Title
stringlengths 15
17
| Keywords
stringlengths 3
238
| Summary
stringlengths 73
7.23k
| Text
stringlengths 125
444k
|
|---|---|---|---|
Mál nr. 99/2012
|
Skaðabætur Líkamstjón Vátrygging Gjafsókn
|
A höfðaði mál til viðurkenningar á bótaskyldu úr ábyrgðarlið heimatryggingar B hjá T hf. vegna líkamstjóns er hann varð fyrir er á hann féll tré í eigu B sem A var, ásamt öðrum, að fella. Í héraðsdómi var ekki fallist á að slysið yrði rakið til saknæmrar háttsemi B heldur óhappatilviks og aðgæsluleysis A sjálfs og var T hf. sýknað. Staðfesti Hæstiréttur hinn áfrýjaða dóm með skírskotun til forsendna hans.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Jón Steinar Gunnlaugsson, Greta Baldursdóttir og Þorgeir Örlygsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 14. febrúar 2012. Hann krefst þess að viðurkennd verði bótaskylda úr ábyrgðarlið heimatryggingar B hjá stefnda vegna slyss sem áfrýjandi varð fyrir 27. september 2008 er á hann féll tré í eigu B, sem áfrýjandi vann ásamt öðrum við að fella. Áfrýjandi krefst málskostnaðar fyrir Hæstarétti líkt og málið væri ekki gjafsóknarmál. Stefndi krefst aðallega staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti en til vara að sök verði skipt og málskostnaður látinn niður falla. Eins og að framan greinir höfðar áfrýjandi mál þetta sem viðurkenningarmál. Af gögnum málsins verður með vissu ráðið að hagsmunir þeir sem áfrýjandi leitar dómsviðurkenningar um svari til áfrýjunarfjárhæðar, sbr. 3. mgr. 152. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Með skírskotun til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Rétt þykir að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður. Gjafsóknarkostnaður áfrýjanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans sem verður ákveðin eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans, 350.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 23. nóvember 2011. I Mál þetta, sem dómtekið var 4. nóvember sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af A, […], gegn Tryggingamiðstöðinni, Síðumúla 24, Reykjavík, með stefnu birtri 5. apríl sl. Stefnandi krefst þess að viðurkennd verði með dómi, bótaskylda úr ábyrgðarlið heimatryggingar B hjá stefnda, vegna slyss sem stefnandi varð fyrir þann 27. september 2008 við […] á […], er tré í eigu B, sem hann var að vinna við að fella, féll á hann. Þá krefst hann málskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefnda. Af hálfu stefnda er aðallega krafist sýknu af dómkröfum stefnanda en til vara að sök verði skipt milli aðila. Þá er krafist málskostnaðar en til vara að hann falli niður. II Málavextir Hinn 27. september 2008 var stefnandi ásamt nágranna sínum, C o.fl., að búta niður með keðjusög tré sem brotnað höfðu í óviðri um viku áður á lóð í bakgarði C við […]. Garðurinn snýr að bakgarði fasteignar B við […] og söguðu þeir enn fremur hátt tré sem þar var. Við fall þess trés náði stefnandi ekki að koma sér undan í tæka tíð og féll það ofan á stefnanda sem við það hlaut varanlega örorku. Ekki liggja fyrir mælingar á hæð trésins en af myndum af dæma má ráða að það hafi a.m.k. verið yfir fimm metra hátt. B er með heimatryggingu hjá stefnda en um er að ræða samsetta tryggingu sem inniheldur m.a. ábyrgðartryggingu og krefst stefnandi bóta úr henni. Greinir málsaðila á um hver hafi verið aðdragandinn að því að stefnandi tók að sér að saga niður tré og hver aðkoma B (vátryggingartaka) hafi verið að því. Stefnandi heldur því fram að B hafi farið þess á leit við hann og félaga hans að fella umrætt tré fyrir sig. Hafi hann jafnframt gefið þeim fyrirmæli um hvernig standa skyldi að verkinu. Af hálfu stefnda er vísað til þess að er B hafi orðið þess var að stefnandi og félagar hans væru að saga tré í garði C hefði hann minnst á það við þá að það þyrfti að fella tré í hans garði. Hafi B farið aftur inn í hús sitt með dótturdóttur sinni, D. Þau hafi síðar heyrt hávaða í keðjusöginni og séð að þeir félagar hafi verið að saga tré sem hafi staðið á lóðamörkum […] og […]. Hafi þau farið út aftur og D tekið myndskeið af því sem fyrir augu þeirra bar upp á síma sinn. Stefndi mótmælir því sem röngu og ósönnuðu að B hafi beðið um að þetta tiltekna verk yrði framkvæmt. Fyrir dóminum gáfu skýrslur stefnandi, E og D. Þá voru enn fremur lagðar fram skýrslur sem teknar höfðu verið fyrir Héraðsdómi Norðurlands eystra 21. október sl. af B, C og F. III Málsástæður stefnanda Af hálfu stefnanda er á því byggt að vátryggingartaki, B, beri skaðabótaábyrgð á tjóni stefnanda. Ekki hafi verið réttilega staðið að trjáfellingunni og beri eigandi lóðarinnar og trésins, vátryggingartaki ábyrgð á því. Um hafi verið að ræða afar hættulegt verk og því enn brýnna en ella að verkið væri rétt skipulagt og fyllsta öryggis gætt. Sú skylda hafi hvílt á vátryggingartaka að tryggja öryggi þeirra sem að verkinu hafi komið, enda hafi það verið unnið fyrir hann sem eiganda trésins, en því hafi hann ekki sinnt. Stefnandi vísar á bug fullyrðingum stefnda um að vátryggingartaki hafi ekki gefið stefnanda sérstök fyrirmæli um fellingu trésins og hvernig að verkinu yrði staðið sem og þeirri staðhæfingu að stefnandi og samverkamenn hans hafi byrjað að fella tréð án vitneskju vátryggingataka. Í skýrslutöku af vátryggingartaka, fyrir dómi 21. október 2010, viðurkenni hann þátttöku sína í verkinu. Af skýrslutökunni sé ljóst að samkomulag hafi verið gert á milli vátryggingartaka og stefnanda um að fella umrætt tré. Þá kveðst hann einnig hafa veitt leiðbeiningar um hvernig stefnandi og samverkamenn hans ættu að bera sig að við verkið, en í umræddri skýrslutöku segi m.a. „ég held að ég hafi nú kannski farið til [C] og sagt að það væri nú vaninn þegar væri verið að fella svona tré, það væri að saga V inn í tréð þeim megin sem tréð ætti að falla. Og saga svo aftur hinum megin“. Þá hafi hann viðurkennt að hafa fylgst með verkinu auk þess sem dótturdóttir hans hafi tekið hluta athafnarinnar upp á myndband. Stefnandi vísar til þess að af framlagðri lögregluskýrslu, dags. 27. september 2008, megi sjá hversu illa hafi verið að verkinu staðið. Ljósmyndir sýni að aðstæður í garði vátryggingartaka hafi verið erfiðar og augljóst að um afar hættulegt verk hafi verið að ræða. Þar af leiðandi hafi verið enn brýnna en ella að verkið væri vel skipulagt og fyllsta öryggis gætt. Stefnandi mótmælir því að vátryggingartaki geti ekki borið skaðabótaábyrgð á slysinu, en stefnandi telur að hann hafi sýnt af sér stórkostlegt gáleysi, og þar af leiðandi saknæma og ólögmæta háttsemi af hálfu vátryggingartaka við skipulagningu verksins. Um lagarök vísar stefnandi til skaðabótalaga nr. 50/1993, með síðari breytingum og almennra ólögfestra reglna íslensks réttar um skaðabætur, fyrst og fremst sakarreglunnar. Um málskostnað vísar hann til XXI. kafla laga um meðferð einkamála nr. 91/1991, einkum 1. mgr. 