvæmilega fylgi slíkri starfsemi og því séþegar af þeirri ástæðu búið að sýna fram á líkindi fyrir slíku tjóni, þóttendanlegt umfang þess verði ekki sannað nema með matsgerð. Því séu skilyrði 2.mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 uppfyllt. Um varakröfu sína segirstefnandi, verði ekki fallist á aðalkröfu um efndabætur, að byggt sé á því aðstefnda beri að greiða stefnanda bætur vegna þess kostnaðar sem hann hafi lagtí vegna málsins. Stefnandi vísar til 2. mgr. 20. gr. laga nr. 65/1993 og 101.gr. laga nr. 84/2007. Stefnandi telur að hann hafi átt raunhæfa möguleika á aðverða fyrir valinu sem verktaki ef ferlinu hefði verið fram haldið. Varakrafastefnanda er að fjárhæð 12.274.661 kr. og byggist á fimm liðum: Stofnfé sjálfseignarstofnunarinnar, 1.000.000 kr. Í forvalsgögnum hafi verið gerð sú krafa að þeir sem tækju þátt í forvalinu væru búnir að stofna sjálfseignarstofnun með 1.000.000 kr. í eigið fé. Sérstaklega hafi verið um það spurt áður en forvalsferli lauk hvort heimilt væri að bíða með þessa bindingu á fjármagni þar til ljóst væri hvort aðilar yrðu metnir hæfir í forvali. Svar stefnda var að svo væri ekki. Þannig hafi verið nauðsynlegt fyrir aðstandendur stefnanda að leggja inn 1.000.000 kr. sem séu óafturkræfar, sbr. 10. gr. laga 33/1999. Eðlilegt sé að stefndi bæti stefnanda þennan kostnað, enda hafi kostnaður stefnanda við stofnun og umsýslu þegar numið að minnsta kosti þessari fjárhæð. Vinna starfshóps um hugmyndafræði, 3.157.000 kr. Um sé að ræða vinnuframlag aðstandenda stefnanda til stefnanda við gerð þeirrar hugmyndafræði sem hafi grundvallað vinnu og tilboð stefnanda. Þessi vinna hafi sannanlega verið unnin vegna útboðsins. Stefnandi geri kröfu um sanngjarnt endurgjald fyrir þann tíma sem hafi farið í vinnuna. Krafa um tímagjald að fjárhæð 7.000 kr. sé mjög sanngjarnt. Krafan njóti lögverndar samkvæmt meginreglum íslensks kröfuréttar og skaðabótareglna. Nægi þar að vísa til sjónarmiða sem gilda um þjónustukaup, sbr. 28. gr. laga nr. 42/2000, þótt lögin eigi ekki við um réttarsamband aðila. Útlagður kostnaður vegna vinnu arkitekta, 6.512.661 kr. Nauðsynlegt hafi verið í tengslum við vinnu að hugmyndafræði að fá hönnun á húsakosti og umhverfi hjúkrunarheimilisins, enda hagkvæmt samspil þjónustu og aðstöðu það sem hugmyndafræðinni sé ætlað að ná. Því hafi verið um óhjákvæmilegan kostnað að ræða. Tildæmdur málskostnaður, 350.000 kr. Stefndi hafi reyndar margsinnis lýst því yfir að þetta eigi að greiða en aldrei greitt þennan kostnað. Loforð í útboðsgögnum um greiðslu, 1.255.000 kr. Skýrt hafi komið fram að allir þeir sem metnir yrðu hæfir í forvali og tækju þátt í útboði skyldu fá greiddar 1.255.000 kr. Stefnandi byggir á því að greiðsluskylda á þessari fjárhæð sé ótvíræð, þótt stefndi hafi ákveðið með ólögmætum hætti að viðhafa ekki útboðið. Það hafi ekki á nokkurn hátt verið á ábyrgð stefnanda og því hafi stefnandi að öllu leyti fullnægt þeim skilyrðum sem sett voru fyrir þessari greiðslu. Verði talið að gögnmálsins styðji ekki við einstaka kröfuliði með nægjanlegum hætti, þá byggirstefnandi á því til vara að dómari geti dæmt bætur að álitum vegna þeirraþátta, innan kröfugerðar stefnanda. Þá skuli litið til þeirrar vinnu sem unninhafi verið og sé á því byggt að stefnda beri að sýna fram á að hún hafi veriðóþarflega mikil eða kostnaðarsöm. Stefnandi krefstdráttarvaxta frá þeim degi sem stefndi ákvað að hætta útboðsferlinu, eða 12.september 2012. Þá hafi hin bótaskylda ákvörðun verið tekin og krefst stefnandidráttarvaxta samkvæmt 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þvítímamarki. Þrautavarakrafa stefnandaað fjárhæð 2.605.000 kr. rúmist innan varakröfu, en byggt sé á þremur liðumhennar hér; kröfu samkvæmt málskostnaðarákvörðun kærunefndar útboðsmála, kröfusamkvæmt loforði í útboðsgögnum um greiðslu á 1.255.000 kr. að tilteknumskilyrðum fullnægðum og kröfu um bætur fyrir þá fjárbindingu og kostnað semhafi falist í því að stofna sjálfseignarstofnun, sem síðan nýtist ekki í öðrumtilgangi, sbr. lög nr. 33/1999. Um lagarök vísar stefnanditil meginreglna útboðsréttar, fjármunaréttar og skaðabótaréttar sem og ákvæðalaga um framkvæmd útboða nr. 65/1993, laga um opinber innkaup nr. 84/2007 ogtilskipunar Evrópusambandsins nr. 18/2004 sem innleidd hafi verið með lögum nr.84/2007. Einnig er byggt á hinni almennu skaðabótareglu og meginreglumkröfuréttar, lögum um sjálfseignarstofnanir í atvinnurekstri nr. 33/1999 o.fl. III. Stefndi byggir á þvíað ákvörðun um að falla frá forvalsferli hafi að öllu leyti verið lögmæt og ísamræmi við lög um opinber innkaup nr. 84/2007, meginreglur stjórnsýsluréttarog þágildandi innkaupareglur stefnda frá 22. mars 2005 og núgildandi reglur frá13. mars 2013. Stefndi hafnar öllum sjónarmiðum stefnanda um að stefnda hafiborið að ganga til samninga við stefnanda.Umrætt forval hafi verið auglýst í júlí 2010 ogforvalsgögn legið fyrir og verið afhent frá og með 12. júlí 2010. Forvalið hafifallið undir lög um opinber innkaup nr. 84/2007. Um val þátttakenda í forvaliað undangenginni opinberri auglýsingu við lokað útboð fari samkvæmt 56. gr.laga um opinber innkaup. Í 4. mgr. 56. gr. laganna komi fram að fjöldi þátttakenda sem valinn er í forvali til að geratilboð í lokuðu útboði skuli vera nægilegur til að tryggja virka samkeppni.Tilgangur laga um opinber innkaup sé að tryggjajafnræði fyrirtækja við opinber innkaup, stuðla að hagkvæmni í opinberumrekstri með virkri samkeppni og efla nýsköpun og þróun við innkaup hinsopinbera á verkum og þjónustu og komi tilgangur laganna fram í 1. gr. þeirra.Meginmarkmið með framkvæmd útboða sé m.a. að tryggja jafnræði fyrirtækja viðopinber innkaup og raunverulega samkeppni og að stuðla að hagkvæmni í opinberumrekstri. Eftir niðurstöðu kærunefndar útboðsmála 14.febrúar 2011 í máli nr. 29/2010 hafi einungis einn umsækjandi verið eftir tilað taka þátt í útboðinu. Þegar sú staða hafi verið komin upp að einungis einnþátttakandi var eftir, hafi verið ljóst að mati stefnda að innkaupaferlið, semeinungis hafi verið hafið að nokkru leyti, myndi ekki stuðla að hagkvæmni írekstri stefnda með virkri samkeppni eins og lögum um opinber innkaup nr.84/2007 sé m. a. ætlað að tryggja, sbr. 1. gr. laganna. Stefndi hafi því tekiðþá lögmætu ákvörðun að falla frá forvalsferlinu, eins og honum hafi verið heimilt.Þá byggir stefndi á því að ákvæði stjórnsýslulaganr. 37/1993 gildi ekki um ákvarðanir sem teknar eru samkvæmt lögum um opinberinnkaup, sbr. 103 gr. laganna, að öðru leyti en því að ákvæði II. kaflastjórnsýslulaga um hæfi gilda um ákvarðanir sem teknar eru samkvæmt lögunum.Stefnandi geti því ekki vísað beint til stjórnsýslulaga. Hins vegar megi lítatil meginreglna stjórnsýsluréttar. Stefndi hafnar því að stefnandi geti átt kröfu áhendur stefnda um efndabætur, vegna ákvörðunar stefnda um að fella niðurforvalsferlið 6. september 2012. Stefnda hafi verið heimilt að falla frá þvíforvalsferli sem hafi verið hafið, ákvörðunin hafi verið tekin á grundvellimálefnalegra sjónarmiða og ekki hafi verið brotið gegn ákvæðum laga um opinberinnkaup nr. 84/2007.Eins og rakið hafi verið hafi í júlí 2010 veriðauglýst eftir umsóknum sjálfseignarstofnunar eða félags með staðfestaskipulagsskrá til að sjá um hönnun, byggingu og rekstur hjúkrunarheimilis áVöllum 7. Um forvalið hafi gilt forvalsgögn dagsett í júlí 2010. Um valþátttakenda í forvali að undangenginni opinberri auglýsingu við lokað útboðfari samkvæmt 56. gr. laga um opinber innkaup nr. 84/2007, sem svari til 44.gr. tilskipunar Evrópuþingsins og -ráðsins 2004/18/EB um samræmingu reglna umútboð og gerð opinberra verksamninga, vörusamninga og þjónustusamninga frá 31.mars 2004, eins og hún hafi verið tekin upp í EES-samninginn með ákvörðunsameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 68/2006 sem birt hafi verið 7. september 2006í EES-viðbæti við stjórnartíðindi Evrópusambandsins nr. 44/2006. Fjórir aðilar hafi skilað inn umsóknum um að fá aðtaka þátt í lokuðu útboði um hönnun, byggingu og rekstur hjúkrunarheimilis áVöllum 7. Á fundi starfshóps 21. september 2010 hafi niðurstaða hópsins veriðsú að tveir af umsækjendunum uppfylltu kröfur forvalsins, þ.e. stefnandi ogUmönnun ses. Á þessum tíma hafi stefnda ekki verið kunnugt að Verkís hf., semhafi verið hluti af hópi Ummönnunar ses., væri að hluta eigandi VerkþjónustuKristjáns ehf. sem hafði verið valin eftir útboð til að gera útboðsgögn fyrirverkefnið: hönnun, bygging og rekstur hjúkrunarheimilis á Völlum 7. Það hafi ekki verið fyrr en við móttöku átölvupósti frá Val Hreggviðssyni hinn 18. október 2010 sem stefndi hafi fengiðvitneskju um þessi tengsl. Stefndi hafi strax brugðist við þessum upplýsingumog boðað stefnda og Umönnun ses. á fund sem haldinn hafi verið 27. október2010. Stefnandi hafi hinn 23. nóvember 2010 kært ákvörðun stefnda um að teljaUmönnun ses. hæfan aðila til kærunefndar útboðsmála. Með úrskurði kærunefndar14. febrúar 2011 hafi verið felld úr gildi ákvörðun stefnda um að telja Umönnunses. hæfan aðila í forvalinu. Við úrskurð kærunefndar hafi verið komin upp súsérkennilega staða að einungis einn þátttakandi hafi staðið eftir. Samkvæmt 56. gr. laga um opinber innkaup sé íforvali heimilt að takmarka fjölda þeirra sem valdir eru til að taka þátt íútboði, enda hafi nægilega margir þátttakendur tekið þátt í forvali. Í 4. mgr.56. gr. laganna komi fram það skilyrði laganna að fjöldi þátttakenda sem valdireru skuli ætíð vera nægilegur til að tryggja raunverulega samkeppni, sbr. ogáðurnefnda 1. gr. laganna. Í 5. mgr. 56. gr. laganna komi fram heimild tilfráviks frá framangreindu skilyrði, en þar segi að ef ekki sé fyrir hendinægjanlegur fjöldi þátttakenda sem fullnægi skilyrðum forvals til að veravalinn eða ekki sé fyrir hendi nægjanlegur fjöldi þátttakenda sem fullnægikröfum um getu, þá sé heimilt að halda útboði áfram með því að gefa þeim semfullnægðu kröfum kost á að taka þátt í útboði. Hér sé um heimildarákvæði tilhanda kaupanda að ræða, ekki skyldu. Stefndi áréttar að tilgangur og markmið laga umopinber innkaup komi fram í 1. gr. laganna, en hann sé sá að tryggja m.a. virkasamkeppni og stuðla að hagkvæmni í opinberum rekstri. Stefnda hafi því ekkiverið skylt að halda áfram útboðsferli með þeim eina umsækjanda sem stóð eftirað loknu forvali, þar sem tilgangi og markmiði laganna verði ekki náð viðslíkar aðstæður. Ákvörðun stefnda hafi því verið í fullu samræmi við lög og þáframvindu sem málið hafi haft. Stefndi vísar máli sínu til stuðnings tilniðurstöðu Evrópudómstólsins í málinu nr. C-27/98, Fracasso og Letschutz, enþar hafi niðurstaðan verið sú að kaupandi væri ekki skuldbundinn til að semjavið bjóðanda eða umsækjanda ef aðeins einn er talinn fullnægja kröfum útboðseða forvals. Stefndi mótmælir þeirri málsástæðu stefnanda aðmeð gagnályktun frá 32. gr. laga um opinber innkaup hafi verið augljóst að efeinu lögmætu tilboði hafi verið til að dreifa í nefndu forvali þá beri kaupandaað taka því tilboði, þó með þeim eðlilega fyrirvara að verð sé innan hæfilegsramma miðað við kostnaðaráætlun/viðmiðunarverð, og að því hafi borið að kláraferlið og semja við stefnanda. Stefndi segir að ákvæði 32. gr. laga um opinberinnkaup fjalli um þá tegund útboða sem ber heitið: „Samningskaup aðundangenginni útboðslýsingu.“ Í 1. gr. og 4. mgr. 56. gr. laga um opinberinnkaup segi berum orðum í lokasetningu síðarnefnda ákvæðisins: „Fjöldiþátttakenda skal ætíð vera nægilegur til að tryggja raunverulega samkeppni.“Hér sé um fortakslaust ákvæði að ræða sem stefnda hafi verið skylt að fylgja ímáli þessu þegar ljóst hafi verið að einungis einn þátttakandi gat tekið þátt íútboðinu. Af þessum sökum sé það merkingarlaus staðhæfing í stefnu að stefndahafi borið að klára ferlið. Þvert ámóti hafi honum borið skylda að lögum til að stöðva forvalsferlið. Jafnframtverði að leggja áherslu á að þegar í forvalsferlinu lágu ekki fyrir frágenginog samþykkt útboðsgögn í málinu. Af þeim sökum hafi endanleg tilboð ekki heldurlegið fyrir. Verði með engu móti talið að framsetning forvalsgagna af hálfueinstakra þátttakenda hafi mátt skoða sem tilboð. Sá hluti innkaupaferlisins,sem laut að frágangi útboðsgagna, birtingu þeirra og vali tilboða hafi allurverið eftir. Stefndi telur að allt framangreint styðji þániðurstöðu að stefnda hafi verið heimilt og raunar skylt að fella niðurforvalsgerðina. Gagnályktun stefnanda frá 32. gr. laga um opinber innkaup eigiekki við. Greinin sjálf feli einungis í sér heimild til handa kaupanda aðviðhafa samningskaup að undangenginni útboðslýsingu og beri að skýra hana tilsamræmis við ákvæði 4. mgr. 56. gr. laganna, en 56. gr. laganna eigi við umatvik eins og um ræði í máli þessu, þ.e. forval við lokuð útboð. Sömu sjónarmiðog hér hafa verið reifuð eigi einnig við um túlkun stefnanda á 33. gr. og 36.gr. laganna. Staðreynd mála hafi verið að þegar forvalið varfellt niður hafi formleg útboðsgögn ekki verið lögð fram. Því síður hafiþátttakendur getað lagt fram gild tilboð og hafi ekki gert það. Með vísan til1. gr. og 4. mgr. 56. gr. laga um opinber innkaup hafi stefndi ekki átt annankost en að fella ferlið niður í ljósi þeirrar stöðu sem hafi verið komin upp.Megi í þessu sambandi einnig vísa til innkaupareglna stefnda. Í markmiðsákvæði1. gr. laga um opinber innkaup sé skilmerkilega greint að tilgangur laganna séað auka hagkvæmni í opinberum rekstri með virkri samkeppni. Þegar einn aðili standi eftir sem mögulegurviðsemjandi stefnda sé samningsstaða þess síðastnefnda þannig að almennt séulíkur til þess að hann nái ekki nauðsynlegri hagkvæmni sem 1. gr. laga umopinber innkaup sé ætlað að stuðla að. Með áframhaldandi samningsgerð við þærkringumstæður færi hann í raun gegn áðurnefndu markmiði laganna og um leið gegnniðurlagsákvæði 4. mgr. 56. gr. sömu laga.Af framangreindum ástæðum telur stefndi aðstefnandi geti ekki byggt á því að hann hafi mátt hafa réttmætar væntingar tilþess að hann yrði valinn sem seljandi eftir að forvalsferlið var fellt niður.Skipti í því sambandi ekki máli að hann hafi einn þátttakenda staðið eftir tilþátttöku í sjálfu útboðsferlinu. Það sé ljóst af forvalsgögnum, 6. gr., að gerthafi verið ráð fyrir að fleiri en einn tækju þátt í útboði í kjölfarforvalsins. Réttmætar væntingar verði að byggja á lögum og raunverulegri stöðumála. Stefnandi hafi ekki getað haft réttmætar væntingar og mátt vera ljóst aðstefndi gæti hvenær sem var fellt innkaupaferlið niður á grundvellimálefnalegra sjónarmiða.Stefndi telur nauðsynlegt að halda því til haga aðekkert útboð hafi farið fram. Þegar niðurstaða kærunefndar hafi legið fyrir ogljóst verið að einungis einn þátttakandi stæði eftir hafi verið tekin súlögmæta og málefnalega ákvörðun að hætta við forvalsferlið og ekkert útboðfarið fram. Útboðsgögn hafi ekki verið kláruð og ekki verið send til stefnanda.Öll vinna við gerð útboðsgagna hafi verið stöðvuð þegar stefnandi lagði framkæru til kærunefndar útboðsmála. Stefndi hafi hins vegar lagt fram drög að útboðsgögnumtil kærunefndar með athugasemdum sínum við kæru stefnanda. Þau drög getistefnandi eðli máls samkvæmt ekki notað í máli þessu til stuðnings dómkröfumsínum. Með vísan til framagreinds telur stefndi ljóst aðákvörðun stefnda 6. september 2012 um að falla frá því forvalsferli, sem hófstmeð fundi starfshóps 9. febrúar 2010, hafi verið heimil. Málefnaleg sjónarmiðhafi legið að baki ákvörðuninni og hafi hún verið tekin í samræmi við ákvæði ogmarkmið laga um opinber innkaup. Öllum málatilbúnaði stefnanda um að viðurkenndurverði réttur hans til skaðabóta úr hendi stefnda vegna missis hagnaðar ermótmælt. Ekki sé unnt að meta stöðu stefnanda líkt og stöðu þess sem sélægstbjóðandi í verk að loknu útboðsferli. Stefnandi hafi ekki lagt fram tilboðí verkið til stefnda, en það hljóti að vera grundvallaratriði að tilboð liggifyrir svo að unnt sé að meta hvort líkur séu á því að umrætt verk hefði skilaðstefnanda hagnaði. Ósannað sé og með öllu óvíst að umrætt verk hefði skilaðstefnanda hagnaði. Þar sem ekkert tilboð hafi verið gert komi ekki til skoðunarhvort stefnandi hafi orðið af hagnaði. Öllum útreikningum stefnanda í stefnu er mótmæltenda séu það einhliða útreikningar á forsendum sem stefnandi hafi gefið sér, eneigi sér enga stoð í raunveruleikanum. Ekki nægi að gefa sér ákveðnar forsendursem séu alls ótengdar verkefninu hjúkrunarheimili á Völlum 7. Krafa stefnandaum skaðabætur úr hendi stefnda vegna missis hagnaðar sé því með öllu órökstuddog beri því að sýkna stefnda af aðalkröfu stefnanda. Stefndi vísar á bug dylgjum í stefnu um aðstefnandi hafi haft ástæðu til að ætla að ómálaefnaleg sjónarmið hafi ráðið förþegar lagt var til á fundi aðila 27. október 2010 að stefndi og Umönnun ses.lýstu því yfir að þeir gerðu engar athugasemdir við hæfi Umönnunar ses. Stefndivísar þessu á bug sem röngu og ósönnuðu. Varakröfu stefnanda er hafnað. Skaðabótaskyldaverði ekki byggð á 101. gr. laga um opinber innkaup, þar sem engin ólögmætháttsemi hafi átt sér stað. Skilyrði 101. gr. laga um opinber innkaup séu ekkifyrir hendi. Samkvæmt ákvæðinu þurfi fyrirtæki að sanna að það hafi áttraunhæfa möguleika á því að verða valið af kaupanda og möguleikar þess hafiskerst við brotið. Einungis hafi farið fram forval, sem felist í því að veljaþátttakendur í væntanlegu útboði. Þar sem hætt hafi verið við forvalsferliðhafi ekkert útboð farið fram. Útboðsgögn hafi ekki verið afhent og ekkerttilboð verið gert. Stefnanda hafi ekki tekist sönnun á því að stefnandi hafiátt raunhæfa möguleika á því að verða valinn í útboði. Komist dómurinn hins vegar að þeirri niðurstöðu aðskaðabótaskylda hafi stofnast þá er fjárhæð varakröfu mótmælt og telur stefndiað hún standist enga skoðun. Kröfustefnanda sem er byggð á fimm liðum er hafnað með eftirfarandi rökstuðningi:Í fyrsta lagi hafi stofnfé að fjárhæð 1.000.000kr. verið greitt til stefnanda og sé eign hans. Ekki sé um að ræða kostnaðstefnanda við að undirbúa og taka þátt í forvali. Stefndi telur að tilvísunstefnanda til laga nr. 33/1999 eigi ekki við. Fram komi í stofnskrá stefnandaað stefnandi starfi eftir lögum nr. 19/1988 um sjóði og stofnanir sem starfasamkvæmt staðfestri skipulagsskrá. Í öðru lagi hafi engin gögn verið lögð fram um aðkostnaður hafi verið greiddur af stefnanda vegna vinnu starfshóps um hugmyndafræði,3.157.000 kr. Ekki nægi að leggja fram órökstuddar tímaskýrslur. Ekkert liggurfyrir um að kostnaður þessi sé kostnaður stefnanda við að undirbúa forval ogþátttöku í forvali. Um sannanlegan kostnað verði að vera að ræða, svo að unntsé að sannreyna hvort hann falli undir ákvæði 101. gr. lagnanna. Sama eigi við um þriðja kröfulið um kostnað vegnavinnu arkitekta, 6.512.661 kr. Reikningar hafi verið gerðir áEignarhaldsfélagið Birkiból ehf. Engin gögn hafi verið lögð fram um aðstefnandi hafi greitt þennan kostnað og að um sé að ræða kostnað stefnandavegna undirbúnings og þátttöku í forvali. Þá bendir stefndi á að engar kröfurhafi verið gerðar um arkitektateikninga í forvalsgögnum. Varðandi fjórða kröfulið stefnanda segir stefndiað úrskurðaður málskostnaður kærunefndar sé ekki hluti kostnaðar við aðundirbúa og taka þátt í forvali. Þetta sé kostnaður við að hafa kæruna uppi viðkærunefnd. Þessi kostnaður falli því ekki undir ákvæði 101. gr. laga um opinberinnkaup. Hvað varðar fimmta kröfulið stefnanda segirstefndi að í forvalsgögnum segi í 1. gr.: „Fyrir þátttöku í útboði í framhaldiaf forvali þessu mun hver bjóðandi um sig fá greiddar kr. 1.255.000 kr.(virðisaukaskattur innifalinn), svo fremi viðkomandi skili inn fullgildutilboði.“ Ekki hafi orðið af þátttöku í útboði í framhaldi af forvali og getistefnandi ekki gert kröfu um þessa greiðslu úr hendi stefnda. Þessi greiðslaskyldi einungis koma til fyrir þátttöku í útboði í framhaldi af forvali. Þáhafi það jafnframt verið skilyrði að viðkomandi skilaði inn fullgildu tilboði.Stefnandi hafi ekki skilað inn tilboði og þess vegna komi þessi greiðsla ekkitil greina. Þessi fjárhæð sé ekki kostnaður við að undirbúa og taka þátt íforvali og falli ekki undir ákvæði 101. gr. laga um opinber innkaup. Með vísan til ofangreinds beri að sýkna stefnda afkröfu stefnanda um greiðslu skaðabóta.Þá er kröfu stefnanda um dráttarvexti mótmælt ogsérstaklega upphafstíma dráttarvaxta. Skaðabótakrafa samkvæmt stefnu hafi fyrstverið birt fyrir stefnda með birtingu stefnu 12. apríl 2016 og því sé ekkiheimilt að reikna dráttarvexti á skaðabótakröfu samkvæmt stefnu þessari fyrr ení fyrsta lagi frá þeim tíma, sbr. ákvæðiIII. kafla vaxtalaga nr. 38/2001. Þrautavarakröfu stefnanda um skaðabætur er hafnaðog krafist sýknu af þrautavarakröfu stefnanda. Stefndi segir að hafa verði íhuga þá staðreynd að stefnandi hafi á engan hátt verið knúinn til þátttöku íforvalinu og raunar innkaupaferlinu öllu, heldur hafi þátttaka hans verið byggðá eigin ákvörðun og stefnda sem kaupanda óviðkomandi. Stefndi krefst sýknu afþrautavarakröfu með sömu rökum og um varakröfu, einkum fyrsta, fjórða og fimmtalið. Kröfu stefnanda um dráttarvexti er jafnframt mótmælt með sömu rökum ogfram koma um varakröfu. Um lagarök vísar stefndi m.a. til laga um opinberinnkaup nr. 84/2007, laga um framkvæmd útboða nr. 65/1993, meginreglnaútboðsréttar, meginreglna stjórnsýsluréttarins, almennra reglna kröfuréttar ogskaðabótaréttar og laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001. Kröfu um málskostnað byggir stefndi á ákvæðum XXI.kafla laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. IV. Í máli þessu krefststefnandi þess aðallega að viðurkenndur verði réttur hans til skaðabóta vegnamissis hagnaðar vegna þeirrar ákvörðunar bæjarráðs stefnda frá 6. september2012, sem staðfest var af bæjarstjórn, að falla frá forvalsferli umhjúkrunarheimili. Stefnandi telur tjón sitt felast í því að „vænlegur samningurhafi ekki fengist gerður og stefnandi þannig orðið af hagnaði“. Einsog rakið hefur verið ákvað stefndi á árinu 2010 að fram skyldi fara forval þarsem leitað yrði að rekstraraðila til að sjá um rekstur hjúkrunarheimilis til 40ára. Jafnframt skyldi rekstraraðilinn fá með sér hönnuði og verktaka til aðhanna og byggja húsnæðið og hanna og ljúka lóðarframkvæmdum. Forval er sjálfstætt ferli þar sem valin erufyrirtæki til að leggja fram tilboð. Í 56. gr. þágildandi laga nr. 84/2007 umopinber innkaup, nú lög nr. 120/2016, voru ákvæði um forval við lokuð útboð,samkeppnisviðræður og samningskaup að undangenginni útboðsauglýsingu. Í 4. mgr.56. gr. laganna sagði að í forvali vegna lokaðs útboðs skyldu þátttakendur semvaldir væru til að leggja fram tilboð ekki vera færri en fimm. Í forvali vegnasamningskaupa eftir opinbera birtingu útboðsauglýsingar og vegnasamkeppnisviðræðna skyldu þátttakendur ekki vera færri en þrír. Fjöldiþátttakenda sem valdir væru skyldi ætíð vera nægilegur til að tryggjaraunverulega samkeppni. Fjórir aðilar skiluðu umsóknum í forvali stefndaog taldi starfshópur stefnda tvo aðila uppfylla kröfur forvalsins, stefnanda ogUmönnun ses. Stefnandi kærði til kærunefndar útboðsmála þá ákvörðun stefnda aðUmönnun ses. væri hæfur aðili til að taka þátt í útboði um hjúkrunarheimili ogmeð úrskurði nefndarinnar 14. febrúar 2011, í máli nr. 29/2010, var felld úrgildi sú ákvörðun stefnda að telja tilboð Umönnunar ses. fullnægjandi íforvalinu. Þannig var komin upp sú óheppilega staða að aðeins einn aðili stóðeftir til að taka þátt í útboði. Við þessar aðstæður var ljóst að samkeppniyrði ekki tryggð og lágu því fyrir málefnalegar og rökstuddar ástæður að bakiþeirri ákvörðun stefnda að falla frá forvalsferlinu. Með bréfi stefnda tillögmanns stefnanda 29. október 2012 var stefnanda tilkynnt um þá ákvörðun.Útboð fór aldrei fram og stefnandi lagði ekki fram tilboð. Stefnandi heldur þvífram að með gagnályktun frá 32. gr. laga nr. 84/2007 hafi verið augljóst að efeinu lögmætu tilboði hafi verið til að dreifa í forvali hafi kaupanda borið aðtaka því tilboði. Ákvæði 32. gr. fjallaði um samningskaup að undangenginniútboðsauglýsingu. Nánar tiltekið var þar mælt fyrir um að ef ekkert lögmætttilboð bærist í almennu eða lokuðu útboði eða samkeppnisviðræðum, öll tilboðværu óaðgengileg eða þátttakendum eða bjóðendum væri vísað frá á grundvelliákvæða VII. kafla væri „heimilt“ að viðhafa samningskaup að undangenginniútboðsauglýsingu. Þannig fól ákvæðið í sér heimild til samningskaupa en ekkiskyldu. Stefnda bar því ekki á grundvelli ákvæðisins skylda til að láta farafram útboð, taka við tilboði frá stefnanda og gera við hann samning. Með vísantil alls framangreinds er aðalkröfu stefnanda hafnað. Stefnandi gerir til vara kröfu um bætur vegnakostnaðar sem hann hafi lagt í vegna málsins, samtals 12.274.661 kr. Bótakrafastefnanda er byggð á 101. gr. laga nr. 84/2007 en þar segir að kaupandi séskaðabótaskyldur vegna þess tjóns sem brot á lögum þessum hefur í för með sérfyrir fyrirtæki. Í fyrsta lagi gerir stefnandi kröfu um bætur vegna stofnfjársjálfseignarstofnunar, 1.000.000 kr., í öðru lagi vegna vinnu starfshóps aðhugmyndafræði, 3.157.000 kr., og í þriðja lagi vegna útlagðs kostnaðar vegnavinnu arkitekta, 6.512.661 kr. Hér að framan var komist að þeirri niðurstöðu aðstefndi hafi ekki brotið lög nr. 84/2007. Þá kom fram í 1. grein forvalsgagna aðöll útgjöld sem umsækjendur í forvalinu kynnu að verða fyrir væru á kostnað ogábyrgð þeirra sjálfra. Þessum kröfuliðum er því öllum hafnað. Stefnandi gerir ífjórða lagi kröfu vegna málskostnaðar fyrir kærunefnd útboðsmála að fjárhæð350.000 kr., sem stefndi hafi lofað að greiða stefnanda. Við aðalmeðferðmálsins var upplýst að stefndi hefði greitt stefnanda þessa kröfu daginn áðurog hefur með því viðurkennt þennan kröfulið. Í málflutningsræðu lögmannsstefnanda kom fram að stefnandi geri kröfu um dráttarvexti, en dómkröfumstefnanda var ekki breytt til samræmis við þetta. Verða dráttarvextir ekkidæmdir. Í fimmta lagi gerir stefnandi kröfu um greiðslu að fjárhæð 1.255.000kr., sem hafi verið lofað í forvalsgögnum. Þessum kröfulið stefnanda er hafnaðenda sagði í forvalsgögnunum að greiddar yrðu 1.255.000 kr. fyrir þátttöku íútboði í framhaldi af forvali „svo fremi sem viðkomandi skili inn fullgildutilboði“. Stefnandi skilaði ekki tilboði og getur því ekki gert kröfu um þessafjárhæð. Þrautavarakröfu stefnanda, um málskostnað að fjárhæð 350.000 kr.,loforð í útboðsgögnum um greiðslu að fjárhæð 1.255.000 kr. og bætur vegna1.000.000 kr. stofnfjár er hafnað með sömu rökum og fram kemur um varakröfustefnanda. Samkvæmt öllu framansögðu er stefndi sýkn af kröfumstefnanda. Við ákvörðun málskostnaðar verður litið til þessað stefndi viðurkenndi og greiddi kröfulið stefnanda um málskostnað vegnakærunefndar útboðsmála eftir að mál þetta var höfðað, en öllum öðrum kröfumstefnanda hefur verið hafnað. Verður hvor aðili því látinn bera sinn kostnað afmálinu, sbr. 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.Dóm þennan kveður upp Sandra Baldvinsdóttirhéraðsdómari. D ó m s o r ð: Stefndi, Hafnarfjarðarkaupstaður,er sýkn af kröfum stefnanda, Sólvalla, sjálfseignarstofnunar. Málskostnaður fellurniður.
|
Mál nr. 197/2008
|
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
|
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi áfram sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Páll Hreinsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 9. apríl 2008, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 10. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 9. apríl 2008, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 23. apríl 2008 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með hliðsjón af alvarleika þess brots sem varnaraðili er grunaður um, bæði að því er varðar afleiðingar og verknaðaraðferð, verður fallist á það með héraðsdómi að almannahagsmunir standi til þess að varnaraðila verði gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi. Með þessari athugasemd en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hefur krafist þess að Héraðsdómur Reykjavíkur úrskurði að X, [kt. og heimilisfang], sæti áfram gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 23. apríl 2008, kl. 16:00. Í greinargerð lögreglustjóra kemur fram að öryggisvörður í versluninni Tíu - ellefu, Austurstræti 17, Reykjavík, hafi orðið fyrir fólskulegri líkamsárás. Þyki ljóst að um mjög hættulega árás hafi verið að ræða, þar sem að öryggisvörður hafi verið sleginn með glerflösku í höfuð, þegar að hann var að störfum snemma morguns. Brotaþoli málsins A hafi gefið lögreglu stutta lýsingu á undanfara árásarinnar og lýst því m.a. hvernig að kærði hafði þessa sömu nótt verið fjarlægður af lögreglu úr versluninni eftir að hafa verið til vandræða þar innan dyra. Ekki hafi reynst unnt að taka frekari skýrslur af honum, þar sem að hann liggi enn þungt haldinn á spítala. Samkvæmt upplýsingum frá spítala muni hann ekki verða skýrslutækur fyrr en í lok þessarar viku í fyrsta lagi. Hafi hann hlotið lífshættulegan áverka í árásinni og þurft að gangast undir læknisaðgerð, þar sem naumlega hafi tekist að bjarga lífi hans. Erfitt sé að spá fyrir um batahorfur hans að svo stöddu. Í upptöku úr eftirlitsmyndavél í miðborginni megi sjá hvar kærði standi nokkra stund fyrir utan verslunina og virðist sem hann sé þar að fylgjast með því sem gerist inni í versluninni. Þá sjáist hvar hann taki upp flösku og bíði færis. Síðar megi sjá með hvaða hætti hann veitist að starfsmanni verslunarinnar þegar að hann komi út úr verslun Tíu - ellefu. Myndskeiðið beri að mati lögreglu með sér einbeittan ásetning til þess að fremja alvarlegt ofbeldisverk. Í ljósi þessa þyki árásin sérstaklega alvarleg og sé þá einnig litið til þess að fyrr um nóttina hafi þurft atbeina lögreglu til að fjarlægja kærða úr versluninni. Hann hafi svo komið öðru sinni að versluninni og virðist þá hafa ráðist að sama starfsmanni og áður hafði haft af honum afskipti. Af myndskeiðinu megi jafnframt ráða að engin samskipti hafi verið á milli kærða og brotaþola áður en hann hafi slegið hann af afli í höfuðið. Veruleg hætta hafi stafað af verknaðinum, þ.e. að slá annan mann í höfuðið með glerflösku, enda hafi litlu mátt muna að mannsbani yrði af völdum verknaðarins. Unnið hafi verið að rannsókn málsins af fullum þunga og sé henni nánast lokið. Þó liggi fyrir að taka skýrslur af lögreglumönnum sem hafi haft afskipti af kærða fyrr um nóttina. Þá þurfi að senda málið til ríkissaksóknara til þóknanlegrar meðferðar og með því greinargerð rannsóknara, sbr. 77. gr. laga um meðferð opinberra mála. Ætla verði ríkissaksóknara eitthvert svigrúm til ákvörðunar um saksókn. Í gær hafi Hæstiréttur staðfest úrskurð Héraðsdóms Reykjavíkur um þriggja daga gæsluvarðhald með vísun í rannsóknarhagsmuni málsins. Nú liggi áðurnefnt myndskeið fyrir og beri það að mati lögreglustjóra með sér að um fullkomlega tilefnislausa og fólskulega árás hafi verið að ræða. Í yfirheyrslu hjá lögreglu í gær hafi kærði játað brotið en í skýrslunni komi fram að hann hafi ekki farið að versluninni í þeim tilgangi að ráðast að öryggisverðinum og að hann hafi tekið flöskuna upp eftir að hann hafi séð öryggisvörðinn koma út úr versluninni. Áður hafi kærði í skýrslutöku játað brotið en þó sagt að hann myndi ekki vel eftir því. Myndskeiðið beri hins vegar með sér að mati lögreglu að kærði hafi beðið brotaþola vopnaður flösku og ráðist að honum að óvörum þegar hann hafi gengið út úr versluninni í eftirliti sínu. Þyki þetta vera til marks um alvarleika brotsins og að kærði hafi beðið brotaþola beinlínis í þeim tilgangi að ráðast á hann. Þá sé að síðustu vísað í upplýsingaskýrslu lögreglumanns þar sem fram komi að hann hafi heyrt kærða segja að öryggisvörðurinn hafi átt þetta skilið. Það sé mat lögreglustjóra að lagaskilyrði 2. mgr. 103. gr. laga um meðferð opinberra mála nr. 19/1991 séu uppfyllt, enda sé kærði undir sterkum grun um að hafa framið afbrot sem að lögum varði allt að 16 ára fangelsi og sé í eðli sínu svo svívirðilegt að almannahagsmunir krefjist þess að hann sæti áfram gæsluvarðhaldi. Ætlað brot sem nú sé til rannsóknar kunni að varða við 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 11. gr. laga nr. 20/1981. Brotið sé að mati lögreglu sérstaklega alvarlegt með tilliti til aðdraganda, hvaða aðferða kærði hafi beitt og hinna alvarlegu afleiðinga sem hafi orðið af völdum brotsins. Hér fyrir dómi játaði kærði að hafa slegið öryggisvörðinn. Samkvæmt því og með vísun til þess sem að framan er rakið svo og með vísun til rannsóknargagna telur dómurinn kærða undir sterkum grun um að hafa framið brot er kann að varða við 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Getur brot á því ákvæði varðað allt að 16 ára fangelsi. Með vísun til þessa fellst dómurinn á það með lögreglustjóra að almannahagsmunir standi til þess að kærði gangi ekki laus. Það er því fallist á að skilyrði 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 séu fyrir hendi í máli þessu, og verður því orðið við kröfu lögreglustjóra eins og nánar greinir í úrskurðarorði. Arngrímur Ísberg héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. Úrskurðarorð: Kærði, X, sæti áfram gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 23. apríl 2008, kl. 16:00.
|
Mál nr. 247/2001
|
Kærumál Kröfugerð Frávísunarúrskurður staðfestur
|
S krafðist þess aðallega að uppsögn G hf. á samningum þeirra yrði dæmd ólögmæt, en til vara að uppsagnarákvæði í samningunum yrði vikið til hliðar á grundvelli ákvæðis 36. gr. laga nr. 7/1936, en til þrautavara að G hf. yrði gert að viðlögðum nánar tilteknum dagsektum að ganga til saminga við S. Að kröfu G hf. var varakröfu og þrautavarakröfu S vísað frá héraðsdómi, en hafnað að vísa aðalkröfu hans frá. Krafðist S ógildingar úrskurðar héraðsdóms að því er varakröfuna varðaði. Talið var að fyrrgreind uppsögn G yrði eðli málsins samkvæmt ólögmæt ef komist yrði að þeirri niðurstöðu að efni stæðu til þess að víkja samningsákvæði um heimild til hennar til hliðar. Var úrskurður héraðsdóms því staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Gunnlaugur Claessen. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 15. júní 2001, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 29. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 6. júní 2001, þar sem vísað var frá dómi varakröfu og þrautavarakröfu, sem sóknaraðili gerði í máli sínu á hendur varnaraðila. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi að því er varðar varakröfu hans og héraðsdómara gert að taka hana til efnismeðferðar ef ekki verði í dómi fallist á aðalkröfu hans í málinu. Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur og sér dæmdur kærumálskostnaður. Samkvæmt gögnum málsins gerðu aðilar þess fjóra samninga 6. janúar 1997, sem í meginatriðum lutu að viðtöku sóknaraðila á greiðslum frá viðskiptamönnum sínum í verslun, sem hann rak að Dalshrauni 13 í Hafnarfirði, með greiðslukortum frá varnaraðila. Með bréfi 19. júlí 2000 beitti varnaraðili ákvæði í tveimur þessara samninga til að segja þeim upp með þriggja mánaða fyrirvara. Kom uppsögnin til framkvæmdar 20. október sama árs. Sóknaraðili vildi ekki una þessari uppsögn og höfðaði mál þetta á hendur varnaraðila með stefnu 19. febrúar 2001. Samkvæmt henni krafðist sóknaraðili þess aðallega að uppsögnin yrði dæmd ólögmæt, til vara að uppsagnarákvæði í áðurnefndum samningum yrði vikið til hliðar á grundvelli ákvæðis 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, sbr. 6. gr. laga nr. 11/1986, en til þrautavara að varnaraðila yrði gert að viðlögðum nánar tilteknum dagsektum að ganga til samninga við sóknaraðila um „móttöku VISA debetkorta og VISA kreditkorta”. Varnaraðili tók til varna í málinu og krafðist þess aðallega að því yrði vísað frá dómi. Með hinum kærða úrskurði vísaði héraðsdómari varakröfu og þrautavarakröfu sóknaraðila frá dómi, en hafnaði að vísa aðalkröfu hans frá. Eins og séð verður af fyrrgreindum dómkröfum sóknaraðila fyrir Hæstarétti unir hann við niðurstöðu hins kærða úrskurðar um þrautavarakröfu sína. Ákvörðun héraðsdómara um að vísa ekki frá aðalkröfu sóknaraðila getur ekki komið til endurskoðunar fyrir Hæstarétti í kærumáli og er þess heldur ekki krafist. Er því aðeins til úrlausnar hvort efni séu til að vísa frá héraðsdómi varakröfu sóknaraðila. Aðalkrafa sóknaraðila um efni málsins lýtur sem áður segir að því að uppsögn varnaraðila á samningum þeirra frá 6. janúar 1997 verði „dæmd ólögmæt”. Með varakröfu sinni leitar sóknaraðili hins vegar eftir því að ákvæði í samningum þeirra um heimild til uppsagnar verði vikið til hliðar. Eðli máls samkvæmt væri uppsögn varnaraðila 19. júlí 2000 ólögmæt ef komist yrði að þeirri niðurstöðu að efni stæðu til þess að víkja til hliðar samningsákvæði um heimild til hennar. Ætti varakrafa sóknaraðila því að réttu lagi að vera málsástæða fyrir aðalkröfu hans, en ekki á hún erindi í málið sem sjálfstæð dómkrafa. Að þessu athuguðu verður niðurstaða hins kærða úrskurðar staðfest, en rétt er að hvor aðili beri sinn kostnað af kærumáli þessu. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Kærumálskostnaður fellur niður. Mál þetta, sem tekið var til úrskurðar að loknum munnlegum flutningi 30. maí sl. er höfðað með stefnu sem árituð er um birtingu 21. febrúar sl. Stefnandi er Sigurður Lárusson, kt. 100444-2089, Klapparstíg 11, Njarðvík og rekur hann málið vegna einkafirma síns, Dalsnestis, kt. 531288-1739. Stefndi er Greiðslumiðlun hf., kt. 500683-0583, Álfabakka 16, Reykjavík. Stefnandi krefst þess aðallega að uppsögn stefnda 19. júlí 2000 á samningum um móttöku Visa kreditkorta og Visa Electron debetkorta við stefnanda verði dæmd ólögmæt. Til vara er þess krafist að uppsagnarákvæði samninga um móttöku framangreindra korta verði vikið til hliðar, sbr. 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Til þrautavara er þess krafist að stefnda verði gert skylt að ganga til samninga við stefnanda um móttöku framangreindra korta að viðlögðum dagsektum, 20.000 krónum á dag. Þá er krafist málskostnaðar. Í þessum þætti málsins krefst stefndi þess aðallega að öllum kröfum stefnanda verði vísað frá dómi og honum úrskurðaður málskostnaður. Til vara krefst hann þess að vara- og þrautavarakröfu stefnanda verði vísað frá dómi en ákvörðun málskostnaðar látin bíða efnisdóms. Málavextir eru þeir að stefnandi, sem rekur söluturninn Dalsnesti í Hafnarfirði, hafði gert samninga við stefnda um að stefnandi tæki við kortum frá stefnda í viðskiptum sínum. Stefnandi skýrir frá því að síðasti samningur aðila hafi verið gerður 6. janúar 1997. 19. júlí 2000 kveður stefnandi að sér hafi borist bréf frá stefnda þar sem samningum um móttöku korta hafi verið sagt upp. Í uppsagnarbréfinu hafi verið vísað til ákvæða samninganna og hafi uppsagnarbréfið verið miðað við þriggja mánaða uppsagnarfrest og verið án rökstuðnings. Meðan á uppsagnarfresti stóð hafi einu sinni farið fram viðræður milli aðila en án árangurs. Stefnandi kveðst hafa mótmælt þessum uppsögnum, meðal annars sökum þess að rökstuðning fyrir þeim hafi skort. Þá hafi hann einnig skorað á stefnda að falla frá þeim. Þetta hafi verið árangurslaust og hafi uppsögnin tekið gildi. Með málarekstri þessum freistar stefnandi þess að fá uppsögn stefnda fellda úr gildi. Af hálfu stefnda er skýrt svo frá að í júlí 1999 hafi stefnandi skyndilega hætt móttöku á kreditkortum frá stefnda sem greiðslu fyrir selda vöru og þjónustu. Hann hafi þó ekki sagt upp samningi sínum við stefnda heldur hafi stefnda borist upplýsingar um þetta frá viðskiptavinum sínum. Í september 1999 hafi stefnda borist til eyrna að stefnandi hefði gerst sekur um brot á samningi sínum um móttöku debetkorta við stefnda með því að neita viðskiptum við viðskiptamann sem ætlaði að greiða með slíku korti. Þau samskipti hafi endað á þann hátt að stefnandi hafi neitað að afhenda viðskiptavininum kortið og hafi þurft aðstoð lögreglu til að fá það. Svipað hafi verið uppi á teningnum í júní og júlí 2000 þegar stefnandi hafi neitað viðskiptum við viðskiptamenn, sem ætluðu að greiða með debetkorti. Stefnandi hafi ekki viljað afhenda korthöfum kort sín til baka og hafi þurft til þess aðstoð lögreglu. Þá kveður stefndi að margoft hafi verið kvartað yfir stefnanda vegna framferðis hans við viðskiptavini sem hafi viljað greiða fyrir vörur og þjónustu með kortum frá stefnda. Enn fremur hafi stefnda borist til eyrna að í söluturni stefnanda væri að finna merkingar sem segðu til um lágmarksúttekt með debetkorti og þar væri einnig að finna auglýst staðgreiðslutilboð, sem væru ekki til reiðu fyrir þá sem vildu greiða með debetkorti. Stefndi kveðst hafa litið svo á að framangreint væri brot á skilmálum aðila um notkun korta. Eftir þessi alvarlegu og ítrekuðu brot stefnanda hafi stefndi ákveðið að segja samningnum upp og gert það 19. júlí 2000. Meðan á uppsagnarfresti stóð hafi verið rætt við stefnanda en það hafi verið án árangurs og hafi uppsögnin því tekið gildi. Til stuðnings kröfum sínum vekur stefnandi athygli á eftirtöldum staðreyndum varðandi stefnda. Í fyrsta lagi að stefndi sé annað greiðslukortafyrirtækið á íslenskum markaði og hann sé þjónustufyrirtæki í eigu banka og sparisjóða. Í lok árs 1999 hafi verið í gildi um það bil 130.000 Visa kreditkort og um það bil 180.000 Visa debetkort. Visakort séu á yfir 80% heimila á Íslandi og meirihluti allra landsmanna á aldrinum 18 til 67 ára séu korthafar hjá stefnda. Ársvelta stefnda árið 1999 vegna kreditkorta hafi numið rúmum 80 milljörðum og vegna debetkorta tæpum 75 milljörðum. Markaðshlutdeild stefnda vegna kreditkorta árið 1999 hafi verið 74% og vegna debetkorta 68%. Aðalkröfu sína byggir stefnandi á því að ríkari skyldur hvíli á stefnda til samningagerðar samkvæmt meginreglum samningaréttar með tilliti til þess að hann sé greiðslukortafyrirtæki sem bjóði fram þjónustu sína í atvinnuskyni sem sé rekin í skjóli opinberrar leyfisveitingar. Þessi skylda leiði til þess að heimildir stefnda til uppsagnar á samningunum séu takmarkaðri en ella. Einnig er aðalkrafan byggð á því að samkvæmt meginreglu samkeppnisréttar um bann við misnotkun á markaðsráðandi stöðu hafi uppsögnin verið ólögmæt. Meginreglan hafi verið lögfest með breytingum á samkeppnislögum nr. 8/1993, 6. desember 2000, sbr. 11. gr. þeirra. Þá er og vísað til 54. gr. EES samningsins, sbr. lög nr. 2/1993 sem sé samhljóða 82. gr. Rómarsáttmálans. Þá byggi aðalkrafan á því að hafi stefndi haft rétt til að segja upp samningunum einhliða þá sé um slíka misnotkun á rétti að ræða að það fari gegn meginreglum íslenskra laga og eðli máls. Í því efni vísar stefnandi til þess að íslenskur réttur setji skorður við því að menn misnoti rétt, sem þeir annars eigi og sjái þess merki víða í löggjöfinni. Því sé hér um meginreglu að ræða. Varakrafa stefnanda byggir á því að víkja beri til hliðar uppsögn stefnda á samningunum vegna þess að hún hafi verið ósanngjörn eða andstæð góðri viðskiptavenju, sbr. 36. gr. samningalaga. Samkvæmt 17. gr. almenns samstarfssamnings aðila megi segja samningunum upp skriflega og falli þeir úr gildi 3 mánuðum eftir móttöku uppsagnarbréfs Þannig megi segja samningunum upp á grundvelli hinna stöðluðu samningsákvæða án rökstuðnings af hálfu stefnda. Slíkt sé mjög ósanngjarnt gagnvart kortaviðtakendum, sem byggi atvinnurekstur sinn á því að geta tekið á móti sem flestum viðskiptavinum. Um sé að ræða augljósan mun á stöðu aðila. Þrautavarakrafa stefnanda byggir á því að stefndi hafi beitt stefnanda ólögmætri synjun á þjónustu í ljósi þess að stefndi er fyrirtæki í markaðsráðandi stöðu sem hafi þann efnahagslega styrkleika að geta hindrað virka samkeppni á greiðslukortamarkaðnum og að stefndi geti að verulegu leyti starfað án þess að taka tillit til keppinauta, viðskiptavina eða neytenda. Með vísan til þessa kveður stefnandi stefnda vera skylt að veita sér aðgang að þeirri aðstöðu sem hann búi yfir. Hér að framan var gerð grein fyrir samningum, sem í gildi voru milli aðila um kortaviðskipti. Þessum samningum sagði stefndi upp 19. júlí 2000 og tók uppsögnin gildi 20. október sama ár. Með málsókninni freistar stefnandi þess að koma aftur á samningssambandi við stefnda. Aðallega krefst stefnandi þess að uppsögnin verði dæmd ólögmæt. Styður hann þess kröfu málsástæðum og lagarökum, eins og rakið var í III. kafla hér að framan. Með vísun til þess, er þar kemur fram, er það niðurstaða dómsins að málatilbúnaður stefnanda varðandi þennan kröfulið uppfylli skilyrði d og e liða 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og verður honum ekki vísað frá dómi. Í varakröfu krefst stefnandi þess að uppsagnarákvæðum samninganna við stefnda verði vikið til hliðar og vísar í því sambandi til ákvæða 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Eins og áður sagði lauk samningssambandi aðila í október 2000 og snýst ágreiningur þeirra nú um það hvort því skuli komið á aftur eða ekki. Varakrafa stefnanda kemur því aðeins til álita að aðalkröfu hans hafi verið hafnað en komi til þess er enginn samningur í gildi á milli aðila og þar af leiðandi engum samningsákvæðum hægt að víkja til hliðar. Úrlausn um varakröfu stefnanda getur því á engan hátt leyst úr ágreiningi aðila heldur er hér verið að krefja dóminn um lögfræðilega álitsgerð, sbr. 1. mgr. 25. gr. einkamálalaganna, og verður henni vísað frá dómi. Í þrautavarakröfu sinni krefst stefnandi þess að stefnda verði gert skylt að ganga til samninga við hann um móttöku korta frá stefnda að viðlögðum dagsektum. Stefnandi getur þess þannig í engu hverjir samningsskilmálar eigi að vera, verði fallist á kröfu hans. Þrautavarakrafa stefnanda er því svo vanreifuð að dómur verður ekki á hana lagður og er henni vísað frá dómi. Rétt þykir að ákvörðun málskostnaðar bíði efnisdóms í málinu. Arngrímur Ísberg héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. Vara- og þrautavarakröfu stefnanda, Sigurðar Lárussonar, er vísað frá dómi. Ákvörðun málskostnaðar bíður efnisdóms.
|
Mál nr. 154/2017
|
Skaðabætur EES-samningurinn EFTA-dómstóllinn Ráðgefandi álit Frávísunarkröfu hafnað
|
F ehf. höfðaði mál á hendur Í og krafðist skaðabóta vegna tjóns sem það taldi sig hafa orðið fyrir vegna synjunar á beiðni um heimild til að flytja inn ferskt nautakjöt frá Hollandi og stöðvun tollafgreiðslu í framhaldinu, en meðal þeirra skilyrða sem gerð voru fyrir innflutningnum var að kjötið hefði verið fryst í tilgreindan tíma fyrir tollafgreiðslu. Var málsókn F ehf. á því reist að ákvörðun Í um að heimila ekki innflutning kjötsins hefði verið í andstöðu við skuldbindingar Íslands samkvæmt EES-samningnum. Undir rekstri málsins í héraði var aflað ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins, sbr. dóm Hæstaréttar 27. apríl 2015 í máli nr. 220/2015. Héraðsdómur komst að þeirri niðurstöðu, með hliðsjón af ráðgefandi áliti EFTA-dómstólsins, að Í hefði ekki haft frjálsar hendur um setningu reglna um innflutning á hrárri kjötvöru. Hefði Í verið bundið af nánar tilgreindum ákvæðum sem tekin hefðu verið upp í viðauka EES-samningsins. Þá hefði það ekki samræmst ákvæðum nánar tilgreindrar tilskipunar að ríki sem ætti aðild að EES-samningnum setti reglur þar sem þess væri krafist að innflytjandi hrárrar kjötvöru sækti um sérstakt leyfi áður en varan væri flutt inn og áskildi að lagt væri fram vottorð um að kjötið hefði verið geymt frosið í tiltekinn tíma fyrir tollafgreiðslu. Hefði Í því verið skuldbundið til að laga íslenskan rétt að framangreindri tilskipun svo að efnislegt samræmi yrði á milli íslenskra réttarreglna og ákvæða tilskipunarinnar. Við úrlausn um hvort F ehf. ætti að þessu frágengnu rétt til skaðabóta úr hendi Í, vegna ætlaðs tjóns F ehf. sökum vanhalda um innleiðingu tilskipunar, rakti héraðsdómur að F ehf. ætti kröfu til þess að íslenskri löggjöf væri hagað til samræmis við EES-reglur og tækist það ekki leiddi af aðdraganda og tilgangi laga nr. 2/1993 að Í yrði skaðabótaskylt að íslenskum rétti, að þremur tilgreindum skilyrðum uppfylltum. Héraðsdómur taldi öll skilyrðin vera uppfyllt og var Í dæmt til að greiða F ehf. skaðabætur. Í dómi Hæstaréttar kom meðal annars fram að Ríkisstjórn Íslands hefði í október 2007 heimilað staðfestingu á nánar tilgreindum ákvörðunum sameiginlegu EES-nefndarinnar sem fólu í sér breytingar á viðaukum og bókunum við EES-samninginn. Hefðu framangreindar ákvarðanir verið staðfestar síðar sama mánaðar með fyrirvara um samþykki Alþingis. Frumvarp með það að markmiði að leiða matvælalöggjöf Evrópusambandsins í lög hefði verið samþykkt sem lög nr. 143/2009 frá Alþingi og fram kæmi í 78. gr. þeirra að ríkisstjórninni væri heimilt að staðfesta þar tilgreindar ákvarðanir sameiginlegu EES-nefndarinnar. Hæstiréttur tiltók jafnframt að eftir uppkvaðningu héraðsdóms hefði Eftirlitsstofnun EFTA höfðað tvö samningsbrotamál á hendur Í fyrir EFTA-dómstólnum sem hefði lokið með dómi 14. nóvember 2017 í sameiginlegum málum nr. E-2/17 og E-3/17. Þar hefði meðal annars verið komist að þeirri niðurstöðu að Í hefði ekki staðið við skuldbindingar sínar samkvæmt EES-samningnum með því að hafa í gildi við innflutning til Íslands á hráu kjöti og kjötvörum frá öðrum EES-ríkjum leyfiskerfi það sem um ræddi í máli þessu. Að þessu gættu staðfesti Hæstiréttur hinn áfrýjaða dóm með skírskotun til forsendna hans.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson, Greta Baldursdóttir, Ólafur BörkurÞorvaldsson og Viðar Már Matthíasson og Guðrún Erlendsdóttir fyrrverandihæstaréttardómari.Áfrýjandi skautmálinu til Hæstaréttar 7. mars 2017 að fengnu áfrýjunarleyfi. Tekur áfrýjunbæði til úrskurðar Héraðsdóms Reykjavíkur 11. nóvember 2014, þar sem hafnað varkröfu áfrýjanda um frávísun aðal- og varakröfu stefnda, og dóms í málinu 18.nóvember 2016. Áfrýjandi krefst þess aðallega aðmálinu verði vísað frá héraðsdómi en til vara að hann verði sýknaður af kröfumstefnda. Í báðum tilvikum krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrirHæstarétti. Stefndi krefststaðfestingar hins áfrýjaða úrskurðar og héraðsdóms, auk málskostnaðar fyrirHæstarétti.Með skírskotuntil forsendna hins áfrýjaða úrskurðar er staðfest sú niðurstaða að aðal- ogvarakröfu stefnda verði ekki vísað frá héraðsdómi.Í málinu greiniraðila á um það hvort áfrýjanda beri að greiða stefnda skaðabætur vegna tjónssem stefndi telur sig hafa orðið fyrir vegna þess að honum var ekki heimilað aðflytja til landsins hrátt og ófrosið kjöt frá Hollandi í mars 2014. Er málsóknstefnda á því reist að ákvörðun áfrýjanda um að heimila ekki innflutningkjötsins sé í andstöðu við skuldbindingar Íslands samkvæmt EES-samningnum. RíkisstjórnÍslands heimilaði 23. október 2007 staðfestingu á sex ákvörðunum sameiginleguEES-nefndarinnar sem fólu í sér breytingar á viðaukum og bókunum viðEES-samninginn. Í hinum áfrýjaða dómi er nánari grein gerð fyrir umræddum ákvörðunumen með þeim var svokölluð matvælalöggjöf Evrópusambandsins tekin upp íEES-samninginn, þar á meðal ákvörðun nr. 133/2007 varðandi endurskoðun á þeimundanþágum sem Ísland hefur haft frá I. kafla í Viðauka I við EES-samninginn.Framangreindar ákvarðanir sameiginlegu EES-nefndarinnar staðfesti hún 26.október 2007 með fyrirvara um samþykki Alþingis. Eins og í héraðsdómi greinirvar í ákvörðun nr. 133/2007 ekki gerður annar fyrirvari af Íslands hálfu en sáað ákvæði I. kafla Viðauka I við EES-samninginn skyldu ekki taka til Íslands aðþví er varðaði ákvæði um lifandi dýr og dýraafurðir á borð við egg, fósturvísaog sæði. Ríkisstjórn Íslandslagði tvívegis á árinu 2008 fram frumvarp á Alþingi með það að markmiði aðleiða matvælalöggjöf Evrópusambandsins í lög en þau urðu ekki útrædd og tókuekki gildi sem lög. Frumvarp með sama markmiði var af ríkisstjórnarinnar hálfu afturlagt fram á Alþingi 8. júlí 2009 en hafði þá tekið nokkrum breytingum frá fyrrifrumvörpum. Í athugasemdum með því frumvarpi sagði að það væri í samræmi viðefnisákvæði ákvarðana sameiginlegu EES-nefndarinnar að öðru leyti en því aðinnflutningsbann á hráu kjöti og hráum eggjum samkvæmt 10. gr. laga nr. 25/1993héldist og yrði ekki afnumið. Var frumvarpið þannig samþykkt sem lög nr.143/2009 frá Alþingi og segir í 78. gr. þeirra að ríkisstjórninni sé „heimiltað staðfesta fyrir Íslands hönd ákvarðanir sameiginlegu EES-nefndarinnar frá26. október 2007 nr. 133/2007, nr. 134/2007, nr. 135/2007, nr. 136/2007, nr.137/2007 og nr. 138/2007.“Eftiruppkvaðningu héraðsdóms höfðaði Eftirlitsstofnun EFTA tvö samningsbrotamál áhendur Íslandi fyrir EFTA-dómstólnum sem lauk með dómi 14. nóvember 2017 ísameiginlegum málum nr. E-2/17 og E-3/17. Var þar meðal annars komist að þeirriniðurstöðu að Ísland hafi ekki staðið við skuldbindingar sínar samkvæmtEES-samningnum með því að hafa í gildi við innflutning til Íslands á hráu kjötiog kjötvörum frá öðrum EES-ríkjum leyfiskerfi það sem um ræðir í máli þessu. Í67. málsgrein dómsins var vísað til þess sem áður hafði komið fram í ráðgefandiáliti EFTA-dómstólsins 1. febrúar 2016 í máli nr. E-17/15, en þess álits varaflað í tilefni af málshöfðun stefnda á hendur áfrýjanda. Sagði þar að ekkiværi unnt að vísa til markmiðsins um vernd lífs og heilsu manna og dýra íviðskiptum innan EES, eins og það birtist í 13. gr. EES-samningsins, til aðréttlæta takmarkanir á innflutningi í tilvikum þar sem tilskipun kveður á umsamræmingu nauðsynlegra aðgerða til að tryggja vernd heilsu dýra og manna. Þátók EFTA-dómstóllinn einnig fram í sömu málsgrein í hinum sameinuðu málum aðtilvísun 18. gr. EES-samningsins til 13. gr. hans breyti ekki þessari niðurstöðu,þar sem sú tilvísun geti ekki leitt til þess að síðarnefnda ákvæðinu verðibeitt í tilvikum þar sem EES-löggjöf mæli fyrir um samræmingu að fullu. Að gættu því semað framan er rakið verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur með skírskotun tilforsendna hans.Eftirframangreindum úrslitum verður áfrýjandi dæmdur til að greiða stefndamálskostnað fyrir Hæstarétti eins og nánar greinir í dómsorði.Dómsorð:Hinn áfrýjaðidómur skal vera óraskaður.Áfrýjandi,íslenska ríkið, greiði stefnda, Ferskum kjötvörum ehf., 1.000.000 krónur ímálskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 18.nóvember 2016.Mál þetta,sem dómtekið var 1. nóvember sl., er höfðað 25. apríl 2014 af Ferskum kjötvörumehf., Síðumúla 34, Reykjavík gegn íslenska ríkinu.Stefnandigerir þær dómkröfur aðallega að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda1.909 evrur og 80.606 krónur, með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr.38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 20. mars 2014 til þess tíma er mánuður erliðinn frá birtingardegi stefnu, en frá þeim degi með dráttarvöxtum samkvæmt 1.mgr. 6. gr. sömu laga til greiðsludags. Til vara krefst stefnandi þess aðstefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 381.159 krónur með vöxtum ogdráttarvöxtum sem í aðalkröfu. Loks krefst stefnandi málskostnaðar. Stefndikrefst sýknu og greiðslu málskostnaðar. I.a. Helstu atvikmálsins eru þau að í febrúar 2014 pantaði stefnandi 83 kíló af nautalundum fráhollensku fyrirtæki og greiddi fyrir þær 1.909 evrur. Sótti stefnandi uminnflutningsleyfi fyrir kjötið 26. febrúar 2014 hjá sjávarútvegs- oglandbúnaðarráðuneytinu. Daginn eftir voru vörurnar fluttar með flugi fráDanmörku til Íslands. Flutningskostnaður nam 80.606 krónum. Kjötið var geymt ástarfsstöð tollstjóra í Keflavík á meðan beðið var ákvörðunar varðandiinnflutningsleyfið. Atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytið veitti stefnandainnflutningsleyfið 6. mars 2014 fyrir hönd sjávarútvegs- oglandbúnaðarráðherra, með þeim fyrirvara að skilyrði c-, e- og g-liðar 5. gr.reglugerðar nr. 448/2012 um varnir gegn því að dýrasjúkdómar og sýktar afurðirberist til landsins, væru uppfyllt. Stefnandi fór þess á leit viðMatvælastofnun 11. mars 2014 að hún heimilaði innflutning hins ferska kjöts ogtollafgreiðslu án þess að gerð væri krafa um frystingu. Í beiðni stefnanda komfram að innflutningur hans miðaði að því að bjóða neytendum upp á ferskakjötvöru sem ekki hefði verið fryst. Í svari Matvælastofnunar 14. mars 2014 komfram að stofnunin hefði ekki heimild til að verða við beiðninni og að skilyrðinværu í samræmi við reglugerð nr. 448/2012. Í kjölfar þessara bréfaskiptahafnaði tollstjóri tollafgreiðslu kjötsins. Að beiðni stefnanda var kjötinufargað í kjölfarið. b. Með sexákvörðunum sameiginlegu EES-nefndarinnar, 23. október 2007, voru gerðirEvrópusambandsins um matvæli og fóður, eða svokölluð matvælalöggjöf ESB, teknarupp í EES-samninginn. Með umræddum ákvörðunum var matvælalöggjöfin tekin upp íEES-samninginn og aðildarríkjum samningsins gert að innleiða umræddar gerðirEvrópusambandsins. Ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 133/2007 varðaðiendurskoðun á þeim undanþágum sem Ísland hefur haft frá I. kafla í viðauka Ivið EES-samninginn. Samþykkt þessarar ákvörðunar, að því er Ísland varðar,hafði í för með sér að Ísland þyrfti framvegis að fylgja reglum ESB á þessusviði að því er varðar búfjárafurðir. Þannig átti frelsi til innflutningsbúfjárafurða að aukast og Ísland að verða hluti af innri markaði ESB hvaðmatvæli varðaði og vera heimilt að flytja til landsins búfjárafurðir á grundvelliheilbrigðiskrafna EES-löggjafar. Þessum breytingum á EES-samningnum var ætlaðað auka frelsi til inn- og útflutnings búfjárafurða á grundvelliheilbrigðiskrafna. Í umræddri ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar var afÍslands hálfu ekki gerður fyrirvari annar en sá að tekið var fram að ákvæði I.kafla, I. viðauka við EES-samninginn skyldu ekki taka til Íslands að því ervarðaði ákvæði um lifandi dýr og dýraafurðir á borð við egg, fósturvísa ogsæði. Ákvarðanir sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 134/2007 og 137/2007 vörðuðuheildarendurskoðun á matvælalöggjöf ESB og voru þá felldar inn í EES-samninginnfjöldi reglugerða og annarra afleiddra gerða ESB, m.a. reglugerð Evrópuþingsinsog ráðsins nr. 178/2002 um almennar meginreglur og kröfur samkvæmt lögum ummatvæli, um stofnun Matvælaöryggisstofnunar Evrópu og um málsmeðferð vegnaöryggis matvæla auk áorðinna breytinga. RíkisstjórnÍslands lagði í tvígang fram frumvarp á Alþingi á árinu 2008, annars vegar 1.apríl 2008 og hins vegar 19. desember 2008, með það að markmiði að leiðamatvælalöggjöf ESB í lög. Í báðum frumvörpunum var meðal annars gert ráð fyrirþví að afnema ætti innflutningsbann á hráu kjöti og eggjum, en slíkt bann hefurverið í gildi á grundvelli 10. gr. laga nr. 25/1993 um dýrasjúkdóma og varnirgegn þeim. Samkvæmt frumvörpunum átti einungis að banna innflutning ákjötmjöli, beinamjöli og blóðmjöli til að hindra að dýrasjúkdómar bærust tillandsins. Umrædd frumvörp voru ekki útrædd á Alþingi og tóku því ekki gildi semlög. Frumvarp var lagt fram að nýju 8. júlí 2009 og hafði það tekið nokkrumbreytingum frá fyrri frumvörpum. Í athugasemdum með frumvarpinu sagði aðfrumvarpið væri í samræmi við efnisákvæði ákvarðana sameiginleguEES-nefndarinnar að öðru leyti en því að innflutningsbann á hráu kjöti og hráumeggjum, samkvæmt 10. gr. laga nr. 25/1993, héldist og yrði ekki afnumið. Íathugasemdunum kemur fram að innflutningsbanni sé viðhaldið með það að markmiðiað tryggja núverandi stöðu sjúkdómavarna vegna dýra og manna, og sé þá ekki sísthöfð í huga langvarandi einangrun búfjárstofna Íslands sem reynslan hafi sýntað geti verið sérlega næmir fyrir sjúkdómum sem litlum skaða valda í öðrumlöndum. Framangreint frumvarp tók gildi sem lög nr. 143/2009. Þau ákvæðilaganna sem koma til skoðunar í þessu máli tóku gildi 1. nóvember 2011. Samtökverslunar og þjónustu sendu 9. desember 2011 kvörtun til EftirlitsstofnunarEFTA, ESA, þar sem kvartað var yfir innflutningsbanni á hráu kjöti. Töldusamtökin að bannið bryti í bága við skyldur Íslands samkvæmt EES-samningnum,enda lægju hvorki fyrir vísindalegar rannsóknir né alþjóðlegt áhættumat semstyddu umrætt bann. ESA sendi bréf til íslenska ríkisins, 12. desember 2011,þar sem óskað var rökstuðnings Íslands fyrir umræddu innflutningsbanni. Þá varsérstaklega óskað eftir því að Ísland rökstyddi hvaða ástæður réttlættu banniðog að færð yrðu rök fyrir því að engar minna íþyngjandi aðgerðir gætu náð samamarkmiði. Með formlegu erindi 30. desember 2013 komst ESA að þeirri niðurstöðuað íslenska ríkið hefði brotið gegn skuldbindingum sínum samkvæmtEES-samningnum. Var það þannig niðurstaða ESA að ákvæði í lögum nr. 25/1993 ogreglugerð nr. 448/2012 brytu gegn tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins nr.89/662/EBE. Þá fælu lagareglurnar í sér tæknilegar hindranir í skilningi 18.gr. EES-samningsins sem ekki yrðu réttlættar á grundvelli 13. gr. samningsins.Með ákvörðun sinni 8. október 2014 gaf ESA út endanlega og rökstudda niðurstöðusína varðandi álitaefnið þar sem fyrri afstaða var áréttuð. Var skorað á yfirvöldað lagfæra löggjöf sína í samræmi við skuldbindingar sínar samkvæmtEES-samningnum.II.Stefnandibyggir á því að honum hafi verið gert ómögulegt að flytja til landsins ferskteða ófryst, hrátt nautakjöt. Hann telur að ákvörðun Matvælastofnunar um að hafnainnflutningi hins hráa nautakjöts, og eftirfarandi ákvörðun tollstjóra um aðstöðva innflutning hennar til landsins, hafi verið í andstöðu við íslensk lög,rétt skýrð í samræmi við EES-rétt og skuldbindingar íslenska ríkisins samkvæmtEES-samningnum, sbr. lög nr. 2/1993 um Evrópska efnahagssvæðið, en til vara aðíslensk lög séu í bága við EES-rétt, að því leyti að ákvæði íslenskra laga umbann við innflutningi á fersku, hráu nautakjöti séu í andstöðu viðEES-samninginn, sbr. 18. gr. hans, og afleiddar gerðir hans, einkum tilskipunEvrópuþingsins og ráðsins nr. 89/662/EBE og reglugerð Evrópuþingsins og ráðsinsnr. 178/2002. Stefnandibyggi á því að reglur EES-réttar, rétt skýrðar, og almennlögskýringar-sjónarmið, bæði íslensks réttar og EES-réttar, leiði til þeirrarniðurstöðu að í raun sé heimilt að íslenskum lögum að flytja inn ferskt, hráttnautakjöt. Fyrir liggi að í meginreglu a.-liðar, 1. mgr. 10. gr. laga nr.25/1993, um dýrasjúkdóma og varnir gegn þeim, komi fram að óheimilt sé aðflytja til landsins hráar og lítt saltaðar sláturafurðir. Þótt ráðherra getiheimilað innflutning á umræddum vörum, að fengnum meðmælum Matvælastofnunar,sbr. 2. mgr. 10. gr. laganna, eigi það ekki við um ferskt, hrátt kjöt. Þannigsé það gert að skilyrði fyrir innflutningi á hráu kjöti að það hafi verið geymtvið a.m.k. -18°C í einn mánuð fyrir tollafgreiðslu, sbr. c.-lið 1. mgr. 5. gr.reglugerðar nr. 448/2012. Þetta þýði að umrætt reglugerðarákvæði komi í vegfyrir að hægt sé að flytja inn ferskt, hrátt kjöt til landsins. Samkvæmt 3. gr.EES-samningsins skuldbindi samningsaðilar sig til að gera allar viðeigandialmennar eða sérstakar ráðstafanir til að tryggja að staðið verði við þærskuldbindingar sem af samningnum leiði. Í 3. gr. laga nr. 2/1993 komi jafnframtfram að skýra skuli lög og reglur, að svo miklu leyti sem við eigi, tilsamræmis við EES-samninginn og þær reglur sem á honum byggi. Íslenska ríkið séennfremur skuldbundið samningsaðilum sínum samkvæmt 7. gr. EES-samnings aðinnleiða viðeigandi gerðir Evrópusambandsins í innlendan rétt. Í bókun 35 viðEES-samninginn komi jafnframt fram að þar sem komið geti til árekstra á milliEES-reglna og annarra settra laga skuldbindi EFTA-ríkin sig til að setjalagaákvæði þess efnis að EES-reglur gildi í þeim tilvikum. Samkvæmta.-lið 7. gr. EES-samningsins sé Ísland skuldbundið til þess að takareglugerðir Evrópusambandsins, sem séu eða verði hluti EES-samningsins, í heildsinni upp í landsrétti. Ekkert svigrúm sé til breytinga eða aðlögunarreglugerða þegar þær séu felldar í landsrétti. Ef reglugerðir séu innleiddarmeð þeim hætti sem ákvæðið mæli fyrir um öðlist þær sömu stöðu og almenn lög.Reglugerð EB nr. 178/2002 hafi verið tekin upp í EES-samninginn með ákvörðunsameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 134/2007. Reglugerðin hafi jafnframt öðlastgildi hér á landi með beinni innleiðingu, sbr. 1. gr. reglugerðar nr. 102/2010.Reglugerðin hafi því augljóslega stoð að íslenskum lögum. Þá sé ljóst aðmeginmál EES-samningsins hafi lagagildi hér á landi, sbr. 2. gr. laga nr. 2/1993.Í 18. gr. EES-samningsins sé sérregla um bann við tæknilegum hindrunum vegnaviðskipta með landbúnaðarafurðir. Stefnanditelji að almenn lögskýringarsjónarmið leiði til þeirrar niðurstöðu að banníslenskra laga við innflutningi á fersku, hráu nautakjöti eigi að víkja fyrirþeim ákvæðum EES-samningsins og afleiddra gerða samningsins sem mæli fyrir umfrjáls viðskipti með landbúnaðarvörur. Í fyrsta lagi sé ljóst að bann íslenskralaga við innflutningi á fersku, hráu nautakjöti byggi í raun á reglugerðarákvæði.Þannig hafi stefnanda verið kleift að flytja inn ferskt, hrátt nautakjöt efekki hefði verið fyrir ákvæði c.-liðar 1. mgr. 5. gr. reglugerðar nr. 448/2012,sem geri það að skilyrði að innflytjandi hrárrar vöru framvísi vottorði semstaðfesti að hinar innfluttu vörur hafi verið geymdar við a.m.k. -18°C í einnmánuð fyrir tollafgreiðslu. Sé þetta ákvæði í andstöðu við reglugerð EB nr.178/2002 og feli í sér tæknilega hindrun í skilningi 18. gr. EES-samningsins.Þar sem 18. gr. EES-samningsins og ákvæði reglugerðar EB nr. 178/2002 hafistöðu sem almenn lög að íslenskum rétti gangi þau framar ákvæði c.-liðar 1.mgr. 5. gr. reglugerðar nr. 448/2012 í samræmi við þá grundvallarreglu íslensksréttar að æðri lög ganga framar óæðri. Í öðru lagi telji stefnandi að 18. gr.EES-samningsins og ákvæði reglugerðar EB nr. 178/2002 séu sérreglur uminnflutning á landbúnaðarvörum gagnvart almennu banni íslenskra laga viðinnflutningi á fersku, hráu nautakjöti. Í samræmi við meginregluna um að sérlöggangi framar almennum lögum gangi umræddar reglur, sem séu af rót EES-réttar,framar hinu almenna banni íslenskra laga. Í þriðja lagi telji stefnandi að 18.gr. EES-samningsins og ákvæði reglugerðar EB nr. 178/2002 séu nýrri lög enalmennt bann íslenskra laga við innflutningi á fersku, hráu nautakjöti, semverið hafi við lýði í langan tíma hér á landi, þ.e. frá því fyrir gildistökulaga nr. 2/1993. Reglurnar gangi því framar hinu almenna banni í samræmi viðmeginregluna um að yngri lög gangi framar eldri. Jafnvel þóttíslenskir dómstólar telji að framangreindar reglur, sem séu af rót EES-réttar,og ákvæði íslenskra laga um bann við innflutningi á fersku, hráu nautakjöti séuhliðsett ákvæði að landsrétti, telji stefnandi að EES-reglurnar eigi samt semáður að njóta forgangs. Stefnandi telji þannig, í ljósi 3. gr. laga nr. 2/1993og með hliðsjón af þeirri staðreynd að reglugerðir hafi beina stoð aðlandsrétti, sbr. 7. gr. EES-samningsins, að óhjákvæmilega hljóti sáskýringarkostur að verða ofan á sem sé minnst íþyngjandi fyrir stefnanda. Íljósi þess beri að veita EES-reglunum forgang eða í það minnsta skýraósamrýmanleg ákvæði landsréttar til samræmis við EES-reglurnar. Með vísan tilalls þessa, og með hliðsjón af lögskýringaraðferðum EES-réttar, telji stefnandiað rétt sé að víkja til hliðar þeim ákvæðum íslenskra laga er banni innflutningá fersku, hráu nautakjöti. Af því leiði að innflutningur á slíkum matvælumteljist lögmætur að íslenskum lögum, sem leiði þá aftur til þess aðMatvælastofnun hafi verið óheimilt að banna innflutning á vörum stefnanda ogtollstjóranum jafnframt óheimilt að hafna tollafgreiðslu varanna. Af þessuleiði að stefnandi hafi orðið fyrir tjóni sem stefndi beri skaðabótaábyrgð á. Ef ekki verðifallist á framangreint byggi stefnandi á því að áðurnefnt bann íslenskra lagabrjóti í bága við EES-rétt, sem leiði til skaðabótaskyldu íslenska ríkisins.Ákvæði 1. kafla II. hluta EES-samningsins, sem mæli fyrir um grundvallarreglurum frjálsa vöruflutninga, gildi ekki um landbúnaðarafurðir. Þannig komi fram ía.-lið 3. mgr. 8. gr. EES-samningsins að ákvæði samningsins taki einungis tilframleiðsluvara sem falli undir 25.-97. kafla í samræmdu vörulýsingar- ogvörunúmeraskránni. Þar sem dýr og dýraafurðir eigi undir vöruflokka 1-5 íumræddri skrá teljist þær ekki falla undir grundvallarreglur EES-samningsins umfrjálsa vöruflutninga. Þrátt fyrir þetta sé mælt fyrir um sérreglur umlandbúnaðar- og sjávarafurðir í 2. kafla II. hluta EES-samningsins. Þannig sémælt fyrir um sérstök ákvæði og fyrirkomulag varðandi heilbrigði dýra ogplantna í I. viðauka EES-samningsins, sbr. 17. gr. hans. Í 18. gr. samningsinskomi síðan fram að með fyrirvara um sérstakt fyrirkomulag varðandi viðskiptimeð landbúnaðarafurðir skuli samningsaðilar tryggja að fyrirkomulaginu, semkveðið sé á um í 17. gr. og a- og b-lið 23. gr. varðandi aðrar vörur en þær erheyri undir 3. mgr. 8. gr., verði ekki stofnað í hættu vegna annarra tæknilegraviðskiptahindrana. Ákvæði 13. gr. skuli gilda. Samkvæmt umræddu ákvæði sé þaðskylda aðildarríkja að sjá til þess að því fyrirkomulagi sem gildi um dýr oglandbúnaðarafurðir sé ekki stofnað í hættu með öðrum tæknilegum hindrunum.EFTA-dómstóllinn hafi túlkað ákvæðið á þá leið að með banni við öðrumtæknilegum hindrunum sé átt við að aðildarríkjum sé óheimilt að mæla fyrir umaðrar takmarkanir en leiði af gerðum Evrópusambandsins. Eins og áðursé rakið sé óheimilt að flytja inn ferskt, hrátt kjöt til Íslands, sbr. c.-lið1. mgr. 5. gr. reglugerðar nr. 448/2012. Reglugerð EB nr. 178/2002, sem hafiverið innleidd í íslenskan rétt með reglugerð nr. 102/2010, mæli fyrir umsamræmingu á regluverki í tengslum við öryggi matvæla og fóðurs í því skyni aðgera flutning matvæla og fóðurs innan EES-svæðisins frjálsan. Reglugerðin gildiá öllum stigum framleiðslu, vinnslu og dreifingar matvæla og fóðurs og sétilgangur hennar að koma á frjálsum flutningum á matvælum og fóðri innanEES-svæðisins, sbr. 2. mgr. 5. gr. reglugerðarinnar. Samkvæmt ákvæðumreglugerðarinnar eigi þannig að vera hægt að flytja hvers kyns matvæli á milliríkja innan EES-svæðisins, að því gefnu að matvælin uppfylli kröfurreglugerðarinnar, m.a. um öryggi. Þá séu ítarleg ákvæði um samræmdarráðstafanir ef matvæli, sem flutt séu milli landa, skapi alvarlega áhættu fyrirheilbrigði manna og dýra. Áframhaldandi innflutningsbann Íslands á fersku, hráukjöti sé í ósamræmi við framangreinda reglugerð og í ósamræmi við efnisákvæðiákvarðana sameiginlegu EES-nefndarinnar sem varðað hafi innleiðingu ámatvælalöggjöf ESB og endurskoðun á þeim undanþágum sem Ísland hafi haft frá I.kafla í viðauka I við EES-samninginn. Þetta sé óumdeilt í málinu, enda komibeinlínis fram í frumvarpi því er varð að lögum nr. 143/2009 aðinnflutningsbannið sé í ósamræmi við afleiddar gerðir EES-samningsins.Innflutningsbannið feli því sannanlega í sér tæknilega hindrun í skilningi 18.gr. EES-samningsins. Ágreiningurinn standi í raun um það hvortinnflutningsbannið sé réttlætanlegt á grundvelli 13. gr. EES-samningsins.Stefnandi telji að svo sé ekki. Af samskiptumÍslands og EFTA megi ráða að íslenska ríkið telji innflutningsbanniðnauðsynlegt til þess að vernda líf og heilsu manna og sé því réttlætanlegt ágrundvelli 13. gr., sbr. 18. gr. EES-samningsins. Þótt stefnandi telji umrættmarkmið vera göfugt í sjálfu sér telji hann ekki fullnægjandi sannanir fyrirþví að nauðsynlegt sé að banna innflutning á ófrystu, hráu kjöti til þess að náumræddum markmiðum. Að mati stefnanda verði stefndi, í samræmi við svokallaðavarúðarreglu EES-réttar, að sýna fram á með óyggjandi hætti að umrætt bann sé nauðsynlegt.Þannig hafi Evrópudómstóllinn lagt til grundvallar að aðildarríki þurfi aðskilgreina vel þá mögulegu hættu á heilsutjóni sem ríkið geti staðið frammifyrir. Þá verði aðildarríki að láta fara fram alhliða og umfangsmikið mat áhættunni og verði það að vera byggt á traustustu tiltæku vísindalegu gögnunumog nýjustu niðurstöðum alþjóðlegra rannsókna. Hafi EFTA-dómstóllinn jafnframttalið að ekki sé nægjanlegt fyrir aðildarríki að byggja á tilgátum eða almennumfræðilegum hugleiðingum. Í samskiptum sínum við EFTA hafi stefndi lagt framskýrslur fræðimanna um möguleg áhrif þess að aflétta banninu. Skýrslur þessarséu verulega almenns eðlis, séu ekki sérstaklega ítarlegar og engin þeirra gerðí kjölfar sérstakrar rannsóknar á því hvort innflutningur á hráu kjöti myndihafa eins neikvæð áhrif og stefndi haldi fram. Þá sé mikilvægt að hvergivirðist í skýrslunum fjallað um að nauðsynlegt sé að frysta nautakjöt í einnmánuð við -18°C til að koma í veg fyrir hin ætluðu neikvæðu áhrif. Umræddarskýrslur fullnægi því engan veginn framangreindum skilyrðum um aðvarúðarreglunni verði einungis beitt ef fyrir liggi ítarlegar og traustarvísindalegar rannsóknir. Skýrslurnar fullnægi a.m.k. ekki þessum skilyrðum aðþví er varði nauðsyn á frystingu kjötvara í einn mánuð. Þá verði einnig að lítatil þess að umræddar skýrslur séu allar ritaðar eftir að lög nr. 143/2009 hafitekið gildi og séu því eftiráskýringar stjórnvalda. Við gildistöku laga nr.143/2009 hafi því ekki legið fyrir nein vísindaleg gögn sem rennt hafi stoðumundir nauðsyn þess að viðhalda innflutningsbanni á hráu kjöti. Jafnframt verðiað líta til þess að niðurstöðurnar séu engan veginn afdráttarlausar, heldurmegi ráða af þeim þá meginniðurstöðu að ekki sé hægt að útiloka að afléttingbannsins muni hafa neikvæð áhrif á heilsu dýra og manna. Að mati stefnanda séuslíkar almennar óafdráttarlausar tilgátur engan veginn nægjanlegar til þess aðréttlæta bann við innflutningi á hráu kjöti. Stefnanditelji ennfremur að Evrópulöggjöf, einkum reglugerð EB nr. 178/2002, tryggi meðfullnægjandi hætti þau atriði sem stefndi hafi helst áhyggjur af. Þannig séuítarleg ákvæði í reglugerðinni um hvernig eigi að bregðast við í alvarlegumtilvikum og eigi ráðstafanir sem aðildarríki samþykki viðvíkjandi matvælumávallt að byggjast á áhættugreiningu. Þá sé í reglugerðinni mælt fyrir umstofnun Matvælaöryggisstofnunar Evrópu sem hafi m.a. það hlutverk að safnasaman upplýsingum frá aðildarríkjum, samræma vinnu þeirra, framkvæma áhættumatog gera tillögur til úrbóta þegar þess gerist þörf. Hafi stefndi ekki meðnokkru móti rökstutt eða gert líklegt að Evrópulöggjöf sé ófullnægjandi tilþess að ná þeim markmiðum stefnda að vernda líf og heilsu manna og dýra. Í öllufalli telji stefnandi að stefndi hafi brotið gegn meðalhófsreglu EES-réttar,sbr. einnig 13. gr. EES-samningsins. Í meðalhófsreglunni felist að aðildarríkimegi ekki ganga lengra í takmörkun á fjórfrelsisákvæðum EES en nauðsynlegt sétil þess að ná því markmiði sem að sé stefnt. Verði aðildarríkið þannig aðsanna, t.d. með vísun til fullnægjandi sönnunargagna, að ekki sé mögulegt að námarkmiðinu með vægara móti. Stefndi geti því ekki réttlætt umrætt bann ágrundvelli 13. gr. EES-samningsins ef hægt sé að vernda heilsu manna og dýrameð öðrum hætti sem takmarki ekki frjáls viðskipti með eins íþyngjandi hætti ogí þessu máli. Að mati stefnanda verði að túlka 13. gr. EES-samningsins þröngtog hvíli sönnunarbyrðin á stefnda að sanna að ekki hafi verið hægt að gangaskemur en raunin hafi orðið í þessu máli. Stefnandi telji að fortakslaust bannvið innflutningi á fersku, hráu kjöti sé alltof víðtækt, enda taki það tilhvers kyns fersks, hrás kjöts, hvort sem það sé frá nautgripum, sauðfé eðaalifuglum og hvort sem það sé unnið eða óunnið. Virðist bannið þanniggrundvallast á þeirri fyrirframgefnu forsendu að hverskyns innflutt hrátt kjötfeli ávallt í sér hættu á heilsutjóni nema það sé fryst við -18°C í einn mánuð.Að mati stefnanda sé þessi fyrirframgefna forsenda verulega hæpin, endastyðjist hún ekki við nein vísindaleg gögn. Þá hafi stefndi ekki með nokkrumóti sýnt fram á að lagareglur afleiddra gerða Evrópusambandsins, sem teknarhafi verið upp í EES-samninginn, nái ekki þeim markmiðum sem að sé stefnt. Loksverði ekki séð að þeir sjúkdómar sem stefndi vísi til berist með hráu kjöti semætlað sé til manneldis, eins og í þessu tilviki. Telji stefnandi að íslenskumbúfénaði stafi þannig aðallega hætta af innflutningi lifandi dýra frá öðrumlöndum og dýrafóðri, en ekki kjötafurðum sem eingöngu séu ætlaðar tilmanneldis. Með vísan til alls þessa telji stefnandi að stefndi hafi virtmeðalhófsreglu EES-réttar að vettugi þegar ákveðið hafi verið að viðhaldainnflutningsbanni á fersku, hráu kjöti.