130. gr. þeirra. Málsástæður stefnda Af hálfu stefnda er vísað til þess að tengsl vátryggingartaka við fellingu trésins geti ekki leitt til skaðabótaskyldu af hans hálfu og þar með úr ábyrgðartryggingu hans. Hann beri ekki skaðabótaábyrgð við það eitt að vera annar eigandi þeirrar fasteignar hvers tré stóð á mörkum lóða […] og […]. Verk sem unnin séu á eða við fasteign, hvort heldur sem er að beiðni eiganda eða ekki, séu fyrst og fremst á ábyrgð þeirra sem þau framkvæmi. Vátryggingartaki hafi ekki framkvæmt sjálft verkið eða lagt til þess verkfæri. Hafi honum ekki borið skylda til að standa að skipulagi verksins og gæta að öryggi við framkvæmd þess. Fráleitt sé að halda því fram að hann hafi hvort heldur átt að annast verkstjórn með fellingunni eða að honum hafi borið að leiðbeina þeim er verkið hafi unnið. Í framburði sínum fyrir dómi geti vátryggingartaki þess að kannski hafi hann sagt þeim er sá um að saga tréð, C, að vaninn væri að saga fleyg inn í tréð þeim megin sem það ætti að falla, en það geti og á engan hátt bakað honum skaðabótaábyrgð. Þá verði heldur ekki séð að ranglega hafi verið staðið að verklagi við sjálfa trjáfellinguna. Slysið verði ekki rakið til atvika sem vátryggingartaki beri skaðabótaábyrgð á heldur til þess andvaraleysis stefnanda sjálfs sem hafi staðið svo nálægt væntanlegri fallstefnu trésins að hann hafi ekki átt undankomuleið er tréð féll endanlega niður. Varakrafa stefnda er rökstudd með sama hætti og aðalkrafa um sýknu og þá sérstaklega vísað til hins sértæka, að stefnandi hafi verið einn þeirra sem hafi staðið að fellingu trésins og þess almenna að öllum þeim sem komnir séu af barnsaldri megi vera ljóst að ekki eigi að standa í nálægð við fallstefnu trés sem komið sé að falli. IV Niðurstaða Í máli þessu deila aðilar um hvort stefnandi eigi rétt á skaðabótum úr hendi stefnda vegna tjóns er hann varð fyrir er tré, sem stóð á lóð B við […], féll á stefnanda, en hann vann að því ásamt fleirum að fella það. B er með svokallaða heimatryggingu hjá hinu stefnda félagi og beinir stefnandi kröfum sínum að því með heimild 44. gr. laga nr. 30/2004 um vátryggingarsamninga. Óumdeilt er að samkvæmt skilmálum tryggingarinnar þarf að sýna fram á að vátryggður hafi með saknæmum hætti valdið öðrum tjóni til þess að skilyrðum um greiðslu úr tryggingunni sé fullnægt. Málsaðila greinir á um hver hafi verið aðdragandinn að því að stefnandi tók að sér verkið og hver aðkoma B hafi verið að því. Fyrir liggur að stefnandi, C og E voru að búta niður tré, sem brotnað hafði í óviðri, í bakgarði C. Gaf B, nágranni þeirra, sig á tal við þá. Fullyrðir stefnandi að B hafi beðið þá félaga um að saga niður tré í garði B. B segir hins vegar að hann hafi minnst á það við stefnanda að það þyrfti að fella tré í hans garði en synir B hafi áður sagað greinar þess. Stefnandi hafi sagt honum að hann þyrfti ekki að hafa áhyggjur af þessu, hann þekkti mann sem hefði tæki og tól til að gera þetta. B kveðst að loknu samtali þeirra hafa farið inn í hús sitt en síðar orðið þess áskynja að stefnandi og félagar hans voru að saga niður tré í garði hans. Hafi hann farið út og fylgst með verkinu. Að mati dómsins verður að leggja til grundvallar að stefnandi og félagar hans hafi fellt tréð með samþykki B enda virðist hann ekkert hafa gert til að stöðva þá í því þegar hann varð þess áskynja að þeir höfðu hafist handa við verkið. Stendur þá eftir hvort aðstæðum á vettvangi hafi verið ábótavant eins og haldið er fram af hálfu stefnanda og hvort B beri ábyrgð á þeim. Fyrir liggur að tréð í garði B var fellt þannig að C sagaði fleyg neðst í tréð með keðjusög, sem hann hafði fengið lánaða hjá nafngreindum manni, og þá var fest band í tréð sem stefnandi, E og F toguðu í. Áður en þeir komu að verkinu höfðu greinar verið sagaðar af trénu. Af myndum sem lögregla tók á vettvangi má þó sjá að hluti greinanna stóð enn út úr trénu. B kveðst ekki hafa gefið stefnda og félögum hans fyrirmæli um hvernig ætti að fella tréð en hafi þó sagt þeim að það væri vaninn þegar verið væri að fella tré að sagað væri „V“ inn í tréð þeim megin sem það ætti að falla og sagað svo aftur hinum megin. Stefnandi sagði í skýrslu sinni fyrir dómi að B hefði sagt þeim að saga fleyg í tréð en hugmyndin að því að festa band í tréð hefði komið frá C. Er það í samræmi við framburð C. E segir að B hafi talað við þá um að tréð þyrfti að falla í ákveðna átt frá húsunum og hann minnti að B hefði sagt þeim að saga fleyg í tréð. Á myndbandi sem tekið var er verið var að saga niður tréð sést að B er viðstaddur trjáfellinguna á þeim tíma sem tréð fellur til jarðar. Af framangreindu má ráða að stefnandi, C, E og F hafi unnið að fellingu trésins í samráði við B. Ekki gilda sérstakar reglur um hvernig fella skuli tré en víða má finna fræðsluefni um hvernig best sé að standa að því. Var slíkt fræðsluefni afhent dóminum til hliðsjónar af hálfu beggja aðila. Í fræðsluefninu kemur fram að nauðsynlegt sé að meta aðstæður til fellingar en oft sé hæð og staðsetning trésins þannig að ekki sé mögulegt að fella það í einu lagi. Þurfi því að minnka umfang þess með því að klippa eða saga af þeim greinarnar til að byrja með og jafnvel saga bol þess í áföngum. Virðist hér verið að vísa til þess að svo þröngt geti verið um tré að fall þess í einu lagi myndi valda tjóni á nærliggjandi fasteignum og lausamunum. Tréð er síðan fellt með því að saga fleyg í það að neðan og þá er kaðall festur ofarlega í stofn trésins til að stýra fallinu. Togar þá einhver í kaðalinn á meðan annar sagar tréð niður. Að mati dómsins er, með hliðsjón af því fræðsluefni sem málsaðilar vísuðu til um trjáfellingu og aðstæðum á vettvangi, sem sjá má á ljósmyndum lögreglu og myndbandsupptöku, ekki unnt að fallast á það með stefnanda að ranglega hafi verið staðið að fellingu umrædds trés í garði B. Verkið var unnið í samræmi við það sem tíðkast og þá virðist nægilegt pláss hafa verið í garðinum til þess að tréð gæti fallið niður í heilu lagi án þess að valda tjóni. Almennt stafar hætta af fellingu trés af þessari stærðargráðu og mátti hún vera öllum viðstöddum ljós, án þess að sérstaklega væri varað við henni. Verður samkvæmt þessu ekki fallist á það með stefnanda að slys hans verði rakið til saknæmrar háttsemi B, jafnvel þótt lagt yrði til grundvallar að hann bæri að einhverju leyti ábyrgð á framkvæmd verksins, heldur verður slysið alfarið rakið til óhappatilviks og aðgæsluleysis stefnanda sjálfs. Ber því að sýkna stefnda af kröfum stefnanda í máli þessu. Eftir atvikum þykir rétt að málskostnaður falli niður. Kolbrún Sævarsdóttir, settur héraðsdómari, kvað upp dóminn. D Ó M S O R Ð Stefndi, Tryggingamiðstöðin hf., er sýknaður af kröfum stefnanda, A, í máli þessu. Málskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 325/2016
|
Kærumál Kæruheimild Frávísun frá Hæstarétti
|