Í 4. og 5.gr. reglugerðar nr. 448/2012 sé gert að skilyrði að innflytjandi hrárra varasæki um leyfi til innflutnings varanna og framvísi fjölmörgum vottorðum áður enhann flytji vörurnar inn. Stefnandi byggi á því að þessar kröfur íslenskra lagaséu í andstöðu við tilskipun nr. 89/662/EBE um dýraheilbrigðiseftirlit íviðskiptum innan bandalagsins til að stuðla að því að hinum innri markaði verðikomið á. Tilskipun nr. 89/662/EBE hafi verið tekin upp í EES-samninginn meðviðauka I við samninginn, sbr. 17. gr. EES-samningsins. Í viðaukanum sésérstaklega tekið fram að tilskipunin eigi við um Ísland. Auk þess hafitilskipunin sérstaklega verið innleidd með beinum hætti í íslenskan rétt með16. gr. reglugerðar sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra nr. 1043/2011 umeftirlit með heilbrigði eldisdýra og dýraafurðum í viðskiptum innan Evrópska efnahagssvæðisins.Augljóst sé af ákvæðum tilskipunarinnar að tilgangur hennar sé að auka frelsi íflutningi landbúnaðarvara með því að draga úr dýraheilbrigðiseftirlitiviðtökuríkisins. Í tilskipuninni sé þannig gert ráð fyrir því aðdýraheilbrigðiseftirlit eigi sér einkum stað innan upprunaríkisins, þ.e. þaðansem viðkomandi dýr eða vara komi frá, sbr. 3. gr. tilskipunarinnar. Það sé þannig skylda upprunaríkja að sjá tilþess að vörur sem séu ætlaðar til viðskipta innan aðildarríkja uppfylliheilbrigðiskröfur á öllum stigum framleiðslu, geymslu, markaðssetningar og íflutningi, sbr. 4. gr. tilskipunarinnar. Í 5. gr. tilskipunarinnar sé að finnaundantekningu frá þeirri meginreglu að dýraheilbrigðiseftirlit eigi einkum aðfara fram í upprunaríki. Sé þar mælt fyrir um að yfirvöld viðtökuríkis getiframkvæmt takmarkað eftirlit. Sé þar talið upp með tæmandi hætti hvers konareftirlit það geti verið. Komi fram í ákvæðinu að viðeigandi yfirvöld íviðtökuríki geti framkvæmt óhlutdrægar skyndikannanir í þeim tilgangi aðrannsaka hvort flutningsaðili hafi uppfyllt kröfur 3. gr. tilskipunarinnar oggeti einnig tekið sýni í því skyni. Sambærileg regla komi fram í 6. mgr. 3. gr.reglugerðar Evrópuþingsins og ráðsins nr. 882/2004 frá 29. apríl 2004 umopinbert eftirlit til að staðfesta að lög um fóður og matvæli og reglur umheilbrigði og velferð dýra séu virt. Í umræddu ákvæði segi að lögbæru yfirvaldií viðtökuríki sé heimilt að gera óhlutdrægar athuganir til að kanna hvort fóðurog matvæli samræmist lögum um fóður og matvæli. Í reglugerð nr. 448/2012 séugerðar miklu strangari eftirlitskröfur til þeirra sem flytji inn hrátt kjöt enleiða megi af tilskipun nr. 89/662/EBE. Þannig sé almenna reglan sú, eins ogáður sé rakið, að óheimilt sé að flytja til landsins hrátt og lítt saltaðarsláturafurðir. Ráðherra geti þó heimilað innflutning á slíkum vörum að fengnummeðmælum Matvælastofnunar. Í 4. og 5. gr. reglugerðar nr. 448/2012 sé síðan aðfinna nánari útfærslu á umræddum ákvæðum. Komi þar fram í 4. gr.reglugerðarinnar að innflytjandi hrárrar vöru skuli ávallt sækja um leyfi tilsjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra og leggja fram, til umsagnarMatvælastofnunar, aðflutningsskýrslu, upplýsingar um uppruna- ogframleiðsluland vörunnar, tegund vöru og framleiðanda. Þá sé mælt fyrir um í 4.og 5. gr. reglugerðarinnar að umsókn innflytjanda hrárrar vöru þurfi að fylgjafjöldi vottorða, m.a. opinbert uppruna- og heilbrigðisvottorð, vottorð semstaðfesti að vörurnar hafi verið geymdar við a.m.k. -18°C í einn mánuð fyrirtollafgreiðslu og opinbert vottorð sem staðfesti að afurðirnar séu lausar viðsalmonellusýkingu. Þessar kröfur um sönnun á ástandi vörunnar feli augljóslegaí sér heilbrigðiseftirlit í skilningi 2. gr. tilskipunar nr. 89/662/EBE og 2.gr. reglugerðar nr. 1043/2011. Umrætt eftirlit fari hins vegar langt út fyrirþað eftirlit sem sé heimilt í viðtökuríki samkvæmt ákvæðum tilskipunar nr.89/662/EBE. Þannig sé ekki heimilt samkvæmt tilskipuninni að viðtökuríkikrefjist þess að innflytjandi vöru sæki fyrirfram um leyfi fyrir innflutningihrárra vara. Þá sé ekki heimilt að gera kröfu um að innflytjandi leggi fram þauvottorð sem krafist sé samkvæmt 5. gr. reglugerðarinnar. Að mati stefnandabendi kröfur íslenskra laga og reglugerða til þess að íslensk stjórnvöldtreysti ekki eftirliti innan annarra EES-ríkja. Telji stefnandi að slíkt sé íandstöðu við það gagnkvæma traust og þá gagnkvæmu viðurkenningu eftirlits semEES-samningurinn og tilskipun nr. 89/662/EBE byggi á. Grafi slíkt ennfremurundan meginmarkmiðum fjórfrelsisákvæða EES-samningsins. Stefnandi teljijafnframt að af dómaframkvæmd Evrópudómstólsins megi ráða að þegar tilskipanirhafi það að markmiði að samræma lagaumhverfi aðildarríkja ESB geti aðildarríkiekki vikið frá ákvæðum þeirra að öðru leyti en leiði af ákvæðumtilskipunarinnar sjálfrar. Aðildarríki geti því ekki réttlætt frávik með vísantil almennu reglu 13. gr. EES-samningsins, heldur verði frávikin að eiga sérstoð í tilskipuninni sjálfri. Eins og ráða megi af tilskipun nr. 89/662/EBE sémegintilgangur hennar að samræma heilbrigðiseftirlit innan aðildarríkja EES,með það að markmiði að einfalda eftirlit með innflutningi landbúnaðarvara. Aðmati stefnanda sé í tilskipun nr. 89/662/EBE nákvæmlega talið upp með hvaðahætti viðtökuríki geti framkvæmt heilbrigðiseftirlit með innfluttum vörum.Þannig geti íslenska ríkið ekki réttlætt umrædd frávik með vísan til ákvæðatilskipunar nr. 89/662/EBE. Stefnandi telji því augljóst að íslenska ríkið hafiekki staðið við þær skuldbindingar sem leiði af EES-samningnum. Íslenska ríkiðhafi verið skuldbundið, samkvæmt 7. gr. EES-samningsins, að laga íslenskan réttað tilskipun nr. 89/662/EBE svo að efnislegt samræmi yrði á milli íslenskraréttarreglna og ákvæða tilskipunarinnar. Þessi aðlögun hafi átt að tryggja þaðað innflutningur á vörum yrði einkum háður eftirliti upprunaríkja og aðviðtökuríki hefði einungis takmarkaðar heimildir til eftirlits. Ekki hafi veriðstaðið við þessar skuldbindingar af hálfu íslenska ríkisins. Stefnandi telji aðaf gögnum málsins megi ráða að hann hefði getað flutt inn vörur sínar ef ekkihefði verið fyrir óhóflegar kröfur Matvælastofnunar. Stefnandi hafi ætlað aðflytja inn ferskt, hrátt, nautakjöt til landsins og ætlað að bjóða neytendumslíka vöru til sölu. Varan hafi verið komin til landsins en ekki fengiðtollafgreiðslu. Matvælastofnun hafi gert kröfu um að stefnandi legði framþrenns konar vottorð samkvæmt 5. gr. reglugerðar nr. 448/2012, m.a. um að varanhefði verið geymd í -18°C í einn mánuð fyrir tollafgreiðslu. Ef Matvælastofnunhefði ekki krafist framlagningar slíks vottorðs hefði stefnandi getað flutt vöru sína inn án teljandi vandræða. Stefnanditelji þannig augljóst af gögnum málsins að hann hefði fengið tollafgreiðslu efekki hefði verið fyrir ólögmætar kröfur innlendra stjórnvalda. Stefnandi teljií fyrsta lagi augljóst að íslenskum stjórnvöldum hafi verið óheimilt að hafnainnflutningi og tollafgreiðslu varanna, enda innflutningurinn heimill að réttskýrðum íslenskum lögum í ljósi reglna EES-réttar og hefðbundinnalögskýringarviðhorfa. Ef stefndi hefði tekið réttar og lögmætar ákvarðanirgagnvart stefnanda hefði hann fengið tollafgreiðslu á umræddu nautakjöti. Verðiekki fallist á þetta sé í öðru lagi byggt á því að stefndi hafi brugðist íverulegum mæli skyldum sínum samkvæmt ákvæðum EES-samningsins. Einstaklingar oglögaðilar eigi kröfu til þess að íslenskri löggjöf sé hagað til samræmis viðreglur EES-réttar. Takist stefnda ekki að laga löggjöf að EES-samningnum leiðiþað af lögum nr. 2/1993 og meginreglum og markmiðum EES-samningsins að stefndiverði skaðabótaskyldur að íslenskum rétti. Eins og áður sé rakið séinnflutningsbann á hráu kjöti í ósamræmi við reglugerð nr. 178/2002 og 18. gr.EES-samningsins og eftirlit með innflutningi hrás kjöts hér á landi í ósamræmivið tilskipun nr. 89/662/EBE. Hvorframangreind röksemd um sig valdi því að stefndi sé skaðabótaskyldur gagnvartstefnanda. Augljóst sé að stefnandi hafi orðið fyrir tjóni vegna þessa. Þannighafi stefnandi greitt fyrir vöruna og flutning hennar en geti ekki boðið hanatil sölu í þeim tilgangi sem hún var keypt, og verði henni fargað. Um sé aðræða 83 kíló af nautalundum sem kostað hafi 1.909 evrur. Þá hafiflutningskostnaður numið 80.606 krónum. Fari svoólíklega að dómstóllinn telji meinbugi vera á að taka til greina umræddakröfugerð, þannig fram setta, sé til vara gerð krafa um að stefndi greiðistefnanda alla fjárhæðina í íslenskum krónum. Gengi evru sé þá reiknað miðaðvið sölugengi evru eins og það hafi verið skráð hjá Seðlabanka Íslands átjónsdegi, þ.e. 20. mars 2014 (157,44). Samkvæmt því sé tjón vegna kaupa á 83kílóum af nautalundum 300.553 krónur. Samtala tjónsins nemi þá 381.159 krónummeð flutningskostnaði, sem nemi varakröfu.Með vísan til 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 sé í báðum dómkröfumkrafist vaxta frá þeim degi er vörunni var synjað um tollafgreiðslu, þ.e. 20.mars 2014. Með vísan til 6. og 9. gr. sömu laga sé gerð krafa um dráttarvextifrá þeim degi er mánuður var liðinn frá birtingu stefnu í málinu. Um lagarökfyrir aðal- og varakröfu sinni vísar stefnandi til EES-samningsins, einkum 7.,13., 17. og 18. gr. samningsins, og laga nr. 2/1993 um Evrópska efnahagssvæðið,einkum 2. og 3. gr. laganna. Þá vísar stefnandi til laga nr. 25/1993 umdýrasjúkdóma og varnir gegn þeim, einkum 10. gr. laganna, reglugerðar nr.448/2012 um varnir gegn því að dýrasjúkdómar og sýktar afurðir berist tillandsins, reglugerðar nr. 1043/2011 um eftirlit með heilbrigði eldisdýra ogdýraafurða í viðskiptum innan Evrópska efnahagssvæðisins, reglugerðar nr.102/2010 um gildistöku reglugerðar Evrópuþingsins og ráðsins nr. 178/2002 ogtollalaga nr. 88/2005. Stefnandi vísar jafnframt til almennralögskýringarviðhorfa að íslenskum rétti, sbr. reglurnar um lex superior, lexspecialis og lex posteriorsem og til eftirfarandi gerða Evrópusambandsins:tilskipunar Evrópuþingsins og ráðsins nr. 89/662/EBE um dýraheilbrigðiseftirlití viðskiptum innan bandalagsins til að stuðla að því að hinum innri markaðiverði komið á, einkum 5. gr. tilskipunarinnar, til reglugerðar Evrópuþingsinsog ráðsins nr. 178/2002 um almennar meginreglur og kröfur samkvæmt lögum ummatvæli, um stofnun Matvælaöryggisstofnunar Evrópu og um málsmeðferð vegnaöryggis matvæla auk áorðinna breytinga og reglugerðar Evrópuþingsins og ráðsinsnr. 882/2004 um opinber eftirlit til að staðfesta að lög um fóður og matvæli ogreglur um heilbrigði og velferð dýra séu virt. Loks vísar stefnandi til reglnaskaðabótaréttarins vegna vanefnda íslenska ríkisins á alþjóðlegriskuldbindingu, einkum dómaframkvæmdar um skaðabótaskyldu íslenska ríkisinsvegna rangrar innleiðingar á gerðum Evrópusambandsins. Vaxta- ogdráttarvaxtakrafa í aðal- og varakröfu styðst við lög nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu. Þá styður stefnandi málskostnaðarkröfu sína við 1. mgr. 130. gr.laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Um varnarþing í málinu vísar stefnanditil 3. mgr. 33. gr. sömu laga. III.Stefndikveður sýknukröfu sína byggja á því að samkvæmt 1. mgr. 10. gr. laga nr.25/1993, sbr. 32. gr. laga nr. 143/2009, sé óheimilt að flytja til landsinshráar og lítt saltaðar sláturafurðir. Bann við innflutningi á hráu kjöti sé þvíað finna í lögum en ekki reglugerð. Ráðherra geti þó leyft innflutning á slíkumvörum, að fengnum meðmælum Matvælastofnunar, enda þyki sannað að ekki beristsmitefni með þeim er valdi dýrasjúkdómum, sbr. 2. mgr. 10. gr. laganna. Í 1.gr. reglugerðar nr. 448/2012 segi að tilgangur reglugerðarinnar sé að hindra aðsjúkdómar berist til landsins með sláturafurðum, eggjum, mjólkurafurðum ogöðrum vörum sem reglugerðin taki til. Samkvæmt 4. gr. reglugerðarinnar skuliinnflytjendur hrárrar vöru alltaf sækja um leyfi til ráðherra og leggja fram,til umsagnar Matvælastofnunar, aðflutningsskýrslu, upplýsingar um uppruna- ogframleiðsluland vöru, tegund vöru og framleiðanda auk tilskilinna vottorðasamkvæmt 5. gr. reglugerðarinnar. Í 1. mgr. 5. gr. reglugerðarinnar sé kveðið áum að nánar tiltekin vottorð skuli fylgja innfluttum matvælum sem flokkistundir ákveðna vöruliði samkvæmt tollskrá. Ákvæði þessi miði öll að því aðhindra að dýrasjúkdómar berist til landsins. Það markmið samræmist hvorttveggja tilgangi laga nr. 25/1993 og reglugerðarinnar.Stefnandibyggi á því að honum hefði verið kleift að flytja inn ferskt, hrátt nautakjötef ekki hefði verið fyrir ákvæði c-liðar 1. mgr. 5. gr. reglugerðar nr.448/2012. Á þetta sé ekki unnt að fallast. Ákvæði þetta geri ráð fyrir að nánartilteknum innfluttum matvælum, sem ráðherra hafi veitt heimild til að flytjatil landsins, sbr. 4. gr. og hafi ekki hlotið fullnægjandi hitameðferð, skulifylgja vottorð sem staðfesti að vörurnar hafi verið geymdar við a.m.k. -18°C íeinn mánuð fyrir tollafgreiðslu. Ákvæði þetta byggi á því að sjúkdómastaða íupprunalandi vöru geti breyst skyndilega og geti vottorð um sjúkdóma því veriðúrelt eða hreinlega röng þegar vara komi til landsins. Af framangreindri ástæðusé það skilyrði fyrir innflutningi ákveðinna vara að þær séu frystar í einnmánuð fyrir tollafgreiðslu. Þó umrætt skilyrði væri ekki til staðar íreglugerðinni þá væri engu að síður óheimilt að flytja til landsins hrátt kjöt,sbr. 1. mgr. 10. gr. laga nr. 25/1993, og stefnandi hefði þurft að sækja um leyfitil ráðherra, sbr. 2. mgr. 10. gr. laganna og 4. gr. reglugerðar nr. 448/2012.Meðmæli Matvælastofnunar með innflutningi þurfi að liggja fyrir til að ráðherrageti veitt leyfi til innflutnings á þeim vörum sem óheimilt sé að flytja tillandsins enda þyki sannað að ekki berist smitefni með þeim er valdidýrasjúkdómum. Á grundvelli þessa mætti setja skilyrði fyrir innflutningi tilað tryggja að ekki berist smitefni með vöru sem valdi dýrasjúkdómum og væri þámeðal annars hægt að setja skilyrði um frystingu vöru í ákveðinn tíma.Aðal- ogvarakrafa stefnanda séu í fyrsta lagi reistar á því að honum hafi verið heimiltá grundvelli íslenskra laga, rétt skýrðra, að flytja inn ferskt, hráttnautakjöt. Þannig byggi stefnandi á því að reglugerð nr. 102/2010, umgildistöku reglugerðar Evrópuþingsins og ráðsins nr. 178/2002 um almennarmeginreglur og kröfur samkvæmt lögum um matvæli, um stofnunMatvælaöryggisstofnunar Evrópu og um málsmeðferð vegna öryggis matvæla aukáorðinna breytinga, víki til hliðar banni við innflutningi hrárra og líttsaltaðra sláturafurða samkvæmt a. lið 1. mgr. 10. gr. laga nr. 25/1993. Málisínu til stuðnings vísi stefnandi í fyrsta lagi til þess að bannið styðjist viðc. lið 1. mgr. 5. gr. reglugerðar nr. 448/2012 sem geri það að skilyrði aðinnflytjandi hrárrar vöru framvísi vottorði sem staðfesti að varan hafi veriðgeymd við a.m.k. -18°C í einn mánuð fyrir tollafgreiðslu. Þar sem ákvæði 18.gr. EES-samningsins og reglugerðar EB nr. 178/2002 hafi stöðu sem almenn lög,gangi þau framar ákvæði c. liðar 1. mgr. 5. gr. reglugerðar nr. 448/2012.Stefndi mótmæli þessari málsástæðu stefnanda. Máli sínu til stuðnings vísistefnandi í öðru lagi til þess að reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins nr.178/2002 og 18. gr. EES-samningsins feli í sér sérreglur um innflutning á landbúnaðarvörumgagnvart almennu banni íslenskra laga við innflutningi á fersku, hráu kjöti.Þar sem sérlög gangi framar almennum lögum gangi ákvæði 18. gr. EES-samningsinsog reglugerðar nr. 178/2002 framar almennu banni íslenskra laga viðinnflutningi á fersku, hráu kjöti. Stefndi mótmæli þessari málsástæðustefnanda. Máli sínu til stuðnings vísi stefnandi í þriðja lagi til þess að 18.gr. EES-samningsins og reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins nr. 178/2002 feli ísér yngri lög en þau sem felist í almennu banni íslenskra laga við innflutningiá fersku, hráu kjöti. Stefndi mótmæli þessari málsástæðu stefnanda. Hvað semframansögðu líði byggi stefnandi að endingu á því að EES-reglur eigi að njótaforgangs fram yfir ákvæði íslenskra laga á grundvelli 3. gr. EES-samningsins.Telji stefnandi að þar sem reglugerðir EB hafi beina stoð af landsrétti, sbr.7. gr. EES-samningsins, beri að veita EES-reglum forgang fram yfir ákvæðilandsréttar eða að skýra ósamrýmanleg ákvæði í landsrétti til samræmis viðEES-reglur. Á þetta sé ekki unnt að fallast. Innflutningurá hráum og lítt söltuðum sláturafurðum sé bannaður á grunvelli a. liðar 1. mgr.10. gr. laga nr. 25/1993, en ekki c. liðar 1. mgr. 5. gr. reglugerðar nr.448/2012 líkt og stefnandi haldi fram. Þannig sé mælt fyrir uminnflutningsbannið í almennum lögum en ekki reglugerð. Reglugerð nr. 102/2010,sem kveði á um gildistöku reglugerðar Evrópuþingsins og ráðsins nr. 178/2002,gangi ekki framar almennum lögum, svo sem 10. gr. laga nr. 25/1993. Þetta leiðiaf reglunni um að almenn lög gangi framar stjórnvaldsfyrirmælum. Að gefnutilefni mótmæli stefndi því að reglugerðir Evrópuþingsins og ráðsins hafi beinastoð að landsrétti á grundvelli 7. gr. EES-samningsins. Í a. lið 7. gr.EES-samningsins sé kveðið á um að gerð sem samsvari reglugerð EBE skuli semslík tekin upp í landsrétt samningsaðila. Slíkar gerðir hafi því hvorki beinréttaráhrif hér á landi né hafi þær stöðu almennra laga nema þær séu samþykktarsem lög frá Alþingi sem síðar séu undirrituð af forseta Íslands. Af framansögðuleiði jafnframt að ákvæði reglugerðar EB nr. 178/2002, sbr. reglugerð nr.102/2010, gangi ekki framar ákvæðum laga nr. 25/1993 á grundvelli þess aðreglugerðin feli í sér sérlög eða yngri lög. Hvað sem þessu líði mótmælistefndi því að ákvæði reglugerðarinnar komi með einhverjum hætti í veg fyrir aðlöggjafarvaldið setji lög sem banni innflutning á hráum og lítt söltuðumsláturafurðum. Geti 18. gr. EES-samningsins engu breytt um þessa niðurstöðuenda fælist í því að hendur löggjafarvaldsins væru þá bundnar til framtíðar.Stefndi byggi einnig á því að bann við innflutningi á hráum og lítt söltuðumsláturafurðum samræmist 13. gr., sbr. 18. gr. EES-samningsins, þar sem kveðiðsé á um að samningsaðilar megi leggja á innflutning vara bönn eða höft til aðtryggja almannaöryggi, vernd lífs og heilsu manna eða dýra eða gróðurvernd. Aðal- ogvarakrafa stefnanda séu öðrum þræði reistar á því að bannið við innflutningihrárra og lítt saltaðra sláturafurða hingað til lands, samkvæmt a. lið 1. mgr.10. gr. laga nr. 25/1993, stríði gegn 18. gr. EES-samningsins. Ákvæðið skyldisamningsaðila til að tryggja að fyrirkomulaginu, sem kveðið sé á um í 17. gr.og a. og b. lið 23. gr. fyrir aðrar vörur en þær er heyri undir 3. mgr. 8. gr.,sé ekki stofnað í hættu vegna annarra tæknilegra viðskiptahindrana. Í þessufelist að aðildarríki megi ekki mæla fyrir um aðrar hindranir en leiði afgerðum Evrópusambandsins. Stefnandi byggi jafnframt á því að bann viðinnflutningi hrás kjöts samræmist ekki reglugerð EB nr. 178/2002 og ákvörðunumsameiginlegu EES-nefndarinnar. Reglugerð EB nr. 178/2002 feli í sér samræminguá regluverki í tengslum við öryggi matvæla og fóðurs í því skyni að geraflutning þeirra innan EES-svæðisins frjálsan. Þannig eigi að vera hægt aðflytja hvers kyns matvæli milli ríkja innan EES-svæðisins að því gefnu að þauuppfylli kröfur reglugerðarinnar. Stefndi mótmæli þessum málsástæðum stefnanda.Stefndi byggi á því að honum væri heimilt að hindra innflutning alls kjöts fráEES-svæðinu ef honum byði svo við að horfa. Því til stuðnings bendi stefndi áað sú vara sem um ræði falli ekki undir gildissvið EES-samningsins. Stefndibyggi þess vegna á því að honum sé heimilt að mæla fyrir um takmarkanir áinnflutningi hennar. Gildissvið EES-samningsins sé afmarkað í 3. mgr. 8. gr.samningsins og falli kjöt ekki þar undir. Stefndi vísi jafnframt til 10. gr.samningsins sem banni að lagðir séu tollar á innflutning og gjöld sem hafisamsvarandi áhrif. Ákvæðið gildi ekki um þá vöru sem um ræði. Stefndi mætti þvíjafnframt leggja tolla á innflutt kjöt án þess að brjóta gegn skyldum sínumsamkvæmt samningnum. Ástæða sé til að vekja athygli á þessu vegna þeirrastaðhæfinga stefnanda að aðeins sé um að ræða tæknilega viðskiptahindrun. Svosé ekki. Stefndi mótmæli því sérstaklega að bann við innflutningi hrás kjötssamræmist ekki reglugerð EB nr. 178/2002 og ákvörðunum sameiginleguEES-nefndarinnar. Stefnda sé heimilt að banna innflutning á hráu kjöti. Stefndimótmæli því einnig að aðildarríki megi ekki mæla fyrir um aðrar takmarkanir viðinnflutningi landbúnaðarafurða en leiði af gerðum Evrópusambandsins.EES-samningurinn taki ekki til landbúnaðarafurða. Stefnandibyggi jafnframt á því að stefndi geti ekki réttlætt innflutningsbannið meðvísan til 13. gr., sbr. 18. gr. EES-samningsins. Máli sínu til stuðnings byggistefnandi á því að stefndi hafi ekki sýnt fram á að innflutningsbannið sénauðsynlegt. Í þeim skýrslum sem stefndi hafi lagt fram komi hvergi fram aðnauðsynlegt sé að geyma kjöt við a.m.k. -18°C í einn mánuð til að koma í vegfyrir neikvæð áhrif. Niðurstöður í skýrslunum séu ekki afdráttarlausar. Aukþess tryggi reglugerð EB nr. 178/2002 með fullnægjandi hætti þau atriði semstefndi hafi helst áhyggjur af. Hvað sem þessu líði hafi stefndi brotiðmeðalhófsreglu EES-réttar. Fortakslaust innflutningsbann sé of víðtækt en þaðgrundvallist á þeirri fyrirframgefnu forsendu að hverskyns innflutt hrátt kjötfeli ávallt í sér hættu á heilsutjóni nema það sé fryst við -18°C í einn mánuð.Stefndi mótmæli þessum málsástæðum stefnanda og byggi á því að ákvæði 13. gr.,sbr. 18. gr. EES-samningsins feli í sér heimild fyrir stefnda til að bannainnflutning hrárra og lítt saltaðra sláturafurða, í því skyni að tryggjaalmannaöryggi, verndun lífs og heilsu manna eða dýra eða gróðurvernd. Stefndibyggi á því að hann hafi rétt til að ákvarða hvaða áhættu hann teljiásættanlega eða óásættanlega þegar komi að verndun almannaöryggis og verndunlífs og heilsu manna og dýra. Ákvörðun um slíkt sé aftur á móti ekki í höndumstefnanda. Þessi réttur stefnda sé óháður því hvort í reglum/reglugerðumannarra ríkja eða reglum sem ætlaðar séu til að samræma reglur aðildarríkjafelist jafn ríkar kröfur og í þessu sambandi eða ekki. Þá mótmæli stefndi því að hann geti ekki mæltfyrir um frekari kröfur en mælt sé fyrir um í reglugerð EB nr. 178/2002 til aðvernda þá hagsmuni sem sérstaklega séu nefndir í 13. gr. EES-samningsins.Stefndi byggi á því að nauðsynlegt sé að tryggja að hrátt kjöt sem flutt sé tillandsins beri ekki með sér smitefni sem hvort tveggja mönnum og dýrum stafihætta af. Með því að áskilja að hrátt kjöt hafi verið geymt við a.m.k. -18°C íeinn mánuð fyrir tollafgreiðslu sé dregið úr líkum á því að hingað til landsberist smitefni í því tilviki að sjúkdómastaða í upprunalandi vöru hafi breyst skyndilega.Stefndi byggi á því að sjúkdómastaða íslensks búpenings sé óvenjuleg ísamanburði við önnur ríki og að vegna aldalangrar einangrunar íslenskrabúfjárstofna hafi dýrin lítið ónæmi fyrir fjölmörgum smitefnum sem algeng séu íútlöndum en aldrei hafi orðið vart við hér á landi. Stefndi byggi jafnframt áþví að staða Íslands sé einstök í þessu tilliti í samanburði við önnur ríki áEES-svæðinu, eins og sjá megi af þeirri staðreynd að af 81 sjúkdómi landdýrasem skráðir séu hjá Alþjóðadýraheilbrigðisstofnuninni finnist aðeins þrír áÍslandi og það í takmörkuðum mæli. Stefndi byggi ennfremur á því að Ísland séeinstakt í evrópsku samhengi að því er snerti verndun ættstofna af norrænumuppruna, þ.e. innlendra mjólkurkúa, sauðfjár, hesta og geita. Sé á því byggt aðþýðingarmikið sé að koma í veg fyrir að innfluttir sýklar ógni þessumættstofnum. Stefndimótmæli sérstaklega þeim málsástæðum stefnanda að hann hafi ekki gætt aðvarúðar- og meðalhófsreglu. Í þessu sambandi vísi stefndi til þeirra sjónarmiðasem fram komi í samskiptum hans við eftirlitsstofnun EFTA og þeirra skýrslna,greinargerða og annarra gagna sem lögð séu fram með greinargerð þessari sem ogþeirra gagna sem eftir atvikum verði lögð fram síðar. Að því er snertimeðalhólfsreglu byggi stefndi á því að innflutningsbannið sé ekki fortakslaustþví ráðherra sé að ákveðnum skilyrðum uppfylltum veitt heimild til að leyfainnflutning. Þá byggi stefndi á því að áskilnaði um að vara sé geymd við a.m.k.-18°C í einn mánuð áður en hún sé afgreidd úr tolli sé ætlað að vernda líf ogheilsu manna og dýra hér á landi. Sama eigi við um vottorð til staðfestingar áað afurðir séu lausar við salmonellusýkla.Aðal- ogvarakrafa stefnanda sé í þriðja lagi reist á því að ákvæði 4. og 5. gr.reglugerðar nr. 448/2012 sé ekki í samræmi við 5. gr. tilskipunar nr.89/662/EBE sem hafi að geyma undantekningu frá þeirri aðalreglu að svonefntdýraheilbrigðiseftirlit eigi að fara fram í upprunaríki. Ákvæði 5. gr.tilskipunarinnar geri ráð fyrir að yfirvöld í viðtökuríki geti framkvæmttakmarkað eftirlit og þar sé með tæmandi hætti fjallað um í hverju slíkteftirlit geti falist. Þannig geti yfirvöld í viðtökuríki gert skyndikannanirtil að rannsaka hvort flutningsaðili hafi uppfyllt kröfur 3. gr.tilskipunarinnar. Ákvæði 4. og 5. gr. reglugerðar nr. 448/2012 feli í sér munstrangari kröfur til þeirra sem flytji inn hrátt kjöt en leiða megi aftilskipuninni. Þá byggi stefnandi á því að þegar tilskipunum sé ætlað aðsamræma lagaumhverfi aðildarríkja ESB geti aðildarríki ekki vikið frá ákvæðumþeirra að öðru leyti en leiði af ákvæðum tilskipunarinnar sjálfrar. Stefndigeti því ekki réttlætt slík frávik með vísan til 13. gr. EES-samningsins.Stefndi mótmæli þessum málsástæðum stefnanda og byggi þar á því að honum séheimilt á grundvelli 13. gr., sbr. 18. gr. EES-samningsins, að víkja frátilskipunum sem sé ætlað að samræma lagaumhverfi aðildarríkja. Að öðrum kostiværi ákvæði 18. gr. merkingarlaust. Enda þótt tilskipunin geri aðeins ráð fyrirað viðtökuríki geri skyndikönnun byggi stefndi á því að samkvæmt 13. gr. megihann grípa til þeirra ráðstafana sem séu nauðsynlegar í því skyni að vernda þáhagsmuni sem þar um ræði. Ákvæði reglugerðar nr. 448/2012 byggi á því að unntsé að tryggja að sýklar og aðrir sjúkdómsvaldar sem séu þekktir á meginlandinuberist ekki hingað til lands. Í þessu sambandi veki stefndi athygli á því aðEES-samningurinn geri ráð fyrir því að vörur af EES-svæðinu séu háðar eftirlitivið landamæri, meðal annars vegna eftirlits með uppruna og álagningar tolla.Með því að áskilja að fyrir liggi nánar tiltekin vottorð felist ekki innleiðinglandamæraeftirlits af neinum toga. Hvað sem framansögðu líði byggi stefnandi áþví að EES-samningurinn geri alls ekki ráð fyrir að viðskipti meðlandbúnaðarafurðir séu frjáls. Hvergi sé mælt fyrir um slíkt í samningnum.Stefnandikveði aðal- og varakröfu sína um greiðslu skaðabóta reista á því aðstjórnvöldum hafi verið óheimilt að hafna innflutningi og tollafgreiðsluþeirrar vöru er hann hugðist flytja inn. Verði ekki á þetta fallist kveði hannstefnda hafa brugðist skyldum sínum samkvæmt ákvæðum EES-samningsins. Af þessumsökum beri stefndi skaðabótaábyrgð á ætluðu tjóni stefnanda. Stefndi krefjistsem fyrr segi sýknu af aðal-, og varakröfu stefnanda og mótmæli þeimmálsástæðum sem þær séu reistar á. Stefndi vísi hér til þess að ákvarðanirstjórnvalda hafi verið í samræmi við lög og reglur og að með þeim hafi ekkiverið brotið gegn ákvæðum EES-samningsins, reglugerð EB nr. 178/2002 eðatilskipunar nr. 89/662/EBE. Verði ekki á þetta fallist mótmæli stefndi allt aðeinu því að skilyrði skaðabótaábyrgðar stefnda séu fyrir hendi. Séu aðstæður ítilviki stefnanda með allt öðrum hætti en í máli nr. 246/1999, sbr. dómHæstaréttar 16. desember 1999, Íslenska ríkið gegn Erlu Maríu Sveinbjörnsdóttur.Verði ekki áþetta fallist byggi stefndi á því að stefnandi hafi ekki gætt að því aðtakmarka tjón sitt. Í þessu sambandi byggi hann á því að stefnandi hafi ekkifylgt áskilnaði 2. mgr. 4. gr. reglugerðar nr. 448/2012 um að láta ráðuneytinuí té nauðsynlegar upplýsingar um þá vöru sem hann hafi óskað eftir að flytjainn til athugunar og samþykkis áður en varan hafi verið send hingað til landsfrá Hollandi. Ef stefnandi hefði gætt að því yrði að ætla að hann hefði getaðtakmarkað tjón sitt að öllu eða verulegu leyti. Allt að einu verði að ætla aðstefnanda hafi verið kunnugt um afstöðu stjórnvalda til innflutnings á fersku,hráu kjöti áður en hann hafi samið um kaupin enda um nokkurt skeið átt sér staðopinber umræða hér á landi um þetta efni. Allt að einu byggi stefndi á því aðþetta leiði til þess að stefnandi beri sönnunarbyrðina á því að hann hafi, óháðþessu, ekki getað gripið til ráðstafana til þess að takmarka tjón sitt. Ekkiverði annað séð en að hann hafi með innflutningnum verið að láta reyna á þennanágreining og að hann hafi getað firrt sig tjóni með því að beina fyrirspurn tilyfirvalda varðandi innflutninginn áður en í hann var ráðist. Þá byggi stefndi áþví að stefnanda hafi verið í lófa lagið annað hvort að frysta vöruna í einnmánuð og þannig uppfylla skilyrði til innflutnings hennar eða endursenda vörunaog takmarka þannig tjón sitt. Stefndimótmæli því að krafa stefanda um skaðabætur í evrum beri vexti samkvæmt 1. mgr.8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 20. mars til 25. maí 2014enda ákvarði Seðlabanki Íslands ekki lengur vexti af peningakröfum í erlendrimynt. Engin heimild sé fyrir þessari kröfugerð stefnanda. Þá mótmæli stefndiþví að aðal- og varakrafa stefnanda beri dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr.laga nr. 38/2001 frá 25. maí 2014 til greiðsludags enda geri stefnandi ekkinægjanlega grein fyrir fjárhæð hins ætlaða tjóns í stefnu. Verði fallist áaðal- eða varakröfu stefnanda beri því að miða upphafsdag dráttarvaxta viðdómsuppsögudag í héraði. Stefndi kveður kröfu um málskostnað úr hendi stefnandastyðjast við ákvæði 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991. IV.Á dómþingi 1.desember 2014 fór stefnandi þess á leit að leitað yrði ráðgefandi álits EFTAdómstólsins varðandi ágreininginn og fyrir dómstólinn yrðu lagðar sexspurningar þar að lútandi. Var kröfu um álit mótmælt af hálfu stefnda. Meðúrskurði héraðsdóms 24. febrúar 2015 var fallist á kröfu stefnanda um öflunráðgefandi álits. Þeim úrskurði var skotið til Hæstaréttar, sem með dómi 27.apríl 2015 staðfesti úrskurð héraðsdóms um öflun ráðgefandi álits, meðtilteknum breytingum á spurningum. Í samræmi við dóm Hæstaréttar beindihéraðsdómur, þann 22. maí 2015, sex tilgreindum spurningum til EFTAdómstólsins. Leitað var ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins á eftirfarandi:. Leiðir gildissvið EES-samningsins, einsog það er markað í 8. gr. hans, til þess að ríki, sem aðild á að samningnum,hafi frjálsar hendur um setningu reglna um innflutning hrárrar kjötvöru og sé íþeim efnum óbundið af ákvæðum samningsins og þeim gerðum, sem á honum byggja.2. Ef svarið við fyrstu spurningunni erneikvætt, er í öðru lagi spurt, hvort það samrýmist ákvæðum tilskipunar ráðsins89/662/EBE, að ríki, sem aðild á að EES-samningnum, setji reglur, þar sem þesser krafist, að innflytjandi hrárrar kjötvöru sæki um sérstakt leyfi áður envaran er flutt inn, og áskilji að lagðar séu fram í þeim tilgangiaðflutningsskýrslur, upplýsingar um uppruna- og framleiðsluland vörunnar,tegund vöru og framleiðanda auk tilskilinna vottorða, þar á meðal um að kjötiðhafi verið fryst í tiltekinn tíma fyrir tollafgreiðslu.3. Í tengslum við aðra spurninguna er óskaðálits á því, hvort ákvæði reglugerðar Evrópuþingsins og ráðsins (EB) nr.178/2002 hafi sérstaka þýðingu, þegar spurningunni er svarað.4. Í framhaldi af annarri og þriðjuspurningunni er óskað svara við því, hvort það feli í sér tæknilega hindrun ískilningi 18. gr. EES-samningsins, að ríki, sem á aðild að samningnum, setjireglur þess efnis, að óheimilt sé að flytja til landsins hráa kjötvöru. 5. Í tengslum við fjórðu spurninguna eróskað álits á því, hvort það hafi þýðingu þegar henni er svarað, ef heimilt ersamkvæmt reglum innflutningslandsins að veita undanþágu frá slíku almennubanni, sem um getur í fjórðu spurningunni.6. Ef svarið við fjórðu og/eða fimmtuspurningunni er jákvætt, þá er óskað svara við því, í hvaða tilvikum slíkt bannvið innflutningi hrárrar kjötvöru, eftir atvikum að teknu tilliti til aðstæðnasem lýst er í fimmtu spurningunni, geti talist réttlætanlegt með vísan til 13.gr. EES-samningsins. Jafnframt er óskað svara við því, hvaða kröfur beri aðgera til sönnunar í því sambandi, einkum í ljósi varúðarreglu EES-réttar.Í ráðgefandiáliti EFTA dómstólsins frá 1. febrúar 2016 segir varðandi fyrstu spurninguna aðhenni yrði að svara þannig að gildissvið EES samningsins, eins og það værimarkað í 8. gr. hans, leiddi ekki til þess að EES-ríki hefðu frjálsar hendur umsetningu reglna um innflutning hrárrar kjötvöru og væri því óbundið af viðeigandiákvæðum sem tekin hefðu verið upp í viðauka EES-samningsins. Varðandi aðraspurninguna kemur fram í ráðgefandi áliti EFTA dómstólsins að eins og fram kæmií formálsorðum með tilskipun nr. 89/662ESB væri lögð áhersla á að tryggja aðdýraheilbrigðiseftirlit færi einungis fram á sendingarstað. Þetta væribirtingarmynd meginreglunnar um upprunaland. 1. gr. tilskipunarinnar kvæði á umað dýraheilbrigðiseftirlit með dýraafurðum skyldi ekki lengur fara fram viðlandamæri, heldur samkvæmt tilskipuninni. Þess væri sérstaklega krafist afEES/EFTA ríkjum, skv. 3. gr. tilskipunarinnar eins og hún hefði verið löguð aðEES-samningnum, að þau tryggðu að dýraafurðir hefðu verið fengnar, skoðaðar ogmerktar í samræmi við reglur ESS-réttar, sem giltu um viðtökustaðinn, og aðheilbrigðisvottorð, dýraheilbrigðisvottorð eða eitthvert annað skjal sem kveðiðværi á um í dýraheilbrigðisreglum EES fylgdu þeim. Samkvæmt 5. gr. mætti einnigsinna dýraheilbrigðiseftirliti á viðtökustað í formidýraheilbrigðisskyndikannana eða, ef uppi væri rökstuddur grunur um brot, viðflutning varanna á yfirráðasvæði ríkis. Tilskipunin miðaði að samhæfingugrundvallarkrafna um verndun heilbrigðis manna og dýra. Samræmtheilbrigðiseftirlit byggi á ítarlegri skoðun varanna í sendingarríkinu. Kerfinuværi ætlað að koma í stað reglulegs eftirlits á viðtökustað. Ekki væri unnt aðréttlæta sérstakar viðbótartakmarkanir EES-ríkis, þegar farið væri yfirlandamæri, með vísan til lýðræðissjónarmiða eða dýraheilbrigðis. Markmiðtilskipunarinnar og virkni væri ekki unnt að ná ef EES-ríkjum væri frjálst aðganga lengra en þar væri krafist. Það yrði því að telja ósamrýmanlegt tilgangiskipunarinnar að gripið væri til viðbótarráðstafana eða þeim viðhaldið, umframþær sem sérstaklega væri kveðið á um í henni. Til að tryggja að kröfum 3. gr.tilskipunarinnar hefði verið fullnægt, heimilaði 5. gr. viðtökuaðildarríkinu aðframkvæma dýraheilbrigðis-skyndikannanir. Stefndi hefði þó ekki haldið því framað hinar umdeildu skyldur sem lagðar væru á innflutningsaðila væruskyndikannanir. Þvert á móti væri óumdeilt að þær væru reglulegar ogkerfisbundnar. Þær væru því ósamrýmanlegar tilskipuninni. Hið sama ætti við umdýraheilbrigðiseftirlit við tollafgreiðslu á landamærum, þar sem eftirlit yrðiað fara fram á viðtökustað, nema uppi væru alvarlegar grundsemdir um misfellur.Engar staðhæfingar um slíkar grunsemdir lægju fyrir í málinu. Þá sagði íálitinu að fyrirfram tilkynningarskylda samkvæmt reglum landsréttar áinnflutningsaðila dýraafurða frá öðrum aðildarríkjum væri ósamrýmanlegtilskipuninni. Krafa um innflutningsleyfi, eins og það sem um ræddi í málinu,væri takmarkandi ráðstöfun sem gengi enn lengra en einfalt tilkynningarkerfi.Enn fremur væri í tilskipuninni ekki gert ráð fyrir frystingu kjötvöru í þvískyni að vernda dýraheilbrigði, sem lögmætri reglu í viðskiptum milliEES-ríkja. Hún hefði heldur enga lagaheimild að geyma fyrir setningu slíksskilyrðis samkvæmt landsrétti. Þar af leiðandi væri óheimilt að krafist værivottorðs að landsrétti um frystingu kjötsins. Hafna yrði röksemdum stefnda umað taka bæri tillit til einangraðar landfræðilegrar legu Íslands ogónæmisfræðilegs varnarleysis dýraflóru landsins og hugsanlegra afleiðinga á lífog heilsu manna, við skýringu tilskipunarinnar. Það hafi verið fullyrt aðá Íslandi bæru menn fullt traust til dýraheilbrigðiseftirlits sem fram færi íöðrum aðildarríkjum í samræmi við sameiginlegar EES-reglur. SamkvæmtEES-samningnum væri í gildi aðlögun fyrir Ísland, sem tæki til lifandi dýra,annarra en fiska og lagareldisdýra. Samningurinn hefði þó engin aðlögunarákvæðiað geyma vegna innflutnings hrárra kjötvara til Íslands. Við rekstur málsinshefði krafan um vottorð fyrir frystingu verið í forgrunni. Skriflegarathugasemdir og munnlegur málflutningur fyrir dómstólnum hafi ekki veittnægilega traustan grundvöll til að unnt væri að leggja mat á hin skilyrðinfyrir úthlutun innflutningsleyfis, sem minnst væri á í annarri spurningulandsdómstólsins. Hjá ESA hefði því verið haldið fram að vandinn að baki kröfumum vottorð vegna salmonellu, aðskotaefna í matvælum og merkinga, sem mælt værifyrir um í e-, f- og g-lið íslensku reglugerðarinnar væri leystur með öðrumreglum EES-réttar. Í meginatriðum teldi dómurinn að leggja bæri mat á slíkvottorð með sama hætti og lagt hefði verið mat á vottorðið um frystingu. Ekkiværi hægt að vísa til markmiðsins um verndun lífs og heilsu manna og dýra íviðskiptum innan EES, eins og það birtist í 13. gr. EES-samningsins, í tilvikumþar sem tilskipunin kvæði á um samræmingu nauðsynlegra aðgerða til að tryggjaverndun heilsu dýra og manna, og um eftirlitsferli með framkvæmd þessamarkmiðs. Því yrði aðsvara annarri spurningunni með þeim hætti að það samrýmdist ekki ákvæðumtilskipunarinnar, að ríki, sem aðild ætti að EES-samningnum, setti reglur, þarsem þess væri krafist, að innflytjandi hrárrar kjötvöru sækti um sérstakt leyfiáður en varan væri flutt inn og áskildi að lagt væri fram vottorð um að kjötiðhefði verið geymt frosið í tiltekinn tíma fyrir tollafgreiðslu. Í ljósi þesshvernig annarri spurningunni væri svarað gerðist þess ekki þörf að tekin væriafstaða til þeirra spurninga landsdómstólsins sem eftir stæðu. V.Í máli þessukrefst stefnandi skaðabóta úr hendi stefnda vegna tjóns er stefnandi kveðsthafa orðið fyrir við það að stefndi synjaði honum um innflutning á frystu kjötií mars 2014. Stefnandi telur synjunina, reista á 10. gr. laga nr. 25/1993 og 5.gr. reglugerðar nr. 448/2012, vera í andstöðu við EES-rétt, sem Ísland séskuldbundið eftir. Að kröfustefnanda lét EFTA dómstóllinn 1. febrúar 2016 í té álit sitt á þeirrispurningu íslenskra dómstóla hvort stefnda hefði frjálsar hendur um setningureglna um innflutning hrárrar kjötvöru og væri í þeim efnum óbundið af ákvæðumEES-samningsins og þeim gerðum, sem á honum byggja. Þá lét dómstóllinn í téálit sitt á þeirri spurningu íslenskra dómstóla hvort það samrýmist ákvæðumtilskipunar ráðsins 89/662/EBE, að ríki, sem aðild ætti að EES-samningnum,setti reglur þar sem þess væri krafist að innflytjandi hrárrar kjötvöru sæktium sérstakt leyfi áður en varan væri flutt inn, og áskildi að lagðar væru framí þeim tilgangi aðflutningsskýrslur, upplýsingar um uppruna- og framleiðslulandvörunnar, tegund vöru og framleiðanda auk tilskilinna vottorða, þar á meðal umað kjötið hefði verið fryst í tiltekinn tíma fyrir tollafgreiðslu. Með þeimspurningum sem hér er vísað til er leitað álits á því hvort mistök hafi átt sérstað af hálfu íslenskra stjórnvalda við innleiðingu EES-réttar, sem eftiratvikum getur leitt til bótaskyldu stefnda gagnvart stefnanda að skilyrðumuppfylltum. Þó svo megininntak stefnu í málinu snúi að málsástæðum út frálagaskýringum er leiða eigi til þess að stefnanda sé innflutningur hins ófrystakjöts heimill, er engu að síður jafnframt á því byggt í stefnu að innflutningsbanná frystu kjöti sé andstætt EES-rétti, sem aftur leiði til skaðabótaskyldustefnda. Eru ekki næg efni að vísa málinu frá dómi á þeim grundvelli aðskilyrði bótaskyldunnar séu ekki nægjanlega reifuð í stefnu, svo sem stefndirakti í málflutningi hér fyrir dómi. EFTAdómstóllinn hefur látið í ljós það álit að samkvæmt grundvallarreglumESS-samningsins beri aðilar hans skaðabótaábyrgð gagnvart einstaklingum á þvítjóni, sem hljótist af ófullnægjandi lögfestingu tilskipunar, enda sé nánartilgreindum skilyrðum fullnægt. Hefur dómstóllinn lýst því áliti sínu aðgildissvið EES samningsins, eins og það væri markað í 8. gr. hans, leiddi ekkitil þess að EES-ríki hefðu frjálsar hendur um setningu reglna um innflutninghrárrar kjötvöru og væri því óbundið af viðeigandi ákvæðum sem tekin hefðuverið upp í viðauka EES-samningsins. Þá hefur dómstóllinn látið í té það álitsitt að það samrýmdist ekki ákvæðum tilskipunar nr. 89/662EBE að ríki, semaðild ætti að EES-samningnum, setti reglur þar sem þess væri krafist, aðinnflytjandi hrárrar kjötvöru sækti um sérstakt leyfi áður en varan væri fluttinn og áskildi að lagt væri fram vottorð um að kjötið hefði verið geymt frosiðí tiltekinn tíma fyrir tollafgreiðslu. Við skýringuákvæða EES-samningsins ber að hafa hliðsjón af ráðgefandi álitiEFTA-dómstólsins komi ekkert fram sem leiði til þess að vikið verði frá þvíáliti. Samkvæmt 2. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944 er þaðhins vegar á valdi íslenskra dómstóla að skera úr um hvort bótaábyrgð stefndanjóti fullnægjandi lagastoðar að íslenskum rétti. Með hliðsjónaf ráðgefandi áliti EFTA dómstólsins frá 1. febrúar 2016 verður því slegiðföstu að íslensk stjórnvöld hafi, á grundvelli EES-samningsins, ekki haftfrjálsar hendur um setningu reglna um innflutning á hrárri kjötvöru. Varíslenska ríkið bundið af viðeigandi ákvæðum sem tekin hafa verið upp í viðaukaESS-samningsins. Þá er það jafnframt niðurstaða dómsins, með hliðsjón afráðgefandi áliti EFTA dómstólsins 1. febrúar 2016, að það samrýmist ekkiákvæðum tilskipunar nr. 89/662EBE að ríki sem aðild á að EES-samningnum, setjireglur þar sem þess er krafist að innflytjandi hrárrar kjötvöru sæki umsérstakt leyfi áður en varan er flutt inn og áskilji að lagt sé fram vottorð umað kjötið hafi verið geymt frosið í tiltekinn tíma fyrir tollafgreiðslu. Ákvæðilaga nr. 25/1993 og reglugerðar nr. 448/2012, sem að þessu snúa, eru í andstöðuvið EES-rétt. Hefur íslenska ríkið því gert mistök við innleiðingu EES-réttareftir að íslenska ríkinu bar að innleiða tilskipun nr. 89/662EBE. Þykir ljóstað stefnandi hefði getað flutt inn hið frysta kjöt í mars 2014 hefði aðlöguntilskipunar nr. 89/662EBE verið með réttum hætti. Var íslenska ríkið þannigskuldbundið samningsaðilum sínum eftir 7. gr. EES-samningsins til þess að lagaíslenskan rétt að tilskipun nr. 89/662/EBE svo að efnislegt samræmi yrði ámilli íslenskra réttarreglna og ákvæða tilskipunarinnar.Eftir aðdraganda og tilgangi laga nr. 2/1993fær skaðabótaábyrgð stefnanda, vegna ófullnægjandi lögfestingar tilskipunar nr.89/662EBE, stoð í þeim lögum. Hefur því margsinnis verið slegið föstu ííslenskri dómaframkvæmd. Hefur skaðabótaábyrgð EFTA ríkja vegna ófullnægjandiinnleiðingar tilskipunar verið talin háð þremur skilyrðum. Í fyrsta lagi þarf ítilskipuninni að felast að einstaklingar öðlist tiltekin réttindi og ákvæðitilskipunarinnar verða að bera með sér hver þau réttindi séu. Í annan staðverður að vera um að ræða nægilega alvarlegt brot. Í þriðja lagi verður að veraorsakasamband á milli tjóns og brots ríkis. Að því erfyrsta skilyrðið varðar er til þess að líta að tilskipun nr. 89/662EBE mælirfyrir um dýraheilbrigðiseftirlit á sendingarstað og heimilardýraheilbrigðis-skyndikannanir á viðtökustað. Innflytjandi hrás ófrysts kjöts,hvort heldur einstaklingur eða lögaðili, þarf ekki að sæta öðru skipulögðu ogreglubundnu eftirliti með því að skilyrðum fyrir innflutningi sé fullnægt eneftirliti á sendingarstað. Reglur sem mæla fyrir um skipulegt og reglubundiðeftirlit á viðtökustað eru óheimilar í ljósi ákvæða tilskipunarinnar. Skipulagtog reglubundið eftirlit á viðtökustað var óheimilt og verður ekki réttlætt ágrundvelli 18. gr., sbr. 13. gr. EES-samningsins. Er fyrsta skilyrði fyrirbótaskyldu í málinu fullnægt.Að því erannað skilyrðið varðar liggur fyrir að ríkisstjórn Íslands lagði í tvígang framá Alþingi frumvörp til laga, sem ætlað var að innleiða tilskipun nr. 89/662EBEí íslenskan rétt. Var það gert á löggjafarþingum 2007-2008 og 2008-2009. Þaufrumvörp urðu ekki að lögum. Í þessum frumvörpum var innflutningur á hráuófrystu kjöti heimilaður. Á löggjafarþingi 2009-2010 var lagt fram frumvarp tillaga, sem varð að lögum nr. 143/2009, um breytingu á lögum nr. 25/1993, þar semfellt var úr frumvarpinu heimild til innflutnings á hráu ófrystu kjöti og þaðþví áfram óheimilt. Ganga verður út frá því, svo sem athugasemdir meðfrumvarpinu bera með sér, að íslensk stjórnvöld hafi verið þess fullmeðvituð aðmeð því að samþykkja frumvarpið á þann veg og með ákvæðum reglugerðar nr.448/2012, væri ekki verið að innleiða EES-rétt í íslenskan rétt meðfullnægjandi hætti. Er einnig til þess að líta að Eftirlitsstofnun EFTA hafðiþegar á árinu 2011 kvartað við íslensk stjórnvöld yfir innflutningsbanni á hráukjöti og komist að niðurstöðu um brot á skuldbindingum að EES-rétti á árinu2013. Í þessu ljósi var um vísvitandi og alvarlegt brot ásamningsskuldbindingum íslenskra stjórnvalda að ræða, sem leiddi til tjónsfyrir stefnanda, sem greitt hafði fyrir kjötið og flutning þess hingað tillands. Er orsakasamband því jafnframt til staðar. Stefnandigerir grein fyrir tjóni sínu á þann hátt að gerð sé krafa um greiðslu fyrirkjötið og kostnað við flutning þess hingað til lands. Hann hafi greitt fyrirkjötið 1.909 evrur, en flutningskostnaðurinn numið 80.606 krónum. Sé slík krafaekki dómtæk sé til vara gerð krafa um 381.159 krónur, en í því tilviki hefurevrum verið breytt í íslenskar krónur. Í báðum tilvikum er krafist vaxtasamkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 og síðan dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr.6. gr. laganna. Fjöldamörgdómafordæmi eru fyrir því að dómstólar leggi við kröfur í erlendri mynt vextisamkvæmt 8. og 6. gr. laga nr. 38/2001. Af þeim sökum er ekkert því tilfyrirstöðu að fallast á aðaldómkröfur stefnanda. Eru dómkröfur í samræmi viðreikninga er stefnandi hefur innt af hendi, sem er hið eiginlega tjónstefnanda. Stefnandi kaus að láta reyna á hvort honum yrði synjað uminnflutning á hinu hráa kjöti með því að greiða fyrir kjötið úti og láta flytjaþað hingað til lands. Var honum það í sjálfsvald sett. Bar enga nauðsyn tilþess að stefnandi höfðaði áður mál til einhvers konar viðurkenningar á réttisínum til innflutnings. Í samræmi viðþað sem hér að framan greinir greiði stefndi stefnanda skaðabætur í samræmi viðaðalkröfu. Vextir samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 reiknast frá þvístefnanda var synjað um innflutning á hinu hráa kjöti 14. mars 2014. Mál þettaber þess öðrum þræði merki að vera prófmál. Þykir rétt að krafan beridráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/20010 frá dómsuppsögudegi,samkvæmt heimild í 9. gr. i.f. laga nr. 38/2001. Stefndigreiði stefnanda 1.800.000 krónur í málskostnað. Mál þettaflutti af hálfu stefnanda Arnar Þór Stefánsson hæstaréttarlögmaður en af hálfustefnda Gizur Bergsteinsson hæstaréttarlögmaður.Dóm þennankveður upp Símon Sigvaldason héraðsdómari.Dómsorð:Stefndi,íslenska ríkið, greiði stefnanda, Ferskum kjötvörum ehf., 1.909 evrur og 80.606krónur, ásamt vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 20. mars 2014til 18. nóvember 2016, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr.38/2001 af fjárhæðinni frá þeim degi til greiðsludags. Stefndigreiði stefnanda 1.800.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 18/2020
|
Málefni aldraðra Fjárlög Jafnræðisregla Stjórnarskrá Eignarréttur
|
G og D, sem reka hjúkrunar- og dvalarheimili, kröfðust þess að Í yrði gert að greiða þeim nánar tilgreinda fjárhæð í endurgjald fyrir fasteignir sem þeir lögðu til undir starfsemina á árunum 2013 til og með 2016. Kröfurnar reistu G og D einkum á því að þeir veittu öldruðum þjónustu sem Í væri skylt að leggja þeim til samkvæmt 76. gr. stjórnarskrárinnar og því bæri Í að greiða allan kostnað af starfseminni. Þá gætti Í ekki jafnræðis við greiðslu húsnæðiskostnaðar til hjúkrunarheimila þar sem sumum rekstraraðilum væru látin í té endurgjaldslaust húsnæði undir starfsemina eða fengju greidda húsaleigu auk þess sem brotið væri gegn eignarrétti þeirra. Í dómi Hæstaréttar kom fram að réttur til þeirrar aðstoðar sem getið væri í 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar væri bundinn við menn en tæki ekki til lögaðila. Þá var ekki talið að um skerðingu á eignarrétti G og D hefði verið að ræða þannig að í bága færi við 72. gr. stjórnarskrárinnar. Þá kom fram að bygging á húsnæði þeirra sem samið hefðu við Í um rekstur hjúkrunar- og dvalarheimila hefði verið fjármögnuð með mismunandi hætti á ólíkum tímum eftir lagafyrirmælum sem hefðu gilt á hverjum tíma. Yrði að ætla löggjafanum heimild og svigrúm til að kveða í lögum á um nýjar leiðir við aðkomu Í að uppbyggingu hjúkrunar- og dvalarheimila aldraðra, án þess að það teldist ólögmæt mismunun gagnvart rétti rekstraraðila sem fyrir væru og hefðu hafið rekstur að undangenginni annars konar fjármögnun bygginga. Hefðu G og D ekki sýnt fram á að sá greinarmunur sem gerður væri á greiðslum Í til rekstraraðila hvíldi á ólögmætum sjónarmiðum með þeim hætti að brotið hefði verið gegn rétti þeirra samkvæmt 1. mgr. 65. gr. stjórnarskrárinnar. Var Í því sýknað af kröfum G og D.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Ingveldur Einarsdóttir,Ása Ólafsdóttir, Björg Thorarensen, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Sigurður TómasMagnússon.Áfrýjendur skutumálinu til Hæstaréttar 28. apríl 2020. Áfrýjandi Grund krefst þess aðallega aðstefnda verði gert að greiða sér 634.753.745 krónur „meðdráttarvöxtum frá 17. október 2017 til greiðsludags“ en til vara 611.755.523krónur með sömu vöxtum. Þá krefst hann málskostnaðar á öllum dómstigum.Áfrýjandi DvalarheimiliðÁs krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 675.567.255 krónur „auk dráttarvaxtafrá 17. október 2017 til greiðsludags“. Þá krefst hann málskostnaðar á öllumdómstigum.Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrirHæstarétti.IÁfrýjandinn Grund ersjálfseignarstofnun sem meðal annars hefur með höndum rekstur hjúkrunar- ogdvalarheimilisins Grundar við Hringbraut í Reykjavík í eigin fasteignum.Áfrýjandinn Dvalarheimilið Ás er rekstrarfélag í eigu áfrýjandans Grundar ogrekur það hjúkrunar- og dvalarheimili í Hveragerði. Fasteignir heimilisins munu vera í eigu beggjaáfrýjenda. Í málinu krefur hvor áfrýjenda um sig stefnda um endurgjald fyrirnotkun fasteigna sem þeir lögðu til undir starfsemina á árunum 2013 til og með2016. Áfrýjendur reisa kröfur sínar á matsgerð dómkvadds manns 3. september2017 um eðlilegt leigugjald fyrir fasteignirnar væru þær leigðar stefnda. Í aðalkröfum áfrýjenda eru húsnæðisgjöld sem þeir fengugreidd frá stefnda á kröfutímabilinu dregin frá leigugjaldinu en í varakröfumeru til viðbótar dregin frá framlög til áfrýjenda úr Framkvæmdasjóði aldraðra ásama tímabili.2Ágreiningur aðila snýst um hvort stefnda hafi borið að greiðaáfrýjendum endurgjald fyrir notkun fasteignanna í starfsemi þeirra sem svaritil stofnkostnaðar húsnæðis, afskrifta og meiri háttar breytinga og endurbóta áþví. Áfrýjendur telja niðurstöðu matsgerðar endurspegla hæfilegt endurgjaldfyrir afnot fasteignanna. Þeir reisa kröfur sínar á því að þeir veiti öldruðumþjónustu sem stefnda beri lagaskylda til að veita samkvæmt 76. gr. stjórnarskrárinnarog lögum nr. 125/1999 um málefni aldraðra og beri því að greiða allan kostnaðaf starfseminni. Um skyldu stefnda vísa áfrýjendur jafnframt til laga nr.112/2008 um sjúkratryggingar, einkum 39. gr. um samningsgerð um veitinguheilbrigðisþjónustu svo og 43. gr. um endurgjald fyrir slíka þjónustu og 32.gr. laga nr. 40/2007 um heilbrigðisþjónustu. Þá halda áfrýjendur því fram aðbrotið sé gegn eignarréttindum þeirra sem njóti verndar 72. gr.stjórnarskrárinnar með því að stefndi krefji þá um að leggja fasteignir tilstarfseminnar án endurgjalds. Loks byggja áfrýjendur á því að brotið sé gegnjafnræðisreglu 65. gr. stjórnarskrárinnar með því að tiltekin hjúkrunar- ogdvalarheimili fái fasteignir undir starfsemi sína endurgjaldslaust frá stefnda eðafái greidda leigu en önnur, líkt og áfrýjendur, leggi sjálf til eða leigifasteignir frá þriðja aðila án þess að fá greiðslur frá stefnda vegna þesskostnaðar.Samkvæmt framansögðu byggja áfrýjendur á því að stefndi séskaðabótaskyldur gagnvart þeim þar sem hann hafi með ólögmætum hætti brotiðgegn skyldum sínum en ella á almennum reglum kröfu- og samningaréttar um aðgreiða beri sanngjarnt og eðlilegt endurgjald fyrir þær fasteignir semáfrýjendur leggi til á grundvelli samninga þeirra við Sjúkratryggingar Íslandsum að veita þjónustu á hjúkrunar- og dvalarheimilum. Með héraðsdómi var stefndisýknaður af kröfum áfrýjenda og staðfesti Landsréttur þá niðurstöðu með hinumáfrýjaða dómi. Áfrýjunarleyfi var veitt 27. apríl 2020.IIEinsog nánar er rakið í hinum áfrýjaða dómi mæla lög nr. 112/2008 meðal annarsfyrir um samningsgerð um heilbrigðisþjónustu og um endurgjald ríkisins fyrirþjónustuna. Samkvæmt 5. gr., sbr. IV. kafla laganna, annastsjúkratryggingastofnun, sem síðar varð Sjúkratryggingar Íslands,samningsgerðina fyrir hönd stefnda. Lögin tóku gildi 1. október 2008 en ákvæðiIV. kafla laganna komu ekki til framkvæmda fyrr en 1. janúar 2015 að því ervarðar gerð samninga við sveitarfélög og aðra er reka hjúkrunarheimili, sbr. 2.málslið 2. mgr. 56. gr. laganna. Samkvæmt bráðabirgðaákvæði IV með lögunum varráðherra fram til þess tíma heimilt að ákveða með reglugerð daggjöld vegnaheilbrigðisþjónustu sem veitt var í hjúkrunarrýmum sjúkrahúsa, öldrunarstofnanaog hjúkrunarheimila. Daggjöld skyldu ákveðin með hliðsjón af mati áhjúkrunarþyngd, sbr. 4. mgr. 43 gr. laganna. Á þeim grundvelli kvað ráðherra áum daggjöld fyrir hjúkrunar-, dvalar- og dagdvalarrými sem ekki voru á föstumfjárlögum í reglugerð nr. 1217/2012 fyrir árið 2013, reglugerð nr. 99/2014fyrir árið 2014 og reglugerð nr. 1185/2014 fyrir árið 2015. Þar kom fram aðdaggjöldum væri ætlað að mæta eðlilegum rekstrarkostnaði án viðhalds húsnæðis.Að auki var kveðið á um greiðslu húsnæðisgjalds sem ætlað væri að mæta kostnaðivegna fasteignagjalda, trygginga, viðhalds, eftirlits og umsýslu húsnæðis semnýtt væri til rekstrar hjúkrunarrýma. Viðhaldshluta húsnæðisgjaldsins var ætlaðað standa undir öllu almennu viðhaldi en ekki stofnkostnaði, afskriftum ogmeiri háttar breytingum og endurbótum á húsnæði.Rammasamningur milliSjúkratrygginga Íslands og hjúkrunarheimila um þjónustu hjúkrunarheimila varundirritaður 21. október 2016, með gildistíma frá 1. janúar sama árs tilársloka 2018. Ákvæði um húsnæðisgjald var að finna í 8. gr. samningsins og varþað hliðstætt ákvæðum framangreindra reglugerða. Áfrýjendur staðfestu aðild aðsamningnum 27. október 2016. Samningnum fylgdi bókun þess efnis að einstökhjúkrunar- og dvalarheimili teldu aðild að honum ekki fela í sér viðurkenninguþeirra á því að endurgjaldið fyrir þjónustuna væri að einhverju leytifullnægjandi og takmarkaði ekki heimildir þeirra til málssóknar eða kröfugerðargagnvart stefnda.Með beiðni til héraðsdóms8. nóvember 2016 óskuðu áfrýjendur, ásamt Sjómannadagsráði, Hrafnistu Laugarásiog Hrafnistu Hraunvangi, eftir dómkvaðningu matsmanns til að meta eðlilegtleigugjald fasteigna. Matsgerð lá fyrir 3. september 2017 og höfðuðu áfrýjendurmál þetta 13. október sama ár.Í hinum áfrýjaða dómi ernánari grein gerð fyrir lagagrundvelli dag- og húsnæðisgjalda. Í málinu eróumdeilt að greiðslur til áfrýjenda voru í samræmi við áðurgreindar reglugerðirum daggjöld fyrir hjúkrunar-, dvalar- og dagdvalarrými sem ekki voru á föstumfjárlögum og við rammasamning eftir að hann tók gildi. Lýtur mál þetta þannigeingöngu að því hvort áfrýjendur eiga á grundvelli þeirra réttarheimilda semmálssóknin er reist á rétt til frekara endurgjalds úr hendi stefnda sem takimið af stofnkostnaði, afskriftum og meiri háttar breytingum og endurbótum áfasteignum.2Í 54.gr. laga nr. 112/2008 er kveðið á um að kostnaður við sjúkratryggingar greiðistúr ríkissjóði, að því marki sem ákveðið er samkvæmt lögunum eða sérlögum ogreglugerðum settum með stoð í þeim. Árleg heildarútgjöld sjúkratrygginga skulivera í samræmi við ákvörðun Alþingis samkvæmt fjárlögum og fjáraukalögum hversárs. Fyrir liggur að hlutdeild einstakra hjúkrunarheimila í fjárveitingu hversárs er ákveðin með reiknilíkani, svokölluðu daggjaldalíkani. Með því er leitastvið að skipta þeim fjármunum sem stjórnvöld ráðstafa hverju sinni tilmálaflokksins milli heimilanna á málefnalegan og gagnsæjan hátt og að gætt sé jafnræðis.Líkaninu er aftur á móti ekki ætlað að ákvarða raunkostnað við reksturhjúkrunarheimilis. Á grundvelli 1. mgr. 39. gr. laga nr. 112/2008 semjaSjúkratryggingar Íslands, sem fyrr segir, um veitingu heilbrigðisþjónustu viðþá sem reka hjúkrunarheimili og um endurgjald stefnda vegna hennar. Kom ákvæðiðtil framkvæmda 1. janúar 2015 og er rammasamningur milli SjúkratryggingaÍslands og áfrýjenda um þjónustu hjúkrunarheimila gerður með stoð í því. Fallist er á þá niðurstöðu hins áfrýjaða dóms að lög nr. 112/2008hafi ekki að geyma ákvæði sem mæla fyrir um skyldu stefnda til að standaáfrýjendum skil á endurgjaldi vegna notkunar á fasteignum í rekstri hjúkrunar-og dvalarheimila umfram það sem stefndi hefur greitt í formi húsnæðisgjalds. Þáverður þeirri skyldu heldur ekki fundin stoð í reglugerðum, og síðarrammasamningi, sem giltu um greiðslur til áfrýjenda á árunum 2013 til 2016. Aukþess verður slík skuldbinding hvorki byggð á ákvæðum laga nr. 125/1999 né laganr. 40/2007.Eins og áðurgreinir hafa áfrýjendur reist kröfur sínar á því að þar sem þeir veiti öldruðumþjónustu sem stefnda sé skylt að leggja þeim til samkvæmt 76. gr. stjórnarskrárinnarberi stefnda að greiða allan kostnað af starfseminni. Samkvæmt 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar,sbr. 14. gr. stjórnarskipunarlaga nr. 97/1995, skal öllum sem þess þurfatryggður í lögum réttur til aðstoðar vegna sjúkleika, örorku, elli, atvinnuleysis,örbirgðar og sambærilegra atvika. Í athugasemdum sem fylgdu frumvarpi að lögumnr. 97/1995 kemur fram að íákvæðinu séu taldar ástæður sem getaorðið til þess að maður þarfnist opinberrar aðstoðar af þessumtoga.Jafnframt segir að gengið sé út frá því að nánari reglur umfélagslega aðstoð af þessum meiði verði settar með lögum en með ákvæðinu sémarkaður sá rammi að til þurfi að vera reglur sem tryggi þessa aðstoð. Afþessum orðum um verndarandlag og skyldur stefnda samkvæmt 1. mgr. 76. gr. er ljóstað réttur til þeirrar aðstoðar sem þar er getið er bundinn við menn en tekurekki til lögaðila, sbr. einnig dómHæstaréttar 16. júní 2020 í máli nr. 3/2020. Af hálfu áfrýjenda hefur verið vísað til þess að þeir værujafnframt að sækja rétt þeirra einstaklinga sem nytu vistar á heimilum þeirraog tryggður væri með þessu stjórnarskrárákvæði. Áfrýjendur hafa hvorki færtfram gögn né haldbær rök fyrir þessari staðhæfingu sinni. Verður ekki fallist áað áfrýjendur séu með málssókn sinni að sækja persónubundinn rétt vistmanna áhjúkrunarheimilum sem þeir reka. Samkvæmt framangreindu er ljóst að áfrýjendurgeta ekki reist kröfur sínar um endurgjald frá stefnda vegna leigugreiðslna á1. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar og er þeirri kröfu því hafnað.3Af hálfu áfrýjenda er jafnframt á því byggt að sú afstaða stefndaað greiða þeim ekki endurgjald fyrir notkun fasteigna sem þeir útvegi undirhjúkrunar- og dvalarheimili feli í sér brot á eignarréttarákvæði 72. gr.stjórnarskrárinnar. Samkvæmt ákvæðinu er eignarrétturinn friðhelgur og má enganskylda til að láta af hendi eign sína nema almenningsþörf krefji. Þarf til þesslagafyrirmæli og skal fullt verð koma fyrir. Áfrýjendur eru einkaaðilar semtóku ákvörðun um að ganga til samninga við stefnda um rekstur hjúkrunar- ogdvalarheimila. Stefndi hefur greitt áfrýjendum fyrir þessa þjónustu,fyrst á grundvelli reglugerða en síðan á grundvelli rammasamnings. Þóttáfrýjendur telji að stefnda beri að greiða hærra endurgjald fyrir þjónustuna enhann hefur samkvæmt framansögðu greitt verður ekki fallist á að ísamningssambandi áfrýjenda og stefnda hafi falist slík þvingun hvað varðarnýtingu fasteignanna að jafnað verði til skerðingar á eignarrétti sem í bágafari við 72. gr. stjórnarskrárinnar. 4Málatilbúnaðuráfrýjenda lýtur loks að því að ólögmæt mismunun sé fólgin í að stefndi neitikröfum þeirra en láti á hinn bóginn tilteknum aðilum, sem veiti öldruðumsambærilega þjónustu og áfrýjendur, í té endurgjaldslaust húsnæði undirstarfsemina eða greiði þeim húsaleigu. Vísa áfrýjendur í því sambandi einkum tilsvokallaðrar leiguleiðar, sbr. 3. mgr. 9. gr. laga nr. 125/1999. Áfrýjendurbyggja á því að stefndi gæti ekki jafnræðis hvað varðar greiðsluhúsnæðiskostnaðar til hjúkrunarheimila.Samkvæmt1. mgr. 65. gr. stjórnarskrárinnar skulu allir vera jafnir fyrir lögum. Í þvíbanni við mismunun sem í ákvæðinu felst er meðal annars gerð sú krafa að viðlagasetningu og framkvæmd laga sé farið með sambærilegum hætti með sambærilegtilvik og að ólík meðferð sambærilegra tilvika verði aðeins réttlætt með vísantil hlutlægra og málefnalegra sjónarmiða. Þeir aðilarsem áfrýjendur hafa borið sig saman við eru í sambærilegum rekstri ogáfrýjendur. Í hinum áfrýjaða dómier rakið að bygging á húsnæði þeirra sem hafa samið við stefnda um reksturhjúkrunar- og dvalarheimila hefur verið fjármögnuð með mismunandi hætti áólíkum tímum eftir lagafyrirmælum sem hafa gilt á hverjum tíma. Með 2.gr. laga nr. 38/2004 kom inn það nýmæli í 4. mgr. 9. gr. laga nr. 125/1999 að Framkvæmdasjóðialdraðra var heimilað að greiða þannhluta húsaleigu sem telst stofnkostnaður vegna leigu á hjúkrunarheimili fyriraldraða sem samþykkt hefur verið að byggja eftir 1. janúar 2005, að undangengnuútboði, á kostnað annarra aðila en ríkisins. Frumvarp að lögum nr. 38/2004 tókmið af tillögum samráðshóps um málefni eldri borgara frá nóvember 2002 ogtillögum vinnuhóps heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra frá maí 2003. Skilyrðifyrir greiðslu á húsaleigu er að ekki hafi verið veittur styrkur úrFramkvæmdasjóði aldraðra eða annar styrkur frá ríkinu til að byggjahjúkrunarheimilið eða til viðhalds fasteignarinnar. Rekstraraðilar sembyggt hafa hjúkrunarheimili eftir 1. janúar 2005 og uppfylla skilyrði umgreiðslu húsaleigu njóta ekki réttar til framlaga úr Framkvæmdasjóði aldraðra,sbr. 3. mgr. 9. gr. laganna, né heldur fá þeir greidd húsnæðisgjöld eins ogáfrýjendur samkvæmt rammasamningnum við stefnda. Forsenda fyrirhúsaleigugreiðslum er samkvæmt áðursögðu að samþykkt hafi verið að reisabyggingar eftir 1. janúar 2005 og að rekstraraðili hafi fjármagnað bygginguhjúkrunarheimilis að öllu leyti án þátttöku hins opinbera og ekki þegiðfjármagn til viðhalds húsnæðisins. Eins og greinir í hinum áfrýjaða dómi háttaðiekki svo til um fasteignir þær sem áfrýjendur nota til rekstrarins en þær vorureistar með þeim fjárstuðningi opinberra aðila sem stóð til boða samkvæmtheimildum á hverjum tíma. Auk þess hefur stefndi um langt skeið veittfjárstuðning vegna endurbóta þeirra og viðhalds. Að þessu leyti verður stöðu áfrýjendaog rekstraraðila sem uppfylla skilyrði til leigugreiðslna samkvæmt 4. mgr. 9.gr. laga nr. 125/1999 ekki jafnað saman. Sama gildir um aðrar leiðir sem farnarhafa verið eins og þá er stefndiog sveitarfélög reisa húsnæði fyrir hjúkrunarheimili, sbr. 5. mgr. 9. gr. sömulaga, sem með samningihefur verið lagt undir rekstur dvalar- og hjúkrunarheimila á hendi einkaaðila. Verðurað ætla löggjafanum heimild og svigrúm til að kveða í lögum á um nýjar leiðirvið aðkomu stefnda að uppbyggingu dvalar- og hjúkrunarheimila aldraðra, án þessað það teljist ólögmæt mismunun gagnvart rétti rekstraraðila sem fyrir eru oghófu rekstur að undangenginni annars konar fjármögnun bygginga. Áfrýjendur hafaekki sýnt fram á að sá greinarmunur sem gerður er á greiðslum stefnda tilrekstraraðila dvalar- og hjúkrunarheimila samkvæmt framansögðu hvíli áólögmætum sjónarmiðum með þeim hætti að brotið sé gegn rétti þeirra samkvæmt 1.mgr. 65. gr. stjórnarskrárinnar. Samkvæmt öllu framangreinduverður hinn áfrýjaði dómur staðfestur. Rétt er að hver aðilagreiði sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti.Dómsorð:Hinn áfrýjaðidómur skal vera óraskaður.Málskostnaðurfyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Landsréttar 28.febrúar 2020.Mál þetta dæmalandsréttardómararnir Jóhannes Sigurðsson,Kristbjörg Stephensen ogÞorgeir Ingi Njálsson.Málsmeðferð og dómkröfuraðilaÁfrýjendur skutu málinu til Landsréttar 23. apríl 2019. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 27. mars 2019 ímálinu nr. E-3247/2017.2Áfrýjandi, Grund hjúkrunarheimili, krefst þess aðallega að stefnda verðigert að greiða honum 634.753.745 krónur með dráttarvöxtum frá 17. október 2017til greiðsludags, og til vara 611.755.523 krónur með dráttarvöxtum frá 17. október2017 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrirLandsrétti.3Áfrýjandi, dvalarheimilið Ás, krefst þess að stefnda verðigert að greiða honum 675.567.255 krónur auk dráttarvaxta frá 17. október 2017til greiðsludags. Þá gera áfrýjendur hvor fyrir sig kröfu um málskostnað fyrirhéraðsdómi og Landsrétti. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrirLandsrétti.4Stefndi krefst þess að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur.Þá krefst hann málskostnaðar úr hendi áfrýjenda.Málsatvik5Áfrýjandinn, Grund hjúkrunarheimili, er sjálfseignarstofnunsem hefur það einkum að markmiði aðveita öldruðum heimili og umönnun. Rekur það nú tvö hjúkrunarheimili íReykjavík, annars vegar Grund við Hringbraut og hins vegar Mörk hjúkrunarheimilisem staðsett er í Mörkinni. Fasteignin við Hringbraut er í eigu Grundarhjúkrunarheimilis en fasteignin í Mörkinni er í eigu stefnda. Svo sem nánarverður rakið hér á eftir er rekstur Markar hjúkrunarheimilis grundvallaður ásérstökum samningi við stefnda. 6Áfrýjandinn, Dvalarheimilið Ás, er í eigu áfrýjandans,Grundar hjúkrunarheimilis, og rekur það hjúkrunarheimili í Hveragerði.Fasteignir hjúkrunarheimilisins í Hveragerði eru í eigu beggja áfrýjenda.7Áfrýjendur hafa um langt skeið fengið greiðslur í formidaggjalda frá stefnda til reksturs hjúkrunar- og dvalarrýma. Í þeim greiðslumhefur ekki verið tekið tillit til stofnkostnaðar, afskrifta og meiri háttarviðhalds fasteigna sem fylgt hefur rekstri áfrýjenda. Áfrýjendur lýsa því aðþeir hafi í kjölfar setningar laga nr. 112/2008 um sjúkratryggingar bundiðvonir við að þeir næðu samningum við stefnda um að greiðslur sem þeir fengjutil rekstursins tækju einnig tilstofnkostnaðar, afskrifta og meiri háttar viðhalds.8Fyrir setningu laga nr. 112/2008 var í 2. mgr. 44. gr. laganr. 100/2007 um almannatryggingar, sem var í þeim kafla laganna sem þá tók tilsjúkratrygginga, kveðið á um að ráðherra skyldi með reglugerð ákveða daggjöldvegna reksturs dvalarheimila aldraðra, hjúkrunarrýma á öldrunarstofnunum og hjúkrunarheimilasem ekki væru á föstum fjárlögum. Ráðherra skyldi áður en daggjöld væru ákveðinóska eftir tillögum viðkomandi stofnana. Daggjöld hjúkrunarheimila oghjúkrunarrýma skyldu ákveðin með hliðsjón af mati á hjúkrunarþyngd. Samanlagðartekjur stofnunar skyldu standa undir eðlilegum rekstrarkostnaði á hverjum tímamiðað við þá þjónustu sem kveðið væri á um í lögum um málefni aldraðra ogreglugerðum með stoð í þeim lögum. Í 47. gr. sömu laga sagði að kostnaður viðsjúkratryggingu greiddist úr ríkissjóði, að því marki sem ákveðið væri samkvæmtlögunum eða sérlögum og reglugerðum settum með stoð í þeim. Árlegheildarútgjöld sjúkratrygginga skyldu vera í samræmi við ákvörðun Alþingissamkvæmt fjárlögum og fjáraukalögum hvers árs. 9Þegar lög nr. 112/2008 voru sett var gert ráð fyrir því aðsérstök sjúkratryggingastofnun tæki yfir það hlutverk sem Tryggingastofnunríkisins hafði áður haft gagnvart hjúkrunar- og dvalarheimilum. Nefniststofnunin Sjúkratryggingar Íslands. Í 24. gr. laganna er kveðið á um að sjúkratryggingtaki til þjónustu sem veitt sé í hjúkrunarrýmum, dvalarrýmum og í dagdvöl, semsamið hefði verið um samkvæmt IV. kafla laganna. Gildistöku umrædds IV. kafla,sem fjallar meðal annars um samninga við sveitarfélög og aðra er rekahjúkrunarrými, dvalarrými og dagdvöl, var þó ítrekað frestað og tók hann ekkigildi að því leyti fyrr en 1. janúar 2015, sbr. 2. málslið 2. mgr. 56. gr.,sbr. 2. gr. laga nr. 131/2012. Í ákvæði IV til bráðabirgða með lögunum, eftirbreytingu sem gerð var á því með 3. gr. laga nr. 131/2012, var kveðið á um aðfram til 1. janúar 2015 væri ráðherra heimilt að ákveða með reglugerð daggjöldvegna heilbrigðisþjónustu sem veitt væri í hjúkrunarrýmum sjúkrahúsa,öldrunarstofnana og hjúkrunarheimila. 0 Í 54. gr. laga nr. 112/2008er kveðið á um að kostnaður við sjúkratryggingar greiðist úr ríkissjóði, að þvímarki sem ákveðið er samkvæmt lögunum eða sérlögum og reglugerðum settum meðstoð í þeim. Þá segir að árleg heildarútgjöld sjúkratrygginga skuli vera ísamræmi við ákvörðun Alþingis samkvæmt fjárlögum og fjáraukalögum hvers árs.1 Á grundvelli framangreindrarreglugerðarheimildar í bráðabirgðaákvæði IV með lögum nr. 112/2008 settivelferðarráðherra reglugerð nr. 1217/2012 um daggjöld fyrir hjúkrunar-, dvalar-og dagdvalarrými sem ekki eru á föstum fjárlögum, fyrir árið 2013, og reglugerðnr. 99/2014, með sama heiti, fyrir árið 2014. Í 1. gr. reglugerðanna sagði aðdaggjöldum á stofnunum sem ekki væru á föstum fjárlögum væri ætlað að mætaeðlilegum rekstrarkostnaði, án húsnæðisgjalds. Í ákvæðinu var kveðið á umfjárhæð daggjalda til áfrýjenda. Í 4. gr. reglugerðanna var að auki mælt fyrirum að Tryggingastofnun ríkisins skyldi greiða húsnæðisgjald til þeirra sem rekahjúkrunar- og dvalarheimili en því gjaldi var ætlað að mæta kostnaði vegnafasteignagjalda, trygginga, viðhalds, eftirlits og umsýslu húsnæðis. Í ákvæðinuvar sérstaklega tekið fram að húsnæðisgjaldinu væri ætlað að standa undiralmennu viðhaldi húsnæðis en ekki stofnkostnaði, afskriftum og meiri háttarbreytingum og endurbótum á húsnæði.2 Lagagrundvöllur daggjaldannabreyttist nokkuð þegar fyrrnefnt bráðabirgðaákvæði með lögum nr. 112/2008 rannsitt skeið í árslok 2014 og lögin komu að fullu til framkvæmda. Daggjöld fyrirdvalarrými, dagdvalarrými og hjúkrunarrými voru á árinu 2015 greidd ágrundvelli gjaldskrár Sjúkratrygginga Íslands og reglugerðar nr. 1185/2014,sbr. heimild í 1. og 2. mgr. 38. gr. laga nr. 112/2008. Í reglugerðinni varmælt fyrir um fjárhæð almenns daggjalds vegna dvalarrýma fyrir aldraða og vegnadagdvalar aldraðra sem ætlað var að mæta eðlilegum rekstrarkostnaði án viðhaldshúsnæðis. Einnig var þar að finna sambærilegt ákvæði um húsnæðisgjald og ífyrri reglugerðum. Þá voru í reglugerðinni ákveðnar fjárhæðir daggjalda tileinstakra aðila, þar með talið áfrýjenda, vegna sérhæfðrar dvalar. Ígjaldskránni var á hinn bóginn mælt fyrir um daggjöld tiltekinna aðila fyrirhjúkrunarþjónustu og voru daggjöld til áfrýjenda þar sérstaklega tilgreind.3 Ákvæði IV. kafla laga nr.112/2008 um heimild Sjúkratrygginga Íslands til að gera samninga viðsveitarfélög og aðra er reka hjúkrunarheimili komu eins og áður sagði tilframkvæmda 1. janúar 2015. Á grundvelli þessarar heimildar undirrituðuSjúkratryggingar Íslands, velferðarráðuneytið, fjármála- og efnahagsráðuneytið,Samtök fyrirtækja í velferðarþjónustu og Samband íslenskra sveitarfélagasamkomulag 6. september 2016 um gerð rammasamnings milli SjúkratryggingaÍslands og hjúkrunarheimila vegna þjónustu í hjúkrunar- og dvalarrýmumhjúkrunarheimila. Rammasamningurinn sem gerður var í framhaldinu er dagsettur21. október 2016. Áfrýjendur samþykktu aðild að honum með tölvuskeyti 27.október 2016 og var hún staðfest sama dag. Samtök fyrirtækja ívelferðarþjónustu og Samband íslenskra sveitarfélaga gerðu bókun við rammasamninginnþar sem fram kom að aðild að honum fæli ekki í sér viðurkenningu einstakrahjúkrunar- og dvalarheimila á því að endurgjaldið sem greitt væri fyrirþjónustuna væri fullnægjandi og að áskilinn væri réttur til að gera frekarikröfur eftir atvikum með málsókn. Þá kemur fram í bókun 2 við rammasamninginnað aðilar séu sammála um að skoða nánar húsnæðismál hjúkrunarheimila, meðalannars eignarhald á húsnæði, kostnað við eignarhald og framlög opinberra aðila. 4 Í 1. mgr. 32. gr. laga nr.40/2007 um heilbrigðisþjónustu kemur fram að kostnaður við byggingu sjúkrahúsaog heilsugæslustöðva greiðist úr ríkissjóði. Þátttaka sveitarfélaga í kostnaðivið byggingu og búnað hjúkrunarheimila skuli vera 15% af stofnkostnaði ogteljist meiri háttar viðhald og tækjakaup til stofnkostnaðar. Þá kemur fram í2. mgr. að sveitarfélög leggi til lóðir undir byggingarnar án endurgjalds. 5 Samkvæmt 1. mgr. 9. gr. laganr. 125/1999 um málefni aldraðra skal Framkvæmdasjóður aldraðra stuðla aðuppbyggingu og efla öldrunarþjónustu um allt land. Í 3. mgr. ákvæðisins kemurmeðal annars fram að sjóðurinn veiti fjármunum til byggingar stofnana fyriraldraða, viðhalds þeirra, breytinga og endurbóta. Þá er að finna heimild fyrirsjóðinn í 4. mgr. sömu greinar til að greiða þann hluta húsaleigu sem teljisttil stofnkostnaðar vegna leigu á hjúkrunarheimilum fyrir aldraða. Heimildin erbundin við hjúkrunarheimili sem samþykkt hefur verið að byggja eftir 1. janúar2005. Skilyrðið fyrir greiðslu húsaleigu er að ekki hafi verið veittur styrkurúr sjóðnum eða frá stefnda til byggingar hjúkrunarheimilisins. Þá kemur fram í5. mgr. að þegar ríki og sveitarfélög standa saman að uppbygginguhjúkrunarheimila skuli þátttaka sveitarfélaga ekki vera minni en 15% afstofnkostnaðinum eða leigunni. 6 Í svari heilbrigðisráðherravið fyrirspurn um byggingarkostnað hjúkrunarheimila á 128. löggjafarþingi2002-2003 kemur fram að um fjármögnun annarra hjúkrunarrýma og stofnana fyriraldraða, sem ekki er stofnað til á grundvelli laga nr. 40/2007, gildi lög nr.125/1999. Í svarinu kemur fram að styrkir úr Framkvæmdasjóði aldraðra hafi áárunum 1980 til 2002 numið á bilinu 35-40% af byggingarkostnaði. 7 Áfrýjendur hafa lagt fram ímálinu upplýsingar um samninga sem stefndi hefur gert við nokkra aðila umuppbyggingu og fjármögnun hjúkrunarheimila. Fyrsti samningurinn er á millifélags- og tryggingamálaráðuneytisins við Seltjarnarneskaupstað 30. desember2010 um byggingu og þátttöku í leigu hjúkrunarheimilis fyrir aldraða. Ísamningnum kemur fram að stefndi muni greiða hluta af leigu fyrir húsnæðið semteljist ígildi stofnkostnaðar og jafngildi leigugreiðsla stefnda 85% afreiknaðri leigu. Samningstíminn er til 40 ára. Annar samningurinn er samningurtil sex ára milli félags- og tryggingamálaráðuneytisins og áfrýjandans, Grundarhjúkrunarheimilis, um þjónustu og rekstur Markar hjúkrunarheimilis 18. júní2010. Áfrýjendur hafa upplýst að í þessu tilviki hafi Grund hjúkrunarheimilifengið endurgjaldslaus afnot af fasteignum í eigu stefnda til rekstursins.Hefur stefndi ekki mótmælt því. Þriðji samningurinn er á milli heilbrigðis- ogtryggingamálaráðuneytisins og Öldungs ehf. 28. apríl 2000 um uppbyggingu ogrekstur hjúkrunarheimilisins Sóltúns. Samkvæmt samningnum sem grundvallaður vará útboði er gert ráð fyrir endurgjaldi frá stefnda sem svari til leigu eðafjármögnunar stofnkostnaðar. Samningstíminn er til 27 ára.8 Áfrýjendur óskuðu eftirdómkvaðningu matsmanna 8. nóvember 2016 til þess að meta hvert væri eðlilegtleigugjald fyrir fasteignirnar, sem þeir nota til að veita þjónustu sína, efstefndi væri leigutaki. Matsmenn skiluðu matsgerð 3. september 2017 og byggjastfjárkröfur áfrýjenda á niðurstöðum hennar um hæfilegt leigugjald. Fráleigugjaldi samkvæmt matsgerð er dregið húsnæðisgjald sem áfrýjendur fengugreitt á árunum 2013 til 2016. Í málinu liggur fyrir yfirlit sem sýnir að áfrýjandinn,Grund hjúkrunarheimili, hefur fengið greiðslur úr Framkvæmdasjóði aldraðra áárunum 2011 til 2016, sbr. III. kafla laga nr. 125/1999 um málefni aldraðra,vegna viðhalds, endurbóta og breytinga á húsnæði sem þeir nota í starfsemisinni. Varakrafa hans er byggð á því að núvirtar greiðslur frá Framkvæmdasjóðialdraðra á árunum 2013 til 2016 dragist frá leigugjaldinu.Niðurstaða 9 Í málinu er deilt um hvortáfrýjendur eigi rétt á greiðslum úr hendi stefnda sem svari til eðlilegsleigugjalds á árunum 2013 til 2016 fyrir þær fasteignir sem þeir nota viðrekstur á hjúkrunar- og dvalarrýmum fyrir aldraða. Svo sem áður er komið framhafa áfrýjendur um árabil fengið greiðslur úr sjúkratryggingum samkvæmt lögumnr. 