S kærði úrskurð héraðsdóms þar sem fallist var á beiðni S hf. um dómkvaðningu matsmanns í máli sem S hf. hafði höfðað á hendur S og A ehf. Hinn kærði úrskurður var kveðinn upp eftir að aðalmeðferð hófst í málinu. Þar sem ekki var að finna kæruheimild í þessu tilviki eftir nánari stafliðum 2. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 var málinu vísað frá Hæstarétti.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir ViðarMár Matthíasson og Helgi I. Jónsson og Ingibjörg Benediktsdóttir setturhæstaréttardómari.Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar meðkæru 26. apríl 2016, en kærumálsgögn bárust réttinum degi síðar. Kærður erúrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 20. apríl 2016, þar sem fallist var á kröfuvarnaraðila um dómkvaðningu manns til að meta og rannsaka rithönd undirskriftará sjálfskuldarábyrgð sem varnaraðili telur að sóknaraðili hafi veitt og liggurfyrir í málinu. Sóknaraðili krefst þess að áðurgreindri beiðni varnaraðilaverði hafnað. Þá krefst hann kærumálskostnaðar.Varnaraðili hefur ekki látið málið til síntaka fyrir Hæstarétti. Samkvæmt endurriti úr þingbók héraðsdóms fóraðalmeðferð málsins fram 1. mars 2016. Var málið dómtekið eftir að það hafðiverið sótt og varið í kjölfar þess að skýrslur voru teknar af sóknaraðila og tveimurvitnum. Þing var aftur haldið í málinu 7. mars sama ár og var þá mætt af hálfubeggja aðila. Í endurriti úr þingbók héraðsdóms kemur fram að héraðsdómari hafiþá tilkynnt að hann hefði ákveðið að málið skyldi endurupptekið með vísan til104. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og aðilum gefinn kostur á aðafla tilgreindra gagna áður en dómur yrði upp kveðinn. Meðal hinna tilgreindu gagnavar matsgerð ,,til að ganga úr skugga um falsleysi undirritunar“ sóknaraðilasem sjálfskuldarábyrgðarmanns á skjal það sem varnaraðili reisir málatilbúnaðsinn einkum á. Enn var þingað í málinu 15. mars 2016 og þá bókað í þingbók aðlögmaður varnaraðila væri að leggja lokahönd á gerð matsbeiðni tilframlagningar í málinu. Var málinu frestað til 7. apríl sama ár en þann dag varlögð fram matsbeiðni af hálfu varnaraðila. Lögmaður sóknaraðila mótmælti því aðmatsmaður yrði dómkvaddur og fór fram munnlegur málflutningur um þannágreining. Hinn kærði úrskurður var síðan kveðinn upp 20. apríl 2016 og meðhonum fallist á að umbeðin dómkvaðning færi fram.Svo sem rakið hefur verið hófst aðalmeðferðmálsins í héraði 1. mars 2016. Í 2. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 er mæltfyrir um það með tæmandi hætti í stafliðum a. til f. hvenær unnt sé að kæraúrskurð héraðsdómara til Hæstaréttar eftir að aðalmeðferð máls er hafin. Þar erekki að finna heimild til kæru í þessu tilviki og verður málinu því vísað fráHæstarétti.Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur.Dómsorð:Máli þessu er vísaðfrá Hæstarétti.Úrskurður HéraðsdómsReykjavíkur 20. apríl 2016.I. Mál þetta var tekið til úrskurðar 7. apríl 2016, að loknummunnlegum málflutningi um matsbeiðni stefnanda sem lögð var fram í þinghaldiþann 15. mars sl. Það var dómtekið þann 1. mars sl., að loknum munnlegummálflutningi. Er í málinu deilt um greiðslu á ellefu reikningum samtals aðfjárhæð 2.084.995 krónur sem stefnandi gaf út á hendur stefnda Atlantic biodiesel ehf. á tímabilinu 12. apríl 2013 til 1. febrúar 2014. Er m.a. deilt umhvort stefndi hafi ritað undir sjálfskuldarábyrgð, dags. 20. júní 2013 semliggur fyrir í málinu, en stefndi kannast ekki við að hafa undirritað