112/2008 um sjúkratryggingar vegna starfsemi sinnar en í þeim greiðslumfelst ekki endurgjald vegna stofnkostnaðar við fasteignir, afskriftir eða meiriháttar viðhald. 20 Áfrýjendur byggja kröfursínar á því að Sjúkratryggingum Íslands sé skylt samkvæmt lögum nr. 112/2008 aðgreiða allan rekstrarkostnað við hjúkrunar- og dvalarheimili áfrýjenda, þar meðtalið endurgjald eða leigugjald sem endurspegli stofnkostnað, afskriftir ogmeiri háttar viðhald fasteignanna. Þessi skylda byggi einnig á ákvæði 76. gr.stjórnarskrárinnar um rétt aldraðra til aðstoðar, 21. gr. laga nr. 125/1999 og32. gr. laga nr. 40/2007. Þar sem lagaskyldunni hafi ekki verið sinnt afSjúkratryggingum Íslands hafi starfsmenn stefnda sýnt af sér saknæma ogólögmæta háttsemi sem leitt hafi til tjóns fyrir áfrýjendur. Einnig byggjaáfrýjendur kröfur sínar á því að þeir eigi rétt á eðlilegu endurgjaldi vegnahúsnæðiskostnaðar á grundvelli samninga þeirra við Sjúkratryggingar Íslands umað veita þjónustu á hjúkrunar- og dvalarheimilum. Framangreindar málsástæðureru einnig reistar á þeim grunni að áfrýjendum hafi verið mismunað þar semaðrir rekstraraðilar hjúkrunar- og dvalarheimila hafi ýmist fengið greiddanstofnkostnað við fasteignir með sérstökum samningum við stefnda eða fengið endurgjaldslausafnot af húsnæði undir starfsemi sína. Með þessari háttsemi hafi verið brotiðgegn jafnræðisreglu 65. gr. stjórnarskrárinnar.Skylda til greiðslu allskostnaðar af veittri þjónustu21 Í 40. og 41. gr.stjórnarskrárinnar kemur fram að stefndi verður ekki skuldbundinn til greiðslufjármuna nema samkvæmt heimild í almennum lögum eða fjárlögum. Í 54. gr. laganr. 112/2008 kemur skýrt fram að heildarútgjöld sjúkratrygginga skuli vera ísamræmi við ákvörðun Alþingis samkvæmt fjárlögum eða fjáraukalögum hvers árs.Áfrýjendur hafa ekki lagt fram gögn sem sýna að heimilt hafi verið samkvæmtfjárlögum fyrir árin 2013 til 2016 eða fjáraukalögum að greiða leigu fyrirhúsnæði umfram húsnæðisgjald.22 Svo sem áður er rakið vorugreiðslur daggjalda til áfrýjenda á árunum 2013 til 2016 annars vegar reistar áákvæðum reglugerða og gjaldskrár á grundvelli 38. gr. og bráðabirgðaákvæðis IVí lögum nr. 112/2008 og hins vegar á rammasamningi sem gerður var á grundvelli38. gr. laganna. Hvorki í lögunum né reglugerðunum er að finna ákvæði semskyldar stefnda til greiðslu á leigu, stofnkostnaði, afskriftum eða meiriháttar viðhaldi vegna fasteigna sem notaðar eru í rekstri á hjúkrunar- ogdvalarheimilum. Þvert á móti kemur fram í reglugerðunum að þessi kostnaður séekki greiddur og í rammasamningnum er ekki að finna ákvæði sem heimilar slíkargreiðslur. Breytir í þessu sambandi engu þótt í ákvæði 3. mgr. 43. gr. lagannakomi fram að við kostnaðargreiningu heilbrigðisstofnana eigi að taka mið aföllum hagrænum kostnaði við þjónustuna, þar með töldum kostnaði vegna húsnæðis.Lýtur ákvæðið að tiltekinni aðferð við kostnaðargreiningu en mælir ekki fyrirum rétt til greiðslu alls húsnæðiskostnaðar. Þá er ekki mælt fyrir um slíkaskuldbindingu í tilvitnuðum ákvæðum laga nr. 125/1999 eða lögum nr. 40/2007.Loks er tekið undir það með héraðsdómi að réttindi samkvæmt 76. gr.stjórnarskrárinnar verða eingöngu sótt af einstaklingum en ekki lögpersónum ogverður réttur áfrýjenda til leigugreiðslna þegar af þeirri ástæðu ekki byggðurá því ákvæði. 23 Samkvæmt því sem að framaner rakið hafa áfrýjendur ekki sýnt fram á að þeir eigi, á grundvelliáðurnefndra laga eða samninga, lögvarða kröfu á hendur stefnda um greiðslu áleigu fyrir notkun á umræddum fasteignum í starfsemi sinni.Brot á jafnræðisreglu24 Áður er rakið að áfrýjendurbyggja kröfur sínar einnig á því að þeim hafi verið mismunað af stefnda þar semþeir hafi ekki fengið sömu meðferð og aðrir sem veita þjónustu á þessu sviði.Brjóti það gegn jafnræðisreglu 65. gr. stjórnarskrárinnar. Vísa áfrýjendur tilþess að aðilar sem veita sambærilega þjónustu hafi í gegnum tíðina fengiðgreidda leigu eða kostnað vegna byggingar húsnæðis, afskrifta og meiri háttarviðhalds með samningum við stefnda og eftir atvikum endurgjaldslaus afnot af húsnæðií eigu stefnda.25 Frá jafnræðisreglustjórnarskrár, sem tekur bæði til einstaklinga og lögpersóna, verður ekki vikiðnema hlutlægar og málefnalegar ástæður réttlæti það. Eiga dómstólarúrskurðarvald um hvort löggjafinn hafi að þessu leyti gætt réttra sjónarmiðavið lagasetningu og einnig hvort framkvæmdavaldið hafi afgreitt mál innan þessramma sem jafnræðisreglur setja.26 Fyrir liggur í gögnummálsins, og er því ekki andmælt, að stefndi hefur gert samninga við ýmsa aðilaum fjármögnun og uppbyggingu á húsnæði til reksturs hjúkrunar- og dvalarrýma.Fyrirkomulagið hefur verið með ýmsum hætti en leggja má til grundvallar viðúrlausn málsins að stefndi hafi í ýmsum tilvikum greitt fyrir kostnað viðbyggingu fasteigna í formi þess að gerður er samningur um greiðslu á leigufyrir húsnæðið. Þessir samningar hafi gengið lengra í því að greiða fyrirstofnkostnað fasteigna en venja var til með framlögum úr Framkvæmdasjóðialdraðra, að minnsta kosti á árunum 1980 til 2002. Þá eru dæmi um aðrekstraraðilar hjúkrunar- og dvalarrýma hafi fengið endurgjaldslaus afnot affasteignum í eigu stefnda til notkunar í starfseminni. Þá liggur fyrir aðsamkvæmt lögum nr. 16/1973 um happdrætti dvalarheimilis aldraðra sjómanna, varDvalarheimili aldraðra sjómanna sem er í eigu Sjómannadagsráðs veitt leyfi tilað stofnsetja og reka happdrætti í því skyni að fjármagna reksturdvalarheimila. Í 3. gr. laganna er mælt fyrir um að ágóði happdrættisins skulirenna til byggingarframkvæmda fyrir aldraða á vegum Sjómannadagssamtakanna íReykjavík og Hafnarfirði.27 Áfrýjendur reka hjúkrunar-og dvalarrými fyrir aldraða. Þótt ekki liggi fyrir í málinu heildstæðarupplýsingar um hvernig fjármögnun á byggingu hjúkrunar- og dvalarrýma hefurverið háttað í gegnum tíðina og hver aðkoma stefnda hafi verið liggur fyrir aðhún hefur verið með mismunandi hætti. Eins og áður hefur verið gerð grein fyrirhefur í framkvæmd og á grundvelli laga verið gerður greinarmunur á milli annarsvegar fjármögnunar sjúkrahúsa og heilsugæslustöðva sem felst í greiðslum úr ríkissjóðiog hins vegar fjármögnunar hjúkrunar- og dvalarrýma fyrir aldraða sem felst íframlögum frá stefnda, sveitarfélögum, Framkvæmdasjóði aldraðra og meðsjálfsaflafé. 28 Áfrýjendur hafa upplýst aðþeir hafi með fjáröflunum og styrkjum fjármagnað uppbyggingu á fasteignum tilreksturs hjúkrunar- og dvalarrýma. Fram hefur komið að áfrýjandinn, Grundhjúkrunarheimili, hefur í tilviki Markar hjúkrunarheimilis fengiðendurgjaldslaus afnot af fasteign í eigu stefnda til reksturs hjúkrunar- ogdvalarrýma í Mörkinni. Þá liggur fyrir í málinu að áfrýjandinn, Grundhjúkrunarheimili, hefur notið greiðslnaúr Framkvæmdasjóði aldraðra, sbr. 9. gr. laga nr. 125/1999, en hlutverk þesssjóðs er að fjármagna byggingu húsnæðis fyrir aldraða, nauðsynlegar breytingará því húsnæði og viðhald þess. Stefndi hefur bent á að þeir aðilar sem hafa,með beinum samningnum við stefnda, fengið greiddan stofnkostnað í formileigugreiðslna fái ekki greiðslur úr Framkvæmdasjóði aldraðra, sbr. 4. mgr. 9.gr. laga nr. 125/1999. 29 Af framangreindumupplýsingum, sem gefa þó takmarkað yfirlit yfir aðkomu stefnda að fjármögnun oguppbyggingu hjúkrunar- og dvalarrýma, er ljóst að aðstaða þeirra sem hafa veriðað byggja upp og reka hjúkrunar- og dvalarrými er og hefur í gegnum tíðinaverið með mismunandi hætti. Í þessu samhengi er rétt að hafa í huga að með 4.mgr. 9. gr. laga nr. 125/1999, eins og henni var breytt með lögum nr. 38/2004,voru settar reglur sem heimila Framkvæmdasjóði aldraðra að greiða húsaleigu tilað mæta stofnkostnaði við byggingu á hjúkrunarheimilum fyrir aldraða að þvítilskildu að þau hafi verið byggð eftir 1. janúar 2005. Reglur um fjármögnunhúsnæðis fyrir þessa þjónustu hafa því tekið breytingum í áranna rás. Í málinuliggur ekki fyrir hvenær þær fasteignir voru byggðar sem málsókn áfrýjandalýtur að. Ljóst er þó að stærstur hluti þeirra hefur verið byggður fyrir 1.janúar 2005 og að hluta verið fjármagnaður með greiðslum úr Framkvæmdasjóðialdraðra samkvæmt eldri reglum. 30 Samkvæmt því sem að framaner rakið liggur fyrir að áfrýjendur hafa að nokkru leyti fengið aðstöðu ogfjármuni til að afla fjár til uppbyggingar á húsnæði til starfseminnar semviðmiðunaraðilum hefur ekki staðið til boða. Áfrýjendur hafa ekki sýnt fram ámeð samanburðargögnum að þeim hafi í gegnum tíðina verið mismunað viðuppbyggingu og viðhald á þeim fasteignum sem þeir hafa byggt og notað ístarfsemi sinni. Þá er einnig ósannað að þeir séu í meginatriðum í sömu stöðuog þeir aðilar sem hafa gert sérstaka samninga um leigugreiðslur til þess aðfjármagna uppbyggingu hjúkrunar- og dvalarrýma.31 Í 76. gr. stjórnarskrárinnarer mælt fyrir um að með lögum skuli tryggja rétt einstaklinga til aðstoðarvegna sjúkleika, örorku, elli, atvinnuleysis, örbirgðar og sambærilegra atvika.Ákvæðið felur í sér að á stefnda hvíla ákveðnar lágmarksskyldur til þess aðtryggja réttindi einstaklinga og ráðstafa fjármagni til þessara málaflokka.Nánar um það hvernig útgjöldum stefnda er ráðstafað til uppbyggingar á þessummálaflokkum fer eftir ákvæðum laga hverju sinni og þá einkum fjárlaga hversárs. Ljóst er að stefndi hefur nokkurt svigrúm við forgangsröðun fjármuna tiluppbyggingar og þjónustu við mismunandi málaflokka umfram lágmarksskyldurnar.Fyrir liggur að með lögum nr. 112/2008 hefur stefndi markað þá stefnu aðSjúkratryggingar Íslands skuli greiða viðurkenndum þjónustuaðilum, sem eruháðir fjárlögum á hverjum tíma, nánar skilgreinda fjármuni til almenns rekstrará hjúkrunar- og dvalarheimilum. Ekki liggur annað fyrir í málinu en að þar ségætt jafnræðis að teknu tilliti til eðlis og umfangs þjónustunnar sem veitt er.32 Í framangreindum ákvæðumlaga nr. 112/2008 er ekki gert ráð fyrir því að greitt sé fyrir stofnkostnaðvið byggingu hjúkrunar- og dvalarrýma, afskriftir eða meiri háttar viðhald. Svosem fram hefur komið í málinu hefur stefndi með ýmsum hætti reynt að byggja uppþjónustu á sviði hjúkrunar- og dvalarrýma í gegnum árin. Með samningi umhjúkrunarheimilið Sóltún sem áfrýjendur vísa til var gerð tilraun meðeinkaframkvæmd á þessu sviði og fór það verkefni fram með útboði. Fram hefurkomið hjá stefnda að svokölluð leiguleið, þar sem ríkið greiðir 85% afhúsaleigu og sveitarfélög 15%, hafi einkum verið notuð til þess að fjármagnauppbyggingu hjúkrunar- og dvalarrýma eftir fall bankakerfisins á árinu 2008 ogþá efnahagskreppu sem fylgdi í kjölfarið. Þá liggur fyrir að ýmis fyrirtæki ogsamtök hafa í gegnum tíðina með frjálsum framlögum lagt fram umtalsverðafjármuni til uppbyggingar eins og sést vel á framlögum áfrýjenda til þessararstarfsemi. Aðstaða og aðgangur aðila að fjármagni til uppbyggingar hefur veriðmisjafn samkvæmt lögum frá einum tíma til annars. Sama hefur gilt umforgangsröðun stefnda og kröfur sem gerðar hafa verið til umfangs og gæðaþjónustunnar. Játa verður stefnda visst svigrúm til að bregðast við nýjum þörfummeð nýjum úrræðum og þjónustuleiðum. Þótt stefndi hafi kosið að fjármagnauppbyggingu á sviði hjúkrunar- og dvalarrýma með ýmsum hætti í gegnum tíðinaeiga einstakir aðilar sem starfa á því sviði ekki kröfur á að fá í öllumatriðum sömu greiðslur frá stefnda. Ekki verður ráðið af þeim upplýsingum semliggja fyrir í málinu að ákvarðanir stefnda um uppbyggingu og fjármögnunhjúkrunar- og dvalarrýma hafi verið ómálefnalegar gagnvart áfrýjendum í gegnumtíðina og að þar hafi ekki verið gætt meðalhófs, sem leitt hafi til mismununarí andstöðu við grunnreglu 65. gr. stjórnarskrárinnar um jafnræði.33 Með vísan til þess sem aðframan er rakið og að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms erniðurstaða hans um sýknu stefnda staðfest. 34 Ákvæði héraðsdóms ummálskostnað er staðfest.35Rétt þykir að málskostnaður fyrir Landsrétti falli niður. Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur skalvera óraskaður.Málskostnaður fyrirLandsrétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur27. mars 2019IMál þetta, sem tekið var til dóms að lokinniaðalmeðferð 31. janúar 2019, er höfðað af Grund hjúkrunarheimili, Hringbraut50, Reykjavík og Dvalarheimilinu Ási, Hverahlíð 20, Hveragerði, á henduríslenska ríkinu, með stefnu birtri 13. október 2017.Dómkröfur stefnanda, Grund hjúkrunarheimilis, eru þæraðallega að stefnda verði gert að greiða 634.753.745 krónur, auk dráttarvaxtafrá 17. október 2017 til greiðsludags, og til vara 611.755.523 krónur, aukdráttarvaxta frá 17. október 2017 til greiðsludags.Dómkröfur stefnanda, Dvalarheimilisins Áss, eru þær aðallegaað stefnda verði gert að greiða 675.567.255 krónur, auk dráttarvaxta frá 17.október 2017 til greiðsludags.Þá gera stefnendur hvor um sig sjálfstæða kröfu tilmálskostnaðar úr hendi stefnda að mati dómsins.Stefndi krefst þess aðallega að hann verði sýknaður af kröfumstefnenda og að stefnendur verði dæmdir til að greiða honum málskostnað að matidómsins. Til vara gerir stefndi kröfu um stórfellda lækkun kröfugerðarstefnenda og að málskostnaður verði þá felldur niður.Með úrskurði héraðsdóms 14. júní 2018 var kröfustefnenda, Grundar hjúkrunarheimilis til þrautavara og Dvalarheimilisins Ásstil vara, vísað frá dómi.IIMálavextir og yfirlit ágreiningsefnaSamkvæmt stefnu rekur stefnandi, Grundhjúkrunarheimili (Grund), tvö hjúkrunar- og dvalarheimili fyrir aldraðaeinstaklinga í Reykjavík, Grund við Hringbraut og Mörk sem rekið er afdótturfélagi Grundar sem heitir Mörk hjúkrunarheimili. Stefnandi,Dvalarheimilið Ás (Ás), er í eigu Grundar og rekur hjúkrunar- og dvalarheimilií Hveragerði, sem heitir Ás, í mörgum mismunandi fasteignum. Fasteignir undirhjúkrunar- og dvalarheimili Grundar við Hringbraut eru í eigu Grundar,fasteignir undir Mörk eru í eigu stefnda og fasteignir undir hjúkrunar- ogdvalarheimilið Ás eru í eigu Grundar og Áss. Ágreiningsefni máls þessa á rætur sínar að rekja tilþess að stefnendur telja að aðstæður rekstraraðila hjúkrunar- og dvalarheimilaséu mismunandi þar sem sum rekstrarfélög slíkra heimila fái fasteignir undirstarfsemi sína endurgjaldslaust frá stefnda á meðan önnur leggi sjálf tilfasteignir eða leigi frá þriðja aðila án þess að fá greiðslur frá stefnda vegnaþess kostnaðarliðar. Þeir byggja á því að á stefnda hafi hvílt sú skylda aðsemja um greiðslur til stefnenda fyrir þá þjónustu sem stefnda bar að sinna enstefnendur tóku að sér, sbr. IV. kafla laga nr. 112/2008 um sjúkratryggingar.Það hafi dregist og hafi þá farið um greiðslur til stefnenda eftir reglugerðumsettum af stefnda og gjaldskrá Sjúkratrygginga Íslands, sbr. 38. gr. laga nr. 112/2008,hvorar tveggja settar án aðkomu stefnenda. Þann 21. október 2016 tók gildirammasamningur milli Sjúkratrygginga Íslands og hjúkrunarheimila um þjónustuhjúkrunarheimila, hér eftir nefndur rammasamningur, og gerðust stefnenduraðilar að samningnum með tilkynningu 27. sama mánaðar. Í stefnu er það rakið að stefnandi Grund sésjálfseignarstofnun sem hafi þann tilgang fyrst og fremst að veita öldruðumheimilisvist og góða umönnun. Í því skyni hafi stefnandi veitt viðtöku gjöfumog styrktarfé. Beri honum að ávaxta fé sitt og ef afgangur er að nota það íþágu aldraðra. Eitt af höfuðeinkennum sjálfseignarstofnunar sé að hún eigi sigsjálf og með stofnun hennar hafi verið mynduð sjálfstæð stjórn um fjármuni semstofnuninni hafi verið afhentir með óafturkræfum hætti. Þá kemur fram í stefnuað rekstur Markar hjúkrunarheimilis sé greindur frá rekstri annarra hjúkrunar-og dvalarrýma stefnanda. Í samningi við félags- og tryggingamálaráðuneytið frá18. júní 2010 taki Mörk hjúkrunarheimili að sér að sjá um reksturhjúkrunarheimilis í Mörk og fái samkvæmt samningi greitt fyrir reksturinnsamkvæmt gildandi reglugerðum og rammasamningi á sambærilegan hátt og önnurhjúkrunarheimili hér á landi. Það sem einkenni rekstur Markar í samanburði viðönnur heimili stefnanda sé að fasteignir undir hjúkrunarheimilið séu í eiguríkisins, sem leggi til endurgjaldslaus afnot fasteigna til starfseminnar.Rekstraraðilar hjúkrunar- og dvalarheimila fái því sömu greiðslur frá stefndahvort sem stefnendur eiga fasteign undir reksturinn eða ekki. Stefnendur byggjamálatilbúnað sinn á því að þeir fái ekki endurgjald fyrir húsnæði undir dvalar-og hjúkrunarheimili í þeim tilvikum þar sem þeir leggi sjálfir til húsnæðiundir starfsemina og gera þá kröfu í máli þessu að stefndu greiði þeim endurgjaldvegna þeirra fasteigna sem þeir leggja til rekstrarins.Samkvæmt 39. gr. laga nr. 112/2008 skalsjúkratryggingastofnun gera samninga um veitingu þjónustu í rýmum fyriraldraða, þ.m.t. á dvalar- og hjúkrunarheimilum, og greiða endurgjald til þeirraaðila sem taka það að sér. Séu samningar ekki til staðar fer um greiðslursamkvæmt reglugerðum og gjaldskrá Sjúkratrygginga Íslands sem settar hafa veriðá grundvelli 38. gr. sömu laga. Samkvæmt þeim greiði Sjúkratryggingarrekstraraðilum gjald fyrir þjónustu í hjúkrunarrýmum, dvalarrýmum ogdagdvalarrýmum sem ætlað er að mæta hvers konar þjónustu við notendur og ereinnig ætlað að mæta rekstrarútgjöldum. Þá sé greitt sérstakt húsnæðisgjald tilrekstraraðila vegna tiltekinna kostnaðarliða, þ.e. vegna fasteignagjalda,trygginga, viðhalds, eftirlits og umsýslu húsnæðis. Sérstaklega sé tekið framað húsnæðisgjaldi sé ætlað að standa undir almennu viðhaldi húsnæðis en ekkistofnkostnaði húsnæðis, afskriftum og meiriháttar breytingum og endurbótum áhúsnæði. Byggja stefnendur málatilbúnað sinn á því að endurgjald stefnda fyrirþjónustuna sé ófullnægjandi að þessu leyti.Ágreiningur aðila varðar það hvort stefnda beri aðgreiða endurgjald vegna afnota stefnenda af húsnæði sínu í þágu reksturshjúkrunarheimila. Stefnendur telja að sú staða að stefndi leggiendurgjaldslaust til fasteignir undir starfsemi sumra rekstrarfélaga hjúkrunar-og dvalarheimila staðfesti það fyrirkomulag að stefndi eigi að greiða fyrirhúsnæði undir hjúkrunarheimilin. Þá sé hægt að líta á endurgjaldslaus afnothúsnæðis frá stefnda sem ígildi húsaleigu. Stefnendur krefjast þess að stefndibæti þeim þann kostnað sem þeir hafa haft á árunum 2013 til 2016 af því aðleggja til fasteignir undir rekstur hjúkrunarheimila. Byggja þeir annars vegará því að stefndi verði dæmdur skaðabótaskyldur gagnvart stefnendum þar sem hannhafi með ólögmætum hætti brotið gegn skyldum sínum gagnvart þeim og hins vegará því að á grundvelli almennra reglna kröfuréttar og samningaréttar beristefnda að greiða sanngjarnt og eðlilegt leigugjald fyrir fasteignir þær semstefnendur hafi lagt til. Taka kröfur stefnenda til áranna 2013 til 2016 ogbyggir fjárhæð kröfu stefnenda á niðurstöðu dómkvadds matsmanns.Við rammasamninginn frá 21. október 2016 var m.a. gerðbókun SFV og Sambands íslenskra sveitarfélaga. Þar kemur m.a. fram: Einstökhjúkrunar- og dvalarheimili hafa þegar hafið eða eru með í undirbúningi málsókná hendur ríkinu vegna vangoldinna greiðslna vegna reksturs heimilanna.Samningsaðilar eru meðvitaðir um þetta. Aðild að rammasamningi felur ekki í sérviðurkenningu á því að endurgjaldið fyrir þjónustuna sé að einhverju leytifullnægjandi og takmarkar ekki heimildir einstaka heimilis til málssóknar eðakröfugerðar gagnvart ríkinu. Þá er það skilningur okkar að aðild aðrammasamningi verði ekki skilyrt með þeim hætti að heimilin verði að falla fráslíkum kröfum á hendur ríkinu til að fá aðild að samningnum.Þá gerðu SÍ og ráðuneytin, í tilefni af framangreindribókun, einnig bókun við samninginn. Segir þar:Með undirrituná samkomulagi þessu er á engan hátt viðurkennt að um vangoldnar greiðslur sé aðræða af hálfu ríkisins og því ekki fallist á kröfur einstakra hjúkrunar- ogdvalarheimila um greiðslur.Nefndingengur út frá að við gerð samkomulags þessa að kröfugerð heimilanna nái tiltímabils fyrir gildistöku fyrirhugaðs rammasamnings og eigi þ.a.l. ekki við umgreiðslur á grundvelli rammasamnings.Í 6. mgr. 23. gr.rammasamningsins er kveðið á um að samstarfsnefnd aðila skuli skipa fulltrúa ístarfshóp í samræmi við lýsingu og verkefnaáætlun starfshópa í fylgiskjali X.Er þar m.a. kveðið á um að verkefni starfshópsins verði að skoða eignarhald áhúsnæði hjúkrunarheimila, kostnað við eignarhald, framlög opinberra aðila tilbyggingar og viðhalds hjúkrunarheimila og uppsafnaða þörf fyrir viðhald ogendurbætur eldri heimila. Þá séu aðilar sammála um að leggja mat á eðlilegankostnað við rekstur húsnæðis hjúkrunarheimila. Við aðalmeðferðmálsins gaf skýrslu Haukur Óskarsson, vélaverkfræðingur og dómkvaddurmatsmaður. IIIMálsástæður og lagarök stefnendaStefnendur byggja dómkröfur sínar á því að samkvæmt76. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. lög nr. 33/1944, með síðari breytingum, skuliöllum sem þess þurfa tryggður í lögum réttur til aðstoðar vegna sjúkleika,örorku, elli, atvinnuleysis, örbirgðar og sambærilegra tilvika. Um þessimálefni hafa verið sett lög nr. 125/1999 um málefni aldraðra. Af ákvæðumlaganna verður nánar ráðið um skyldur ríkisins gagnvart öldruðum, tilhögun ogfyrirkomulag öldrunarmála, gæðaviðmið o.fl. Megi vera ljóst að stefnda beri aðannast um og greiða allan kostnað sem af starfseminni hlýst í samræmi viðákvæði laganna. Til að inna verkefni og skyldur af hendi hafi stefndi samið viðnokkur hjúkrunar- og dvalarheimili, sem ekki eru starfrækt af stefnda, um aðannast þjónustu við aldraða og falla stefnendur þar undir. Samkvæmt 39. gr.laga nr. 112/2008 um sjúkratryggingar skulu greiðslur til hjúkrunar- ogdvalarheimila fara samkvæmt samningum sjúkratrygginga og rekstraraðilahjúkrunar- og dvalarheimila. Þar kemur jafnframt fram að séu samningar ekki tilstaðar fari um greiðslur samkvæmt reglugerðum og gjaldskrám sjúkratryggingaÍslands, sbr. 38. gr. laganna. Stefnendur byggja á því að á stefnda hafióumdeilanlega hvílt sú skylda að greiða fullt endurgjald til hjúkrunar- ogdvalarheimila sem annist þjónustu við aldraða og að húsnæðiskostnaður slíkrastofnana sé þar ekki undanskilinn. Í því tilviki sem hér er til umfjöllunarliggi fyrir að stefndi hefur ekki greitt stefnendum fullt og eðlilegtendurgjald vegna húsnæðis sem stefnendur hafa lagt til rekstrarheilbrigðisþjónustunnar en tilvist húsnæðisins er grundvallarforsenda þess aðunnt sé að veita öldruðum þjónustuna. Í því sambandi ber að hafa í huga aðmargvíslegar skyldur hvíla á stefnendum að því er aðbúnað húsnæðis varðar, þ.e.stefnendur þurfa að uppfylla kröfur um gæðaviðmið samkvæmt lögum nr. 40/2007 umheilbrigðisþjónustu og reglugerð nr. 786/2007 um eftirlit landlæknis meðrekstri heilbrigðisþjónustu og faglegar lágmarkskröfur um húsnæði, tæki, búnað,mönnun og annað sem tengist rekstri á heilbrigðisþjónustu. Stefnendur beri þvíumtalsverðan kostnað af húsnæðinu sem nýtt er í þjónustuna sem stefndi berábyrgð á og ber að kosta lögum samkvæmt.Stefnendur vísa til þess að stefndi hafi, þrátt fyrirframangreint, bæði við gerð rammasamnings og áður við setningu reglugerða oggjaldskráa undanskilið greiðslu fyrir fasteignir öldrunarstofnana. Vísa þeirhvað þetta varðar til m.a. 3. mgr. 4. gr. reglugerðar, áður en rammasamningurvar undirritaður og til 8. gr. rammasamnings, sbr. liður 4.00. Það sem erinnfalið í húsnæðisgjaldi samkvæmt nefndum ákvæðum reglugerða og rammasamningsséu aðeins fasteignagjöld, tryggingar, almennt viðhald, eftirlit og umsýslahúsnæðis en undanskilið er stofnkostnaður húsnæðis, afskriftir, meiri háttarviðhald og endurbætur húsnæðis. Stefnendur telja að engin rök hnígi til þess aðslíkur greinarmunur sé gerður á einstökum kostnaðarliðum vegna húsnæðis semnýtt er til rekstrarins og hann stríði beinlínis gegn þeirri skyldu sem á stefndahvílir til að standa straum af kostnaði við öldrunarþjónustu. Benda stefnendurá að útilokað sé að litið verði svo á að stefnendur beri að leggja til húsnæðitil starfseminnar án sanngjarns og eðlilegs endurgjalds úr hendi stefnda. Stefnendur byggja aðalkröfu á því að stefndi séskaðabótaskyldur gagnvart stefnendum þar sem stefndi hafi með ólögmætum hættibrotið gegn skyldum sínum gagnvart stefnendum og hins vegar á almennum reglumkröfu- og samningaréttar um að greiða beri sanngjarnt og eðlilegt leigugjaldfyrir fasteignir sem stefnendur leggi til. Útreikningur kröfufjárhæðar byggir ámatsgerð þar sem leigufjárhæð er reiknuð út fyrir tímabilið frá janúar 2013 ogút desember 2016 en áskilinn réttur til að krefjast síðar greiðslu fyrirtímabilið eftir desember 2016. Taka stefnendur sérstaklega fram að eftir aðmatsgerð var unnin hafi komið í ljós að fjórar íbúðir, samtals 252,4 fermetrarað stærð, eru þar teknar með sem eign Grundar en eru í eigu dótturfélagsGrundar Mörk ehf. og taka dómkröfur mið af þessu.Hvað varðar skaðabótakröfu þá byggja stefnendur á þvíað sú skylda hafi hvílt á stefnda að semja um greiðslur við þá fyrir þáþjónustu sem stefnda bar að sinna en stefnendur tóku að sér, sbr. IV. kaflilaga nr. 112/2008. Gildistöku kaflans var frestað til 1. janúar 2015 og fór ásama tímabili um greiðslur samkvæmt reglugerðum settum af stefnda og gjaldskrásjúkratrygginga Íslands, sbr. 38. gr. laga nr. 112/2008 en rammasamningur umþjónustuna öðlaðist síðan ekki gildi fyrr en 21. október 2016. Reglugerðirnarog gjaldskrárnar voru settar einhliða af stefnda án allrar aðkomu stefnenda eðaannarra sem slíka þjónustu veittu. Byggja stefnendur á því að við slíkarkringumstæður komi stefndi fram sem stjórnvald og ákvarðanir sem þannig eru tilkomnar þurfi að uppfylla ákvæði stjórnsýslulaga nr. 37/1993 og meginregluríslensks stjórnsýsluréttar, þ.m.t. ólögfestar grundvallarreglur. Byggir súafstaða á því að reglugerðir og gjaldskrár tóku til og beindust að fáum enþekktum aðilum og vísast um sjónarmið því tengdu m.a. til álits umboðsmannsAlþingis í máli nr. 4340/2005 og 4341/2005. Stefnendur telji sýnt að setningreglugerða og gjaldskráa hafi ekki uppfyllt nauðsynleg skilyrði t.d. að því ervarðar rannsóknarreglur, jafnræðisreglu, meðalhófsreglu, andmælareglu, ákvæðium undirbúning ákvarðana sem og ólögfestar meginreglur stjórnsýsluréttarins,eins og t.d. þær er varða réttmætar væntingar. Þá hafi annmarkar verið á efnireglugerða og gjaldskráa þannig að skilyrðum laga nr. 112/2008 hafi ekki veriðfullnægt þar sem ekki hafi verið tekið tillit til alls kostnaðar sem greiðaátti fyrir þjónustuna. Vegna þessa hafi ákvarðanir sem fólust í setningureglugerða og gjaldskráa verið ólögmætar.Þá byggja stefnendur á því að þeim hafi verið þröngvaðtil að ganga að samningi sjúkratrygginga Íslands annars hefðu greiðslur tilþeirra verið óbreyttar. Gerðust stefnendur aðilar að rammasamningnum meðfyrirvara sem kom fram í bókun með samningnum. Stefnendur telja að samningurinnbyggi á sömu grundvallarsjónarmiðum og reglugerðir og gjaldskrár gerðu áður,þ.e. ekki er gert ráð fyrir greiðslu kostnaðar vegna fasteigna undir reksturhjúkrunar- og dvalarheimila. Stefnda beri að greiða allan kostnað sem hlýst afmálaflokknum og er húsnæðiskostnaður þar ekki undanskilinn. Ákvæði samningsinsum greiðslur án þess að tekið sé tillit til húsnæðiskostnaðar gangi gegn lögumnr. 112/2008. Bent er á að samkvæmt 3. mgr. 43. gr. laganna þurfi þeir semveita heilbrigðisþjónustu að kostnaðargreina þjónustu sína samkvæmt alþjóðlegaviðurkenndum aðferðum. Við þá greiningu skuli taka mið af öllum hagrænumkostnaði, þ.m.t. kostnaði vegna húsnæðis, fjármagns og afskrifta. Verður þaðekki skilið öðruvísi en svo að slík kostnaðargreining skuli fara fram varðandiþann kostnað sem stefndi á að taka tillit til við ákvörðun greiðslna og/eða semfjalla á um í rammasamningi um slíka þjónustu. Í greinargerð sem fylgdifrumvarpi til laga nr. 112/2008 segi m.a. um þetta atriði:Sjúkratryggingastofnuninákveður í samráði við veitendur heilbrigðisþjónustu þær aðferðir sem notaðarskulu við kostnaðargreininguna. Samræmdar aðferðir eru forsenda þess að unnt séað bera saman kostnað ólíkra aðila. Í þessu sambandi er gert ráð fyrir því aðkostnaðargreiningin taki mið af öllum hagrænum kostnaði, þ.m.t. kostnað vegnahúsnæðis, fjármagns og afskrifta. Hluti kostnaðar opinberra aðila kemur ekkifram í reikningsskilum þeirra en taka verður tillit til hans til að hægt sé aðbera kostnað opinberra aðila saman við kostnað einkaaðila.Stefnendur byggja á því að sú afstaða stefnda að greiðaekki fyrir húsnæði undir starfsemi hjúkrunar- og dvalarheimila feli í sér brotá stjórnarskrárvörðum réttindum, þ.m.t. jafnræðisreglu. Þannig mæli 65. gr.stjórnarskrárinnar svo fyrir að allir skuli vera jafnir fyrir lögum og njótamannréttinda án tillits til kynferðis, trúarbragða, skoðana, þjóðernisuppruna,kynþáttar, efnahags, ætternis og stöðu að öðru leyti. Ákvæðið beri að skýra svoað mismunun, sem ekki felst í málefnalegum og hlutlægum sjónarmiðum sé óheimil.Í jafnræðisreglunni felist að allir skuli vera jafnir fyrir lögum og eigi aðnjóta jafnra og hliðsettra réttinda. Þá leiði af reglunni að stjórnvöld getiekki mismunað með því að afgreiða sambærileg mál með ólíkum hætti. Stefnendurbenda í þessu sambandi á að ólík afstaða stefnda til greiðslna vegnahúsnæðiskostnaðar þeirra sem taka að sér að sinna þjónustu hjúkrunar- ogdvalarheimila í þágu ríkis brjóti gegn jafnræðisreglu 65. gr.stjórnarskrárinnar og sé því ólögmæt.Þá benda stefnendur á að þeir útvegi þær fasteignirsem nýttar eru undir hjúkrunar- og dvalarheimili í þágu stefnda og stefndi eigiekkert tilkall til hagnýtingar umræddra eigna. Sú afstaða stefnda að greiðaekki fyrir húsnæðið feli í sér brot á stjórnarskrárvörðum réttindum, þ. á m.eignaréttarákvæðum. Samkvæmt 72. gr. stjórnarskrárinnar er eignarrétturfriðhelgur og þar kemur fram að engan megi skylda til að láta af hendi eignsína nema að almenningsþörf krefji og þá þurfi lagafyrirmæli til og komi fulltverð fyrir. Stefnendur telja að sú afstaða stefnda að greiða ekki gjald vegnahúsnæðisins sé brot gegn 72. gr. stjórnarskrárinnar og geri stefndi með þvíkröfu um að stefnendur leggi til húsnæði undir starfsemi í þágu stefnda ánendurgjalds og brjóti slík tilhögun gegn ákvæðinu og sé því ólögmæt.Stefnendur telja að með framangreindri tilhögun séverið að haga greiðslum til stefnenda með þeim hætti að ekki er tekið tillittil kostnaðar stefnenda af öflun og rekstri húsnæðis, afskrifta, meiri háttarendurbóta og viðhalds. Sé þannig með ólögmætum hætti brotið gegn þeim skyldum semá stefnda hvíli samkvæmt lögum nr. 112/2008 til að standa straum af kostnaðivið starfsemina, til að haga endurgreiðslu til stefnenda vegna starfseminnarþannig að tekið sé tillit til alls hagræns kostnaðar af þjónustunni og til aðgæta að því að jafnræði sé með stefnendum og öðrum aðilum sem sinna sömuþjónustu. Með því hafi stefndi gerst sekur um saknæma háttsemi gagnvartstefnendum sem valdið hafi þeim fjártjóni sem stefnda beri að bæta. Þá hafistefndi með því að taka ekki tillit til kostnaðar stefnenda af öflun og rekstrihúsnæðis brotið gegn þessum skyldum sínum gagnvart lögunum auk þess sem þá hafiekki verið gætt jafnræðis með stefnendum og öðrum sem slíka þjónustu reka. Byggja stefnendur á því að umfang fjártjónsins nemiþví hæfilega endurgjaldi sem stefnda hefði borið að greiða stefnendum að teknutilliti til alls hagræns kostnaðar stefnenda af húsnæðinu, að frádregnu þvíhúsnæðisgjaldi sem þeir hafa fengið greitt á sama tímabili á grundvellireglugerða og ákvæða rammasamnings eins og áður var rakið. Stefnendur telja aðhæfilegt endurgjald stefnda vegna húsnæðisins megi jafna til niðurstöðumatsgerðar um eðlilegt leigugjald til stefnenda vegna leigu á þeim fasteignumsem stefnendur leggja sjálfir til og notaðar eru undir rekstur á hjúkrunar- og dvalarheimilumfyrir tímabilið nóvember 2013 til 31. desember 2016. Stefnendur reisa dómkröfuá niðurstöðu matsgerðar að frádregnu húsnæðisgjaldi. Ástæðan fyrir því aðhúsnæðisgjald er dregið frá er að í matsgerð er metið eðlilegt leigugjald efstefndi væri að leigja þessar fasteignir af stefnendum. Þegar slíkt leigugjalder metið innifelur það kostnaðarliði sem myndu falla undir leigusala samkvæmthúsaleigulögum og er þar m.a. um að ræða tiltekna kostnaðarþætti, s.s.fasteignagjöld og tryggingar. Stefnendur draga frá allt húsnæðisgjald þráttfyrir að nokkrir liðir þess séu þess eðlis að leigutaki að húsnæði myndialmennt greiða slíkan kostnað, s.s. almennt viðhald innandyra. Sú aðferð aðdraga frá allt húsnæðisgjaldið gerir kröfu stefnenda lægri en ella en er settfram með þeim hætti til einföldunar.Stefnendur byggja kröfu sína um hæfilegt endurgjaldfyrir þjónustu á því að það leiði af meginreglum kröfu- og samningaréttar aðstefndu beri að greiða þeim sérstaklega vegna húsnæðisþáttar enda verði súkrafa aldrei gerð að stefnendur leggi fram húsnæði til starfseminnar ánendurgjalds. Þar sem ekki hafi verið samið um það beri að greiða sanngjarnt ogeðlilegt endurgjald. Stefnendur hafi óskað eftir greiðslu fyrir húsnæðið enstefndi neitað að greiða en haldið áfram að beina öldruðum einstaklingum tilstefnenda. Stefndi verði að bera hallann af því að halda áfram að nýta sérþjónustu stefnenda án þess að semja fyrir fram um slíka þjónustu. Aðilar getiekki haft réttmætar væntingar um annað en að stefndi greiði eðlilegt endurgjaldfyrir fasteignirnar. Stefnendur byggja á því að hæfilegt endurgjald vegnaleigu á fasteignunum fyrir tímabilið nóvember 2013 til 31. desember 2016 megijafna til niðurstöðu matsgerðar um eðlilegt leigugjald til stefnenda og reisaaðalkröfu sína á niðurstöðinni að frádreginni greiðslu stefnda vegnahúsnæðisgjalds eins og það er ákveðið í rammasamningi og reglugerðum.Húsnæðisgjaldið sé dregið frá þar sem í matsgerð er verið að meta eðlilegtleigugjald ef stefndi leigði eignirnar af stefnendum. Þegar það er metiðinnifelur það kostnaðarþætti sem mundu falla undir leigusala samkvæmthúsaleigulögum og er þar um að ræða tiltekna kostnaðarþætti, s.s.fasteignagjöld og tryggingar. Stefnendur fá allt húsnæðisgjald þrátt fyrir aðnokkrir liðir séu þess eðlis að leigutaki að húsnæði mundi almennt greiðaslíkan kostnað, s.s. almennt viðhald innandyra. Það sé almennt á kostnaðleigutaka ef um er að ræða hefðbundna leigu á húsnæði. Sú aðferð að draga fráallt húsnæðisgjaldið gerir kröfu stefnenda gagnvart stefnda lægri en ella og erkrafan sett fram með þeim hætti til einföldunar. Stefnandi Grund krefst þess til vara að stefnda verðigert að inna af hendi aðra og lægri greiðslu. Er þá við það miðað að taliðverði að draga beri frá framlög vegna endurgjalds fyrir húsnæði sem stefnandihafi fengið úr framkvæmdasjóði aldraðra vegna stofnkostnaðar húsnæðis fyrirþann tíma sem stefnukrafa tekur til. Þrátt fyrir að framlögin hafi ekki veriðveitt með skilyrðum setji Grund fram varakröfu sem tekur mið af umræddumframlögum. Ás hafi hins vegar engar greiðslur fengið úr framkvæmdasjóði fyrirþað tímabil er krafan tekur til. Þeir aðilar sem taka við greiðslum frá ríkinuvegna fasteigna undir hjúkrunar- og dvalarheimili, s.s. í tilvikihjúkrunarheimilisins Sóltúns, geti ekki sótt um styrki úr framkvæmdasjóðialdraðra, sbr. 7. gr. samningsins. Þar sem krafa þessi byggir á skaðabótaréttiásamt almennum reglum kröfu- og samningaréttar og jafnræðisreglustjórnsýslulaga er varakrafan sett upp með þeim hætti að Grund sé jafn sett ogaðrir. Nefni stefnandi sem dæmi að Sóltún taki við leigugreiðslum vegnafasteigna en geti ekki sótt um styrki úr Framkvæmdasjóði aldraðra. Hvað þettavarðar vísa stefnandi til framlagðra gagna þar sem saman hafa verið tekin gögnum framlög frá stefnda fyrir sama tímabil og dómkrafa tekur til og sú fjárhæðdregin frá kröfufjárhæð.Loks vísa stefnendur til þess að þrátt fyrir ítrekaðarkröfur þeirra og réttmætar væntingar hafi kröfur þeirra ekki fengist greiddar.Hafi einungis verið færðar fram þær röksemdir fyrir höfnun að hvorki hafi veriðsamið um eða ákveðnar fjárhæðir í þessu skyni. Lagafyrirmæli um reksturhjúkrunar- og dvalarheimila hljóti að byggja á því að ríkið útvegi húsnæði tilrekstrarins. Reglugerð um endurgjald fyrir þennan rekstur eða rammasamningurverður því að ákveða hæfilegt endurgjald í þessu skyni og ráðherrann að útveganægilegt endurgjald til greiðslu þess náist ekki samningar við SjúkratryggingarÍslands um þetta.Stefnendur byggja kröfu sína á meginreglum kröfu- ogsamningaréttar auk almennra skaðabótareglna, bæði utan og innan samninga. Umjafnræði er vísað til 11. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 og 65. gr.stjórnarskrárinnar. Um málsmeðferð er jafnframt vísað til ákvæðastjórnsýslulaga, þ.m.t. 10., 12. og 13. gr. sem og ólögfestra meginreglnastjórnsýsluréttar, eins og t.d. reglunnar um réttmætar væntingar. Umeignarréttindi er vísað til 72. gr. stjórnarskrárinnar. Hvað varðar skyldustefnda til að sinna öldruðum, sem og aðrar skyldur stefnda í því sambandi,vísast til 76. gr. stjórnarskrárinnar og laga nr. 125/1999 um málefni aldraðra.Um varnarþing vísast til laga um meðferð einkamála nr. 91/1991, sérstaklega 3.mgr. 33. gr. og krafa um málskostnað er reist á 129. og 130. gr. sömu laga.Krafa um virðisaukaskatt byggir á ákvæðum laga nr. 50/1998 um virðisaukaskatten stefnendur eru ekki virðisaukaskattskyldir aðilar.IVMálsástæður og lagarök stefndaStefndi krefst þess að verðasýknaður af öllum kröfum stefnenda og byggir þá kröfu sína í fyrsta lagi áaðildarskorti, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála þarsem aðild sé vanreifuð og ekki sér gerð grein fyrir stefnendum eins og þörf erá.Einnig byggir stefndi á því aðstefnendur geti ekki stutt kröfu sína við 76. gr. stjórnarskrárinnar þar semákvæðið snúi ekki að vernd lögaðila auk þess sem lög hafi verið sett í samræmivið ákvæðið. Stefndibyggir á því að tilvísun stefnenda til 72. gr. stjórnarskrárinnar sé haldlaus.Stefnendur byggðu sjálfir fasteignirnar og tóku ákvörðun um nýtingu þeirra.Grund fékk löggildingu 26. febrúar 1937 og síðar, eða 1951, var gert samkomulagmilli Grundar og elliheimilisnefndar Árnessýslu og hófst rekstur þar í júlí1952. Er algjörlega látið vera að rökstyðja eða gera grein fyrir því í stefnuhvenær það gerðist að eignaréttarákvæði stjórnarskrárinnar hafi verið brotið.Hafi það verið strax í upphafi sé um stórfellt tómlæti að ræða af hálfustefnenda að hafa ekki gert athugasemdir fyrr. Þá komi ekki fram hvorteinhverjar forsendur milli stefnanda og stefnda hafi breyst. Það sé ekkirökstutt með neinum hætti í stefnu og erfitt að átta sig á tilvísun til 72. gr.stjórnarskrárinnar og er því mótmælt harðlega að sú grein geti átt við í máliþessu. Það komi einnig fram í stefnu að stefnendum beri engin skylda til aðreka hjúkrunar- og dvalarheimili og geti þeir hvenær sem er ákveðið að hættaþeirri starfsemi og nota eignir með öðrum hætti. Sú ályktum stefnenda, sem erureyndar leigutakar, fari illa saman við tilvísun þeirra til 72. gr.stjórnarskrárinnar. Hvaðvarðar tilvísun stefnenda til 39. gr. laga nr. 112/2008, sem þeir byggja á aðskapi þá greiðsluskyldu sem hér er fjallað um, þá byggir stefndi á því að svosé ekki né heldur hvað varðar 38. gr. sömu laga. Stefnendur virðast telja aðmeð setningu þessara laga hafi stofnast sú greiðsluskylda sem stefnendur byggiá. Stefndi telur það vera fráleitt og bendir á að ekkert í lögskýringargögnumstyðji þá skoðun stefnenda og er þessari túlkun því mótmælt. Stefndimótmælir því einnig að ekki hafi verið greitt fullt og eðlilegt endurgjaldvegna húsnæðis. Stefndi hafi staðið við sínar samningsskuldbindingar ogkröfugerð stefnenda nú sé umfram bæði samninga og lagalegar skyldur stefnda.Því megi ekki gleyma að stefndi verði að fara að gildandi lögum frá Alþingi oger þar hvergi getið um þá greiðsluskyldu sem nú er gerð krafa um. Er íkröfugerð stefnenda þannig farið fram á að í dómsorði verði kveðið á um skylduumfram almenn lög og fjárlög. Stefndibendir á að þegar farið er yfir rökstuðning stefnenda fyrir kröfugerð vegnaskaðabótakröfu þá sé þar hvergi minnst á skilyrði skaðabóta. Ekkert komi framum orsakasamhengi né heldur saknæmi og tjón. Vísað er til þess að tjón sé þaðsem stefnendur telji vera hæfilegt endurgjald. Í skaðabótarétti sé tjón hinsvegar skilgreint sem skerðing eða eyðilegging lögvarinna hagsmuna, oftastfjárhagslegra. Þegar af þessari ástæðu sé krafa um skaðabætur röng auk þess semstefnendur hvorki sanna né reyna að sanna tjón sem sé skilyrði skaðabóta.Virðist skaðabótakrafan helst byggjast á því að á stefnda hafi hvílt sú skyldaað semja við stefnda um greiðslur fyrir þá þjónustu sem stefnda bar að sinna enstefnendur tóku að sér, sbr. ákvæði IV. kafla laga nr. 112/2008. Engu að síðurhefur stefndi ávallt greitt stefnendum í samræmi við gildandi lög og reglur ogsamninga milli aðila. Það að stefnendur setji nú fram nýjar kröfur getur ekkigert stefnda skaðabótaskyldan gagnvart stefnendum. Hvað þetta varðar er afhálfu stefnda vísað til dóms Hæstaréttar í máli nr. 547/2011.Einnig bendir stefndi á aðreglugerðir og gjaldskrár byggi á þeim fjárhagslegu viðmiðunum sem sett eru ífjárlögum og beri hverju ráðuneyti og stofnun að halda sig innan þess ramma,sbr. t.d. dóm Hæstaréttar í máli nr. 464/2017, um þær skorður sem fjárlög setjiþjónustu á hverjum tíma. Þá vísar hann til 41. gr. stjórnarskrárinnar ensamkvæmt ákvæðinu er það ekki á valdi dómstóla að auka við fjárheimildir þærsem Alþingi hefur ákveðið.Einnig vísar stefndi til þessað stefnendur byggir á því að fara verði að stjórnsýslulögum nr. 37/1993 viðsetningu reglugerða og gjaldskráa. Þetta fullyrði stefnendur þrátt fyrir þaðsem fram komi í 2. mgr. 1. gr. laga nr. 37/1993 og sé þessu því hafnað semröngu. Einnig sé því hafnað að stefnendum hafi verið þröngvað til að ganga aðrammasamningi. Er vísað til þess sem báðir aðilar hafi látið bóka við gerðsamningsins. Þá sé því mótmælt að brotið sé gegn 65. gr. stjórnarskrárinnar meðþví að haga greiðslum til stefnenda eins og gert er. Mismunandi leiðir séufarnar á mismunandi tímum í þessum efnum líkt og öðrum án þess að um sé að ræðabrot á jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar. Stefnendur hófu starfsemi fyrirmörgum áratugum síðan og tímarnir hafi breyst síðan þá. Rétt sé að hafa í hugaað stefnendur byggðu að eigin frumkvæði það húsnæði sem stefnendur gera núkröfu um að stefndi greiði fullt verð fyrir. Þessi krafa sé gerð án þess aðfyrir liggi neinn samningur um slíkt eða lagafyrirmæli, hvað þá heldurfjárheimild frá Alþingi. Það að stefndi fari að gildandi lögum geti aldreiverið saknæmt þannig að valdi skaðabótaskyldu. Þá geti það heldur ekki veriðfjártjón að telja sig eiga kröfu á annan um greiðslu vegna notkunar húsnæðissamkvæmt þeim samningum og lögum sem um það gilda hverju sinni. Jafnvel þó aðstefnendur telji sig eiga kröfu vegna þess þá geti það ekki verið fjártjón. Þóað stefnendur teldust eiga kröfu um leigugjald gæti slík krafa aldrei talistvera skaðabótakrafa í samræmi við almennu skaðabótaregluna. Vert sé að benda áað stefnendur undirgengust rammasamning eins og fram kemur í gögnum málsins engera engu að síður kröfur sem ná yfir gildistíma rammasamningsins. Slíkkröfugerð hlýtur að vera í andstöðu við skuldbindingargildi samningsins. Þá séhún andstæð meginreglum kröfu- og samningaréttar. Verði því að sýkna stefndu afkröfu byggðri á því að um skaðabótaskyldu stefnda sé að ræða gagnvartstefnendum.Hvað varðar kröfu stefnenda umhæfilegt endurgjald fyrir þjónustu þá byggir hún á því að það leiði afmeginreglum kröfu- og samningaréttar að stefnda beri að greiða þeim sérstaklegavegna húsnæðisþáttar enda verði sú krafa aldrei gerð að stefnendur leggi framhúsnæði til slíkrar starfsemi án sanngjarns og eðlilegs endurgjalds. Stefndimótmælir því að slík meginregla, ef til er, gildi í samskiptum stefnenda ogstefnda þar sem stefndi greiði öll gjöld sem kveðið er á um í lögum og reglum.Stefnendur reistu húsnæðið á eigin vegum en samkvæmt síðar gerðum samningum viðstefnda hefur það verið nýtt til ákveðinnar þjónustu. Þannig sé því mótmælt oghafnað sem röngu að einhvers konar greiðsluskylda hafi stofnast umfram það semþegar er samið um og greitt samkvæmt lögum og reglugerðum.Auk þess sem að framan hefurverið rakið vísar stefndi til þess að kröfugerðin sé einhliða þrátt fyrir maten þá niðurstöðu hefði stefndi alltaf þurft að fallast á ef hann vildiundirgangast greiðsluskyldu. Auk þess þurfi fjárlagaheimild frá Alþingi aðliggja fyrir.Stefndi mótmælir einnigvarakröfu stefnanda Grundar og vísar til sömu málsástæðna og í aðalkröfu. Þáséu engin rök sem mæli með greiðsluskyldu stefnda í þeim samanburði semstefnendur geri í kafla í stefnu um varakröfur. Beri því einnig að sýknastefnda af varakröfum.Loks mótmælir stefndidráttarvaxtakröfu enda sé hún órökstudd og án lagaraka. Hvað varðarmálskostnaðarkröfu stefnda þá er vísað til XXI. kafla laga nr. 91/1991, einkum 129.og 130. gr.Þá gerir stefndi til varakröfu um að kröfur stefnenda verði stórlega lækkaðar og málskostnaður þáfelldur niður. Stefndi byggir þessa kröfu sína á því sem að framan hefur veriðrakið varðandi sýknukröfu svo og á því að stefnendur hafi ekki sannað tjón négert líklegt að einhver meginregla kröfu- og samningaréttar eigi hér við. Þaðsé ekki nóg að vísa til slíkrar reglu án þess að gera grein fyrir henni nánar.Þá nái kröfugerðin fyrir hluta þess tímabils sem rammasamningurinn gildi um.Stefnendur gerðust aðilar að þeim rammasamningi og geti ekki gert sérstakafjárkröfu vegna sama tímabils. Verði því alltaf að lækka kröfuna sem nemur þeimgreiðslum á samningstíma auk þeirra greiðslna sem borist hafa úrFramkvæmdasjóði aldraða.Loks vísi stefndi til þess aðkrafan sé sett fram sem skaðabótakrafa og það geti ekki komið til skoðunar.Einnig er hún sett fram sem krafa vegna þess að stefnendur leggi fram húsnæðiog fyrir það beri að greiða leigugjald. Slíkt leigugjald hljóti alltaf að verasamkomulagsatriði og ekki unnt að komast að niðurstöðu um það með dómkvöddummatsmanni.VForsendur og niðurstaðaSamkvæmt 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar skalöllum, sem þess þurfa, tryggður í lögum réttur til aðstoðar vegna sjúkleika,örorku, elli, atvinnuleysis, örbirgðar og sambærilegra atvika. Í 1. gr. laga ummálefni aldraðra nr. 125/1999 kemur fram að markmið laganna sé að aldraðir eigivöl á þeirri heilbrigðis- og félagslegu þjónustu sem þeir þurfa á að halda ogað hún sé veitt á því þjónustustigi sem er eðlilegast miðað við þörf og ástandhins aldraða. Samkvæmt 14. gr. laganna eru stofnanir fyrir aldraðadvalarheimili og hjúkrunarheimili eða hjúkrunarrými á öldrunarstofnunum.Óumdeilt er að stefnendur annast slíkan rekstur. Stefnendur gera í máli þessu kröfurum greiðslu vegna húsnæðiskostnaðar vegna þeirra dvalar- og hjúkrunarheimilasem þeir reka. Stefnendur sækja mál þetta í félagi á grundvelli 1.mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991. Þeir setja kröfur sína fram annars vegar semskaðabótakröfu og vísa bæði til skaðabótareglna utan og innan samninga og hinsvegar sem kröfu um sanngjarnt og eðlilegt endurgjald fyrir þjónustu og byggjaþá kröfu á meginreglum kröfu- og samningaréttar. Þá eru kröfur stefnendaútskýrðar svo í stefnu að umfang fjártjónsins nemi því hæfilega endurgjaldi semstefnda hefði borið að greiða stefnendum að teknu tilliti til alls hagrænskostnaðar stefnenda af húsnæðinu, að frádregnu því húsnæðisgjaldi sem þeir hafafengið greitt á sama tímabili á grundvelli reglugerða og ákvæða rammasamnings.Stefnendur byggja á því að hæfilegt endurgjald stefnda vegna húsnæðisins megijafna til niðurstöðu matsgerðar um eðlilegt leigugjald til stefnenda vegnaleigu á þeim fasteignum sem stefnendur leggja sjálfir til og notaðar eru undirrekstur á hjúkrunar- og dvalarheimilum fyrir tímabilið nóvember 2013 til 31.desember 2016. Í málatilbúnaði stefnenda kemur fram að upphafstími kröfuafmarkast af fyrningarreglum. Í matsgerð er húsnæðisgjald dregið frá þegarmetið er eðlilegt leigugjald ef stefndi væri að leigja þessar fasteignir afstefnendum. Þegar slíkt leigugjald er metið innifelur það kostnaðarliði semmyndu falla undir leigusala samkvæmt húsaleigulögum og er þar m.a. um að ræðatiltekna kostnaðarþætti, s.s. fasteignagjöld og tryggingar. Stefnendur draga fráallt húsnæðisgjald þrátt fyrir að nokkrir liðir þess séu þess eðlis aðleigutaki að húsnæði myndi almennt greiða slíkan kostnað s.s. almennt viðhaldinnanhúss.Samningssamband aðila nú um rekstur dvalar- oghjúkrunarheimila byggir á rammasamningi sem stefnendur gerðust aðilar að 27.október 2016 og taka því kröfur stefnenda til þess tímabils að hluta til. Áðuren samningurinn tók gildi fengu stefnendur greiðslur vegna starfseminnar ágrundvelli þágildandi reglugerða og gjaldskráa. Samkvæmt 8. gr. lið 4.0 í rammasamningnum erhúsnæðisgjald breytilegt eftir stærð og fjölda rýma á hjúkrunarheimili. Takigjaldið til viðhalds, umsjónar, umsýslu, fasteignagjalda og trygginga vegnahúsnæðis. Segir í ákvæðinu að gjaldinu sé þannig ætlað að standa undir öllu almennuviðhaldi húsnæðis en ekki stofnkostnaði, afskriftum og meiri háttar breytingumog endurbótum á húsnæði. Sambærilegt ákvæði var í þeim reglugerðum sem giltu umgreiðslur til stefnenda áður en þeir gengust undir rammasamninginn. Þá ersérstaklega tekið fram í þessu ákvæði samningsins að þessi gjaldliður taki ekkitil hjúkrunarheimila sem fái greiðslur á grundvelli samninga um byggingu ogþátttöku í leigu, svokallaðri leiguleið.Af hálfu stefnda er krafist sýknu á grundvelli 2. mgr.16. gr. laga nr. 19/1991 á grundvelli aðildarskorts og telur hann að aðild sévanreifuð og ekki sé gerð grein fyrir stefnendum sem skyldi. Í stefnu er þaðrakið að Grund reki tvö hjúkrunarheimili í Reykjavík og setji í málinu framkröfur vegna annars þeirra sem staðsett er að Hringbraut 50. Þá kemur einnigfram í stefnu að Ás sé í eigu Grundar og sjái Ás um rekstur á dvalar- oghjúkrunarheimili í Hveragerði. Þá séu fasteignir undir hjúkrunarheimili Grundarvið Hringbraut í eigu Grundar og fasteignir undir hjúkrunar- og dvalarheimiliðÁs eru í eigu Grundar og Áss. Málatilbúnaður stefnenda byggir á þvísamningssambandi sem er á milli aðila á grundvelli rammasamningsins. Verðurmálatilbúnaður stefnenda ekki skilinn öðruvísi en svo að ekki sé verið að gerakröfu um greiðslu húsnæðiskostnaðar vegna starfseminnar þó að það viðmið sénotað við kröfugerð að byggja á því hvað teljist vera hæfilegt gjald fyrirleigu á húsnæðinu samkvæmt niðurstöðu matsgerðar. Þá komi fram í stefnu aðstefnendur séu eigendur þeirra fasteigna sem notaðar eru undir starfsemina.Verður, með hliðsjón af framangreindu, ekki fallist á að sýkna beri stefndavegna aðildarskorts.Hvað varðar skaðabótakröfu þá byggja stefnendur á þvíað stefndi hafi með ólögmætum hætti brotið gegn skyldum sínum gagnvartstefnendum. Stefndi hafi vanrækt þá skyldu sína að semja við stefnendur umgreiðslur fyrir þjónustu og vísa hvað það varðar til IV. kafla laga nr.112/2008 en gildistöku kaflans hafi verið frestað til 2016 þegarrammasamningurinn öðlaðist gildi. Þá hafi eldra fyrirkomulag, þar sem greiðslurvoru ákvarðaðar á grundvelli reglugerða og gjaldskráa, verið ólögmætt m.a. meðhliðsjón af reglum stjórnsýsluréttar. Einnig byggja stefnendur á því að þeimhafi verið þröngvað til að ganga að rammasamningi og á því að stefndi hafi brotiðm.a. gegn 65., 72. og 76. gr. stjórnarskrárinnar. Fyrir liggur að stefnendur völdu að gangast undirrammasamninginn á árinu 2016 og er ekkert fram komið sem styður þá málsástæðuþeirra að þeir hafi verið þvingaðir til þess en ljóst er af bókunum við samninginnað þá þegar var uppi ágreiningur milli aðila um húsnæðiskostnað. Fram kemur ímálatilbúnaði þeirra að þeir töldu þann kost hagstæðari rekstrarlega en að fágreiðslur frá stefnda á grundvelli reglugerða og gjaldskráa en sú hagkvæmnisneri þó ekki að húsnæðiskostnaði. Þá er sú málsástæða að vanræksla stefnda áað fresta gildistöku rammasamnings leiði til bótaskyldu ekki rökstudd meðfullnægjandi hætti og kemur því ekki til frekari skoðunar. Á það sama við ummálsástæðu byggða á því að á stefnda hafi hvílt skylda til að semja viðstefnendur um kostnað vegna öflunar húsnæðis en ekki er annað fram komið en aðstefndi hafi greitt stefnendum í samræmi við rammasamning og áður á grundvellireglugerða og gjaldskráa.Stefnendur telja að setning reglugerða og gjaldskráahafi ekki uppfyllt skilyrði stjórnsýslulaga nr. 37/1993 og meginreglur íslensksstjórnsýsluréttar auk þess sem annmarkar hafi verið á gjaldskrám hvað þaðvarðar að þar hafi ekki verið tekið tillit til alls kostnaðar sem greiða áttifyrir þjónustuna. Samkvæmt 1. gr. laga nr. 37/1993 gilda þau ekki um samningureglugerða né annarra almennra stjórnvaldsfyrirmæla. Í greinargerð meðfrumvarpi til stjórnsýslulaga er sérstaklega tekið fram að þau taki einungistil einstaklegra ákvarðana, þ.e. ákvarðana sem varða ákveðna einstaklinga eðalögaðila, einn eða fleiri. Af hálfu stefnenda hefur ekki verið nægilega leitt íljós til hverra reglugerðirnar og gjaldskrárnar taka og þar með hefur ekki meðfullnægjandi hætti verið sýnt fram á að ákvörðunin varði réttindi eða skyldurtiltekinna aðila. Eru því ekki forsendur til að fallast á að umstjórnvaldsákvörðun hafi verið að ræða skilningi stjórnsýslulaga. Af hálfudómsins er þessari málsástæðu stefnenda þegar af þessari ástæðu hafnað.Þá byggja stefnendur á því að stefnda beri að greiðaallan kostnað sem af þessum málaflokki hlýst, þ.m.t. húsnæðiskostnað og gangiannað gegn megininntaki og ákvæðum laga nr. 112/2008. Vísa þeir sérstaklega til3. mgr. 43. gr. laganna þar sem fram komi að heilbrigðisstofnanir og aðrir veitendurheilbrigðisþjónustu skuli kostnaðargreina þjónustu sína samkvæmt alþjóðlegaviðurkenndum aðferðum. Þá skuli við kostnaðargreiningu taka mið af öllumhagrænum kostnaði, þ.m.t. kostnaði vegna húsnæðis, fjármagns og afskrifta.Telja stefnendur að þetta verði að skilja svo að um þennan kostnað beri aðfjalla í rammasamningi og telur að í greinargerð sem fylgdi frumvarpi sem varðað lögum nr. 112/2008 komi fram stuðningur við þetta sjónarmið. Þá hafi stefndimeð því að taka ekki tillit til kostnaðar stefnenda af öflun og rekstrihúsnæðis brotið gegn þessum skyldum sínum gagnvart lögunum auk þess sem þá hafiekki verið gætt jafnræðis með stefnendum og öðrum sem slíka þjónustu reka. Afhálfu stefnda er því hafnað að með lögum nr. 112/2008 hafi stofnast súgreiðsluskylda sem stefnendur byggja á eða að orð greinargerðar styðji það.Í lögum nr. 112/2008 og greinargerð sem þeim fylgdu ergert ráð fyrir kostnaðargreiningu, m.a. vegna húsnæðis. Sú staða er uppi í máliþessu að stefnendur krefjast húsnæðiskostnaðar þar sem þeir afli húsnæðis fráöðrum aðila undir starfsemina sem þeir þurfi að greiða fyrir en virðist þó ekkihafa gert það samkvæmt málatilbúnaði þeirra. Ætla verður að stofnkostnaðurvegna þeirra fasteigna sem hér eru til umfjöllunar hafi fallið til fyrir þaðtímabil er krafa stefnenda tekur til. Af málsgögnum má ráða að öflunhúsnæðisins hafi verið fjármögnuð með m.a. gjöfum og styrkjum. Þá liggur fyrirað mismunandi leiðir hafa verið farnar í gegnum tíðina til að afla húsnæðisfyrir hjúkrunarheimili. Síðar tilkomar leiðir, eins og t.d. leiguleið, eigaekki við um starfsemi stefnenda sem þegar var hafin þegar stjórnvöld ákváðufyrst að fara þá leið. Þá eru kröfur stefnenda ekki grundvallaðar á þeimleiðum. Einnig verður að líta til þess að stefnendur hafa ekki gert grein fyrirþví hver raunverulegur kostnaður þeirra er vegna öflunar húsnæðis undirstarfsemina eða notkunar eigin húsnæðis og þá til hvaða niðurstöðukostnaðargreining eins og sú sem fjallað er um í lögunum gæti leitt til yrðisérstaklega fjallað um þeirra stöðu. Samkvæmt málsgögnum var ætlunin að stofnastarfshóp til að rýna m.a. kostnað vegna húsnæðismála hjúkrunarheimila, sbr.fylgiskjal X með rammasamningi, en ekkert liggur fyrir um framvindu þeirrarvinnu. Þrátt fyrir það og með vísan til framangreinds verður ekki talið aðdráttur á að ljúka þeirri vinnu, jafnvel þó hann teldist fara í bága viðskyldur stefnda samkvæmt samningnum, styðji skaðabótaskyldu stefnda.Málatilbúnaður stefnenda hvað varðar 65. gr.stjórnarskrárinnar byggir á því að ekki sé gætt jafnræðis þegar fjárhæðhúsnæðiskostnaðar til hjúkrunarheimila sé ákveðin af stefnda. Afstaða stefndatil greiðslu hans sé mismunandi eftir stofnunum. Í 32. gr. laga nr. 40/2007 umheilbrigðisþjónustu er gert ráð fyrir áðurnefndri leiguleið. Þar kemur fram aðríkið skuli greiða kostnað við byggingu og búnað hjúkrunarheimila og aðþátttaka sveitarfélaga í kostnaði við byggingu og búnað hjúkrunarheimila skulivera 15% af stofnkostnaði. Stefnendur leggja hins vegar sjálfir til fasteignirog vísa m.a. til leiguleiðarinnar til samanburðar. Þá vísa þau einnig tilfleiri stofnana sem þeir telja fái greitt gjald frá stefnda fyrir að leggja tilhúsnæði undir reksturinn. Fyrir liggur að þær stofnanir sem stefnendur vísa tileru í annarri stöðu en stefnendur, t.d. hvað varðar greiðslur úrframkvæmdasjóði, greiðslur vegna húsnæðisgjalds eða hvort viðkomandi hafi lagttil eign eða fengið hana undir reksturinn frá stefnda. Í ljósi framangreinds ogþess sem fyrir liggur um aðstæður stefnenda verður ekki á það fallist aðjafnræðis með rekstraraðilum sé ekki gætt þannig að talið verði að um brot gegnákvæðinu sé að ræða.Hvað varðar málsástæðu stefnenda byggða á 76. grstjórnarskrárinnar þá kom fram við meðferð málsins af hálfu stefnenda aðframsetning málsástæðunnar sé að einhverju leyti misvísandi og voru settar framfrekari skýringar. Vísuðu stefnendur til þess að um málefni þeirra einstaklingasem ákvæðið tekur til hefðu verið sett lög nr. 125/1999 um málefni aldraða. Afþeim verði nánar ráðið um skyldur ríkisins gagnvart öldruðum, tilhögun ogfyrirkomulag öldrunarmála, gæðaviðmið o.fl. Í samræmi við ákvæði laganna megivera ljóst að stefnda beri að annast um og greiða allan kostnað sem afstarfsemi hlýst. Stefndi hafi til að inna verkefnin og skyldur sínar af hendi,samið við nokkur hjúkrunar- og dvalarheimili, m.a. stefnendur. Þannig byggistefnendur á því að á þessum grundvelli hafi hvílt sú skylda á stefnda aðgreiða fullt endurgjald til heimilanna og að húsnæðiskostnaður þeirra verði þarekki undanskilinn. Það er mat dómsins að ákvæði 76. gr. sé ætlað að tryggjaeinstaklingum þann rétt sem þar er tilgreindur og í því skyni voru m.a. lög nr.125/1999 sett. Verður sá réttur einungis sóttur af eða í þágu viðkomandieinstaklinga gegn stefnda á grundvelli aðstæðna þess sem í hlut á. Verður ekkiá það fallist að það með stefnendum að þeir geti leitt rétt sinn til greiðsluaf rétti þeirra einstaklinga sem ákvæðið tekur til.Þá byggja stefnendur á því að stefndi hafi brotið gegn72. gr. stjórnarskrárinnar. Samkvæmt ákvæðinu megi engan skylda til að láta afhendi eign sína nema almenningsþörf krefji og þá þurfi lagafyrirmæli til ogkomi fullt verð fyrir. Stefnendur leggi fram fasteignir til starfseminnar,sjálfir eða í gegnum móðurfélag. Telja stefnendur að sú afstaða stefnda aðgreiða ekki gjald fyrir þær sé brot gegn 72. gr. og sé þessi tilhögun þvíólögmæt. Stefndi hefur mótmælt þessari túlkun stefnda. Það er mat dómsins aðaðstæðum stefnenda verði ekki jafnað til þeirra tilvika sem 72. gr. tekur tilenda er ekki annað komið fram en það hafi verið ákvörðun þeirra að leggjafasteignirnar til rekstrarins og kemur málsástæða þessi því ekki til frekariskoðunar.Þá er ekki fallist á það með stefnendum að taka berikröfu þeirra til greina á þeim forsendum að stefndi haldi áfram að vísaöldruðum einstaklingum til þeirra þrátt fyrir að neita að greiðahúsnæðiskostnað enda er ekki annað fram komið en að stefnendur séu enn aðilarað rammasamningnum. Loks verður ekki á það fallist að stefnendur hafi færtfram aðrar málsástæður er leiða eigi til þess að til skaðabótaskyldu hafistofnast á hendur stefnda vegna krafna þeirra. Í samræmi við framangreint er það mat dómsins að afhálfu stefndu hafi ekki verið sýnt fram á að háttsemi stefnda hafi verið saknæmog ólögmæt eða að slík háttsemi hafi leitt til tjóns. Verður, í ljósiframangreinds, ekki fallist á að skilyrði séu til að dæma stefnda til greiðsluskaðabóta. Þá byggja stefnendur á þeirri málsástæðu, byggðri áalmennum reglum kröfu- og samningaréttar um sanngjarnt og eðlilegt endurgjald,að þar sem ekki hafi verið samið um endurgjald beri stefnda að greiðasanngjarnt og eðlilegt endurgjald og vísa hvað þetta til þeirra meginreglna semkoma fram í lögum um þjónustukaup og lögum um lausafjárkaup. Þessari málsástæðuhefur stefndi alfarið mótmælt. Fyrir liggur að við byggingu þeirra fasteigna semstefnendur nota undir dvalarheimilin fengust að einhverju leyti styrkir fráFramkvæmdasjóði aldraðra og að stefndi hefur fengið greitt húsnæðisgjald. Þáverður að ætla að á því tímabili sem krafa stefnenda tekur til hafi ekki falliðá stofnkostnaður vegna þeirra fasteigna sem þeir nýta í starfsemi sína. Eins ograkið hefur verið var fjárveiting til starfsemi stefnenda ákvörðuð á grundvellitveggja ólíkra aðferða á því tímabili sem hér er til umfjöllunar, annars vegará grundvelli reglugerða og gjaldskráa og hins vegar á grundvelli rammasamnings.Byggja stefnendur á því að hvorug aðferðin hafi tekið til þess að greiða þeimkostnað vegna öflunar húsnæðis undir starfsemina án þess að greina sérstaklegaá milli þeirra.Stefndu byggja á því að hvorki sé lagaheimild néfjárheimild til greiðslu þeirra gjalda sem krafist er. Það sé hlutverk Alþingisað ákveða í fjárlögum fjárveitingar til reksturs hjúkrunarheimila ár hvert oger þar tiltekið hvaða fjárhæð hvert og eitt heimili fær. Þar verða ekki settirfram frekari gjaldaliðir en fram koma í rammasamningi, reglugerðum oggjaldskrám og ekki er þar heimild fyrir þeim greiðslum sem stefnendur krefjastí máli þessu. Þá taka þessar heimildir ekki til stofnkostnaðar eða öflunarhúsnæðis. Í ljósi framangreinds verður að ætla að það hafi ekki verið ætluninað greiða leigu eða annað gjald vegna húsnæðis sem rekstraraðilar leggjasjálfir til, utan húsnæðisgjalds. Stefnendur vísa sérstaklega til þess aðAlþingi hafi aldrei tekið afstöðu til þeirra kostnaðarliða sem hér erutilgreindir en stefndi telur að það hafi verið gert með hverri reglugerð oghverjum fjárlögum. Greiðslur til hjúkrunarheimila vegna einstakra gjaldliða eruákvarðaðar af stefnda á ákveðnum forsendum. Sá kostnaður sem krafa stefnendavarðar byggir ekki á ófyrirséðum útgjöldum. Má af bókun stefnenda viðrammasamninginn ráða að þegar stefnendur gengust undir hann töldu þeir hannekki, frekar en skipan mála áður, taka á þessum kostnaði þeirra. Í samningnumer rakið fyrir hvaða kostnaðarliði stefndi greiðir og er ekkert fram komið umað hann hafi skuldbundið sig til frekari greiðslna til stefnenda vegnahúsnæðiskostnaðar eða óskað sérstaklega eftir að tilteknar fasteignir yrðunotaðar í hans þágu þannig að greiðsluskylda stofnaðist á hendur honumsérstaklega vegna þess. Þá er það ekki á valdi dómstóla að mæla fyrir umfrekari fjárheimildir en Alþingi hefur gert, sbr. 2., 41. og 42. gr.stjórnarskrárinnar, sbr. lög nr. 33/1944. Með vísan tilframangreinds er þessari málsástæðu stefnenda hafnað og verður því ekki áþað fallist að stefnda beri, án þess að um það hafi verið samið milli aðila, aðgreiða stefnendum kostnað vegna öflunar húsnæðis. Samkvæmt framangreindu erstefndi sýknaður af aðalkröfum stefnenda. Með sömu rökum og að framan eru rakin eru ekki forsendur til að fallastá varakröfu stefnanda Grundar. Eftiratvikum þykir rétt að málskostnaður milli aðila falli niður.Dómsuppkvaðninghefur dregist fram yfir frest samkvæmt 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991, enaðilar og dómari voru sammála um að ekki væri þörf á endurflutningi málsins.Dóm þennan kveður upp SigríðurElsa Kjartansdóttir héraðsdómari.D Ó M S O R Ð:Stefndi, íslenska ríkið, ersýknað af öllum kröfum stefnenda, Grundarhjúkrunarheimilis og Dvalarheimilisins Áss. Málskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 653/2006
|
Kærumál Lögræði Aðfinnslur
|
D og eiginkona hans, A, ásamt tveimur börnum þeirra, kröfðust þess að felld yrði niður fjárræðissvipting D, á grundvelli 15. gr. lögræðislaga nr. 71/1997. Eins og dómkröfum og málatilbúnaði þeirra var háttað varð að leggja til grundvallar að D hefði með gildum hætti verið sviptur fjárræði með úrskurði héraðsdóms 16. janúar 2006 og að sú ákvörðun væri ekki til endurskoðunar. Þá var ekki talið að þau hefðu sýnt fram á að skilyrði 15. gr. lögræðislaga væru uppfyllt svo að verða mætti við kröfu þeirra. Var henni því hafnað.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 14. desember 2006, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 20. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 7. desember 2006, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að fella niður fjárræðissviptingu sóknaraðilans D, sem ákveðin var með úrskurði Héraðsdóms Reykjaness 16. janúar 2006. Kæruheimild er í 1. mgr. 16. gr. lögræðislaga nr. 71/1997. Sóknaraðilar krefjast þess að framangreind fjárræðissvipting verði felld niður. Þá krefjast þau þóknunar skipaðs talsmanns þeirra úr ríkissjóði. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og þóknunar skipaðs talsmanns hans úr ríkissjóði. Svo sem fram kemur í hinum kærða úrskurði deila málsaðilar um hvort skilyrði séu til að fella fjárræðissviptingu sóknaraðilans D 16. janúar 2006 úr gildi með heimild í 15. gr. lögræðislaga. Sóknaraðilar hafa í málflutningi sínum talið að ekki hafi verið skilyrði til að svipta D fjárræði þegar fallist var á kröfu varnaraðila þar að lútandi með úrskurðinum 16. janúar 2006. Þá hafa þau gert athugasemdir við meðferð þess máls, meðal annars um að beiðni varnaraðila hafi ekki uppfyllt þá kröfu sem fram kemur í f. lið 1. mgr. 8. gr. lögræðislaga um að upplýsingar séu veittar um nöfn og heimilisföng maka og lögráða barna þess sem krafa beinist að. Hafi sóknaraðilarnir A, B og C ekkert vitað um málið fyrr en A hafi borist tilkynning frá sýslumanninum í Kópavogi 7. febrúar 2006 um úrskurðinn, en þá hafi kærufrestur verið útrunninn. Ennfremur hafa sóknaraðilar talið að læknisvottorðs, sem sagt er að varnaraðili hafi látið fylgja beiðni sinni, hafi verið aflað með ólögmætum hætti og vísa um það efni til 10. gr. læknalaga nr. 53/1988. Telja þau ennfremur að dómari sem fór með málið hafi ekki sinnt rannsóknarskyldu samkvæmt lögræðislögum áður en hann kvað upp úrskurðinn. Þrátt fyrir þennan málflutning hafa engin gögn verið lögð fram í þessu máli um meðferð málsins sem lauk með úrskurði Héraðsdóms Reykjaness 16. janúar 2006, hvorki beiðni varnaraðila, vottorð Hallgríms Magnússonar læknis, sem sagt er hafa fylgt beiðninni, endurrit dómskýrslu hans, né úrskurðurinn sjálfur. Eins og dómkröfum og málatilbúnaði sóknaraðila er háttað verður samkvæmt framansögðu lagt til grundvallar í þessu máli að sóknaraðilinn D hafi með gildum hætti verið sviptur fjárræði með úrskurðinum 16. janúar 2006 og sé sú ákvörðun ekki til endurskoðunar. Til þess að koma fram kröfu um niðurfellingu fjárræðissviptingar samkvæmt 15. gr. lögræðislaga verður sá sem kröfu gerir að sýna nægilega fram á að sá maður sem í hlut á sé fær um að ráða sjálfur fé sínu. Við fyrirtöku málsins 26. september 2006 var bókað um frest „til dómkvaðningar matsmanns“. Við næstu fyrirtöku 11. október 2006 var lögð fram skrifleg beiðni sóknaraðila um öflun vottorða. Var þess þar farið á leit við héraðsdómara að hann „hlutist til um öflun vottorða hæfra og óvilhallra aðila um hæfni [D] til að ráða fjármálum sínum og eignum með aðstoð og atbeina eiginkonu sinnar ...“. Var gerð sú krafa „að dómarinn leiti ekki aðeins til læknis eða lækna heldur einnig til annarra fagaðila svo sem lögmanns eða annarra aðila, sem geta metið hæfi [D] til að fara með eignir sínar og fjármál með þeim sem honum standa næst.“ Um beiðni þessa var vísað til 2. mgr. 11. gr. lögræðislaga, þar sem gert er ráð fyrir að dómari geti sjálfur aflað sönnunargagna í máli af þessu tagi, sbr. 4. mgr. 15. gr. sömu laga. Á dómþinginu var svo bókað að ákveðið væri „að dómari tæki að sér að fá sérfræðinga til þess að leggja mat á hæfi sóknaraðila [D] til þess að fá endurveitingu fjárræðis.“ Þann 12. október 2006 skrifaði héraðsdómari bréf til sama læknis og gefið hafði vottorð um sóknaraðilann D við meðferð fjárræðissviptingarmálsins. Sagði í bréfinu að þess væri farið á leit við lækninn „að fá í hendur nýtt læknisvottorð varðandi það hvort aðstæður hans hafi breyst frá því sem greinir í vottorði yðar frá 10. nóvember 2005 og kom fram í framburði yðar fyrir dómi.“ Í svarbréfi læknisins 6. nóvember 2006 er sagt að D hafi verið skoðaður þann dag á sama hátt og gert hafi verið þegar vottorðið 10. nóvember 2005 hafi verið skrifað. Helstu niðurstöður séu þær að vitræn geta sé svipuð og fyrr. Hann eigi erfitt með að tjá sig, að nokkru vegna Parkinsons einkenna og vegna málstols. Hann sé ekki „áttaður í tíma en þokkalega áttaður á stað.“ Hann eigi erfitt með að meðhöndla tölur, geti reiknað mjög einföld dæmi en ekki þau flóknari meðal annars vegna þess hve skammtímaminni sé lélegt. Niðurstaðan er sú að ástand D „hvað snertir vitræna getu er við skoðun í dag mjög svipað því sem var lýst í vottorði frá 10. nóvember 2005.“ Bréf dómarans og svar læknisins voru lögð fram við munnlegan flutning málsins 30. nóvember 2006. Ekkert var þá bókað um að sóknaraðilar teldu annmarka á þessari gagnaöflun dómarans og hafa engar athugasemdir af þeirra hálfu verið gerðar við hana við meðferð málsins fyrir Hæstarétti. Sóknaraðilar hafa heldur ekki lagt fram í málinu önnur læknisfræðileg gögn til sönnunar á hæfni D til að annast um fjármál sín. Með vísan til þess sem að framan greinir hafa sóknaraðilar ekki sýnt fram á að skilyrði 15. gr. lögræðislaga séu uppfyllt svo að verða megi við kröfu þeirra um að fella niður umrædda fjárræðissviptingu. Verður hinn kærði úrskurður því staðfestur. Samkvæmt 17. gr. lögræðislaga greiðist þóknun skipaðra talsmanna málsaðila úr ríkissjóði svo sem nánar greinir í dómsorði. Það athugist að meðferð málsins í héraði tók lengri tíma en þörf var á, sbr. 2. og 6. mgr. 10. gr. og 4. mgr. 15. gr. lögræðislaga, og úrskurður var ekki kveðinn upp á þeim fresti sem greinir í 2. mgr. 12. gr., sbr. 15. gr. laganna. Er þetta aðfinnsluvert. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Þóknun skipaðra talsmanna málsaðila, hæstaréttarlögmannanna Sigurðar G. Guðjónssonar og Guðjóns Ármanns Jónssonar, greiðist úr ríkissjóði, 150.000 krónur til hvors þeirra. Héraðsdómi bárust tvær kröfur varðandi mál þetta. Var sú fyrri frá þremur fyrsttöldum sóknaraðilum móttekin þann 19. apríl 2006 en sú seinni frá síðasttöldum sóknaraðila móttekin 27. júlí 2006. Voru málin sameinuð í þinghaldi þann 21. september 2006 á þann hátt að hið síðara sem fékk skráningarnúmerið L-17/2006 var sameinað hinu fyrra. I. Sóknaraðilar, A [kt.], B [kt.] og C [kt.] eru eiginkona og tvö barna sóknaraðilans og D, [kt.] en varnaraðili E [kt.] er sonur sóknaraðilans D sem er vistmaður í [...]. Krefjast sóknaraðilar þess að felld verði niður að öllu leyti ótímabundin fjárræðissvipting sóknaraðilans D samkvæmt úrskurði Héraðsdóms Reykjaness frá 16. janúar 2006. Varnaraðili krefst þess að beiðni um endurveitingu fjárræðis verði synjað. II. Sóknaraðilar, A, B og C byggja á því að sjúkdómur D hafi ekki leitt til þess enn sem komið er, að hann geti ekki í samráði við konu sína og og þá sem staðið hafa honum næst í veikindum hans, farið með fjármál þeirra hjóna hér eftir sem hingað til. Sóknaraðilinn, D, bendir á að þrátt fyrir að hann sé haldinn Parkinsons sjúkdómi þá telji hann sig og eiginkonu sína fullfær um að sjá um fjármál þeirra sjálf, eins og þau hafi gert áfallalaust alla þeirra hjúskapartíð frá árinu 1963. Fjárræðissvipting hans valdi honum auknum kostnaði og geri eiginkonu hans óhægt um vik varðandi fjármál þeirra. Af hálfu sóknaraðilja er því lýst að krafa þeirra sé gerð á grundvelli 15. gr. lögræðislaga nr. 71/1997. Varnaraðili heldur því fram að sömu ástæður séu enn fyrir hendi eins og voru þann dag er sóknaraðilinn D var sviptur fjárræði. Það standi uppá sóknaraðila að leggja fram gögn er sanni að aðstæður séu breyttar. III. Í þinghaldi þann 26. september voru af hálfu sóknaraðilja lögð fram bréf F flugstjóra og G verkfræðings sem fjalla um samskipti þeirra við D eftir að hann var sviptur fjárræði. Það er mat dómara að slík bréf geti ekki verið gögn sem sanni breyttar aðstæður er nægi til niðurfellingar fjárræðissviptingarinnar, fleira þurfi til að koma. Lögræðissvipting sú sem hér er krafist niðurfellingar á er byggð á læknisvottorði og framburði Hallgríms Magnússonar öldrunargeðlæknis fyrir dómi. Talið var með því í ljós leitt að D væri andlega vanheill og ófær um að annast eigin fjármál. Var hann af þessum sökum með vísan til a-liðar 4. gr. lögræðislaga sviptur fjárræði ótímabundið. Í ofangreindu þinghaldi var málinu frestað til dómkvaðningar matsmanns en í þinghaldi þann 11. október var fallið frá þeirri fyrirætlan og lagði lögmaður sóknaraðilja fram beiðni til dómara um öflun vottorða. Af því tilefni sendi dómari áðurnefndum Hallgrími Magnússyni öldrunargeðlækni bréf þann 12. s.m. og óskaði eftir nýju læknisvottorði varðandi það hvort aðstæður D hefðu eitthvað breyst frá því sem fram hafði komið í fyrra vottorði frá 10. nóvember 2005. Barst dómara umbeðið vottorð dagsett 6. nóvember 2006 sem lagt var fram í dóminum. Var niðurstaða læknisins að ástand D hvað varði vitræna getu væri mjög svipað því sem lýst var í fyrra vottorði frá 10. nóvember 2005. Taldi dómari í ljósi þess að læknir sá sem hann fékk vottorð frá er auk þess að vera sérfróður í öldrunargeðlækningum starfandi við þá stofnun þar sem D nýtur umönnunar þá hafi hann tryggt að málið væri nægjanlega upplýst fyrir úrskurð eins og honum er skylt samkvæmt 1. mgr. 11. gr. lögræðislaga. Taldi dómari því ekki þörf á því að afla vottorða annarra fagaðila. Í þinghaldi 30. nóvember var upplýst að dómari hefði haft samband við Hallgrím Magnússon öldrunargeðlækni og innt hann eftir því hvort það hefði þýðingu að kalla D fyrir dóm og að læknirinn hafi talið það tilgangslaust vegna þess að D gæti ekki tjáð sig. Lýstu lögmenn málsaðilja því yfir að þeir væru dómara sammála um að óþarft væri og tilgangslaust að taka dómskýrslu af D eins og ráð er fyrir gert 2. mgr. 11. gr. lögræðislaga. Dómari bendir á að fjárræði D sé bundið persónu hans með þeim hætti að enginn geti verið til þess bær að fara með það með honum eins og ráðagerð er um í báðum beiðnunum um niðurfellingu fjárræðissviptingarinnar. Af því sem nú hefur verið rakið telur dómari það nægilega í ljós leitt að þær ástæður sem lágu til grundvallar fjárræðissviptingar D með úrskurði þann 16. janúar 2006 séu enn fyrir hendi. Verður því kröfu sóknaraðilja um niðurfellingu lögræðissviptingar hafnað. Fyrir liggur að D hefur verið skipaður lögráðamaður í samræmi við 52. gr. lögræðislaga. Allur málskostnaður greiðist úr ríkissjóði, sbr. 17. gr. lögræðislaga, þar með talin þóknun skipaðs talsmanns sóknaraðilja, Sigurðar G. Guðjónssonar hrl. og þóknun skipaðs verjanda varnaraðila, Guðmundínu Ragnarsdóttur, 130.000 krónur til hvors um sig að meðtöldum virðisaukaskatti. Sveinn Sigurkarlsson héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. Málskostnaður greiðist úr ríkissjóði, þ.m.t. þóknun skipaðs talsmanns sóknaraðila, Sigurðar G. Guðjónssonar hrl. og þóknun skipaðs verjanda varnaraðila, Guðmundínu Ragnarsdóttur hdl., 130.000 krónur til hvors um sig og er virðisaukaskattur innifalinn.
|
Mál nr. 619/2015
|
Fjármálafyrirtæki Innstæða Fjármálaeftirlit Stjórnvaldsákvörðun Aðildarskortur
|
Í málinu var deilt um hvort innstæða í eigu M hefði flust yfir til L hf. í kjölfar ákvörðunar F 9. október 2008 um ráðstöfun eigna og skulda LÍ hf. til L hf. Í dómi Hæstaréttar kom fram að við framkvæmd umræddrar ákvörðunar hefðu almenn innlán á Íslandi verið flutt frá gamla bankanum til þess nýja. Frá þessu hafi verið undantekning að því er laut að innlánum aflandsfélaga sem áttu hlutafé í LÍ hf. sjálfum, en innstæða M hafi verið þar á meðal og var hún því skilin eftir í LÍ hf. Þá var rakið að það hafi verið á valdi F að taka ákvarðanir sem þessar svo að bindandi yrði fyrir LÍ hf., L hf. og viðsemjendur þeirra. Þar sem innstæða M fluttist ekki yfir til L hf., hvíldu engar skuldbindingar á bankanum vegna hennar. Var L hf. því sýknaður.
|
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma Karl Axelssonhæstaréttardómari og Hjördís Hákonardóttir og Ingveldur Einarsdóttir settirhæstaréttardómarar. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 16.september 2015. Hann krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 123.360.447krónur með nánar tilgreindum ársvöxtum frá 10. október 2008 til 11. desember2014, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar íhéraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaðadóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.Málsatvik eru rakin í hinum áfrýjaða dómi.Samkvæmt heimild í 100. gr. a. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 5.gr. laga nr. 125/2008, tók Fjármálaeftirlitið 7. október 2008 yfir valdhluthafafundar í Landsbanka Íslands hf., vék stjórn hans frá og setti yfir hannskilanefnd. Í framhaldi af því tók Fjármálaeftirlitið ákvörðun 9. sama mánaðarum ráðstöfun eigna og skulda bankans til Nýja Landsbanka Íslands hf., sem núber heiti stefnda. Í 8. tölulið þeirrar ákvörðunar sagði eftirfarandi:„Innlendar innstæður við Landsbanka Íslands hf. flytjast yfir til NýjaLandsbanka Íslands hf. miðað við stöðu og áunna vexti á tímamarki framsals skv.5. tl.“Af dómkröfum og málatilbúnaði áfrýjanda máráða að hann telji sig eiga innstæðu hjá stefnda, enda hafi hún átt að flytjastyfir til þess síðarnefnda samkvæmt ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 9. október2008. Í tengslum við þetta er upplýst að Fjármálaeftirlitið réði átta sérfræðingafrá Deloitte ehf. á tímabilinu 8. október 2008 til 31. sama mánaðar til þess aðvinna að ráðstöfun eigna og skulda Landsbanka Íslands hf. til stefnda. Íyfirlýsingu starfsmanns Deloitte ehf. til lögmanns stefnda 5. febrúar 2015 erútskýrt með hvaða hætti sérfræðingarnir unnu að þessu verkefni. Kemur þar meðalannars fram að „almenn innlán á Íslandi“ hafi verið „flutt yfir í nýjabankann.“ Frá þessu hafi verið undantekning sem „laut að innlánum svokallaðraaflandsfélaga sem áttu hlutafé í bankanum sjálfum“, en litið hafi verið svo áað þau „tilheyrðu bankanum enda stofnuð til að halda utan um hluti sem notaátti til að efna kaupréttarsamninga við starfsmenn bankans.“ Samkvæmt þeirriaðgreiningu féll innstæða áfrýjanda undir innstæður „svokallaðra aflandsfélaga“sem ákveðið var að skilja eftir í Landsbanka Íslands hf., sbr. yfirlýsingFjármálaeftirlitsins 6. febrúar 2015. Með vísan til dóms Hæstaréttar 17. janúar2013 í málinu nr. 169/2011 er áréttað að með ákvæðum laga nr. 125/2008, um heimild til fjárveitingar úr ríkissjóðivegna sérstakra aðstæðna á fjármálamarkaði o.fl., voru Fjármálaeftirlitinuveittar afar víðtækar valdheimildir til að tryggja hagsmuni almennings ogendurreisn fjármálalegs stöðugleika við fordæmalausar aðstæður í íslenskuefnahagslífi. Samkvæmt 100. gr. a. laga nr. 161/2002, eins og húnhljóðaði á þessum tíma og hafði verið breytt með 5. gr. laga nr. 125/2008, varþað á valdi Fjármálaeftirlitsins að taka ákvarðanir sem þessar svo að bindandiyrði fyrir eldri bankann, þann yngri og viðsemjendur þeirra, svo og að breytaslíkum ákvörðunum eins og skýr fyrirvari var gerður um í ákvörðuninni frá 9.október 2008. Hvað sem öðru líður var það formlega á valdi Fjármálaeftirlitsinsað taka þá ákvörðun sem yfirlýsingin frá 6. febrúar 2015 lýtur að og var gildihennar ekki háð opinberri birtingu svo sem áfrýjandi byggir á.Samkvæmt því sem hér hefur verið rakiðliggur fyrir að innstæða áfrýjanda fluttist ekki yfir til stefnda. Áfrýjandi áþví ekki innlán hjá stefnda sem hinum síðarnefnda er skylt að endurgreiðasamkvæmt skilmálum er gilda samkvæmt lögum eða samningum, sbr. 3. mgr. 9. gr.laga nr. 98/1999 um innstæðutryggingar og tryggingakerfi fyrir fjárfesta, einsog hún hljóðaði þegar ákvörðun Fjármálaeftirlitsins var tekin. Hefur áfrýjandiekki rökstutt með öðrum hætti hvernig krafa hans á hendur stefnda á að hafastofnast. Þar sem engar skuldbindingar hvíla á stefnda gagnvart áfrýjanda vegnaumrædds innláns verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur. Áfrýjanda verður gert að greiða stefndamálskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir en við ákvörðun hans erlitið til þess að samhliða máli þessu eru dæmd þrjú samkynja mál. Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.Áfrýjandi, Marcus Capital Limited, greiðistefnda, Landsbankanum hf., 250.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 15.september 2015.þetta,sem var dómtekið 9. september sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Marcus Capital Limited., Quastinsky Building, 3rdfloor, Road Town, Tortola, Bresku jómfrúaeyjum á hendur Landsbankanum hf., Austurstræti 11, Reykjavík meðstefnu birtri 8. desember 2014. Stefnandikrefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 123.360.447 krónurásamt 12,65% vöxtum (ársvöxtum) frá 10. október 2008 til 21. október 2008, en9,15% vöxtum frá þeim degi til 1. nóvember 2008, en 15,15% vöxtum frá þeim degitil 21. mars 2009, en 14,15% vöxtum frá þeim degi til 11. apríl 2009, en 12,2%vöxtum frá þeim degi til 21. apríl 2009, en 10,2% vöxtum frá þeim degi til 11.maí 2009, en 6,7% vöxtum frá þeim degi til 21. júlí 2009, en 4,2% vöxtum fráþeim degi til 11. desember 2009, en 3,2% vöxtum frá þeim degi til 11. júlí2010, en 2,5% vöxtum frá þeim degi til 21. ágúst 2010, en 2,3% vöxtum frá þeimdegi til 21. október 2010, en 0,95% vöxtum frá þeim degi til 11. nóvember 2010,en 0,55% vöxtum frá þeim degi til 11. desember 2010, en 0,45% vöxtum frá þeimdegi til 21. ágúst 2011, en 0,55% vöxtum frá þeim degi til 1. apríl 2012, en0,8% vöxtum frá þeim degi til 21. maí 2012, en 1,15% vöxtum frá þeim degi til21. júní 2012, en 1,4% vöxtum frá þeim degi til 11. nóvember 2014, en 1,3%vöxtum frá þeim degi til 11. desember 2014, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr.6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi tilgreiðsludags. Vextir að undanskildum dráttarvöxtum bætist við höfuðstól á sexmánaða fresti, fyrst 31. desember 2009. Dráttarvextir bætist við höfuðstól á 12mánaða fresti. Þá er krafist málskostnaðar.Stefndikrefst sýknu af öllum dómkröfum stefnanda og málskostnaðar úr hendi stefnanda.IStefnandi,Marcus Capital Limited., er hlutafélagstofnað í Tortóla á Bresku jómfrúaeyjunum árið 2004. Samkvæmt rannsóknarskýrsluAlþingis er stefnandi eitt þeirra aflandsfélaga sem stofnuð voru til að halda utan um hluti í Landsbanka Íslands hf. er notaátti til að efna kaupréttarsamninga við starfsmenn bankans .Stefndier fjármálafyrirtæki sem stofnað var með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins, dags.7. október 2008, á grundvelli heimilda í lögum nr. 125/2008 um heimild tilfjárveitingar úr ríkissjóði vegna sérstakra aðstæðna á fjármálamarkaði o.fl.,sem samþykkt voru á Alþingi 6. október 2008 og fólu meðal annars í sérbreytingu á lögum nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki.Stefnandiátti innstæðu á bankareikningi hjá Landsbanka Íslands hf., kt. 540291-2259, nr.0101-15-677328. Ágreiningur málsins lýtur að því hvort innstæða þessi hafiverið yfirtekin af stefnda.Hinn6. október 2008 samþykkti Alþingi frumvarp er varð að lögum nr. 125/2008 umheimild til fjárveitingar úr ríkissjóði vegna sérstakra aðstæðna áfjármálamarkaði o.fl. Með 5. gr. laganna, sem varð 100. gr. a. laga nr.161/2002 um fjármálafyrirtæki, voru Fjármálaeftirlitinu meðal annars fengnarheimildir til að grípa til sérstakra ráðstafana, vegna sérstakra aðstæðna eðaatvika, í því skyni að takmarka tjón eða hættu á tjóni á fjármálamarkaði.Hinn7. október 2008 beitti Fjármálaeftirlitið heimild samkvæmt framangreindumákvæðum og tók yfir vald hluthafafundar Landsbanka Íslands hf. Jafnframt varstjórn bankans vikið frá og honum skipuð skilanefnd. Stofnaður var nýr banki ágrunni þess fallna sem ber nú heitið Landsbankinn hf. og er stefndi málsins.Fjárhagslegur grundvöllur hans var lagður með framlögum úr ríkissjóði og meðákvörðun Fjármálaeftirlitsins, dags. 9. október 2008, um ráðstöfun eigna ogskulda gamla bankans til hins nýja. Í 7. gr. ákvörðunarinnar er meðal annarskveðið á um að Nýi Landsbanki Íslands hf. yfirtaki skuldbindingar í útibúumLandsbanka Íslands hf. á Íslandi vegna innlána frá fjármálafyrirtækjum,Seðlabanka Íslands og öðrum viðskiptavinum. Jafnframt yfirtaki Nýi Landsbankinnhf. réttindi og skyldur samkvæmt afleiðusamningum. Í 8. gr. ákvörðunarinnarkemur fram að innlendar innstæður Landsbanka Íslands hf. flytjist yfir til NýjaLandsbanka Íslands hf. miðað við stöðu og áunna vexti við framsal skv. 5. tl.,þ.e. frá og með 9. október 2008 kl. 9:00, og að ekki sé þörf á innköllun eðaauglýsingu vegna þeirrar færslu. Í niðurlagi ákvörðunarinnar kom fram að húnbyggði á fyrirliggjandi upplýsingum og gögnum. Ef hún reyndist byggð áófullnægjandi eða röngum upplýsingum um málsatvik, eða aðrar forsendur hennarbrygðust verulega, gæti Fjármálaeftirlitið gert hvers konar breytingar á henni,þar með talið fellt hana úr gildi í heild eða að hluta. Stefndi kveður að við skiptinguefnahagsreiknings Landsbanka Íslands hf. á grundvelli framangreindrarákvörðunar Fjármálaeftirlitsins um ráðstöfun eigna og skulda bankans hafiFjármálaeftirlitið ráðið til sín sérfræðinga á vegum endurskoðunarfyrirtækisinsDeloitte hf. sem hafi annast vinnu við ráðstöfun eigna og skulda LandsbankaÍslands hf. sem starfsmenn Fjármálaeftirlitsins og í samræmi við tilmæli þess.Við skiptingu efnahagsreikningsins hafi almenn innlán á Íslandi verið fluttyfir til stefnda. Hins vegar hafi verið litið svo á af hálfuFjármálaeftirlitsins að svokölluð aflandsfélög sem áttu hlutafé í LandsbankaÍslands hf. tilheyrðu bankanum, enda hafi þau verið stofnuð til að halda utanum hluti sem nota átti til að efna kaupréttarsamninga við starfsmenn bankans oghafi þeirra innlán ekki farið til stefnda. Stefndi kveður að framkvæmdframangreindrar uppskiptingar á eignum og skuldum Landsbanka Íslands hf. hafiverið með þeim hætti að gerð var bókhaldsfærsla á innlánssvæði sem skuld íútibúi 187, sem tilheyrði Landsbanka Íslands hf., en inneign á útibú 100, semtilheyrði stefnda. Þetta hafi verið gert vegna þess að innlánsreikningar þessirvoru vistaðir í kerfum Reiknistofu bankanna og var það kerfi flutt í heildsinni til stefnda við ráðstöfun eigna og skulda Landsbanka Íslands hf. Átímabilinu 10. október 2008 til 28. nóvember 2008 hafi þessir innlánsreikningarverið ógiltir og fjárhæðum ráðstafað á móti biðfærslunni í útibúi. Hinn 10. október 2008 átti stefnandiinnistæðu á bankareikningi nr. 0101-15-677328 að fjárhæð 123.360.447 kr. semvar flutt af reikningnum og reikningurinn eyðilagður. Stefnandi heldur því framað stefndi, sem nú heiti Landsbankinn hf., hafi yfirtekið þessainnstæðuskuldbindingu samkvæmt ákvörðun Fjármálaeftirlitsins og fullyrðir aðtéðar ráðstafanir hafi verið án heimildar hans og vitundar. Stefndi kveður aðþessar innstæður hafi ekki runnið til hans og þessar framkvæmd hafi verið áábyrgð Fjármálaeftirlitsins. Hinn 21. nóvember 2014 krafðiststefnandi þess að hann fengi innstæðu sína ásamt vöxtum. Stefndi hafi ekkisvarað því bréfi og því sé mál þetta höfðað. IIKrafastefnanda byggist á því að hann eigi innstæðu hjá stefnda sömu fjárhæðar ognemi höfuðstól stefnukröfu, það er 123.360.447 kr. miðað við stöðu 10. október2008, eins og fram komi á reikningsyfirliti.Innstæðansé almenn innstæða á númeruðum sparireikningi hjá stefnda. Þann sama dag hafireikningurinn verið eyðilagður og innstæðunni í heild ráðstafað út afreikningnum.Stefnandibyggir á því að ráðstöfun út af reikningnum og eyðilegging hans hinn 10.október 2008 sé ekki bindandi gagnvart honum, þar sem hún hafi verið ánheimildar hans og vitneskju. Því beri stefnda, samkvæmt almennum reglumkröfuréttar, að standa stefnanda skil á innstæðunni eins og hann hefur krafist.Enginnvafi sé á því að stefndi hafi tekið yfir innstæðuskuldbindinguna gagnvartstefnanda samkvæmt 7. og 8. tölulið ákvörðunar Fjármálaeftirlitsins frá 9.október 2008, sem birt hafi verið opinberlega og sé skuldbindandi fyrirstefnda.Krafastefnanda um vexti sé í samræmi við innlánsvaxtakjör kjörbóka í 2. þrepi,samkvæmt vaxtatöflum stefnda á hverjum tíma. Krafa um höfuðstólsfærslu vaxta ásex mánaða fresti sé jafnframt í samræmi við vaxtakjör reikningsins og vísasteinnig til 12. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Krafa stefnandaum dráttarvexti sé gerð með stoð í ákvæðum III. kafla laga nr. 38/2001 um vextiog verðtryggingu. IIIAfhálfu stefnda sé öllum kröfum og málsástæðum stefnanda hafnað. Stefndi mótmælirsérstaklega þeirri meginmálsástæðu stefnanda að kröfur hans á hendur LandsbankaÍslands hf. hafi flust yfir til stefnda frá og með 9. október 2008 samkvæmtákvörðun Fjármálaeftirlitsins dags. 9. október 2008. Þvísé alfarið hafnað að stefndi hafi tekið yfir innstæðuskuldbindinguna gagnvartstefnanda samkvæmt 7. og 8. tölulið ákvörðunar Fjármálaeftirlitsins frá 9.október 2008. Samkvæmt skýru dómafordæmi Hæstaréttar, t.a.m. í máli nr.169/2011, skeri efni og orðalag þessara liða eitt og sér ekki úr um það hvorttilteknar skuldbindingar hafi verið færðar yfir til stefnda frá LandsbankaÍsland hf. Orðalag þeirra eitt og sér leggi þannig enga efndaskyldu gagnvartstefnanda á herðar stefnda, eins og stefnandi haldi fram. Hér ráði endanleg útfærslaþessara ákvarðana eins og hún sé ákveðin af Fjármálaeftirlitinu og komi fram íuppskiptingarreikningi Landsbanka Íslands hf. sem tekið sé mið af ístofnefnahagsreikningi stefnda. Fyrir liggi staðfesting Fjármálaeftirlitsinsþess efnis að umræddar skuldbindingar hafi ekki færst yfir til stefnda.Þegarlagt sé mat á það sem felist í framangreindum ákvörðunum Fjármálaeftirlitsinsverði að líta til þess að lög nr. 125/2008 hafi verið sett við aðstæður ífjármála- og efnahagslífi íslensku þjóðarinnar sem eigi sér enga hliðstæðu ísögu lýðveldisins. Með setningu laganna hafi verið gerðar ýmsar veigamiklarlagabreytingar og stjórnvöldum, þá fyrst og fremst Fjármálaeftirlitinu, veittarumfangsmiklar valdheimildir sem ekki séu dæmi um að íslensku stjórnvaldi hafiáður verið fengnar í hendur. Markmið þessa hafi fyrst og fremst verið að skapaskilyrði fyrir stöðugleika í efnahagslífinu með því að tryggja virknifjármálakerfisins og efla traust almennings á því og koma í veg fyrir aðbankarnir lokuðu greiðslukerfið frysi eða hryndi og yrði ekki virkt, en meðþeim víðtæku valdheimildum sem Fjármálaeftirlitinu hafi verið veittar skylditryggja hagsmuni almennings og endurreisa fjármálalegan stöðugleika. Í þessuljósi verði að virða þær ákvarðanir Fjármálaeftirlitsins sem um ræði í málinu.Það hafi verið, samkvæmt 100. gr. a. laga nr. 161/2002, eins og hún hljóðaði áþessum tíma, á valdi Fjármálaeftirlitsins að taka ákvarðanir eins og þær sem umræði í málinu svo að bindandi yrði fyrir eldri bankana, þá yngri og viðsemjendurþeirra, svo og að breyta slíkum ákvörðunum, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr.156/2011.Þásé því enn fremur hafnað að ráðstafanir þær sem að framan sé lýst og felist íþví að innstæðu stefnanda á tilteknum reikningi hafi verið ráðstafað inn áannan reikning séu ekki bindandi gagnvart stefnanda. Þessar ráðstafanir séubyggðar á þeim yfirgripsmiklu og afdráttarlausu valdheimildum semFjármálaeftirlitið hafi fengið með lögum nr. 125/2008 til að ráðstafa eignum ogskuldum Landsbanka Íslands hf. og fram komi m.a. í 101. gr. laga nr. 161/2002um fjármálafyrirtæki. Hafi Hæstiréttur slegið því föstu að ákvarðanir þær semFjármálaeftirlitið taki á grundvelli þessara heimilda séu bindandi fyrirviðsemjendur bæði stefnda og Landsbanka Íslands hf.Aðöllu framansögðu byggir sýknukrafa stefnda aðallega á því að dómkröfu stefnandasé ranglega beint að stefnda. Þær skuldbindingar sem dómkrafa stefnanda byggi áhafi ekki verið fluttar frá Landsbanka Íslands hf. til stefnda samkvæmtákvörðun Fjármálaeftirlitsins um ráðstöfun á eignum og skuldum LandsbankaÍslands hf. Hafi Fjármálaeftirlitið staðfest það við stefnda í tilefni af þvíað stefnandi hafi beint kröfum sínum að stefnda. Sé stefndi því ekki sá aðilisem beri þá skyldu við stefnanda sem sé grundvöllur máls þessa. Af þessariástæðu beri að sýkna stefnda af öllum dómkröfum stefnanda vegna aðildarskortsmeð vísan til 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þá sévaxta- og dráttarvaxtakröfu stefnanda mótmælt sérstaklega með vísan til ákvæðalaga nr. 38/2001.IV Ágreiningur málsins lýtur að þvíað stefnandi heldur því fram að stefndi hafi hinn 10. október 2008 yfirtekiðinnstæðu er hann átti á bankareikningi nr. 0101-15-677328 að fjárhæð123.360.447 kr. og eyðilagt reikninginn. Stefndi kveður að þessi innstæða hafiekki runnið til hans. Hinn 6. október 2008 samþykkti Alþingifrumvarp er varð að lögum nr. 125/2008 um heimild til fjárveitingar úrríkissjóði vegna sérstakra aðstæðna á fjármálamarkaði o.fl. Með 5. gr. laganna,sem varð 100. gr. a. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, varFjármálaeftirlitinu veitt heimild til að taka yfir vald hluthafafundarfjármálafyrirtækis í því skyni að taka ákvarðanir um nauðsynlegar aðgerðir,meðal annars heimild til að takmarka ákvörðunarvald stjórnar, víkja stjórn fráað hluta til eða í heild, taka yfir eignir, réttindi og skyldurfjármálafyrirtækis í heild eða að hluta eða ráðstafa slíku fyrirtæki í heildeða að hluta, meðal annars með samruna þess við annað fyrirtæki. Fyrrgreintlagaákvæði heimilaði Fjármálaeftirlitinu einnig að framselja öll réttindifjármálafyrirtækis að því marki sem nauðsynlegt væri í slíkum tilfellum. Þá var kveðið á um að Fjármálaeftirlitinu væri heimilt, samhliða þvísem ákvörðun væri tekin um að víkja stjórn fjármálafyrirtækis frá, að skipa þvífimm manna skilanefnd sem fara skyldi með allar heimildir stjórnar samkvæmtákvæðum hlutafélagalaga. Hinn7. október 2008 beitti Fjármálaeftirlitið heimild samkvæmt 100. gr. a. laga nr.161/2002, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008, og tók yfir vald hluthafafundar íLandsbanka Íslands hf. Jafnframt var stjórn bankans vikið frá og honum skipuðskilanefnd. Stofnaður var nýr banki á grunni þess fallna er ber nú heitiðLandsbankinn hf. og er stefndi málsins. Fjárhagslegur grundvöllur nýja bankansvar einkum lagður með flutningi eigna til hans úr eldri bankanum, en einnig meðframlögum úr ríkissjóði. Á móti því tók nýi bankinn yfir tilteknarskuldbindingar þess eldri sem fyrst og fremst voru innlán í bankanum hér álandi. Hinn9. október 2008 tók Fjármálaeftirlitið þá ákvörðun að Nýi Landsbanki Íslandshf. skyldi meðal annars yfirtaka skuldbindingar í útibúum Landsbanka Íslandshf. á Íslandi vegna innlána frá fjármálafyrirtækjum, Seðlabanka Íslands ogöðrum viðskiptavinum, en skilgreindi ekki hvað átt væri við með orðinu innlán.Í 7. tölulið ákvörðunarinnar sagði: „Nýi Landsbanki Íslands hf. yfirtekurskuldbindingar í útibúum Landsbanka Íslands hf. á Íslandi vegna innlána fráfjármálafyrirtækjum, Seðlabanka Íslands og öðrum viðskiptavinum. Jafnframtyfirtekur Nýi Landsbanki Íslands hf. réttindi og skyldur samkvæmtafleiðusamningum.“ Í 8. tölulið sagði meðal annars: „Innlendar innstæður viðLandsbanka Íslands hf. flytjast yfir til Nýja Landsbanka Íslands hf. miðað viðstöðu og áunna vexti á tímamarki framsals skv. 5. tl.“ Í niðurlagiframangreindrar ákvörðunar sagði að hún byggði á fyrirliggjandi upplýsingum oggögnum. Ef hún reyndist byggð á ófullnægjandi eða röngum upplýsingum ummálsatvik, eða ef aðrar forsendur hennar brygðust verulega, gætiFjármálaeftirlitið gert hvers konar breytingar á henni, þar með talið fellthana úr gildi í heild eða að hluta. Óumdeilt er að stefnandi málsinsátti hinn 9. október 2008 innstæðu á bankareikningi í Landsbanka Íslands hf.sem stefnandi telur að hefði átt að færast yfir til Nýja Landsbankans samkvæmtótvíræðu orðalagi ofangreindrar tilkynningar Fjármálaeftirlitsins sem hafiverið réttilega birt. Hins vegar hafi innstæðan ekki skilaði sér tilfyrirrennara stefnda hinn 10. október 2008. Eins og að framan greinir varFjármálaeftirlitinu veitt mikið vald með lögum nr. 125/2008um heimild til fjárveitingar úr ríkissjóði vegna sérstakra aðstæðna áfjármálamarkaði o.fl. Stefndi hefur lagt fram yfirlýsingu frá 5. febrúar 2015frá endurskoðunarfyrirtækinu Deloitte hf. Þar kemur fram að nokkrir starfsmennþess hafi unnið sem starfsmenn Fjármálaeftirlitsins við ráðstöfun eigna ogskulda Landsbanka Íslands hf. til Landsbankans hf. (áður Nýja Landsbankans hf.)Hafi þeir unnið þessa vinnu sem starfsmenn Fjármálaeftirlitsins í samræmi við tilmælieftirlitsins. Í yfirlýsingunni kemur einnig fram að meginreglan hafi verið súað almenn innlán á Íslandi hafi verið flutt yfir í nýja bankann. Á því hafiverið undantekning sem laut að innlánum svokallaðra aflandsfélaga sem áttuhlutafé í bankanum sjálfum. Litið hafi verið svo á að þessi félög tilheyrðubankanum, enda stofnuð til að halda utan um hluti sem nota átti til að efnakaupréttarsamninga við starfsmenn bankans. Fjármálaeftirlitið hefur staðfestyfirlýsingu þessa og að meðferð innlánsreikninganna hafi verið í samræmi viðákvarðanir Fjármálaeftirlitsins um ráðstöfun eigna og skulda Landsbanka Íslandshf. til Nýja Landsbankans hf. Ekki eru efni til að vefengja þessa atburðarás.Því liggur fyrir að hinn umdeildi innlánsreikningur stefnanda hafi aldrei veriðfluttur til stefnda. Meðvísan til þess sem að framan er rakið ber að fallast á sýknukröfu stefnda ímálinu sem byggir á aðildarskorti hans samanber 2. mgr. 16. gr. laga nr.91/1991 um meðferð einkamála. Samkvæmt130. gr. laga nr. 91/1991 ber stefnanda og greiða stefnda málskostnað svo semgreinir í dómsorði. Sigrún Guðmundsdóttirhéraðsdómari kvað upp dóm þennan.DÓMSORÐStefndi,Landsbankinn hf., er sýknaður af kröfum stefnanda, Marcus Capital Limited.Stefnandi greiði stefnda 250.000 kr. í málskostnað.
|
Mál nr. 310/2008
|
Kærumál Málskostnaðartrygging
|
Deilt var um kröfu S hf. um málskostnaðartryggingu í máli sem höfðað var af I ehf., D og P en bú I ehf. hafði verið tekið til gjaldþrotaskipta skömmu eftir málshöfðunina. Í málinu lá fyrir orðsending skiptastjóra í þb. I ehf. þar sem meðal annars kom fram að hann gerði ekki að svo stöddu athugasemdir við að fyrirsvarsmenn félagsins, D og P, héldu áfram rekstri málsins en frekari ákvarðanir um það efni yrðu teknar síðar. Af orðsendingunni varð ekkert ráðið um að skiptastjórinn hefði tekið ákvörðun um að þb. I ehf. myndi ekki halda uppi hagsmunum, sem dómsmálið væri höfðað um. Í dómi Hæstaréttar var tekið fram að líta yrði svo á að skiptastjórinn hefði veitt lögmanninum, sem farið hefði með mál þetta af hálfu þb. I ehf., D og P, málflutningsumboð til að halda áfram rekstri þess að svo stöddu til hagsbóta fyrir þb. I ehf. og á kostnað þeirra síðastnefndu. Sú aðstaða gæti engu breytt um skyldu þb. I ehf. til að setja tryggingu fyrir greiðslu málskostnaðar samkvæmt b. lið 1. mgr. 133. gr. laga nr. 91/1991. Var skilyrðum ákvæðisins talið fullnægt og niðurstaða héraðsdóms um fjárhæð tryggingarinnar staðfest.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason og Markús Sigurbjörnsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 22. maí 2008, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 3. júní sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur, sem kveðinn var upp 21. maí 2008 í máli sóknaraðila, Daggar Pálsdóttur og Páls Ágústs Ólafssonar á hendur varnaraðila, en með úrskurðinum var sóknaraðila gert að leggja fram tryggingu fyrir greiðslu málskostnaðar að fjárhæð 4.500.000 krónur. Kæruheimild er í o. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess aðallega að kröfu varnaraðila um málskostnaðartryggingu verði hafnað, en til vara að fjárhæð hennar verði lækkuð. Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. I. Insolidum ehf., Dögg Pálsdóttir og Páll Ágúst Ólafsson höfðuðu mál þetta á hendur varnaraðila 7. febrúar 2008 og var það þingfest í Héraðsdómi Reykjavíkur 12. sama mánaðar. Þau þrjú fyrstnefndu kröfðust þess að viðurkennd yrði riftun þeirra 8. nóvember 2007 á kaupsamningi, sem gerður hafi verið við varnaraðila 20. júlí sama ár um stofnfjárhluti að nafnvirði 47.500.000 krónur í Sparisjóði Reykjavíkur og nágrennis, hluta lánssamnings við varnaraðila 3. ágúst 2007 að því er varðar töku láns hjá honum að fjárhæð 571.575.890 krónur og átta handveðssamningum, sem gerðir hafi verið við hann síðastnefndan dag. Að auki var krafist málskostnaðar. Varnaraðili höfðaði gagnsök í málinu 11. mars 2008 og krafðist þess að gagnaðilunum yrði gert að greiða sér 298.282.616 krónur með nánar tilteknum vöxtum auk málskostnaðar. Í greinargerð varnaraðila í aðalsök krafðist hann aðallega að málinu yrði vísað frá dómi, til vara sýknu af kröfum, sem þar voru hafðar uppi á hendur honum, en að því frágengnu sýknu að hluta. Samkvæmt kröfu varnaraðila var bú Insolidum ehf. tekið til gjaldþrotaskipta með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 6. maí 2008. Sá úrskurður var kærður til Hæstaréttar 16. sama mánaðar. Þegar mál þetta var tekið fyrir í héraðsdómi 19. maí 2008 var lögð fram orðsending frá skiptastjóra í þrotabúi félagsins, þar sem meðal annars kom fram að hann gerði ekki að svo stöddu athugasemdir við að fyrirsvarsmenn þess, sem voru fyrrnefnd Dögg og Páll Ágúst, héldu áfram rekstri þessa máls, en frekari ákvarðanir yrðu teknar um það efni þegar fyrir lægi niðurstaða um kæru úrskurðarins um gjaldþrotaskipti. Þess væri þó óskað að yfirlýsing yrði gefin um að þetta yrði gert á kostnað fyrirsvarsmannanna fyrrverandi og til hagsbóta fyrir þrotabúið. Því til samræmis var slík yfirlýsing lögð fram í þinghaldinu. Við sama tækifæri krafðist varnaraðili þess að sóknaraðila yrði gert að leggja fram tryggingu fyrir greiðslu málskostnaðar og tók héraðsdómari þá kröfu til greina með hinum kærða úrskurði. Með dómi Hæstaréttar, sem kveðinn var upp í dag í máli nr. 282/2008, var úrskurður héraðsdóms um gjaldþrotaskipti á búi Insolidum ehf. staðfestur. II. Kæra í máli þessu var borin fram í nafni sóknaraðila og í engu getið þar um málskot af hendi þeirra, sem eiga aðild að málinu í héraði við hlið hans. Í greinargerð sóknaraðila til Hæstaréttar 3. júní 2008 var á hinn bóginn tekið svo til orða að hún væri lögð fram af hálfu þrotabús Insolidum ehf., Daggar Pálsdóttur og Páls Ágústs Ólafssonar sem sóknaraðila. Slíkri breytingu á aðild að málinu fyrir Hæstarétti verður ekki komið við á þennan hátt í greinargerð og verður því litið svo á að þrotabúið sé eitt síns liðs sóknaraðili hér fyrir dómi. Samkvæmt 1. mgr. 130. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. getur lánardrottinn, sem lýst hefur kröfu á hendur þrotabúi, sem ekki hefur þegar verið hafnað við skiptin, haldið uppi í eigin nafni til hagsbóta fyrir búið hagsmunum, sem skiptastjóri hefur ákveðið að gæta ekki, en það verður þá gert á kostnað og áhættu þess lánardrottins. Fyrir Hæstarétti hefur verið greint frá því að Dögg Pálsdóttir og Páll Ágúst Ólafsson hafi lýst kröfum á hendur sóknaraðila. Til þess verður á hinn bóginn að líta að af áðurgreindri orðsendingu skiptastjóra verður ekkert ráðið um að hann hafi tekið ákvörðun um að sóknaraðili muni ekki halda uppi hagsmunum, sem dómsmál þetta var höfðað um. Við svo búið verður að líta svo á að skiptastjórinn hafi veitt lögmanninum, sem farið hefur með mál þetta af hálfu sóknaraðila, Daggar og Páls Ágústs, málflutningsumboð til að halda áfram rekstri þess að svo stöddu til hagsbóta fyrir sóknaraðila og á kostnað þeirra síðastnefndu. Sú aðstaða getur engu breytt um skyldu sóknaraðila til að setja tryggingu fyrir greiðslu málskostnaðar samkvæmt b. lið 1. mgr. 133. gr. laga nr. 91/1991. Skilyrðum þess ákvæðis er því fullnægt til að verða við kröfu varnaraðila, en fjárhæð málskostnaðartryggingar er hæfilega ákveðin á þann hátt, sem í dómsorði greinir. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Sóknaraðila, þrotabúi Insolidum ehf., ber að leggja fram tryggingu fyrir greiðslu málskostnaðar að fjárhæð 2.000.000 krónur í því formi, sem greinir í hinum kærða úrskurði, innan fjögurra vikna frá uppkvaðningu þessa dóms. Sóknaraðili greiði varnaraðila, Saga Capital Fjárfestingarbanka hf., 150.000 krónur í kærumálskostnað.
|
Mál nr. 71/2017
|
Líkamstjón Skaðabætur Árslaun
|
A höfðaði mál á hendur V hf. og Í ehf. til heimtu skaðabóta fyrir varanlega örorku vegna afleiðinga umferðarslyss sem hann varð fyrir árið 2011. Laut deila aðila að því hvort árslaun A samkvæmt 7. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 skyldu við útreikning skaðabóta ákvörðuð á grundvelli meginreglu 1. mgr., sbr. 3. mgr., greinarinnar, og þannig miðuð við lágmarkslaun, eða hvort beita ætti undantekningarreglu 2. mgr. og miða árslaun A við meðaltekjur verkafólks. Í dómi Hæstaréttar kom fram að A hefði sönnunarbyrði fyrir því að skilyrðum 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga væri fullnægt til þess að ákveða árslaun sérstaklega. Þau skilyrði væru í meginatriðum tvenns konar. Annars vegar að óvenjulegar aðstæður hefðu verið fyrir hendi hjá A að því er atvinnuþátttöku eða atvinnutekjur varðaði, eða hvort tveggja. Hins vegar að ætla mætti að annar mælikvarði væri réttari á líklegar framtíðartekjur hans. Var talið að atvinnuþátttaka A fyrir slysið og eftir að óvinnufærni hans lauk og launatekjur hans, að því leyti sem upplýst var um þær í málinu, renndu ekki stoðum undir að meðallaun verkafólks væru réttari mælikvarði á framtíðartekjur A en lágmarkslaun þau, sem mælt er fyrir um í 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaga og leiddu af meginreglu 1. mgr. greinarinnar. Væru því ekki uppfyllt bæði skilyrði, sem þyrfti til að beita undantekningarreglu 2. mgr. 7. gr. laganna. Voru V hf. og Í ehf. því sýknaðir af kröfu A.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson og Karl Axelsson og SímonSigvaldason dómstjóri.Áfrýjendur skutumálinu til Hæstaréttar 31. janúar 2017. Þau krefjast sýknu af kröfu stefnda ogmálskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Stefndi krefststaðfestingar héraðsdóms ogmálskostnaðar fyrir Hæstarétti, án tillits til gjafsóknar sem honum hefur veriðveitt.IÁgreiningsefni málsins hér fyrir dómi lúta að uppgjöri skaðabóta fyrirvaranlega örorku stefnda, vegna afleiðinga umferðarslyss sem hann varð fyrir 7.september 2011. Einungis er deilt um hvort árslaun stefnda samkvæmt 7. gr.skaðabótalaga nr. 50/1993 skuli við útreikning skaðabóta ákvörðuð á grundvellimeginreglu 1. mgr., sbr. hér 3. mgr., greinarinnar, eða hvort beita skuliundantekningarreglu 2. mgr. á þann hátt sem felst í niðurstöðu hins áfrýjaðadóms. Beiting meginreglunnar felur í sér að miða beri árslaun stefnda viðlágmarkslaun samkvæmt 3. mgr. 7. gr., en hann hefur fengið uppgjör skaðabótavegna slyssins á þeim grundvelli. Niðurstaða héraðsdóms felur í sér að viðuppgjör bóta til hans fyrir varanlega örorku vegna slyssins skuli árslaunákvörðuð samkvæmt 2. mgr. 7. gr. og talin vera jöfn meðaltekjum verkafólks.Stefndi er fæddur á árinu 1983. Að loknu grunnskólanámi var hann samkvæmtgögnum málsins við nám á tölvubraut í […] í eina önn og reyndi síðar að hefjanám í húsasmíði og rafiðn en hætti fljótlega. Hann mun hafa aflað sér réttindatil að stjórna krana og réttinda til að stjórna fiskibátum undir 12 metrum. Ímálinu eru gögn um atvinnuþátttöku hans frá árinu 2000, en það ár var hann aðeinhverju leyti í launuðum störfum. Launatekjur hans það ár voru í heild rúmlegahelmingur af lágmarkslaunum og um 40% af meðallaunum verkafólks. Hann var viðstörf flesta mánuði ársins 2001, en naut greiðslna úr fæðingarorlofssjóði í maíog júní. Heildargreiðslur til hans á því ári voru nokkru lægri en lágmarkslaun ogverulega lægri en meðallaun verkafólks. Hann var með sama hætti í launuðumstörfum flesta mánuði ársins 2002, en heildarlaunagreiðslur til hans voru þólægri en lágmarkslaun. Á árinu 2003, þegar hann varð 20 ára, naut hannatvinnuleysisbóta fyrstu sex mánuði ársins, en var að öðru leyti í ýmsumstörfum. Heildarlaunagreiðslur til hans á þessu ári ná ekki helmingilágmarkslauna og voru minna en þriðjungur meðallauna verkafólks. Á árinu 2004sinnti hann ýmsum störfum alla mánuði ársins, en launatekjur hans náðu þó ekkilágmarkslaunum og voru um helmingur meðallauna verkafólks. Hann var einungis ávinnumarkaði í fimm mánuði á árinu 2005, en fyrir liggur að hann varð fyrirslysi 3. desember það ár og voru varanlegar afleiðingar þess metnar svo aðvaranleg örorka væri 25% og varanlegur miski 15 stig. Launatekjur hans þetta árvoru einungis um þriðjungur af meðaltekjum verkafólks. Á árinu 2006 fær hanngreidd laun í janúar og virðist svo vera í fullu starfi síðustu sex mánuðiársins. Launatekjur hans á þessu ári námu samtals 1.735.111 krónum og náðu ekkilágmarkslaunum. Hann naut ýmissa annarra greiðslna á þessu ári, sem ekki skiptamáli í þessu sambandi. Á árinu 2007 hafði hann fulla atvinnuþátttöku og námuheildarlaun hans á því ári umtalsvert hærri fjárhæð en meðallaun verkafólks ogmeira en tvöföldum lágmarkslaunum. Á árinu 2008 var hann á vinnumarkaði í áttamánuði og voru heildarlaun hans áþekk lágmarkslaunum, en rúmlega helmingurmeðallauna verkafólks. Hann var á vinnumarkaði í liðlega fjóra mánuði á árinu2009 og námu laun hans innan við helmingi lágmarkslauna. Hann þáðiatvinnuleysisbætur frá júlí á þessu ári og naut þeirra einnig allt árið 2010 ogtil loka ágústmánaðar 2011. Hann var við launuð störf í þrjá mánuði 2011 ogþáði að auki greiðslur frá velferðarsviði Reykjavíkur. Það gerði hann einnigallt árið 2012 og fimm mánuði á árinu 2013. Hann naut örorkustyrks eða bóta fráTryggingastofnun ríkisins í níu mánuði 2013 og tvo mánuði á árinu 2014. Á þvíári fékk hann einnig greiðslur frá velferðarsviði Reykjavíkur í tólf mánuði. Árið2015 naut hann örorkustyrks eða bóta fyrstu fjóra mánuði ársins, en stundaðisvo launað starf hjá sama vinnuveitanda frá apríl til ársloka. Heildarlaun hansá því ári voru um 50% hærri en lágmarkslaun en verulega lægri en meðallaunverkafólks. Hann var samkvæmt gögnum málsins við störf í að minnsta kosti tvománuði í upphafi árs 2016, en gögn um atvinnuþátttöku hans á því ári í heildhafa ekki verið lögð fram í málinu. IIVið ákvörðun árslauna samkvæmt meginreglu 1. mgr. 7. gr. skaðabótalagaber að leggja til grundvallar meðalatvinnutekjur stefnda að meðtöldu framlagivinnuveitanda til lífeyrissjóðs þrjú síðustu almanaksárin fyrir þann dag ertjón varð, leiðrétt samkvæmt launavísitölu til batahvarfa. Samkvæmt þessu áttiað nota sem grundvöll við ákvörðun árslauna stefnda atvinnutekjur hans árin2008, 2009 og 2010. Á þessu tímabili aflaði stefndi einungis launatekna á hlutaársins 2008 og á um þriðjungi ársins 2009. Þessi grundvöllur er því ekki tækurþar sem lágmarkslaun samkvæmt 3. mgr. 7. gr. laganna leiða til hærri árslauna.Stefndi hefur sönnunarbyrði fyrir því að fullnægt sé skilyrðum 2. mgr. 7.gr. skaðabótalaga til þess að ákveða árslaun sérstaklega. Þau skilyrði eru ímeginatriðum tvenns konar. Annars vegar að óvenjulegar aðstæður hafi verið fyrirhendi hjá stefnda að því er atvinnuþátttöku eða atvinnutekjur varðar eða hvorttveggja. Hins vegar að ætla megi að annar mælikvarði sé réttari á líklegarframtíðartekjur hans. Í hinum áfrýjaða dómi er skilmerkilega gerð grein fyrir þvínámi og þeim réttindum sem stefndi hefur aflað sér, auk þess sem þar er fjallaðnokkuð um fjölbreyttan starfsferil hans, sem þó tengist mest byggingarvinnu.Loks er þar getið starfa hans í Noregi, en engra gagna nýtur í málinu umlaunatekjur hans af þeim störfum. Verður staðfest sú niðurstaða héraðsdóms aðþau efnahagsáföll sem urðu haustið 2008 og atvinnuleysi einkum íbyggingariðnaði hafi leitt til sérstakra aðstæðna á vinnumarkaði ekki síst árin2009 og 2010. Voru því óvenjulegar aðstæður fyrir hendi í skilningi 2. mgr. 7.gr. skaðabótalaga. Við mat á því hvort skilyrðinu um að önnur laun enlágmarkslaun séu réttari mælikvarði á líklegar framtíðartekjur stefnda verðurfyrst og fremst að líta til atvinnuþátttöku hans og launatekna fram á mitt ár2008. Jafnframt verður í ljósi takmarkaðra varanlegra afleiðinga slyssins fyrirstefnda, en varanleg örorka hans var metin 5% og varanlegur miski 8 stig,einnig að taka tillit til atvinnuþátttöku hans og launatekna eftir slysið 7.september 2011. Eins og rakið hefur verið voru launatekjur stefnda hærri enmeðallaun verkafólks á árinu 2007, en verulega lægri bæði fyrir og eftir þaðár. Það leiddi ekki síst af stopulli atvinnuþátttöku hans. Eftir slysið vannhann, samkvæmt því sem leggja verður til grundvallar í málinu, ekkert frá því aðtímabili óvinnufærni lauk 7. janúar 2012 og þar til í byrjun janúar 2015 eða umþriggja ára skeið. Hann var á vinnumarkaði árið 2015 og fyrstu mánuði ársins2016, en gögn um atvinnuþátttöku hans eftir það hafa ekki verið lögð fram ímálinu. Samanlagðar launatekjur stefnda árið 2015 voru mun hærri enlágmarkslaun en verulega lægri en meðallaun verkafólks. Atvinnuþátttaka stefndafyrir slysið og eftir 7. janúar 2012 og launatekjur hans, að því leyti semupplýst er um þær í málinu, renna ekki stoðum undir að meðallaun verkafólks séuréttari mælikvarði á framtíðartekjur hans en lágmarkslaun þau, sem mælt erfyrir um í 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaga og leiða af meginreglunni í 1. mgr.greinarinnar. Eru því ekki uppfyllt bæði skilyrði, sem þarf til að beita undantekningareglu2. mgr. 7. gr. laganna. Samkvæmt öllu framansögðu verða áfrýjendur sýknaðir af kröfu stefnda. Rétt er að málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti falli niður. Ákvæði héraðsdóms um gjafsóknarkostnað verður staðfest. Um gjafsóknarkostnað stefnda fyrir Hæstarétti fer sem í dómsorði greinir.Dómsorð:Áfrýjendur, VátryggingafélagÍslands hf. og Íllgil ehf., eru sýknuð af kröfu stefnda, A.Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Ákvæði héraðsdóms um gjafsóknarkostnað þar fyrir dómi erstaðfest.Allur gjafsóknarkostnaður stefnda fyrir Hæstarétti greiðistúr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, OddgeirsEinarssonar, 700.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 31. október 2016. Málþetta, sem var dómtekið 3. október sl., var höfðað 15. janúar 2016. Stefnandier A, […]. Stefndueru Vátryggingafélag Íslands hf., Ármúla 3 í Reykjavík og Íllgil ehf., […]. Stefnandikrefst þess aðallega að stefnduverði dæmdir óskipt til að greiða honum 4.622.636 krónur að viðbættum 4,5%vöxtum, skv. 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, frá 7. janúar 2012 til 7.september 2014 og dráttarvöxtum, skv. 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr., laga nr.38/2001 um vexti og verðtryggingu, frá þeim degi til greiðsludags, allt aðfrádreginni innborgun að fjárhæð 1.898.154 krónur þann 27. febrúar 2015. Tilvara krefst stefnandi þess að stefndu verði dæmdir óskipt til að greiða honum3.572.673 krónur að viðbættum 4,5% vöxtum, skv. 16. gr. laga nr. 50/1993, frá7. janúar 2012 til 7. september 2014 og dráttarvöxtum, skv. 9. gr., sbr. 1.mgr. 6. gr., laga nr. 38/2001, frá þeim degi til greiðsludags, allt aðfrádreginni innborgun að fjárhæð 1.898.154 krónur þann 27. febrúar 2015. Til þrautavara krefst stefnandi þessað stefndu verði dæmdir óskipt til að greiða honum 3.569.231 krónu að viðbættum4,5% vöxtum, skv. 16. gr. laga nr. 50/1993, frá 7. janúar 2012 til 7. september2014 og dráttarvöxtum, skv. 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr., laga nr. 38/2001, fráþeim degi til greiðsludags, allt að frádreginni innborgun að fjárhæð 1.898.154krónur þann 27. febrúar 2015. Þákrefst stefnandi í öllum tilfellum málskostnaðar,ásamt virðisaukaskatti, óskipt úr hendi stefndu eins og mál þetta værieigi gjafsóknarmál. Stefndukrefjast sýknu af öllum kröfum stefnanda og málskostnaðar. I Stefnandilenti í umferðarslysi þann 7. september 2011 er ekið var aftan á bifreiðina, […],sem hann var farþegi í, á […]. Eigandi bifreiðarinnar […] sem ók aftan á varstefndi Íllgil ehf. Stefnandi hlaut af þessu skaða m.a. á hálsi, baki ogvinstri fæti. Stefndi Vátryggingafélag Íslands hf. hafnaði, með bréfi dags. 6.október 2011, bótaskyldu vegna slyssins á þeim grundvelli að orsakatengsl millislyssins og áverka stefnanda væru ósönnuð. Stefnandi höfðaði mál á hendurstefndu, nr. E-4119/2013, til viðurkenningar á bótaskyldu, sem þingfest var íHéraðsdómi Reykjavíkur 17. október 2013. Undir rekstri málsins öfluðu báðiraðilar matsgerða dómkvaddra matsmanna. Var þar komist að þeirri niðurstöðu aðorsakatengsl væru milli slyss stefnanda og einkenna hans og var varanlegurmiski hans metinn 8 stig og varanleg örorka 5%. Varð sátt með aðilum umbótaskyldu í málinu. Ágreiningur varð hins vegar með aðilum um viðmiðunarlaunvið útreikning á bótum fyrir varanlega örorku. Stefndi taldi að miða bæri viðlágmarkslaunaviðmið 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, en stefnandi aðbeita ætti 2. mgr. 7. gr. laganna og meta árslaun sérstaklega. Gert var upp viðstefnanda 27. febrúar 2015 miðað við lágmarkslaunaviðmið. Stefnandi gerðifyrirvara við þá niðurstöðu við uppgjörið. II Stefnandireisir kröfu sína á því að hann hafi orðið fyrir líkamstjóni við slysið 7.september 2011 sem stefndi Íllgil ehf. beri skaðabótaábyrgð á sem eigandibifreiðarinnar […], samkvæmt 1. mgr. 88. gr., sbr. 1. mgr. 90. gr.,umferðarlaga nr. 50/1987. Bifreiðin hafi verið tryggð með lögbundinniábyrgðartryggingu hjá stefnda Vátryggingafélagi Íslands hf. sem málið beinistað skv. 97. gr. umferðarlaga. Stefndu hafi viðurkennt bótaskyldu vegna slyssinsog greitt stefnanda bætur sem hann hafi tekið við með fyrirvara umviðmiðunarlaun. Ágreiningur málsins lúti því eingöngu að fjárhæð bóta fyrirvaranlega örorku stefnanda, nánar tiltekið hvaða viðmið eigi að nota viðútreikning þeirra bóta. Stefnandibyggi á því að við útreikning bótanna skuli beita 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaganr. 50/1993 sem kveði á um að árslaun skuli metin sérstaklega þegar óvenjulegaraðstæður séu fyrir hendi og ætla megi að annar mælikvarði sé réttari á líklegarframtíðartekjur tjónþola heldur en árslaun skv. 1. mgr. 7. gr. laganna. Um leiðtelji stefnandi ljóst að lágmarksviðmið 3. mgr. 7. gr. laganna sé ekki réttmættviðmið í þessu tilviki enda endurspegli það ekki rauntjón stefnanda tilframtíðar. Lögðhafi verið fram skattframtöl og staðgreiðsluskrár stefnanda sem sýnimeðalatvinnutekjur hans þrjú síðustu almanaksárin fyrir slysið, þ.e.almanaksárin 2008, 2009 og 2010. Á þessum tíma hafi stefnandi verið í byggingarvinnuí 8 mánuði árið 2008 og í 5 mánuði árið 2009. Hann hafi hins vegar að öðruleyti verið atvinnulaus á þessum tíma. Stefnandi telji að atvinnuleysi hanshafi verið óvenjulegar aðstæður í skilningi 2. mgr. 7. skaðabótalaga.Tímabundið atvinnuleysi hans á árunum eftir efnahagshrunið á Íslandi megi rekjatil þeirra óvenjulegu aðstæðna sem hafi skapast í kjölfar hrunsins. Þessaraðstæður hafi falið í sér óvenjulegt og verulegt bakslag í íslenskuefnahagslífi með auknu almennu atvinnuleysi og ekki síst algjöru hruni á sviðibyggingariðnaðar þar sem stefnandi hafi fyrst og fremst starfað. Stefnanda hafiþví verið óhægt um vik að fá vinnu á þessu tímabili. Ekkertbendi til annars en að sú atvinna sem stefnandi hafi sannarlega stundað árin2007 til 2009 gefi raunhæfa mynd af ætluðum framtíðarhorfum hans og tekjum. Tilþess sé einnig að líta að frá apríl 2015 og til þessa dags hafi stefnandistundað byggingarvinnu áþekka þeirri sem hann hafi stundað árin 2007 til 2009.Ekki sé hægt að ganga út frá því að stefnandi verði atvinnulaus um aldur ogævi. Það telji stefnandi ófyrirsynju og ósanngjarnt í sinn garð, enda hafi hannsannarlega atvinnusögu og hafi nýlega sýnt fram á að hann vilji og geti starfaðá vinnumarkaði eftir því sem atvinnutækifæri bjóðist og starfsorka hans leyfi.Aðstæður þær sem hann hafi verið í á viðmiðunartímabilinu 2008 til 2010, þegarhann hafi um nokkurt skeið verið atvinnulaus, hafi því sannarlega veriðóvenjulegar í skilningi 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga. Stefnanditelji að túlka beri 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga rúmt í samræmi viðdómaframkvæmd og álit fræðimanna og að ganga megi langt í að áætla þær tekjursem tjónþoli hefði haft í framtíðinni ef launatekjur síðustu ára fyrir slys eruekki viðmiðunarhæfar. Ekki verði annað ráðið en að það hafi verið viljilöggjafans með breytingunni sem gerð hafi verið á skaðabótalögum með lögum nr.37/1999. Í greinargerð frumvarps þess er orðið hafi að lögum nr. 37/1999 segi íathugasemdum með 6. gr.: „Þá er gerð tillaga um að 2. mgr. 7. gr. verði rýmkuðþannig að mati verði beitt í þeim tilvikum þegar viðmiðun við síðustu þrjútekjuár fyrir slys þykir af einhverjum ástæðum ekki réttmæt.“ Stefnandi teljiþví ljóst að uppfyllt séu skilyrði 2. mgr. 7. gr. laganna og að annarmælikvarði en meðalvinnutekjur hans síðustu þrjú almanaksárin fyrir slysiðteljist réttari á líklegar framtíðartekjur hans. Aðalkrafastefnanda lúti að því að miðað sé við laun hans árið 2007. Stefnandi hafisannarlega verið í verkamannavinnu árin 2007-2009 sem sé áþekk þeirri vinnu semhann hafi stundað síðar. Hann hafi verið í fullri vinnu allt árið 2007, árið2008 hafi hann verið í vinnu í átta mánuði og þar af í fullri vinnu í sexmánuði. Árið 2009 hafi hann verið í vinnu í fimm mánuði en þar af þó aðeins ífullri vinnu í tvo mánuði. Stefnandi telji því að til viðmiðunar við útreikningtjónsins, sbr. 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga, sé raunhæfast að líta til ársins2007 þegar hann hafi verið í fullri vinnu allt árið. Aðalkrafa hans reiknistþannig að heildartekjur hans árið 2007 hafi verið 4.777.216 krónur.Meðaltalslaunavísitala ársins 2007 hafi verið 319,1 og launavísitala ástöðugleikapunkti hafi verið 418,2. Þegar árslaunin 2007 séu uppreiknuð miðaðvið launavísitölu og 8% mótframlagi í lífeyrissjóð bætt við nemi fjárhæðin6.761.699 krónum. Með tilliti til margföldunarstuðuls og örorkustigs stefnandareiknist krafan þannig: 6.761.699 krónur (árslaun) x 13,673 (stuðull) x 5%(örorkustig) = 4.622.636 krónur. Til frádráttar heildarkröfunni og vöxtum komisvo innborgun stefnda að fjárhæð 1.898.154 krónur þann 27. febrúar 2015. Varakrafastefnanda miðist við að við útreikning tjónsins sé litið til þeirra sex mánaðasem hann hafi verið í fullri vinnu árið 2008 og þær tekjur uppreiknaðar á tólfmánuði. Um mánuðina janúar, febrúar, mars, október, nóvember og desember 2008sé að ræða, en í apríl og september það ár hafi ekki verið um fullt starf aðræða og því sé þeim mánuðum sleppt. Varakrafa stefnanda reiknist því þannig aðheildartekjur hans í framangreindum mánuðum árið 2008, þar sem hann hafi veriðí fullu starfi, hafi verið 1.995.909 krónur. Sé sú fjárhæð uppreiknuð á tólfmánuði nemi hún 3.991.818 krónum sem reiknist þannig: 1.995.909 krónur (samtalslaun í janúar, febrúar, mars, október, nóvember og desember 2008) / 6 (fjöldimánaða sem stefnandi hafi unnið fulla vinnu) x 12 (heildarfjöldi mánaða í ári)= 3.991.818 krónur. Meðaltalslaunavísitala ársins 2008 hafi verið 345,0 oglaunavísitala á stöðugleikapunkti hafi verið 418,2. Þegar framangreinduppreiknuð laun stefnanda árið 2008 séu uppreiknuð miðað við launavísitölu og8% mótframlagi í lífeyrissjóð bætt við nemi fjárhæðin 5.225.880 krónum. Meðtilliti til margföldunarstuðuls og örorkustigs stefnanda reiknist krafanþannig: 5.225.880 krónur (árslaun) x 13,673 (stuðull) x 5% (örorkustig) =3.572.673 krónur. Til frádráttar heildarkröfunni og vöxtum komi svo innborgunstefnda þann 27. febrúar 2015. Verðiekki fallist á aðal- eða varakröfu stefnanda geri hann þá kröfu til þrautavaraað miðað verði við meðallaun verkamanna á árinu 2010, árið fyrir slysið, viðútreikning bóta vegna varanlegrar örorku. Ef frá er talin framangreind viðmiðunvið tekjur 2007 og uppreiknaðar tekjur stefnanda árið 2008, telji hann aðmeðallaun verkamanna á árinu 2010 gefi réttasta mynd af líklegumframtíðartekjum hans, sbr. 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga. Í ljósi þess aðstefnandi hafi sögu um atvinnuþátttöku sem verkamaður í byggingariðnaði í hvertsinn sem honum hafi verið það kleift fyrir slysið, þ.m.t. allt árið 2007 ogstóran hluta áranna 2008 og 2009, og jafnframt eftir slysið, telji hanneðlilegt og raunhæft að miða við meðaltekjur verkamanna við mat á líklegumframtíðartekjum. Samkvæmt upplýsingum frá Hagstofu Íslands hafi meðallaunverkamanna á árinu 2010 verið að fjárhæð 4.344.000 krónur (362.000 x 12 = 4.344.000).Þegar tekið sé tillit til verðbreytinga og 8% mótframlags í lífeyrissjóð séuviðmiðunarlaun 5.220.845 krónur sem reiknist þannig: 4.344.000 krónur(meðallaun verkamanna 2010) x 1,08 (8% mótframlag í lífeyrissjóð) x 418,2(launavísitala á stöðugleikapunkti) / 375,8 (meðaltalslaunavísitala 2010) =5.220.845 krónur. Með tilliti til margföldunarstuðuls og örorkustigs stefnandareiknist krafan svo þannig: 5.220.845 krónur (árslaun) x 13,673 (stuðull) x 5%(örorkustig) = 3.569.231 króna. Til frádráttar komi svo innborgun stefnda. Krafaum vexti miðist við 7. janúar 2012 sem sé upphafsdagur metinnar örorku(stöðugleikapunktur), sbr. 1. mgr. 16. gr. skaðabótalaga. Dráttarvaxtakrafamiðist við 7. september 2014 en þá hafi mánuður verið liðinn frá því að matsgerðhafi legið fyrir sem hafi staðfest varanlegt tjón stefnanda, sbr. 9. gr. laganr. 38/2001. III Stefndibyggir sýknukröfu sína á því að ekki séu uppfyllt skilyrði fyrir beitingu 2.mgr. 7. gr. skaðabótalaga um að óvenjulegar aðstæður hafi verið fyrir hendisíðustu þrjú almanaksárin fyrir slysdag og stefnandi hafi ekki sýnt fram áannan réttari mælikvarða á líklegar framtíðartekjur sínar. Viðuppgjör skaðabóta vegna varanlegs líkamstjóns sé leitast við að bæta tjónþolaþær tekjur sem líkur séu á að hann verði af vegna örorku sinar.Líkindaútreikningur sem þessi sé ýmsum annmörkum háður en til þess að koma íveg fyrir að meta þurfi tjónið með flóknum útreikningum í hverju tilviki fyrirsig hafi verið settar fram staðlaðar reglur um útreikninginn meðskaðabótalögum. Meginregla íslensks skaðabótaréttar varðandi laun sem miðaskuli við að tjónþoli hafi í framtíðinni sé að finna í 1. mgr. 7. gr.skaðabótalaga. Samkvæmt henni skuli árslaun til ákvörðunar bóta samkvæmt 6. gr.laganna teljast vera meðalatvinnutekjur tjónþola, að meðtöldu framlagivinnuveitanda til lífeyrissjóðs, þrjú síðustu almanaksárin fyrir þann dag ertjón varð, leiðrétt samkvæmt launavísitölu til þess tíma sem upphaf varanlegrarörorku miðast við. Í 3. mgr. 7. gr. komi þó fram að þrátt fyrir þetta skulialdrei miða við lægri fjarhæðir en settar séu fram í töflu í greininni. Gerthafi verið upp við stefnanda miðað við þessar fjárhæðir. Krafastefnanda byggist á undantekningarreglu 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga. Þar komifram að árslaun skuli metin sérstaklega þegar óvenjulegar aðstæður séu fyrirhendi og ætla megi að annar mælikvarði sé réttari á líklegar framtíðartekjurtjónþola. Gæta þurfi varúðar við beitingu undantekningarreglna. Þeim skulieinungis beitt þegar ljóst sé að lagaskilyrði séu til þess. Sönnunarbyrði um aðskilyrðum þessarar greinar sé fullnægt hvíli alfarið á stefnanda. Skilyrðifyrir beitingu 2. mgr. 7. gr. séu tvö. Annars vegar þurfi óvenjulegar aðstæðurað hafa leitt til þess að ekki gefist rétt mynd af líklegum framtíðartekjumtjónþola við beitingu 1. mgr. 7. gr. Hins vegar þurfi að vera til annað ogbetra viðmið sem gefi réttari mynd af líklegum framtíðartekjum tjónþola. Stefnandihafi verið 28 ára á slysdegi og hafi ekki aflað sér sérstakra starfsréttindaannarra en kranaprófs og hafi ekki haslað sér völl á tilteknu sviði atvinnulíffremur en öðru. Þau gögn sem liggi fyrir um atvinnuþátttöku hans bendi til þessað hún hafi verið stopul. Hann hafi lent í slysi árið 2005 sem hafi valdiðhonum 25% örorku, auk þess sem hann hafi lengi átt við þunglyndi ogvímuefnavandamál að stríða. Þá hafi hann greinst með brjósklos eftir slysið semekki sé talin vera afleiðing þess. Stefnandibyggi á því að síðustu þrjú árin fyrir slysið hafi verið óvenjuleg sökumefnahagshrunsins í september 2008. Engin gögn í málinu staðfesti að stefnandihefði getað nýtt vinnugetu sína með öðrum hætti fyrir þann tíma en eftir þanntíma og enn síður að hann hefði í raun gert það ef ekki hefði verið fyrirslysið. Þvert á móti komi skýrt fram í matsgerð sem stefnandi byggi á að fyrraslys, brjósklos, þunglyndi og vímuefnavandi hafi helst ráðið því að stefnandihafi ekki komist í vinnu eða haldið vinnu. Ætla verði að þetta ástand hefðihrjáð stefnanda til framtíðar óháð slysinu enda séu umrædd einkenni ótengd því.Stefnandi hafi í öllu falli hvorki lagt fram staðfestingu vinnuveitanda um aðhann hafi misst vinnu sökum efnahagshrunsins né upplýsingar um tekjur vegnaáranna frá því hann hóf störf á almennum markaði fram til ársins 2007. Þá séóútskýrt hvers vegna hann hafi ekki stundað fulla atvinnu í apríl til september2008. Stefnandi hafi því ekki sannað að nokkuð hafi verið óvenjulegt viðsíðustu þrjú tekjuár fyrir slysið. Þvert á móti bendi gögn málsins til þess aðætla megi að þau gefi góða mynd af því sem búast hefði mátt við í framtíðinni.Það sé því eðlilegt að ætla að atvinnuþátttaka stefnanda hefði áfram veriðstopul líkt og fyrir slys. Aðalkrafastefnanda miði við tekjur á árinu 2007 og varakrafa við þá sex mánuði sem hannhafi verið í fullri vinnu á árinu 2008. Bæði þessi tímabil séu nokkuð löngufyrir slys og taki yfir mikinn uppgangs- og uppgripstíma í íslenskuatvinnulífi. Það sé óraunhæft að miða framtíðartekjur við framreiknaðar tekjurfrá þessum tímabilum. Þá séu þau það stutt að engin leið sé til þess að draganákvæmar ályktanir um framtíðartekjur út frá þeim. Þaðsé einnig ósannað að meðallaun verkamanna séu betri mælikvarði á líklegarframtíðartekjur stefnanda en tekjur hans sjálfs síðustu þrjú ár fyrir slys. Ífyrsta lagi nái ekki allt verkafólk meðalárslaunum verkamanna á starfsævinni ogekkert sérstakt bendi til þess að stefnandi hefði náð þeim launum hefði slysiðekki orðið. Stefnandi hafi því ekki sýnt fram á að meiri líkur en minni séu tilþess að hann hefði náð meðaltekjum verkamanna í framtíðinni. Þá séu meðaltekjurverkafólks og annarra starfstétta óhæfur viðmiðunargrundvöllur þegar í hluteigi tiltölulega ungir tjónþolar þar sem inn í margföldunarstuðul 1. mgr. 6.gr. skaðabótalaga sé reiknað sérstakt aldursálag fyrir tjónþola yngri en 30ára. Aldursálagið hækki eftir því sem tjónþoli sé yngri. Það valdi því aðuppreiknuð viðmiðunarlaun ungra einstaklinga sem njóti aldursálags verði í raunverulega hærri en ella. Þannig sé ótækt, þegar mjög ungir tjónþolar eigi íhlut, að leggja meðaltekjur verkafólks eða annarra starfstétta til grundvallarsem viðmiðunarlaun við útreikning bóta fyrir varanlega örorku nema tekið sétillit til þessa miðvægis og viðmiðunarlaunin lækkuð sem því svari. Lokstelji stefndi rétt, ef miða á við meðalatvinnutekjur starfstétta, að miða viðmeðalatvinnutekjur þriggja síðustu ára í takt við meginregluna í 1. mgr. 7. gr.skaðabótalaga, en ekki aðeins við síðasta árið fyrir slys. Þá beri aðsjálfsögðu að miða við meðallaun starfstéttarinnar óháð kyni en ekki eingönguvið meðallaun annars kynsins, enda væri það í andstöðu við meginreglu laga umjafnan rétt karla og kvenna, en næsta víst sé að sá launamunur sem stefnandireikni sér muni ekki haldast út starfsævi stefnanda. IV Stefnandilenti í umferðarslysi þann 7. september 2011. Bótaskylda er óumdeild en aðilagreinir á um viðmiðunarlaun við útreikning bóta fyrir varanlega örorku.Stefnandi byggir á því að við útreikning bóta skuli beita 2. mgr. 7. gr.skaðabótalaga nr. 50/1993. Aðalkrafa hans miðar við laun hans á árinu 2007,varakrafa við laun hans þá mánuði sem hann var í fullu starfið árið 2008 ogþrautavarakrafa hans við meðaltekjur verkamanna árið 2010. Stefndi telur hinsvegar rétt að miða við lágmarkslaun, sbr. 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaga, ensamkvæmt því hafi stefnandi fengið tjón sitt að fullu bætt. Samkvæmt1. mgr. 7. gr. skaðabótalaga skulu árslauntil ákvörðunar bóta fyrir varanlega örorku teljast vera meðalatvinnutekjurtjónþola að meðtöldu framlagi vinnuveitanda til lífeyrissjóðs þrjú síðustu almanaksárinfyrir þann dag er tjón varð, leiðrétt samkvæmt launavísitölu til þess tíma semupphaf varanlegrar örorku miðast við. Samkvæmt 2. mgr. skulu árslaun þó metinsérstaklega þegar óvenjulegar aðstæður eru fyrir hendi og ætla má að annarmælikvarði sé réttari á líklegar framtíðartekjur tjónþola. Þá segir í 3. mgr.að þrátt fyrir ákvæði 1.-2. mgr. skuli ekki miða við lægri árslaun en þar erutilgreind. Samkvæmt framangreindu eru tvöskilyrði fyrir því að ákvarða megi árslaun sérstaklega á grundvelli 2. mgr. 7.gr. Annars vegar þarf að vera um að ræða óvenjulegar aðstæður hjá tjónþola oghins vegar þarf að vera fyrir hendi annar réttari mælikvarði á líklegar framtíðartekjur hans enlaun síðustu þriggja almanaksára. Stefnandivar 28 ára á slysdegi. Eftir að hann lauk grunnskólanámi árið 1999 stundaðihann nám í tölvunarfræði í […] í eina önn en síðan í stuttan tíma nám írafiðnaði og húsasmíði. Þá hefur hann aflað sér kranaréttinda. Í matsgerðdómkvaddra matsmanna, B bæklunarskurðlæknis og C hrl., í málinu nr.E-4119/2013, kemur fram að stefnandi hafi lengst af verið við ýmis störf íbyggingariðnaði, svo sem stjórn krana, smíðavinnu og almenn verkamannastörf.Hann hafi einnig unnið við að þrífa og bóna bíla og starfað hjá föður sínum íNoregi sem reki þar gler- og smíðafyrirtæki. Þá hafi stefnandi hug á því aðkomast í einhvers konar smíðavinnu. Stefnandi greindi frá því fyrir dóminum aðhann hefði byrjað í byggingarvinnu í kringum árið 2002. Frá þeim tíma hefðihann verið nánast stöðugt í byggingarvinnu til ársins 2007, með stuttri viðkomuvið störf hjá […] ehf. Þá hefði hann unnið við byggingarstörf hjá föður sínum íNoregi, m.a. um sumarið 2008. Honum hefði verið sagt upp störfum árið 2009vegna verkefnaskorts í byggingariðnaði. Eftir það hafi hann verið að leita aðvinnu á þessu sviði. Hann hafi starfað í Noregi frá ársbyrjun 2010 og fram ásumar og byrjað aftur störf hér heima árið 2011 þegar hann hafi lent í slysinuog þurft að hætta. Hann hafi hugsað sér að starfa áfram á sama sviði enhugsanlega fara í nám og læra eitthvað þessu tengt. Samkvæmtstaðgreiðsluskrá ríkisskattstjóra var stefnandi við störf allt árið 2007. Árið2008 var hann við störf í janúar, febrúar, mars, apríl, september, október,nóvember og desember og árið 2009 frá janúar fram í maí. Eftir það hefurstefnandi haft launatekjur í júlí til september 2011 og svo aftur frá apríl2015. Samkvæmt framangreindu var stefnandi í lítilli vinnu síðustu þrjúalmanaksárin fyrir slysið í september 2011 en hann kveðst hafa misst vinnunavegna verkefnaskorts í byggingariðnaði. Alkunna er að sérstakar aðstæðursköpuðust í byggingariðnaði á framangreindum tíma. Stefnandi var í föstu starfiallt fram á árið 2009 þegar hann missti vinnuna og hafði lítið að gera eftirþað. Hann hafði nýlega hafið störf að nýju árið 2011 þegar hann lenti íslysinu. Með hliðsjón af framangreindu verður að fallast á að um óvenjulegar aðstæður í skilningi 2. mgr.7. gr. skaðabótalaga hafi verið að ræða. Stefnandi hefur takmarkaðamenntun og hafði ekki aflað sér sérstakra starfsréttinda þegar slysið varð,utan kranaréttinda. Hann hafði hins vegar starfað í nokkur ár viðbyggingarstörf, eins og sýnt hefur verið fram á með gögnum málsins, m.a.framlögðum matsgerðum úr málinu nr. E-4119/2013, og ætlaði sér að halda áfram áþeirri braut. Þá hefur hann aftur hafið störf á sama sviði. Aðal- og varakröfurstefnanda miða við tímabil þar sem aðstæður voru nokkuð óvenjulegar íbyggingariðnaði og hefur stefnandi ekki sýnt fram á að raunhæft sé að miðalíklegar framtíðartekjur við þau tímabil. Að öllu framangreindu virtu verður aðtelja réttast að miða líklegar framtíðartekjur stefnanda við meðallaunverkafólks eins og þrautavarakrafa stefnanda lýtur að. Þó þykja rök ekki standatil þess að greina á milli kynja í því sambandi. Að teknu tilliti til þessverður fallist á kröfu stefnanda að fjárhæð 3.372.036 krónur, með vöxtum eins og í dómsorði greinir, enstefnandi hefur lagt fyrir dóminn útreikning kröfunnar og hefur honum ekkiverið andmælt. Stefnandihefur gjafsókn í máli þessu samkvæmt bréfi innanríkisráðuneytisins 15. júní2015. Í samræmi við framangreinda niðurstöðu verður stefndu, með vísan til 1.mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, gert að greiða stefnanda málskostnað að fjárhæð982.080 krónur sem renni í ríkissjóð. Allur gjafsóknarkostnaður stefnanda, þarmeð talin málflutningsþóknun lögmanns hans 982.080 krónur, greiðist úrríkissjóði. Við ákvörðun málskostnaðar hefur verið tekið tillit tilvirðisaukaskatts á málflutningsþóknun. BarbaraBjörnsdóttir héraðsdómari kveður upp þennan dóm. D Ó M S O R Ð : Stefndu,Vátryggingafélag Íslands hf. og Íllgil ehf., greiði óskipt stefnanda, A,3.372.036 krónur ásamt 4,5% vöxtum frá 7. janúar 2012 til 7. september 2014 ogdráttarvöxtum, skv. 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, frá þeim degitil greiðsludags, allt að frádreginni innborgun að fjárhæð 1.898.154 krónurþann 27. febrúar 2015. Stefndugreiði óskipt 982.080 krónur í málskostnað sem renni í ríkissjóð. Allurgjafsóknarkostnaður stefnanda, þar með talin þóknun lögmanns hans, 982.080krónur, greiðist úr ríkissjóði.
|
Mál nr. 213/2009
|
Kærumál Lögræði
|
Hæstiréttur staðfesti úrskurð héraðsdóms um að A yrði sviptur sjálfræði í tólf mánuði á grundvelli 1. mgr. 5. gr. lögræðislaga nr. 71/1997.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 21. apríl 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 30. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Norðurlands eystra 17. apríl 2009, þar sem sóknaraðila var gert að sæta sviptingu sjálfræðis í tólf mánuði. Kæruheimild er í 16. gr. lögræðislaga nr. 71/1997. Sóknaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að honum verði einungis gert að sæta sjálfræðissviptingu í sex mánuði. Þá er þess krafist að skipuðum verjanda hans verði dæmd þóknun úr ríkissjóði vegna meðferðar málsins fyrir Hæstarétti. Varnaraðili kærði úrskurð héraðsdóms fyrir sitt leyti 28. apríl 2009 og krefst þess að hann verði felldur úr gildi og krafa hans fyrir héraðsdómi tekin til greina að fullu og sóknaraðili sviptur sjálfræði ótímabundið. Til vara krefst varnaraðili staðfestingar hins kærða úrskurðar. Í málinu liggur fyrir vottorð C geðlæknis 17. apríl 2009 um heilsuhagi sóknaraðila. Fallist er á með héraðsdómi að skilyrði séu til að svipta sóknaraðila sjálfræði frá 17. apríl 2009 með heimild í 1. mgr. 5. gr. lögræðislaga. Það athugast þó að héraðsdómara hefði verið rétt, sbr. 2. mgr. 11. gr. laganna, að kveðja geðlækninn fyrir dóm til staðfestingar á vottorðinu. Að því athuguðu verður hinn kærði úrskurður staðfestur með vísan til forsendna hans. Samkvæmt 1. mgr. 17. gr. lögræðislaga greiðist þóknun skipaðs verjanda sóknaraðila og skipaðs talsmanns varnaraðila fyrir Hæstarétti að meðtöldum virðisaukaskatti úr ríkissjóði, eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Þóknun skipaðs verjanda sóknaraðila, Ingvars Þóroddssonar héraðsdómslögmanns, og skipaðs talsmanns varnaraðila, Gunnars Sólness hæstaréttarlögmanns, fyrir Hæstarétti, 186.750 krónur handa hvorum, greiðist úr ríkissjóði.