það skjalsem liggur fyrir. Á umræddri sjálfskuldarábyrgð er ritað með prentstöfum að„Sigurður Eiríksson, Lundabrekku 4“ hafi tekist á hendur sjálfskuldarábyrgðvegna allra skulda Atlantic bio diesel ehf. og að hámarksfjárhæð ábyrgðarinnarsé 3.000.000 króna. Bar Sigurður Eiríksson fyrir dóminum, þegar aðalmeðferðmálsins fór fram þann 1. mars sl., að hann hefði ekki ritað undirsjálfskuldarábyrgðina, en að rithöndin líktist rithönd hans. Sjálfskuldarábyrgðin er vottuð af tveimurvottum. Annar þeirra er innheimtustjóri stefnanda, Björk Ágústsdóttir. Hinnvotturinn er Hróar Örn Jónsson. Bar Hróar fyrir dóminum að hann hefði veriðstarfsmaður stefnanda þegar hann vottaði sjálfskuldarábyrgðina en auk þess komfram í máli hans fyrir dóminum að hann væri tengdur stefnda Sigurði Eiríkssynifjölskylduböndum. Þá kom einnig fram í skýrslu hans fyrir dóminum að hann hefðiekki verið viðstaddur þegar nafn Sigurðar var ritað á sjálfskuldarábyrgðina. Eftir dómtöku málsins þann 1. mars sl.,boðaði dómari til fyrirtöku í málinu þann 7. mars sl. og tilkynnti málsaðilumað hann hefði ákveðið að taka málið upp með vísan til 104. gr. laga nr.91/1991, um meðferð einkamála, og gefa aðilum kost á að afla matsgerðar tilþess að ganga úr skugga um falsleysi undirritunar á dómsskjali nr. 4 sem eráðurgreind sjálfsskuldarábyrgð. Einnig gaf dómari aðilum kost á að leggja framfundargerðir stjórnar Atlantic bio diesel ehf. frá þeim tíma sem undirritunfyrrgreinds dómskjals átti sér stað og eftir atvikum önnur gögn sem aðilarteldu ástæðu til að leggja fram. Í þinghaldinu óskuðu málsaðilar eftir stuttumfresti til þess að athuga hvort þörf væri á framlagningu viðbótargagna og varþeim veittur frestur í því skyni til 15. mars sl. Í þinghaldi þann 15. mars upplýsti lögmaðurstefnanda að verið væri að leggja lokahönd á matsbeiðni. Lögmaður stefnda tókfram að hann gerði ráð fyrir því að matsbeiðni yrði mótmælt og þá eftir atvikumkrafist úrskurðar dómara. Var málinu því næst frestað til 7. apríl ogmálsaðilum gerð grein fyrir að í því þinghaldi yrði þeim gefinn kostur á að tjásig um matsbeiðni.Í þinghaldi þann 7. apríl lagði stefnandifram matsbeiðni þar sem þess er farið á leit að dómkvaddur verði hæfur ogóvilhallur maður til þess að meta og rannsaka rithönd undirskriftar ásjálfskuldarábyrgð sem liggur fyrir í málinu. Segir í matsbeiðni að tilgangurhennar sé að sýna fram á falsleysi undirskriftar á sjálfskuldarábyrgðinni. Þáer þess óskað að dómurinn hlutist til um að tekin verði staðfest rithandarsýniaf matsþola. Er í matsbeiðninni óskað eftir að matsmaður meti undirskrift ásjálfskuldarábyrgðinni á dómsskjali 4 og segi til um hvort nafnritun neðarlegaá skjalinu þar sem stendur „undirritun sjálfskuldaraðila sé gjörð af matsþola“.II. Stefndi mótmælir því að dómkvaðning matsmanns fari fram aukþess sem gerð er krafa um greiðslu málskostnaðar. Telur stefndi að ekki séulagalegar forsendur til að aflamatsgerðar og að endurupptaka málsins samkvæmt 104. gr. laga nr. 91/1991 brjótií bága við málsforræðisregluna. Reglan mæli fyrir um að aðilar hafi forræði ámáli, kröfugerð og röksemdafærslu, auk forræðis á sönnunarfærslu. Það sémeginregla, sbr. 46. gr. sömu laga, að aðilar afli sönnunargagna og að það sé áforræði þeirra hvort sönnun sé færð fyrir umdeildu atviki. Aðili máls verði aðgjalda fyrir þá vanrækslu. Það sé því ekki á forræði dómara að taka mál uppaftur í því skyni að afla gagna. Ákvæði 104. gr. laga nr. 91/1991 geri aðskilyrði fyrir endurupptöku að verulegur brestur sé á skýrleika í yfirlýsingumaðila eða upplýsingum um málsatvik og telja megi brestinn stafa af því aðdómari hafi ekki gætt nægilega að leiðbeiningum við aðila [...]