|
Mál nr. 639/2017
|
Gjaldeyrismál Stjórnsýsla Stjórnvaldssekt
|
Í málinu deildu aðilar um gildi og efni ákvörðunar S um að leggja á P ehf. stjórnvaldssekt að tiltekinni fjárhæð vegna nánar tilgreindra brota á lögum nr. 87/1992 um gjaldeyrismál. Þá var deilt um skyldu Í til endurgreiðslu sektarinnar með dráttarvöxtum ef fallist yrði á aðalkröfu P ehf. um ógildingu ákvörðunarinnar eða varakröfu um lækkun sektarinnar. Óumdeilt var að erlent móðurfélag P ehf., N, hafði keypt réttindi samkvæmt nauðasamningi K ehf. og framselt réttindin með lánssamningi til P ehf. en félögin heyrðu til sömu samstæðu í skilningi 1. mgr. 13. gr. g. laga nr. 87/1992. Í héraðsdómi, sem staðfestur var í Hæstarétti með vísan til forsendna hans, kom fram að lánssamningur P ehf. við N hefði falið það í sér að hluta- og kröfuréttindi voru flutt frá N til P ehf. Talið var að samningurinn hefði falið í sér fjármagnshreyfingar milli landa sem hefðu farið í bága við 13. gr. b. og 13. gr. g. laga nr. 87/1992. Í ljósi þeirra undaþága sem giltu um fjármagnshreyfingar innan samstæðu milli landa samkvæmt lögum nr. 87/1992 var talið að S hefði ekki fært fyrir því rök að brot P ehf. hefðu verið til þess fallin að valda alvarlegum og verulegum óstöðugleika í gengis- og peningamálum, svo sem byggt var á í ákvörðun S. Væri þá einnig horft til þess að S hefði látið það viðgangast átölulaust að greiðslur af hálfu K ehf. væru inntar af hendi til annars fyrirtækis í sambærilegri stöðu. Þá voru brot P ehf. ekki talin ítrekuð í skilningi 2. mgr. 15. gr. laganna. Enn fremur var talið að við mat á fjárhæð sektar bæri að líta bæði til þess vafa sem var uppi um skýringu laga nr. 87/1992 svo og viðbragða S við tilkynningum K ehf. og fyrirætlun um að inna af hendi greiðslur til annars tiltekins fyrirtækis. Þótt ekki færi á milli mála að P ehf. hefði leitast við að nýta sér undanþágur í lögum um gjaldeyrismál í því skyni að fá greiddar út kröfur samkvæmt nauðasamningi K ehf., í stað þess að þeim væri ráðstafað á reikning í vörslu S, var talið að ekki hefðu verið færð fyrir því viðhlítandi rök að brot P ehf. hefðu verið sérlega alvarleg með tilliti til markmiða laga um gjaldeyrismál og því ekki efni til að gera P ehf. sérstaka sekt vegna brota sinna. Var sekt P ehf. því felld niður og Í gert að endurgreiða sektarfjárhæðina ásamt dráttarvöxtum.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnirÞorgeir Örlygsson, Helgi I. Jónsson, Markús Sigurbjörnsson, Ólafur BörkurÞorvaldsson og Viðar Már Matthíasson.ÁfrýjandinnSeðlabanki Íslands skaut málinu til Hæstaréttar 6. október 2017. Hann krefstsýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Áfrýjandinníslenska ríkið áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 9. október 2017. Hannkrefst aðallega sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrirHæstarétti, en til vara að hún verði lækkuð og falli þá málskostnaður niður.Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrirHæstarétti.Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur.Áfrýjendur greiði óskipt stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og ídómsorði greinir.Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.Áfrýjendur, Seðlabanki Íslands og íslenska ríkið, greiði óskipt stefnda,P153 ehf., 750.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 10. júlí2017.Mál þetta varhöfðað með stefnu birtri 13. september 2016 og dómtekið að lokinni aðalmeðferð14. júní sl. Stefnandi er P153 ehf., Öldugötu 4, Reykjavík. Stefndu eruSeðlabanki Íslands, Kalkofnsvegi 1, Reykjavík og fjármála- og efnahagsráðherrafyrir hönd íslenska ríkisins, Arnarhváli, Reykjavík.Gegn stefnda,Seðlabanka Íslands, gerir stefnandi aðallega þá kröfu að ógilt verði súákvörðun hans 19. ágúst 2016 að leggja á stefnanda stjórnvaldssekt að fjárhæð24.200.000 krónur, en til vara, að ákvörðuninni verði breytt á þann veg aðfjárhæð sektarinnar verði lækkuð stórkostlega. Gegn stefnda íslenska ríkinugerir stefnandi þá kröfu að honum verði gert að greiða stefnanda 25.270.178krónur auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu frá 23. desember 2016. Stefnandi krefst einnig málskostnaðar.Stefndi,Seðlabanki Íslands, krefst sýknu auk málskostnaðar.Stefndi,íslenska ríkið, krefst aðallega sýknu, en til vara lækkunar á kröfu stefnanda.Hann krefst einnig málskostnaðar.Málið varupphaflega aðeins höfðað gegn stefnda, Seðlabanka Íslands. Með framhaldsstefnubirtri 8. febrúar sl. jók stefnandi við kröfur sínar gegn téðum stefnda ogkrafðist þess að honum yrði einnig gert skylt að greiða 25.270.178 krónur aukdráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 23. desember 2016.Framahaldssök stefnanda var vísað frá dómi með úrskurði 17. mars sl., en meðsakaukastefnu birtri og þingfestri sama dag beindi stefnandi sömu kröfu aðstefnda, íslenska ríkinu. Helstu ágreiningsefni og yfirlit málsatvikaEfnislegurágreiningur aðila lýtur að gildi og efni ákvörðunar stefnda, Seðlabanka Íslands(hér eftir vísað til sem „stefnda“), 19. ágúst 2016 um að leggja á stefnandastjórnvaldssekt að fjárhæð 24.200.000 króna vegna brota á lögum nr. 87/1992 umgjaldeyrismál, með síðari breytingum. Þá er deilt um skyldu stefnda íslenskaríkisins, (hér eftir vísað til sem „sakaukastefnda“) til endurgreiðslusektarinnar með dráttarvöxtum ef fallist er á aðalkröfu stefnanda um ógildinguákvörðunarinnar eða varakröfu hans um lækkun sektarinnar. Atvik málsins eruóumdeild.ATildrögmálsins er að rekja til nauðasamnings Klakka ehf., áður Exista ehf., semstaðfestur var í héraðsdómi 10. október 2010. Samkvæmt samningnum skyldukröfuhafar fá greiðslur í formi nýs hlutafjár í félaginu og einnig greiðslur ííslenskum krónum, eftir því sem laust fé hrykki til, samkvæmt skilmálumsérstaks skuldaskjals þar sem kröfum var skipt í nánar tiltekna flokka. Ískuldaskjalinu var vísað til reglna nr. 370/2010 um gjaldeyrismál, svo ogreglna sem kynnu að koma í stað þeirra, og tekið fram að við þær aðstæður, aðKlakka ehf. væri óheimilt að greiða kröfuhafa samkvæmt reglunum, bæri félaginuað inna greiðslu af hendi inn á sérstakan vörslureikning.Með lögum nr.17/2012, um breytingu á lögum nr. 87/1992 um gjaldeyrismál, var felld úr gildiundanþága sem verið hafði í gildi þess efnis að fjármagnshreyfingar á millilanda í krónum, vegna greiðslu á kröfum úr þrotabúi og greiðslu samningskrafnasamkvæmt nauðasamningi, væru undanþegnar banni 3. mgr. 13. gr. b laganna, einsog þeim hafði síðar verið breytt. Klakka ehf. varð samkvæmt þessu óheimilt aðinna greiðslur af hendi til erlendra kröfuhafa og skyldu greiðslur til þeirraþví fara inn á fyrrgreindan vörslureikning félagsins hjá stefnda.Erlentmóðurfélag stefnanda, Nornes AS, skráð í Noregi, mun hafa keypt réttindisamkvæmt fyrrgreindum nauðasamningi Klakka ehf. Með samningi 5. janúar 2015voru réttindin framseld stefnanda með „tegundarákveðnu láni“ til 1. júní 2024.Er meginefni samningsins lýst svo að 31. janúar 2025 eigi stefnandi að skilaréttindum að sama nafnvirði til Nornes AS, þó þannig að ekki sé gerðurgreinarmunur á réttindum gegn Klakka ehf. eftir þeim flokkum sem miðað sé við íáðurgreindu skuldaskjali. Samkvæmt því sem fram kemur í stefnu mun stefnandi,eftir því sem nafnverð krafna hans lækki við endurgreiðslur Klakka ehf., þurfaað kaupa á markaði réttindi gegn félaginu til þess að greiða lánið á gjalddaga.Kostnaður stefnanda af láninu sé því óviss. Af hálfu stefnda er hins vegar áþað bent að í reynd feli samningurinn það í sér að stefnandi muni greiðamóðurfélagi sínu fjárhæð í peningum sem ákveðin verði samkvæmt nánari ákvæðumsamningsins. Ekki er um það deilt að samtals lánaði Nornes ASmeð þessumhætti stefnanda kröfur að nafnvirði 2.018.717.177 króna, hlutafé að nafnvirði277.928.676 krónur og vörslufjárinneign að fjárhæð 380.250.360 krónur. Meðtölvubréfi 26. janúar 2015 tilkynnti Klakki ehf. stefnda að félagið hefðifengið í hendur skírteini um framsal krafna Nornes AS til stefnanda samkvæmttilkynningu umboðsmanns kröfuhafa dagsettri 5. sama mánaðar. Klakka ehf. bárustjafnframt sérstakar greinargerðir vegna framsalsins og voru þær sendar stefnda.Þar kom fram að framsalið til stefnanda grundvallaðist á áðurlýstutegundarákveðnu láni til endurgreiðslu 1. júní 2024. Lýsti Klakki ehf. þeirrifyrirætlun sinni að greiða stefnanda tiltekna fjárhæð samkvæmt nauðsamningnumfyrir lok 30. janúar 2015. Af hálfu stefnda var brugðist við erindinu meðtölvupósti 28. sama mánaðar. Var þar meðal annars vísað til athugasemda við þaðfrumvarp, sem varð að lögum nr. 127/2011 um breytingu á lögum um gjaldeyrismálo.fl., um skýringu 13. gr. g laga nr. 87/1992 um gjaldeyrismál. Var ítrekað aðstefndi hvetti sem fyrr til sérstakrar varkárni í þeim tilvikum semkröfuhafaskipti hefðu átt sér stað milli innlendra og erlendra aðila, þar semslíkar fjármagnshreyfingar á milli landa væru óheimilar án sérstakrarundanþágu. Loks var tekið fram að kæmi til greiðslna yrði sá þáttur„rannsakaður sérstaklega sem og hlutdeild annarra aðila“. Við svo búið ákvaðKlakki ehf. að inna ekki greiðslu af hendi til stefnanda. Hinn sama dag erdagsett tilkynning stefnda, sem liggur fyrir í málinu, um ætlað brot Nornes AS,stefnanda og Klakka ehf. gegn lögum um gjaldeyrismál auk tveggja annarrafyrirtækja. Kom þar meðal annars fram að það væri mat eftirlitsdeildar stefndaað kröfuframsal gæti aldrei uppfyllt skilyrði lánveitingar innan samstæðu íinnlendum gjaldeyri samkvæmt 13. gr. g laga nr. 87/1992, eins og lögunum varbreytt með lögum nr. 127/2011.BMeð bréfistefnda 2. febrúar 2015 tilkynnti stefndi stefnanda að ákveðið hefði verið aðtaka til rannsóknar meint brot hans gegn ákvæðum laga nr. 87/1992 vegnaframsals nauðasamningskrafna erlenda félagsins Nornes AS á hendur Klakka ehf.til stefnanda. Fram kom í bréfinu að rannsókninni væri ætlað að leiða í ljóshvort stefnandi hefði tekið lán frá erlendum aðila og hvort félagið hefðiframkvæmt fjármagnshreyfingar á milli landa sem færu í bága við ákvæði laga nr.87/1992 með síðari breytingum. Stefnandi sendi stefnda upplýsingar og gögn meðbréfi 13. febrúar 2015. Þar kom fram að umrædd framsöl nauðasamningskrafna áKlakka ehf., hefðu farið fram á grundvelli fyrrgreinds „tegundarákveðins lánstil eignar“ og fylgdi með afrit lánasamningsins og tilkynning umboðsmannskröfuhafa um kröfuhafaskipti. Stefnditilkynnti stefnanda með bréfi 5. mars. 2015 að rannsókn málsins væri lokið. Íbréfi stefnda kom fram að niðurstaða rannsóknarinnar hefði leitt í ljós aðfjármagnshreyfingar í tengslum við framsal Nornes AS á nauðasamningskröfumKlakka ehf. til stefnanda hefðu ekki fullnægt skilyrðum laga nr. 87/1992 umundanþágu frá almennu banni við fjármagnshreyfingum á milli landa og gætu þvíekki fallið undir undanþáguheimild laganna um lánveitingar á milli félaga ísamstæðu, sbr. 13. gr. g laganna með síðari breytingum. Með þeim hætti hefðistefnandi brotið gegn 3. tölul. 1. mgr., sbr. 3. mgr. 13. gr. b og 1. mgr. 13.gr. g laga nr. 87/1992.Stefnandimótmælti framangreindri niðurstöðu stefnda með bréfi 9. apríl 2015 þar semítarlega var fjallað um skýringu á ákvæðum laga nr. 87/1992 með hliðsjón afatvikum málsins. Einnig var óskað eftir því að stefndi upplýsti hvernig 1.tölulið 3. mgr. 13. gr. b laga nr. 87/1992 hefði verið beitt með tilliti til annarraheimilla fjármagnshreyfinga, einkum hreyfinga samkvæmt 2. mgr. 13. gr. h semheimilaði veitingu ábyrgða innan samstæðu. Stefndi svaraði erindi stefnanda meðbréfi 29. maí 2015 og kom þar meðal annars fram að litið væri svo á að veitingábyrgðar innan samstæðu væri háð því skilyrði að hún færi fram með úttekt afreikningi í eigu greiðanda hjá fjármálafyrirtæki hér á landi, sbr. 1. tölulið3. mgr. 13. gr. b laganna, eins og þeim hefði síðar verið breytt. CMeð bréfi 14.mars 2016 sendi stefndi sáttaboð til stefnanda. Í bréfinu kom fram að máliðteldist að fullu upplýst og teldist stefnandi hafa brotið gegn 3. tölul. 1.mgr., sbr. 3. mgr. 13. gr. b og 1. mgr. 13. gr. g laga nr. 87/1992. Með vísantil heimildar í 15. gr. b laga nr. 87/1992 var stefnanda boðið að ljúkamálinu með greiðslu sektar að fjárhæð6.400.000 króna og var sáttaboðið bundið því skilyrði að framsal Nornes AS ánauðasamningskröfum sínum til stefnanda yrði leiðrétt með þeim hætti að hinnerlendi aðili yrði formlega eigandi krafnanna að nýju. Með bréfi 15.mars 2016 tilkynnti stefndi Klakka ehf. um niðurfellingu máls á hendur honum. Íerindinu kemur fram að andmæli Klakka ehf. hafi verið metin trúverðug og sökhafi ekki sannast í málinu án þess að vikið væri sérstaklega að lögmæti áðurgreindsframsal Nornes AS til stefnanda.Meðtölvuskeyti 15. apríl 2016 var fyrrgreindu sáttaboði stefnda til stefnandahafnað. Var af hálfu stefnanda sem fyrr mótmælt túlkun stefnda á ákvæðum laganr. 87/1992 með síðari breytingum. Þá var því lýst að stefnandi teldi sig hafaheimildir fyrir því að í sambærilegum málum hefði stefndi taliðundanþáguheimild 1. mgr. 13. gr. g laganna ekki bundna við samstæðulán ííslenskum krónum og væri þetta rétt fæli sektarboð stefnda í sér brot gegnjafnræði. Einnig var vísað til þess að sú framkvæmd stefnda væri alþekkt aðsamstæðuundanþága væri ekki bundin við innlendan gjaldeyri.Með bréfi 8.júní 2016 kallaði lögmaður stefnanda eftir formlegri afstöðu stefnda til þesshvort réttindi stefnanda gegn Klakka ehf. teldust til aflandskrónueignarsamkvæmt 2. gr. laga nr. 37/2016. Með bréfi 15. sama mánaðar staðfesti stefndiað það væri mat hans að lánssamningur stefnanda og Nornes AS teldist tilaflandskrónueignar í skilningi e-liðar 2. gr. laganna. Bæri því að leggjaendurgreiðslur á grundvelli samningsins á reikninga háða sérstökum takmörkunumí innlendum gjaldeyri samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laganna. Vegna ágreinings aðilaum þetta atriði höfðaði stefnandi mál gegn stefnda sem lauk með dómiHæstaréttar 12. maí 2017 í máli nr. 212/2017 þar sem staðfestur var úrskurðurhéraðsdóms 17. mars 2017 um frávísun málsins. Með hliðsjón af sakarefni málsinser ekki ástæða til að gera nánari grein fyrir þessum ágreiningi aðila.DSvo sem áðursegir tók stefndi hina umstefndu ákvörðun 19. ágúst 2016. Í ákvörðuninni eruatvik málsins og samskipti aðila rakin. Þá segir eftirfarandi í III. kaflaákvörðunarinnar:Samkvæmt 13. gr. b. laga nr. 87/1992, um gjaldeyrismál, eru eftirfarandifjármagnshreyfingar á milli landa óheimilar: Í fyrsta lagi viðskipti og útgáfaverðbréfa, hlutdeildarskírteina í verðbréfa- og fjárfestingarsjóðum,peningamarkaðsskjala og annarra framseljanlegra fjármálagerninga. Í öðru lagiinnlegg á og úttektir af reikningum í lánastofnunum. Í þriðja lagilánveitingar, lántökur og útgáfa ábyrgða sem ekki tengjast milliríkjaviðskiptummeð vörur og þjónustu. Í fjórða lagi inn- og útflutningur verðbréfa og innlendsog erlends gjaldeyris. Í fimmta lagi framvirk viðskipti, afleiðuviðskipti,viðskipti með valrétti, gjaldmiðla- og vaxtaskipti og önnur skyldgjaldeyrisviðskipti þar sem íslenska krónan er annar eða einn gjaldmiðlanna. Ísjötta lagi gjafir, styrkir og aðrar hreyfingar fjármagns hliðstæðar þeim semtaldar eru upp í 1. til 5. tölul. og eru til þess fallnar að valda alvarlegumog verulegum óstöðugleika í gengis- og peningamálum. Þannig eru allarfjármagnshreyfingar á milli landa, í erlendum og innlendum gjaldeyri, semtaldar eru upp í 1. mgr. 13. gr. b. óheimilar, nema um sé að ræða greiðsluvegna kaupa á vöru eða þjónustu eða annarra fjármagnshreyfinga sem sérstaklegaeru undanþegnar lögunum. [/] Þá segir í 3. mgr. 13. gr. b. laganna að allarfjármagnshreyfingar samkvæmt 1. mgr. ákvæðisins á milli landa í innlendumgjaldeyri séu óheimilar. Þá segir ennfremur að undanþegnar banni 1. málsl. séusvo fjármagnshreyfingar sem eru sérstaklega undanþegnar í lögunum, aðrar envegna vöru- og þjónustuviðskipta, og greiðsla fer fram með úttektum afreikningi í eigu greiðanda hjá fjármálafyrirtæki hér á landi;fjármagnshreyfingar vegna vöru- og þjónustuviðskipta sem ekki eiga að fara framí erlendum gjaldeyri, sbr. ákvæði til bráðabirgða II, þar sem greiðslan ferfram með úttektum af reikningi í eigu kaupanda hjá fjármálafyrirtæki hér álandi; og fjármagnshreyfingar vegna greiðslu andvirðis tjónabóta eða arfs semeinstaklingi hefur tæmst við dánarbússkipti þar sem greiðslan fer fram meðúttektum af reikningi í eigu greiðanda hjá fjármálafyrirtæki hér á landi. [/]Þá er í 1. mgr. 13. gr. g. laganna lagt bann á lántökur og lánveitingar milliinnlendra og erlendra aðila, í öðrum tilvikum envegna viðskipta á milli landa með vöru og þjónustu, nema slíkar lántökur oglánveitingar séu milli félaga innan sömu samstæðu. Þrátt fyrir ákvæði 1. mgr.eru lántökur innlendra aðila hjá erlendum aðilum í erlendum gjaldeyri heimilarað tilteknum skilyrðum uppfylltum, sbr. 3. mgr. 13. gr. g. laganna.Heimild 1. mgr. 13. gr. g. laganna til lánveitingar og lántöku innan samstæðu áaðeins við að því skilyrði uppfylltu að greiðsla eigi sér stað með úttekt afreikningi í eigu greiðanda hjá fjármálafyrirtæki hér á landi, sbr. 1. tölul. 3.mgr. 13. gr. b. sömu laga. [/] P153 ehf., sem lántaki, fékk framseldarnauðasamningskröfur í eigu Nornes gagnvart Klakka ehf., sem lánveitandi,samtals að nafnvirði kr. 2.018.717.177 hinn 5. janúar 2015, sbr. lánssamning ámilli aðilanna dags. 5. janúar 2015. Í málinu liggur fyrir að umræddfjármagnshreyfing fullnægir ekki skilyrðum 1. tölul. 3. mgr. 13. gr. b. lagannaog fellur því ekki undir undanþáguheimild 13. gr. g. sömu laga. Með þeim hættier félagið talið hafa brotið gegn 3. tölul. 1. mgr., sbr. 3. mgr. 13. gr. b. og1. mgr. 13. gr. g. laga nr. 87/1992, um gjaldeyrismál. Um ákvörðunfjárhæðar stjórnvaldssektar sagði eftirfarandi í IV. kafla ákvörðunar stefnda:Framangreint brot varðar stjórnvaldssektum skv. 1.mgr. 15. gr. a. laga nr. 87/1992, um gjaldeyrismál, og geta sektir sem lagðareru á lögaðila numið frá 50.000 kr. til 250.000.000 kr. Við ákvörðunsektarfjárhæðar er tekið mið af alvarleika brotsins, en fjármagnshreyfingar á millilanda í innlendum gjaldeyri eru sérstaklega takmarkaðar í ákvæðum laga nr.87/1992, um gjaldeyrismál, enda til þess fallnar að valda alvarlegum ogverulegum óstöðugleika í gengis- og peningamálum. Jafnframt liggur fyrir aðbrotið varðar hárri fjárhæð og svo virðist sem lánatilhögun umbjóðanda yðarhafi haft það markmið að sniðganga gildandi takmarkanir á fjármagnshreyfingum ámilli landa. Stefnandigreiddi sektina til innheimtumanns ríkissjóðs, með fyrirvara um endurgreiðslumeð dráttarvöxtum, yrði sektin að hluta eða í heild ógilt eða lækkuð afdómstólum 23. desember 2016. Var fjárhæð greiðslunnar sú sem fram kemur ígreiðslukröfu stefnanda.EAf hálfustefnanda hafa verið rakin samskipti stefnanda og Klakka ehf. vegna ágreiningsþeirra um greiðsluskyldu síðargreinda félagsins eftir að stefndi hóf rannsóknsína, en vegna þessa ágreinings höfðaði stefnandi að lokum mál gegn Klakka ehf.sem lauk með dómi héraðsdóms 24. apríl 2017 í máli nr. E-2875/2016. Eftir aðstefnandi hafði höfðað málið gegn Klakka ehf., eða 28. september 2016, svaraðistefndi beiðni félagsins um leiðbeiningar sem meðal annars hafði verið settfram með bréfi lögmanns þess 30. maí 2016. Í fyrrgreindubréfi stefnda segir meðal annars: „Líkt og fyrr segir eru fjármagnshreyfingar ámilli landa takmarkaðar af ákvæðum laga nr. 87/1992, um gjaldeyrismál.Umbjóðandi yðar, Klakki ehf., og kröfuhafar félagsins, [...] P153 ehf., eru þvíinnlendir aðilar skv. 1. mgr. 1. gr. sömu laga, og eru því fjármagnshreyfingará milli þeirra einungis takmarkaðar ef þær fara yfir landamæri, þ.e. til eðafrá Íslandi. Af framansögðu er ljóst að takmarkanir laganna áfjármagnshreyfingum á milli landa standa ekki í vegi fyrir útgreiðslum fráKlakka ehf., vegna nauðasamnings félagsins, að því marki sem félögin eigi rétttil slíkra greiðslna á grundvelli nauðasamningsins, þau séu raunverulegireigendur krafnanna og beri fjárhagslega áhættu af eignarhaldi þeirra, farifjármagnshreyfingin ekki yfir landamæri.“ Klakki ehf. upplýsti stefnanda 29.september 2016 um breytta afstöðu stefnda og innti í framhaldi af því af hendigreiðslu til hans samkvæmt nauðasamningnum sem ekki er þörf á að gera nánarigrein fyrir. Við aðalmeðferð málsins lýsti lögmaður stefnda því yfir að hinbreytta afstaða stefnda til heimildar Klakka ehf. samkvæmt bréfinu 28.september 2016 hefði helgast af setningu laga nr. 37/2016 um meðferð krónueignasem háðar eru sérstökum takmörkunum. Hefði, eftir setningu laganna, ekki lengurverið varhugavert að heimila greiðslur Klakka ehf. til stefnanda þar semumræddir fjármunir stefnanda hefðu talist aflandskrónur.Engarmunnlegar skýrslur voru gefnar við aðalmeðferð málsins.Helstu málsástæður og lagarök stefnandaStefnandibyggir í fyrsta lagi á því að málsmeðferð stefnda hafi brotið gegn 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lögnr. 62/1994, 70. gr. stjórnarskrár og reglum stjórnsýsluréttar. Hafi annmarkará málsmeðferð stefnda verið verulegir og til þess fallnir að hafa áhrif ániðurstöðuna. Beri af þessum ástæðum að fella ákvörðunina úr gildi. Stefnandivísar til þess að hann hafi ítrekað óskað þess að fá að fylgja eftirsjónarmiðum sínum á fundi með starfsmönnum stefnda. Þessu hafi stefndi hafnaðog þannig brotið á rétti stefnanda til opinberrar málsmeðferðar. Stefndi vísareinnig til þess að sami starfsmaður stefnda hafi tekið ákvörðun um að hefjarannsókn á ætluðu broti stefnanda, stýrt rannsókninni og síðar tekið ákvörðunum sekt stefnanda. Telur stefnandi að þetta hafi brotið gegn rétti hans tilóhlutdrægrar meðferðar máls auk þess sem umræddan starfsmann hafi skort hæfisamkvæmt 3. gr. stjórnsýslulaga, eins og greinin verði skýrð samkvæmt 6. gr.mannréttindasáttmála Evrópu og 70. gr. stjórnarskrárinnar, til þess að takaákvörðun í málinu. Einnig vísar stefnandi í þessu sambandi til þeirrar grunnregluað hann hafi átt rétt til að vera álitinn saklaus þar til sekt hans værisönnuð. Telur hann að það fyrirkomulag að hann sé tilneyddur til að höfða máltil ógildingar refsingar, án þess að fullnustu hennar sé frestað, ganga gegnþessum rétti.Stefnandi telurað óhóflegur dráttur hafi orðið á málsmeðferð stefnda og þannig hafi veriðbrotið gegn rétti hans til réttlátrar málsmeðferðar. Áætlanir stefnda um hvenærniðurstöðu væri að vænta hafi ekki staðist. Að endingu hafi stefndi meira aðsegja neitað að gefa slíkar áætlanir, andstætt skyldu sinni samkvæmt 9. gr.stjórnsýslulaga nr. 37/1993, og þannig brotið gegn stefnanda. Stefnandivísar einnig til þess að réttur til gagna í þágu málsvarnar sé þáttur íréttlátri málsmeðferð. Þá felist víðtækur réttur til gagna í 15. gr.stjórnsýslulaga og 5. og 14. gr. upplýsingalaga nr. 140/2012. Stefndi njótirúmra heimilda til að beita undanþágum frá bannákvæðum laga nr. 87/1992. Nýtingslíkra heimilda og fyrri álit stefnda um beitingu laga nr. 87/1992 gagnvartréttindum á hendur Klakka ehf. geti því haft þýðingu t.d. fyrir framsetninguvarna sem tengjast jafnræði og meðalhófi, sbr. 11. og 12. gr. stjórnsýslulaga.Stefnandi hafi af þessum sökum óskað gagna um fyrri úrlausnir og samskiptistefnda varðandi greiðsluheimildir Klakka ehf. og sérstaklega um afstöðustefnda til þeirra greiðslna sem Klakki ehf. innti af hendi til stefnanda.Óumdeilt sé að slíkar úrlausnir og samskipti séu til. Eins liggi fyrir aðstefndi hafi tekið ákvörðun í máli Klakka ehf. vegna þeirra greiðslna semfélagið innti af hendi til stefnanda. Þar hljóti að vera lýst afstöðu stefndatil greiðslnanna, enda gátu slík kröfuhafaskipti ekki átt sér stað án þess aðstefndi hefði áður staðfest þau. Með synjun stefnda við afhendingu þessaragagna hafi verið brotið gegn stefnanda.Stefnandibyggir í annan stað á því að lánið frá Nornes AS til hans hafi verið lögmætt.Hann vísar til þess að orðalag 13. gr. g laga nr. 87/1992, með síðaribreytingu, sé skýrt um að lán innan samstæðu séu heimil án þess að nokkrum frekariskilyrðum þurfi að fullnægja. Í öðru lagi bendir orðalag 1. tl. 3. mgr. 13. gr.b laganna ekki til annars en að viðskipti Nornes AS við stefnanda hafi uppfylltskilyrði ákvæðisins. Varðandi síðara atriðið er sérstaklega nefnt að lánið vartegundarákveðið og ekki standist að slík lán teljist veitt í „innlendumgjaldeyri“. Skilyrði þess að svo sé sé að réttindin gegn Klakka ehf. teljist„greiðslufyrirmæli“. Vafasamt sé að svo geti verið vegna skilmálabundins ogskilyrts eðlis þeirra. Teljist réttindin hins vegar „greiðslufyrirmæli“ hljótiástæðan að vera sú að þau teljist fyrirmæli til Klakka ehf. um að greiðastefnanda krónur. Sé svo, sé hins vegar vafalaust að skilyrði 1. tl. 3. mgr.13. gr. b teljist fullnægt þar sem greiðslur Klakka ehf. til stefnanda eigi aðfara fram með úttektum af reikningi í eigu Klakka ehf., sem greiðanda, hjáfjármálafyrirtæki hér á landi. Hvernig sem ásé litið hafi lánið því verið heimilt samkvæmt lögum nr. 87/1992. Teljisteinhver vafi leika á þessu beri að virða hann stefnanda í hag. Til þess leiðiveigamiklar meginreglur réttarskipanarinnar á borð við meginregluna umskýrleika refsiheimilda, meginregluna um samningsfrelsi og meginreglu 40. gr.EES-samningsins um frjálsa fjármagnsflutninga, sbr. lög nr. 2/1993. Verði þessuhafnað byggir stefnandi á því að heimildir stefnda til að veita undanþágu frálögum og geðþóttavald til að ákveða farveg máls með tilliti tilstjórnvaldssekta eða sakamálarannsóknar, standist ekki 2. og 69. gr.stjórnarskrár og 7. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Tekið er fram að hvað semlíður deilu aðila um lögmæti ákvörðunar Nornes AS um lánið til stefnanda hafistefndi ekki borið brigður á gildi lánsins sjálfs. Að lokumgrundvallar stefnandi málatilbúnað sinn á því að brotið hafi verið gegnjafnræði með ákvörðun stefnda. Stefnandi hafi ekki fengið afhent gögn, hvorkium ákvarðanir stefnda um heimild til útgreiðslna vegna nauðasamninga Klakkaehf. né um ákvarðanir hans um meðferð máls á hendur Klakka ehf. vegnagreiðslnanna til stefnanda. Vísar stefnandi til þess að stefndi hafi ekki orðiðvið áskorun um framlagningu þessara gagna í málinu. Verði því að líta á það semsannað að stefndi hafi heimilað greiðslur við aðstæður sem unnt sé að jafna tilþeirra sem eru uppi í málinu. Stefndi geti hins vegar ekki veitt einumundanþágu og beitt annan refsingu vegna sömu háttsemi. Undir meðferð málsinshefur stefnandi lagt fram gögn um breytingar á hluthöfum Klakka ehf. sem hanntelur sýna að erlendir aðilar hafi keypt hluti í félaginu eða aukið við hlutisína með kaupum af innlendum aðilum og sé vandséð hvernig þetta hafi gerst ánaðkomu stefnda. Hann vísar til þess aðstefndi hafi sem fyrr ekki brugðist við áskorun stefnanda um að leggja framgögn sem sýni fram á að afstaða stefnda í máli stefnanda hafi verið sú sama ogí málum annarra erlendra aðila sem keypt hafi réttindi gegn Klakka ehf.Varakrafastefnanda byggir á því að óhóflegar tafir hafi orðið á meðferð máls og ákvörðuðsekt sé úr hófi. Með henni sé ekki gætt neins samræmis við sektarákvarðanir íöðrum málum. Hún hafi því brotið í bága við 11. og 12. gr.stjórnsýslulaga. Varakrafa stefnandabyggir einnig á því að stefnda hafi verið kunnugt um téð lán án þess að lýstværi þeirri afstöðu að hann teldi þau ólögmæt. Þetta hefði stefnda verið skyltsamkvæmt 7. gr. stjórnsýslulaga. Sérstök ástæða hafi því verið til að leggja álægri sekt en ella. Stefndi hafi svo með engum hætti sýnt fram á að viðskiptinværu til þess fallin að ógna fjármálalegum stöðugleika. Þvert á móti leiðir afþeim 10 ára fjárbinding innan lands sem dragi úr hættu á óstöðugleika. Þannighafi hvorki verið tilefni til né þörf á að ákveða jafn háa refsingu og raun bervitni.Greiðslukrafastefnanda byggist á því að stefnanda hafi verið nauðugur sá kostur að greiðastjórnvaldssektina þegar í stað þar sem málshöfðun hafi ekki frestaðréttaráhrifum hennar. Hafi sektin verið greidd með fyrirvara um endurgreiðslu23. desember 2016 og sé krafist dráttarvaxta frá þeim tíma. Hann vísar tilmeginreglna kröfuréttar um endurgreiðslu ofgreidds fjár, laga nr. 29/1995 umofgreiðslu oftekinna skatta og gjalda og laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu til stuðnings kröfunni.Um lagarökvísar stefnandi einkum til laga nr. 87/1992, 69. og 70. gr. stjórnarskrár, 6.og 7. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, og tilstjórnsýslulaga og upplýsingalaga. Helstu málsástæður og lagarök stefnda ogsakaukastefndaStefndibyggir sýknukröfu sína einkum á því að ákvörðun hans um álagningustjórnvaldssektar sé í einu og öllu í samræmi við lög. Á henni séu engir form-eða efnisannmarkar sem leitt geti til þess að ákvörðunin verði felld úr gildi.Málsmeðferð stefnda á máli stefnanda hafi að fullu og öllu verið í samræmi viðákvæði laga nr. 87/1992, ákvæði stjórnsýslulaga nr. 37/1993 og meginreglurstjórnsýsluréttar og engir þeir annmarkar á meðferð málsins sem leitt geti tilógildingar á ákvörðun hans.Stefndibyggir á því að stefnandi hafi gerst sekur um þá háttsemi sem lýst er íákvörðun stefnda. Með því að hafa sem lántaki, fengið framseldar nauðasamningskröfurí eigu Nornes AS gagnvart Klakka ehf. hafi stefnandi brotið gegn 3. tölul. 1.mgr., sbr. 3. mgr. 13. gr. b og 1. mgr. 13. gr. g laga nr. 87/1992. Samkvæmt13. gr. b laga nr. 87/1992 séu tilgreindir flokkar fjármagnshreyfinga á millilanda óheimilir. Eigi það m.a. við um viðskipti verðbréfa og annarraframseljanlegra fjármálagerninga, lánveitingar og lántökur. Í ákvæðinu séeinnig mælt fyrir um að óheimilt sé að eiga í framvirkum viðskiptum ogafleiðuviðskiptum þar sem íslenska krónan er annar eða einn gjaldmiðlanna.Samkvæmt 3. mgr. 13. gr. b séu allar fjármagnshreyfingar á milli landa semtaldar eru upp í 1. mgr. ákvæðisins í innlendum gjaldeyri óheimilar nema um séað ræða greiðslu vegna kaupa á vöru eða þjónustu. Undanþegnar banninu séusamkvæmt 1. tölulið 3. mgr. 13. gr. b. fjármagnshreyfingar sem eru sérstaklegaundanþegnar í lögunum sjálfum og greiðsla fari fram með úttektum af reikningi íeigu greiðanda hjá fjármálafyrirtæki hér á landi.Í 1. mgr. 13.gr. g laga nr. 87/1992 sé lagt bann við lántökum og lánveitingum á milli landaá milli innlendra og erlendra aðila, í öðrum tilvikum en vegna viðskipta ámilli landa með vöru og þjónustu, nema slíkar lántökur og lánveitingar séumilli félaga innan sömu samstæðu. Heimild 1. mgr. 13. gr. g sé samkvæmt 1.tölul. 3. mgr. 13. gr. b bundin því ófrávíkjanlega skilyrði að greiðsla „farifram með úttektum af reikningi í eigu greiðanda hjá fjármálafyrirtæki hér álandi“. Stefnandihafi fengið framseldar nauðasamningskröfur í eigu erlends móðurfélags síns gagnvartKlakka ehf. á grundvelli lánssamnings á milli þessara aðila og hafi engingreiðsla farið fram í tengslum við lánveitinguna. Skuli stefnandi endurgreiðalánið með sömu eða sambærilegum kröfum, sbr. gr. 6.1 í lánasamningunum, en efstefnandi endurgreiðir ekki lánið á umsömdum greiðsludegi skuli hann greiðalánveitanda fjárhæð sem samsvarar verðmæti nauðasamningskrafnanna, áætlað meðsanngjörnum hætti af lánveitanda, ásamt föstum vaxtakostnaði sem skal nema 20%af virðismati lánveitanda. Sú háttsemi að framselja nauðasamningskröfur ásamtöllum þeim réttindum og skyldum sem þeim fylgja með þeim hætti sem stefnandihefur fengið framseld kröfur og réttindi í Klakka ehf. úr hendi erlendskröfuhafa teljist til yfirfærslu eða flutnings fjármuna á milli innlendra ogerlendra aðila. Engu skipti hvað stefnandi kjósi að nefna gjörninginn þegarfyrir liggur að framseld voru eignarréttindi í annars vegar nauðasamningskröfuá hendur Klakka ehf. og hins vegar hlutabréfum í Klakka ehf. sem falla undirfjármagnshreyfingu í innlendum gjaldeyri í skilningi 3. mgr. 13. gr. b laga nr.87/1992. Í hinum framseldu kröfuréttindum felist greiðslufyrirmæli, þ.e. kröfurum greiðslu tiltekinna fjármuna í innlendum gjaldeyri. Greiðslur Klakka ehf.til stefnanda á grundvelli framseldra nauðasamningskrafna í framtíðinniflokkist sem fjármagnshreyfing á milli tveggja innlendra aðila og geti aldreitalist fullnægja því skilyrði 1. tölul. 3. mgr. 13. gr. b til undanþágufjármagnshreyfinga á milli landa, þ.e. á milli stefnanda og Nornes AS, aðgreiðsla hefði átt að fara fram með úttektum af reikningi í eigu greiðanda hjáfjármálafyrirtæki hér á landi, eins og stefnandi virðist halda fram ístefnu. Enginn vafi geti verið áskýringu ákvæða laga nr. 87/1992 þannigað efni sé til þess að virða slíkan vafa stefnanda í hag, eins og hann telurrétt að gera. Stefnandi hafi margítrekað að hann sé raunverulegur eigandiþeirra kröfuréttinda sem hér um ræði og beri fjárhagslega áhættu af eignarhaldiá þeim. Fjármagnshreyfing sem nýtt er til lánveitingar frá erlendum aðila tilinnlends aðila, sem fullnægir ekki skilyrðum 1. tölul. 3. mgr. 13. gr. b geturekki fallið undið undanþáguheimild 13. gr. glaga nr. 87/1992. Það liggi því fyrir að ófrávíkjanlegu skilyrði 1. töluliðar3. mgr. 13. gr. b til undanþágu frá banni við fjármagnshreyfingum á milli landaí innlendum gjaldeyri hafi ekki verið fullnægt. Að því ervarðar málsástæður stefnanda um óréttláta málsmeðferð telur stefndi aðmálsmeðferð hans hafi að fullu verið í samræmi við ákvæði laga nr. 87/1992, ákvæðistjórnsýslulaga nr. 37/1993 og meginreglur stjórnsýsluréttar og engir þeirannmarkar hafi verið á meðferð málsins sem leitt geti til ógildingar á ákvörðunhans. Er vísað til þess að 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr.62/1994 og 70. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944, eigi samkvæmt orðannahljóðan einungis við um málsmeðferð fyrir dómi, en ekki málsmeðferð ástjórnsýslustigi. Stefndi sé stofnun með lögbundið hlutverk og lögbundnarskyldur og beri skylda til þess að bregðast við ef tilefni er til. Að bakiákvæðum laga um gjaldeyrismál búi mikilsverðir almannahagsmunir og geti brotgegn tilgreindum ákvæðum laganna varðað annars vegar stjórnsýsluviðurlögum,sbr. 15. gr. a, og hins vegar refsiviðurlögum, sbr. 16. gr. laganna. Samkvæmt15. gr. a laganna sé stefnda heimilt að leggja stjórnvaldssektir á hvern þannsem brýtur gegn ákvæðum laganna. Sé um að ræða stjórnsýsluviðurlög sem teljastekki til refsinga í skilningi V. kafla almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Því gildi lög um meðferð sakamála ekki ummálsmeðferð stefnda. Það fari hvorki gegn ákvæðum stjórnarskrár némannréttindasáttmála að sérfræðistjórnvaldi eins og stefnda sé falið vald tilþess að rannsaka mál og leggja stjórnvaldssektir á í tilefni af lögbroti, endaeigi stefnandi kost á að bera málið undir dómstól, sbr. 16. gr. c laga nr.87/1992. Stefndi telurað vandað hafi verið til málsmeðferðar hans að öllu leyti. Þá hafi stefnandaverið veittur rúmur andmælaréttur. Því hafi aldrei verið hafnað af hálfustefnda að halda fund með fulltrúum hans. Að teknu tilliti til sjónarmiðastefnanda, röksemda hans og gagna málsins hafi sú ákvörðun sem liggi fyrirverið tekin. Stefndi hafnar því alfarið að einn tiltekinn starfsmaður stefndahafi tekið ákvörðun um að hefja rannsókn á sökum stefnanda, stýrt rannsókninniog tekið síðar ákvörðun um stjórnvaldssekt, og njóti því ekki sérstaks hæfistil töku ákvörðunar. Fyrir liggi að margir starfsmenn stefnda sem starfa ásviði gjaldeyrismála hafi komið að málinu á einn eða annan hátt. Endanlegákvörðun hafi verið í höndum bankastjóra stefnda. Í öðru lagi er byggt á því aðþað sé eðlilegur þáttur í hverju máli að sá, sem tekur ákvörðun í málinu, komieinnig að undirbúningi og rannsókn þess. Sé það í samræmi við rannsóknarskyldustjórnvalda, skv. 10. gr. stjórnsýslulaga og þar með því lögboðna hlutverkistjórnvalda að sjá til þess að mál sé nægilega rannsakað áður en ákvörðun ertekin í því. Stefndi vísar til þess að höfuðmarkmið hinna sérstöku hæfisreglnastjórnsýslulaga sé að stuðla að málefnalegri stjórnsýslu. Hæfisreglur 3. gr.stjórnsýslulaga gildi um alla starfsmenn sem komi að undirbúningi, rannsókn,meðferð og úrlausn máls þar sem taka á stjórnvaldsákvörðun, sbr. 1. mgr. 4. gr.stjórnsýslulaga. Byggt sé á þeirri meginreglu í stjórnsýslurétti að sömustarfsmenn rannsaki mál og taki ákvörðun í því. Þetta leiði eðli málsinssamkvæmt til þess að starfsmaður verður ekki vanhæfur til að taka ákvörðun ímáli þótt hann hafi komið að rannsókn þess.Stefndihafnar því alfarið að óhóflegur dráttur hafi verið á málsmeðferðinni. Nægi aðvísa til niðurstöðu umboðsmanns Alþingis 7. apríl 2016 í kjölfar kvörtunarannars nafngreinds fyrirtækis á töfum við rannsókn stefnda. Í bréfi umboðsmannskomi fram að töluverð samskipti hafi átt sér stað á milli stefnanda og stefndaallt frá því að tilkynnt var um upphaf rannsóknar í febrúar 2015 og þar tilstefndi sendi stefnanda sáttaboð í mars 2016. Með hliðsjón af farvegi málsinshafi umboðsmaður ekki talið ástæðu til að bregðast frekar við fyrrgreindrikvörtun og bent á að fyrir liggi að fyrirspurnum um framgang málsins hafijafnan verið svarað, auk þess sem stefndi hafi einnig tilkynnt að eiginfrumkvæði um frekari tafir á meðferð málsins. Stefndi vísartil þess að hann hafi afhent stefnanda öll þau gögn sem hann eigi rétt tilsamkvæmt ákvæðum stjórnsýslulaga og upplýsingalaga nr. 140/2012. Hvað varðaráskorun stefnanda fyrir dómi um framlagningu gagna vísar stefndi til þess að hún nái til gagnasem háð séu þagnarskyldu. Höfðun dómsmáls hafi engin áhrif á heimildir stefndatil að veita aðgang að gögnum sem séu háð þagnaskyldu skv. 1. mgr. 35. gr. laganr. 36/2001 og 15. gr. laga nr. 87/1992. Stefnda beri að hlíta framangreindumfyrirmælum í starfsemi sinni og hafi ekki sjálfdæmi um að aflétta trúnaði afgögnum. Engin stoð sé fyrir þeim fráleita málatilbúnaði stefnanda að verðistefndi ekki við áskorun hans um framlagningu gagna sé hægt að líta svo á að íslíkum gögnum sé að finna aðra afstöðu en þá sem stjórnvaldsákvörðun stefndabyggi á.Að því ervarðar málsástæðu stefnanda um brot gegn jafnræðisreglu er því mótmælt aðsynjun stefnda við kröfu stefnanda um framlagningu gagna feli í sérstaðfestingu á því að stefndi hafi brotið gegn jafnræði. Stefndi hafi afhentstefnanda öll þau gögn sem hann eigi rétt til samkvæmt ákvæðum stjórnsýslulagaog upplýsingalaga nr. 140/2012. Engin stoð sé fyrir þeim fráleita málatilbúnaðistefnanda að heimildir stefnda til að veita undanþágur frá ákvæðum laga nr.87/1992, samkvæmt 7. gr. laganna hafi þýðingu varðandi brot stefnanda. Í þessumáli liggi fyrir að stefnandi sótti ekki um undanþágu frá lögunum fyriróheimilum fjármagnshreyfingum.Stefndi telurengin efni til að taka til greina kröfu stefnanda um lækkun sektarfjárhæðar. Ervísað til þeirra sjónarmiða sem rakin eru að framan til stuðnings sýknukröfustefnda. Þá er vísað til þess að við ákvörðun á fjárhæðum stjórnvaldssektavegna brota á lögum um gjaldeyrismál og reglum settum á grundvelli þeirra verðiað líta til hins sérstæða eðlis og þeirra almennu áhrifa sem brot á lögum umgjaldeyrismál kunni að hafa fyrir þjóðarbúið en slík brot geti valdiðalvarlegum og verulegum óstöðugleika í gengis- og peningamálum sem leitt getitil gengislækkunar íslensku krónunnar og dregið á gjaldeyrisforða þjóðarinnar.Slík áhrif grafi jafnframt undan og tefli í tvísýnu áætlun um afnámgjaldeyrishafta. Stefndi vísar til þess að stefnandi hafi kosið að ganga ekkiað sáttaboði með því skilyrði að framsal Nornes AS á nauðasamningskröfum sínumtil stefnanda yrði látið ganga til baka. Samkvæmt 2. mgr. 15. gr. a laga nr.87/1992 geti sektir sem lagðar eru á lögaðila numið frá 50 þús. krónum til 250millj. króna.Við ákvörðun sekta skuli stefndi m.a. taka tillit tilalvarleika brots, hvað það hefur staðið lengi, samstarfsvilja hins brotlegaaðila og hvort um ítrekað brot sé að ræða. Við ákvörðunsektarfjárhæðar hafi verið tekið mið af alvarleika brota stefnanda. Brotstefnanda hafi varðað háum fjárhæðum og lánatilhögun stefnanda og móðurfélagsstefnanda haft það eina markmið að sniðganga takmarkanir laga nr. 87/1992.Af hálfusakaukastefnda er tekið undir málsástæður og lagarök stefnda. Sé því ekki umógilda ákvörðun að ræða að neinu leyti og beri því einnig að sýkna afgreiðslukröfu stefnanda. Vísað er til þess að til sjálfkrafa skoðunar komihvort vísa beri frá dómi sakaukamáli stefnanda eða hvort sýkna beri afgreiðslukröfunni þar sem sá frestur sem áskilinn er í lögum nr. 87/1992 varliðinn við höfðun sakaraukans 17. mars 2017. Einnig telur sakaukastefndi að tilskoðunar komi hvort það verði metið stefnanda til vanrækslu að hafa ekki haftkröfu sína fyrr uppi, sbr. 3. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991. Sakaukastefndibyggir á því að lög nr. 29/1995 eigi ekki við um sektir og verði krafa umdráttarvexti ekki byggð á 2. gr. þeirra laga. Er dráttarvaxtakröfu stefnandaþví sérstaklega mótmælt og talið að aldrei geti komið til greina að dæmadráttarvexti frá fyrra tímamarki en höfðun sakaukamálsins, þ.e. 17. mars 2017.NiðurstaðaMál þettalýtur að ákvörðun stefnda 19. ágúst 2016 um að stefnandi greiði stjórnvaldssektað fjárhæð 24.200.000 króna samkvæmt 1. mgr. 15. gr. a laga nr. 87/1992 umgjaldeyrismál, með síðari breytingum, vegna tiltekinna brota á lögunum, ensamkvæmt greininni geta sektir sem lagðar eru á lögaðila numið frá 50 þúsundkrónum til 250 milljóna króna og renna þær til ríkissjóðs. Ekki fer á millimála að í ákvörðun stefnda fólust viðurlög við brotum stefnanda gegn lögunum,eins og þau voru talin sönnuð. Til samræmis við 2. mgr. greinarinnar var viðmat á umfangi viðurlaganna meðal annars litið til alvarleika brota og huglægrarafstöðu stefnanda. Þótt hér hafi ekki verið um að ræða refsingu í skilningiíslenskra laga heldur stjórnsýsluviðurlög, er samkvæmt þessu hafið yfir vafa aðmeð þessu var stefnandi fundinn sekur um brot í skilningi 1. mgr. 7. gr.mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. samnefnd lög nr. 62/1994, og honum ákveðinrefsing í skilningi 69. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944,sbr. 7. gr. stjórnarskipunarlaga nr. 97/1995. Er þá einnig horft til þess aðbrot gegn reglum laga nr. 87/1992, þ.m.t. þeim reglum sem stefnandi taldisthafa brotið gegn, geta leitt til útgáfu ákæru og dóms um sekt eða fangelsi,enda séu brot talin meiri háttar, sbr. 16. gr. b laganna. Leiðir einnig afþessu að stefnandi nýtur vegna málsins réttinda samkvæmt 70. gr. stjórnarskrárinnar,sbr. 8. gr. stjórnarskipunarlaga nr. 97/1995, og 6. gr. mannréttindasáttmálaEvrópu, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 4. febrúar 2016 í máli nr. 278/2015.AÍ málinuliggur fyrir að undir fyrrnefnda ákvörðun stefnda ritaði aðstoðarseðlabankastjóriásamt nafngreindum starfsmanni stefnda sem mun hafa borið ábyrgð á og starfaðað rannsókn málsins innan gjaldeyriseftirlits stefnda. Er samkvæmt þessu ljóstað ákvörðun stefnda var tekin af þar til bærum fyrirsvarsmanni hans samkvæmt22. og 1. mgr. 23. gr. laga nr. 36/2001 um Seðlabanka Íslands. Er því ekkiborið við að aðstoðarseðlabankastjóri hafi verið vanhæfur í máli stefnanda. Þótt sástarfsmaður stefnda, sem bar ábyrgð á rannsókn og annarri meðferð málsins, hafiritað undir téða ákvörðun ásamt aðstoðarseðlabankastjóra verður sú tilhögunekki skilin svo að með því hafi starfsmanninum verið falið vald til þess aðtaka endanlega ákvörðun í málinu ásamt aðstoðarseðlabankastjóra. Ljóst er aðaðstoðarseðlabankastjóra var ekki unnt að taka ákvörðun í máli stefnanda ánþess að það væri rannsakað og undirbúningi þess að öðru leyti lokið afstarfsmönnum stefnda. Var málsmeðferð stefnda að þessu leyti í samræmi viðalmennar reglur stjórnsýsluréttar og þær nánari reglur sem gilda um starfsemiog skipulag stefnda. Jafngildir málsástæða stefnanda þess efnis að málsmeðferðstefnda hafi brotið gegn 6. tölulið 1. mgr. 3. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993,eins og ákvæðið verður skýrt með hliðsjón af 70. gr. stjórnarskrárinnar og 6.gr. mannréttindasáttmála Evrópu, þar af leiðandi því að sú lögbundnamálsmeðferð, sem hér er kveðið á um, tryggi ekki nægilega réttláta málsmeðferð.Að matidómsins verður að horfa til þess að samkvæmt almennum reglum var stefnandaheimilt að bera ákvörðun stefnda undir dómstól sem hafði fullt úrskurðarvald umgildi ákvörðunarinnar og efni hennar, þ.m.t. mat stefnda á sönnun og fjárhæðsektar, sbr. fyrrgreindan dóm Hæstaréttar 4. febrúar 2016 í máli nr. 278/2015. Hefur stefnandi ognýtt sér þennan rétt með höfðun máls þessa. Þá var vald stefnda til að ákveðaviðurlög bundið við stjórnvaldssektir og bar stefnda að kæra meiri háttar brottil lögreglu, sbr. 1. mgr. 16. gr. b laga nr. 87/1992, með síðari breytingum.Verður 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar og 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópuekki túlkuð á þá leið að hún útiloki að stjórnvald, sem ekki fullnægir sjálftkröfum um að teljast óháður og óhlutdrægur dómstóll, taki við þessar aðstæðurákvörðun um stjórnvaldssekt, sbr. til hliðsjónar dóm MannréttindadómstólsEvrópu 27. september 2011 í máli Menarini Diagnostics S.R.L. gegn Ítalíu. Geturþað ekki ráðið úrslitum í þessu sambandi þótt ákvörðun stefnda um sekt hafiverið endanleg innan stjórnsýslunnar og aðfararhæf, sbr. til hliðsjónar dómEFTA-dómstólsins 18. apríl 2012 í máli nr. E-15/10. Samkvæmt framangreindu er ekki fallist áþað með stefnanda að brotið hafi verið gegn 6. tölulið 1. mgr. 3. gr.stjórnsýslulaga nr. 37/1993 við meðferð máls stefnanda. Af sömu ástæðum brautmálsmeðferð stefnda ekki gegn áskilnaði 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrár og 6. gr.mannréttindasáttmála Evrópu um réttláta og opinbera málsmeðferð með því aðstefndi bæði rannsakaði mál stefnanda og tók ákvörðun um stjórnvaldssekt. Þóttsá dráttur sem varð á meðferð máls stefnanda kunni að hafa áhrif á mat dómsins áviðurlögum samkvæmt 2. mgr. 15. gr. a laga nr. 87/1992, var hér ekki um að ræðaatriði sem leitt getur til ógildis ákvörðunar stefna. Þá er haldlaus súmálsástæða stefnanda að áðurlýstar heimildir stefnda til að leggja ástjórnvaldssekt brjóti gegn ákvæðum 2. gr. og 69. gr. stjórnarskrár eða 7. gr.mannréttindasáttmála Evrópu.BMeð hliðsjónaf meginreglu íslensks réttar um lögbundna stjórnsýslu og grunnreglunni umjafnræði, sbr. 65. gr. stjórnarskrárinnar eins og henni var breytt með 3. gr.stjórnarskipunarlaga nr. 97/1995, verða stjórnvöld, sem fengnar eru matskenndarheimildir til að veita víðtækar undanþágur frá bannreglum eða beitastjórnsýsluviðurlögum vegna brota á slíkum reglum, að tryggja að borgararnirgeti kynnt sér meginefni ákvarðana þeirra og lagaframkvæmd að öðru leyti. Súalmenna krafa um gagnsæi sem af þessu leiðir getur hins vegar ekki haggaðlögbundinni skyldu stefnda til að gæta trúnaðar um atriði sem varðar hagiviðskiptamanna bankans, svo og önnur atriði sem starfsmenn fá vitneskju um ístarfi sínu og leynt skulu fara samkvæmt lögum eða eðli máls, sbr. 1. mgr. 35gr. laga nr. 36/2001 og 15. gr. laga nr. 87/1992 með síðari breytingum. Verðurá það fallist með stefnda að téð ákvæði um þagnarskyldu gildi alla jafnan umstjórnsýslumál sem stofnunin hefur til meðferðar vegna einstakra aðila, þ. á m.vegna rannsóknar á ætluðum brotum eða veitingu undanþága.Samkvæmtframangreindu var réttur stefnanda til gagna undir meðferð málsins hjá stefndatakmarkaður við gögn þess tiltekna stjórnsýslumáls, sbr. 15. gr.stjórnsýslulaga nr. 37/1993, auk þess sem stefnandi naut almenns réttar tilaðgangs að upplýsingum samkvæmt upplýsingalögum nr. 140/2012. Ekki er um þaðdeilt að stefnandi hafði aðgang að öllum gögnum þess máls sem stefndi hóf gegnhonum með tilkynningunni 28. janúar 2015.Svo sem áðurgreinir naut stefnandi, þegar við upphaf málsins hjá stefnda, réttar tilréttlátrar málsmeðferðar samkvæmt 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar og 6. gr.mannréttindasáttmála Evrópu, meðal annars þannig að hann hefði raunhæfamöguleika á því að halda uppi vörnum. Án tillits til ákvæða 15. gr. laga nr. 37/1993og fyrirmæla laga nr. 140/2012 bar stefnda því að veita stefnanda, að hans ósk,upplýsingar um afstöðu sína til sambærilegra tilvika og um ræddi í máli stefnanda,eftir því sem honum var það fært vegna áðurgreindra lagaákvæða um þagnarskyldu.Hér verður þó sem fyrr að horfa til þess að stefnandi átti þess kost að höfðamál fyrir dómi til fullrar endurskoðunar á ákvörðun stefnda og gat hann í slíkumáli skorað á stefnda að leggja fram hvers kyns gögn sem máli skiptu að hansmati samkvæmt nánari ákvæðum X. kafla laga nr. 91/1991. Hefur stefnandi og lagtfram áskorun á þessum grundvelli í málinu og er það dómsins að meta hvortstefndi hafi nægjanlega brugðist við þeirri áskorun stefnanda, sbr. 1. mgr. 68.gr. laga nr. 91/1991, þegar tekin er afstaða til þeirrar málsástæðu hans aðstefndi hafi mismunað stefnanda með ákvörðun sinni. Samkvæmtframangreindu geta ófullnægjandi viðbrögð stefnda við veitingu upplýsinga ummeðferð annarra sambærilegra mála ekki ein og sér leitt til ógildis ákvörðunarstefnanda. CÍ máli þessuhefur stefndi ekki brugðist sérstaklega við áskorun stefnanda um að leggja framgögn um afstöðu stefnda til útgreiðslna vegna nauðasamnings Klakka ehf. Þáhefur stefndi ekki nýtt sér heimild 1. mgr. 69. gr. laga nr. 91/1991 til þessað leggja fyrir dómara, í trúnaði og gegn þagnarskyldu, gögn um þetta efni.Hins vegar lýsti lögmaður stefnda því afdráttarlaust yfir fyrir dóminum viðaðalmeðferð málsins að fram til setningar laga nr. 37/2016 um meðferðkrónueigna sem háðar eru sérstökum takmörkunum hafi erlendum aðila í engutilviki verið heimilað að framselja innlendum aðila kröfur gegn Klakka ehf.samkvæmt nauðasamningi félagsins og hafi stefndi því einungis heimilaðútgreiðslur samkvæmt samningnum til innlendra aðila. Enn fremur gaf lögmaðurinnskýringar á breytingum á hluthafaskrá Klakka ehf., einkum þær að í ákveðnumtilvikum hafi erlendir kröfuhafar Klakka ehf. flutt lögheimili sitt tillandsins og eftir það talist innlendir kröfuhafar.Með vísan til3. mgr. 71. gr. laga nr. 91/1991 verður að meta yfirlýsingu fulltrúa opinberrarstofnunar, þ. á m. lögmanns hennar, trúverðuga þar til annað sannast. Verðurekki gerð sú krafa til opinberrar stofnunar að hún styðji almenna yfirlýsingu,svo sem þá sem hér um ræðir, með gögnum nema sérstaklega standi á, einkum efleiddar hafa verið líkur að því að yfirlýsingin sé röng. Þegar litið er tilatvika málsins telur dómurinn því að stefndi hafi með skýringum sínum fyrirdómi varpað nægjanlegu ljósi á þau gögn sem stefnandi vísar til um að stefndihafi heimilað framsal krafna milli landa í sambærilegum tilvikum og um ræðir ímáli hans. Verður þar af leiðandi lögð til grundvallar yfirlýsing stefnda um aðekki hafi í neinum tilvikum verið fallist á framsal krafna samkvæmtnauðasamningi Klakka ehf. frá erlendum aðilum til innlendra á því tímabili semhér um ræðir. Þá telur dómurinn að rannsókn stefnda á ætluðu broti Klakka ehf.vegna útgreiðslna til stefnanda hafi ekki lotið að sambærilegu broti ogstefnandi var sakaður um. Var niðurstaða þess mál því þýðingarlaus fyrir varnirstefnanda. Samkvæmtframangreindu telur dómurinn ekki fram komið í málinu að stefndi hafi farið meðog leyst úr máli stefnanda í andstöðu við grunnregluna um að stjórnvöld skuligæta samræmis og jafnræðis, sbr. meðal annars 11. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993.DLánssamningurstefnanda við Nornes AS fól það í sér að hluta- og kröfuréttindi voru flutt fráhinu erlenda félagi til stefnanda sem er einkahlutafélag skrásett hér á landi.Nánar tiltekið var andlag lánssamningsins hlutir í Klakka ehf. og réttur tilgreiðslna samkvæmt samþykktum nauðsamningi félagsins sem kvað á um greiðslur ííslenskum krónum, þ. á m. greiðslur sem þegar höfðu farið fram og geymdar voruá vörslureikningi. Samkvæmt 3.mgr. 1. gr. laga nr. 87/1992 um gjaldeyrismál er með innlendum gjaldeyri áttvið íslenska peningaseðla, slegnapeninga, tékka og aðrar ávísanir, víxla og önnur greiðslufyrirmæli sem hljóðaupp á greiðslu í íslenskum krónum, minnispeninga, gull, silfur og aðra dýramálma ef þeir eru notaðir sem gjaldmiðill í viðskiptum hér á landi.Með hliðsjón af efni áðurgreinds samnings ferekki á milli mála að hann fól í sér yfirfærslu greiðslufyrirmæla í íslenskumkrónum að því er laut að rétti lántaka til að fá síðar greidda peninga samkvæmtnauðasamningi Klakka ehf. Var að þessu leyti ótvírætt um að ræða lán íinnlendum gjaldeyri í skilningi laga nr. 87/1992. Hins vegar fól samningurinnað þessu leyti það augljóslega ekki í sér að Nornes AS lánaði stefnandapeninga, sem greiðast skyldu út af reikningi lánveitanda, enda voru þeirpeningar ekki í vörslum Nornes AS.Svo sem áður greinirfól áðurgreindur samningur einnig í sér framsal réttinda til hluta í Klakkaehf. Þótt hér væri væntanlega um að ræða hluti með nafnverð í íslenskum krónumhefur stefndi engin rök fært að því að um hafi verið að ræða verðbréf sem notuðeru í viðskiptum hér á landi þannig að jafna megi til innlends gjaldmiðils.Verður því ekki á það fallist að lánssamningurinn hafi að þessu leyti verið íinnlendum gjaldeyri í skilningi laga nr. 87/1992. Hvað sem líður niðurstöðu um þettaatriði fól samningurinn í heild sinni í sér fjármagnshreyfingar milli landa, sbr.6. mgr. 1. gr. laga nr. 87/1992, eins og greininni var breytt með 1. gr. laganr. 127/2011.Samkvæmtsamningi aðila skyldi stefnandi greiða lánið með afhendingu sömu réttinda tilNornes AS að lánstíma loknum eða 31.janúar 2025. Gæti lántaki ekki endurgreitt lánið með þessum hætti var kveðið áum það í lánssamningnum að greiða skyldi fjárhæð sem svaraði til téðra réttindasamkvæmt mati lánveitanda að viðbættu 20% álagi. Er þannig ljóst að af hálfusamningsaðila var gert ráð fyrir þeirri aðstöðu að stefnandi greiddi lánið uppmeð fjárhæð í peningum sem að verulegu leyti væri háð mati lánveitanda. Er ekkifram komið í málinu hvort yfirhöfuð sé raunhæft að stefnandi greiði lánið uppmeð afhendingu sambærilegra réttinda gegn Klakka ehf. eða hvort yfirgnæfandilíkur séu á því að það verði endurgreitt með peningum samkvæmt þessum skilmálasamningsins. Þótt lögð sé á það áhersla af hálfu stefnda að markmiðstefnanda og móðurfélags hans hafi verið að sniðganga gildandi takmarkanir umfjármagnshreyfingar milli landa er ekki á því byggt í ákvörðun stefnda aðumræddur samningur hafi í reynd verið kaupsamningur með greiðslufresti þannigað 13. gr. g laganna, með síðari breytingum, hafi ekki átt við. Kemur þettaatriði því ekki til frekari skoðunar.Í málinu er ágreiningslaust að stefnandi erinnlent dótturfélag Nornes AS og heyra félögin því til sömu samstæðu ískilningi 1. mgr. 13. gr. g laganna.Er því til úrlausnar hvort framangreindur lánssamningur hafi verið óheimillsamkvæmt lögum nr. 87/1992 sökum fyrirmæla 1. töluliðar 3. mgr. 13. b laganna,eins og lögunum hafði síðar verið breytt, líkt og á er byggt í ákvörðunstefnda.EMeð hliðsjónaf meginreglu íslensks réttar um athafnafrelsi borgaranna og alþjóðlegumskuldbindingum íslenska ríkisins, sbr. einkum samninginn um Evrópskaefnahagssvæðið sem lögfestur er með samnefndum lögum nr. 2/1993, verður aðleggja til grundvallar að innlendum fyrirtækjum séu almennt heimilir samningarvið erlenda aðila sem fela í sér fjármagnshreyfingar, nema annað sé ákveðið meðlögum. Verður ályktun um þá meginreglu raunar einnig dregin af 2. gr. laga nr.87/1992. Í lögum nr. 87/1992 var hins vegar að finna viðamiklar takmarkanir áfjármagnshreyfingum milli landa, eins og þær eru nú skilgreindar í 2. tölulið1. gr. laganna, sbr. 1. gr. laga nr. 127/2011. Efnisreglur um þessartakmarkanir áttu rætur sínar að rekja til hruns á fjármálamörkuðum haustið 2008samfara verulegum óstöðugleika í gjaldeyrismálum. Voru þær upphaflega settar afstefnda á grundvelli laga nr. 134/2008 sem breyttu lögum nr. 87/1992 og tókugildi 28. nóvember 2008. Reglur stefnda, sbr. þágildandi reglur nr. 370/2010 umgjaldeyrismál, voru hins vegar lögfestar með minni háttar breytingum með lögumnr. 127/2011 sem breyttu lögum nr. 87/1992. Þar til atvik máls þessa áttu sérstað var efnisákvæðum laganna um takmarkanir á fjármagnshreyfingum milli landaauk þess breytt nokkrum sinnum án þess að efni séu til að víkja að þeimbreytingum nánar. Í 1. mgr. 13. gr. b laga nr. 87/1992, sem aðstofni til var færð inn í lög nr. 87/1992 með 3. gr. fyrrnefndra laga nr.127/2011, var að finna almennt bannákvæði við öllum helstu tegundumfjármagnshreyfinga milli landa sem taldar voru upp í sex töluliðum. Þar á meðalvar því slegið föstu í 3. tölulið málsgreinarinnar að lánveitingar, lántökur ogútgáfa ábyrgða sem ekki tengdust milliríkjaviðskiptum með vöru og þjónustu væruóheimilar. Í öðrum greinum laganna var að finna nánari ákvæði um einstakartegundir fjármagnshreyfinga, þ. á m. var sérstaklega fjallað um lánveitingar íáðurnefndri 13. gr. g. Í 2. mgr. 13. gr. b var kveðið nánar á umfjármagnshreyfingar samkvæmt 1. mgr. greinarinnar í erlendum gjaldeyri og í 3.mgr. greinarinnar var fjallað um slíkar fjármagnshreyfingar í innlendumgjaldeyri. Í upphafi síðarnefndu málsgreinarinnar var endurtekin bannregla 1.mgr. en því næst kveðið á um að undanþegnar banninu væru tilteknarfjármagnshreyfingar samkvæmt eftirfarandi töluliðum. Samkvæmt 1. töluliðmálsgreinarinnar voru undanþegnar banninu fjármagnshreyfingar sem voru sérstaklega undanþegnar ílögunum, aðrar en vegna vöru- og þjónustuviðskipta, þegar greiðsla færi frammeð úttektum af reikningi í eigu greiðanda hjá fjármálafyrirtæki hér á landi. Í 1. mgr. 13.gr. g laga nr. 87/1992, sbr. 3. gr. laga nr. 127/2011 og 6. gr. laga nr.35/2013, var sérstaklega kveðið á um að lántökur og lánveitingar milliinnlendra og erlendra aðila væru óheimilar í öðrum tilvikum en vegna viðskiptaá milli landa með vöru og þjónustu „nema slíkar lántökur og lánveitingar séu ámilli félaga innan sömu samstæðu“. Í 3. mgr. greinarinnar voru lántökurinnlendra aðila hjá erlendum aðilum í erlendum gjaldeyri undanþegnar banninuvið tilteknar aðstæður. Í 4. mgr. greinarinnar var lagt bann við því aðfyrirfram greiða lán hjá erlendum aðilum og í 5. mgr. var fjallað umendurgreiðslu lána. Í 6. mgr. greinarinnar var kveðið á um að ákvæðigreinarinnar kæmu ekki í veg fyrir að lántökur og lánveitingar milli innlendraog erlendra aðila væru framlengdar, að því gefnu að aðrir skilmálar giltu aðsama leyti. Með 6. gr. laga nr. 35/2013 var hins vegar kveðið á um það meðbreytingu á málsgreininni að allar skilmálabreytingar sem gerðar væru á slíkumlánagerningum, m.a. breytingar ágreiðslu afborgana höfuðstóls og vaxta, breytingar á gjalddögum og/eðabreytingar vegna aðilaskipta að slíkum kröfuréttindum, teldust ný lántaka oglánveiting í skilningi 1. mgr. greinarinnar. Af athugasemdum við það frumvarpsem varð að lögum nr. 35/2013 verður ráðið að eftir þessa breytingu hafi boriðað líta á allar aðrar skilmálabreytingar en breytingar á lánstíma sem nýtt lán.Íathugasemdum við það frumvarp sem varð að lögum nr. 127/2011, þar sem meðalannars voru lögfest áðurlýst ákvæði 13. gr. g, kemur fram að gert sé ráð fyrirþví að lántökur innan sömu samstæðu verði áfram heimilar. Var og sambærilegtákvæði við 1. mgr. 13. gr. g laganna áður að finna í 1. mgr. 7. gr. reglna nr.370/2010 um gjaldeyrismál og reglum um sama efni nr. 880/2009. Þá sagði í 2.mgr. 4. gr. fyrri reglna nr. 1130/2008 um gjaldeyrismál sem fjallaði umlántökur og lánveitingar: „Ákvæði þessarar greinar gilda ekki um lántökur oglánveitingar milli félaga innan samstæðu.“ Sams konar ákvæði var í reglum nr.1082/2008 um gjaldeyrismál. Er þannig ljóst að umrædd undantekningarregla umlánveitingar milli landa innan samstæðu hefur verið í gildi allt frá 28.nóvember 2008.Í fyrrgreindum athugasemdum við það frumvarp sem varð aðlögum nr. 127/2011 segirað hér sé um að ræða þröngaundantekningu frá hinu almenna banni 3. mgr. 13. gr. b við fjármagnshreyfingumí innlendum gjaldeyri og eigi hún ekki við nema greiðsla eigi sér stað meðúttekt af reikningi í eigu greiðanda hjá fjármálafyrirtæki hér á landi.Svo sem áður greinir er á því byggt íákvörðun stefnda að með þessu sé vísað til 1. töluliðs 3. mgr. 13. gr. b semáður greinir.Ílögskýringagögnum er ekki að finna sérstakar skýringar á því með hvaða rökum lántökur og lánveitingar innan samstæðuhafa verið undanþegnar hinu almenna banni við lánveitingum og lántökum millilanda allt frá haustinu 2008. Þá er þar ekki að finna skýringar á því með hvaðahætti skilyrðið, um að lánveitingar í innlendum gjaldeyri fari fram meðúttektum af reikningi hjá fjármálafyrirtæki hér á landi, þjónar því markmiðilaga um gjaldeyrismál að tryggja stöðugleika í gjaldeyrismálum. Er hér til þessað líta að sambærileg undantekning hefur gilt um veitingu ábyrgða milli félagasamstæðu að því er varðar ábyrgð innlends aðila gagnvart erlendum, sbr. nú 2.mgr. 13. gr. h laga nr. 87/1992 með síðari breytingum, en ljóst er að ábyrgð eralla jafnan ekki veitt með úttekt af bankareikningi, svo sem gert er ráð fyrirí 3. mgr. 13. gr. b laganna. Í fyrrgreindum athugasemdum við það frumvarp sem varð aðlögum nr. 127/2011 er eingöngu vísað til þess að um sé að ræða undantekningufrá almennu banni við fjármagnshreyfingum í „innlendum gjaldeyri“ en ekki ervikið að því hvernig ákvæðið horfi við þegar um er að ræða lánveitingar innansamstæðu í erlendum gjaldeyri sem falla þó einnig undir orðalag þess. Þá erekki rædd sú aðstaða að lánssamningur kann að lúta að hlutaréttinda án þess aðnokkur gjaldmiðill skipti um hendur. Þess sér heldur ekki stað ílögskýringagögnum hvernig umrætt skilyrði er talið horfa við skilmálabreytingueða kröfuhafaskiptum sem telst ný lánveiting samkvæmt síðari málslið 6. mgr.13. gr. g, en í slíkum tilvikum er ekki heldur um að ræða greiðslu peninga afreikningi. Að lokum liggur ekkert fyrir um að stefndi hafi birt opinberlegaleiðbeiningar um túlkun sína eða lagaframkvæmd um fjármagnshreyfingar millilanda milli félaga innan samstæðu enda þótt umrædd undanþága hafi verið fyrirhendi allt frá 28. nóvember 2008.FSvo sem áðurgreinir telur dómurinn hafið yfir vafa að með ákvörðun stefnda hafi stefnandiverið fundinn sekur um brot í skilningi 1. mgr. 7. gr. mannréttindasáttmálaEvrópu og honum ákveðin refsing í skilningi 69. gr. stjórnarskrárinnar.Samkvæmt 69. gr. stjórnarskrárinnar verður engum gert að sæta refsingu nemahann hafi gerst sekur um háttsemi sem var refsiverð samkvæmt lögum á þeim tímaþegar hún átti sér stað eða sem megi fullkomlega jafna til slíkrar háttsemi.Sambærilega reglu er að finna í fyrri málslið 1. mgr. 7. gr.mannréttindasáttmála Evrópu, svo og í 1. mgr. 15. gr. alþjóðasamnings umborgaraleg og stjórnmálaleg réttindi. Leiðir af framangreindum ákvæðum að lýsaber refsiverðri háttsemi, svo og þeirri refsingu eða þeim refsikennduviðurlögum sem hún er talin varða, í settum lögum Alþingis. Er hér um að ræðaeina af grundvallarreglum réttarríkis sem reist er á því viðhorfi að ákvörðunum refsiverða háttsemi skuli tekin af löggjafanum og samfélagsþegnarnir getiséð fyrir með vissu hvaða háttsemi þeirra getur leitt til slíkrar valdbeitingaraf hálfu ríkisvaldsins. Leiða grunnrök framangreindra ákvæða ekki aðeins tilþess að refsing verður ekki byggð á öðrum réttarheimildum en settum lögum,heldur einnig að réttmætan vafa um skýringu refsiákvæða verður að metasakborningi í hag. Þótt framsetning laganr. 87/1992 á bannákvæðum og undantekningum frá þeim hafi verið flókin ogorðalag ákvæða misvísandi, svo sem lýst er hér að framan, er engu að síðurljóst að í 3. mgr. 13. gr. b laganna var að finna almennar reglur umfjármagnshreyfingar milli landa sem vísuðu til og tóku til sértækari ákvæðalaganna í 13. gr. c til 13. gr. m. Að því er varðaði lánveitingar í innlendumgjaldeyri varð því ráðið af ákvæðum laganna að þær væru einungis heimilar aðuppfylltu því skilyrði að þær væru undanþegnar samkvæmt öðrum ákvæðum lagannaog enn fremur að greiðsla færi fram með úttekt af reikningi í eigu greiðandahjá fjármálafyrirtæki hér á landi, sbr. 1. tölulið 3. mgr. 13. gr. b laganna. Samkvæmt þessu verðurekki á það fallist að lesa hafi mátt ákvæði 1. mgr. 13. gr. g um lánveitingarinnan samstæðu án tillits til þess almenna skilyrðis um lánveitingar millilanda sem fram kom í 1. tölulið 3. mgr. 13. gr. b laganna og fól í sérumtalsverða þrengingu á heimildum fyrirtækja innan samstæðu til lánveitingamilli landa í innlendum gjaldeyri. Hins vegar var umræddur töluliður bundinn viðfjármagnshreyfingar í innlendum gjaldeyri. Varð hann ekki skýrður svo víðtækt,í ljósi framangreindra krafna stjórnlaga og alþjóðlegra sáttmála umgrundvallarréttindi, að það væri skilyrði fyrir láni, sem ekki var í innlendumgjaldeyri, að greiðsla færi fram með úttekt af reikningi í eigu lánveitanda.Hvað sem líður ummælum í fyrrgreindum athugasemdum við það frumvarp sem varð aðlögum nr. 127/2011 fær slík skýring enga stoð í ákvæðum laga nr. 87/1992.Svo sem áður greinirtelur dómurinn ekki að stefndi hafi fært fyrir því haldbær rök að yfirfærslaNornes AS á hlutum í Klakka ehf. til stefnanda með fyrrgreindum samningi hafifalið í sér lán í innlendum gjaldeyri. Skorti stefnda þar af leiðandi heimildað lögum til að leggja stjórnvaldssekt á stefnanda vegna þessa þáttarlánssamningsins.GSvo sem áður greinirvar stefnda tilkynnt um samning Nornes AS og stefnanda og er ekkert annað komiðfram í málinu en að það hafi verið með vitund og vilja stefnanda. Liggur þvíekkert fyrir sem bendir til þess að stefnandi hafi viljað leyna háttsemi sinni.Þá er fram komið að stefndi hafði látið átölulaust að öðru nafngreindu félagiværu greiddar umtalsverðar fjárhæðir af hálfu Klakka ehf. samkvæmtnauðasamningi félagsins á grundvelli sambærilegra samninga. Verða viðbrögðstefnda ekki túlkuð á annan veg en að raunverulegur vafi hafi verið uppi umhvernig túlka bar ákvæði laga nr. 127/2011 með tilliti til samninga þessaeðlis. Bar stefnda að taka tillit til þessa vafa og eigin tómlætis við mat áalvarleika brots stefnanda.Í ljósi þeirra undaþágasem gilda um fjármagnshreyfingar innan samstæðu milli landa samkvæmt lögum nr.87/1992 telur dómurinn að stefndi hafi ekki, hvorki í forsendum ákvörðunarsinnar né undir meðferð málsins fyrir dómi, fært fyrir því rök að brotstefnanda hafi verið til þess fallin að valda alvarlegum og verulegumóstöðugleika í gengis- og peningamálum, svo sem á er byggt í ákvörðun stefnda.Er þá einnig horft til þess sem áður segir að stefndi lét það viðgangastátölulaust að greiðslur af hálfu Klakka ehf. væru ítrekað inntar af hendi tilannars fyrirtækis í sambærilegri stöðu. Svo sem áður greinir hefur því einnigverið lýst yfir af hálfu stefnda að erlendir kröfuhafar Klakka ehf. hafi öðlaststöðu innlendra með breytingu á lögheimili sínu og þannig öðlast rétt tilútgreiðslu samkvæmt nauðasamningi félagsins. Að síðustu telur dómurinn að sú afstaðastefnda, að fallast á einkaréttarlegt gildi þeirra samninga sem hér um ræðir ogheimila Klakka ehf. að endingu greiðslur til stefnanda á grundvelli samningssíns, sbr. bréf stefnda til Klakka ehf. 28. september 2016, geti ekki samræmstþeirri afstöðu hans að hér hafi verið um að ræða brot sem til þess voru fallinað valda alvarlegum og verulegum óstöðugleika í gengis- og peningamálum og þarmeð réttlæta háar sektir.HÍ dómum Hæstaréttar hefur ítrekað veriðgengið út frá því að dómstólar fari með óskorað endurskoðunarvald gagnvartsektarákvörðunum stjórnvalda með þeim takmörkunum einum sem leiða af forræðiaðila á sakarefninu, sbr. fyrrnefndan dóm Hæstaréttar 4. febrúar 2016 í málinr. 278/2015. Í þessu felst að dómstólar meta ekki einungis hvort ákvörðunstjórnvalda um sektir styðjist við fullnægjandi heimildir og lögmæt sjónarmiðheldur er dómstólum ætlað að meta til hlítar hvaða sekt telst hæfileg með vísantil lögmæltra viðmiða. Samkvæmt 2. mgr. 15.gr. a laga nr. 87/1992, með síðari breytingum, skyldi við ákvörðunstjórnvaldssektar meðal annars tekið tillit til alvarleika brots og hvort umítrekað brot væri að ræða. Ljóst er að brot stefnda var ekki ítrekað ískilningi greinarinnar sem ber að skýra til samræmis við almennar reglurrefsiréttar. Stefnandi leitaðist ekki við að leyna háttsemi sinni og var leitaðeftir afstöðu stefnda um hvort heimilt væri að inna af hendi greiðslur samkvæmtumræddum samningi. Þá telur dómurinn að við mat á fjárhæð sektar beri að lítabæði til þess vafa sem var uppi um skýringu laga nr. 87/1992 svo og áðurlýstraviðbragða stefnda við fyrri tilkynningum Klakka ehf. og fyrirætlun um að innaaf hendi greiðslur til annars nafngreinds fyrirtækis. Þótt ekki fari á millimála að stefnandi hafi leitast við að nýta sér undanþágur í lögum umgjaldeyrismál í því skyni að fá greiddar út kröfur samkvæmt nauðasamningiKlakka ehf., í stað þess að þeim væri ráðstafað á reikning í vörslu stefnda,telur dómurinn, að síðustu, að ekki hafi verið færð fyrir því viðhlítandi rökað brot stefnanda hafi verið sérlega alvarlegt með tilliti til markmiða laga umgjaldeyrismál. Eins og mál þettaliggur fyrir í heild er það þar af leiðandi niðurstaða dómsins að ekki séu efnitil að gera stefnanda sérstaka stjórnvaldssekt vegna brota sinna. Er þá einniglitið til þess kostnaðar og óhagræðis sem meðferð máls stefnanda, sem tók yfir17 mánuði, og dómsmál þetta hefur haft í för með sér fyrir hann, þ. á m. vegnatafarlausrar greiðslu sektar.Eftir þessum úrslitummálsins verður stefndi, Íslenska ríkið, dæmt til að endurgreiða stefnanda aðfullu þá sektarfjárhæð sem hann innti af hendi, en um þá fjárhæð er ekkitölulegur ágreiningur. Með vísan til 4. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001 um vextiog verðtryggingu dæmast dráttarvextir frá höfðun sakaukamáls stefnanda gegnstefnda, íslenska ríkinu, 17. mars 2017. Svo sem áðurgreinir hefur dómurinn við mat á stjórnvaldssekt stefnanda meðal annars litiðtil þess óhagræðis sem rekstur dómsmáls þessa hefur haft fyrir hann. Að þessuathuguðu og með hliðsjón af atvikum málsins að öðru leyti þykir rétt að hveraðili ber sinn kostnað af málinu. Af hálfustefnanda flutti málið Reimar Pétursson hrl.Af hálfustefnda, Seðlabanka Íslands, flutti málið Ástríður Gísladóttir hrl.Af hálfustefnda, íslenska ríkisins, flutti málið Einar Karl Hallvarðsson hrl.SkúliMagnússon héraðsdómari kveður upp dóm þennan.D Ó M S O R ÐFelld erniður sekt stefnanda, P153 ehf., að fjárhæð 24.200.000 króna samkvæmt ákvörðunstefnda, Seðlabanka Íslands, 19. ágúst 2016.Stefndi,íslenska ríkið, greiði stefnanda 25.270.178 krónur auk dráttarvaxta samkvæmt 1.mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 17. mars 2017.Málskostnaðurfellur niður.
|
Mál nr. 37/2016
|
Vinnuslys Líkamstjón Skaðabætur
|
A krafðist þess að viðurkennd yrði skaðabótaskylda B ehf. vegna vinnuslyss sem hann varð fyrir er hann féll úr tröppu þar sem hann var að pensla undir þakkanti á raðhúsi. Í málinu var deilt um hvenær slysið hefði verið tilkynnt til Vinnueftirlitsins. Talið var að í ljósi þess að ekki hefði verið ágreiningur í málinu um aðdraganda slyssins og málsatvik hefðu verið upplýst skipti ekki máli fyrir sönnunarfærslu hvenær tilkynningin hefði verið afhent. A væri málarameistari með mikla starfsreynslu og hefði haft næga þekkingu til að meta hvernig öryggi hans yrði best tryggt. Hefði A því mátt vera ljós hættan af því að nota tröppuna á þann hátt sem hann gerði. Var B ehf. því sýknað af kröfu A.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, BenediktBogason og Karl Axelsson.Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 14. janúar 2016. Hann krefst þess aðviðurkennd verði skaðabótaskylda stefnda vegna líkamstjóns sem hann varð fyrirí slysi 9. október 2013 í starfi hjá stefnda. Þá krefst hann málskostnaðar íhéraði og fyrir Hæstarétti.Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrirHæstarétti. Áfrýjandi hefur stefnt Vátryggingafélagi Íslands hf. til réttargæslu fyrirHæstarétti.Áfrýjandi hefur meðal annars lagt fyrir Hæstarétt bréf sitt 12. apríl 2016með nánar tilgreindum spurningum til Vinnueftirlitsins og svar þess 27. samamánaðar. Málsástæður byggðar á þessum gögnum komast ekki að í málinu með vísantil 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.Gögnum málsins ber ekki saman um hvenær slysið hafi verið tilkynnt tilVinnueftirlitsins. Tilkynning um það var dagsett degi eftir slysið eða 10.október 2013 og undirrituð af þeim C fyrirsvarsmanni stefnda og D öryggistrúnaðarmanni.Staðfestu þeir undirskriftir sínar fyrir dómi og bar C á þá leið að hann hefðiafhent Vinnueftirlitinu tilkynninguna samdægurs. Fyrir Hæstarétti hefur stefndilagt fram sömu tilkynningu að því viðbættu að það eintak er stimplað meðdagsetningunni 17. október 2013. Í ljósi þess að ekki er ágreiningur í málinuum aðdraganda slyssins og málsatvik eru upplýst skiptir ekki máli fyrirsönnunarfærslu hvenær tilkynningin var afhent. Að þessu gættu en að öðru leytimeð vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Rétt er að málskostnaður fyrirHæstarétti falli niður.Dómsorð:Hinnáfrýjaði dómur skal vera óraskaður.Málskostnaðurfyrir Hæstarétti fellur niður.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 16. október 2015 Mál þetta, sem var dómtekið 18. septembersl., var höfðað 4. desember 2014. Stefnandi er A, […]. Stefndi er B ehf., […].Vátryggingafélagi Íslands hf., […], er stefnt til réttargæslu. Stefnandi gerir þær dómkröfur aðviðurkennd verði skaðabótaskylda stefnda, B ehf., ávaranlegum líkamsáverkum sem hann varð fyrir 9. október 2013 í starfi hans hjáhinu stefnda félagi að […]. Þá krefst stefnandi málskostnaðar, að teknu tillititil virðisaukaskatts, eins og málið væri ekki gjafsóknarmál. Stefndi krefst aðallega sýknu aföllum kröfum stefnanda, en til vara aðsök verði skipt og bótaréttur eingöngu viðurkenndur í samræmi við þásakarskiptingu. Í báðum tilvikum erkrafist málskostnaðar úr hendi stefnanda. Réttargæslustefndi gerir ekkisjálfstæðar dómkröfur. I Stefnandi höfðaði mál þetta tilviðurkenningar á skaðabótaskyldu stefnda vegna vinnuslyss sem hann varð fyrir 9. október 2013 við vinnu sína sem málari hjá stefnda.Stefndi hafði á þeim tíma ábyrgðartryggingu hjá réttargæslustefnda. Ekki erágreiningur um hvernig slysið átti sér stað. Slysið vildi til með þeim hætti aðstefnandi var að pensla undir þakkanti raðhúss að […] og stóð til þess klofvegaá trétröppu með sex þrepum. Um er að ræða raðhús sem er að hluta átveimur hæðum en inngangur er á jarðhæð og var stefnandi að vinna við þannhluta hússins og færði sig eftir stéttinni með fram húsveggnum. Þegar slysiðvarð voru starfsmenn stefnda að mála aðra umferð á húsinu. Hæð tröppunnar var um 1,8-2 metrar og stóð stefnandi í næstefsta þrepi og teygði sig upp á þakkantinn til að mála hann. Yfir blómabeði ástéttinni við húsgaflinn hafði eigandi fasteignarinnar sett spýtur og stóðtrappan á þessum spýtum þegar ein spýtan sporðreistist með þeim afleiðingum aðstiginn hrökk til, stefnandi féll og lenti á öxlum og höfði ofan ágangstéttinni við húsið og slasaðist. Slysið átti sér stað síðla dags, um kl.17:30. Slysið var tilkynnt tilvinnueftirlitsins daginn eftir. Í tilkynningu til þess er slysinu lýst þannig:„[A]var að skera (pensla) undir þakkant. Hann stóð í næstefstu tröppu klofvega (6þrepa tré trappa) þegar spýta sem trappan stóð á sporðreistist með þeimafleiðingum að hann missti jafnvægið og datt afturábak.“ Í tilkynningu tilSjúkratrygginga Íslands, dags 25. október 2013, er slysinu lýst með samsvarandihætti: „[A] var að pensla undir þakkanti. Hann var í trétröppu og stóð klofvegaí næstefstu tröppunum og var að teygja sig þegar spýta sem trappan stóð ásporðreistist með þeim afleiðingum að hann og trappan misstu jafnvægið og hanndatt aftur á bak. Lenti á stétt með efri hluta baks, öxl og haus.“ Stefnandi leitaði á slysadeildLandspítala að morgni 10. október 2013. Í kjölfarið leitaði hann tilheimilislæknis og sérfræðilækna. Þá óskaði hann mats E bæklunarlæknis og Flögfræðings á afleiðingum slyssins. Samkvæmt matsgerð þeirra, dags. 6. ágúst2014, telja þeir að stöðuleikapunktur hafi verið 2. febrúar 2014. Þá telja þeirað 100% tímabundin læknisfræðileg örorka hafi verið frá 9. október 2013 til 2.janúar 2014; en læknisfræðileg örorka sé 20%, sem svari til 20 stiga miska, þaraf 10 stig vegna áverka á hálshrygg, 5 stig vegna áverka á hægri öxl og 5 stigvegna brjóstbaks. Með bréfi tilréttargæslustefnda, dags. 27. nóvember 2013, leitaði stefnandi eftir afstöðutil bótakröfu. Tilkynning um tjónið barst réttargæslustefnda 17. desember 2013.Þann 27. janúar 2014, þegar ekki hafði enn borist svar frá réttargæslustefnda,skaut stefnandi málinu til úrskurðarnefndar í vátryggingamálum. Réttargæslustefndikom á framfæri athugasemdum við málskotið 13. febrúar 2014. Stefnandi gerðiathugasemdir 14. febrúar 2014 og 3. mars 2014. Með úrskurði 4. mars 2014 í málinr. 31/2014 komst úrskurðarnefndin að þeirri niðurstöðu að bótaskylda væri ekkifyrir hendi. Með bréfi, dags. 8. ágúst 2014,krafðist stefnandi bóta úr slysatryggingu launþega sem stefndi var með hjáréttargæslustefnda og byggðist krafan á niðurstöðum matsgerðarinnar.Réttargæslustefndi greiddi stefnanda bætur úr slysatryggingu launþega að fjárhæð1.947.452 krónur og var við það uppgjör byggt á áliti örorkunefndar semréttargæslustefndi aflaði, um 15% varanlegan læknisfræðilegan miska. II Stefnandi byggir kröfu sína áþví að tjón hans sé afleiðing af saknæmri ogólögmætri háttsemi stefnda og starfsmanna hans. Stefndi beri ábyrgð ávinnuslysinu á grundvelli sakarreglunnar, reglunnar um vinnuveitendaábyrgð ogströngum bótareglum vegna hættulegs vinnuumhverfis, ófullnægjandi tækja ogframkvæmdar vinnu. Stefnandi byggi jafnframt á þeim sérstöku sjónarmiðum semséu undirliggjandi við beitingu sakarreglunnar þegar um vinnuslys sé að ræða ogþá vegna sakar starfsmanna og/eða vegna ófullnægjandi aðbúnaðar. Byggt sé áströngu sakarmati á ábyrgð vinnuveitanda á hættulegum vinnuaðstæðum ogóforsvaranlegu vinnuskipulagi, samanber greinargerð með lögum nr. 124/2009,sbr. 23. gr. a í skaðabótalögum. Stefnandi telji stefnda bera skaðabótaábyrgð áþeim grundvelli að vinnuveitandi hafi brotið gegn þeirri ríku eftirlitsskyldusem hann beri að viðhafa á vinnustað til öryggis fyrir starfsmenn og þeirrifrumkvæðisskyldu sem felist í því að vernda starfsmenn fyrir hættum í starfi.Þessi vangæsla hafi leitt til líkamstjóns stefnanda. Stefnanditelji aðstæður á vinnustaðnum í umrætt sinn hafa verið óforsvaranlegar. Í fyrstalagi hafi trappan sem stefnandi hafi orðið að nota við verkið veriðófullnægjandi og ekki hæft verkinu. Í öðru lagi hafi stefnandi ekki haft tilafnota öryggishjálm sem hefði að öllum líkindum takmarkað tjón hans. Stefnandivísi til laga og reglugerða sem ætlað sé að tryggja öryggi og heilsustarfsmanna í vinnu, einkum laga nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti ogöryggi á vinnustöðum. Sérstaklega sé vísað til 13., 14., 21., 37., 38., 42.,43., 46. og 47. gr. Einnig sé byggt á 2. og 21. gr. reglugerðar nr. 920/2006 umskipulag og framkvæmd vinnuverndarstarfs á vinnustöðum. Þá sé vísað til VIII.kafla sömu reglugerðar um gerð áhættumats. Stefnanditelji að vinnuveitandi hans hafi sýnt af sér saknæma hegðun með því að útvegahonum ekki tröppur eða stiga sem hæfðu starfinu. Þá hafi aðraröryggisráðstafanir verið vanræktar og eftirlitsskyldu verið ábótavant. Samkvæmt14. gr. laga nr. 46/1980 skuli atvinnurekandi tryggja að gætt sé fyllstaöryggis á vinnustað m.a. um framkvæmd vinnu, vinnustaði og vélar, tækjabúnað ogfleira. Í 21. gr. sömu laga sé kveðið á um að verkstjóri sé fulltrúiatvinnurekanda og sjái um að allur búnaður sé góður og öruggt skipulag séríkjandi á þeim vinnustað sem hann hafi umsjón með. Eftir 1. mgr. 23. gr.laganna skuli verkstjóri beita sér fyrir því að starfsskilyrði séufullnægjandi, m.a. að því er varði öryggi. Í 1. mgr. 37. gr. laganna sé mæltsvo fyrir að vinnu skuli haga og framkvæma þannig að gætt sé fyllsta öryggis. Í5. gr. reglugerðar nr. 367/2006 um notkun tækja, sem sett hafi verið ágrundvelli 47. gr. laganna, komi fram að atvinnurekandi skuli gera nauðsynlegarráðstafanir til að tryggja að tæki sem starfsmönnum sé ætlað að nota innanfyrirtækisins hæfi verkinu sem inna skal af hendi eða sé hæfilega lagað aðverkinu, þannig að starfsmenn geti notað tækið án þess að öryggi þeirra eðaheilsu sé hætta búin. Í grein 2.6 í I. viðauka reglugerðarinnar komi fram, aðþegar öryggi og heilbrigði starfsmanna krefjist þess skuli tryggja stöðugleikatækja eða hluta þeirra með festingum eða á annan viðeigandi hátt. Í II. viðaukasömu reglugerðar sé að finna ákvæði um notkun tækja þegar unnið er tímabundiðog starfsmenn eru í fallhættu. Stefnandivísi einnig til reglna nr. 547/1996 um búnað, hollustuhætti ogöryggisráðstafanir á byggingarvinnustöðum og við aðra tímabundnamannvirkjagerð, sérstaklega 8. gr. um skyldur atvinnurekanda. Einnig sé vísaðtil greinar 2 í A-hluta IV. viðauka og greina 15.1, 15.2., 16., 17., 19.1. og22.1. í B-hluta IV. viðauka reglnanna sem fjalli um sérstakar lágmarkskröfursem gildi um vinnustaði á byggingarsvæðum. Þá vísi stefnandi til leiðbeiningaum vinnuvernd nr. 1/1991 um lausa stiga, tröppur og búkka. Stefnanditelji að ofangreindum lögum og reglum hafi ekki verið fylgt á vinnustaðnum erslysið hafi orðið. Trappan hafi ekki hæft verkinu þannig að ekki hafiverið gætt fyllsta öryggis, sbr. 1. mgr. 37. gr. laga nr. 46/1980.Vinnuveitandi og verkstjóri á staðnum hafi ekki hlutast til um að geranauðsynlegar ráðstafanir til að tryggja að trappan hæfði verkinu, sbr. 5. gr.reglugerðar nr. 367/2006. Slíkar nauðsynlegar ráðstafanir hafi m.a. verið tilað tryggja stöðugleika tröppunnar, t.d. með festingum, sbr. grein 26.1 í I.viðauka reglugerðar nr. 367/2006, sbr. leiðbeiningar um vinnuvernd nr. 1/1991.Full ástæða hafi verið til þess enda hafi trappan verið úr timbri og á óstöðuguundirlagi. Í eftirlitsskyldu vinnuveitanda hafi falist að gæta að stöðugleikatröppunnar. Trappan hafi ekki haft neinn stuðning ólíkt hefðbundnum stiga, semhallað hefði að veggnum. Ef vinnuveitandi sér sér ekki fært að festa tröppunameð festingum, beri honum að notast við annað og öruggara tæki, sbr. grein4.1.2 í II. viðauka reglugerðarinnar, enda hafi ekki verið tryggt að trappanværi stöðug, sbr. grein 4.2.1 í sama viðauka. Um hafi verið að ræða vinnu ábyggingarstað og tímabundna mannvirkjagerð, sbr. I. viðauka, sbr. og a-lið 2.gr. reglna nr. 547/1996. Undir slíkum kringumstæðum beri vinnuveitendursérstakar skyldur, sbr. 8. gr. reglnanna. Í b-hluta IV. viðauka reglnanna megifinna ákveðnar lágmarkskröfur, sem ekki hafi verið fullnægt þegar slysið hafiorðið. Um hafi verið að ræða vinnu í hæð og því nauðsynlegt að svo til gerðaröryggisfestingar væru notaðar. Þá hafi ekki verið gengið frá tröppunni með þeimhætti að engin hætta hafi verið á að hún myndi velta eða skríða til, sbr. grein19.1. Þá sé sérstaklega tekið fram í grein 22.1 að við málningarvinnu semframkvæmd sé úr lausum stiga, skuli stiginn vera fulltraustur og þannig fráhonum gengið að hann geti ekki skriðið til á undirstöðum. Trappan sem stefnandihafi orðið að nota við verkið hafi ekki verið fulltraust enda hafi hún gengiðtil og valdið slysi á stefnanda. Um sé að ræða lágmarkskröfur sem ekki verðivikið frá og hafi vinnuveitandi stefnanda því gerst sekur um saknæma vanrækslu.Sakarmatið sé í raun einfalt, þ.e. ef tröppur valda slysi vegna þess að þæruppfylli ekki öryggiskröfur og séu ekki nægilega stöðugar, þá berivinnuveitandi ábyrgð á slysi sem verði vegna þess. Trappan hafi verið of lág miðaðvið þá hæð sem stefnandi hafi verið að mála í og þar af leiðandi ekki hentaðfyrir verkið. Stefnandi hafi staðið á næst efstu tröppunni og þurft að lyftahöndum yfir höfuð og teygja sig eins langt og hann hafi náð til að sinnaverkinu. Ef notast hefði verið við hefðbundinn stiga sem hallað hefði aðveggnum hefði stefnandi auðveldlega getað penslað í brjósthæð og haldið sér meðannarri hendinni í stigann. Stefnandi hafi því verið illa í stakk búinn til aðtakast á við fallið þegar trappan hafi fallið eða færst til undir honum. Stefnandihafi ekki haft annað val en að notast við umrædda tröppu, sem honum hafi verið látin í té af vinnuveitanda hans. Önnur eða betri tæki hafiekki verið aðgengileg stefnanda á vinnustað hans á þeim tíma. Þá hafi stefnandiekki fengið leiðbeiningar um að önnur trappa skyldi notuð eða að notkunumræddrar tröppu væri bönnuð. Mögulegar ráðstafanir til að draga úr slysahættuhafi hvorki þurft að vera dýrar né erfiðar í framkvæmd. Stefndi hafi því gerstsekur um alvarlega saknæma vanrækslu og með því brotið hátternisreglur semgildi um vinnu starfsmanna við þessar aðstæður. Þábyggi stefnandi á því að honum hefði átt að standa til boða öryggishjálmur viðframkvæmd verksins. Hann hafi unnið í talsverðri hæð og fallið með höfuðið íjörðina. Að öllum líkindum hefði mátt takmarka tjón hans hefði hann verið meðhjálm. Vísað sé til 8. gr. reglna nr. 547/1996, sbr. og 91. gr. í A-hluta IV.viðauka reglnanna þar sem komi fram að starfsmenn við byggingarvinnu skuli notaöryggishjálm. Þá skuli starfsmenn nota aðrar persónuhlífar, sem atvinnurekandileggi til, við vinnu sína eftir því sem nauðsynlegt geti talist. Stefnandi vísieinnig til reglna um notkun persónuhlífa nr. 497/1994, sbr. d-lið 1. mgr. 28.gr. laga nr. 46/1980, sérstaklega 3.-7. gr., sem og leiðbeinandi skrá í I. ogII. viðauka reglnanna. Í II. viðauka komi fram að nota skuli öryggishjálma viðbyggingarvinnu, sérstaklega við vinnu á vinnupöllum eða upphækkunum. Trappaeins og stefnandi hafi notast við hljóti að falla hér undir í samræmi við tilgangog markmið reglnanna. Stefnda hafi borið að útvega stefnanda öryggishjálm. Þaðhafi hann ekki gert og stefnandi hafi ekki fengið fyrirmæli um að nota slíkanhjálm. Um saknæma vanrækslu stefnda sé því að ræða. Stefnandibyggi á því að stefndi hafi brugðist skyldum sínum samkvæmt lögum nr. 46/1980þar sem slysið hafi ekki verið tilkynnt til Vinnueftirlitsins með þeim hættisem skylt sé samkvæmt 79.-81. gr. laganna. Það sé alfarið á ábyrgðvinnuveitanda að tilkynna slys til Vinnueftirlitsins með réttum hætti.Vanræksla vinnuveitanda að hlutast til um rannsókn á vinnuslysi leiðir allajafna til þess að hann verði látinn bera halla af skorti á upplýsingum, semætla megi að unnt hefði verið að afla ef lögmælt rannsókn hefði farið fram. Samkvæmt1. mgr. 79. gr. laga nr. 46/1980 skuli atvinnurekandi án ástæðulausrar tafartilkynna til Vinnueftirlitsins slys þar sem starfsmaður verður óvinnufær í einneða fleiri daga, auk þess dags sem slysið varð. Stefnandi hafi farið úr vinnustrax eftir slysið á meðan aðrir starfsmenn hafi haldið áfram við framkvæmdir.Öllum á svæðinu hafi verið ljóst að stefnandi hefði slasast. Um hafi verið aðræða alvarlegt slys en ætla megi að tilkynningarskyldan nái alltaf til slysaþar sem starfsmaður hafi þolað hátt fall og/eða fengið þungt höfuðhögg. Enginsjónarmið styðji það að slakað sé á kröfum til vinnuveitanda í þeim efnum.Stefndi hafi þegar í stað fengið vitneskju um slys stefnanda enöryggistrúnaðarmaður, D, hafi orðið vitni að slysinu og hjálpað stefnanda áfætur eftir fallið. Tilkynningu til hans megi jafna til þess að tilkynning hafiborist vinnuveitanda sjálfum. Þá hafi C, verkstjóri og eigandi stefnda, hringtí stefnanda sama kvöld til að athuga ástand hans eftir slysið og ráðlagt honumað leita sér læknisaðstoðar. Með orðalagi ákvæðisins „án ástæðulauss dráttar“sé átt við að tilkynna skuli slys um leið og vinnuveitandi eða yfirmenn fáivitneskju um slysið, nema málefnalegar ástæður standi því í vegi.Sólarhringsfresturinn í 2. málslið 1. mgr. 79. gr. kveði einungis á um allrasíðasta tímamark séu þess háttar málefnalegar ástæður fyrir hendi. Átt sé viðað hringt sé í Vinnueftirlitið en þar séu starfsmenn á símavakt allansólarhringinn. Knýjandi ástæður hafi verið til að tilkynna slysið strax ogekkert hafi staðið því í vegi. Stefndi verði að teljast sérfróður aðili umvinnuöryggi. Hann hafi þar af leiðandi mátt vita að mikilvægt væri aðVinnueftirlitið kæmi á staðinn og rannsakaði orsakir slyssins og aðstæður. Meðrannsókn Vinnueftirlitsins hefði t.d. mátt staðreyna hversu margir stigar ogtröppur hafi verið á verkstað, hvort öryggishjálmar hafi staðið til boða oghvort umrædd trappa hafi hentað verkinu. Þá hafi stefndi einnig mátt vita aðsamkvæmt 81. gr. laga nr. 46/1980 sé atvinnurekanda óheimilt að breyta aðstæðumá slysstað, umfram það sem nauðsynlegt sé vegna björgunaraðgerða. Það hafistaðið stefnda nær að tryggja sér sönnun um orsakir slyssins og aðstæður ávinnustaðnum í umrætt sinn. Auðvelt hefði verið að kalla Vinnueftirlitið til íþví skyni að gera úttekt á staðnum. Stefndi verði því að bera hallann af því aðhafa ekki tryggt sér sönnun um slysið. Samkvæmt lögum nr. 46/1980, sbr.23. gr. a í skaðabótalögum nr. 30/1993 með síðari breytingum, skulivinnuveitendur vera sérfræðingar um vinnuöryggi á starfsstöð sinni. Þar afleiðandi gildi í þessum efnum reglur skaðabótaréttar um sérfræðiábyrgð, en afþví leiði að öll sönnunarbyrði í málinu um að varanlegar líkamlegar afleiðingaraf slysinu stafi ekki af vanbúnaði hjá stefnda hvíli á honum. Stefnandi telji að ekki getiverið um eigin sök hans að ræða, þar sem það sé frumkvæðisskylda vinnuveitandaað hafa vinnusvæði hættulaust. Í 23. gr. a í skaðabótalögum sé kveðið á um aðréttur starfsmanns til skaðabóta skerðist ekki vegna meðábyrgðar nema hann hafiaf stórkostlegu gáleysi eða ásetningi átt þátt í því. Hvorugt þessara skilyrðaeigi við um stefnanda. Í 23. gr. a í skaðabótalögum felist ströng sakarregla ígarð vinnuveitanda er auki sönnunarbyrði hans í slíkum vinnuslysamálum og léttiá sönnunarbyrði þess starfsmanns sem slasist í starfi. Þá séu skyldur starfsmanna aðrar og minni en þær ríku skyldur sem hvíli ávinnuveitanda. Mikilvægtsé, að þær skyldur sem lög leggi á starfsmann séu ekki það þungbærar að þærgeri að engu skyldur vinnuveitanda samkvæmt lögum, reglugerðum og þeimtilskipunum Evrópusambandsins, sem íslenska ríkið hafi innleitt í gegnumEES-samninginn. Reglurnar um að vinnuveitandi tryggi öryggi á vinnustað náiekki markmiðum sínum, á skilvirkan hátt ef ekki er jafnframt fallist ábótaábyrgð hans, ef út af bregður. Þetta fái stoð í 3. mgr. 5. gr. tilskipunar89/391/EBE þar sem segi að skyldur starfsmanna á sviði öryggis og hollustu viðvinnu sína skuli ekki hafa áhrif á meginregluna um ábyrgð vinnuveitanda.Ábyrgðin á öryggi og heilsu starfsmanna á vinnustað hvíli fyrst og fremst ávinnuveitanda. Stefnandibyggi á því að ekki hafi verið um óvenjulegar eða ófyrirsjáanlegarkringumstæður að ræða. Stefndi, sem eigi að vera sérfræðingur í vinnuöryggi ogvinnuvernd, hafi því mátt sjá fyrir að slys gæti orðið vegna vanbúnaðarins.Stefnandi hafi lotið verkstjórn á staðnum og fylgt fyrirmælum stefnda viðframkvæmd verksins á grundvelli þeirrar vinnuskyldu sem á honum hafi hvílt.Auðsýnt sé að komast hefði mátt hjá slysinu ef farið hefði verið eftir reglumog fyllsta öryggis og eftirlitsskyldu gætt. Á grundvelli ólögfestrar meginregluíslensks skaðabótaréttar um vinnuveitandaábyrgð sé um að ræða bótaskyldaháttsemi. Stefnandi eigi því rétt á bótum með hliðsjón af frjálsri ábyrgðartryggingustefnda hjá réttargæslustefnda. III Stefndi byggir sýknukröfu sína ífyrsta lagi á því að um óhappatilvik hafi verið að ræða, í öðru lagi að sök séósönnuð og í þriðja lagi að stefnandi hafi glatað bótarétti vegna stórfelldsgáleysis. Í máli þessu gildi almennarsönnunarreglur skaðabótaréttar utan samninga. Í þeim felist að stefnandi berialla sönnunarbyrði fyrir því að eitthvað saknæmt af stefnda hálfu hafi valdiðþví að hann hafi fallið úr tröppunni þannig að bótaréttur hafi stofnast honumtil handa úr ábyrgðartryggingunni hjá réttargæslustefnda. Stefnandi berijafnframt sönnunarbyrðina fyrir því að hann hafi orðið fyrir tjóni sem ogumfangi þess, þótt það komi ekki til umfjöllunar í málinu þar sem það sé rekiðsem viðurkenningarmál. Stefndi telji að stefnandi hafi ekki sannað þessi atriðiog því komi ekki til álita að hann eigi bótarétt úr ábyrgðartryggingu stefndahjá réttargæslustefnda. Stefndi telji atvikið sem máliðsnúist um falla undir það að vera óhappatilvik eins og það hugtak hafi veriðskýrt í skaðabótarétti. Enginn beri skaðabótaábyrgð á slíku óhappi að lögumheldur verði sá sem verður fyrir tjóni vegna þess að bera það sjálfur. Orsökþess að stefnandi hafi fallið úr tröppunni hafi verið sú að spýta, sem einnfótur tröppunnar hafi staðið á, hafi sporðreist. Lýsingar stefnanda sjálfs ígögnum málsins séu skýrar um að þetta sé það sem gerðist og ekki sé ágreiningurum það. Stefndi telji því ljóst aðekkert sem hafi viðkomið tröppunni sjálfri hafi orðið þess valdandi aðstefnandi hafi fallið. Orsökin hafi eingöngu verið þessi tiltekna spýta semstefnandi hafi sett tröppuna ofan á og sú staðreynd að hún hafi sporðreist.Megi vera ljóst að slíkt sé ekkert annað en tilviljunarkenndur atburður semekki gerist fyrir tilstuðlan eins eða neins, hvað þá að eitthvað saknæmt hafiverið þar að baki. Ekki liggi annað fyrir í málinu en að þessi spýta hafi veriðá staðnum og því enginn á vegum stefnda sem hafi látið hana þarna eða ætlasttil að hún væri notuð sem undirlag fyrir tröppuna. Þá liggi ekki annað fyrir enað stefnandi hafi sjálfur sett tröppuna ofan á þessa spýtu þegar hann hafifarið að vinna á þessum stað við húsið. Gera verði ráð fyrir því að stefnandihafi gert sér grein fyrir, eða í það minnsta mátt gera sér grein fyrir því að óvarlegtgat verið að gera það. Atvikið hafi því gerst af ástæðum sem engum hafi veriðum að kenna nema þá helst stefnanda sjálfum. Augljóst sé að um sé að ræðahreint óhappatilvik og/eða atvik sem sé eingöngu að rekja til aðgæsluleysisstefnanda sjálfs. Í hvorugu tilvikinu sé um að ræða skaðabótaábyrgð stefnda þarsem atvikið hafi ekki verið að rekja til saknæmrar háttsemi neins sem stefndiberi að lögum skaðabótaábyrgð á. Það sé með öllu ósannað aðstefndi hafi sýnt af sér saknæma háttsemi með þeim hætti sem stefnandi byggi áað því er varði vinnustaðinn, vinnuaðstæður, tækjabúnað eða vinnuframkvæmd.Reglan um vinnuveitandaábyrgð grundvallist á því að einhver starfsmaðurvinnuveitanda hafi sýnt af sér saknæma háttsemi og það valdið öðrum tjóni. Eðlimálsins samkvæmt leiði saknæm háttsemi stefnanda sjálfs ekki til þess aðstefndi beri skaðabótaábyrgð á þessum grundvelli gagnvart stefnanda. Til að svosé verði saknæmið að felast í einhverri háttsemi annarra starfsmanna stefnda.Þar sem það liggi fyrir að það hafi verið stefnandi sjálfur sem hafi setttröppuna ofan á spýtuna sem hafi sporðreist og að spýtan hafi verið fyrir ástaðnum hafi tjónið orðið vegna háttsemi stefnanda sjálfs, en ekki hafi veriðum að ræða saknæma háttsemi einhvers starfsmanns stefnda. Mögulegskaðabótaábyrgð stefnda verði því ekki reist á reglum skaðabótaréttar umvinnuveitandaábyrgð. Því sé sérstaklega hafnað að snúa beri sönnunarbyrðinnivið í málinu og leggja hana á stefnda. Stefnandi byggi á ströngusakarmati á ábyrgð vinnuveitanda og vísi til 23. gr. a í skaðabótalögum nr.50/1993 um það. Auk þess sé vísað til þess að í ákvæðinu felist ströngsakarregla sem auki sönnunarbyrði vinnuveitanda og létti henni af starfsmannisem slasast við störf. Stefndi telji óljóst hvað stefnandi eigi við með þessuen það megi skilja sem svo að stefndi eigi að bera hlutlæga ábyrgð og/eða aðsnúa eigi sönnunarbyrðinni við og leggja hana á stefnda. Hér haldi stefnandiþví fram að í 23. gr. a í skaðabótalögum felist að það hvíli á vinnuveitanda að„afsanna“ sök sína og þetta ákvæði víki þannig til hliðar almennumsönnunarreglum skaðabótaréttarins um sönnunarbyrði tjónþola. Stefndi mótmæliþessum skilningi stefnanda alfarið enda komi hlutlæg ábyrgð ekki til álita nemasamkvæmt skýru lagaákvæði. Ekki komi annað til álita en að almennarsönnunarreglur skaðabótaréttarins gildi í málinu og sönnunarbyrði um meinta sökstefnda sé því öll hjá stefnanda. Umfjöllun stefnanda um ábyrgðartryggingustefnda breyti engu um þetta. Stefndi hafni því alfarið aðhafa brugðist skyldum sínum um tilkynningu til Vinnueftirlitsins eða að þaðhafi áhrif á sök eða hvar sönnunarbyrðin liggi. Í 79. gr. laga nr. 46/1980 sékveðið á um skyldu vinnuveitanda til að tilkynna Vinnueftirlitinu ánástæðulausra tafa um öll slys þar sem starfsmaður deyr eða verður óvinnufær íeinn eða fleiri daga auk þess dags sem slysið varð. Skilyrði þess að skyldanverði virk sé því að starfsmaður forfallist frá vinnu og ekki síst aðvinnuveitandi fái vitneskju um það. Tilkynning stefnda til Vinnueftirlitsins sédagsett 10. október 2013 eða daginn eftir atvikið. Eins og komi fram ímálsgögnum hafi atvikið gerst á milli klukkan 17 og 18 þegar vinnudegi hafiverið að ljúka. Stefnandi hafi lokið vinnudegi og farið heim. Hann hafi ekkileitað á slysadeild eða annað fyrr en daginn eftir. Fyrst þá hafi hannforfallast frá vinnu og tilkynningarskylda stefnda orðið virk, en þann dag hafiatvikið verið tilkynnt til Vinnueftirlitsins. Stefndi hafi því að öllu leytiuppfyllt tilkynningarskyldu ákvæðisins. Þess utan telji stefndi að enguhefði breytt þótt Vinnueftirlitinu hefði verið tilkynnt um atvikið að kvöldi 9.október 2013 eins og stefnandi virðist byggja á að hafi átt að gera. Fyrir þaðfyrsta hafi stefnandi sjálfur verið búinn að breyta vettvangi er hann hafigengið frá eftir sig í lok vinnudags. Þá sé í sjálfu sér ekki ágreiningur um aðatvikið hafi gerst með þeim hætti sem stefnandi sjálfur lýsi, að hann hafimisst jafnvægið og fallið úr tröppu þegar spýta sem hafi verið undir einum fætitröppunnar hafi sporðreist. Hér sé því ekki ágreiningur um hvernig það hafiatvikast að stefnandi féll úr tröppunni. Stefndi hafni því alfarið aðreglur skaðabótaréttar um sérfræðiábyrgð eigi við og því beri að snúasönnunarbyrðinni við og leggja hana á stefnda. Það sé rangt að í lögum nr.46/1980 og 23. gr. a í skaðabótalögum felist að vinnuveitandi beri slíkaábyrgð. Sérfræðiábyrgð eigi við um einstakar starfsstéttir sem hafi atvinnu afþví að bjóða fram og selja sérfræðiþekkingu sína. Slík ábyrgð eigi ekki við íþessu máli enda sé starfssvið stefnda ekki á sviði vinnuöryggis né bjóði hannslíka þjónustu gegn gjaldi. Meint sakarábyrgð stefnda verði því ekki byggð áþví að reglur um sérfræðiábyrgð eigi við og breyti engu um sönnunarreglur semberi að leggja til grundvallar í málinu. Stefnandi sýnist byggja á því aðsök stefnda endurspeglist í því að verkstjórn hafi verið ábótavant og vísi hanntil 21. gr. og 1. mgr. 23. gr., sbr. 14. gr., laga nr. 46/1980 um það. Stefndihafni því að þetta eigi við í málinu enda hafi stefnandi sjálfur komiðtröppunni fyrir við húsvegginn, ofan á spýtunni. Stefndi telji ólíklegt aðstefnandi hafi þurft verkstjórn við það verk sem hann hafi verið að vinna endamegi ganga út frá því að það hafi í engu verið frábrugðið því sem hann hafimargoft gert á löngum starfsferli sem málarameistari. Meint saknæmi stefndagagnvart stefnanda verði því ekki byggt á því að verkstjórn hafi skort eðaverið ábótavant. Stefnandi vísi til fjölda ákvæðalaga, reglugerða og reglna sem stefndi eigi að hafa brotið gegn með saknæmumhætti. Meint saknæmi sé nánar talið felast í því að aðstæður hafi veriðóforsvaranlegar af því að trappan sem stefnandi hafi notað við verkið hafiverið ófullnægjandi og hann ekki haft öryggishjálm til afnota við vinnuna.Stefndi hafni því alfarið að hafa sýnt af sér saknæma háttsemi og brotið gegntilvitnuðum ákvæðum með þeim hætti sem stefnandi haldi fram. Málið snúist umþað hvort stefnda verði gefið að sök að spýtan sem var á staðnum og stefnandihafi sett tröppuna á hafi sporðreist og þá hvort ástæðu þess að það gerðist séað rekja til þess að stefndi hafi brotið gegn einhverjum þeim ákvæðum sem vísaðsé til í stefnu. Það dugi ekki til við tilraun til sönnunar á því að umsakarábyrgð sé að ræða að vísa almennt til ákvæða laga og reglna, heldur þurfinánari tilgreiningu á því hvaða skyldur séu brotnar og þá hvernig og hvað hafiátt að gera í staðinn fyrir það sem gert hafi verið. Vegna tilvísunar stefnanda tilákvæða laga nr. 46/1980 um verkstjórn vísi stefndi til þess að verkstjórn hafiverið óþörf í þessu tilviki, sérstaklega vegna áralangrar starfsreynslustefnanda á þessu sviði. Það hafi því á engan hátt verið brotið gegn ákvæðum ersnúi að verkstjórn. Stefnandi vísi til 2. og 21. gr.reglugerðar nr. 920/2006 um skipulag og framkvæmd vinnuverndarstarfs ávinnustöðum, auk VIII. kafla um gerð áhættumats. Ekki sé gerð grein fyrir þvíað hvaða leyti stefndi eigi að hafa brotið gegn þessum ákvæðum þannig aðsaknæmt sé eða að hvaða leyti það hafi haft áhrif á atvik þessa máls. Þessimálsástæða sé því vanreifuð. Stefndi hafni því alfarið að meint saknæmi getibyggst á því að brotið hafi verið gegn þessum ákvæðum. Stefnandi vísi til 5. gr.reglugerðar nr. 367/2006 um notkun tækja og til greinar 2.6 í I. viðauka oggreina 4.1.2, 4.2.2 og 4.2.3 í II. viðauka. Stefndi hafni því alfarið að hafabrotið gegn tilvitnuðum ákvæðum. Í 5. gr. sé fjallað almennt um að tæki semnotuð séu skuli hæfa viðkomandi verki með tilliti til allra aðstæðna. Ekkiliggi annað fyrir í málinu en að þessa hafi fyllilega verið gætt af stefnda.Það sé ósannað með öllu að trappan sem stefnandi hafi notað hafi ekki verið ílagi og hæf til að nota við málarastarf sem þetta. Þá bendi stefndi á aðstefnandi hafi sjálfur ákveðið að nota þessa tröppu í verkið, en fyrir liggi aðbæði stigi og önnur trappa hafi verið á svæðinu sem stefnandi hefði auðveldlegagetað notað ef hann hefði ekki talið tröppuna duga í verkið. Ætla megi aðáratuga starfsreynsla stefnanda við málarastörf þýði að hann hafi þekkingu áþví hvaða tæki og tól best sé að nota. Í grein 2.6 í viðauka I segi aðþegar öryggi og heilbrigði starfsmanna krefjist skuli tryggja stöðugleika tækjaeða hluta með festingum eða á annan viðeigandi hátt. Í málinu liggi fyrir aðstefnandi hafi verið að vinna verk þar sem hann hafi fært sig með fram húsinueftir því sem verkið hafi unnist og sömuleiðis fært tröppuna. Ekki liggi annaðfyrir en að trappan sem slík hafi verið nægilega stöðug og því festing óþörf. Í greinum 4.1.2, 4.2.1, 4.2.2 og4.2.3 í II. viðauka sé að finna ákvæði sem fjalli um vinnu úr stiga. Stefnditelji þessi ákvæði ekki eiga við í málinu, fyrst og fremst vegna þess aðstefnandi hafi notað tröppu við verkið en ekki stiga, en grundvallarmunur sé áþessu tvennu. Þá liggi ekki annað fyrir í málinu en að trappan hafi verið í góðulagi og verið stöðug ef stefnandi hefði gætt að því hvar hann kæmi henni fyrir. Tilvísun stefnanda til reglnanr. 547/1996 um búnað, hollustuhætti og öryggisráðstafanir ábyggingarvinnustöðum o.fl. byggist á því að ekki hafi verið gengið frá lausum stigameð forsvaranlegum hætti og í því felist sök stefnda. Áréttað sé að stefnandihafi notað tröppu við verkið en ekki stiga. Ákvæði sem stefnandi vísi til eigieingöngu við um stiga og eigi því ekki við í málinu. Stefnandi vísi til 2. gr.A-hluta IV. viðauka þar sem almennt sé kveðið á um stöðugleika og traustleikaefnis og búnaðar og hvers kyns hluta á hreyfingu. Ekki liggi fyrir að hvaðaleyti stefndi eigi að hafa brotið gegn þessu ákvæði með saknæmum hætti.Stefnandi vísi til greina 15.1, 15.2, 16, 17, 19.1 og 22.1 í B-hluta IV.viðauka reglnanna. 15. gr. fjalli um fall hluta úr mikilli hæð. Í grein 15.1segi að koma skuli í veg fyrir að hlutir geti fallið úr mikilli hæð. Ljóst séað þetta ákvæði eigi ekki við í málinu. Í grein 15.2 sé talað um viðeigandibúnað vegna vinnu í mikilli hæð og nefnt grindverk, pallar eða öryggisnet.Stefndi telji þetta ákvæði heldur ekki eiga við enda sé ekki unnið í þaðmikilli hæð að slíkan búnað hafi þurft. Stefnandi beri sönnunarbyrðina fyrirþví að þetta geti átt við. Í 16. gr. sé fjallað um vinnupalla og kröfur semþeim tengist. Greinin eigi augljóslega ekki við í málinu. Meint saknæmi stefndaverði ekki byggt á því að brotið hafi verið gegn ákvæðinu, nema stefnandi getisýnt fram á að stefnda hafi ótvírætt borið að reisa verkpalla vegna verksins. Í17. gr. og grein 19.1 sé fjallað um stiga. Þar sem stefnandi hafi notað tröppuen ekki stiga eigi þessi ákvæði ekki við. Í grein 22.1 sé kveðið á um að efmálningarvinna sé unnin af verkpöllum skuli þeir uppfylla gildandi ákvæði og efunnið sé úr lausum stiga skuli hann vera traustur og gengið þannig frá að hanngeti ekki skriðið til á undirstöðum. Stefndi telji þetta ákvæði ekki eiga við ímálinu. Stefnandi vísi til leiðbeiningaum vinnuvernd nr. 1/1991 um lausa stiga, tröppur og búkka, einkum 5. og 8.kafla og myndar nr. 42. Hér endurspeglist glögglega sá munur sem sé á stigaannars vegar og tröppu hins vegar og að tilvitnuð ákvæði er varði stiga eigiekki við um tröppur. Í 5. kafla leiðbeininganna sé fjallað um stiga. Sá kaflieigi því ekki við í málinu. Í 8. kafla sé fjallað um tröppur og sé þar að finnaalmennar leiðbeiningar um tröppur og notkun þeirra. Óljóst sé að hvaða leytistefndi eigi að hafa brotið gegn þessum leiðbeiningum. Hvað varði tilvísun tilmyndar sem sýni tröppu sem sé fest við vegg þá hafni stefndi því alfarið aðslíkt hafi verið nauðsynlegt við þetta verk, enda eðli starfsins þannig aðómögulegt hefði verið að koma því við að festa tröppuna þar sem þurft hafi aðfæra hana eftir því sem verkið hafi unnist. Meint saknæmi stefnda verði þvíekki byggt á því að brotið hafi verið gegn þessum leiðbeiningum enda séu þærekki lagalega bindandi heldur eingöngu ætlaðar til leiðbeiningar. Stefnandibyggi m.a. á því að saknæmi stefnda felist í því að honum hafi ekki staðið tilboða öryggishjálmur við verkið. Ósannað sé að skylt hafi verið að hafaöryggishjálm eða aðrar persónuhlífar við þá vinnu sem stefnandi hafi verið aðvinna í umrætt sinn, enda sé ekki kveðið á um skyldu til þess viðmálningarvinnu sem þessa eða við vinnu úr tröppu í reglum þeim sem stefnandivísi til. Þá hafi ekkert verið því til fyrirstöðu að stefnandi notaðiöryggishjálm ef hann teldi þess þörf þar sem hann hafi fengið slíkan hjálm tilafnota hjá stefnda. Stefndi byggi sýknukröfu sínaeinnig á því að jafnvel þótt niðurstaðan verði að stefnandi eigi bótarétt hafihann glatað þeim rétti að fullu vegna stórfellds gáleysis, sbr. 23. gr. a ískaðabótalögum. Það atvik sem málið snúist um hafi eingöngu orðið vegna athafnastefnanda sjálfs sem telja verði stórfellt gálausar. Eins og lýst hafi veriðhafi það verið stefnandi sjálfur sem hafi ráðið því hvernig hann hagaði vinnusinni þegar hann hafi verið að pensla við þakkantinn. Hann hafi ákveðið að notatröppuna við verkið þrátt fyrir að stigi og hærri trappa hafi einnig verið áverkstaðnum. Hann hafi ekki talið ástæðu til að nota stiga þegar hærra hafiverið upp í kantinn heldur ákveðið að standa í næst efsta þrepi tröppunnar ogteygja sig að kantinum. Þá liggi fyrir að stefnandi hafi sjálfur fært tröppunatil eftir því sem verkið hafi unnist. Það hafi því verið hann sem hafi ákveðiðað setja tröppuna á fjalir sem hafi verið við húsið. Atvikið hafi þannigeingöngu orðið vegna athafna stefnanda sjálfs og á engan hátt hafi verið um aðkenna nokkru sem stefndi sem vinnuveitandi hans beri ábyrgð á. Stefnandi sé meðmeistarapróf í málaraiðn og hafi starfað sem málarameistari í yfir 30 ár.Stefndi hafi því sem vinnuveitandi mátt treysta því að stefnandi sjálfur værifyllilega fær um að ákveða hvernig hann skyldi haga vinnunni og þyrfti hvorkiverkstjórn né tilsögn frá stefnda um það. Menntun og starfsreynsla stefnanda áþessu sviði geri það jafnframt að verkum að stefnandi hafi mátt gera sér greinfyrir því hvernig best væri að haga störfum sínum við að pensla við þakkantinn,enda hafi verið um að ræða verk sem hann hafi margoft unnið áður. Samkvæmt 26. gr. laga nr.46/1980 hvíli skyldur á starfsmönnum um að gæta sjálfir að eigin aðbúnaði ogöryggi á vinnustöðum auk skyldu til að tilkynna um eitthvað sem þeir teljiathugavert. Ef stefnandi hefði talið að trappan væri ónothæf í verkið hefðihonum sjálfum borið að láta vita af því og þá nota önnur tæki sem sannanlegahafi verið tiltæk. Það sama eigi við ef stefnandi hefði talið eitthvaðathugavert við aðstæður. Ef ekki verði fallist á sýknubyggi stefndi á því að skipta skuli sök vegna stórfellds gáleysis stefnanda,sbr. 23. gr. a í skaðabótalögum og þá eingöngu viðurkenna bótarétt stefnanda íhlutfalli við þá sakarskiptingu. Sömu sjónarmið eigi við um sakarskiptinguna ograkin hafi verið um brottfall bóta vegna stórfellds gáleysis. Stefnandi vísitil þeirrar umfjöllunar um málsástæður fyrir sakarskiptingu og viðurkenningu ísamræmi við það. IV Stefnandi lenti í slysi viðvinnu sína sem málari hjá stefnda 9. október 2013. Stefnandi neytir í málinu heimildar í 2.mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála til þess að krefjastviðurkenningar á skaðabótaskyldu stefnda vegna slyssins. Verður því ekkifjallað um umfang tjónsins í málinu, en stefnandi hefur leitt nægilegar líkurað því að hann hafi orðið fyrir tjóni. Ekki er ágreiningur með aðilumum hvernig slysið vildi til. Í málinu liggja fyrir ljósmyndir sem sýna aðstæðurvel. Eins og lýst var í málsatvikum hér að framan var orsök slyssins sú aðstefnandi féll úr trétröppu þegar spýta sem trappan stóð á sporðreistist. Þaðer jafnframt óumdeilt að spýtur sem voru undir tröppunni voru á staðnum áður enstefndi kom að verkinu og að stefnandi kom tröppunni fyrir þar, en hann þurftiað færa tröppuna áfram eftir því sem verk hans vannst. Stefnandi byggir á því að tjónhans sé afleiðing af saknæmri og ólögmætri háttsemistefnda og starfsmanna hans. Stefndi hafi brotið gegn eftirlitsskylduvinnuveitanda og þeirri frumkvæðisskyldu sem felist í því að vernda starfsmennfyrir hættum í starfi. Aðstæður á vinnustaðnum hafi verið ófullnægjandi.Trappan sem stefndi hafi þurft að nota hafi verið ófullnægjandi og ekki hæftverkinu. Þá hafi stefnandi ekki haft öryggishjálm til afnota. Stefnandi telurað stefndi beri sönnunarbyrði fyrir því að tjónið stafi ekki af vanbúnaði hjáhonum þar sem slysið hafi ekki verið tilkynnt Vinnueftirlitinu í samræmi við79.-81. gr. laga nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum.Þá leiði það af lögunum, sbr. 23. gr. a í skaðabótalögum nr. 50/1993, aðvinnuveitendur séu sérfræðingar um vinnuöryggi á starfsstöð sinni og þar afleiðandi gildi í þessum efnum reglur skaðabótaréttar um sérfræðiábyrgð. Samkvæmt 79. gr. laga nr.46/1980 skal atvinnurekandi ánástæðulausrar tafar tilkynna til Vinnueftirlits ríkisins öll slys þar semstarfsmaður deyr eða verður óvinnufær í einn eða fleiri daga, auk þess dags semslysið varð. Slys þar sem líkur eru á að starfsmaður hafi orðið fyrir langvinnueða varanlegu heilsutjóni skal tilkynna Vinnueftirlitinu eigi síðar en innansólarhrings. Slys stefnanda var tilkynntVinnueftirlitinu degi síðar, 10. október 2013. Stefnandi lýsti því fyrirdóminum að slysið hefði átt sér stað undir lok vinnudags. Hann hefði hvílt sigum stund og svo farið heim. Einhver annar hefði gengið frá eftir sig, enþað væri alltaf gert í lok dags. Samstarfsmaður hans, D, sem var að störfumskammt frá gerði grein fyrir því í skýrslutöku að hann hefði séð hvar stefnandiféll og farið til hans. Hann lýsti því að stefnandi hefði verið aumur, en þótalið allt vera í lagi. Hann taldi að stefnandi hefði gengið frá eftir daginn,en var þó ekki viss um það. C, forstjóri stefnda, skýrði frá því að hann hefðiheyrt af atvikinu um kvöldið og haft samband við stefnanda sem hafi borið sigágætlega. Hann hafi ekki mætt til vinnu daginn eftir. Það hafi fyrst verið ummorguninn þegar hann hafi rætt við dóttur stefnanda að honum hafi verið ljóstað um meira en smá byltu hafi verið að ræða. Hann hafi þá útvegað eyðublað tilVinnueftirlitsins sem þeir D öryggistrúnaðarmaður hafi fyllt út og hann hafifarið með til Vinnueftirlitsins samdægurs. Eins og að framan greinir stofnastskylda til tilkynningar um vinnuslys við það að atvinnurekanda verði kunnugt umað starfsmaður forfallist frá vinnu og skal þá tilkynna slysið innansólarhrings. Fyrir liggur að Vinnueftirlitið fékk tilkynningu um slys stefnandainnan sólarhrings. Verður ekki séð að stefndi hafi brugðist skyldum sínum íþessu efni. Þá er ekki ágreiningur í málinu um með hvaða hætti slysiðatvikaðist. Því er einnig hafnað að í 23. gr. a í skaðabótalögum felist aðvinnuveitandi beri sönnunarbyrði fyrir því að slys á vinnustað hans stafi ekkiaf vanbúnaði hans. Það hvílir því á stefnanda að sannað að líkamstjóns hans séað rekja til saknæmrar háttsemi sem stefndi beri ábyrgð á. Stefnandi telur að verkstjórnvið verkið hafi verið ábótavant. C, forstjóri stefnda, sem var verkstjórinnskýrði frá því fyrir dóminum að hann hefði ekki verið á staðnum er slysið hafiátt sér stað, en hann hafi reynt að koma við flesta daga. Um venjulegt verkhafi verið að ræða, en verkstjóri hafi einungis verið á staðnum í stærriverkum. Stefnandi hafi verið mjög vanur í starfi og sjálfstæður í vinnubrögðum.Fram hefur komið í málinu að stefnandi er málarameistari að mennt og hefurstarfað sem slíkur í um 30 ár, þar af nær helming þess tíma á Íslandi og umfimm ár hjá stefnda, með hléum. Þegar slysið varð var hann ásamt fleiristarfsmönnum stefnda að mála einbýlishús. Um venjulegt verkefni var að ræða semstefnandi hafði oft sinnt áður. Í ljósi menntunar og reynslu stefnanda verðurað hafna því að hann hafi þurft sérstaka verkstjórn við framangreint verk. Verið var að mála seinni umferðyfir húsið þegar slysið átti sér stað. Stefnandi sagði fyrir dóminum að hannhefði ekki málað þakkantinn við fyrri umferðina. Í stefnu er því þó lýst aðstefnandi hafi áður notast við sömu tröppu á sama stað án þess að slys hafiorðið af. Stefnandi byggir á því að trappan sem hann hafi notað hafi veriðófullnægjandi og hann hafi ekki átt kost á öðrum búnaði. Fyrir dómi barstefnandi að einungis þessi trappa hafi verið til staðar. Í stefnu kemur hinsvegar fram að á staðnum hafi einnig verið stigi sem annar starfsmaður hafiverið að nota hinum megin við húsið. Bæði C og D báru um að á staðnum hefðuverið, auk trétröppunnar sem stefnandi notaði, bæði stigi og áltrappa. Þeirtöldu báðir að ekki hafi verið ásættanlegt að nota trétröppuna þar sem slysstefnanda átti sér stað, á hæsta punkti við þakkantinn. Eins og lýst hefur verið erstefnandi málarameistari með mikla starfsreynslu. Sýnt hefur verið fram á aðhann hafi verið sjálfráður um hvernig best væri að verki staðið, enda hafðihann næga þekkingu til að meta hvernig öryggi hans væri best tryggt. Ljóst erað a.m.k. einn stigi var á verkstað. Stefnandi hefði getað notað hann eða beðiðþess að hann væri laus hafi hann verið í notkun. Ekkert liggur fyrir um aðtrétrappa sú sem hann notaði hafi verið vanbúin en ljóst er að hún hentaði ekkivið þessar aðstæður. Stefnandi kaus sjálfur að nota hana og kom henni fyrirofan á spýtunni sem sporðreistist án þess að gæta nægilega vel að því aðundirlagið væri traust. Óumdeilt er að eigandi hússins sem unnið var við komspýtunni fyrir á þessum stað, en ekki neinn starfsmaður stefnda. Verður aðtelja að stefnanda hafi mátt vera ljós hættan af því að nota tröppuna á þannhátt sem hann gerði. Ef hann taldi aðstæður óforsvaranlegar eða búnaðófullnægjandi bar honum að bregðast við því með því að tilkynna það öryggistrúnaðarmanni, verkstjóra eðaatvinnurekanda, sbr. 26. gr. laga nr. 46/1980 og gat þá eftir atvikum krafistúrbóta eða neitað að vinna verkið. Stefnandi hefur ekki sýnt fram áað skylt hafi verið að útvega honum öryggishjálm eða annars konar persónuhlífarvið þetta tiltekna verkefni. Við munnlegan málflutning byggðistefnandi m.a. á því að öryggistrúnaðarmaður hefði ekki uppfyllt skyldu sína,sbr. 5. og 15. gr. laga nr. 46/1980. Taldi hann um lagarök að ræða, en ekkinýja málsástæðu. Stefndi mótmælti framangreindu sem of seint fram komnu.Samkvæmt 5. mgr. 101. gr. laga nr. 91/1991 skulu málsástæður og mótmæli koma fram jafnskjótt og tilefni verðurtil. Að öðrum kosti má ekki taka slíkar yfirlýsingar til greina nema gagnaðilisamþykki eða aðili hefur þarfnast leiðbeininga dómara en ekki fengið þær. Ekkiverður séð að fyrst hafi verið tilefni til að hreyfa við ofangreindu viðaðalmeðferð málsins. Með hliðsjón af því kemur framangreint ekki til álita ímálinu. Með hliðsjón af ölluframangreindu verður ekki talið að slys stefnanda verði rakið til atvika semstefndi beri ábyrgð á og verður stefndi því sýknaður af kröfu stefnanda. Þrátt fyrir framangreindaniðurstöðu þykir, með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, rétt aðmálskostnaður milli aðila falli niður. Stefnandi hefur gjafsókn í máliþessu samkvæmt bréfi innanríkisráðuneytisins 10. nóvember 2014. Allurgjafsóknarkostnaður stefnanda, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans1.125.300 krónur, greiðist úr ríkissjóði. Við ákvörðun málskostnaðar hefurverið tekið tillit til virðisaukaskatts á málflutningsþóknun. Barbara Björnsdóttir héraðsdómarikveður upp þennan dóm. D Ó M S O R Ð : Stefndi,B ehf., er sýkn af kröfu stefnanda, A. Málskostnaðurfellur niður. Allurgjafsóknarkostnaður stefnanda, þar með talin þóknun lögmanns hans, 1.125.300krónur, greiðist úr ríkissjóði.
|
Mál nr. 435/2014
|
Kærumál Málskostnaður
|
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem mál þrotabús á hendur M ehf. var fellt niður og M ehf. gert að greiða þrotabúinu málskostnað tilgreindrar fjárhæðar.
|
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Eiríkur Tómasson og Þorgeir Örlygsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 16. júní 2014 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 24. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 3. júní 2014 þar sem mál varnaraðila á hendur sóknaraðila var fellt niður og sóknaraðila gert að greiða varnaraðila 75.300 krónur í málskostnað. Kæruheimild er í g. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdóms um málskostnað varnaraðila til handa verði felldur úr gildi og sér úrskurðaður málskostnaður í héraði úr hendi varnaraðila auk kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst þess aðallega að sóknaraðili greiði sér málskostnað í héraði að mati Hæstaréttar, til vara staðfestingar hins kærða úrskurðar en að því frágengnu að málskostnaður verði felldur niður. Í öllum tilvikum krefst hann kærumálskostnaðar. Varnaraðili hefur ekki kært úrskurð héraðsdóms fyrir sitt leyti og kemur aðalkrafa hans því ekki til álita við úrlausn málsins hér fyrir dómi. Með vísan til síðari málsliðar 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 og forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðili greiði varnaraðila kærumálskostnað eins og nánar greinir í dómsorði en við ákvörðun hans er tekið tillit til dæmds kærumálskostnaðar í samkynja málum aðila nr. 436/2014 og 437/2014. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Maron ehf., greiði varnaraðila, þrotabúi Perlufisks ehf., 125.000 krónur í kærumálskostnað.
|
Mál nr. 505/2009
|
Kærumál Bráðabirgðasvipting ökuréttar
|
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var að fella niður ákvörðun lögreglustjóra um að svipta E ökurétti til bráðabirgða.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Jón Steinar Gunnlaugsson og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru móttekinni af Héraðsdómi Reykjavíkur 31. ágúst 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 4. september sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 28. ágúst 2009, þar sem hafnað var kröfu varnaraðila um að felld yrði úr gildi ákvörðun sóknaraðila um að svipta hann ökurétti til bráðabirgða. Kæruheimild er í 1. mgr. 103. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Varnaraðili krefst þess að ákvörðun sóknaraðila um að svipta hann ökurétti til bráðabirgða verði felld úr gildi. Þá krefst hann málsvarnarlauna vegna meðferðar málsins fyrir Hæstarétti og þess að málsvarnarlaun í héraði og fyrir Hæstarétti verði greidd úr ríkissjóði. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Varnaraðili greiði kærumálskostnað, sem ákveðst að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Varnaraðili, Eiríkur Pétursson, greiði þóknun skipaðs verjanda síns, Vilhjálms H. Vilhjálmssonar héraðsdómslögmanns, 93.375 krónur.
|
Mál nr. 637/2007
|
Skuldamál Einkahlutafélag
|
Einkahlutafélagið S krafði H um greiðslu 8.000.000 króna og hélt því fram að H hefði tekið sér þá fjárhæð í heimildarleysi úr fyrirtækinu þar sem H starfaði sem framkvæmdastjóri. H hafði lagt inn fé á persónulegan reikning sinn og varið því meðal annars til greiðslu skulda A sem orðið var gjaldþrota. H taldi S hafa beina hagsmuni af greiðslu þessara skulda. Tekið var fram að S ætti ekki aðild að kröfu sem byggð væri á því að H hefði greitt skuldir A eftir gjaldþrot. Þá hafði H einnig sýnt nægilega fram á að fénu, sem S krafðist endurgreiðslu á, hefði öllu verið varið í þágu hagsmuna S.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Jón Steinar Gunnlaugsson og Páll Hreinsson. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 3. desember 2007. Hann krefst greiðslu á 8.000.000 krónum með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 3.000.000 krónum frá 15. til 23. ágúst 2006, af 6.000.000 krónum frá þeim degi til 24. sama mánaðar en af 8.000.000 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjandi áfrýjaði fyrir sitt leyti 12. febrúar 2008. Hann krefst staðfestingar héraðsdóms að öðru leyti en því að aðaláfrýjandi verði dæmdur til að greiða sér málskostnað í héraði. Þá krefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Af hálfu aðaláfrýjanda kom fram við munnlegan málflutning fyrir Hæstarétti að hann sætti sig við niðurstöðu hins áfrýjaða dóms um greiðsluskyldu á 305.042 krónum ásamt dráttarvöxtum. Áfrýjunin tæki einungis til þeirrar niðurstöðu héraðsdóms að sýkna gagnáfrýjanda af kröfu aðaláfrýjanda í gagnsök í héraði og um málskostnað. Það athugist að láðst hefur að taka í dómsorð hins áfrýjaða dóms ákvæði um þessa sýknu svo sem bar að gera samkvæmt 2. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Niðurstaða um hana kemur hins vegar fram í forsendum dómsins og eru því ekki efni til að ómerkja hann af þessum sökum. Svo sem greinir í hinum áfrýjaða dómi gegndi gagnáfrýjandi starfi framkvæmdastjóra aðaláfrýjanda frá 1. mars 2006 en stofndagur félagsins var 13. febrúar 2006. Gagnáfrýjandi var einnig framkvæmdastjóri Afþreyingarfélagsins ehf. sem var annar tveggja stofnenda aðaláfrýjanda. Með kaupsamningi 17. febrúar 2006 keypti aðaláfrýjandi tæki og rekstur Afþreyingarfélagsins ehf. Umsamið kaupverð var 54.000.000 krónur og voru 49.000.000 krónur af því greiddar með skuldabréfi til fimm ára með einum gjalddaga á ári, 15. ágúst ár hvert, í fyrsta sinn 15. ágúst 2006. Meðal keyptra eigna voru fjölmargir vélsleðar sem seljandinn hafði á kaupleigu, en félög þessi önnuðust þjónustu við ferðamenn meðal annars í hálendisferðum innanlands. Í málinu er óumdeilt að Afþreyingarfélagið ehf. hafði verið úrskurðað gjaldþrota og skiptastjóri verið skipaður áður en kom að fyrsta gjalddaga fyrrnefnds skuldabréfs 15. ágúst 2006. Óumdeilt er að gagnáfrýjandi lagði samtals 8.000.000 krónur úr sjóðum aðaláfrýjanda inn á persónulegan bankareikning sinn í þrennu lagi 15., 23. og 24. ágúst 2006. Greiðslur 15. og 23. ágúst, samtals 6.000.000 krónur, voru í bókum aðaláfrýjanda færðar til lækkunar á skuldinni við Afþreyingarfélagið ehf. samkvæmt skuldabréfinu sem fyrr var getið. Ein greiðsla, 2.000.000 krónur 24. ágúst 2006, var hins vegar færð á viðskiptareikning gagnáfrýjanda. Gagnáfrýjandi kveðst hafa ráðstafað öllu þessu fé í þágu aðaláfrýjanda. Hann hafi á vordögum 2006 verið búinn að ná samkomulagi við Tryggingamiðstöðina hf. um að skuldum Afþreyingarfélagsins ehf. vegna vátrygginga, sem í janúar 2006 hafi numið samtals 13.361.586 krónum, yrði lokið með greiðslu á 4.737.584 krónum. Þetta hafi hann greitt í tvennu lagi 23. ágúst og 19. september 2006 til að standa við samkomulagið. Aðaláfrýjandi hafi haft af þessu beina hagsmuni, þar sem ekki hafi verið unnt að skrá þau tæki sem hann hafði keypt af Afþreyingarfélaginu ehf., og vátryggð voru hjá Tryggingamiðstöðinni hf., á nafn aðaláfrýjanda nema gengið væri frá þessari skuld. Í málinu liggur fyrir staðfesting frá Tryggingamiðstöðinni hf. um þetta og vefengir aðaláfrýjandi ekki réttmæti hennar. Þá kveðst gagnáfrýjandi hafa 26. september 2006 greitt skuld aðaláfrýjanda við nafngreindan aðila með 2.211.987 krónum. Hann hefur lagt fram útskrift af greiðsluseðli úr banka sem sýnir þetta. Aðaláfrýjandi mótmælir því ekki að hafa skuldað þetta og að greiðslan hafi farið fram með þessum hætti. Loks hefur gagnáfrýjandi talið upp nokkrar skuldir Afþreyingarfélagsins ehf., sem hann hafi greitt með nefnum fjármunum, til þess að vernda hagsmuni aðaláfrýjanda. Meðal þeirra telur hann skuld vegna húsaleigu fyrir húsnæði sem aðaláfrýjandi hafi tekið yfir er hann keypti rekstur Afþreyingarfélagsins ehf., 519.719 krónur, og nokkrar aðrar tilgreindar skuldir sem einnig hafi varðað hagsmuni aðaláfrýjanda. Samtals kveðst gagnáfrýjandi þannig hafa greitt nokkru hærri fjárhæð en nemur því sem lagt hafi verið inn á bankareikning hans samkvæmt því sem fyrr var rakið. Aðaláfrýjandi byggir kröfu sína á því að gagnáfrýjandi hafi í heimildarleysi tekið sér þá fjárhæð sem krafist er og beri honum að endurgreiða hana. Fallast má á það með aðaláfrýjanda að gagnáfrýjandi hafi ekki beitt réttum aðferðum er hann tók að greiða kröfuhöfum Afþreyingarfélagsins ehf. beint eftir að bú þess félags hafði verið tekið til gjaldþrotaskipta. Aðaláfrýjandi á hins vegar ekki aðild að kröfu af því tilefni. Gagnáfrýjandi hefur sýnt nægilega fram á að fénu, sem aðaláfrýjandi krefst að hann endurgreiði, hafi öllu verið varið í þágu hagsmuna aðaláfrýjanda. Um var að ræða greiðslur á gjaldföllnum kröfum í beinum tengslum við daglegan rekstur aðaláfrýjanda og verður ekki fallist á að gagnáfrýjandi, sem gegndi starfi framkvæmdarstjóra aðaláfrýjanda, hafi þurft sérstakt samþykki félagsstjórnar til að mega inna þær af hendi, sbr. 2. mgr. 44. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög, sem aðaláfrýjandi hefur vísað til. Samkvæmt framansögðu eru ekki nein efni til að taka kröfu aðaláfrýjanda til greina og verður gagnáfrýjandi sýknaður af henni. Hinn áfrýjaði dómur verður því staðfestur um annað en málskostnað sem aðaláfrýjanda verður gert að greiða gagnáfrýjanda í héraði og fyrir Hæstarétti og ákveðst í einu lagi eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Gagnáfrýjandi, Halldór Kristjánsson, er sýknaður af kröfu aðaláfrýjanda, Skálpa ehf. Ákvæði hins áfrýjaða dóms um greiðslu aðaláfrýjanda á skuld við gagnáfrýjanda og um dráttarvexti af henni skal vera óraskað. Aðaláfrýjandi greiði gagnáfrýjanda samtals 750.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Mál þetta, sem var dómtekið 27. september, er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur með stefnu birtri 26. febrúar 2007 af Halldóri Kristjánssyni, Bakkastöðu 3a, Reykjavík, gegn Skálpa ehf., Tunguhálsi 8, Reykjavík. Með gagnstefnu, birtri 10. apríl 2007, höfðaði Skálpi ehf. gagnsök í málinu á hendur stefnanda. Dómkröfur. Aðalsök Aðalstefnandi krefst þess að gagnstefnandi verði dæmdur til að greiða honum skuld að fjárhæð 305.042 kr. ásamt dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, af 156.172 kr. frá 7. september 2006 til 8. september 2006, en af 305.042 kr. frá 8. september 2006 til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar að mati réttarins. Gagnstefnandi krefst þess að hann verði sýknaður af öllum kröfum aðalstefnanda og að aðalstefnanda verði gert að greiða honum málskostnað. Gagnsök Gagnstefnandi krefst þess aðallega að aðalstefnanda verði gert að greiða gagnstefnanda 8.000.000 kr. auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 138/2001 um vexti og verðtryggingu, af 3.000.000 kr. frá 15. ágúst 2006 til 23. ágúst 2006, en af 6.000.000 kr. frá þeim degi til 24. ágúst 2006 og af 8.000.000 kr. frá þeim degi til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar. Aðalstefnandi krefst þess aðallega að gagnsökinni verði vísað frá dómi, en til vara að hann verði sýknaður af öllum kröfum gagnstefnanda í málinu. Í báðum tilvikum krefst aðalstefnandi þess að gagnstefnandi verði dæmdur til þess að greiða honum málskostnað að mati dómsins. Gagnstefnandi krefst þess að frávísunarkröfu aðalstefnanda á gagnsökinni verði hrundið og einnig krefst hann málskostnaðar. Málavextir. Í febrúar 2006 stofnuðu Afþreyingarfélagið ehf. og Fjallamenn ehf. gagnstefnanda, Skálpa ehf. Aðalstefnandi var ráðinn sem framkvæmdastjóri félagsins og hóf störf 1. mars 2006. Ráðningarsamningi hans var rift með bréfi, dags. 21. september 2006. Í aðalsök er krafist greiðslu tveggja reikninga er aðalstefnandi telur að hann hafi greitt úr eigin vasa fyrir gagnstefnanda. Gagnstefnandi telur hins vegar að aðalstefnandi hafi misfarið með fé er hann starfaði sem framkvæmdastjóri og hann skuldi gagnstefnanda 8.000.000 kr. Með bréfi 26. september 2006 óskaði gagnstefnandi eftir skýringum frá aðalstefnanda á því í hvaða tilgangi tilgreindar tólf greiðslur sem inntar voru af hendi á tímabilinu 20. mars 2006 til 24. ágúst 2006 fóru fram og hvaða heimildir aðalstefnandi hafði fyrir þeim. Með bréfi 4. október 2006 bárust skýringar og upplýsingar frá aðalstefnanda varðandi bókhald gagnstefnanda og einstakar færslur sem framkvæmdar voru af aðalstefnanda sem framkvæmdastjóra félagins. Þar segir m.a. að hluti greiðslnanna hafi verið fyrirframgreidd laun sem dreginn hafi verið af aðalstefnanda við næstu útborgun. Þá hafi verið um að ræða hluta af fyrstu afborgun af skuldabréfi er Skálpi ehf. gaf út til Afþreyingarfélagsins ehf. vegna kaupa á tækjum við stofnun gagnstefnanda. Með bréfi 17. október 2006 var aðalstefnanda greint frá því að áðurgreindar skýringar á millifærslum hans þættu haldlausar og ekki til þess fallnar að réttlæta umræddar færslur af bankareikningi félagsins. Í bréfinu var þess jafnframt farið á leit við aðalstefnanda að hann myndi greiða tilbaka þá fjármuni sem hann hafði dregið að sér sem framkvæmdastjóri gagnstefnanda. Aðalstefnandi hefur mótmælt því að hafa fengið þetta bréf og telur það síðari tíma tilbúning og kveðst hafa haldið að fullnægjandi skýringar hafi verið gefnar með bréfi 26. september 2006. Fyrst í gagnstefnu hafi honum verið ljóst hið gagnstæða. Hinn 21. desember 2006 mun gagnstefnandi hafa kært aðalstefnanda til lögreglunnar í Reykjavík. Aðalstefnandi höfðaði mál þetta með stefnu þingfestri 13. mars 2007. Gagnsök var birt 10. apríl 2007. Málsástæður og lagarök aðalstefnanda. Frávísunarkröfu sína á gagnsökinni byggir aðalstefnandi á því að kröfugerðin sé svo vanreifuð að stefnan fullnægi alls ekki þeim skilyrðum, sem fram eru sett um efni stefnu í d og e lið 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Hvergi í gagnstefnunni sé að finna hvaða 8.000.000 kr. það eru, sem gagnstefnandi krefst endurgreiðslu á. Engin lýsing er á því hvaðan þessar ætluðu 8.000.000 kr. koma, hvert þær fóru, né heldur hvenær. Það sé því ekki með nokkru móti unnt að átti sig á málatilbúnaði gagnstefnanda og málatilbúnaður hans allur svo vanreifaður að varða myndi frávísun ex officio, þótt krafan væri ekki höfð uppi. Þá verði heldur ekki ráðið af þeim skjölum, er fylgja virðast gagnstefnunni, hvað gagnstefnandi er að fara, né hvers hann er að krefjast. Kröfu sína í aðalsök byggir aðalstefnandi á því að meðan hann hafi verið framkvæmdastjóri gagnstefnanda hafi hann greitt úr eigin vasa tvo reikninga á gagnstefnanda. Annars vegar er það reikningur nr. R009695 frá 101 Hótel ehf. að fjárhæð 148.870 en aðalstefnandi greiddi hann 8. september 2006. Sá reikningur var vegna erlendra ferðamanna sem voru hér á landi á vegum gagnstefnanda. Hinn reikningurinn er nr. 254990 frá Brimborg ehf. að fjárhæð 156.283 er hann greiddi 7. september 2006. Sá reikningur er vegna viðgerðar á Ford Econoline í eigu gagnstefnanda. Sýknukröfu sína á gagnsökinni byggir aðalstefnandi í fyrsta lagi á því að ef skiptastjóri í þrotabúi Ferðaloka ehf. (áður Afþreyingarfélagið ehf.) neiti því að fyrsta afborgun, eða hluti hennar, af skuldabréfi því er gagnstefnandi gaf út til félagsins að höfuðstól 49. millj. kr. sé greidd, sé um að kenna mistökum gagnstefnanda, sem aðalstefnandi beri ekki ábyrgð á. Aðalstefnanda var, sem framkvæmdastjóra gagnstefnanda, bæði rétt og skylt að greiða þessa afborgun. Ekki var þörf á að bera það undir stjórn, enda hafði stjórn félagsins undirritað skuldabréfið. Ekki var hægt að árita skuldabréfið um greiðslu, þar sem frumrit þess var í vörslum Guðna Halldórssonar, stjórnarformanns gagnstefnanda og ekki mögulegt að ná í Guðna. Aðalstefnandi telur meginregluna vera þá þrátt fyrir tilskipun um áritun afborgana á skuldabréf frá 9. febrúar 1798, að skuldabréf séu ekki árituð, heldur taki innheimtuaðili ábyrgð á því að bréfið fari ekki úr höndum hans óáritað. Í þessu tilviki var skuldabréfið í vörslum stjórnarformanns skuldara, þannig að áhættan var engin. Hafi stjórnarformaðurinn hins vegar gert þau mistök, að láta bréfið frá sér óáritað um afborgun, vitandi það að fyrsta afbogun var fallin og eftir að afborgun var greidd og eftir að aðalstefnandi hafði látið af störfum, eru það mistök gagnstefnanda, en ekki aðalstefnanda, og það tjón, sem af þeim mistökum leiðir, á ábyrgð gagnstefnanda. Aðalstefnandi segir að hann hafi ekki náð að gefa út kvittun, þar sem hann hafi farið til vegavinnustarfa á vegum gagnstefnanda við Langjökul, þegar eftir að hann hafði innt af hendi þær greiðslur, er upp eru taldar í bréfinu frá 4. október 2006. Er hann kom til baka á skrifstofu sína, til að sinna þeirri pappírsvinnu sem hlaðist hafði upp, var honum mætt með uppsagnarbréfi og hent út. Aðalstefnandi var á þessum tíma framkvæmdastjóri Afþreyingarfélagsins ehf. og hann því réttur aðili til að veita afborguninni viðtöku f.h. þess félags. Það var einnig í hans valdi, og er enn, að gefa út kvittun fyrir þessari afborgun. Í öðru lagi byggir aðalstefnandi sýknukröfu sína á því, að hann hafi alls ekki dregið sér þær greiðslur, sem taldar eru upp í bréfi gagnstefnanda frá 26. september 2006. Þvert á móti ráðstafaði aðalstefnandi peningunum, eins og rakið er í bréfi hans frá 4. október 2006, í þágu gagnstefnanda til að uppfylla þá samninga, sem hann hafði gert, sem framkvæmdastjóri Afþreyingarfélagsins ehf. til þess að rekstur gagnstefnanda gæti gengið snurðulaust. Aðalstefnandi tekur fram að fyrstu þrír liðirnir í bréfinu frá 26. september 2006 var greiðsla á hluta af fyrstu afborgun skuldabréfs að höfuðastól 49 millj. kr., með þeirri undantekningu að 2.211.987 kr. voru afborgun af skuldabréfi vegna Skálpaness, en það skuldabréf hafði gagnstefnandi þegar yfirtekið. Aðalstefnandi telur það algerlega útilokað að það teljist fjárdráttur að framkvæmdastjóri greiði skuldir fyrirtækisins úr sjóði fyrirtækisins. Aðalstefnandi tekur fram að þær 5.788.013 kr. sem aðalstefnandi greiddi upp í þessa fyrstu afborgun notaði hann til að greiða Tryggingamiðstöðinni hf. 4.737.584 kr. vegna Afþreyingarfélagsins ehf. þannig að leyfi fengist til að umskrá þau tæki yfir á gagnstefnanda, er gagnstefnandi hafið keypt af Afþreyingarfélaginu ehf. Skuld þessari, sem var að fjárhæð 13.376.562 kr., fékk aðalstefnandi að ljúka skv. samkomulagi við Tryggingamiðstöðina hf. með 4.737.584 kr. Þá greiddi aðalstefnandi húsaleiguskuld Afþreyingarfélagsins ehf. vegna Tunguháls 8, Reykjavík, 519.719 kr., en sú greiðsla var forsenda þess að gagnstefnandi fengi húsaleigusamning um Tunguháls 8, Reykjavík. Loks greiddi aðalstefnandi ýmsar smærri skuldir við verktaka Afþreyingarfélagsins efh., sem féllust á að vinna áfram fyrir gagnstefnanda. Aðalstefnandi telur ljóst að hann hafi alltaf borið hagsmuni gagnstefnanda fyrir brjósti í störfum sínum. Vissulega hefði verið heppilegra að leggja þessar greiðslur ekki inn á eigin reikning, en staða Afþreyingarfélagins ehf. á þessum tíma var orðin sú, að Íslandsbanki hf. (nú Glitnir hf.), Háaleitisútibú, tók hverja einustu krónu, er inn á reikninga félagsins kom, upp í yfirdráttarskuld þess. Málsástæður og lagarök gagnstefnanda. Í aðalsök byggir gagnstefnandi í fyrsta lagi á því að honum beri ekki skylda að lögum til að greiða umkrafða fjárhæð þar sem aðalstefnandi hefur ekki lagt fram nein gögn því til stuðnings að hann hafi sjálfur greitt þessa reikninga. Hvorki liggja fyrir greiðslukvittanir né hafa verið lögð fram yfirlit yfir bankareikninga í eigu aðalstefnanda sem bera það með sér að hann hafi greitt reikningana. Þannig geti aðalstefnandi ekki sótt greiðslu úr hendi gagnstefnanda nema hann hafi sjálfur með óvíræðum hætti greitt framlagða reikninga. Þeir reikningar sem lagðir hafa verið fram í málinu, annars vegar frá 101 hóteli og hins vegar frá Brimborg, bera ekki með sér að aðalstefnandi hafi greitt þá, hvað sem því líður að viðgerð hafi farið fram eða að gist hafi verið á 101 hóteli. Þegar af þessari ástæðu ber að sýkna gagnstefnanda. Verði litið svo á að aðalstefnandi hafi greitt framlagða reikninga er á því byggt að hann geti ekki krafið félagið um greiðslu vegna þeirra þar sem hann hafði dregið sér mikla fjármuni af reikningum gagnstefnanda, sbr. gagnsök málsins. Í gagnsök byggir gagnstefnandi málatilbúnað sinn í fyrsta lagi á því, að aðalstefnandi skuldi félaginu 8.000.000 kr., en þá fjárhæð hafi hann dregið sér í heimildarleysi. Með þessari háttsemi hafi aðalstefnandi farið langt út fyrir stöðuumboð sitt og hagnast sjálfur á kostnað gagnstefnanda. Gagnstefnandi telur augljóst að þessir gerningar voru ekki gerðir með vitneskju og vilja félagsstjórnarinnar. Með þessu athæfi sínu hafi aðalstefnandi því brotið gróflega gegn þeim lögum og reglum sem honum bar að fylgja sem framkvæmdastjóri gagnstefnanda. Þessu til stuðnings vísar gagnstefnandi til þess að umdeildar færslur aðalstefnanda komi glögglega fram á yfirliti yfir hreyfingalista vegna viðskiptamanna og lánardrottna. Þar kemur fram að aðalstefnandi greiddi að minnsta kosti 8.000.000 kr. af reikningi gagnstefnanda á tímabilinu 15.-24. ágúst 2006. Með bréfi lögmanns gagnstefnda, dags. 4. október 2006, voru gefnar þær skýringar á þessum ráðstöfunum að um væri „að ræða hluta af fyrstu afborgunum af skuldabréfi því, er Skálpi ehf. gaf út til Afþreyingarfélagsins ehf. vegna kaupa á tækjum“. Í ljós hefur hins vegar komið að ekkert hefur verið greitt af nefndu skuldabréfi, sem gagnstefnandi gaf út sem greiðslu er félagið keypti rekstur, viðskiptavild, nafn og vörumerki, innréttingar, tæki og lagerbirgðir Afþreyingarfélagsins ehf., sbr. kaupsamning dags. 17. febrúar 2006. Afþreyingarfélagið ehf. (nú Ferðalok ehf.) hefur verið tekið til gjaldþrotaskipta. Til stuðnings framangreindri umfjöllun um misfærslur gagnstefnda vísar gagnstefnandi til þess að skiptastjóri þrotabúsins hefur alfarið hafnað því að greitt hafi verið af höfuðstól bréfsins þar sem hvorki hafa verið gefnar út kvittanir vegna þessa né verið ritað aftan á bréfið um afborgun. Gagnstefnandi telur óljóst með hvaða hætti aðalstefnandi ráðstafaði umræddri fjárhæð og eru útskýringar hans að þessu leyti jafnframt haldlausar og rangar. Vegna þessa ber aðalstefnanda að greiða gagnstefnanda umkrafða skuld. Gagnstefnandi byggir í öðru lagi á því að gerningar gagnstefnda brjóti í bága við ákvæði laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög og að hann sé skaðabótaskyldur gagnvart félaginu. Í þeim efnum vísar gagnstefnandi einkum til 2. mgr. 44. gr. laganna, en þar er kveðið á um valdsvið framkvæmdastjóra félags og til hvaða ráðstafana hinn daglegi rekstur taki. Ljóst er að þessir heimildalausu gerningar gagnstefnda brutu í bága við tilgreint ákvæði, enda var hann í störfum sínum sem framkvæmdastjóri kominn langt út fyrir þau mörk sem hinn daglegi rekstur félagsins tekur til. Þá braut háttsemi gagnstefnda jafnframt í bága við samþykktir félagsins, sbr. einkum 18. gr., en þar er kveðið á um starfssvið framkvæmdastjóra félagsins. Með vísan til framangreindra ákvæða er ljóst að aðalstefnandi hefur valdið gagnstefnanda tjóni í störfum sínum fyrir félagið og ber honum að bæta það tjón, sbr. 108. gr. laga nr. 138/1994. Misfærslur með fjármuni gagnstefnanda voru gerðar af ásetningi enda hefur komið í ljós að útskýringar gagnstefnda, um að fjármunirnir væru notaðir til að greiða fyrstu afborganir að áðurnefndu skuldabréfi, séu beinlínis rangar. Að örðum kosti er ljóst að misfærslur þessar má telja til gáleysislegs verknaðar af hálfu gagnstefnda og því ljóst að saknæmisskilyrði 108. gr. laga nr. 138/1994 eru uppfyllt. Gagnstefnandi mótmælir því harðlega að allar umdeildar ráðstafanir aðalstefnanda með fjármuni gagnstefnanda hafi verið með fullri vitneskju og vilja forsvarsmanna félagsins. Aðalstefnandi hefur ekki gefið stjórn félagsins neinar haldbærar skýringar á þessum misfærslum sínum eða stutt málstað sinn með einhverjum þeim hætti sem geti gefið stjórn félagsins tækifæri til að meta stöðu hans á annan veg. Hvað sem öðru líður er ljóst að þessar misfærslur gagnstefnda voru ekki rekstrarforsendur gagnstefnanda enda hefur ekki verið greitt neitt af áðurnefndu skuldabréfi. Til stuðnings framangreindri málsástæðu um skaðabótaskyldu aðalstefnanda er jafnframt byggt á því að ef sú væri raunin að umdeildir fjármunir hefðu verið notaðir til að greiða afborganir af skuldabréfinu, líkt og gagnstefndi hefur haldið fram, er ljóst að slík háttsemi væri með öllu óheimil enda til þess fallin að hygla ákveðnum kröfuhöfum og ganga á rétt annarra hluthafa gagnstefnanda. Framkvæmdastjóri félags má ekki gera nokkrar þær ráðstafanir sem bersýnilega eru fallnar til þess að afla ákveðnum hluthöfum eða öðrum ótilhlýðilegra hagsmuna á kostnað annarra hluthafa eða félagsins, sbr. 51. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög. Þegar af þessari ástæðu er gagnstefndi einnig skaðabótaskyldur gagnvart gagnstefnanda jafnvel þótt hann hefði notað umdeilda fjármuni til þess að greiða af skuldabréfinu, sbr. 108. gr. laganna. Þessu til stuðnings vísar gagnstefnandi til þess að samkvæmt 3. mgr. 6. gr. kaupsamnings milli gagnstefnanda og Afþreyingarfélagsins ehf. áttu kröfur sem viðskiptamenn síðarnefnda félagsins kynnu að eiga á hendur því að vera gagnstefnanda óviðkomandi. Sú skýring aðalstefnanda að hann hafi þurft að ganga frá skuldum Afþreyingarfélagsins ehf. við ákveðna kröfuhafa og undirverktaka, er því með öllu ótæk. Þar sem Afþreyingarfélagið ehf. hafði verið tekið til gjaldþrotaskipta á þeim tíma er umræddar færslur með fjármuni gagnstefnanda áttu sér stað var jafnframt verið að mismuna kröfuhöfum og hluthöfum með ólögmætum hætti, enda átti Afþreyingarfélagið ehf. 50% hlutafjár í gagnstefnanda og var gagnstefndi einnig í fyrirsvari fyrir það félag. Gagnstefnandi byggir í þriðja lagi á því að aðalstefnanda beri að greiða félaginu til baka umkrafða fjárhæð vegna ólögmætrar auðgunar hans, sem rekja má til fjárdráttar af bankareikningi gagnstefnanda. Fyrir liggur að miklir fjármunir voru lagðir inn á persónulegan reikning í eigu gagnstefnda án þess að þeim væri síðan varið í rekstrarlegum tilgangi gagnstefnanda. Af framangreindum sökum verður aðalstefnandi að greiða gagnstefnanda þá fjárhæð sem hinni ólögmætu auðgun nemur og kröfufjárhæð málsins tekur mið af. Vísar gagnstefnandi, til stuðnings kröfu sinni, til ólögfestra reglna kröfuréttar um auðgunarkröfur. Í réttarframkvæmd hefur verið talið að réttmætt geti verið að beita auðgunarreglu við ýmsar aðstæður, þótt ekki sé til þess bein heimild í settum rétti, og að í þeim tilvikum verði að meta kröfu eftir eðli máls með hliðsjón af atvikum öllum. Gagnstefnandi tekur fram að gagnkrafan sé aðeins hluti af því tjóni sem aðalstefnandi hefur valdið gagnstefnanda. Forsendur og niðurstöður. Í gagnsök gerir gagnstefnandi kröfu um greiðslu 8.000.000 kr. ásamt dráttarvöxtum. Aðalstefnandi gerir kröfu um frávísun gagnsakarinnar og byggir hana á d. og e. lið 80. gr., svo og 116. gr. laga um meðferð einkamála. Að mati dómsins fullnægir gagnstefnan skilyrðum nefndrar lagagreinar. Ekki fer á milli mála hvert sakarefnið er í málinu. Þá virðist það heldur ekki vefjast fyrir aðalstefnanda og er þá litið til varna hans í málinu. Þá skiptir það ekki máli varðandi mál þetta þótt gagnstefnandi hafi í öðru máli, milli sömu málsaðila, haldið uppi sömu sjónarmiðum og hér, enda hefur ekki verið dæmt í því máli. Því er frávísunarkröfu aðalstefnanda á gagnsök hafnað. Ágreiningur málsins í aðalsök lýtur að tveimur reikningum, samtals að fjárhæð 305.042 kr., er aðalstefnandi greiddi af eigin fé fyrir hönd gagnstefnanda. Í skýrslu fyrirsvarsmanns gagnstefnanda fyrir dómi viðurkenndi hann kröfu aðalstefnanda, en taldi gagnstefnanda eiga kröfu á móti samanber gagnsök málsins. Eins og að framan greinir er í gagnsök gerð krafa um greiðslu á 8.000.000 kr. en fyrir liggur í málinu að fjárhæð þessa færði aðalstefnandi af bankareikningi gagnstefnanda inn á bankareikning sinn, þ.e. 3.000.000 kr. hinn 15. ágúst 2006, 3.000.000 kr. hinn 23. ágúst 2006 og 2.000.000 kr. hinn 24. ágúst 2006. Aðalstefnandi heldur því m.a. fram, að með hluta þessarar greiðslu hafi hann staðið skil á hluta fyrstu afborgunar af skuldabréfi því sem gagnstefnandi gaf út til Afþreyingarfélagins ehf. vegna kaupa á tækjum. Skuldabréf þetta er að fjárhæð 49.000.000 kr. og var fyrsti gjalddagi 15. ágúst 2006. Afþreyingarfélagið ehf. var tekið til gjaldþrotaskipta 21. júlí 2006. Engin kvittun liggur fyrir í málinu um að afborgunin hafi verið innt af hendi og skv. framburði skiptastjórans hefur ekkert verið greitt af bréfinu. Samkvæmt málatilbúnaði gagnstefnanda byggir hann kröfu sína aðallega á því að aðalstefnandi skuldi honum þessa fjárhæð. Þá byggir hann einnig á því að aðalstefnandi sé skaðabótaskyldur gagnvart honum, með því að hann hafi farið út fyrir heimildir sínar sem framkvæmdastjóri. Um skaðabótaskylduna er vísað til laga um einkahlutafélög nr. 138/1994. Það liggur óumdeilt fyrir í málinu að aðalstefnandi færði samtals 8.000.000 kr. inn á persónulegan bankareikning sinn. Hann hefur haldið því fram að andvirðið hafi farið til greiðslu ýmissa reikninga til hagsbóta fyrir gagnstefnanda. Gagnstefnandi hefur lagt fram hreyfingalista úr bókhaldi sínu. Annars vegar er það viðskiptayfirlit vegna aðalstefnanda og hins vegar yfirlit fyrir lánadrottna þ.e. Afþreyingarfélagið. Hreyfingalistar þessir eru staðfestir annars vegar af Þorsteini Kristinssyni lögg. end. og hins vegar af Helgu Þorsteinsdóttur hjá Endurskoðun og reikningshaldi og bera með sér að áritun þeirra og að upplýsingarnar séu úr bókhaldi gagnstefnanda. Hreyfingalistarnir eru fyrir tímabilið 1. mars 2006 til 6. og 7. nóvember 2006. Hreyfingalistinn vegna Afþreyingarfélagsins ber með sér að aðalstefnandi hafi 15. og 23. ágúst greitt 6.000.000 kr. til lækkunar á höfuðstól skuldar gagnstefnanda við Afþreyingarfélagið sem var 49.000.000 kr. hinn 1. mars 2006 og samsvarar skuldabréfi því er aðalstefnandi segir að hann hafi greitt af. Þá ber viðskiptayfirlit aðalstefnanda það með sér að hann hafi hinn 24. ágúst 2006 tekið út 2.000.000 kr. og greitt hinn 26. september 2006 afborgun af skuldabréfi, það er vegna Skálpaness, sem tilheyrði gagnstefnanda og var það fært sem lækkun á viðskiptayfirliti hans. Eins og að framan greinir lagði gagnstefnandi fram hreyfingalista þessa úr bókhaldi sínu og var það gert í Héraðsdómi Reykjavíkur 10. apríl sl. Það er mat dómsins að þegar litið er til þessara upplýsinga úr bókhaldi gagnstefnanda, sem staðfestar eru af löggildum endurskoðanda, þá sé ekki óyggjandi að gagnstefnandi eigi rétt til þeirrar greiðslu sem hann krefur aðalstefnanda um í málinu. Því hefur gagnstefnanda ekki tekist að sýna fram á réttmæti kröfu sinnar og af því verður hann að bera hallann. Verður því ekki hjá því komist að sýkna aðalstefnanda af kröfu gagnstefnanda. Með vísan til alls þess sem að framan greinir er það niðurstaða málsins að frávísunarkröfu aðalstefnanda á gagnsökinni er hafnað. Gagnstefnandi greiði aðalstefnanda 304.042 kr. með dráttarvöxtum eins og kveðið er á um í dómsorði. Eftir atvikum þykir rétt að málskostnaður falli niður í máli þessu. Af hálfu aðalstefnanda flutti málið Magnús Guðlaugsson hrl. Af hálfu gagnstefnanda flutti málið Jóhann Hafstein hdl. Sigrún Guðmundsdóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan. Frávísunarkröfu aðalstefnanda á gagnsökinni er hafnað. Gagnstefnandi, Skálpi ehf., greiði aðalstefnanda, Halldóri Kristjánssyni, 305.042 kr. ásamt dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, af 156.172 kr. frá 7. september 2006 til 8. september 2006 og af 305.042 kr. frá 8. september 2006 til greiðsludags. Málskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 474/2017
|
Kærumál Gagnaöflun Vitni
|
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu S hf. um leiða tiltekið vitni til skýrslugjafar og afla þannig sönnunargagna fyrir dómi án þess að mál hefði verið höfðað. Í dómi Hæstaréttar var vísað til þess að S hf. hefði ekki fært viðhlítandi rök fyrir því að skilyrðum væri fullnægt til að beita undantekningarheimild 2. mgr. 77. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála til sönnunarfærslu fyrir dómi án þess að mál hefði verið höfðað, sbr. síðari málslið 2. mgr. 78. gr. laganna.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir HelgiI. Jónsson, Markús Sigurbjörnsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar meðkæru 12. júlí 2017, en kærumálsgögn bárust réttinum 25. sama mánaðar. Kærður erúrskurður Héraðsdóms Norðurlands eystra 30. júní 2017, þar sem hafnað var kröfusóknaraðila um að fá að afla sönnunargagna fyrir dómi án þess að mál hafi veriðhöfðað með því að leiða nafngreint vitni til skýrslugjafar. Kæruheimild er í f.lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefstþess að sér verði heimilað að leiða vitni þetta fyrir héraðsdóm tilskýrslugjafar. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar og kærumálskostnaðar.Svo sem fram kemur í úrskurði héraðsdómsreisir sóknaraðili fyrrgreinda kröfu sína á síðari málslið 2. mgr. 77. gr. laganr. 91/1991, en hann telji sönnunarfærslu þessa geta ráðið úrslitum um hvort hannláti verða af höfðun máls á hendur varnaraðila til heimtu skaðabóta vegnaaðgerða þess síðarnefnda við rannsókn á ætluðum brotum sóknaraðila gegn lögumog reglum um gjaldeyrismál. Sóknaraðili hefur ekki í málatilbúnaði sínum færtviðhlítandi rök fyrir því að skilyrðum sé fullnægt til að beitaundantekningarheimild þessa lagaákvæðis til sönnunarfærslu fyrir dómi án þessað mál hafi verið höfðað, sbr. síðari málslið 2. mgr. 78. gr. laga nr. 91/1991.Samkvæmt þessu verður niðurstaða hins kærða úrskurðar staðfest.Sóknaraðili verður dæmdur til að greiðavarnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Sóknaraðili, Samherji hf., greiðivarnaraðila, Seðlabanka Íslands, 350.000 krónur í kærumálskostnað.Úrskurður HéraðsdómsNorðurlands eystra föstudaginn 30. júní 2017Mál þetta, sem barst dómnum 27. apríl sl., var tekið tilúrskurðar 7. júní sl.Sóknaraðili er Samherji hf., Glerárgötu 30, Akureyri.Varnaraðili er Seðlabanki Íslands, Kalkofnsvegi 1, Reykjavík.Sóknaraðili krefst þess að fram fari fyrir dóminumvitnaleiðsla yfir A, [...], [...], fyrrverandi [...] hjá [...] SeðlabankaÍslandsVarnaraðili, sem tekið hefur til varna gegn því aðvitnaleiðslan fari fram, krefst einnig ómaksþóknunar.IAf hálfu sóknaraðila er því lýst að af hans hálfu sé tilskoðunar að höfða mál gegn varnaraðila, Seðlabanka Íslands, til innheimtuskaðabóta vegna ætlaðra ólögmætra aðgerða í tengslum við rannsókn á ætluðumbrotum hans á lögum og reglum um gjaldeyrismál, sem hófust með húsleitar- oghaldlagningaraðgerðum á starfsstöðvum félagsins á Akureyri og í Reykjavík hinn27. mars 2012, en einnig vegna eftirfarandi málsmeðferðar við rannsóknina.Sóknaraðili staðhæfir að varnaraðili hafi farið verulegaoffari í allri málsmeðferð sinni gegn honum og þannig þverbrotið gegn flestumgrunnreglum stjórnsýsluréttar, þ.m.t. meðalhófsreglu, rannsóknarreglu ogmálshraðareglu. Að auki hafi varnaraðiligróflega brotið á réttindum hans, sem honum séu tryggð til réttlátrarmálsmeðferðar í íslensku stjórnarskránni og samkvæmt ákvæðummannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1992.Sóknaraðili tekur fram að umbeðinni vitnaleiðslu sé ætlað aðupplýsa um aðdragandann að rannsókn varnaraðila, þ.m.t. varðandi ákvörðunina umlýstar aðgerðir og um grundvöll þeirra, en einnig hvað ráðið hafi því aðvarnaraðili hafi í tvígang beint kærum til sérstaks saksóknara vegna málsins.Sóknaraðili segir að tilgangur hans með vitnaleiðslunni sénánar sá að freista þess að upplýsa um ofangreind atriði fyrir dómi, áður enákvörðun um málshöfðun sé tekin, sem að mati hans skipti verulegu máli við matá bótaskyldu.Sóknaraðili gerir í beiðni sinni nánar grein fyrir atvikummáls, og þá þannig að þann 27. mars 2012 hafi varnaraðili framkvæmt víðtækahúsleit ásamt haldlagningu gagna á starfsstöðvum hans á Akureyri og íReykjavík, samkvæmt úrskurði sem Héraðsdómur Reykjavíkur hafi kveðið upp. Til grundvallar aðgerðum þessum hafi veriðfrásögn varnaraðila um að hann væri að rannsaka hvort verð sóknaraðila viðútflutning til tengdra aðila væri í samræmi við það sem almennt tíðkaðist íviðskiptum óskyldra aðila og að verðútreikningar sem aflað hafði verið stydduað svo væri ekki og þar með að um brot á lögum og reglum um gjaldeyrismál gætiverið að ræða.Sóknaraðili vísar til þess að þann 10. apríl 2013 hafivarnaraðili beint kæru um greind brot hans til embættis sérstaks saksóknara ogþá þannig að hin ætlaðu brot vörðuðu m.a. svokölluð milliverðlagningabrotsóknaraðila og dótturfélaga hans. Íkærunni hafi verið tíundað að ætluð brot vörðuðu verulegar fjárhæðir og teldustþví meiri háttar, án þess þó að tilgreindar hefðu verið fjárhæðir eða viðhöfðnánari lýsing á hinni ætluðu brotastarfsemi.Aðeins hafi fylgt ýmsar rannsóknarskýrslur varnaraðila, en þar hafi m.a.verið tiltekið að heildarumfang brota varnaraðila og tengdra aðila væri aðjafnvirði tæpra áttatíu milljarða króna.Sóknaraðili vísar til þess að embætti sérstaks saksóknara hafiendursent varnaraðila kæruna með bréfi, dagsettu 28. ágúst 2013, með þeim orðumað lagaheimildir skorti til að gera lögaðilum refsingu vegna hinna ætluðubrota. Hafi varnaraðili brugðist viðþessari niðurstöðu þann 9. september sama ár og þá með því að senda nýja kærutil embættis sérstaks saksóknara vegna sömu brota, en þá hafi fjórir einstaklingar,starfsmenn samstæðu sóknaraðila, verið kærðir.Með bréfi sérstaks saksóknara, dagsettu 4. september 2015, tilvarnaraðila hafi verið tilkynnt að það væri ákvörðun embættisins að fella bærikærumál nefndra einstaklinga niður.Sóknaraðili bendir á að varnaraðili hafi fyrst með bréfi,dagsettu 30. mars 2016, veitt honum upplýsingar um meðferð greinds máls og þáþannig að ákveðið hefði verið að halda ekki áfram rannsókn málsins áfyrrnefndum grunni. Hafi þannig liðið fjögur ár frá áðurgreindum upphafsaðgerðumþar til varnaraðili tilkynnti sóknaraðila um niðurfellingu á hinu upprunalegakærumáli.Sóknaraðili staðhæfir að varnaraðili hafi þann 1. september2016 boðið honum að ljúka málinu með sátt, þ.e. með 8.500.000 króna sekt tilríkissjóðs. Er sóknaraðili hafi hafnaðboðinu hafi varnaraðili tekið stjórnvaldsákvörðun vegna ætlaðra brota hans álögum og reglum um gjaldeyrismál, og þá á þeim grunni að hann hefði ekki skilaðá réttum tíma til Íslands gjaldeyri sem til hafi fallið vegna afleiðusamninga semhann hafði gert og varnaraðili taldi skilaskyldan. Með greindri ákvörðun hafisóknaraðila verið gert að greiða stjórnvaldssekt að fjárhæð 15.000.000 krónatil ríkissjóðs. Sóknaraðili hafibrugðist við vegna þessa og höfðað ógildingarmál. Með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur uppkveðnum24. apríl sl., í máli nr. E-2995/2016, hafi áðurgreind stjórnvaldsákvörðunvarnaraðila verið ógilt.Til frekari stuðnings fyrir kröfu sinni um áðurgreindavitnaleiðslu vísar sóknaraðili m.a. til þess að út hafi komið á árinu 2016bókin Gjaldeyriseftirlitið – vald áneftirlits eftir Björn Jón Bragason, sagnfræðing og lögfræðing. Sóknaraðili staðhæfir að í bók þessari séítarleg umfjöllun um rannsókn varnaraðila á fyrrgreindum ætluðum brotum hans álögum og reglum um gjaldeyrismál.Sóknaraðili rekur að nokkru efni bókarinnar og vísar m.a. til frásagnarum aðkomu nafngreinds endurskoðanda, sem hafi starfað um tíma hjávarnaraðila. Hafi útreikningar endurskoðandansleitt í ljós að skilaskylda sóknaraðila á erlendum gjaldeyri hafi ekki náðtiltekinni viðmiðunarfjárhæð við rannsókn hans á árinu 2010. Af þessum sökum hafi sóknaraðili ekki veriðkærður til lögreglu líkt og gerst hafði með fjögur tiltekinsjávarútvegsfyrirtæki. Á hinn bóginnhefðu samkvæmt nefndri heimild verið uppi grunsemdir á árinu 2012 um aðsóknaraðili kynni að hafa stundað milliverðlagningabrot, og þá með því að seljaerlendum dótturfélögum sínum sjávarafurðir á undirverði og að hann hafi þannigkomið sér undan því að skila réttu söluandvirði sjávarafurða til Íslands. Sóknaraðili staðhæfir að á slíkum grunni hafiverið byggt þegar varnaraðili lagði fram beiðni hjá Héraðsdómi Reykjavíkur ímars 2012, en þó án þess að þar væru tilteknar fjárhæðir. Sóknaraðili vísar til þess að starfsmenn hanshafi komist að raun um þennan málatilbúnað varnaraðila er nefndur A, sem þáhafi verið [...], hafi í aprílmánuði 2012 afhent gögn um málatilbúnaðvarnaraðila. Í kjölfarið hafisóknaraðili getað hrakið útreikninga og villur í kröfugerð varnaraðila og þarmeð grundvöllinn fyrir áðurlýstum fyrstu aðgerðum, í mars 2012.Sóknaraðili byggir á því að vegna áðurgreindrar stöðu A hjávarnaraðila hafi hann m.a. komið að lýstum upphafsaðgerðum, en að auki hafihann um svipað leyti afturkallað fyrrgreindar kærur varnaraðila gegn áðurgreindumfjórum sjávarútvegsfyrirtækjum og þá vegna hinna sömu röngu útreikninga. Þá hafi A eins og fyrr sagði afhentsóknaraðila gögn vorið 2012, sem varðað hafi lýstar upphafsaðgerðirvarnaraðila.Sóknaraðili byggir á því að hann þurfi á frekari upplýsingum aðhalda og þá m.a. um grundvöll lýstra aðgerða, um það hvort ólögmæt sjónarmiðhafi ráðið för m.a. varðandi áðurgreinda útreikninga, og þá varðandiundirbúning og ákvörðunartöku um hugsanlega málshöfðun til heimtu skaðabóta áhendur varnaraðila.Um lagarök vísar sóknaraðili til 2. mgr. 77. gr., sbr. 78.gr., laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.II.Varnaraðili byggir á því að ekki sé fullnægt skilyrðum 2. mgr.77. gr., sbr. 78. gr., laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála til að dómari getifallist á beiðni sóknaraðila um greinda vitnaleiðslu í máli þessu.Varnaraðili bendir á að sú rannsókn sem sóknaraðili vísi tilhafi lyktað með ákvörðun um stjórnvaldssekt vegna tilgreindra brota á ákvæðumlaga nr. 87/1992 um gjaldeyrismál.Sóknaraðili hafi höfðað mál til ógildingar þeirri ákvörðun og að meðfyrrnefndum dómi Héraðsdóms Reykjavíkur í máli nr. E-2995/2016, uppkveðnum 24.apríl 2017, hafi ákvörðun varnaraðila verið felld úr gildi. Hann bendir á að ekki hafi enn verið tekinákvörðun um áfrýjun málsins til Hæstaréttar Íslands. Varnaraðili bendir á að í nefndu dómsmálihafi ítarlega verið fjallað um upphaf og aðdraganda rannsóknaraðgerðanna fráárinu 2012, bæði fyrir og við málsmeðferðina fyrir dómi.Varnaraðili byggir á því að hann hafi afhent sóknaraðila öllþau gögn sem varðað hafi umrædda rannsókn og hann hafi átt rétt til ágrundvelli 15. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, sbr. dóm Héraðsdóms Reykjavíkurí málinu nr. E-1523/2015, frá 16. febrúar 2015.Hann bendir á að í nefndu héraðsdómsmáli hafi nánar tilgreindum kröfumsóknaraðila um afhendingu gagna eða upplýsinga verið hafnað eða vísað frá dómiþar sem talið hafi verið að þær lytu að gögnum eða upplýsingum sem væruundanþegnar upplýsingarétti aðila eða að á þeim grunni að sóknaraðili hefðiekki sýnt fram á að félagið hefði lögvarða hagsmuni af því að fá dóm um kröfursínar. Varnaraðili bendir einnig á aðsóknaraðili hafi höfðað nokkur dómsmál vegna áðurgreindra þvingunaraðgerða ogstaðhæfir að í þeim málarekstri öllum hafi aðdragandinn og grundvöllur rannsóknarhans verið rakinn með ítarlegum hætti, sbr. t.d. í dómum Hæstaréttar í málunumnr. 215/2012, nr. 356/2012, nr. 357/2012, nr. 659/2012, nr. 110/2013 og nr.206/2013. Þessu til viðbótar hafi greindmálsmeðferð varnaraðila verið til meðferðar hjá Umboðsmanni Alþingis, og þá íkjölfar kvartana sóknaraðila.Varnaraðili áréttar að sóknaraðili hafi fengið í hendur öllþau gögn og upplýsingar sem um hafi verið beðið og hann hafi átt rétt til. Af þeim sökum sé ekkert því til fyrirstöðu aðsóknaraðili geti lagt mat á réttarstöðu sína.Verði því ekki séð að sú sönnunarfærsla sem hann óski eftir að fari framsé nauðsynleg til þess að hann geti áttað sig á réttarstöðu sinni eða að hanngeti byggt upp kröfugerð sína gagnvart varnaraðila, né hvernig hún geti ráðiðslíkum úrslitum um það hvort tilefni sé til málsóknar á hendur varnaraðila,eins og tilskilið sé samkvæmt 2. málslið 2. mgr. 77. gr. laga nr. 91/1991.Varnaraðili staðhæfir að í beiðni sóknaraðila um hinafyrirhuguðu vitnaleiðslu séu ekki tilgreind þau atvik sem hann hyggst leitasönnunar um, hvernig sönnunarinnar verði leitað, né hvaða réttindi séu íhúfi. Þá skorti í beiðninni með öllurökstuðning fyrir því hvers vegna sönnunarfærslan geti ráðið niðurstöðu umhvort mál verði síðar höfðað, en þetta allt sé í andstöðu við ákvæði 2. mgr.78. gr. laga nr. 91/1991.Varnaraðili bendir á að í beiðni sóknaraðila komi einungisfram að sóknaraðili telji að nefndur A „búi yfir upplýsingum sem að varpaskýrara ljósi á upphaf og aðdraganda húsleitar Seðlabankans hjá félaginu.“Varnaraðili byggir á því að ekki verði af þessu séð aðtilgangurinn með vitnaleiðslunni sé að varpa ljósi á atvik sem sóknaraðilitelji grundvöll málshöfðunar. Þvert ámóti sé ætlunin með henni að leita að misfellum án þess að bent hafi verið ánokkuð sem gefi tilefni til að ætla að um misfellur hafi verið að ræða. Varnaraðili vísar einnig til þess aðvinnuskjöl stjórnvalds og upplýsingar sem snúi að starfsemi þess og feli ekki ísér endanlega ákvörðun séu undanþegnar upplýsingarétti málsaðila samkvæmt 3.tl. 1. mgr. 16. gr. stjórnsýslulaga.Verði því með engu móti ráðið af beiðni sóknaraðila hvaða tilgangiyfirheyrsla yfir umræddum aðila eigi að þjóna eða hvaða atriði henni sé ætlaðað varpa ljósi á sem ekki liggi þegar fyrir.Varnaraðili bendir á að beiðni sóknaraðila byggist einkum átilvísun í fyrrgreinda bók, sem út hafi komið árið 2016, en þar sé byggt áviðtölum við forsvarsmenn sóknaraðila, en einnig við ónafngreinda heimildarmennhöfundar. Í bókinni séu starfsmönnumvarnaraðila ekki vandaðar kveðjurnar, en að auki séu þeim gerðar upp ýmsarannarlegar hvatir við upphaf og meðferð rannsóknar nefnds máls gegnsóknaraðila. Verði ráðið af beiðnisóknaraðila að hann telji nefndan A heimildarmann höfundar bókarinnar og að þaðeigi að rökstyðja þörfina fyrir vitnaleiðslunni.Varnaraðili byggir á því að um þagnarskyldu starfsmannavarnaraðila gildi ákvæði 1. mgr. 35. gr. laga nr. 36/2001 um SeðlabankaÍslands. Hann bendir á að þagnarskyldangildi um hagi viðskiptamanna bankans, málefni bankans sjálfs og önnur atriðisem starfsmenn fái vitneskju um í starfi sínu og leynt skuli fara samkvæmtlögum eða eðli máls. Varnaraðili bendireinnig á að samkvæmt 15. gr. laga nr. 87/1992 um gjaldeyrismál séu þeir semannist framkvæmd laganna með sama hætti bundnir þagnarskyldu um hagi einstakraviðskiptamanna og önnur atriði sem þeir fái vitneskju um í starfi sínu og leyntskuli fara samkvæmt lögum eða eðli máls.Hann byggir á því að samkvæmt greindum lagaákvæðum haldist þagnarskyldaþótt látið sé af starfi og því sé umræddur A bundinn af þeim.Varnaraðili bendir á að í b- og c-liðum 2. mgr. 53. gr. laganr. 91/1991 sé kveðið á um undanþágur frá vitnaskyldu samkvæmt 51. gr. sömulaga. Og við mat á beiðni sóknaraðila umað leiða sem vitni A, sem hafi verið [...] sem hafi starfað sem sérfræðingurhjá varnaraðila, beri jafnframt að hafa hliðsjón af ákvæðunum.Með vísan til alls ofangreinds byggir varnaraðili á því aðbeiðni sóknaraðila uppfylli ekki kröfur XII. kafla laga nr. 91/1991 og því beriað hafna henni. Kröfu sína umómaksþóknun byggir varnaraðili á 4. mgr. 79. gr. laga nr. 91/1991.III.Samkvæmt 2. mgr. 77. gr. laga nr. 91, 1991 er aðila heimilt aðleita með vitnaleiðslu sönnunar fyrir dómi um atvik sem varða lögvarðahagsmuni hans og geta ráðið niðurstöðu um hvort hann láti verða af málshöfðunvegna þeirra. Samkvæmt 2. mgr. 78. gr.laganna ber aðila að rökstyðja hvers vegna sönnunarfærsla geti ráðið niðurstöðuum hvort mál verði síðar höfðað.Af hálfu sóknaraðila er beiðni hans rökstudd meðal annars meðþví að hann kunni að eiga rétt á skaðabótum úr hendi varnaraðila vegna aðgerðaí tengslum við þvingunaraðgerðir vorið 2012, sem í öndverðu hafi verið gerðar ítengslum við rannsókn á ætluðum óeðlilegum milliverðlagningum og refsiverðumbrotum á tilgreindum lögum og reglum um gjaldeyrismál. Sóknaraðili staðhæfir að varnaraðili hafifarið offari í allri málsmeðferð sinni gegn honum og m.a. brotið gegn flestumgrunnreglum stjórnsýsluréttar. Að aukihafi varnaraðili með aðgerðunum gróflega brotið á réttindum sóknaraðila, semhonum séu tryggð til réttlátrar málsmeðferðar í íslensku stjórnarskránni ogsamkvæmt ákvæðum mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1992. Kveðst sóknaraðili með beiðninni, nái hún framað ganga, ætla að freista þess að upplýsa um atvik betur, þ. á m. hvaða legiðhafi að baki aðgerðunum, en einnig varðandi gögn og útreikninga og þá áður enhann taki ákvörðun um málshöfðun.Að áliti dómsins verður að líta til þess aðáhætta af kostnaði af sönnunarfærslunni hvílir á sóknaraðila. Verður ekki litið svo á að skýra beri þröngtheimild til sönnunarfærslu af því tagi sem hér er leitað eftir, að uppfylltumlagaskilyrðum. Verður að því sögðu almennt talið nægilegt að það vitni semfyrirhugað er að leiða geti borið um atriði sem tengjast sakarefni í hugsanlegudómsmáli, þannig að fyrirfram verði að telja líklegt að það geti upplýst umeinhver atvik, sem áhrif hafi á sakarefnið.Að nefndum skilyrðum uppfylltum nægir að mati dómsins ekki að vísa tilþeirra ákvæða um þagnarskyldu, sem varnaraðili tilgreinir, en þeir hagsmunirverða eftir atvikum að víkja, sbr. ákvæði 3. mgr. 52. gr. laga nr. 91/1991.Að ofangreindu virtu er að áliti dómsinsljóst að sóknaraðili hefur lögvarða hagsmuni af því að leita sönnunar um þauatvik sem lýst er almennt í beiðni hans.Á meðal þeirra skilyrða sem sett eru fyrirþví að aðili geti aflað sönnunargagna án þess að mál hafi verið höfðað er aðsönnunarfærslan geti ráðið niðurstöðu eða úrslitum um hvort aðilinn láti verðaaf málshöfðun, sbr. ákvæði 2. málsliðar 2. mgr. 77. gr. einkamálalaganna.Af gögnum verður ráðið, sbr. tilvísunvarnaraðila til áðurgreindra dóma Hæstaréttar Íslands og þess sem fram komfyrir dómi, að sóknaraðili hefur þegar fengið þau gögn í hendur frávarnaraðila, þ. á m. varðandi áðurgreind kæruerindi og útreikninga, sem hannhefur óskað eftir, líkt og heimildir standa á annað borð til, sbr. m.a. dómHéraðsdóms Reykjavíkur í máli nr. 1523/2014, en þá að virtum 3. tölulið 1. mgr.16. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, sem varða vinnuskjöl varnaraðila. Hefur sóknaraðili að þessu virtu ekki sýntfram á að fyrrgreint skilyrði 2. málsliðar 2. mgr. 77. gr. einkamálalaganna séuppfyllt og þá þannig að sýnt sé að málið liggi ekki þegar nægilega skýrt fyrirog að þörf sé á umbeðinni, fyrirfram vitnaleiðslu, vegna hinna umþrættuþvingunaraðgerða og aðdraganda þeirra, en einnig að nokkru vegna eftirmálanna,en upplýst var fyrir dómi að nefndur A lét af störfum er rannsókn varnaraðilavar enn í gangi.Verða því tekin til greina andmælivarnaraðila gegn því að umbeðin vitnaleiðsla fari fram.Rétt þykir að aðilar beri hvor sinn kostnaðaf málarekstri þessum.Úrskurðinn kveður upp Ólafur Ólafssonhéraðsdómari. Ú R S K U R Ð A R OR Ð :Hafnað er kröfu sóknaraðila, Samherja hf., um að fá að leiðafyrir dóminn fyrrverandi [...] hjá [...] Seðlabanka Íslands, A, [...], [...],til skýrslugjafar sem vitni.Málskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 155/2000
|
Veiðileyfi Kaupsamningur Ógilding
|
S og F gerðu með sér kaupsamning í nóvember 1998, þar sem S keypti af F veiðileyfi skips, en aflahlutdeild og aflamark fylgdu ekki með í kaupunum. Kaupverðið átti S að greiða með tveimur jafn háum greiðslum 1. desember 1998 og 1. mars 1999 og afhenda átti hið selda 1. apríl 1999. Samhliða fyrri greiðslunni var þinglýst yfirlýsingu á skipið um eignarrétt S á veiðileyfinu, en þegar síðari greiðslan færi fram átti að afhenda beiðni til Fiskistofu um varanlegan flutning veiðileyfisins. Vegna breytinga á lögum um stjórn fiskveiða, sem gerðar voru í ársbyrjun 1999 í kjölfar dóms Hæstaréttar 3. desember 1998, varð veiðileyfið verðlaust og engir hagsmunir tengdir afhendingu þess. S sendi bréf til F 10. desember þar sem fram kom að hann teldi forsendur fyrir viðskiptunum brostnar og að samningur S og F væri ógildur. Jafnframt krafðist hann endurgreiðslu á fyrri greiðslu samkvæmt samningnum. F hafnaði endurgreiðslukröfunni og höfðaði S þá mál þetta. Aðalkrafa S um staðfestingu riftunar á grundvelli bréfs frá 10. desember var ekki tekin til greina, en fallist var á niðurstöðu héraðsdóms um að umrætt bréf gæti ekki talist riftunarbréf. Þá var fallist á niðurstöðu héraðsdómara um að hafna varakröfu S um riftun samningsins með vísan til laga nr. 39/1922 um lausafjárkaup. Hins vegar var, með vísan til 1. mgr., sbr. 2. mgr. 36. gr. laga nr. 7/1936, talið að víkja ætti kaupsamningi S og F til hliðar að því er varðaði þann hluta hans, sem ekki hafði verið efndur, en með vísan til sanngirnissjónarmiða þótti rétt að S og F bæru sameiginlega halla af þeim ófyrirsjáanlegu breytingum, sem urðu eftir samningsgerðina og hvorugur aðila réði neinu um. Var F því sýknað af endurgreiðslukröfu S.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Haraldur Henrysson, Hjörtur Torfason, Hrafn Bragason og Pétur Kr. Hafstein. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 18. apríl 2000 og krefst þess aðallega að staðfest verði riftun hans 10. desember 1998 á kaupsamningi milli hans og stefnda 25. nóvember 1998. Til vara krefst hann þess að fyrrgreindum samningi verði rift með dómi, en til þrautavara að hann verði dæmdur ógildur og óskuldbindandi fyrir sig. Í öllum tilvikum krefst hann þess að stefndi verði dæmdur til að endurgreiða sér 60.165.000 krónur með vöxtum samkvæmt 4. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 frá 1. desember 1998 til 10. janúar 1999, en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Eins og fram kemur í héraðsdómi gerðu aðilar máls þessa með sér kaupsamning 25. nóvember 1998, en samkvæmt honum keypti áfrýjandi af stefnda, með vísan til laga nr. 38/1990 um stjórn fiskveiða, veiðileyfi Skagfirðings SK-4 ásamt endurnýjunarrétti þess og öllum réttindum, sem því fylgdu. Hvorki aflahlutdeild né aflamark fylgdu með í kaupunum og átti seljandi að njóta veiðireynslu í fiskitegundum, sem við samningsgerðina sættu ekki takmörkun á leyfilegum hámarksafla fram að flutningi veiðileyfisins frá skipinu. Kaupverðið, 120.330.000 krónur, átti kaupandi að greiða með tveimur jafnháum greiðslum, 60.165.000 krónum, 1. desember 1998 og 1. mars 1999. Hið selda átti að afhenda 1. apríl 1999, en samtímis því að fyrri hluti kaupverðsins greiddist, skyldi þinglýsa yfirlýsingu á skipið um eignarrétt áfrýjanda að veiðileyfinu. Þegar síðari greiðslan færi fram átti stefndi að afhenda áfrýjanda beiðni til Fiskistofu um varanlegan flutning veiðileyfisins til þess eða þeirra skipa, sem áfrýjandi kysi. Ef hann yrði ekki tilbúinn til að flytja veiðileyfið frá skipinu 1. apríl 1999 skyldi honum heimilt að hafa það á skipinu eins lengi og hann óskaði, enda greiddi hann kostnað, sem af því hlytist. Stefnda skyldi heimilt að nýta veiðileyfið án endurgjalds þar til áfrýjandi flytti það frá skipinu. Að lokum segir í samningnum að hann skoðist sem afsal fyrir hinu selda þegar kaupverðið hafi verið greitt . Í samræmi við ákvæði kaupsamningsins undirritaði stjórn stefnda sama dag yfirlýsingu um eignarrétt á veiðileyfi umrædds skips. Segir þar að veiðileyfið og endurnýjunarréttur sé að öllu leyti eign áfrýjanda og óheimilt sé að veðsetja það eða binda nokkrum kvöðum nema með heimild hans. Við veðsetningu skipsins skyldi veiðileyfið sérstaklega undanskilið. Þá segir þar að verði skipið nýtt til veiða í atvinnuskyni meðan veiðileyfið verði á skipinu ábyrgist stefndi að það aflamark, sem skipið kynni að veiða, verði flutt til þess. Áfrýjanda eða öðrum þeim, sem kunni að eignast veiðileyfið, verði heimilt að óska þess við Fiskistofu að það verði flutt til þess skips, er félagið kjósi, hvenær sem er eftir 1. apríl 1999. Skyldi yfirlýsingu þessari þinglýst sem kvöð á skipið og hún gilda jafnt þótt eigendaskipti yrðu að því og skipt yrði um nafn þess og umdæmisnúmer. Óumdeilt er í málinu að samhliða því sem áfrýjandi greiddi helming umsamins kaupverðs hinn 1. desember 1998 var framangreindri yfirlýsingu þinglýst á Skagfirðing SK-4. Í héraðsdómi er sagt frá þeim reglum samkvæmt lögum um stjórn fiskveiða, sem giltu um veiðileyfi þegar aðilar málsins gerðu samning sinn. Jafnframt er greint frá þeim breytingum á lögunum, sbr. lög nr. 1 og 9/1999, sem gerðar voru í kjölfar dóms Hæstaréttar 3. desember 1998, H.1998.4076. Er ekki um það deilt í málinu að með hinum breyttu lögum hafi veiðileyfi það, sem áfrýjandi keypti með samningnum 25. nóvember 1998 orðið verðlaust og eftir það hafi engir hagsmunir verið tengdir afhendingu leyfisins. Í málinu eru ekki hafðar uppi gagnkröfur af hálfu stefnda en við munnlegan málflutning fyrir Hæstarétti var því lýst yfir að yrði héraðsdómur staðfestur myndi hann krefja áfrýjanda um eftirstöðvar kaupverðs. Jafnframt kom fram af hans hálfu, að hann hefði áður boðið áfrýjanda til sátta að ljúka málinu með þeim hætti að áfrýjandi þyrfti ekki að greiða þennan hluta kaupverðs, en því hefði verið hafnað. II. Fallist er á það með héraðsdómi að bréf áfrýjanda til stefnda 10. desember 1998 geti ekki talist riftunarbréf og verður aðalkröfu hans því hafnað. Varakrafa áfrýjanda um að samningi aðilanna verði rift með dómi er rökstudd með vísan til laga nr. 39/1922 um lausafjárkaup. Vísar hann einkum til 17. gr., 21. gr. , 42. gr. og 44. gr. laganna í því sambandi. Með hliðsjón af eðli hins selda, sem var opinbert leyfi, háð reglum laga um stjórn fiskveiða, verður framangreindum lagaákvæðum ekki beitt um viðskipti aðilanna. Verður fallist á það með héraðsdómara að hafna beri kröfu þessari. III. Þrautavarakröfu sinni til stuðnings vísar áfrýjandi til meginreglna samningaréttar um áhrif brostinna forsendna og til 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, sbr. lög nr. 11/1986. Sé það bersýnilega ósanngjarnt að samningur aðilanna standi óbreyttur þannig að stefndi geti haldið honum upp á áfrýjanda án þess að greiða gagngjaldið á móti. Hafi hin síðar til komnu atvik hrundið öllum forsendum fyrir samningsgerðinni. Séu því skilyrði til þess að lýsa samninginn ógildan og óskuldbindandi fyrir hann og taka til greina kröfu hans um endurgreiðslu þess hluta kaupverðsins, sem hann hafði greitt. Stefndi krefst sýknu af kröfum áfrýjanda, meðal annars á þeim grundvelli að hann hafi staðið við samning aðila að sínu leyti, þar sem hann hafi þegar undirritað skjöl er heimiluðu áfrýjanda að framselja hin seldu réttindi yfir á skip að eigin vali. Tímasetning framsals hafi verið algjörlega á valdi áfrýjanda, og því hafi áhætta flust að þessu leyti yfir til hans við undirritun kaupsamnings og yfirlýsingar 25. nóvember 1998. Verði stefnda ekki um það kennt þótt verðgildi hins selda hafi breyst og orðið að engu og áfrýjandi hafi ekki hagsmuni af því að fá hið selda afhent með formlegum hætti. Báðir samningsaðilar hafi mátt gera sér grein fyrir að hið selda gat verið breytingum háð, bæði að efni til og formi. Löggjafinn hafi getað breytt reglunum um úreldingarrétt og eins hefði markaðsverð getað hækkað eða lækkað. Áfrýjandi hafi sjálfur sóst eftir að kaupa veiðileyfið og vitað að hann tók áhættu með kaupunum. Framangreind kaup voru miðuð við þær reglur laga nr. 38/1990, sem þá voru í gildi um veiðileyfi og vísað var til í kaupsamningi. Er ekki um það deilt að kaupverð veiðileyfisins var í samræmi við markaðsverð slíkra leyfa á þessum tíma. Að sögn áfrýjanda var tilgangur hans með kaupunum að stuðla að öruggri hráefnisöflun fyrir verksmiðjur sínar á komandi loðnu- og síldarvertíð, en stefndi var að ráðstafa réttindum vegna skips, sem hann ætlaði að hætta að gera út. Í málinu er því haldið fram að það hafi helst tíðkast í viðskiptum sem þessum að veiðileyfi væru afhent þegar við samningsgerð og að staðgreitt væri fyrir þau. Aðilar málsins deila um það hvers vegna sá háttur var á hafður að draga afhendingu leyfisins fram á næsta ár og að greiða fyrir það í tvennu lagi. Þótt ýmislegt bendi til að áfrýjandi hafi talið sér henta að hafa þennan hátt á verður ekki fullyrt að þar hafi eingöngu ráðið hagsmunir hans. Ber til þess að líta að stefndi hafði heimild til að nýta sér veiðileyfið fram að afhendingu og gerði það. Þegar virt eru ákvæði kaupsamnings aðilanna og yfirlýsingar stefnda, sem samhliða var undirrituð, þykir ljóst að áfrýjandi hafi þá þegar öðlast eignarrétt yfir hinu selda. Var kvöð þar að lútandi þinglýst á skip það, sem veiðileyfið var skráð á. Á hinn bóginn liggur fyrir að endanleg afhending þess til áfrýjanda átti ekki að fara fram fyrr en 1. apríl 1999 og síðari hluta kaupverðs átti að inna af hendi 1. mars sama ár. Samkvæmt þessu var staða málsins sú þegar framangreind breyting varð á lögum nr. 38/1990, að áfrýjandi hafði greitt helming kaupverðsins og veiðileyfið var formlega enn í vörslum stefnda. Afleiðing lagabreytingarinnar var óumdeilt sú að veiðileyfið varð í raun verðlaust og áfrýjandi hafði ekki lengur hagsmuni af því að fá það afhent. Þannig var grundvöllur samningsgerðarinnar brostinn áður en samningsskyldur hvors aðila um sig höfðu verið efndar að fullu. Þykja hér efni til skoðunar á því hvort skilyrði séu til þess að víkja samningnum til hliðar í heild eða að hluta samkvæmt 1. mgr. 36. gr. laga nr. 7/1936, sem heimilar slíkt ef það yrði talið ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera samning fyrir sig. Við mat á þessu ber samkvæmt 2. mgr. greinarinnar að líta til efnis samningsins, stöðu samningsaðilja, atvika við samningsgerðina og atvika sem síðar komu til. Telja verður að samningsaðilar hafi verið jafnsettir við samningsgerðina. Báðir þekktu til þeirra reglna, sem um veiðileyfi giltu, og báðum mátti vera ljóst að viðskiptum sem þessum fylgir áhætta. Hins vegar komu síðar til atvik, sem aðilar sáu ekki fyrir við samningsgerðina og leiddu eins og fyrr segir til þess að hið selda missti verðgildi sitt, áður en samningurinn var efndur að fullu. Réð hvorugur aðila neinu um þessa framvindu. Þegar litið er til stöðu málsins, þegar til þessa kom, þykja sanngirnissjónarmið mæla með því að aðilar beri hér sameiginlega halla af. Sé eðlilegt að látið verði við þá stöðu sitja, sem málið var í er framangreind atvik bar að höndum. Kröfugerð áfrýjanda þykir ekki standa því í vegi að dæmt verði á þann veg. Með vísan til 1. mgr., sbr. 2. mgr. 36. gr laga nr. 7/1936 verður niðurstaða málsins samkvæmt framansögðu sú að kaupsamningi aðila 25. nóvember 1998 er vikið til hliðar að því er varðar þann hluta hans, sem ekki hefur verið efndur. Jafnframt verður stefndi sýknaður af endurgreiðslukröfu áfrýjanda. Málskostnaðarákvæði héraðsdóms verður staðfest. Eftir atvikum þykir rétt að áfrýjandi greiði stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Vikið er til hliðar kaupsamningi áfrýjanda, SR-Mjöls hf., og stefnda, Fiskiðjunnar Skagfirðings hf., 25. nóvember 1998, að því er varðar þann hluta hans, sem ekki hefur verið efndur. Stefndi er sýknaður af endurgreiðslukröfu áfrýjanda. Málskostnaður í héraði fellur niður. Áfrýjandi greiði stefnda 250.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. I. Mál þetta, sem tekið var til dóms að loknum munnlegum flutningi 26. janúar sl., er höfðað af SR-mjöli hf., kt. 560793-2279, Kringlunni 7, Reykjavík á hendur Fiskiðjunni Skagfirðingi hf., kt. 461289-1269, Eyrarvegi 18, Sauðárkróki með stefnu birtri 20. október 1999 en þingfestri 26. sama mánaðar. Dómkröfur stefnanda. Stefnandi krefst þess aðallega, að staðfest verði riftun stefnanda, dags. 10. desember 1998, á kaupsamningi milli aðila dagsettum 25. nóvember 1998. Til vara krefst stefnandi þess, að nefndum kaupsamningi verði rift með dómi. Til þrautavara krefst stefnandi þess, að nefndur kaupsamningur aðila verði dæmdur ógildur og óskuldbindandi fyrir stefnanda. Í öllum tilfellum er þess krafist að stefndi verði dæmdur til að endurgreiða stefnanda 60.165.000 krónur með vöxtum skv. 4. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 frá 1. desember 1998 til 10. janúar 1999 en með dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxtalaga frá þeim degi til greiðsludags. Loks krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda að skaðlausu að mati dómsins. Dómkröfur stefnda. Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda og þess jafnframt að stefnandi verði dæmdur til greiðslu málskostnaðar að skaðlausu að mati dómsins. II. Málavextir. Að sögn stefnda ákvað hann í september 1998 að hætta að gera út skip sitt Skagfirðing SK-4. Skipið var því til sölu en mestar líkur fyrir því að það yrði selt úr landi og þá ætlaði stefndi að selja sérstaklega veiðileyfi og endurnýjunarrétt skipsins innanlands. Forsvarsmenn stefnanda, sem sérhæfir sig í framleiðslu á mjöli og lýsi, vildu tryggja hráefnisöflun fyrir verksmiðjur sínar og ákváðu að tryggja sér veiðileyfi og endurnýjunarrétt að ákveðnu marki þó ekki hafi verið búið að taka ákvörðun um að kaupa skip fyrir félagið. Af því tilefni leituðu þeir til vitnisins Friðriks Jóns Arngrímssonar, lögmans og skipasala og báðu hann um að útvega þessi réttindi. Vitninu var kunnugt um fyrirætlanir stefnda og gerði, f.h. stefnanda tilboð í veiðileyfi og endurnýjunarréttinn, 30.000 krónur fyrir hvern rúmmetra. Stefndi gerði stefnanda gagntilboð, 35.000 krónur fyrir hvern rúmmetra og samþykkti stefnandi það. Frá kaupunum var síðan gengið með kaupsamningi dagsettum 25. nóvember 1998. Í kaupsamninginum sagði svo um hið selda; ,,Seljandi selur kaupanda veiðileyfi Skagfirðings SK-4, skipaskrárnúmer 1265, hér eftir nefnt skipið, skv. lögum nr. 38/1990 um stjórn fiskveiða ásamt endurnýjunarrétti veiðileyfisins og öllum réttindum sem því fylgir og tilheyrir öðrum en þeim sem undanskilin eru í samningi þessum. Rúmtala skipsins er 3438 rúmmetrar." Síðan er fjallað um þau réttindi sem ekki falla undir samninginn. Umsamið kaupverð var 120.330.000 krónur og var helmingur þess, 60.165.000 krónur, greiddur þann 1. desember 1998 en eftirstöðvar skyldu samkvæmt lið 2.2 í samninginum greiðast 1. mars 1999. Samningurinn hefur svohljóðandi ákvæði um afhendingu; ,,Hið selda skal afhent kaupanda þann 1.4.1999 en á sama tíma og kaupandi greiðir greiðslu skv. gr. 2.1. skal þinglýst á skipið yfirlýsingu um eignarrétt kaupanda að veiðileyfinu. Þegar greiðsla skv. gr. 2.2. verður innt af hendi skal seljandi afhenda kaupanda beiðni til Fiskistofu um varanlegan flutning veiðileyfisins til þess eða þeirra skipa sem kaupandi kýs." Þegar fyrri greiðslan, liður 2.1. í samningi var innt af hendi þann 1. desember 1998 var þinglýst kvöð á skipið um samning aðila. Í henni kemur fram að veiðileyfi skipsins og endurnýjunarréttur þess sé eign stefnanda og að óheimilt sé að binda það nokkrum kvöðum nema með leyfi stefnanda. Í kvöðinni kemur og fram að stefnanda eða öðrum sem kunni að eignast veiðileyfið sé heimilt að óska þess við Fiskistofu að veiðileyfið verði flutt til þess skips sem félagið kýs hvenær sem er eftir 1. apríl 1999. Kaupsamningurinn kveður á um það að þegar kaupverðið sé að fullu greitt skuli seljandi afhenda kaupanda beiðni til Fiskistofu um varnalegan flutning veiðileyfisins til þess eða þeirra skipa sem kaupandi kjósi. Afhending veiðileyfisins átti að fara fram 1. apríl 1999 en stefnandi hafði heimild til að fresta flutningi veiðileyfisins fram yfir það tímamark gegn greiðslu kostnaðar. Stefnda var heimilt að nýta veiðileyfið án endurgjalds þar til það yrði flutt af skipinu. Kaupsamningurinn grundvallist á þágildandi lögum um stjórn fiskveiða nr. 38/1990 sbr. lög nr. 87/1994 og nr. 83/1995 og reglugerð nr. 448/1998 um veiðar í atvinnuskyni fiskveiðiárið 1998/1999. Í 4. gr. laganna sagði að enginn mætti stunda veiðar í atvinnuskyni við Ísland nema hafa fengið til þess almennt veiðileyfi. Í 1. mgr. 5. gr. laganna var ákvæði þess efnis, að við veitingu veiðileyfa í atvinnuskyni kæmu þau skip ein til greina sem veiðileyfi fengu skv. 4. og 10. gr. laga nr. 3/1988 um stjórn fiskveiða og ekki höfðu horfið varanlega úr rekstri. Í 2. mgr. nefndrar 5. gr. voru ákvæði um heimildir til að flytja veiðileyfi, skv. 1. mgr., til annars jafnstórs skips, miðað við rúmtölu, enda hafi rétti til endurnýjunar ekki verið afsalað. Í 12. til 18. gr. nefndrar reglugerðar nr. 448/1998 voru reglur um endurnýjun fiskiskipa nánar útfærðar. Samkvæmt því sem að framan er getið var réttur til að stunda fiskveiðar í atvinnuskyni bundinn við eignarhald á skipum sem höfðu fengið veiðileyfi eða skipum sem komið höfðu í stað skipa sem slíkt leyfi höfðu fengið. Lög gerðu ráð fyrir að unnt væri að flytja veiðileyfi á milli skipa að uppfylltum ákveðnum skilyrðum. Frá og með setningu laga 38/1990 um stjórn fiskveiða gátu nú skip ekki fengið almennt leyfi til fiskveiða nema annað eða önnur skip hyrfu úr rekstri í staðinn. Þessar takmarkanir urðu til þess að eftirspurn skapaðist eftir veiðileyfum og endurnýjunarrétti skipa. Viðskipti með veiðileyfi urðu allt tíð en verð fyrir hvern rúmmetra skips sveiflaðist nokkuð. Til þess að heimild fengist til að flytja veiðileyfi á milli skipa varð eigandi skips sem lét það af hendi að óska skriflega eftir flutningi leyfisins til Fiskistofu. Hjá Fiskistofu var unnt að fá sérstök eyðublöð sem almennt voru notuð í þessum tilgangi. Í samræmi við þetta var ákvæði í kaupsamningi aðila þess efnis að stefndi átti að láta stefnanda í té beiðni um varanlegan flutning veiðileyfis Skagfirðings SK-4 til þess eða þeirra skipa sem stefnandi kysi. Með þessu átti stefndi að tryggja stefnanda rétt til útgáfu veiðileyfis á grundvelli þágildandi laga. Þann 3. desember 1998 gekk í Hæstarétti Íslands dómur í máli Valdimars Jóhannessonar gegn íslenska ríkinu. Í dóminum komst Hæstiréttur að þeirri niðurstöðu að 5. gr. laga nr. 38/1990 væri í andstöðu við jafnræðisreglu 1. mgr. 65. gr. stjórnarskár Íslands og þeirra sjónarmiða um jafnræði, sem gæta þarf við takmörkun á atvinnufrelsi skv. 1. mgr. 75. gr. stjórnarskrárinnar. Í kjölfar dómsins voru gerðar breytingar á lögum um stjórn fiskveiða sem kollvörpuðu því kerfi sem notað hafði verið um veitingu veiðileyfa. Eftir lagabreytinguna geta öll skip, sem hafa haffærisskírteini og skrásett eru á skipaskrá Siglingarstofnunar Íslands, eða á sérstaka skrá yfir báta undir 6 metrum, fengið veiðileyfi. Um leið voru felld úr gildi ákvæði laga og reglugerðar um heimild til að flytja veiðileyfi á milli skipa. Þó eru enn í gildi ákvæði um flutning leyfis á milli krókabáta. Þann 10. desember 1998 ritaði stefnandi stefnda bréf þar sem hann vísar í nefndan dóm Hæstaréttar og hvaða afleiðingar hann hefði í för með sér að mati stefnanda. Stefnandi taldi að þau verðmæti sem samningur aðila tæki til væru engin. Stefnandi taldi því að forsendur fyrir viðskiptunum hefðu brostið og samningur aðilanna því ógildur með öllu. Jafnframt var þess óskað að greiðsla sú sem stefnandi hafði innt af hendi yrði endurgreidd hið fyrsta. Stefndi svaraði með bréfum dagsettum 14. desember 1998 og 4. febrúar 1999 og hafnaði stefndi endurgreiðslukröfu stefnanda. III. Málsástæður og lagarök stefnanda. Stefnandi byggir á því, að stefnda hafi borið að afhenda hið selda 1. apríl 1999. Rúmlega viku eftir undirritun kaupsamningsins, en tæpum fjórum mánuðum fyrir afhendingardag gekk áðurnefndur dómur í Hæstarétti. Í dóminum komist Hæstiréttur að þeirri niðurstöðu að 5. gr. laga um fiskveiðistjórnun stangist á við jafnræðis- og atvinnufrelsisákvæði stjórnarskrár Íslands. Lögum hafi því verið breytt á þann veg að nú geti öll skip, sem haffærisskírteini hafa, fengið veiðileyfi. Að gengnum þessum dómi og þeim laga og reglugerðarbreytingum sem fylgdu í kjölfarið hafi hið selda orðið verðlaust og í reynd ekki til í þeirri mynd sem samið var um og stefnandi áskildi í kaupsamningnum. Fullyrðingar stefnda um að hann muni standa við sinn hluta samningsins breyti ekki þeirri staðreynd. Þegar ljóst varð að hið selda var farið forgörðum og ljóst að stefndi gat ekki efnt skyldur sínar samkvæmt kaupsamninginum hafi stefnanda verið rétt að rifta kaupunum og krefjast endurgreiðslu á því sem þegar hafði verið greitt. Stefnandi byggir aðalkröfu sína um að réttmæti riftunaryfirlýsingar hans frá 10. desember verði staðfest á 42. gr. laga nr. 39/1922 um lausafjárkaup en til hliðsjónar á 21. gr. er geymir meginsjónarmið um skilyrði riftunar í lausafjárkaupum. Annars vísar hann til meginreglna kröfuréttar um vanefndaúrræði kaupanda vegna galla, gagnkvæma efndaskyldu aðila í lausafjárkaupum og dómafordæma. Stefnandi heldur því fram að áhættan af því að hið selda myndi farast hvíldi ótvírætt enn hjá stefnda, enda sé það meginregla í íslenskum kauparétti að hættan á því að seldur hlutur farist af tilviljun sé á ábyrgð seljanda þar til hann hefur skilað hlutnum af sér, sbr. einkum 1. mgr. 17. gr. kaupalaga. Enn fremur sé rétt að hafa 44. gr. sömu laga til hliðsjónar. Kaupsamningur aðila um þetta hafi verið skýr, hið selda hafi ekki átt að afhenda fyrr en 1. apríl 1999 og hafi stefnda verið heimilt að nýta hið selda allt fram til þess tíma. Þar sem áðurnefndir atburðir, sem urðu til þess að veiðileyfið var ekki lengur til í þeirri mynd sem um var samið, áttu sér stað löngu áður en afhending veiðileyfisins átti að fara fram, hvíldi áhættan ótvírætt hjá stefnda. Stefnandi setur fram til vara kröfu um að kaupsamningi aðila verði rift með dómi fari svo að dómurinn fallist ekki á að stefnandi hafi með yfirlýsingu sinni frá 10. desember 1998 rift kaupin þannig að bindandi sé fyrir stefnda. Þessi krafa byggir á sömu sjónarmiðum og rakin hafa verið til stuðnings fyrir aðalkröfu. Til þrautavara byggir stefnandi á því, að forsendur fyrir samningsgerðinni og greiðslu stefnanda hafi brostið með dómi Hæstaréttar og þeim laga- og reglugerðarbreytingum sem fylgdu í kjölfarið. Forsendubresturinn verði til þess að stefnanda sé rétt að krefjast þess, að samningsskyldur beggja falli niður og stefndi endurgreiði þá samningsgreiðslu sem þegar hefur átt sér stað. Verðmæti hins selda byggði á takmörkuðum aðgangi fiskiskipa að veiðileyfum. Í kaupsamningi hafi skýrt verið tekið fram að hann byggði á lögum nr. 38/1990 um stjórn fiskveiða. Þá hafi hinu selda verið lýst sem veiðileyfi ásamt endurnýjunarrétti og öllum réttindum sem því fylgdu og tilheyrðu, nema þau væru sérstaklega undanskilin. Þar sem veiðileyfi er ekki lengur til í þeirri mynd sem um var samið og engum endurnýjunarrétti til að dreifa lengur er ljóst að forsendur fyrir samningsgerðinni og greiðslu stefnanda til stefnda með öllu brostnar. Stefnda mátti vera ljóst að tilgangur stefnanda með samningsgerðinni var sá að hann myndi eignast þau verðmæti og réttindi sem veiðileyfinu átti að fylgja, enda hafi það verið beinlínis áskilið í kaupsamningi aðila. Þetta hafi verið veruleg forsenda og um leið ákvörðunarástæða fyrir kaupunum. Þar sem stefnda er nú ómögulegt að afhenda umrædd réttindi sé stefnanda heimilt að krefjast þess að kaupsamningurinn verði lýstur ógildur og óskuldbindandi fyrir sig. Stefnandi byggir málsástæðu þessa á meginreglum samningaréttar um áhrif brostinna forsenda og 36. gr. samningalaga. Samkvæmt þeirri grein sé heimilt að víkja til hliðar í heild eða að hluta, eða breyta samningi, ef það yrði talið ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera hann fyrir sig. Við það mat verði að horfa til efnis samnings, stöðu samningsaðila, atvika við samningsgerð og atvika sem síðar komu til. Stefnandi byggir á því, að það sé bersýnilega ósanngjarnt að samningur aðila verði látinn standa óbreyttur og stefnda verði heimilt að heimta greiðslu af stefnanda án þess að láta neitt gagngjald af hendi sjálfur. Allar forsendur fyrir samningsgerðinni séu nú brostnar og því eðlilegt og sanngjarnt að hann verið lýstur ógildur og óskuldbindandi. Þá sé neitun stefnda á endurgreiðslu þess sem stefnandi hefur þegar greitt ósanngjörn að mati stefnanda og andstæð góðri viðskiptavenju. Stefnandi byggir kröfu sína um vexti og dráttarvexti á vaxtalögum nr. 25/1987 einkum 4. gr. og III. kafla laganna. Krafa um málskostnað er reist á 1. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Málsástæður og lagarök stefnda. Stefndi mótmælir málsástæðum og lagarökum stefnanda í stærstu sem smæstu atriðum, sem röngum og málinu óviðkomandi. Stefndi telur að engar forsendur hafi komið fram sem réttlæti riftunar eða ógildingarkröfu stefnanda. Báðir aðilar hafi gert sér grein fyrir áhættu sem var um verðþróun hins selda á næstu misserum og árum og þeir hafi báðir verið tilbúir til að taka þá áhættu. Hins vegar hafi engan órað fyrir þeirri kúvendingu sem átti sér stað í verðlagningu endurnýjunarréttar skipa nokkrum dögum eftir undirritun kaupsamningsins. Telur stefndi að þessu megi líkja við markaðshrun af mannavöldum sem ekki leiði til þess að stefnandi geti neytt þeirra úrræða sem hann leitar eftir í máli þessu. Rétturinn til að stunda veiðar í landhelginni hafi verið verðmætur allt þar til dómur Hæstaréttar gekk í málinu nr. 145/1998. Skilningur stjórnvalda og eigenda fiskiskipa hafi verið eins hvað þetta varðaði. Stjórnvöld og þegnar landsins hafi því verið í lögvillu um rétt sinn og með nefndum dómi Hæstaréttar hafi verðmæti réttindanna og þau sjálf gufað upp. Af þessum sökum heldur stefndi því fram að kaupsamningi um kaup á veiðileyfi og endurnýjunarrétti gerðum áður en dómurinn gekk verði ekki rift eða breytt. Stefndi mótmælir því að ákvæði kaupalaga nr. 39/1922 eigi við um viðskipti aðila. Kaupsamningurinn hafi ekki tekið til lausafjár í skilningi kaupalaga heldur til framseljanlegra réttinda er höfðu verðgildi á sviði stjórnarfarsréttar. Um slík viðskipti gildi kaupalögin ekki. Ef um vanefndir er að ræða séu þær af hálfu stefnanda sem hafi látið undir höfuð leggjast að greiða kaupsamningsgreiðslu frá 1. mars 1999. Aldrei hafi reynt á afhendingardrátt af hálfu stefnda enda hafi stefnandi ekki greitt kaupverðið að fullu. Stefndi byggir ennfremur á því að hið selda hafi ekki farist í skilningi kaupalaga þannig að ómöguleiki varni afhendingu þess. Veiðileyfið sé enn til staðar og ekkert því til fyrirstöðu að framselja stefnanda það óski hann þess. Öðru máli gegni hins vegar um að framsal þess þjónar engum tilgangi í dag þar sem það hefur ekkert fjárhagslegt verðmæti. Hvað endurnýjunarréttinn varðar þá hafi ákvæði um hann verið felld brott úr lögum. Stefndi reisir kröfur sínar enn fremur á því að hið selda hafi í raun verið afhent með yfirlýsingu hans til stefnanda. Orðalag yfirlýsingarinnar beri það með sér að stefnanda sé heimilt án aðstoðar stefnda að flytja hið selda yfir á hvert það skip er hann kýs. Yfirlýsingin hafi verið ótímabundin og gat stefnandi hrundið henni í framkvæmd hvenær sem honum hentaði. Af þessum sökum sé túlkun stefnanda á áhættuskiptingu aðila varðandi afhendingu hins selda fráleit. Yfirlýsingin og kvöðin sem þinglýst var á skipið feli í sér óafturkallanlegt framsal á hinu selda til stefnanda. Af þessum sökum hafi áhættan af tilvist og verðmæti hins selda fluttst til stefnanda við undirritun yfirlýsingarinnar. Í þessu sambandi bendir stefndi á að samkvæmt viðskiptavenju hafi svona viðskipti farið fram gegn staðgreiðslu gegn framsali réttinda. Í þessum viðskiptum hafi það ekki hentað stefnanda að fá réttindin til sín enda hafi hann ekki átt von á nýju skipi fyrr en eftir nokkra mánuði og þannig hafi hann ekki verið tilbúinn til að taka við réttindunum. Hér bendi stefndi og á að samkvæmt kaupsamninginum mátti stefnandi láta hið selda veiðileyfi og endurnýjunarréttinn vera svo lengi sem hann vildi á skipi stefnda eftir 1. apríl 1999. Af þessu ákvæði megi ráða að það voru hagsmunir stefnanda sem réðu því meintum afhendingartíma hins selda en raunveruleg afhending hafi farið fram við undirritun yfirlýsingar þeirra sem að framan er getið. Af þessum sökum hafi öll áhætta af verðlagi og breyttri lagasetningu verið hjá stefnanda. Þá bendir stefndi á að meint misfærsla og tjón stefnanda stafi ekki frá stefnda eða mönnum sem hann bar ábyrgð á og því var stefnandi hvorki betur né verr settur en ef endurnýjunarrétturinn hefði verið færður yfir til skips stefnanda í byrjun desember 1998. Það eina óvenjulega af hendi stefnda í þessum viðskiptum hafi verið að lána stefnanda eftirstöðvar kaupverðsins í þrjá mánuði. Af hálfu stefnda er á því byggt, að stefnandi hafi ekki rift kaupsamningi aðila með bréfi dagsettu 10. desember 1998. Orðalag bréfsins ,,að svo stöddu" taki af allan vafa í því efni. Riftunarkrafa stefnanda sé því fyrst sett fram í stefnu og því geti hún ekki af tæknilegum ástæðum komið til framkvæmda fyrr en við þingfestingu málsins. Stefndi mótmælir einnig sjónarmiðum stefnanda um brostnar forsendur sem leiða skuli til ógildingar samningsins. Sem fyrr hafi báðum aðilum mátt vera ljóst að viðskiptum þeirra gat fylgt áhætta, annarsvegar þannig að verðmæti endurnýjunarréttarins gat lækkað eða hækkað en hins vegar að löggjafinn gat breytt reglum að þessu leyti. Stefndi tekur sem dæmi það sem hefði getað gerst við fasteignakaup í Vestmannaeyjum rétt fyrir gos. Ljóst sé að fasteignaverð lækkaði verulega við eldsumbrotin og jafnframt ljóst að kaupandi gat ekki nýtt sér fasteignina. Þessar aðstæður hafi ekki leitt til þess að kaupanda hafi verið heimilt að neita að greiða eftirstöðvar kaupverðsins, þá hafi honum ekki heldur verið heimilt að rifta kaupunum. Að sjálfsögðu hafi forsendur hans fyrir kaupunum brostið en þær væru ekki lögmætar þ.a. heimilt væri að beita vanefndaúrræðum kaupalaga með lögjöfnun eða ákvæðum þeirra um brostnar forsendur. Sama sjónarmið eigi við í þessu máli nema hvað náttúruhamfarirnar í tilbúna dæminu séu í þessu tilfelli af mannavöldum þó afleiðingarnar séu svipaðar í lögfræðilegum skilningi. Einfaldlega hafi ekki verið um að ræða lögmæta ákvörðunarforsendu af hálfu stefnanda enda hún algjörlega ófyrirséð og þar með geti hann ekki borið hana fyrir sig. Stefndi segir að í málinu séu engar lögmætar forsendur fyrir kröfugerð stefnanda. Hið selda hafi tapað verðgildi sínu fyrir atbeina dómstóla en fram að því að hinn umdeildi dómur gekk hafi verið um gild lög í stjórnskipulegri merkingu að ræða. Ljóst sé að annað hvort stefndi eða stefnandi verði fyrir tjóni af þessum völdum. Tjónið sé jafn ósanngjarnt fyrir báða aðila og hér gildi sama regla og í öðrum viðskiptum að samningsaðilar tryggja sig ekki eftirá. Með vísan til þeirrar venju sem gilti um viðskipti sem þessi, þinglýstrar yfirlýsingar stefnda sem áður er getið og þess að dráttur á formlegri yfirfærslu veiðileyfisins stafaði frá stefnanda, þá teljist annað óeðlilegt en stefnandi beri áhættu af þeirri verðrýrnun sem hið selda varð fyrir eftir að kaupsamningurinn var undirritaður. Stefndi telur jafnframt víst að hefði markaðsverð hins selda hækkað verulega eftir samningsgerðina þá teldi stefnandi sig eiga þann ávinning þó hann hefði komið fram fyrir 1. apríl 1999. Rök stefnda að þessu leyti byggja á sömu lagasjónarmiðum. Með því að ljá máls á kröfugerð stefnanda sé verið að setja í loft upp öll viðskipti á sama grundvelli undanfarin 10 ár. Hér sé því um milljarða hagsmuni að ræða en ekki einungis þá fjárhæð sem kaupsamningur aðila segir til um. Loks bendir stefndi á, að ef kröfugerð stefnanda um riftun vegna meints afhendingardráttar með vísan til ákvæða kaupalaga sé skoðuð þá sé augljóst ef litið er á málið út frá þessu sjónarmiði stefnanda að efndum in natura verði ekki beitt. Hins vegar er ekki sjálfgefið að stefnandi eigi jafnframt riftunarrétt vegna hins meinta afhendingardráttar. Samkvæmt 2. mgr. 21. gr. kaupalaga getur kaupandi ekki rift kaupum ef afhendingardráttur hefur ,,lítil áhrif eða óveruleg á hagsmuni kaupanda" með tilliti til þess hvernig verðlag þróaðist á veiðileyfum og rúmlestum til úreldingar, eftir að samningsaðilar undirrituðu kaupsamninginn, þá megi halda því fram að stefnandi hafi nú engra hagsmuna að gæta að fá fram efndir. Meint skaðabótaskylda stefnda að þessu leyti, ef málið er skoðað út frá sjónarhorni stefnanda, hlýtur að miðast við raunverulegt tjón hans þegar krafan er sett fram. Í dag sé markaðsverð hins selda ekkert. Með vísan til þessara lögfræðilegu vangaveltna telur stefndi að jafnvel út frá sjónarmiðum stefnanda sjálfs eigi hann ekki rétt til að rifta kaupsamningi aðila og meint skaðabótakrafa stefnanda á hendur stefnda geti ekki tekið til endurgreiðslu á þegar greiddum hluta kaupverðsins, heldur markaðsverði hins selda þegar krafan er sett fram að öðrum kosti auðgist stefnandi óeðlilega með kröfugerð sinni. Hvað varðar lagarök fyrir aðalkröfu sinni vísar stefndi til meginreglna samningaréttarins, eðlilegrar túlkunar á samkomulagi aðila og að öðru leyti séu ekki lögmætar forsendur fyrir kröfugerð stefnanda. Kröfu um málskostnað byggir stefndi á XXI kafla laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. IV. Framburður fyrir dómi. Fyrir dóminum gaf Hlynur Jónsson Arndal skýrslu af hálfu stefnanda. Hann kvað stefnanda hafa ákveðið að ráðast í kaup á úreldingarrétti þegar fyrir lá að einn af þeirra stærstu viðskiptavinum hugðist láta smíða nýtt skip. Þeir hafi talið fyrirsjáanlegt að verð á þessum rétti myndi hækka og af þeim sökum hafi þeir viljað tryggja sér þennan rétt annað hvort til eigin nota eða til að láta einhvern af viðskiptavinum sínum nýta hann. Á þessum tíma hafi ekki legið fyrir hvort stefnandi myndi sjálfur kaupa skip eða ekki og þá heldur ekki hversu stórt skip yrði keypt. Síðan hafi dómur Hæstaréttar gengið og þar með hafi allar forsendur breyst. Hann segir að afhendingartíminn 1. apríl 1999 hafi einfaldlega verið kynntur fyrir þeim við samningsgerðina en hann hafi ekki verið ákveðinn af þeirra frumkvæði en þeir hafi samþykkt þetta. Af hálfu stefnda gaf skýrslu Jón E. Friðriksson, framkvæmdastjóri. Mætti skýrði frá því að hjá stefnda væri rekstrarár sama tímabil og kvótaár. Félagið hafi tekið þá ákvörðun í lok ágústmánaðar 1998 að hætta rekstri Skagfirðings og færa allan kvóta af honum og reyna síðan að selja skipið. Í reikningum félagsins hafi verið látið standa hugsanlegt verð fyrir rúmmetrana og skrokk skipsins. Síðan hafi það gerst að Friðrik Jón Arngrímsson, skipasali hringdi í hann og kvaðst hafa kaupanda að rúmmetrunum, á 30.000 krónur fyrir hvern rúmmetra, og að þeir ættu að afhendast vorið eftir og þá skyldu greiðsla fara fram. Hann hafi svarað tilboðinu með gagntilboði upp á 35.000 krónur fyrir rúmmetrann og að greiðslunni yrði þá skipt í tvennt 1. desember 1998 og afgangurinn 1. mars 1999. Síðan hafi verið gengið frá öllum skjölum varðandi þessa sölu í stjórn félagsins og frá og með þeim tíma hafi þeir litið svo á að búið væri að ganga endanlega frá sölunni. Þeir hafi ekki haft áhyggjur af því að greiða ætti hluta kaupverðsins síðar þar sem um traustan samningsaðila hafi verið að ræða. Mætti segir að Friðrik Jón hafi alfarið séð um milligöngu málsins og aðilar hafi aldrei hittst til að ræða málið eða skrifa undir samninga. Mætti segir að ákvæðið um afhendingu þann 1. apríl 1999 sé ekki frá þeim komin því þeir hafi getað afhent strax og telur hann því þetta ákvæði komið inn í samninginn að tilstuðlan stefnanda. Mætti ber að Hraðfrystihúsið í Hnífsdal hafi leigt skipið frá 1. september 1998. Sá samningur hafi verið þess efnis að það félag notaði skipið í stað þess að það væri í höfninni á Sauðárkróki og leigan hafi verið greidd með greiðslu trygginga og viðhalds. Í leigusamninginum hafi verið ákvæði um að honum væri hægt að segja upp með 15 daga fyrirvara. Raunar hafi legið fyrir að þann uppsagnarfrest þyrfti ekki að uppfylla. Skipið hafi síðan verið í leigu þessari allt fram í júlí en alltaf lá fyrir að það var unnt að afhenda hvenær sem var. Vitnið Friðrik Jón Arngrímsson, héraðsdómslögmaður og löggiltur skipasali, kannaðist við að hafa gert skjal sem sýndi þróun verðs á endurnýjunarrétti. Hann kveðst byggja þetta línurit á raunverulegum viðskiptum sem hann hafi sjálfur komið að en hann viti til þess að það var meirihluti þess sem selt var á þessum tíma. Vitnið kveðst ekki muna sérstaklega eftir þessum viðskiptum og hann hafi ekki fundið nein gögn varðandi þau í sínum fórum. Hann kveðst þó muna eftir því að forsvarsmaður eða forsvarsmenn stefnanda hafi haft samband við hann og beðið hann um að finna ákveðið magn af rúmmetrum ef hann sé kallaður það endurnýjunarrétturinn. Í framhaldi af því hafi hann haft samband við Jón E. Friðriksson þar sem honum hafi verið kunnugt um að endurnýjunarréttur og veiðileyfi Skagfirðings var til sölu. Vitnið kvaðst ekki muna nákvæmlega hvernig salan gekk fyrir sig en telur að hún hafi gengið í gegn á frekar skömmum tíma. Þá segir hann það strax hafa komið fram hjá stefnanda að honum lægi ekki á að fá réttindin afhent enda hafi hann sjálfsagt ekki verið í stakk búinn til að taka við réttindunum á því tímamarki sem kaupsamningurinn var gerður. Vitnið kveðst ekki muna hvernig dagsetningin 1. apríl var til komin ekki nema hvað stefnanda hafi ekki legið á að fá afhent og þá sennilega ekki endilega 1. apríl. Vitnið kveður það hafa verið meginlínu í viðskiptum sem þessum að greiðsla hafi farið fram við afhendingu sem þá hafi farið fram fljótlega eftir samningsgerðina. Í þessum einstöku viðskiptum hafi verið samið á annan veg og eins og alltaf vilji seljandi fá greitt eins fljótt og kostur er en kaupandi vill frekar draga greiðslu. Vitnið telur að báðir aðilar máls þess hafi verið sáttir við sinn hlut að lokinni samningsgerðinni. V. Niðurstaða. Atvik máls þessa eru sérsök hvað það varðar að það sem almennt var talið mikil verðmæti og samið var um kaup á höfðu í raun aldrei verið til sbr. margnefndan dóm. Stjórnvöldum var óheimilt að setja þær skorður við veiðum í landhelginni sem gert hafði verið og varð til þess að ,,réttindi" eins og þau sem samið var um í máli þessu öðluðust verðgildi. Þannig urðu mjög sérstakar aðstæður til þess að endurnýjunarréttur og veiðileyfi skipa, sem á þeim tíma sem samningurinn var gerður, voru talin mikils virði urðu í einni svipan verðlaus. Aðalkrafa stefnanda er á þá lund að riftun hans á samningi aðila, gerð með bréfi til stefnda dagsettu 10. desember 1999, verði staðfest. Ekki verður fallist á með stefnanda að með bréfinu hafi hann rift samningi aðila. Ætli samningsaðili að rifta samningi verður það að gerast með skýrri og vafalausri yfirlýsingu sem beint er til samningsaðilans. Í nefndu bréfi segir: ,,Að svo stöddu lítur SR-mjöl því svo á að um algeran forsendubrest sé að ræða fyrir þeim viðskiptum sem samningurinn tekur til og sé hann því ógildur með öllu." Með orðalaginu ,,að svo stöddu" kemur ekki ótvírætt fram að ætlun stefnanda hafi verið að rifta kaupin eða að hann ætli alls ekki að virða samninginn. Verður aðalkrafa stefnanda um að samningi aðila verði rift frá og með dagsetningu bréfs þessa því ekki tekin til greina. Varakrafa stefnanda lítur að því að samningi aðila verði rift með dómi. Sú regla kaupalaga að seljandi eignar beri ábyrgð á henni þar til hún hefur verið afhent byggist á þeirri hugsun að eðlilegt sé að sá sem hefur vöruna undir höndum beri ábyrgð á því að hún farist ekki og því beri seljandi ábyrgð á eigninni þar til hann hefur afhent hana. Rakið hefur verið um hvernig réttindi þau voru sem samningur aðila tók til og hverning þau urðu til. Tilgangur laga um fiskveiðistjórnun var m.a. að takmarka stærð fiskiskipaflotans og ná fram hagræðingu í sjávarútvegi. Stjórnvöld settu reglur um hverjir ættu að fá þessi réttindi og á hvaða grunni þeim skyldi úthlutað. Jafnframt töldu stjórnvöld sig hafa heimild til að breyta reglum varðandi þessi réttindi, ýmist þrengja eða rýmka. Af þessum sökum fellst dómurinn ekki á að réttindin falli skilyrðislaust undir lög um lausafjárkaup. Hins vegar er ljóst að meginreglur samninga og kröfuréttar eiga við í málinu. Stefnandi byggir riftunarkröfu sína á því að hið selda hafi farist í vörslu stefnda og því sé honum heimilt að rifta samninginum. Stefndi hafi ekki verið búinn að afhenda réttindi samkvæmt samningi aðila en samningurinn hafi kveðið á um að afhending skyldi fara fram 1. apríl 1999. Af hálfu stefnda er því hins vegar haldið fram að afhending hafi átt sér stað með útgáfu yfirlýsingar sem þinglýst var á skipið áður en títtnefndur dómur Hæstaréttar gekk. Í málinu liggur fyrir að kaupsamningur aðila gerir ráð fyrir að hið selda skuli afhent kaupanda þann 1. apríl 1999. Í samninginum er gert ráð fyrir að seinni greiðsla kaupverðsins verði innt af hendi þann 1. mars 1999. Þann dag gerir samningurinn og ráð fyrir að stefndi afhendi stefnanda beiðni til Fiskistofu um varanlegan flutning veiðileyfisins til þess eða þeirra skipa sem kaupandi kýs. Þannig er samningurinn sjálfur misvísandi um afhendingartíma. Að framan er rakinn framburður Hlyns Jónssonar Árdal, þess efnis að stefnandi hafi viljað tryggja sér endurnýjunarrétt þar sem einn af þeirra stærstu viðskiptavinum hygðist láta smíða fyrir sig skip. Auk þess hafi stefnandi sjálfur verið að hugsa um að kaupa skip. Jafnframt hafi þeir talið að verð þessara réttinda ætti eftir að hækka. Á þeim tíma sem samningurinn var gerður hafi hins vegar ekki legið fyrir til hvaða skipa réttindunum yrði ráðstafað. Framkvæmdastjóri stefnda bar að af þeirra hálfu hafi ekkert staðið í vegi fyrir því að afhenda réttindin strax við gerð samningsins og afhendingardagsetningin því að hans mati komin frá stefnanda. Stefndi hafi ákveðið að leggja Skagfirðingi SK-4 og ekki ætlað sér að nota skipið. Vitnið Friðrik Jón bar að stefnandi hafi leitað til hans í þeim tilgangi að hann útvegaði þeim ákveðið magn af endurnýjunarrétti. Hann bar einnig að fram hafi komið hjá stefnanda að honum lægi ekki á að fá réttindin afhent enda hafi hann sennilega ekki verið í stakk búinn til að taka við þeim. Jafnframt bar vitnið að hafi verið meginlína í viðskiptum sem þessum að greiðsla og afhending réttinda færi fram fljótlega eftir gerð samningsins. Af þessum má ráða að stefnanda hafi ekki legið á að fá réttindin afhent og jafnframt hafi hann ekki verið tilbúinn til að taka við þeim á sama tíma og samningurinn var gerður þar sem hann hafði ekki skip til að flytja réttindin á. Má því fallast á með stefnda að raunveruleg afhending réttindanna hafi farið fram með útgáfu yfirlýsingar hans þess efnis að stefnandi væri eigandi réttindanna. Til frekari stuðning þessari skoðun má benda á ákvæði samningsins þess efnis að stefnanda væri heimilt að láta veiðileyfið vera áfram á skipinu ef hann væri ekki tilbúinn til að taka við því þann 1. apríl 1999. (Prentvilla í samninginum segir 1. apríl 1998) Áður er rakið að kaupsamningur aðila er misvísandi varðandi afhendingardag og bendir það til þess að ekki hafi verið lögð sérstök áhersla á ákveðna dagsetingu hvað þetta varðar. Með vísan til þessa má ætla að stefnandi hafi í raun einungis geymt réttindi sín á skipi stefnda. Þar með verður stefndi ekki gerður ábyrgur fyrir því að hafa ekki afhent réttindin áður en þau urðu verðlaus. Er því ekki ástæða til að fjalla um hvort réttindin hafi farist í skilningi kaupalaga og að stefndi beri ábyrgð á því að geta ekki afhent réttindin. Til þrautavara byggir stefnandi kröfu sína á því að forsendur samningsins hafi brostið og því beri að lýsa hann ógildan og óskuldbindandi fyrir aðila. Fallast verður á með stefnanda að tilgangur hans með samningsgerðinni hafi verið að eignast þau verðmæti sem samningur aðila tekur til. Þetta hafi verið ákvörðunarástæða af hans hálfu. Hins vegar er jafnframt ljóst að báðum aðilum mátti vera ljóst að um áhættusöm viðskipti var að ræða og að alltaf hafi mátt búast við að ytri aðstæður, sem gætu haft áhrif á verðmæti þessi, breyttust verulega. Það er því mat dómsins að þrátt fyrir ófyrirséða kúvendingu á lögum um stjórn fiskveiða verði hvor aðili um sig að bera þá áhættu sem var til staðar í viðskiptum þeirra. Aðilar máls þessa eru báðir stór fyrirtæki í sjávarútvegi á Íslandi og var staða þeirra við samningsgerðina því jöfn þannig að á hvorugan hallaði. Báðum aðilum var kunnugt um að lög um stjórn fiskveiða hafa tekið breytingum frá því að þau voru fyrst sett árið 1983. Hins vegar má fallast á með stefnanda að sennilega hafi enginn séð fyrir þær miklu breytinga sem raunin varð á. Þó má benda á að á þeim tíma sem samningurinn var gerður var búið að flytja hið margnefnda mál fyrir Hæstarétti. Ætla verður að stefndi hefði þurft að sætta sig við að verðmæti hins selda hefði margfaldast í verði strax að lokinni samningsgerðinni af óvæntum ástæðum. Jafnframt heldur stefndi því réttilega fram að ósanngjarnt sé í hans garð að fá ekki greitt fyrir hluta af þeim verðmætum sem hér var samið um. Hann hafi greitt fyrir þau til þriðja aðila og verði því fyrir tjóni ef samningurinn verður felldur úr gildi vegna aðstæðna sem síðar komu til. Annar aðila málsins verður fyrir miklu tjóni og er það því mat dómsins að ekki komi til greina að ógilda samning aðila með vísan til 36. gr. samningalaga. Eins og máli þessu er háttað þykir rétt að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu. Dómsuppsaga hefur dregist vegna anna dómarans en fyrir liggja yfirlýsingar lögmanna aðila þess efnis að þeir telji ekki þörf á að málið verði endurflutt. Dómsorð: Stefndi, Fiskiðjan Skagfirðingur hf. er sýknaður af öllum kröfum stefnanda í málinu. Málskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 97/2015
|
Kærumál Res Judicata Málsástæða Frávísunarúrskurður staðfestur
|
S höfðaði mál gegn A hf. til heimtu skaðabóta vegna fjártjóns og miska sem hún taldi sig hafa orðið fyrir vegna kyrrsetningargerðar sem beinst hafði að eiginmanni hennar, E. S hafði áður höfðað mál á hendur A hf. til heimtu skaðabóta vegna fjártjóns og miska sem hún taldi sig hafa orðið fyrir vegna sömu kyrrsetningar. Í niðurstöðu Hæstaréttar kom fram að sú krafa sem S gerði nú væri hærri en í fyrra málinu en kröfuliðir sambærilegir þeim sem þá hefðu verið hafðir uppi. Var því talið að S hefði borið nauðsyn til þess að gera með skýrum hætti grein fyrir því að hvaða leyti krafan, sem S hefði uppi nú, væri frábrugðin þeirri sem áður hefði verið dæmt um. Það hefði S hins vegar ekki gert. Með vísan til 2. mgr. sbr. 1. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og meginreglu 5. mgr. 101. gr. sömu laga var því hinn kærði úrskurður staðfestur um að vísa málinu frá dómi.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Eiríkur Tómasson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 28. janúar 2015 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 5. febrúar sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 14. janúar 2015, þar sem kröfu sóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka kröfuna til efnismeðferðar. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. I Forsaga máls þessa er sú að varnaraðili fór fram á kyrrsetningu í eignastýringarsafni eiginmanns sóknaraðila 12. ágúst 2009, en hann hafði gert samning um eignastýringu við varnaraðila. Mótmælti eiginmaðurinn því að gerðin næði fram að ganga þar sem sóknaraðili ætti helming safnsins. Sýslumaður ákvað engu að síður að gerðin færi fram 18. ágúst 2009 og höfðaði varnaraðili mál á hendur eiginmanni sóknaraðila með stefnu 21. sama mánaðar til staðfestingar gerðinni. Dómur í því máli féll í héraði 14. júlí 2010, þar sem kyrrsetning var staðfest, en þó einvörðungu í helmingi eignasafnsins. Áfrýjuðu báðir aðilar málinu til Hæstaréttar. Með dómi réttarins 17. nóvember 2011 í máli nr. 470/2010 var því vísað frá héraðsdómi. Á meðan framangreint mál var rekið fyrir héraðsdómi höfðaði sóknaraðili mál á hendur varnaraðila, þar sem hún krafðist þess að honum yrði gert að greiða sér sem næmi helmingi andvirðis inneignar á fyrrgreindu eignasafni er væri hjúskapareign sín. Hélt sóknaraðili því fram í málinu að kyrrsetningin tæki einungis til hluta eiginmanns síns í safninu. Með héraðsdómi 23. mars 2010 var krafa sóknaraðila tekin til greina. Undi varnaraðili dóminum og 2. september sama ár greiddi hann sóknaraðila 56.653.421 krónu. Var greiðslan sundurliðuð þannig að höfuðstóll var 49.179.500 krónur, dráttarvextir af þeirri fjárhæð frá 6. ágúst 2009 til greiðsludags voru 9.075.313 krónur, 854.933 krónur voru málskostnaður að viðbættum dráttarvöxtum á hann og 110.000 krónur kostnaður vegna fjárnámsbeiðni og móts, en frá dróst yfirdráttarskuld að fjárhæð 2.566.325 krónur. Varnaraðili höfðaði mál að nýju 23. nóvember 2011 til staðfestingar kyrrsetningarinnar sem gerð var hjá eiginmanni sóknaraðila 18. ágúst 2009 og var með héraðsdómi 24. júlí 2013 fallist á kröfu varnaraðila um staðfestingu gerðarinnar. Með dómi Hæstaréttar 15. maí 2014 í máli nr. 672/2013 var máli varnaraðila vísað frá héraðsdómi að því er varðaði kröfu varnaraðila um staðfestingu gerðarinnar. Sagði í forsendum dómsins að kyrrsetningin væri endanlega fallin niður með dóminum, sbr. 3. málslið 3. mgr. 39. gr. laga nr. 31/1990 um kyrrsetningu, lögbann o.fl. Eftir að héraðsdómur féll í fyrra kyrrsetningarmálinu 14. júlí 2010 höfðaði sóknaraðili mál á hendur varnaraðila 12. október 2010 til heimtu skaðabóta vegna fjártjóns og miska sem hún taldi sig hafa orðið fyrir vegna fyrrgreindrar kyrrsetningargerðar. Sóknaraðili reisti kröfu sína á ákvæðum 42. gr., sbr. 40. gr. laga nr. 31/1990 og sundurliðaði hana í bætur fyrir tjón vegna tapaðs ávinnings við leigu og sölu á aflaheimildum, bætur fyrir tjón í útgerð vegna tapaðra viðskiptahagsmuna og spjalla á lánstrausti auk miskabóta. Dómur féll í málinu í héraði 22. desember 2011 þar sem sóknaraðila voru dæmdar bætur að álitum. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar 12. mars 2012. Fyrir Hæstarétti skýrði sóknaraðili kröfu sína þannig að hún væri vegna ,,tjóns á töpuðum viðskiptum með aflaheimildir“, „vegna tjóns í útgerð vegna tapaðra viðskiptahagsmuna o.fl.” og miska. Í dómi Hæstaréttar 29. nóvember 2012 í máli nr. 158/2012 var staðfest niðurstaða héraðsdóms um að matsgerð sem lögð hafi verið fram væri ekki reist á viðhlítandi forsendum og yrði ekki lögð til grundvallar skaðabótum í málinu. Sóknaraðila hafi því ekki tekist að sanna að hún hafi orðið fyrir tjóni við að verða af viðskiptum með aflaheimildir. Þá hafi hún engin haldbær rök fært fram um að hún hafi vegna kyrrsetningarinnar orðið fyrir tjóni í útgerð vegna tapaðra viðskiptahagsmuna. Forsenda þess að heimilt væri að dæma bætur að álitum samkvæmt 1. mgr. 42. gr. laga nr. 31/1990 væri að gerðarþoli hafi gert líklegt að hann hafi orðið fyrir tjóni sem ekki hafi þegar verið bætt. Hafi sóknaraðili ekki gert líklegt að hún hafi orðið fyrir tjóni umfram það sem þegar hefði verið bætt með greiðslu dráttarvaxta vegna þess tíma sem hún hafi orðið af því að geta nýtt þann hluta eignasafnsins sem talinn var hennar eign með héraðsdóminum 23. mars 2010. Henni voru hins vegar dæmdar 400.000 krónur í miskabætur II Sóknaraðili krefst í máli þessu, ásamt eiginmanni sínum, skaðabóta vegna kyrrsetningar í eignastýringarsafni 18. ágúst 2009 sem beindist að honum. Kröfu sína í málinu styður hún við 4. mgr. 42. gr. laga nr. 31/1990 en til vara við almennu sakarregluna og reglur um skaðabætur innan samninga. Um málsástæður fyrir kröfu sinni vísar sóknaraðili til þess að hún hafi orðið fyrir umfangsmiklu og alvarlegu fjártjóni. Hafi afleitt tjón helst komið fram í spjöllum á lánstrausti og viðskiptahagsmunum, rekstrarstöðvun fyrirtækja í hennar eigu og missi hagnaðar. Kyrrsetningargerðin hafi að auki valdið sér andlegu, líkamlegu og fjárhagslegu tjóni. Sóknaraðili gerir í fyrsta lagi kröfu um bætur vegna fjárhagslegs tjóns sem nemi 115.100.000 krónum vegna lögmannskostnaðar, tjóns af rekstrarstöðvun, missis hagnaðar og spjalla á lánstrausti og viðskiptahagsmunum. Þá krefst hún í öðru lagi miskabóta að fjárhæð 20.000.000 krónur. Með héraðsdómi 23. mars 2010 var sem áður segir tekin til greina krafa sóknaraðila um að hún væri eigandi að helmingi eignasafnsins sem kyrrsett hafði verið. Varnaraðili undi dóminum og greiddi sóknaraðila andvirði helmings safnsins 2. september 2010. Með því var kyrrsetningu létt af þeim hluta safnsins sem var í eigu hennar. Í kjölfarið höfðaði sóknaraðili sem fyrr er rakið mál þar sem hún krafðist skaðabóta vegna kyrrsetningarinnar og var endanlega leyst úr því með dómi Hæstaréttar í máli nr. 158/2012. Sú krafa sem sóknaraðili gerir nú er hærri en í síðastgreindu máli en kröfuliðir sambærilegir þeim sem þá voru hafðir uppi. Í greinargerð sóknaraðila hér fyrir dómi segir að krafan sé ,,aðeins að hluta fundin vegna sömu viðskiptahagsmuna og áður, þ.e. varðandi útgerðina Hlíð ehf.”, en ekki hafi verið höfð upp í hinu fyrra máli krafa ,,um glataða viðskiptahagsmuni og missi hagnaðar vegna lausafjárþurrðar félagsins Hraunás ehf.” sem mun vera fasteignafélag. Kröfu sem áður hefur verið dæmd að efni til verður vísað frá dómi samkvæmt 2. mgr., sbr. 1. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991. Bar sóknaraðila því sérstök nauðsyn til að gera með skýrum hætti grein fyrir því að hvaða leyti krafan, sem hún hefur uppi nú, sé frábrugðin þeirri sem áður hefur verið dæmt um. Það hefur sóknaraðili ekki gert. Verði málatilbúnaður sóknaraðila skýrður svo að hún beri við öðrum málsástæðum en í hinu fyrra máli girðir meginregla 5. mgr. 101. gr. laga nr. 91/1991 jafnframt fyrir að hún geti byggt málatilbúnað sinn á þeim í þessu máli, þar sem kyrrsetningu hafði verið aflétt af eignum hennar þegar hún höfðaði fyrra málið. Samkvæmt öllu framangreindu verður hinn kærði úrskurður staðfestur. Eftir þessum úrslitum verður sóknaraðila gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Steinunn Rósborg Sigurðardóttir, greiði varnaraðila, Arion banka hf., 350.000 krónur í kærumálskostnað.
|
Mál nr. 417/2004
|
Kærumál Kröfugerð Sakarefni Vanreifun Frávísunarúrskurður staðfestur
|
Dómkröfur stefnanda eru „að felld verði úr gildi ákvörðun Yfirskattanefndar í úrskurði nr. 265/2003 um að Fiskir ehf. kt: 590899-2249, skuldi virðisaukaskatt að upphæð kr. 1.564.560, eins og tilgreint er á bls. 2. í áðurgreindum úrskurði. Krafist er ógildingar á ákvörðun ríkisskattstjóra um að svonefnd “kvótaleiga” skuli undanþegin virðisaukaskatti, þannig að óheimilt sé að skrá innskatt vegna svonefndrar “kvótaleigu”, eins og fram kemur í bréfi ríkisskattstjóra nr. 157/90, dagsettu 6. nóvember 1990 og öðru bréfi ríkisskattstjóra dags. 30. júlí 2002. Krafist er leiðréttingar á færslum innskatts í skilum Fiskis ehf. á virðisaukaskatti, að því leyti að gjald fyrir svonefnda “kvótaleigu” teljist falla undir gjaldskyldu virðisaukaskatts frá og með 1. janúar 1994, samanber b-lið 19. gr. laga nr. 122/1993, Lög um breytingar í skattamálum og 2. gr. reglugerðar nr. 554/1993, þar sem fiskur er ákvarðaður í gjaldflokk fyrir 14% virðisaukaskatt.”
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 10. október 2004 sem barst Hæstarétti ásamt kærumálsgögnum 19. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 29. september 2004, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst sóknaraðili kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur og honum dæmdur kærumálskostnaður. Dómkröfur sóknaraðila í máli þessu varða allar málefni, sem tengjast einkahlutafélaginu Fiski. Gjaldþrotaskiptum á búi þess félags lauk 10. desember 2002 og reyndist það eignalaust. Sóknaraðili höfðar málið í eigin nafni og segir kröfur sínar helgast af því, að hann hafi verið hluthafi í einkahlutafélaginu. Varnaraðili hefur meðal annars vísað til 16. og 17. gr. laga nr. 91/1991 til stuðnings frávísunarkröfu sinni. Af þessu tilefni skal tekið fram, að varnir byggðar á aðildarskorti leiða til sýknu samkvæmt 2. mgr. 16. gr. laganna. Ekki verður séð að ákvæði 17. gr. standi í vegi fyrir málsókn sóknaraðila. Málinu verður því ekki vísað frá dómi af þessum sökum. Svo sem fram kemur í hinum kærða úrskurði er fyrsta dómkrafa sóknaraðila í máli þessu sú, að felld verði úr gildi „ákvörðun yfirskattanefndar í úrskurði nr. 265/2003 um að Fiskir ehf. ... skuldi virðisaukaskatt að upphæð kr. 1.564.560, eins og tilgreint er á bls. 2 í áðurgreindum úrskurði.“ Á hinum tilgreinda stað í úrskurði yfirskattanefndar er að finna orðrétta lýsingu á efni bréfs skattrannsóknarstjóra til yfirskattanefndar í máli, þar sem hafðar voru uppi sakir á hendur sóknaraðila og öðrum nafngreindum manni fyrir meint skattalagabrot. Var kröfum á hendur sóknaraðila raunar hafnað í úrskurðinum. Þessi dómkrafa hefur enga þýðingu að lögum fyrir sóknaraðila og fer því gegn 1. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991. Verður niðurstaða hins kærða úrskurðar um frávísun hennar frá dómi staðfest. Önnur dómkrafa sóknaraðila lýtur að ógildingu á „ákvörðun ríkisskattstjóra um að svonefnd „kvótaleiga“ skuli undanþegin virðisaukaskatti, þannig að óheimilt sé að skrá innskatt vegna svonefndrar „kvótaleigu“, eins og fram kemur í bréfi ríkisskattstjóra nr. 157/90, dagsettu 6. nóvember 1990 og öðru bréfi ríkisskattstjóra dags. 30. júlí 2002.“ Sóknaraðili hefur reyndar aðeins lagt fram í málinu annað þessara bréfa. Ljóst er að í bréfunum felast ekki ákvarðanir stjórnvalds sem beinast að sóknaraðila með þeim hætti að hann geti borið þær undir dómstóla. Krafan miðar í reynd að því að fá fram afstöðu dómstóla til skattalegrar meðferðar í því efni sem nefnt er í texta kröfunnar. Hún er því krafa um lögfræðiálit, sem tengist ekki ákveðinni kröfu í dómsmáli svo sem tilskilið er í 1. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991. Ber að staðfesta niðurstöðu hins kærða úrskurðar um frávísun þessarar kröfu frá dómi. Loks gerir sóknaraðili kröfu um leiðréttingar á tilteknum færslum innskatts í skilum Fiskis ehf. á virðisaukaskatti svo sem nánar er lýst í hinum kærða úrskurði. Það er ekki unnt að bera undir dómstóla kröfur um leiðréttingar á bókfærslu og skilagreinum skattaðila svo sem gert er með kröfu þessari. Fer slík kröfugerð gegn ákvæðum 1. mgr. 24. gr. og 1. mgr. 25. gr laga nr. 91/1991. Verður því niðurstaða hins áfrýjaða úrskurðar einnig staðfest að því er þessa kröfu varðar. Tekið skal fram, að málatilbúnaður sóknaraðila í þessu máli er í ýmsum fleiri greinum andstæður ákvæðum laga nr. 91/1991. Vísast í því efni til d., e., f. og g. liða í 1. mgr. 80 gr. laganna. Þá hefur sóknaraðili lagt fram útprentanir allmargra laga og reglugerða, sem hann telur varða málatilbúnað sinn. Slík framlagning skjala nýtur engrar lagaheimildar og þjónar engum tilgangi. Samkvæmt því sem að framan segir verður hinn kærði úrskurður staðfestur. Eftir þessum úrslitum verður sóknaraðili dæmdur til að greiða varnaraðila kærumálskostnað, eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Guðbjörn Jónsson, greiði varnaraðila, íslenska ríkinu, 100.000 krónur í kærumálskostnað.
|
Mál nr. 127/2000
|
Kærumál Fjárnám
|
S mótmælti fjárnámum, sem gerð voru að kröfu Í. Andmæli S voru studd þeim rökum að kröfur Í hefðu verið veðtryggðar í fasteign S, sem Í hefði keypt við nauðungarsölu undir markaðsverði. Ætti því að færa kröfurnar niður samkvæmt 57. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu. Talið var, að ekki væri annað komið fram en að Í hefði tekið fullt tillit til hagnaðar af sölu þeirra eignarhluta fasteignarinnar, sem verið höfðu í eigu S, með kröfum sínum til lækkunar við meðferð málsins í héraði. Var staðfest niðurstaða héraðsdóms um að hafna kröfum S og staðfesta fjárnám sýslumanns.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Arnljótur Björnsson og Gunnlaugur Claessen. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 12. mars 2000, sem barst réttinum 24. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 1. mars 2000, þar sem staðfestar voru fjárnámsgerðir, sem sýslumaðurinn í Reykjavík gerði 14. október 1998 hjá sóknaraðila. Kæruheimild er í 3. mgr. 95. gr. laga nr. 90/1989 um aðför, sbr. 102. gr. laga nr. 92/1991. Sóknaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og kröfu varnaraðila um aðför hafnað, en til vara að fjárnámsgerðunum verði breytt þannig að þær taki til lægri fjárhæða. Hann krefst einnig málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar auk kærumálskostnaðar. I. Eins og greinir í úrskurði héraðsdóms eignaðist varnaraðili þrjá eignarhluta sóknaraðila í fasteigninni Smiðsbúð 9 í Garðabæ við nauðungarsölu 24. nóvember 1994, 3. mars 1995 og 1. febrúar 1996. Samkvæmt gögnum málsins var söluverð eignarhluta nr. 0001 1.700.000 krónur og fékk varnaraðili við úthlutun söluandvirðis 1.415.358 krónur upp í eigin kröfu, merkta 5450402, upphaflega að höfuðstól 7.500.000 krónur. Söluverð eignarhluta nr. 0101 var 2.500.000 krónur og fékk varnaraðili við úthlutun söluandvirðis greiðslu upp í þrjár kröfur. Greiddust tvær kröfur, upphaflega að fjárhæð 250.000 krónur og 500.000 krónur að fullu, en sú þriðja, merkt 5450406, upphaflega að fjárhæð 5.000.000 krónur, greiddist að hluta með 1.041.683,50 krónum. Síðastnefnda krafan var síðar að fullu greidd með því að varnaraðili keypti 31. maí 1996 þrjá aðra eignarhluta í Smiðsbúð 9 af þrotabúi Vélanausts hf. fyrir 9.000.000 krónur, en á þessum eignarhlutum hvíldu veðbréf, sem meðal annars stóðu til tryggingar skuldum sóknaraðila við varnaraðila. Söluverð eignarhluta nr. 0201 var 3.000.000 krónur og fékk varnaraðili af því við úthlutun 2.487.217 krónur upp í eigin kröfu, merkta 5450404, að upphaflegum höfuðstól 4.500.000 krónur. Varnaraðili seldi alla fasteignina Smiðsbúð 9 hinn 1. nóvember 1996 fyrir 29.000.000 krónur og er ágreiningslaust að miða eigi við að 12.302.259 krónur eigi að renna til greiðslu skulda sóknaraðila við varnaraðila, vegna þeirra þriggja eignarhluta, sem voru í eigu sóknaraðila. Að kröfu varnaraðila var gert árangurslaust fjárnám hjá sóknaraðila fyrir framangreindum kröfum hans að upphaflegum höfuðstól 7.500.000 krónur og 4.500.000 krónur 14. október 1998. Sóknaraðili skaut þessum fjárnámsgerðum til héraðsdóms og krafðist þess að þær yrðu felldar úr gildi. Við meðferð málanna fyrir héraðsdómi féllst varnaraðili á þá málsástæðu sóknaraðila að kröfur hans ættu að sæta lækkun vegna hagnaðar hans við sölu á þeim þremur eignarhlutum í Smiðsbúð 9, sem áður voru í eigu sóknaraðila. Þessum ágreiningi aðila lauk með dómum Hæstaréttar 8. júní 1999 í málum nr. 180/1999 og nr. 181/1999, þar sem talið var að kröfur varnaraðila ætti að færa niður samkvæmt 57. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu umfram það, sem hann hefði endanlega fallist á. Eins og málatilbúnaði sóknaraðila var háttað var hins vegar ekki unnt að tiltaka þær fjárhæðir, sem koma skyldu til lækkunar einstökum kröfuliðum varnaraðila, þannig að fjárnám yrðu staðfest fyrir ákveðnum fjárhæðum og var málunum sjálfkrafa vísað frá héraðsdómi. Sóknaraðili skaut framangreindum fjárnámsgerðum að nýju til héraðsdóms 14. júní 1999. II. Sóknaraðili reisir kröfur sínar meðal annars á því, að varnaraðili hafi fallið frá beiðni um fjárnám fyrir sýslumanni 7. október 1998. Þessi málsástæða, sem ekki verður séð að hafi verið hreyft fyrr en í málatilbúnaði hans nú fyrir Hæstarétti, er haldlaus. Sóknaraðili heldur því fram að kröfur varnaraðila eigi að sæta lækkun vegna hagnaðar hans við sölu þeirra þriggja eignarhluta Smiðsbúðar 9, sem voru í eigu Vélanausts hf. Eins og fram kom í framangreindum dómum Hæstaréttar 8. júní 1999 verður ekki fallist á með sóknaraðila að ákvæði 57. gr. laga nr. 90/1991 eigi við um sölu skiptastjóra á fasteignum þrotabús. Hefur sóknaraðili ekki sýnt fram á að hagnaður varnaraðila af kaupum og sölu þessara eignarhluta eigi að koma til lækkunar kröfu hans af öðrum ástæðum. Kemur því einungis hagnaður af sölu eignarhluta nr. 0001, nr. 0101 og nr. 0201, sem áður voru í eigu sóknaraðila sjálfs, til lækkunar krafna varnaraðila. Eins og veðréttindum varnaraðila var háttað verður fallist á með sóknaraðila að honum hafi borið að ráðstafa hagnaði af sölu framangreindra eignarhluta til greiðslu þeirra krafna, sem lýst var í söluverð þeirra, og ekki fengust greiddar, sbr. 57. gr. laga nr. 90/1991. Eins og að framan greinir var kröfu merktri 5450402 upphaflega að höfuðstól 7.500.000 krónur lýst í söluverð eignarhluta 0001. Að kröfu sóknaraðila verður krafa varnaraðila færð niður, sem nemur hagnaði af sölu þessa eignarhluta, um 2.781.498 krónur, miðað við þann dag, sem sýslumaður samþykkti boð hans við nauðungarsölu, en upp í þessa kröfu greiddust 1.415.358 krónur samkvæmt frumvarpi sýslumanns 12. janúar 1995. Ekki er annað komið fram en að varnaraðili hafi tekið fullt tillit til þessarar lækkunar með breytingum á kröfugerð sinni í héraði. Kröfu merktri 5450404 upphaflega að höfuðstól 4.500.000 krónur var lýst í söluverð eignarhluta nr. 0201. Að kröfu sóknaraðila verður krafa varnaraðila færð niður, sem nemur hagnaði af sölu þessa eignarhluta, um 2.370.254 krónur, miðað við þann dag, sem sýslumaður samþykkti boð hans við nauðungarsölu, en upp í þessa kröfu greiddust 2.487.217 krónur samkvæmt frumvarpi sýslumanns 24. apríl 1996. Ekki er annað komið fram en að varnaraðili hafi tekið fullt tillit til þessarar lækkunar með breytingum á kröfugerð sinni í héraði. Sóknaraðili heldur því fram að hagnaður vegna sölu eignarhluta 0101 eigi að koma til lækkunar þeim kröfum, sem gert var fjárnám fyrir og að framan greinir. Samkvæmt gögnum málsins var hvorugri kröfunni lýst í söluandvirði þessa eignarhluta. Sú krafa, sem lýst var í söluandvirði þessa eignarhluta og merkt var 5450406 og einungis greiddist að hluta við úthlutun sýslumanns, var samkvæmt gögnum málsins síðar að fullu greidd, eins og áður er rakið. Þar sem allar kröfur, sem varnaraðili lýsti í eignarhlutann, eru samkvæmt þessu uppgreiddar, var honum heimilt að ráðstafa þeim hagnaði, sem hlaust af sölu eignarhlutans, til greiðslu annarra ógreiddra krafna, sem tryggðar voru með veði í eignarhlutanum. Í greinargerð varnaraðila í héraði kemur fram að hann hefur ráðstafað 422.706 krónum af 2.325.392 króna söluhagnaði eignarhlutans til greiðslu kröfunnar að upphaflegum höfuðstól 7.500.000 krónur, en afganginum til greiðslu annarra krafna, sem veðréttar nutu í eignarhlutanum. Samkvæmt þessu verður ekki fallist á með sóknaraðila að hann eigi tilkall til frekari lækkunar vegna hagnaðar af sölu umrædds eignarhluta en varnaraðili hefur þegar tekið tillit til í breytingum á kröfugerð sinni í héraði. Samkvæmt öllu framangreindu og að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðili verður dæmdur til að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Úrskurður héraðsdóms er staðfestur. Sóknaraðili, Sigmundur Franz Kristjánsson, greiði varnaraðila, Íslandsbanka hf., 150.000 krónur í kærumálskostnað.
|
Mál nr. 826/2016
|
Kærumál Dómkvaðning matsmanns
|
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem tekin var að hluta til greina krafa A. o.fl um dómkvaðningu matsmanna til að svara átta spurningum án þess að mál hefði verið höfðað gegn Í. Var hinn kærði úrskurður staðfestur að öðru leyti en því að hafnað var að leggja þrjár matsspurninganna fyrir hina dómkvöddu matsmenn þar sem þær væru einvörðungu að leita mats á atriðum sem bersýnilega væru tilgangslaus til sönnunar, sbr. 3. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála eða hefðu ekki tengsl við atvik að baki væntanlegum kröfum A o.fl. á hendur Í, sbr. 1. mgr. 77. gr. sömu laga.
|
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir EiríkurTómasson og Karl Axelsson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 12.desember 2016, en kærumálsgögn bárust réttinum 23. sama mánaðar. Kærður erúrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 30. nóvember 2016, þar sem tekin var að hlutatil greina krafa varnaraðila um dómkvaðningu matsmanna. Kæruheimild er í c. lið1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þessað beiðni varnaraðila um dómkvaðningu matsmanna verði hafnað. Þá krefst hannmálskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðilar krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðarog kærumálskostnaðar.Matsbeiðni varnaraðila er reist á XII. kafla laganr. 91/1991 um öflun sönnunargagna án þess að mál hafi verið höfðað, sbr. 1.mgr. 77. gr. laganna. Með beiðni sinni hyggjastvarnaraðilar afla sönnunar um hagfræðilegar forsendur að baki setningu laga nr.37/2016 um meðferð krónueigna sem háðar eru sérstökum takmörkunum, er þeir teljaað feli í sér margháttaða skerðingu á stjórnarskrárvörðum réttindum sínum, tilþess að renna stoðum undir væntanlegar dómkröfur sínar á hendur sóknaraðila. Íbeiðninni eru tilgreindar 11 spurningar sem varnaraðilar óskuðu efir að lagðaryrðu fyrir dómkvadda matsmenn. Með úrskurði héraðsdóms var fallist á kröfuvarnaraðila um að dómkvaddir yrðu matsmenn til þess að svara spurningum þessum,að undanskildum 2., 3. og 5. spurningu, og una varnaraðilar við þá niðurstöðuhéraðsdóms.Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar erstaðfest sú niðurstaða að dómkvaddir verði matsmenn til þess að leggja mat á ogsvara 1., 4., 6., 7. og 8. spurningu varnaraðila. Spurningu nr. 6 í matsbeiðni varnaraðila er ætlaðað varpa ljósi á hvort meðalhófs hafi verið gætt með þeim aðgerðum sem kveðiðer á um í lögum nr. 37/2016. Með spurningu nr. 10 virðist það einnig vera ætlunvarnaraðila að leita svars við því hvort unnt hefði verið að beita vægariaðgerðum en fram koma í lögunum til þess að ná því markmiði sem að var stefntmeð setningu þeirra. Með hliðsjón af fyrri spurningunni er sú síðaribersýnilega tilgangslaus til sönnunar og verður því ekki lögð fyrir matsmenn, sbr.3. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991, en ekkert er því til fyrirstöðu aðvarnaraðilar láti matsmönnum í té tillögur sínar sem vísað er til íspurningunni.Með spurningu nr. 8 í matsbeiðninni er þess farið áleit að matsmenn leggi mat á hvort viðmiðunargengið 220 krónur fyrir hverjaeina evru endurspegli raunstöðu íslensks efnahagslífs við setningu laga nr.37/2016. Ekki verður ráðið af matsbeiðninni hvaða tengsl spurningar nr. 9 og11, sem báðar lúta að ákvörðunum Seðlabanka Íslands sem stjórnvalds, hafa viðatvik að baki væntanlegum kröfum varnaraðila á hendur sóknaraðila, sbr. 1. mgr.77. gr. laga nr. 91/1991. Af þeim sökum verða þær spurningar ekki heldur lagðarfyrir matsmenn.Samkvæmt öllu framangreindu verður fallist á kröfuvarnaraðila um dómkvaðningu matsmanna til að leggja mat á og svara þeimspurningum sem nánar greinir í dómsorði, en rétt er að kærumálskostnaður falliniður.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur að öðru leytien því að matsspurningar nr. 9, 10 og 11 verða ekki lagðar fyrir dómkvaddamatsmenn. Kærumálskostnaður fellur niður.Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 30.nóvember 2016Meðbeiðni, sem móttekin var í Héraðsdómi Reykjavíkur 20. júní sl., fórsóknaraðilinn Autonomy Capital LP, 90 Park Avenue (31 st floor) New York, NY10016, Bandaríkjum Norður-Ameríku, þess á leit fyrir eigin hönd og fyrir höndannarra sóknaraðila, þ.e. eftirtalinna sjóða sem félagið hefur í stýringu:Autonomy Master Fund Limited, GAM Trading (No. 37) og Autonomy Iceland TwoS.à.r.l., að dómkvaddir yrðu tveir hæfir og óvilhallir matsmenn til að svaraþeim matsspurningum sem fram koma í matsbeiðni. Þá krefjast sóknaraðilarmálskostnaðar úr hendi varnaraðila, íslenska ríkisins. Máliðvar þingfest 9. september sl. Varnaraðili mótmælti fram kominni beiðni og lagðifram bókun mótmæla vegna beiðninnar í þinghaldi 30. september sl. Krefst hannþess að beiðni sóknaraðila verði hafnað. Þá krefst hann málskostnaðar úr hendisóknaraðila.Máliðvar tekið til úrskurðar 16. nóvember sl. að loknum munnlegum málflutningi.IMálsatvik og tilurð matsbeiðniSóknaraðilarlýsa atvikum og tilurð beiðninnar svo að sóknaraðilinn Autonomy Capital LP séalþjóðlegt fjárfestingarfyrirtæki með höfuðstöðvar í BandaríkjumNorður-Ameríku. Hafi hann staðið í umfangsmiklum fjárfestingum á Íslandi umlangt árabil í gegnum ýmis dóttur- og hlutdeildarfélög. Almennir fjárfestar,svo sem eftirlauna- og lífeyrissjóðir, háskóla- og góðgerðarsjóðir, aukeinstaklinga, standi að baki fjárfestingum sóknaraðila á Íslandi. Meðalfjárfestinga sóknaraðila á Íslandi séu ríkisskuldabréf og víxlar sem féllu ágjalddaga á tímabilinu fram til loka október sl. Umfang þessara fjárfestinga áÍslandi nema tugum milljarða króna.Þásegir nánar í matsbeiðni að í kjölfar falls hinna þriggja stóru viðskiptabankaá Íslandi í október 2008 hafi gjaldeyrislögum verið breytt í nóvember sama árog fjármagnshöftum komið á til þess að tryggja stöðugleika íslensku krónunnarog búa í haginn fyrir styrkingu hennar. Með breytingunni hafi SeðlabankaÍslands verið veitt heimild, í samráði við viðskiptaráðherra, til þess að setjareglur í því skyni að takmarka fjármagnshreyfingar til og frá Íslandi oggjaldeyrisviðskipti þeim tengd. Meðbréfum sóknaraðila til Seðlabanka Íslands í nóvember og desember 2015 hafi sáfyrrnefndi lýst áhyggjum sínum vegna fyrirætlana stjórnvalda í tengslum viðafnám fjármagnshafta og þau áhrif sem þær aðgerðir kæmu til með að hafa áfjárfestingar sóknaraðila á Íslandi. Íbréfi frá 8. desember 2015, sem erlendur lögmaður sóknaraðila ritaði, sé þvílýst að í kynningu stjórnvalda á aðgerðaráætlun til losunar fjármagnshafta, semfram hafi farið þann 8. júní 2015, hafi stjórnvöld gert grein fyrir því aðsvokallaður aflandskrónuvandi yrði leystur með því að eigendum aflandskrónayrði gefinn kostur á að taka þátt í gjaldeyrisútboðum eða fjárfesta í íslenskumríkisskuldabréfum til 20 ára með endurgreiðsluferli sem samræmdistlangtímagreiðsluferli þjóðarbúsins og væru með útgöngugjaldi fyrstu sjö árin.Afar takmarkaðar upplýsingar hafi að öðru leyti verið tilgreindar um framkvæmdog lagaleg eða efnahagsleg áhrif hvors kostanna um sig. Engar upplýsingar eðavísbendingar hafi á þeim tíma legið fyrir um á hvaða grundvelli verðmyndun áhinum fyrirhuguðu gjaldeyrisútboðum yrði byggð eða hversu gagnsæ, eða ógagnsæeftir atvikum, hún kynni að verða. Í kynningu stjórnvalda hafi komið fram að eftil þess kæmi að einhver tilgreindra fjármagnseigenda kysi að taka ekki þátt ígjaldeyrisútboði eða fjárfesta í ríkisskuldabréfum til 20 ára yrði sá hinn samilátinn sæta afarkostum. Kynnt var að afarkostir þessir fælu í sér að fjármunum viðkomandiyrði ráðstafað inn á læsta reikninga til langs tíma án vaxta. Jafnframt vartekið fram að kjör færu versnandi eftir því sem tíminn liði og gerðu þennankost óverjandi fyrir fjármagnseigendur til frambúðar. Hvorki hafi verið tekiðfram hve lengi féð ætti að vera óaðgengilegt eigendum sínum með þessum hætti néhvernig hin vaxtalausu kjör gætu farið versnandi eftir því sem tíminn liði. Afkynningunni hafi mátt skilja að umræddar aðgerðir stjórnvalda yrðu látnar gildaum alla þá sem skilgreindir væru sem hluti af hinum svokallaðaaflandskrónuvanda, þ.m.t. sóknaraðila. Svo virtist sem þar hafi engu skipthvers eðlis fjárfestingar viðkomandi væru eða hvort viðkomandi hefði yfirhöfuðhug á því að leita útgöngu fyrir fjármuni sína.Ífyrrnefndu bréfi hafi þeirri skoðun sóknaraðila verið lýst, að þær efnahagsleguforsendur sem byggt var á þegar framangreind áætlun stjórnvalda var samin hafiekki lengur átt við, enda hafi mikill efnahagslegur bati átt sér stað á Íslandinæstliðin tvö til þrjú ár á undan og efnahagsleg staða þjóðarbúsins munsterkari en hún hafi verið um langt skeið. Sóknaraðilar teldu því að allarefnahags- og lagalegar forsendur skorti til þess að þeir yrðu beittir jafníþyngjandi aðgerðum og boðaðar voru í kynningu stjórnvalda auk þess sem boðaðaraðgerðir brytu í bága við stjórnarskrárvarin réttindi hans, m.a. um jafnræði ogeignarrétt.Íkjölfarið hafi orðið formleg samskipti og fundir milli sóknaraðila ogstjórnvalda, m.a. með fulltrúum framkvæmdahóps um afnám fjármagnshafta, þar semsóknaraðilar hafi sett fram tillögur sínar um lausnir sem að hans mati væru tilþess fallnar að leysa þann vanda sem upp væri kominn, án ágreinings. Ítillögum sóknaraðila frá 19. febrúar 2016 hafi m.a. verið reifuð lausn semsamrýmdist greiðslujafnaðaráskorunum íslenska þjóðarbúsins. Hafi hún falið ísér tíu tímabila lausn þar sem afsláttur af krónueignum sóknaraðila færistigminnkandi yfir 5 ára tímabil. Afsláttur af fyrstu útborgun krónueigna hefðiverið 20% og farið stiglækkandi niður í 0% á níunda tímabilinu. Lausnin hefðigert stjórnvöldum og Seðlabanka Íslands kleift að greiða sóknaraðila án þess aðþurfa að notast við gjaldeyrisforða þjóðarbúsins. Innflæði gjaldeyris samkvæmtefnahagsspám Seðlabankans sjálfs hefði dugað til að leysa vandann. Fráþví að þessi tillaga var lögð fram hafi staða þjóðarbúsins batnað og sé skoðunSeðlabanka Íslands sú að horfur hér á landi séu með besta móti, sbr. t.d.nýjasta hefti ritsins Fjármálastöðugleiki, sem gefið sé út af Seðlabankanum,nýjasta hefti ritsins Peningamál sem einnig sé gefið út af Seðlabankanum ogræðu seðlabankastjóra á aðalfundi bankans þann 17. mars sl. Nánari upplýsingarog gögn um þessi málefni munu lögð fram á matsfundi, þegar þar að komi.Sóknaraðilar telja óskiljanlegt að grípa þurfi til svo íþyngjandi aðgerða einsog útboð Seðlabanka Íslands feli í sér.Íöðrum samskiptum sóknaraðila og stjórnvalda hafi ítrekað komið fram vilji þessfyrrnefnda til þess að fjárfesta á Íslandi til lengri tíma í markaðshæfumríkisbréfum og öðrum fjármálagerningum með sama hætti og ýmsir aðrir innlendirog erlendir fjárfestar. Hafa sóknaraðilar sýnt þann vilja í verki, m.a. með þvíað sækja um undanþágur frá gjaldeyrishöftum, samkvæmt heimild í lögum nr.87/1992 um gjaldeyrismál, til fjárfestinga í ríkisskuldabréfum með gjalddagaallt til ársins 2025. Þannig hafa sóknaraðilar lagt á það áherslu í samskiptumvið stjórnvöld að hann hyggist ekki leita útgöngu úr íslensku hagkerfi heldurvilji þvert á móti fjárfesta til framtíðar á Íslandi.Sóknaraðilarkveðast frá upphafi samskipta sinna við stjórnvöld hafa gagnrýnt skort ágagnsæi í tillögum þeirra og síðar þeim aðgerðum sem felast í lögum nr.37/2016. Þeir hafi reynt með ýmsum hætti að fá upplýsingar um tilhögun boðaðraaðgerða stjórnvalda og væntanleg áhrif á stöðu sína en fengið litlar sem engarupplýsingar. Í því samhengi er bent á að þann 6. maí 2016 hafi verið sent bréftil Seðlabanka Íslands þar sem óskað var svara við tilteknum spurningum ogálitaefnum sóknaraðila. Erindinu hafi ekki verið svarað.Þáhafi efnahags- og viðskiptanefnd Alþingis verið sent erindi þann 11. maí 2016vegna væntanlegrar lagasetningar í tengslum við aðgerðir stjórnvalda við afnámfjármagnshafta. Í erindinu hafi verið lýst áhyggjum af fyrirætlunum stjórnvaldaog því tjóni sem þær muni valda á hagsmunum sóknaraðila. Í erindinu hafi veriðítrekað að sóknaraðilar hefði ekki í hyggju að selja eignir sínar á Íslandi ískiptum fyrir gjaldeyri heldur hygði á áframhaldandi fjárfestingar á Íslandi.Jafnframt hafi verið áréttað í erindinu að sóknaraðilar teldi fyrirhugaðaraðgerðir stjórnvalda brjóta í bága við ýmsar grunnreglur stjórnarskrár ogstjórnsýslu auk skuldbindinga íslenska ríkisins að þjóðarrétti og að staðaþjóðarbúsins og stöðugleiki í gjaldeyrismálum hefði batnað til muna misserin áundan. Þannig yrðu aðgerðir gagnvart sóknaraðila ekki byggðar á sögulegumgrunni eða með skírskotun til efnahagslegra þátta fyrir hartnær áratug, helduryrði að horfa til þess efnahagslega veruleika sem sem uppi væri þegar ráðistværi í aðgerðir og þörf þeirra metin á þeim grunni. Í erindi sóknaraðila hafieinnig verið gerð grein fyrir því að óskað hafi verið undanþágu fráfjármagnshöftum, líkt og áður er rakið, án þess að undanþágubeiðnum hefði veriðsvarað.Þann20. maí 2016 hafi verið lagt fram á Alþingi frumvarp að lögum um meðferðkrónueigna sem háðar eru sérstökum takmörkunum. Frumvarpið var samþykkt, meðörfáum breytingum, þann 22. maí 2016 og öðluðust lögin þegar gildi sem lög nr.37/2016. Samkvæmt1. gr. laganna sé markmið þeirra að stuðla að losun fjármagnshafta og skapagrundvöll fyrir frjáls milliríkjaviðskipti með íslenskar krónur, meðefnahagslegan stöðugleika og almannahag að leiðarljósi. Í því skyni sé mæltfyrir um meðferð tiltekinna krónueigna, svonefndra aflandskróna sem verði áframháðar sérstökum takmörkunum sem ætlað er að draga úr áhættu við að náframangreindum markmiðum. Í 2. gr. laganna sé hugtakið aflandskrónur skilgreintog mæla lögin fyrir um sérstakar takmarkanir á ráðstöfun slíkra eigna.Jafnframt geri lögin ráð fyrir því að aflandskrónueigendum verði gefinn kosturá að skipta slíkum eignum fyrir gjaldeyri og komast þannig hjá þeim takmörkunumsem lögin kveði á um. Lögin feli þannig efnislega í sér að sóknaraðila sé gertað skipta krónueignum sínum fyrir gjaldeyri með tugprósenta afföllum eða sætaþví ella að eignirnar verði læstar á sérstökum innstæðureikningum sem berilitla sem enga vexti og séu úttektir af reikningunum háðar takmörkunum.Samkvæmt lögunum sé ákvarðað sérstakt viðmiðunargengi íslenskrar krónu sem sé220 krónur á móti einni evru. Það gengi virðist ákveðið með hliðsjón af vegnumeðaltali í 21 útboði sem Seðlabanki Íslands hafði forgöngu um á ríflegaþriggja ára tímabili frá 7. júní 2011 til 10. febrúar 2015. Ekki sé ílögskýringargögnum að finna útskýringar á því hvers vegna viðmiðunargengið erlögfest eða við hvað það styðst að öðru leyti. Ígreinargerð með frumvarpi því sem varð að lögum nr. 37/2016 sé einnig að finnaórökstuddar fullyrðingar um að þær eignir, sem með lögunum féllu undir hugtakiðaflandskrónur sem ekki hafði að lögum verið skilgreint áður, væru kvikari enaðrar eignir og því frekar líklegar til þess að leita útgöngu í einu vetfangi.Jafnframt var á sama stað fullyrt að öðru máli gilti um aðrar krónueignir endafylgdi þeim svokölluð heimaslagsíða (e. „home bias“).Þann21. maí 2016 hafi efnahags- og viðskiptanefnd Alþingis verið send umsögn umfrumvarp það er síðar varð að lögum nr. 37/2016. Í umsögninni hafi verið færðrök fyrir því að í skýringum að baki frumvarpinu væri ekki gerð grein fyrir þvímeð rökstuddum hætti hvers vegna þörf væri aðgerða af þeim toga sem boðaðarværu í frumvarpinu og lögð áhersla á góðar efnahagshorfur á Íslandi auk viljasóknaraðila til fjárfestinga á Íslandi. Í umsögninni hafi einnig verið færðfrekari rök en áður fyrir því að með frumvarpinu væri m.a. brotið gegneignarrétti sóknaraðila, jafnræðisreglu, sjónarmiðum um meðalhóf auk þess semmeð því væri sóknaraðila mismunað með ólögmætum hætti á grundvelli þjóðernis. Meðauglýsingu sem birt var þann 25. maí sl. hafi verið kynntir skilmálar útboðsSeðlabanka Íslands vegna kaupa á íslenskum krónum í skiptum fyrir evrur.Samkvæmt þeim skilmálum hafi verið miðað við að verð fyrir hverja evru væri ábilinu 190–210 krónur eftir þátttöku. Útboðið hafi farið fram þann 16. júní sl.Gerðar hafi verið breytingar á skilmálum útboðsins í tvígang frá því að það varfyrst auglýst.Meðlögum nr. 42/2016 hafi verið gerðar tilteknar breytingar á áðurnefndum lögumnr. 37/2016, m.a. sú að Seðlabanka Íslands var veitt heimild til þess að ákveðaá hverjum tíma þá fjármálagerninga sem eigendum innstæðna á reikningum háðumsérstökum takmörkunum, sbr. 1. mgr. 10. gr. laga nr. 37/2016, yrði heimilt aðfjárfesta í. Hins vegar sé þess ekki getið hvernig heimild Seðlabankans verðinýtt. Telja sóknaraðilar því að framangreind breyting á lögunum bæti ekki úr oglögin séu enn því marki brennd að verulega skorti á gagnsæi og skýrleika þeirraaðgerða sem lögin boða gagnvart sóknaraðila. Enda láti lögin og þaulögskýringargögn sem þeim fylgja ekkert uppi um það hvaða forsendur eigi aðliggja að baki ákvörðun Seðlabankans og bent á að þrátt fyrir breytingarnar séumöguleikar sóknaraðila á fjárfestingum á Íslandi enn háðir veigamiklumtakmörkunum.Sóknaraðilarkveðast árétta að eignir þeirra sem sæta skerðingu á grundvelli frumvarpsinssamanstandi annars vegar af ríkisbréfum (skuldabréf eða víxlar) sem hvorttveggja séu skuldbindingar íslenska ríkisins, og hins vegar lausu fé ííslenskum krónum sem gefnar hafi verið út af Seðlabanka Íslands og sé lögeyrirá Íslandi. Telja sóknaraðilar engin rök standa til þess að eignir þeirra ííslenskum krónum séu meðhöndlaðar með öðrum hætti en annað fé í sama lögeyri.Jafnframt telja sóknaraðilar að ríkari kröfur verði að gera til skuldbindingaríkja en þar sem einkaaðilar séu skuldunautar. Grundvallarmunur sé á stöðuþeirra og erlendra aðila sem áttu kröfur á fjármálafyrirtæki í slitameðferð íkjölfar bankahrunsins á Íslandi í október 2008. Sé á þetta bent til þess aðsetja það álitaefni sem hér er undir í rétt samhengi. IIMatsbeiðni og matsspurningarÍbeiðni sóknaraðila segir að óskað sé eftir rökstuddu áliti matsmanna áeftirfarandi matsspurningum:. Þess er óskað að matsmenn leggimat á hvert er raunverulegt eðli og umfang hins svokallaðagreiðslujafnaðarvanda sem íslenskt hagkerfi glímir við miðað við 16. júní 2016.2 Hver er staða efnahagsmála áÍslandi með sérstöku tilliti til greiðslujafnaðar og stöðugleika í gengis- ogpeningamálum á eftirfarandi tímabilum:a.þann 19. febrúar 2016; b. þann 23. maí 2016;c. þann 16. júní 2016; ogd. á þeim degi er mat þetta erframkvæmt,samanboriðvið stöðu efnahagsmála í sama tilliti við árslok á hverju af árunum 2009 til ogmeð 2015?3. Hefur staða efnahagsmála á Íslandialmennt og með sérstöku tilliti til greiðslujafnaðar og stöðugleika í gengis-og peningamálum tekið breytingum síðan:a.Frá ársbyrjun 2009 og til 16. júní 2016 og ef svo er, hver er batinn á hverjuþeirra ára sem um er að ræða, hvert er umfang batans og í hverju er batinnfólginn? b.8. júní 2015 og til dagsins í dag og ef svo er, hver er batinn, hvert er umfangbatans og í hverju er batinn fólginn?4. Þess er óskað að matsmenn leggirökstutt mat á það hvort aflandskrónueignir, eins og þær eru skilgreindar ílögun nr. 37/2016 og lögskýringargögnum að baki þeim, séu líklegar til þess aðhafa veruleg áhrif á gengisstöðugleika og stöðu gjaldeyrisforða effjármagnsflutningar með aflandskrónueignir yrðu frjálsir. a.Við mat á framangreindu er þess óskað að matsmenn meti hvort aflandskrónur séukvikari en aðrar eignir í þeim skilningi að líklegra sé að þær leyti útgöngu úríslensku efnahagskerfi en aðrar krónueignir. b.Þess er óskað að matsmenn leggi mat á það hvort mismunandi formaflandskrónueigna, eins og þeir eignaflokkar eru skilgreindir í 1. mgr. 2. gr.stafliðum a.-h., séu öll jafn líkleg til þess að leita útgöngu í einu vetfangiverði fjármagnshöftum aflétt. c.Sé þess kostur er óskað eftir því að matsmenn leggi mat á hve mikið afaflandskrónueignum í fjárhæðum talið muni leita útgöngu við losunfjármagnshafta. 5. Þess er óskað að matsmenn berisaman stöðu íslensks þjóðarbús, miðað við hentugt tímamark sem næst 16. júní2016, (sem hlutfall af þjóðarframleiðslu) við önnur OECD-ríki varðandiskuldastöðu viðmiðunarríkja í skuldaviðurkenningum útgefnum í eigin mynt hversríkis um sig gagnvart erlendum fjármagnseigendum sem búsettir eru utanviðkomandi landa. 6. Sé það mat matsmanna samkvæmtspurningu 4 hér að framan að ef allar aflandskrónueignir leituðu samtímisútgöngu hefði það veruleg áhrif á gengisstöðugleika og stöðu gjaldeyrisforða erþess óskað að matsmenn leggi á það mat hvort mögulegt sé út frá hagfræðilegusjónarmiði að draga úr neikvæðum áhrifum af slíku útflæði fjármagns með vægariaðgerðum en þeim sem kveðið er á um í lögum nr. 37/2016. 7. Þá er þess óskað að matsmenn leggimat á það hvort um allar aðrar krónueignir en aflandskrónur gildi að þeim fylgisvokölluð heimaslagsíða (e. home bias). 8. Þess er óskað að matsmenn leggimat á það hvort viðmiðunargengið 220 íslenskar krónur fyrir hverja eina evruendurspegli raunstöðu íslensks efnahagslífs við setningu laga nr. 37/2016. 9. Þess er óskað að matsmenn leggimat á það hvort gengi það sem auglýst hefur verið í útboði Seðlabanka Íslands,á bilinu 210-190 íslenskar krónur fyrir hverja evru endurspegli raunstöðuíslensks efnahagslífs hinn 16. júní 2016.0. Þess er óskað að matsmenn leggimat á það hvaða áhrif það hefði haft á gengisstöðugleika og stöðugjaldeyrisforða ef skriflegar tillögur matsbeiðenda sem afhentar og kynntarvoru á fundi með framkvæmdahópi um afnám fjármagnshafta í Seðlabanka Íslandshinn 19. febrúar sl. hefðu orðið grundvöllur samkomulags milli matsbeiðenda ogíslenskra stjórnvalda.1. Telja matsmenn eðlilegt íhagfræðilegu tilliti að miða gengi í útboði Seðlabanka Íslands við meðaltal ígjaldeyrisútboðum sem haldin hafa verið á tímabilinu 2011 til 2015 fremur en aðmiða slíkt gengi við efnahagslega stöðu á þeim tíma er útboð fer fram, að teknutilliti til mismunandi stöðu í efnahagsmálum á hverjum tíma frá 2011 til 2015og að teknu tilliti til mismunandi forsendna og skilmála í þeimgjaldeyrisútboðum sem framkvæmd hafa verið á sama tímabili? IIIMálsástæður sóknaraðilaSóknaraðilarvísa til þess að meginreglan í íslensku réttarfari sé sú að sönnunarfærsla séfrjáls, sbr. 1. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991 og af því leiði að dómstólarstandi ekki í vegi fyrir öflun sönnunargagna með matsgerð sem sé á áhættu ogábyrgð matsbeiðanda. Það eigi eingöngu við í þeim tilvikum þar sem ljóst sé aðlagaskilyrði 77. og 78. gr. séu ekki fyrir hendi, leitað sé mats um atriði sembersýnilegt sé að skipti ekki máli, sbr. 3. mgr. 46. gr. laganna, eða beiðninbeinist að atriði sem ekki heyri undir matsmenn að fjalla um, sbr. 2. mgr. 60.gr. sömu laga. Þetta hafi margoft komið fram í dómum Hæstaréttar á þessu sviði.Allan vafa um hvort þessi undantekningartilvik eigi við skuli skýramatsbeiðanda í hag enda beri hann ábyrgð á sönnunargildi matsgerðar og kostnaðaf öflun hennar.Þáverði að hafa hugfast að eðli málsins samkvæmt eigi sá sem óskar eftir öflunmats á grundvelli XII. kafla laga nr. 91/1991, án þess að mál sé höfðað þess,ekki kost á að gera með tæmandi hætti grein fyrir endanlegum kröfum sínum ogmálatilbúnaði að öðru leyti og því beri að fara enn varlegar í sakirnar en ellavið mat á því hvort sönnunarfærsla teljist bersýnilega tilgangslaus í skilningi3. mgr. 46. gr. laganna. Skilyrðifyrir dómkvaðningu matsmanna samkvæmt XII. kafla laga nr. 91/1991 séu þau aðsönnunarfærslan sé til þess gerð að staðreyna kröfu eða sanna atvik að bakihenni, sbr. 1. mgr. 77. gr. laganna. Samkvæmt 2. mgr. 78. gr. skuli í beiðnigreina skýrt frá því atviki sem leitað er sönnunar um, hvernig sönnunar verðiaflað, hvaða réttindi séu í húfi og hverja aðra sönnunin varði að lögum. Enginnvafi sé um að skilyrði þessi séu uppfyllt í máli þessu. Skýrlegakomi fram í beiðni sóknaraðila að það sé mat þeirra að lög nr. 37/2016, sbr.lög nr. 42/2016, feli í sér margháttaða skerðingu á stjórnarskrárvörðumréttindum þeirra án þess að sýnt hafi verið fram á að almannaþörf krefji eða aðaðrar réttlætingarástæður séu til staðar. Þá komi þar nánar fram að það sé matsóknaraðila að með lögunum sé brotið gegn eignarrétti þeirra, sbr. 1. mgr. 72.gr. stjórnarskrárinnar, í þeim felist ólögmæt mismunun á grundvelli þjóðernisog brot á jafnræðisreglu í skilningi 65. gr. stjórnarskrárinnar auk þess semmeð lögunum sé gengið mun lengra en þörf krefji til þess að markmiðum þeirraverði náð. Sóknaraðilar hyggist því láta reyna á rétt sinn í þessum efnum.Ætlun með matsbeiðninni sé að afla sönnunargagna í því skyni að sýna fram á aðsóknaraðilar þurfi ekki að sæta áðurnefndri eignaskerðingu laga nr. 37/2016bótalaust, m.a. með tilliti til sjónarmiða um meðalhóf og lögmæt markmið íalmannaþágu. Álitaefni um hvort ákvæði laganna, aðrar ákvarðanir og ráðstafanirvarnaraðila í tengslum við fjármagnshöft og afnám þeirra, brjóti í bága viðskráðar og óskráðar grundvallarreglur laga, þ.m.t. ákvæði stjórnarskrár umjafnræði, friðhelgi eignarréttar, meginreglur um meðalhóf og önnur slík atriði,muni koma til kasta dómstóla á síðari stigum og að fengnum öllum þeimsönnunargögnum sem aðilar telji þörf á að tefla fram til stuðnings kröfumsínum. Í væntanlegu dómsmáli muni því reyna á hvort tiltekin ákvæði lagannastandist stjórnarskrá og aðrar skuldbindingar varnaraðila gagnvartsóknaraðilum. Skilyrði 1. mgr. 77. gr. laga nr. 91/1991 um lögvarða hagsmuni séþví uppfyllt enda sé matinu ætlað að sanna tiltekin atvik að baki kröfumsóknaraðila í máli þar sem varnaraðili verði krafinn um skaðabætur vegnaþeirrar ólögmætu eignarskerðingar sem lögin feli í sér að mati sóknaraðila.Áhrif þessarar ólögmætu eignarskerðingar séu þau að sóknaraðilum sé torveldaðað ávaxta fjármuni sína hérlendis. Þeim bjóðist afar lág ávöxtun og verulegalægri en aðrir krónueigendur búi við, eða einungis tæplega 10 hundraðshluta afstýrivöxtum Seðlabanka Íslands. Jafnhliða því séu þeim settar umfangsmiklarskorður við notkun eigna sinna. Kröfugerð í væntanlegu dómsmáli muni taka miðaf þessu. Að svo komnu máli hafi hún þó ekki verið fullmótuð, eins og áðursagði, enda ekki þörf á því að hún liggi fyrir við öflun mats á þeim grunni semhér sé gert.Þágeti enginn vafi verið á því að sóknaraðilar hafi allir lögvarða hagsmuni afþví að fallist verði á beiðnina. Sóknaraðilinn Autonomy Capital LP sé sjóðastýringarfyrirtæki.Hann sé ekki sjálfur skráður fyrir neinum eignum hjá vörsluaðilum en hann sémeð stöðu sem sé sambærileg við rekstrarfélag verðbréfasjóða sem skilgreint séí 2. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki og hafi því hagsmuna að gæta meðþeim hætti. Aðrir sóknaraðilar, þ.e. Autonomy Master Fund Ltd., GAM Trading(No. 37) og Autonomy Iceland Two S.à.r.l., séu sjálfstæðir lögaðilar, skráðirbeint fyrir eignum hjá vörsluaðilum sem séu andlag þeirrar skerðingar samkvæmtlögum nr. 37/2016 sem sé tilefni beiðni þessarar. Fyrstnefndi sóknaraðilinnberi ábyrgð á þeim þremur sjóðum sem síðar eru tilgreindir og eignirnar eruskráðar á og bera ábyrgð gagnvart sínum umbjóðendum.Sóknaraðilarbenda á að í athugasemdum að baki frumvarpi því er síðar varð að lögum nr.37/2016 komi fram að það sé brýnt að losun fjármagnshafta tefjist ekki frekarog nauðsynlegt sé að grípa til þeirra ráðstafana sem felist í frumvarpinu, ánþess að gerð sé grein fyrir því með rökstuddum hætti hvers vegna sé þörfaðgerða af þeim toga sem lögin feli í sér. Sóknaraðilar telja efnahagshorfur áÍslandi góðar og allt aðrar en hafi verið til staðar í lok nóvember 2008 þegarfjármagnshöft hafi verið innleidd á Íslandi. Það mat sóknaraðila byggi annarsvegar á opinberum hagtölum, sem birti mælingar opinberra aðila á raunstærðum ííslensku efnahagslífi, og hins vegar á spám bæði opinberra aðila og einkaaðilaá fjármálamarkaði. Telja sóknaraðilar því að þær aðgerðir sem lögin hafi í förmeð sér verði ekki réttlættar með vísan til efnahagslegrar nauðsynjar. Meðmatsbeiðni þessari freista sóknaraðilar þess að afla sér sönnunar á því aðönnur og vægari úrræði hafi verið tiltæk stjórnvöldum til þess að ná markmiðumlaga nr. 37/2016.Meðdómkvaðningunni hyggist sóknaraðilar afla mats um nánar tilteknar efnahagslegarforsendur sem lagðar voru til grundvallar við undirbúning og setningu laga nr.37/2016, sem tóku gildi þann 23. maí 2016. Líkt og fram komi í umsögnmatsbeiðanda um lagafrumvarp það sem varð að lögum nr. 37/2016 sé það mat sóknaraðilaað lagasetningin feli í sér margháttaða skerðingu á stjórnarskrárvörðumréttindum hans án þess að sýnt sé fram á að almannaþörf krefji eða að aðrarréttlætingarástæður séu til staðar. Jafnframt sé það ætlan matsbeiðanda að fámetið hvort hægt væri að ná efnahagslegum markmiðum um afléttingufjármagnshafta með öðrum leiðum, og minna íþyngjandi fyrir eigendur þessfjármagns sem nú sé skilgreint sem aflandskrónur, en þeirri ólögmætu skerðinguer sóknaraðilar telja að felist í lögum nr. 37/2016. Þá sé það ætlansóknaraðila að fá matsmenn til þess að leggja mat á efnahagsleg áhrif tillagnatil lausnar greiðslujafnaðarvandanum er kynntar voru fulltrúum framkvæmdahópsum afnám fjármagnshafta á fundi í húsakynnum Seðlabanka Íslands hinn 19.febrúar sl. Fyrirsóknaraðilum vaki að afla sönnunar um tiltekin atvik og efnahagslegarstaðreyndir að baki væntanlegum kröfum sóknaraðila á hendur varnaraðila. Muni ídómsmálinu m.a. reyna á atriði er varði það hvort tiltekin ákvæði áðurnefndralaga nr. 37/2016 standist stjórnarskrá og aðrar skuldbindingar íslenskaríkisins gagnvart sóknaraðilum. Dómstólar skeri úr um álitaefni af þessum togaog þegar álitaefnin varði það hvort efnahagslegar forsendur, og hvers kynsönnur réttlæting sem teflt sé fram í tilefni lagasetningar eða annarraráðstafana stjórnvalda fái staðist, þá sé fráleitt að sá sem verða kann fyrirtjóni eigi þess ekki kost að afla sönnunargagna sem sýnt geta fram á aðumræddar forsendur eigi ekki við rök að styðjast. Öll þau atriði semsóknaraðilar óski mats á séu til þess gerð að færa dómara, sem muni hafaefnislega úrlausn ágreinings aðila til umfjöllunar, í hendur sönnunargögn umatriði sem skipt geta máli við mat á því hvort brotið hafi verið gegnstjórnarskrárvörðum rétti sóknaraðila, t.d. hvort gengið hafi verið lengra enefni stóðu til við lagasetningu eða tilteknar ráðstafanir stjórnvalda. Dómarimeti sönnun í máli eftir þeim gögnum sem fyrir liggi, sbr. 44. gr. laga nr.91/1991, og það sé ekki á hendi varnaraðila að binda hendur dómara um það,hvorki nú né síðar, hvort tiltekin gögn eða upplýsingar geti skipt máli. Meðengu móti sé verið að færa það í hendur matsmanna að skýra ákvæðistjórnarskrárinnar líkt og varnaraðili haldi fram. Það verði ávallt í höndumdómara sem hafi vald til að skera úr um gildi laga og lögmæti stjórnarathafnaandspænis stjórnarskrá. Áhinn bóginn sé verið að varpa ljósi á efnahagslegar forsendur fyrirlagasetningu og annarri meðhöndlun löggjafans og handhafa framkvæmdarvaldseftir atvikum á stjórnarskrárvörðum réttindum sóknaraðila svo dómstólum sékleift að taka afstöðu til væntanlegra krafna sóknaraðila og meta hvort hinarumdeildu ráðstafanir hafi verið byggðar á hlutlægum og málefnalegum grunni.Þásé engan veginn hægt að líta svo á að eitthvert þeirra atriða sem sóknaraðilarhyggist leita mats um sé þess eðlis að það varði lagalegt mat í skilningi 2.mgr. 60. gr. laga nr. 91/1991 og heyri því ekki undir matsmenn heldur dómara aðtaka afstöðu til. En jafnvel þótt svo yrði talið benda sóknaraðilar á að þaðeitt og sér leiði ekki til þess að matsbeiðni verði hafnað enda myndiniðurstaða slíks mats ekki binda hendur dómara. Sé því mótmælt þeim sjónarmiðumvarnaraðila að með beiðninni sé verið að óska eftir endurskoðun lagaatriða. Þásé hvergi í lögum að finna stoð fyrir þeirri fullyrðingu varnaraðila að ekki séhægt að fá dómkvadda matsmenn til að leggja mat á þær forsendur sem löggjafinnleggur til grundvallar lagasetningu, hvort sem það sé í því skyni að láta reynaá gildi laga andspænis stjórnarskrá eða í því skyni að láta reyna fyrir dómi álögmæti aðgerða handhafa framkvæmdarvaldsins sem byggja kunni á umdeildrilagasetningu.Þábenda sóknaraðilar á að í dómum þar sem deilt hafi verið um stjórnskipulegtgildi laga sé dæmi um að Hæstiréttur hafi vísað til þess að aðila máls hafiekki tekist sönnun þess efnis að aðrar leiðir hafi verið færar í átt að þvímarkmiði sem löggjöf stefni að. Engan veginn sé því hægt að líta svo á aðmatsgerðin hafi ekki þýðingu og sönnunarfærslan sé bersýnilega tilgangslaus. Hvað varði einstakar spurningar takasóknaraðilar fram að athugasemdir varnaraðila við þær séu að mestu leyti þesseðlis að þær lúti efnislega að röksemdum og málsástæðum varnaraðila ívæntanlegu dómsmáli. Slíkt geti þó engu máli skipt um það hvort sóknaraðilumverði heimilað að afla matsgerðar á þessu stigi málsins. Þá hafni sóknaraðilarþví að einstakar spurningar séu of víðtækar og óljósar líkt og varnaraðilihaldi fram. En jafnvel þótt svo væri byggja sóknaraðilar á því að það geti ekkihaft þær afleiðingar að hafna beri matinu enda sé það á ábyrgð sóknaraðila. Aukþessa vilja sóknaraðilar taka eftirfarandi fram varðandi einstakar spurningar:Sóknaraðilar kveða spurningu nr. 1vera ætlað að varpa ljósi á eðli og umfang þess vanda sem löggjafarvaldiðstaðhæfði að væri til staðar í tengslum við setningu laga nr. 37/2016 ogréttlætti skerðingu eigna sóknaraðila. Það sé afstaða sóknaraðila að ekki hafiverið gerð nægileg grein fyrir hinum svokallaða greiðslujafnaðarvanda sem þó sétilgreindur í frumvarpinu sem forsenda eignaskerðingar. Það varði sóknaraðilamiklu að geta sannreynt hvort mat löggjafans byggi á réttum forsendum. Þáskipti engu máli þótt vera kunni að einhver gögn séu í fórum Seðlabanka Íslandssem séu undanþegin upplýsingarétti eftir ákvæðum upplýsingalaga enda beri matsmönnumað afla sér gagna til afnota fyrir matið og um heimildir þeirra og aðgang farieftir ákvæðum laga nr. 91/1991, sbr. 2. og 3. mgr. 62. gr. þeirra, þ.m.t.reglum um vitnaskyldu. Reynist matsmönnum ekki unnt að svara spurningum tilfulls vegna skorts á aðgangi að gögnum geti það haft áhrif á sönnunargildimatsgerðarinnar en ráði engu um það hvort hin umbeðna dómkvaðning fari fram. Þágeti ekki átt við um þessa spurningu að hún sé bersýnilega tilgangslaussönnunarfærsla í skilningi 3 mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991.Þá sé spurningu nr. 2 ætlað að sýnafram á að efnahagsleg staða íslenska ríkisins hafi ekki tekið miklumstakkaskiptum á tímabilinu frá árslokum 2009 til þess dags er útboð fór fram íjúní 2016. Spurningu nr. 3 sé ætlað að draga fram umfang þess efnahagsbata ogþeirra jákvæðu breytinga sem orðið hafi á því tímabili sem þar greini. Þá getiekki átt við um þessar spurningar að þær séu bersýnilega tilgangslaussönnunarfærsla í skilningi 3 mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991.Með spurningu nr. 4 sé ætlunin aðvarpa ljósi á það hvort sú fullyrðing fái staðist að aflandskrónur séu líklegrien aðrar krónur til þess að leita útgöngu úr íslensku efnahagskerfi. Meðspurningu nr. 5 sé ætlunin að fá mat dómkvaddra matsmanna á því að hvaða leytiskuldastaða íslenska ríkisins sé sambærileg stöðu annarra OECD-ríkja í ákveðnutilliti. Sóknaraðilar hafi forræði á væntanlegum málatilbúnaði sínum og eruósammála því að þessi samanburður skipti engu máli.Með spurningu nr. 6 sé þess freistaðað fá hlutlaust mat á því hvort önnur og vægari úrræði hefðu staðið til boðaandspænis þeim hagfræðilega vanda sem þjóðarbúið kann að hafa staðið frammifyrir ef eigendur allra hinna svokölluðu aflandskróna hefðu leitað útgöngu ásama tíma.Hvað varði spurningu nr. 7 takasóknaraðilar fram að hugtakið „heimaslagsíða“ komi fyrir í greinargerð meðfrumvarpi því er varð að lögum nr. 37/216. Því sé nauðsynlegt að aflasönnunargagna um það í hvaða tilfellum hugtakið eigi við m.a. til að sannreynahvort allir eigendur krónueigna sem hugtakið gildi ekki um hafi sættsambærilegri skerðingu eigna. Þá sé spurningum nr. 8 og 9 ætlað aðstyrkja grundvöll krafna sóknaraðila í væntanlegu dómsmáli þar sem með lögumnr. 37/2016 hafi verið veitt takmörkuð heimild til þess að eiga viðskipti meðaflandskrónueignir á viðmiðunargengi sem skilgreint sé sem 220 krónur á mótieinni evru.Spurningu nr. 10 sé ætlað að sýnafram á að sú lausn sem sóknaraðilar lögðu til hafi verið til þess fallin að námarkmiðum um losun hafta án þess að beita hefði þurft þeirri víðtækueignarskerðingu sem lög nr. 37/2016 feli í sér. Því hafi verið gengið lengra ennauðsynlegt var í aðgerðum gegn sóknaraðilum og öðrum í sambærilegri stöðu.Hvað varði spurningu nr. 11 sétilgangur hennar að afla mats á því hvort einhliða ákvörðun varnaraðila umgengi í svokölluðu útboði sé réttmæt einkum með tilliti til þess hvernigforsendur hennar séu skýrðar í lögskýringargögnum að baki lögum nr. 37/2106.Sóknaraðilarkveðast telja mikilvægt að tryggja hlutleysi matsmanna og óhæði þeirra gagnvartefnahagslegri stöðu Íslands og hugsanlegum afleiðingum málshöfðunarsóknaraðila. Af þeim sökum sé þess krafist að til matsins verði fengnirerlendir aðilar sem hafi yfirgripsmikla þekkingu á hagfræði, efnahagsmálum oggjaldeyrisjöfnuði þjóðríkja. Jafnframt telji sóknaraðilar nauðsynlegt aðmatsmenn hafi þekkingu á markaði með ríkistryggð skuldabréf og aðrarríkistryggðar skuldaviðurkenningar auk þess að geta lagt mat á þróun og áhrifgjaldeyrisviðskipta á efnahag þjóðríkja.IVMálsástæður varnaraðilaVarnaraðilikrefst þess að kröfu sóknaraðila um matsbeiðni verði hafnað. Byggir varnaraðilií fyrsta lagi á því að formskilyrði 77. og 78. gr. laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála séu ekki uppfyllt.Varnaraðilikveður 1. mgr. 77. gr. laganna heimila aðila sem hafi lögvarinna hagsmuna aðgæta að beiðast dómkvaðningar matsmanns þótt hann hafi ekki haft uppi kröfuvegna matsatriðis í dómsmáli sé það gert til að staðreyna kröfu eða sanna atvikað baki henni. Matsbeiðnisóknaraðila lúti almennt að gagnrýni á þær forsendur sem lög nr. 37/2016 byggiá og mati löggjafans í þeim efnum. Í greinargerð sem fylgdi frumvarpi því ervarð að lögum nr. 37/2016 sé skilmerkilega og ítarlega gerð grein fyrir matilöggjafans vegna fyrirhugaðrar löggjafar. Engin efni séu til að telja matsgerðerlendra manna hafa þýðingu um hvort ákvæði laganna standist ákvæðistjórnarskrár eða aðrar heimildir ef á reyni í dómsmáli. Það yrði alfariðdómstóla að meta eftir því sakarefni sem lagt yrði fyrir þá til úrlausnar.Þáhafi sóknaraðilar ekki gert grein fyrir kröfuréttindum sínum heldur aðeins lýstþví að þeir hafi staðið í umfangsmiklum fjárfestingum á Íslandi í gegnum ýmisdóttur- og hlutafélög. Þó komi fram að meðal fjárfestinga sóknaraðila á Íslandiséu ríkisskuldabréf og víxlar sem fallið hafi á gjalddaga á tímabilinu fram tilloka október sl. Engin nánari lýsing sé gefin á því hver þau kröfuréttindi séusem sóknaraðilar eigi eða á eðli þeirra. Boða sóknaraðilar að það verði gert ígreinargerð til matsmanna auk þess sem þar verði fjallað um stöðu efnahagsmálahérlendis auk frekari gagna. Þásé ekkert fjallað um það í beiðni sóknaraðila hvers konar kröfur þeir hafi íhyggju að beina að íslenska ríkinu í dómsmáli. Það sé ekki fyrr en í bókun semsóknaraðilar hafi lagt fram á síðari stigum sem þessu séu gerð einhver skil. Þásé ekki lýst í matsbeiðni hvaða eða hvers kyns skerðing á stjórnarskrárvörðumréttindum eða kröfum að áliti matsbeiðanda hafi komið sérstaklega fram meðsetningu laga nr. 37/2016. Vísi sóknaraðilar þó almennt til tveggja ákvæða stjórnarskrár,65. gr. og 72. gr. Þá hafi þeir ekki sýnt fram á hvaða lögvörðu hagsmuni þeirhafi af mati dómkvaddra manna. Verði ekki séð hvaða skerðingar sóknaraðilareigi við í matsbeiðni, enda sé ekki fyrir að fara sérstökum takmörkunum semekki voru þegar komnar til sögunnar áður en lög nr. 37/2016 tóku gildi. Meðvísan til þessa uppfylli beiðnin ekki 1. mgr. 77. gr. eða 2. mgr. 78. gr. laganr. 91/1991. Þákveðst varnaraðili benda á að álitamál um það hvort lög standist stjórnarskrásé ekki sönnunaratriði í þeim skilningi heldur leggi dómstólar á það mat ágrundvelli stjórnlaga og skýringa á stjórnarskrá. Annað væri tæplega í samræmivið 2. gr. stjórnarskrárinnar. Ákvæði XI. og XII. kafla laga nr. 91/1991 getiekki talist úrræði til að fá hnekkt forsendum laga, tilgangi löggjafans eðavilja hans. Þvert á móti sé um að ræða atriði sem dómstólar eiga lagalegt matum, sbr. 2. mgr. 60. gr. laganna. Engin stoð sé fyrir því að dómkveðja matsmenntil að meta efnahagslegar forsendur við undirbúning og setningu laga. Af þessumástæðum beri einnig að hafna beiðni um dómkvaðningu.Almenntkveðst varnaraðili telja þær spurningar sem bornar séu upp í matsbeiðni ummargt óljósar, yfirgripsmiklar og um þess háttar viðfangsefni og forsendur aðengin efni séu til að afla mats um þær á grundvelli ákvæða XII. kafla laga nr.91/1991. Sé til að mynda óskað eftir mati á „raunverulegu eðli og umfangi hinssvokallaða greiðslujafnaðarvanda“, „stöðu efnahagsmála á Íslandi“ með tillititil greiðslujafnaðar í ýmsu samhengi, hagfræðileg líkindi á rás atburða íframtíðinni, „stöðu íslensks þjóðarbús“ í öðru samhengi, hvort gengi krónunnarmiðað við evru „endurspegli raunstöðu íslensks efnahagslífs við setningu laganr. 37/2016“, hvað sé „eðlilegt í hagfræðilegu tilliti“, o.s.frv. Spurningarnarséu ekki sérstaklega tengdar lýsingu á kröfum sóknaraðila, tilgangimatsbeiðninnar eða fyrirætlan um málarekstur, enda skorti alla reifun á þeimatriðum. Þá sé gengið svo langt í matsbeiðninni að óskað sé eftir mati átillögum sóknaraðila sem settar hafi verið fram á fundi í Seðlabanka Íslands ífebrúarmánuði síðastliðnum.Meðvísan til alls þessa telur varnaraðili að ekki séu lagaskilyrði til að fallastá beiðni um dómkvaðningu matsmanna í samræmi við ofangreint og kveðst hanneinnig vísa til 3. mgr. 46. gr. og niðurlags 1. mgr. 61. gr. laga nr. 91/1991,enda sé ekki ljóst hvað sóknaraðilar áforma sönnun um með umbeðnu mati.Verðibeiðninni ekki hafnað þegar af þessum ástæðum tekur varnaraðili eftirfarandifram um einstakar spurningar:Spurning 1.Meðtilvísun til greiðslujafnaðarvanda íslenska hagkerfisins sé átt við raunhæfanmöguleika á ójafnvægi í hagkerfinu þegar komi að flæði fjármagns milli landa,og/eða vegna annarra breytinga á viðskipta- og fjármagnsjöfnuði, sem getavaldið óstöðugleika þegar kemur að gengismálum og/eða fjármögnun innlendraaðila, og bera með sér veruleg neikvæð ytri áhrif. Samkvæmt 1. mgr. 30. gr.laga nr. 36/2001 um Seðlabanka Íslands geri bankinn skýrslur og áætlanir umpeningamál, greiðslujöfnuð, gengis- og gjaldeyrismál og annað sem hlutverk ogstefnu hans varðar. Greiðslujafnaðargreining bankans byggi á trúnaðargögnum sembankinn hafi sjálfur aflað til hagskýrslugerðar, sbr. 2. mgr. 29. gr. og 1.mgr. 35. gr. sömu laga, og í því skyni að framkvæma greininguna þurfi starfsmennbankans að setja fram ólíkar „sviðsmyndir“, þ.e.a.s. að meta hvernig ólíkarforsendur hafi mismunandi áhrif á tiltekna þætti. Talsverður munur geti falistí spám um greiðslujöfnuð, með hliðsjón af þeim forsendum sem lágu tilgrundvallar, líkt og eigi við um allar hagspár. Framangreindspurning sóknaraðila sé víðtæk og ekki sett fram í samhengi við hvort unnt séað sannreyna kröfu eða atvik að baki henni. Þá sé ekki vísað til tiltekinnaforsendna eða þátta sem hafa skuli til hliðsjónar við mat á greiðslujafnaðarvandanum.Þá sé ljóst að ítarleg greiðslujafnaðargreining Seðlabankans byggi m.a. á matibankans á undirliggjandi erlendri stöðu þjóðarbúsins á grundvelli ýmissatrúnaðargagna, sbr. 1. mgr. 35. gr. laga nr. 36/2001 og úrskurð úrskurðarnefndarupplýsingamála í máli nr. 558/2014. Um sé að ræða viðkvæmar markaðstengdarupplýsingar sem bankinn safni á grundvelli hagskýrslugerðar, auk forsendna úrspám bankans sem snerti grundvöll peningastefnu. Í fyrrnefndu máliúrskurðarnefndar um upplýsingamál hafi nefndin fallist á að þagnarskylda ættivið um aðgang að greiningu bankans á greiðslujöfnuði með vísan til þess hversuvíða í gögnunum væru upplýsingar undanþegnar upplýsingarrétti. Af þessu sévandséð á hvaða forsendum og gögnum greining dómkvaddra matsmanna ætti aðbyggja. Þessu til viðbótar megi nefna að greiningar Seðlabankans ágreiðslujafnaðarvanda íslenska hagkerfisins hafi undanfarið verið unnar ísamráði við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn, AGS, en sjóðurinn hafi m.a. það hlutverkiað tryggja stöðugleika alþjóðlega fjármálakerfisins með því að fylgjast meðgengi gjaldmiðla og greiðslujöfnuði milli aðildarríkja. Með því hafigreiðslujafnaðargreining Seðlabankans hingað til verið unnin á traustum,faglegum og hlutlausum forsendum í samstarfi við erlenda aðila sem séusérhæfðir í slíkum greiningum.Spurning 2.Varnaraðilikveður spurningu þessa vera allt of víðtæka og óljósa. Ekki sé skýrt hvortverið sé að óska eftir því að matsmenn meti stöðu efnahagsmála á Íslandi meðtilliti til greiðslujafnaðar og stöðugleika í gengis- og peningamálum á þessumtilteknu dagsetningum í sögulegu samhengi, þ.e. með hliðsjón af hagtölum einsog þær reyndust vera á hverjum tíma fyrir sig, eða hvort matsmenn eigi aðleggja sérstakt mat á þessi atriði með hliðsjón af spám um greiðslujöfnuð ogstöðugleika í gengis- og peningamálum á hverjum tíma fyrir sig, sem byggist þáá væntingum um framtíðarþróun. Sé um hið síðarnefnda að ræða sé rétt aðundirstrika að þegar spáð er fyrir um þróun greiðslujafnaðar er byggt áviðeigandi forsendum á hverjum tíma fyrir sig. Slíkar spár feli í sér áætlun ummögulega þróun fram í tímann, með hliðsjón af næmi þjóðarbúskaparins gagnvartfjölmörgum forsendum, t.d. um gengisþróun, endurfjármögnun lána, þróunviðskiptakjara, vaxta o.fl., en sem fyrr segir sé ekki vísað til tiltekinnaforsendna eða þátta sem hafa skuli til hliðsjónar viðgreiðslujafnaðargreininguna. Þessberi jafnframt að geta að torvelt yrði að framkvæma slíka greiningu ágreiðslujöfnuði og stöðugleika í gengis- og peningamálum á tilteknumdagsetningum líkt og gert sé ráð fyrir í spurningu matsbeiðanda, en óskað séeftir að greiningin miðist við tilteknar viðmiðunardagsetningar með minnstrúmlega þriggja vikna millibili. Benda megi á að við greiningu ágreiðslujöfnuði og stöðugleika í gengis- og peningamálum þurfi helst að miðavið tilteknar skiladagsetningar á þeim gögnum sem liggi til grundvallargreiningunni, en algengt sé að slík skil séu sum hver einu sinni í mánuði, enlangflest einu sinni á hverjum ársfjórðungi. Þess vegna sé óraunhæft að veljatilteknar dagsetningar af handahófi til greiningar á greiðslujöfnuði með þessumhætti. Sömuleiðis virðist sóknaraðilar gera ráð fyrir því að með slíkrigreiðslujafnaðargreiningu mætti sjá marktækar breytingar á þriggja viknatímabili innan ársfjórðungs, en slíkt beri með sér að misskilnings gæti hjásóknaraðilum um eðli greiðslujafnaðargreiningar með hliðsjón af flæðistærðum ognæmni í heilu hagkerfi.Aðauki sé erfitt að átta sig á tilgangi greiningar á efnahagsaðstæðum á þeimdagsetningum sem nefndar séu í matsbeiðninni, því sú staða sem að endinguskipti einhverju máli hljóti að vera staðan á þeim tíma sem til álita komi aðlosa fjármagnshöftin. Af þessum ástæðum öllum sé spurningin bersýnilegatilgangslaus í skilningi 2. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991 og uppfylli að mativarnaraðila ekki skilyrði 77. gr. laganna.Spurning 3.Íþessari spurningu virðist sóknaraðilar vera að óska eftir hagtölum um stöðuefnahagsmála á Íslandi almennt og með sérstöku tilliti til greiðslujafnaðar ogstöðugleika í gengis- og peningamálum. Í þessu samhengi vísi varnaraðili tilsjónarmiða sinna við fyrstu tveimur spurningum sóknaraðila. Þar sem ekki séverið að óska eftir spám um þróun greiðslujafnaðar sé vandséð hvernig slíkgreining gæti byggst á öðru en opinberum hagtölum, sbr. fyrrnefndan úrskurðúrskurðarnefndar um upplýsingamál nr. 558/2014.Spurning 4.a-liðurVarnaraðilikveður skilgreiningu laga nr. 37/2016 miða að því að hún taki til krónueignasem leita kunni á innlendan gjaldeyrismarkað við losun hafta, óháðraunverulegum eigendum, með tilheyrandi neikvæðum afleiðingum fyrir almannahag.Ljóst sé að raunverulegir eigendur aflandskrónueigna séu bæði innlendir ogerlendir aðilar.Markaðsvirðiaflandskrónueigna ráðist ekki á innlendum verðbréfa- og gjaldeyrismarkaðiheldur á aðskildum aflandskrónumarkaði. Ólíkt markaðsgengi á innlendumgjaldeyrismarkaði, sem ráðist einkum af vöru- og þjónustuviðskiptum, ráðistmarkaðsvirði þessara eigna í erlendum gjaldeyri einkum af væntingum aðila, semeigi viðskipti á aflandskrónumarkaði, um tímasetningu og gengi við losunfjármagnshafta, þ.m.t. líkum á verulegum fjármagnsflótta, og þörf þeirra semselja aflandskrónur fyrir laust fé í erlendum gjaldeyri. Flestir núverandiaflandskrónueigendur hafi keypt þessar eignir á aflandsmarkaði á aflandsgengisem endurspegli þessar væntingar. Við losun hafta á aflandskrónueignir munuþessir aðilar því flestir raungera gengishagnað takist þeim að selja eignirnará gengi sem sé hagstæðara en aflandsgengið sem þeir keyptu þær á. Því séu eigenduraflandskróna líklegri en aðrir krónueigendur til þess að vilja innleysa hagnaðmeð því að selja krónueignir við losun hafta. Þessutil viðbótar megi geta þess að rannsóknir sýni að fjárfestingar almennteinkennist af svokallaðri heimaslagsíðu. Þannig hafi fjárfestar á Íslanditilhneigingu til þess að fjárfesta meira í innlendum krónuverðbréfum en ætlamætti út frá sjónarmiðum ávöxtunar og áhættudreifingar og aflandskrónueigendurhafi tilhneigingu til að fjárfesta aðallega í þeim gjaldmiðlum sem skuldbindingarþeirra séu í. Líkurnar á því að eigendur aflandskróna erlendis vilji skiptakrónum í gjaldeyri við losun hafta séu því meiri en líkur á því að innlendireigendur sambærilegra eigna, sem séu t.d. í flestum tilvikum með umtalsverðarskuldbindingar í innlendum gjaldeyri, vilji gera slíkt hið sama.Aflandskrónueignir svari enn til 11% af vergri landsframleiðslu. Áhrif þess aðheimila viðskipti á milli innlendra og erlendra aðila með núverandiaflandskrónur gætu því orðið mikil. Vitneskjan um að aflandskrónueigendum yrðiheimilað að skipta krónum fyrir erlendan gjaldeyri, á sama tíma og innlendumheimilum og fyrirtækjum, gæti magnað upp óróleika á meðal innlendra fjárfestaog ýtt undir almennan fjármagnsflótta úr landi. Þóttstaða gjaldeyrisforða sé nægilega góð til að hefja losun hafta á heimili ogfyrirtæki í áföngum veiti hún ekki svigrúm til óhefts útflæðisaflandskrónueigna á sama tíma. Því sé óhjákvæmilegt að áfangaskipta losunfjármagnshafta. Aflandskrónueigendum hafi þegar verið gefið tækifæri, á undanöðrum, til þess að kaupa erlendan gjaldeyri úr gjaldeyrisforða Seðlabankans. Efþau viðskipti hefðu farið fram á innlendum gjaldeyrismarkaði hefði krónanfallið verulega með tilheyrandi efnahagslegum afleiðingum. Innlendir aðilarmunu hins vegar ekki geta treyst á að Seðlabankinn selji úr forða sínum tilþess að auðvelda þeim erlenda fjárfestingu nema að því marki sem það þjónarlögbundnum markmiðum um stöðugleika verðlags og fjármálakerfisins. Ólíktaflandskrónueigendum verði þeim ekki tryggt tiltekið útgöngugengi. Í ljósiþeirrar óvissu sem ríki um uppsafnaða fjárfestingarþörf innlendra aðilaerlendis væri afar óvarlegt að losa á sama tíma höft á þá eigendur aflandskrónasem ekki tóku þátt í útboði Seðlabankans. Slíkt gæti sett áætlun stjórnvalda umlosun fjármagnshafta úr skorðum, sbr. nánari umfjöllun um c-lið matsspurningarþessarar. b-liðurSkilgreiningá hugtakinu aflandskrónueign sé sett fram í átta stafliðum í 1. tölulið 2. gr.laga nr. 37/2016, þar sem hugtakið sé afmarkað bæði út frá formi eignarinnar ogsvo skráðum eiganda eða vörsluaðila hennar. Með þessum hætti hafi skilgreiningá aflandskrónueignum verið nánar útfærð en áður hafi verið og lúti að upprunaeignanna. Með hliðsjón af ofangreindum sjónarmiðum um a-lið spurningar þessarartelur varnaraðili ljóst að kvikleiki aflandskrónueigna sé fyrir hendi óháðformi þeirra. Hvorki tímalengd viðkomandi skuldbindinga né seljanleiki(illseljanlegar eða auðseljanlegar) hefur í þeim efnum veruleg áhrif á hvataeigenda til að leita útgöngu við losun hafta og raungera þar með gengishagnaðvið losun fjármagnshafta. Með lögum nr. 37/2016 sé því ekki gerður greinarmunurá formi eigna heldur horft til uppruna þeirra og þeirra áhrifa sem uppruninnhafi á það hve líklegt sé að stór hluti eigenda tiltekinna eiga, sem séu ísambærilegri stöðu, vilji selja þær á skömmum tíma. Sé framangreind afmörkunm.a. útbúin með jafnræðissjónarmið að leiðarljósi.c-liðurHvaðþennan lið varðar vill varnaraðili benda á að í ljósi þeirra sjónarmiða semreifuð voru í sjónarmiðum við síðustu tvær spurningar sóknaraðila er það matvarnaraðila að það kynni að hafa veruleg áhrif á gengisstöðugleika og stöðugjaldeyrisforða ef fjármagnsflutningar með aflandskrónueignir yrðu gerðirfrjálsir á sama tíma og næsta skref er stigið í losun hafta á heimili ogfyrirtæki. Hin neikvæðu áhrif á gengisstöðugleika og stöðu gjaldeyrisforða semá sínum tíma voru tilefni þess að takmarka fjármagnshreyfingar á milli landa íinnlendum gjaldeyri á haustmánuðum 2009 komi enn í veg fyrir að hægt sé losa höftiní einu skrefi þótt batnandi aðstæður gefi nú færi á varfærinni losun hafta íáföngum.Íalmennum athugasemdum við frumvarp það sem varð að lögum nr. 37/2016 sé m.a.fjallað um áætlun um losun hafta frá árinu 2011, markmið hennar og þann árangursem náðst hafði við að draga úr vanda sem aflandskrónueignir geti skapað viðlosun fjármagnshafta. Þá sé lýst afleiðingum þess ef allar eftirstæðaraflandskrónueignir fengju óhindraðan aðgang að innlendum gjaldeyrismarkaði. Íþessu samhengi megi líta til þess, að í gjaldeyrisútboði Seðlabanka Íslands,með viðskiptadag 16. júní sl., og svo möguleika á viðskiptum á útboðsgengi til27. júní sl. bárust 1.715 tilboð um sölu aflandskrónueigna frá 1.437 aðilum semallir vildu leita útgöngu, á mismunandi verðum þó. Heildarfjárhæð þessfjármagns sem boðið var fram í útboðinu hafi numið um 58,9% af heildarfjárhæðaflandskrónueigna, sem nam um 319 ma.kr. þegar útboðið var haldið. Af því másjá að engin tilefni séu fyrir stjórnvöld til að líta öðruvísi á málið enþannig að fyrir hendi sé veruleg hætta á því að án þeirra aðgerða sem lög nr.37/2016 feli í sér kæmi til umfangsmikilla fjármagnsflutninga við losun hafta áaflandskrónueignir sem hefðu áhrif á gengisstöðugleika og stöðu gjaldeyrisforðaog þar með efnahagslegan og fjármálalegan stöðugleika. Í þessu sambandi er réttað hafa í huga að umfang aflandskrónueigna nemi um 65% af veltu ágjaldeyrismarkaði síðasta árs og um 80% af þeim hluta gjaldeyrisforðaSeðlabankans sem fjármagnaður er innanlands. Jafnframtberi að árétta að með ofangreindri spurningu gefi sóknaraðilar sér að mögulegtsé að greina með vissu hversu mikið af aflandskrónueignum í fjárhæðum taliðmuni leita útgöngu við losun fjármagnshafta. Varnaraðili telur ljóst að slíktmat yrði ávallt að byggja á því hversu mikið af eignunum væri „líklegt“ aðleituðu útgöngu. Hér sé sömuleiðis mikilvægt að árétta að ekki er skynsamlegt,hvorki að mati varnaraðila né AGS, að taka einungis mið af því sem talið erlíklegast á hverjum tíma varðandi eftirspurn aflandskrónueigenda eftir erlendumgjaldeyri í kjölfar losunar fjármagnshafta heldur þurfi að gera ráð fyrirmörgum ólíkum sviðsmyndum í þeim efnum, þ.m.t. áhrifum útflæðis allraaflandskrónueigna við losun fjármagnshafta. Ljóst sé að jafnvel þótt líkur ásumum mögulegum sviðsmyndum séu ekki yfirgnæfandi þá gætu efnahagslegar ogfélagslegar afleiðingar óhefts útflæðis gjaldeyris við losun fjármagnshaftaorðið svo geigvænlegar, raungerist sviðsmyndirnar, að óréttlætanlegt væri aðtaka ekki tillit til möguleikans á neikvæðum sviðsmyndum, einnig þeim sem erusíður líklegar, þegar hugað sé að áfangaskiptingu losunar fjármagnshafta.Augljóst sé að í jafn opnu hagkerfi og hinu íslenska hafi mikil gengislækkuníslensku krónunnar og langvarandi óstöðugleiki í gengismálum afar neikvæð áhrifá efnahag heimila og fyrirtækja, sem þegar hafi gengið í gegnum einhverjaalvarlegustu efnahagskreppu í hartnær heila öld. Með hliðsjón afvarfærnissjónarmiðum og stjórnskipulegum rétti og skyldu stjórnvalda til aðgæta velferðar íslensks samfélags hafi verið talið nauðsynlegt að grípa tilþeirra ráðstafana sem felast í lögum nr. 37/2016.Spurning 5.Hvaðvarði spurningu 5 telur varnaraðili óljóst hvaða þýðingu slíkur samanburðurmyndi hafa. Líta verði til þess að fjármagnshöft hafi verið við lýði á Íslandifrá árinu 2008 og líklegt að stór hluti hinna erlendu fjármagnseigenda myndiraungera gengishagnað hér á landi við óheft útflæði innlendra eigna þeirra.Þetta séu aðstæður sem ekki séu uppi hjá erlendum fjármagnseigendum í öðrumOECD-ríkjum sem geri það að verkum að mat á slíkri skuldastöðu hjá öðrumOECD-ríkjum sé með öllu ósambærilegt við sambærilega skuldastöðu hér á landi.Þá megi jafnframt líta til þess að stærð ríkja og stærð markaðar auk söguviðkomandi hagkerfis og flökt hafi mikið að segja um þróun á matsliðum semþessum. Samanburður sem þessi myndi því einungis vera upplýsandi um þessa stöðuhjá hinum mismunandi OECD-ríkjum en væri langt í frá lýsandi fyrir það hvernigæskilegt væri að slík staða væri. Spurning 6.Hvaðspurningu 6 varði tekur varnaraðili fram að staðfest hafi verið afEFTA-dómstólnum með dómi 14. desember 2011 í máli nr. nr. E-3/11 (PálmiSigmarsson gegn Seðlabanka Íslands) að reglur sem takmarka frjálsafjármagnsflutninga þurfi að vera til þess fallnar að ná markmiðum sem að séstefnt og megi þær ekki ganga lengra en nauðsyn krefji. Enda þótt ráðstafanirsamkvæmt lögum nr. 37/2016 séu ekki eins íþyngjandi og þær sem á undan hafigengið frá setningu fjármagnshafta feli þær að hluta til í sér áframhaldanditakmarkanir á fjármagnsflutningum með sambærilegum hætti og í gildi hafi verið.Því þurfi þau skilyrði sem kveðið sé á um í 2. og 4. mgr. 43. gr.EES-samningsins að vera fyrir hendi líkt og endranær vegna verndarráðstafana áborð við setningu og viðhald fjármagnshafta og ráðstafana í tengslum við losunþeirra.Íslenskstjórnvöld hafi nokkurt svigrúm til að meta hvort þessi skilyrði eru fyrirhendi og hvaða úrræði séu viðeigandi líkt og rakið sé í almennum athugasemdumvið frumvarp það sem varð að lögum nr. 37/2016. Sé vandséð að fyrir hendi séuvægari úrræði en það sem valið var, þegar fyrir liggi að ekki er æskilegt aðafnema fjármagnshöft í einu skrefi. Þá sé rétt að árétta að sú afmörkun semfelst í lögum nr. 37/2016 feli ekki í sér frekari takmarkanir fyrir aflandskrónueigendurumfram það sem áður var heldur sé afmörkunin einvörðungu gerð í þeim tilgangiað forðast áhættu í tengslum við næstu skref í losun hafta sem nú munu beinastað heimilum og fyrirtækjum, verði frumvarp það sem nýverið var lagt fram aðlögum.Spurning 7.Heimaslagsíða(e. home bias) sé hugtak sem vísi til tilhneigingar aðila til að fjárfesta áheimamarkaði frekar en á erlendum mörkuðum umfram það sem hagrænir þættir segitil um. Þessi slagsíða geti haft sterk áhrif á fjárfestingarákvarðanir jafnvelþó að aukin alþjóðleg eignadreifing feli jafnan í sér meiri áhættudreifingu. Ígreinargerð sem fylgdi frumvarpi að lögum nr. 37/2016 hafi verið vísað tilhugtaksins í því samhengi að aflandskrónueignum fylgdi mun minni heimaslagsíða(þ.e.a.s. frá sjónarhóli Íslands) en öðrum krónueignum, m.a. þar sem þær væru íverulegum mæli í eigu erlendra aðila. Líkurnar á því að þeim væri skipt íerlendan gjaldeyri við losun hafta væru þar af leiðandi meiri en líkurnar á þvíað öðrum krónueignum væri skipt í gjaldeyri. Með þessu hafi þó ekki veriðfullyrt að öllum öðrum krónueignum fylgdi heimaslagsíða, enda séu þær ekki íeigu erlendra aðila heldur innlendra sem almennt hafi einnig skuldbindingar íkrónum, t.d. lífeyrissjóðir.Spurning 8.Meðþessari spurningu sé þess óskað að matsmenn leggi mat á hvort viðmiðunargengiðendurspegli raunstöðu íslensks efnahagslífs við setningu laga nr. 37/2016. Íþessu samhengi bendir varnaraðili á að viðmiðunargengi þessu hafi ekki veriðætlað að endurspegla „raunstöðu íslensks efnahagslífs“, sem hafi afar óljósamerkingu, heldur hafi gengið tekið mið af stærð gjaldeyrisforðans miðað viðæskilega stærð hans fyrir almenna losun fjármagnshafta að gefinnihámarksþátttöku aflandskrónueigenda. Með öðrum orðum, á genginu 220 hafi veriðtil nægur forði til þess að leysa út alla aflandskrónueigendur án þess aðforðastaðan yrði í kjölfarið of veik til þess að hægt yrði að losa um höft áinnlend heimili og fyrirtæki fljótlega, sbr. það sem fyrr segir umáfangaskiptingu við losun fjármagnshafta. Þá beri jafnframt að nefna að ígjaldeyrisútboði Seðlabanka Íslands 16. júní sl. var samþykkt útboðsverð sem íraun tók mið af því, að bankinn hafi verið tilbúinn að fara þó nokkuð niðurfyrir viðmið Seðlabankans og AGS um æskilega stærð gjaldeyrisforða í aðdragandalosunar hafta á innlenda aðila. Þetta hafi verið gert til að auka líkur áþátttöku í útboðinu og hafi þá verið haft til hliðsjónar að líklegt væri aðinnstreymi gjaldeyris á sumarmánuðum myndi gera Seðlabankanum mögulegt að aukaforðann á ný í æskilega stöðu. Í útboðinu ákvað Seðlabankinn að taka öllumtilboðum miðað við gengið 190 krónur á hverja evru.Spurning 9.Hérsé vísað til sjónarmiða í svari við spurningu 8. Eins og þar komi fram þá sémerking hugtaksins „raunstaða íslensk efnahagslífs“ afar óljós og engin leið aðkomast að niðurstöðu um svarið nema merking þess hugtaks sé fyrst skýrð.Útboðsgengið taki mið af stöðu forðans. Fyrir gjaldeyrisútboð Seðlabankansfyrir aflandskrónueignir 16. júní sl. og möguleika á viðskiptum á útboðsgengitil 27. júní sl., fór mat á stöðu forðans fram. Líkt og fyrr segir var samþykktútboðsverð 190 krónur á hverja evru. Ítrekar varnaraðili að með útboðinu sé umívilnandi aðgerð fyrir aflandskrónueigendur að ræða, þar sem þeim hafi veriðveitt valkvætt tækifæri til að losa aflandskrónustöður sínar fyrir erlendangjaldeyri í viðskiptum við Seðlabankann, áður en næstu skref í losunfjármagnshafta væru stigin, þ.e.a.s. losun hafta á heimili og fyrirtæki íáföngum. Áður hafði erlendum fjárfestum boðist að leysa út krónueignir sínarfyrir erlendan gjaldeyri í gjaldeyrisútboðum samkvæmt svonefndrifjárfestingarleið. Fjárfestingarleiðin hafi ekki staðið innlendum aðilum tilboða.Spurning 10.Sóknaraðilarlýsi tillögum sínum í matsbeiðni, en þar sé nefnt að lausnin hafi falið í sértíu tímabil þar sem afsláttur af krónueignum matsbeiðanda færi stigminnkandiyfir t.d. fimm ára tímabil. Afsláttur af fyrstu útborgun krónueigna hefði verið20% og farið svo stiglækkandi niður í 0% á níunda tímabilinu. Hafi því veriðhaldið fram að lausnin hefði gert stjórnvöldum og Seðlabanka Íslands kleift aðgreiða sóknaraðila í erlendum gjaldeyri án þess að þurfa að notast viðgjaldeyrisforða þjóðarbúsins. Þá hafi verið tekið fram að innflæði gjaldeyrissamkvæmt efnahagsspám Seðlabankans sjálfs hefði dugað til að leysa vandann.Varnaraðilibendir á að spurning þessi taki mið af því að aflandskrónueign sóknaraðila séeina forsendan sem taka þurfi tillit til við mat á áhrifum tillögunnar. Þar aðauki vísast til fyrri umfjöllunar um mál EFTA-dómstólsins nr. E-3/11, ensamkvæmt honum hefur ríkjum verið eftirlátið nokkurt svigrúm til að meta hvortskilyrði verndarráðstafana séu fyrir hendi og hvaða úrræði séu viðeigandi. Þásé það enn fremur áréttað að til þess að fyrrnefnd áfangaskipting sé möguleg viðlosun fjármagnshafta þurfi ákveðinn fyrirsjáanleiki með hliðsjón af útgönguaflandskrónueigna og stærð gjaldeyrisvaraforða að vera fyrir hendi. Slíkurfyrirsjáanleiki sé ekki fyrir hendi í tillögum sóknaraðila og hefðu þær getaðleitt til þess að veruleg fjárhæð aflandskrónueigna hefði leitað útgöngu á þeimtíma sem brýnast var að ekki yrði gengið á gjaldeyrisforða, sbr. fyrriumfjöllun um áfangaskiptingu við losun fjármagnshafta.Spurning 11.Varnaraðilitekur fram að í athugasemdum við 10. tölulið 2. gr. í athugasemdum við frumvarpsem varð að lögum nr. 37/2016 hafi verið tekið fram að viðmiðunargengið værisama gengi og vegið meðalverð í þeim tuttugu gjaldeyrisútboðum sem SeðlabankiÍslands hefur haldið frá árinu 2012 fyrir aflandskrónueigendur. Með þessu hafiþó ekki verið átt við að gengið væri ákvarðað út frá meðalverðinu. Sem fyrrsegi hafi viðmiðunargengið verið miðað við svigrúm gjaldeyrisforða Seðlabankansmeð hliðsjón af mögulegu útflæði aflandskrónueigna og áfangaskiptingu við losunfjármagnshafta, en sviðsmyndir hafi þurft að taka mið af þeim möguleika aðallir aflandskrónueigendur nýttu sér útgönguheimild á viðmiðunargengi.Meðvísan til alls þess sem að framan er rakið telur varnaraðili að ekki sé tilefnitil að dómkvaddir verði matsmenn á grundvelli laga nr. 91/1991 í samræmi viðmatsbeiðni sóknaraðila. Matsbeiðnin og einstakar spurningar hennar uppfylla aðmati varnaraðila ekki ákvæði áðurnefndra laga, sbr. einkum 77. gr. þeirra. Þááréttar varnaraðili að engan veginn sé ljóst hver sé tilgangur matsspurninga,sbr. 3. mgr. 46. gr. sömu laga. Varnaraðili kveðst ítreka að leitað er álits áhagfræðilegum atriðum er spanna mjög vítt svið án tengsla við kröfur semsóknaraðilar hafa hvorki skýrt né skilgreint. Þá sé matsmönnum ætlað að spáfyrir um líkindi sem ýmist eru háð stórum óvissuþáttum eða forsendum sem ekkier lagður grunnur að í einstökum spurningum með fullnægjandi hætti. Í reynd séþó í sömu andrá óskað álits á lögfræðilegum atriðum er snúa að forsendumlöggjafar þannig að matsmönnum sé ætlað að endurskoða vilja og tilganglöggjafans, andspænis ákvæðum stjórnarskrár. Varnaraðilivill einnig geta þess að fjármála- og efnahagsráðherra mælti þann 19. ágúst sl.fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum, nr. 87/2001, um gjaldeyrismál(þskj. 1556, 826. mál) þar sem lagt er til að fjármagnshöft á heimili ogfyrirtæki verði losuð í varfærnum áföngum. Í athugasemdum við frumvarpið erboðað að stjórnvöld muni strax í upphafi næsta árs endurmeta aðstæður til ennfrekari losunar fjármagnshafta og vinna að áframhaldandi undirbúningi að fullrilosun fjármagnshafta. Engar tafir hafi því orðið á vinnu við losunfjármagnshafta af hálfu stjórnvalda en á þessum tímapunkti sé ekki unnt aðfullyrða hvenær og með hvaða hætti fjármagnshöft verða að fullu losuð áaflandskrónueignir en með vísan í umfjöllun hér að framan má ganga að því vísuað það verði gert þegar efnahagslegar aðstæður leyfa.Varnaraðilibyggir loks á því að engin stoð í lögum sé fyrir kröfu um að erlendir mennverði kvaddir til matsstarfa. Matsbeiðnin sætir mótmælum og kæmi því í hlutdómsins að dómkveðja matsmenn eftir ákvæðum 61. gr. laga nr. 91/1991 ef afyrði.Íljósi alls framanritaðs og einnig í ljósi 3. mgr. 78. gr. nefndra laga telurvarnaraðili rétt að úrskurðað verði um hvort rétt sé að matsbeiðni með svoyfirgripsmiklum rannsóknarefnum nái fram að ganga. Verði fallist á aðdómkvaðning nái fram að ganga áréttar varnaraðili að matsgerð verður á ábyrgðog áhættu matsbeiðenda. VNiðurstaðaÍmáli þessu hafa sóknaraðilar sett fram beiðni um öflun matsgerðar samkvæmt XII.kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála um öflun sönnunargagna, án þess aðdómsmál hafi verið höfðað. Samkvæmt 1. mgr. 79. gr. laganna ber að fara eftirákvæðum II. og VII.-X. kafla þeirra við öflun slíkrar matsgerðar eftir því semvið getur átt.Í beiðni sóknaraðila kemur fram aðþað sé mat þeirra að lög nr. 37/2016 um meðferð krónueigna sem háðar erusérstökum takmörkunum, sbr. lög nr. 42/2016 um breytingu á þeim lögum, feli ísér margháttaða skerðingu á stjórnarskrárvörðum réttindum þeirra án þess aðsýnt hafi verið fram á að almannaþörf krefji eða að aðrar réttlætingarástæðurséu til staðar. Telja þeir að með áðurnefndum lögum sé brotið gegn eignarréttiþeirra, sbr. 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar, í þeim felist ólögmæt mismununá grundvelli þjóðernis og brot á jafnræðisreglu í skilningi 65. gr.stjórnarskrárinnar auk þess sem með þeim sé gengið mun lengra en þörf krefjitil þess að markmiðum þeirra verði náð. Fyrir sóknaraðilum vaki að aflasönnunar um tiltekin atvik og efnahagslegar staðreyndir að baki væntanlegumkröfum þeirra á hendur varnaraðila. Muni í dómsmálinu m.a. reyna á atriði ervarði það hvort tiltekin ákvæði áðurnefndra laga nr. 37/2016 standiststjórnarskrá og aðrar skuldbindingar íslenska ríkisins gagnvart sóknaraðilumsem dómstólar muni svo eiga lokaorð um. Sóknaraðilar hafa í matsbeiðni sinnisett fram 11 spurningar sem þeir óska eftir að beint verði til matsmanna meðþað að markmiði að leggja grunn að kröfugerð sinni og málatilbúnaði í komandi dómsmáliVarnaraðilihefur mótmælt fram kominni matsbeiðni sóknaraðila bæði að formi og efni aukþess sem hann hefur sett fram athugasemdir við einstakar spurningar. Hefurvarnaraðili á því byggt að matsbeiðnin uppfylli ekki ákvæði XII. kafla laga nr.91/1991 hvað varðar framsetningu og skýrleika. Þannig sé matsbeiðnin sett framán sjáanlegra tengsla við málshöfðun eða án þess að þess sé getið um hvað slíkmálshöfðun eigi að vera. Ekki er fjallað um það með skýrum hætti í matsbeiðnihvaða kröfu sé verið að staðreyna eða hvaða atvik að baki henni sé verið aðsanna með það fyrir augum að komið geti til dómsmáls um hana. Matsbeiðninuppfylli þannig ekki skilyrði ákvæðisins og því beri að hafna henni. Þá hafisóknaraðilar ekki sýnt fram á að þeir hafi lögvarða hagsmuni af því að berafram beiðni um matsgerð, sbr. 1. mgr. 77. gr. laga nr. 91/1991. Þannig komim.a. ekki fram með nægilega skýrum hætti hvernig sóknaraðilinn, AutonomyCapital LP hafi lögvarða hagsmuni af málinu. Þá telur varnaraðili spurningar ímatsbeiðninni vera óljósar og óskýrar auk þess sem hann telur þær mjög almennarog yfirgripsmiklar. Þær feli í sér tilgangslausa sönnunarfærslu, sbr. 3. mgr.46. gr. laga nr. 91/1991. Einnig telur varnaraðili að sóknaraðilar séu meðbeiðni sinni um mat og spurningum sínum að færa það í hendur matsmanna aðleggja mat á hvort ákvæði laga nr. 37/2016 standist stjórnarskrá og túlkaákvæði hennar sem fari gegn 2. mgr. 60. gr. áðurnefndra laga. Með vísan tilalls framangreinds byggir varnaraðili á því að matsbeiðnin uppfylli ekkiskilyrði XII. kafla laga nr. 91/1991 og að henni beri því að hafna. Samkvæmt1. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991 eiga sóknaraðilar rétt á að afla og leggjafram í einkamáli þau sönnunargögn sem þeir telja málstað þeirra tilframdráttar. Er að meginreglu hvorki á valdi varnaraðila né dómstóla aðtakmarka þann rétt umfram það sem leiðir af ákvæðum áðurnefndra laga. Berþannig að verða við beiðni um dómkvaðningu matsmanns samkvæmt XII. kafla laganr. 91/1991 nema skilyrði 77. gr. og 78. gr. laganna séu ekki fyrir hendi,leitað sé mats um atriði sem dómari telur bersýnilegt að skipti ekki máli, sbr.3. mgr. 46. gr. þeirra, eða að beiðnin beinist að atriði, sem ekki heyrir undirmatsmann að fjalla um, sbr. 2. mgr. 60. gr. Við úrlausn um beiðni sóknaraðila áþessu stigi er það því ekki hlutverk dómara að taka afstöðu til efnisvarna semlúta í raun beint að úrlausn sakarefnis að baki matsbeiðninni, og meta á þeimgrunni, umfram það sem að framan segir, hvort verða eigi við beiðni þeirra.Geta slík atriði engu breytt um hvort sóknaraðilum yrði heimilað að aflamatsgerðar á eigin kostnað og áhættu á þeim forsendum sem þeir hafa kosið aðleggja til grundvallar í beiðni, að því gefnu að ekki sé svo ástatt sem umræðir í 3. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991.Samkvæmt 1. mgr. 44. gr. laga nr. 91/1991 er það hlutverk dómara íeinkamáli að skera úr um hvort staðhæfing um umdeild atvik teljist sönnuð ogleggur hann sjálfur eftir 2. mgr. 60. gr. laganna mat á atriði sem krefjastalmennrar þekkingar og menntunar eða lagaþekkingar. Þótt með matsbeiðni sé leitað eftiráliti á einhverju sem öðrum þræði snertir lagaleg atriði myndi niðurstaða þarað lútandi í matsgerð ekki binda hendur dómara eða þrengja svigrúm hans ogskyldu til að meta þau endanlega sjálfur. Þá geta staðhæfingar í matsbeiðni umatriði sem matsþoli í hverju tilviki telur hafa áhrif við matið ekki skertfrelsi matsmanna til að leggja á þau sjálfstætt mat. Þá tekur dómurinn fram aðsamkvæmt 5. mgr. 61. gr. beri matsmanni að vinna verk sitt af bestu vitund og samviskusemi.Að því leyti sem dómkvaðning matsmanns leiðir ekki til annars hefur hannfrjálsar hendur um hvaða sjónarmið hann leggur til grundvallar og eftir atvikumhvaða gagna hann aflar sér til afnota við matið, en matsþoli á þess ávallt kostá matsfundi að koma að athugasemdum sínum og ábendingum um framkvæmd mats, sbr.2. mgr. 62. gr. laganna. Er þess jafnframt að gæta að matsbeiðandi yrði að berahallann af því verði sönnunargildi matsgerðar rýrara en ella vegna þess að lögðhefur verið til grundvallar í mati forsenda matsbeiðanda sem reynist ekki eigavið rök að styðjast. Matsbeiðni sóknaraðila er eins ogáður segir reist á XII. kafla laga nr. 91/1991 um öflun sönnunargagna án þessað mál hafi verið höfðað, sbr. 1. mgr. 77. gr. laganna. Í því ákvæði er kveðiðá um að aðila sem hafi lögvarinna hagsmuna að gæta sé heimilt að beiðastdómkvaðningar matsmanns þótt hann hafi ekki haft uppi kröfu vegna matsatriðis ídómsmáli, sé það gert til að staðreyna kröfu eða sanna atvik að baki henni. Heimildákvæðisins er því bundin við þann sem hefur í hyggju að höfða málum kröfu, sem staðreyna þarf eða renna stoðum undir með slíku sönnunargagni oghefur til þess lögvarða hagsmuni. Í 2. mgr. 78. gr. sömu laga kemur fram að í beiðni skuligreina skýrt frá því atviki sem aðili vilji leita sönnunar um, hvernig hannvilji að það sé gert, hver réttindi séu í húfi og hverja aðra sönnunin varði aðlögum.Bæðimatsbeiðni sóknaraðila og bókun varnaraðila eru því marki brenndar að þar er ílöngu máli lýst aðdraganda að setningu laga nr. 37/2016 og tekin upp umfjölluní frumvarpi því er varð að þeim lögum og lýst viðhorfum aðila til þessararlagasetningar og aðdraganda hennar. Þótt matsbeiðni sóknaraðila mætti, að matidómsins, að þessu leyti vera skýrari og hnitmiðaðri verður þó að telja nokkuðljóst að með henni hyggjast sóknaraðilar renna stoðum undir það að varnaraðilihafi með setningu laga nr. 37/2016 hvorki gætt meðalhófs né jafnræðis með þeimafleiðingum að þeir sæti skerðingu á réttindum sínum sem njóti verndarstjórnarskrárinnar og tíunduð voru hér framar. Í því skyni hafa þeir beiðstdómkvaðningar matsmanna til að afla sönnunargagna og leggja þar með grundvöllað kröfugerð sinni í væntanlegu dómsmáli. Því verður að telja ljóst afmálatilbúnaði sóknaraðila í hvaða skyni umrædd matsbeiðni er sett fram og hvaðsóknaraðilar hyggjast sýna fram á með henni. Má ljóst vera að tilgangur þeirraer að beiðast dómkvaðningar matsmanns til að afla sönnunargagna í því skyni aðleggja grundvöll að dómsmáli á hendur varnaraðila þar sem þeir telja sig hafaorðið fyrir tjóni vegna setningar áðurnefndra laga. Er því ekki unnt að fallastá þær röksemdir varnaraðila að matsbeiðni sé sett fram án sjáanlegra tengslavið málshöfðun. Með vísan til þessa er hafnað öllum sjónarmiðum varnaraðila umað óljóst sé hver tilgangur matsbeiðninnar sé eða hverju sóknaraðilar hyggjastná fram með umbeðnu mati. Er matsbeiðni því að þessu leyti í samræmi við 1.mgr. 77. gr. og 2. mgr. 78. gr. laga nr. 91/1991. Reyndar verður ekki betur séðen stór hluti mótmæla varnaraðila feli í sér efnisvarnir og andsvör viðkröfugerð sóknaraðila í væntanlegu dómsmáli því er sóknaraðilar hyggjast höfðaum réttindi sín. Ímatsbeiðni og gögnum málsins er því lýst að sóknaraðilinn Autonomy Capital FundLP sé sjóðastýringarfyrirtæki. Hann mun ekki sjálfur vera skráður fyrir eignumhjá vörsluaðilum en hann telur sig vera með stöðu sem er sambærileg viðrekstrarfélag verðbréfasjóða sem skilgreint er í 2. gr. laga nr. 128/2011 umverðbréfasjóði, fjárfestingarsjóði og fagfjárfestasjóði og hafi því hagsmuna aðgæta með þeim hætti. Aðrir sóknaraðilar, þ.e. Autonomy Master Fund Ltd., GAMTrading (No. 37) og Autonomy Iceland Two S.à.r.l., eru sjálfstæðir lögaðilar,skráðir beint fyrir eignum hjá vörsluaðilum, eins og fram kemur í gögnum málsins,sem eru andlag þeirrar meintu skerðingar sem sóknaraðila telja að felist ílögum nr. 37/2016 sem er tilefni beiðni þessarar. Af þessu verður að teljaljóst að sóknaraðilar hafa lögvarða hagsmuni, í skilningi 1 mgr. 77. gr. laganr. 91/1991, af því að bera fram kröfu um matsbeiðni. Eru skilyrði ákvæðisinsþví uppfyllt að þessu leyti. Þáhafnar dómurinn jafnframt þeim sjónarmiðum varnaraðila að með umræddu mati færisóknaraðilar það í hendur matsmanna að leggja mat á það hvort ákvæði laga nr.37/2016 brjóti í bága við ákvæði stjórnarskrár eða hvernig skýra beri ákvæðihennar sem á undir dómstóla, sbr. 1. mgr. 44. gr. og 2. mgr. 60. gr. laga nr.91/1991. Á engan hátt er unnt að líta svo á að þær spurningar sem settar erufram í matsbeiðni feli þetta í sér. Sem endranær er það á valdi dómstóla aðskera úr um hvort tiltekin lagafyrirmæli sem deilt yrði um í tilteknu dómsmálifæru í bága við ákvæði stjórnarskrár. Einstökummatsspurningum og sjónarmiðum beggja aðila hvað varðar hverja og eina þeirrahafa verið gerð ítarleg skil hér framar. Þótt fallast megi á það meðvarnaraðila að sumar matsspurningar mættu vera skýrari verður þó ekki annað séðen að flestar þeirra miði að því að renna stoðum undir væntanlega kröfugerðsóknaraðila á hendur varnaraðila. Að virtri þeirri meginreglu sem að framangreinir um forræði aðila á sönnunarfærslu og því að spurningunum er ætlað aðleggja grunn að kröfum sóknaraðila á hendur varnaraðila í væntanlegu dómsmáliverður þó talið að þær fullnægi þeim kröfum sem gerðar eru í 1. mgr. 61. gr.laga nr. 91/1991 enda er ekki litið svo á að með þeim sé verið að leita eftiráliti matsmanna á lagalegum atriðum. Telur dómurinn að því verði ekki slegiðföstu á þessu stigi að matsgerðin sé með öllu bersýnilega þýðingarlaus, sbr. 3.mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991. Verður henni ekki hafnað í heild sinni á þessumgrundvelli. Þá verður matsbeiðni ekki hafnað af þeirri ástæðu einni að torveltsé fyrir matsmenn að svara einstökum spurningum heldur væri það þeirra að takaafstöðu til þess hvort svo háttaði til. Mat varnaraðila á sönnunargildi ogþýðingu matsgerðar hefur ekki áhrif á heimild sóknaraðila til að aflamatsgerðar. Dómur metur sönnunargildi matsgerðar og verður einstökummatsspurningum ekki hafnað á þeim grundvelli einum að matsþoli telji þærþýðingarlausar. Þá bendir dómurinn á að sóknaraðilar verða að bera hallann afþví að matið komi þeim af einhverjum ástæðum ekki að notum. Almennt verður að telja að fyrirhuguðmatsgerð hafi það að markmiði að afla sérfræðilegs álits eða mats á staðreyndumsvo sem gert er ráð fyrir með 1. mgr. 60. gr. laga nr. 91/1991. Eiga þausjónarmið við um spurningu nr. 1 þar sem sóknaraðilar freista þess að varpaljósi á eðli og umfang þess vanda sem talið var að hefði verið til staðar íaðdraganda hinnar umþrættu lagasetningar. Tekur dómurinn fram að ekki geturhaft úrslitaáhrif á það hvort mat fari fram samkvæmt þessari spurningu að vera kunni að einhver gögn séu í fórumSeðlabanka Íslands sem séu undanþegin upplýsingarétti eftir ákvæðumupplýsingalaga, enda ber matsmönnum að afla sér gagna til afnota fyrir matið ogum heimildir þeirra og aðgang fer eftir ákvæðum laga nr. 91/1991, sbr. 2. og 3.mgr. 62. gr. þeirra, þ.m.t. reglum um vitnaskyldu. Reynist matsmönnum ekki unntað svara spurningum til fulls vegna skorts á aðgangi að gögnum kann það á hinnbóginn að hafa áhrif á sönnunargildi matsgerðarinnar en getur engu ráðið um þaðhvort hin umbeðna dómkvaðning fari fram. Þá getur ekki átt við um þessaspurningu að hún sé bersýnilega tilgangslaus sönnunarfærsla í skilningi 3 mgr.46. gr. laga nr. 91/1991.Meðspurningum nr. 2 og 3 gera sóknaraðilar hins vegar ráð fyrir að matsmennupplýsi um tilteknar staðreyndir án þess að fram fari, að séð verður, skoðuneða mat svo sem gert er ráð fyrir með umræddu ákvæði. Verður enn fremur aðtelja að í væntanlegu dómsmáli séu sóknaraðilum tæk önnur og nærtækari úrræðitil þess að fá upplýst um atriði sem þessi, t.d. með öflun og framlagninguskriflegra gagna. Er hið fyrirhugaða mat að þessu leyti tilgangslaust tilsönnunar samkvæmt 3. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991 og verða þessar spurningaraf þessum sökum ekki lagðar fyrir matsmenn.Með spurningu nr. 4 hyggjastsóknaraðilar leita svara við því hvort sú fullyrðing fái staðist aðaflandskrónur séu líklegri en aðrar krónur til þess að leita útgöngu úríslensku efnahagskerfi. Tengist hún spurningu nr. 6 þar sem sóknaraðilarhyggjast fá mat á því hvort önnur og vægari úrræði hefðu staðið til boðaandspænis þeim hagfræðilega vanda sem þjóðarbúið kann að hafa staðið frammifyrir ef eigendur allra hinna svokölluðu aflandskróna hefðu leitað útgöngu ásama tíma. Dómurinn telur ljóst í hvaða tilgangi umræddar spurningar eru settarfram. Verður þeim því hvorki hafnað á þeim forsendum að þær séu óljósar nétilgangslausar. Það sama má segja um spurningu nr. 7 þar sem sóknaraðilar óskaeftir mati á því í hvaða tilfellum hugtakið „heimaslagsíða“ eigi við. Munuþessar spurningar því verða lagðar fyrir matsmenn.Meðspurningu nr. 5 er á hinn bóginn óskað eftir mati dómkvaddra matsmanna á því aðhvaða leyti skuldastaða íslenska ríkisins sé sambærileg stöðu annarraOECD-ríkja í ákveðnu tilliti. Ekki verður séð að í matsbeiðni eða gögnummálsins sé að finna viðhlítandi skýringu á því hverju svar við spurningu nr. 5varði fyrir úrlausn um kröfur hans í væntanlegu dómsmáli og verða ekki með góðumóti séð tengsl hennar við það álitaefni sem á kann að reyna í væntanlegudómsmáli. Verður henni því hafnað af þeim sökum.Þá verður að telja að spurningum nr.8. og 9 sé ætlað að styrkja grundvöll krafna sóknaraðila í væntanlegu dómsmáliþar sem viðmiðunargengi var skilgreint sem 220 krónur á móti einni evru meðlögum nr. 37/2016. Þykir ekki unnt að hafna þeim sökum þess að hugtakið„raunstaða íslensks efnahagslífs“ sé óljós forsenda spurninganna. Ítrekardómurinn það sem áður er fram komið að sóknaraðilar verða að bera hallann afóljósum spurningum og hvort niðurstaða matsins komi þeim að notum vegna óljósraforsendna. Munu þessar spurningar því verða lagðar fyrir matsmenn.Með spurningu nr. 10 æskjasóknaraðilar mats á því hvaða áhrif það hefði haft á gengisstöðugleika og stöðugjaldeyrisforða hefði verið fallist á tillögur sem þar er nánar lýst. Dómurinntelur að á þessu stigi sé ekki unnt að slá því föstu að spurningin feli í sértilgangslausa sönnunarfærslu. Mun þessi spurning því verða lögð fyrir matsmenn.Hvað varðar spurningu nr. 11 verðurað líta svo á að með henni sé ætlunin að afla sérfræðilegs mats á því við hvaðagengi „í hagfræðilegu tilliti“ skuli miða við tilteknar aðstæður. Verður aðtelja ljóst hver tilgangur hennar er. Mun þessi spurning því verða lögð fyrirmatsmenn.Aðöðru leyti en ofangreindar spurningar nr. 2, 3 og 5 varðar verður ekki fullyrtá þessu stigi að matsgerð samkvæmt beiðninni skipti ekki máli eða sétilgangslaus til sönnunar, sbr. 3. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991. Ersjónarmiðum varnaraðila hvað þetta varðar því hafnað. Sóknaraðilum verður þvíekki meinað að afla svara dómkvaddra manna við spurningum 1, 4, 6, 7, 8, 9, 10og 11. Loks verður því ekki slegið föstu að útilokað sé fyrir dómkvadda menn aðtaka saman matsgerð um þær spurningar sem greinir í matsbeiðni þótt fallastmegi á það með varnaraðila að sumar þeirra séu að nokkru leyti óljósar ogmatskenndar. Verður sóknaraðilum ekki meinað að afla matsgerðar um þessarspurningar, enda bera þeir sjálfir kostnað af matsgerðinni og áhættu af þvíhvort hún komi þeim að notum.Með vísan til alls þess er að framangreinir er það því niðurstaða dómsins að skilyrðum 1. mgr. 77. og 2. mgr. 78.gr. laga nr. 91/1991 sé fullnægt til að unnt sé að verða við beiðni sóknaraðilaum dómkvaðningu matsmanns til að svara áðurnefndum spurningum. Hvað varðarþau sjónarmið sem tæpt er á í matsbeiðni og mótmælt í greinargerð að dómkvaddirverði erlendir sérfræðingar með tiltekna þekkingu tekur dómurinn fram að á þessustigi verður ekki tekin afstaða til þess heldur eingöngu til þess hvort fallistverði á að umbeðið mat fari fram eður ei. Bendir dómurinn á að í 61. gr. laga nr. 91/1991 er fjallaðum dómkvaðningu matsmanna til að framkvæma mat eftir skriflegri beiðni aðila.Samkvæmt 2. mgr. ákvæðisins skal dómkveðja þann matsmann sem aðilar koma sérsaman um að kveðja til starfans sé hann hæfur, nema sérstakar ástæður mæli gegnþví. Annars greinir dómari aðilum að öðru jöfnu frá því hvern hann hafi íhyggju að kveðja til matsstarfa og á þá aðili máls ekki kröfu á að tiltekinnmaður verði dómkvaddur. Með vísan til þessa er það á forræði dómara að ákveðahverja hann dómkveður til matsstarfa komi aðilar sér ekki saman um matsmenn. Áslíka ákvörðun getur reynt verði um hana ágreiningur með aðilum.Með hliðsjónaf úrslitum málsins þykja sóknaraðilar eiga rétt á málskostnaði úr hendivarnaraðila eins og nánar greinir í úrskurðarorði.Hólmfríður Grímsdóttir héraðsdómarikveður upp úrskurð þennan. Dómarinn tók við meðferð málsins 3. október sl.Ú R S K U R Ð A R O R Ð:Umbeðiðmat, samkvæmt framlagði matsbeiðni sóknaraðila, Autonomy Capital LP, AutonomyMaster Fund Limited, GAM Trading (No. 37) og Autonomy Iceland Two S.à.r.l ádómskjali nr. 1, skal fara fram að undanskildum spurningum nr. 2, 3 og 5 semekki verða lagðar fyrir matsmenn og nánar eru tilgreindar í matsbeiðnisóknaraðila.Varnaraðili,íslenska ríkið, greiði sóknaraðilum 650.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 442/2016
|
Verksamningur
|
A ehf. höfðaði mál til greiðslu reikninga vegna vinnu við borun eftir heitu vatni fyrir T ehf. á Bakkafirði. Deildu aðilar meðal annars um hvort verkið hefði verið unnið samkvæmt tilboði A ehf. eða ekki. Var talið ósannað að tekist hefði samningur milli aðila um greiðslu tiltekinnar fjárhæðar í endurgjald fyrir verkið. Var vísað til meginreglu kröfuréttar, sbr. 45. gr. laga nr. 50/2000 um lausafjárkaup, að við slíkar aðstæður bæri verkkaupa að greiða það verð sem sanngjarnt væri miðað við vinnuframlag, gæði verks, efniskaup og annað sem þýðingu hefði. Var talið að T ehf. hefði ekki sannað að umkrafið verð A ehf. hefði verið ósanngjarnt og krafa A ehf. því tekin til greina
|
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma Helgi I.Jónsson hæstaréttardómari og Ingveldur Einarsdóttir og Þorgeir Ingi Njálssonsettir hæstaréttardómarar.Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 10. júní 2016. Hann krefstaðallega sýknu af kröfu stefnda, en til vara að hún verði lækkuð. Þá krefsthann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðarfyrir Hæstarétti. Fallist er á þá niðurstöðu héraðsdóms að ósannað sé að tekist hafisamningur með aðilum um greiðslu tiltekinnar fjárhæðar í endurgjald fyrir þaðverk sem stefndi vann í þágu áfrýjanda og mál þetta snýst um. Það er meginreglakröfuréttar, sem meðal annars kemur fram í 45. gr. laga nr. 50/2000 umlausafjárkaup, að við slíkar aðstæður beri verkkaupa að greiða það verð semsanngjarnt er miðað við vinnuframlag, gæði verks, efniskaup og annað semþýðingu hefur. Sönnunarbyrði fyrir því að umkrafið verð sé ósanngjarnt hvílir áþeim sem heldur slíku fram. Engin slík sönnun liggur fyrir í málinu. Að þessugættu og að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hannstaðfestur.Eftir þessum úrslitum verður áfrýjanda gert að greiða stefnda málskostnaðfyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Héraðsdómur skal vera óraskaður.Áfrýjandi, Toppfiskur ehf., greiði stefnda, Alvari ehf., 600.000 krónur ímálskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Norðurlands eystra 15.mars 2016.Mál þettavar dómtekið 22. janúar sl. Það varhöfðað 18. desember 2014. Stefnandi erAlvarr ehf., Skipholti 68, Reykjavík.Stefndi er Toppfiskur ehf., Fiskislóð 65, Reykjavík.Stefnandikrefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 6.219.857 krónur, ásamtdráttarvöxtum skv. III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001, af 1.765.000 krónum frá18. febrúar 2014 til 1. maí s.á., 3.507.122 krónum frá þeim degi til 1. októbers.á. og af 6.219.857 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar.Stefndikrefst þess aðallega að verða sýknaður af kröfum stefnanda, til vara krefsthann þess að þær verði lækkaðar og í báðum tilvikum málskostnaðar úr hendistefnanda.IStefnanditók að sér að bora eftir heitu vatni fyrir stefnda á Bakkafirði. Gerði hann stefnda þrjá reikninga vegnaverksins. Nemur samtala þeirra 8.219.857krónum. Stefndi greiddi stefnanda tvær milljónirkróna í febrúar og mars 2014.Fyrirsvarsmennaðila greinir nokkuð á um hvers efnis samskipti þeirra hafi verið og þá erumdeilt hvort verkið hafi verið unnið samkvæmt tilboði stefnanda eða ekki.Samkvæmtverklýsingu sem er óundirrituð en ber með sér að stafa frá stefnanda var dagana7. til 15. nóvember 2013 borað niður á 198 metra dýpi. Þann 24. til 26. nóvember var borað í 265metra og þyngdist þá borun vegna aukins vatns svo henni var sjálfhætt. Daginn eftir var dregið upp úr holunni og húnblásin og 28. nóvember var holan hitamæld og reyndist hún lokuð á 203 metradýpi. Var prufudælt og reynt að opnahrunið og þeim tilraunum haldið áfram næstu daga. Hrunið reyndist umfangsmeira en álitið hafðiverið og var verkið þá stöðvað í bili. Dagana10. til 14. desember var áfram unnið að því að reyna að opna holuna en þann 13.desember varð niðurstaðan sú að hún væri greinilega hrunin saman á löngum kaflaog var þá tekið upp og gengið frá.Þann 13.desember 2013 gerði stefnandi stefnda reikning fyrir borun varmadæluholu íBakkafirði að fjárhæð 3.765.000 krónur, með eindaga 15. janúar 2014. Segir stefnandi að þetta hafi verið ,,slump“reikningur. Stefndi greiddi stefnanda1.500.000 krónur 4. febrúar 2014 og 500.000 krónur þann 8. mars 2014. Stefnandi gerði stefnda reikning að fjárhæð1.742.122 krónur þann 25. apríl 2014 og lokareikning 20. september 2014 aðfjárhæð 2.712.735 krónur. Þann 25. apríl2014 sendi fyrirsvarsmaður stefnanda tölvupóst til fyrirsvarsmanns stefnda þarsem segir: „Mikið hroðalega er ég orðinn svekktur varðandi uppgjör fyrirBakkafjarðarverkefnið. Við lögðum hart aðokkur í þeirri viðleitni að skila þér nothæfu verki og þurftum að kljást viðóblíð veður og erfið jarðlög og svo stendur þú ekki við nokkurn skapaðan hlutvarðandi greiðslur fyrir allt baslið. Tilupprifjunar dekkaði desemberreikningurinn lítið annað en útlagðan kostnað viðþann áfanga en ekki var króna eftir fyrir bortækin út úr þeim 3 M + Vsk. sem aðég fór fram á þá. Þegar búið var aðgreiða mínum úrvalsmönnum 7.600, + Vsk pr. klst x 180 klukkustundir fyrir vinnunasína, olíu upp á 617 þúsund + Vsk. annað efni og reikna flutningskostnað ogakstur var niðurstaðan þessi, og ekki króna eftir fyrir mína vinnu eðabortækin. Kostnaður við seinni áfanganner um 1,4 M +Vsk. en þá er ég að sama skapi launalaus sjálfur og ekki að rukkakrónu fyrir tækin mín. Ég sendi þannreikning strax eftir helgina. Heildarkostnaður(sem er að stærstum hluta útlagður kostnaður) er þá kominn í um 4,4 Mkr + Vsken til upplýsinga eru samtals 30 verkdagar á bak við þá upphæð, og flestirþeirra langir og kaldir. Skuldin frá ídesember nemur 1.755.000,- auk dráttarvaxta sem nema nú 61.634 kr. Hvað ætlar þú að gera?“ Erindið var ítrekað með tölvupósti 12. maí. Svaraðiþá fyrirsvarsmaður stefnda: ,,Sæll Friðfinnur, stefni á greiðslu í vikunnifyrir eldri reikningi og rest seinna í mánuðinum.“IIStefnandikveður hafa verið borað samkvæmt uppstilltri verkáætlun eftir að borað hefðiverið niður á 198 metra dýpi. Hafistefndi vonast til þess að borholan gæti gefið meira og heitara vatn en þá hefðifundist og viljað fyrir alla muni halda áfram og dýpka holuna. Allt hafi það gengið eðlilega fyrir sig þartil 258-259 metra dýpi hafi verið náð, þar hafi þyngst verulega á borun vegnaaukins vatns sem bormenn hafi talið vera um 20°C heitt. 26. nóvember hafi dýpið verið orðið 265 metrarog þá hafi lofthamar sem notaður hafi verið við borunina verið orðinn máttlausog hættur að vinna. Daginn eftir hafiborstrengur verið dreginn upp og þá hafi átt að mæla vatn og hitastig. Holan hafi þá verið stífluð rétt neðan 200metra dýpis. Tilraunir hafi verið gerðartil að opna niður úr stíflunni en árangurslaust. Með þessu hafi 4 verkdagar bæst við þá 6verkdaga sem hafi tekið að bora niður á 198 metra dýpi. Áður en yfir lauk hafi öðrum 16 verkdögumverið kostað til í þeirri viðleitni að opna holuna á ný og ná tökum áverðmætunum sem innilokaða vatnsæðin á um 260 metra dýpi hafi haft upp á aðbjóða.Samskiptistefnanda við stefnda hafi verið góð og stöðugt samband á milli forsvarsmannaaðila. Á fundi þeirra skömmu fyrir jól2013 hafi verið ákveðið að stefnandi myndi halda áfram borun á nýju ári til aðná í innilokaða vatnið. Stefndi hafiimprað á greiðslu við þetta tækifæri og hafi stefnandi sagst myndu sendaáfangareikning upp á 3.000.000 króna auk virðisaukaskatts. Jafnframt hafi verið rætt um framhaldverksins og hvað það myndi kosta. Þvíhafi komið verulega á óvart þegar sá reikningur sem hafi verið gefinn út 13.desember 2013 hafi ekki verið greiddur á eindaga 15. janúar 2014. Stefnandi kveðst því vísa til meginreglukröfuréttar um efndir fjárskuldbindinga en reglan fái lagastoð meðal annars íVI. og VII. kafla laga nr. 50/2000. Umgjalddaga sé einkum vísað til meginreglu 49. gr. sömu laga.IIIStefndisegir verkið hafa verið unnið samkvæmt munnlegu tilboði stefnanda. Samkvæmt því hafi átt að greiða 3.000.000króna fyrir verkið ef það tækist. Hafi ekkiverið samið um að stefndi myndi greiða annan kostnað en þetta fasta verð, fyrirutan smávægilegan aukalegan kostnað vegna fóðrunar á holu. Þá hafi komið fram hjá stefnanda að hann myndiveita stefnda verulegan afslátt, þannig að stefndi þyrftu ekki að greiða meiraen 1,5 til 2 milljónir króna ef verkið myndi ekki heppnast. Hafi það ekki heppnast og stefnandi hætt þvíað eigin frumkvæði þar sem hann hafi talið það vonlaust. Þá segir stefndi að tilboðið eigi stoð íkostnaðaráætlun sem stefnandi hafi gefið út.Þar komi fram að miðað við 200 metra borholu sé kostnaður 3.000.000króna.Stefnditelur sönnunarbyrði um að efni samnings hafi verið annað en stefndi haldi framhvíla á stefnanda og hafi hann ekki axlað hana.Rétt sé að benda á að stefnandi sé verkfræðingur með áratugalangareynslu á sviði jarðborana. Honum hefðiverið í lófa lagið að tryggja sér sönnun þess að um annað hafi verið samið enhafi komið fram í tilboði hans, ef slíkt hefði verið raunin. Hann hafi áður tekið að sér verkefni viðjarðboranir og krafist svo greiðslu fyrir án þess að fyrir lægiverksamningur. Dæmi um það komi fram íHæstaréttardómi nr. 255/2012 þar sem verkkaupi hafi verið sýknaður af kröfumstefnanda en í dóminum komi meðal annars fram að stefnandi sem hafi veriðáfrýjandi í því máli hefði átt að tryggja sér sönnun um efni samnings og ekkihafi verið gerður fyrirvari um þau einingaverð sem rætt hafi verið um á milliaðila.Til varakveðst stefndi krefjast lækkunar á dómkröfunni og vísar til 36. gr. laga umsamningsgerð og umboð og ógilda löggerninga nr. 7/1936 til stuðnings því aðsamningi skuli vikið til hliðar að hluta og greiðsla samkvæmt hinum meintasamningi skuli lækka. Telur hann bæði ósanngjarnt og andstætt góðriviðskiptavenju að stefnandi beri fyrir sig þann samning sem hann haldi fram aðsé til grundvallar réttarsambandi aðila. Þau atriði sem beri að líta til við mat á þvísamkvæmt 2. mgr. séu staða aðila, atvik við samningsgerð og efni samnings. Stefnandi hafi verið sérfræðingurinn ísamningssambandinu og með töluvert betri þekkingu á samningsefninu en stefndiog stefndi hafi verið í góðri trú um að hið munnlega samkomulag hefði gildi ogekki væri um að ræða reikningsverk heldur tilboðsverk. Hefði stefnandi átt að upplýsa stefnda um aðverkið væri reikningsverk. Ef taliðverði að um reikningsverk sé að ræða kveðst stefndi telja að kröfur stefnandafari í bága við 45. gr. laga um lausafjárkaup nr. 50/2000, enda sé kaupverðiðmun hærra en gangverð sambærilegra verka og auk þess ósanngjarnt miðað við eðliverksins og umfang.IVFyrirsvarsmennaðila gáfu skýrslur fyrir dómi svo og vitnið Sveinn Andri Sigurðsson.Eins ogað framan er rakið tók stefnandi að sér að bora eftir vatni í þágu stefnda. Ósannað er að gert hafi verið fast tilboð íverkið og þá er ljóst af atvikum að um umfangsmikið viðbótarverk var að ræðaeftir að borað hafði verið eins og til stóð í fyrstu, bæði með frekari borun ogeinkum við að reyna að ná í gegnum samfall sem varð í holunni en ánárangurs. Getur stefnda ekki hafa dulistað verið væri að vinna langt umfram það sem upphaflega var áætlað. Verður ekki við annað miðað en að það hafiverið að hans vilja og með hans vitund.Samkvæmt þessu verður að dæma stefnda til að greiða kostnað af verkinu. Hefur ekki verið sýnt fram á það endurgjaldsem stefnandi áskilur sér samkvæmt framansögðu sé bersýnilega ósanngjarnt ogverður ekki fallist á að það eigi að sæta lækkun með vísan til 36. gr. laga nr.7/1936 með áorðnum breytingum. Eftirþessu verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda dómkröfurnar ásamtmálskostnaði sem ákveðst 750.000 krónur.Gætt varákvæða 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991.ErlingurSigtryggsson kveður upp dóminn.D Ó M S O R Ð:Stefndi,Toppfiskur ehf., greiði stefnanda, Alvari ehf., 6.219.857 krónur ásamtdráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, af 1.765.000 krónum frá18. febrúar 2014 til 1. maí s.á., 3.507.122 krónum frá þeim degi til 1. októbers.á., 6.219.857 frá þeim degi til greiðsludags og 750.000 krónur í málskostnað.
|
Subsets and Splits
No community queries yet
The top public SQL queries from the community will appear here once available.