. Ef ekki erverulegur brestur þá sé engin heimild til endurupptöku. Telur stefndi að enginnverulegur brestur sé fyrir hendi í þessu máli. Stefnandi hafi haft ár til þessað afla matsgerðar, sem nú eigi að fara fram. Það að dómari hafi frumkvæði aðslíku gangi gegn málsforræðisreglunni en auk þess fari ákvörðun dómara í bágavið málshraðareglu. Gögn verði að koma fram eins fljótt og kostur er. Auk þessmótmælir stefndi efni matsbeiðni. Matsmaður geti ekki metið hvort stefndi hafiritað undir skjalið þar eð stefndi hafi sagt að undirritun líkist undirskrifthans. Lögmaður stefnanda krefst þess að matsbeiðninái fram að ganga. Matsbeiðni sé í samræmi við það sem almennt gildi ummatsbeiðnir. Þá krefst stefnandi málskostnaðar vegna þessa þáttar málsins. Þábendir stefnandi á að stefndi hafi ekki lagt fram fundargerðir. Stefndi hafiauk þess sagt að undirritun líktist hans undirritun, og að það sé ætlunin meðmatsbeiðni að ganga úr skugga um hvort stefndi hafi ritað undirsjálfskuldarábyrgðina. III. Ætlun matsbeiðanda er að sýna fram á að stefndi hafi tekist áhendur sjálfskuldarábyrgð að fjárhæð 3.000.000 króna með undirritun sinni ásjálfskuldarábyrgð sem liggur fyrir í málinu. Í þessu skyni hefur hann lagtfram matsbeiðni og beiðst dómkvaðningar matsmanns til að leggja mat á hvortundirritun sé gerð af matsþola en eins og áður segir kveðst matsþoli ekki hafaritað undir ábyrgðina.Stefndi hefur mótmælt því að dómkvaðningmatsmanns fari fram. Telur hann að ekki séu fyrir hendi lagalegar forsendur tilað afla matsgerðar enda telur hann að endurupptaka málsins sem dómari hafiákveðið þann 7. mars 2016 hafi farið í bága við málsforræðisregluna svo semnánar er rakið hér að framan. Samkvæmt 1. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991,um meðferð einkamála, hafa aðilar forræði á öflun sönnunargagna, en dómarigetur þó beint því til þeirra að afla gagna um tiltekin atriði ef hann telurþað nauðsynlegt til skýringar á máli, sbr. 2. mgr. sömu lagagreinar. Slíkábending er ekki bindandi fyrir málsaðila og er það því háð mati þeirra hvortþeir verði við henni. Umrædd heimild dómara til ábendinga um sönnunarfærslutengist þeirri skyldu dómara sem fram kemur í 3. mgr. 101. gr. sömu laga um aðfylgjast með máli í öllum atriðum og spyrja aðila um hvert það atriði sem honumþykir óljóst eða kann að hafa þýðingu og kalla eftir skýringum aðila ef þörfkrefur. Samkvæmt 104. gr. laga nr. 91/1991 berdómara, verði hann þess var eftir dómtöku máls að verulegur brestur sé áskýrleika í yfirlýsingum aðila eða upplýsingum um málsatvik, að kveðja þá fyrirdóm og eftir atvikum beina spurningum til þeirra og benda þeim á nauðsyn þessað frekari gagna verði aflað samkvæmt þeim nánari skilyrðum sem fram koma ígreininni. Markmiðið með þessari heimild er að aðilum sé veitt tækifæri til aðleiða betur í ljós atriði, sem dómari verður fyrst var við að ekki hafi veriðupplýst þegar hann fæst við að semja dómsúrlausn í málinu. Ástæður fyrir endurupptöku málsins þann 7.mars 2016 voru einmitt þær sem áður sagði, þ.e. að dómara varð ljóst, eftirdómtöku málsins, að verulega skorti á um upplýsingar um málsatvik. Við þessubrást dómari með fyrrgreindri endurupptöku málsins. Verður krafa stefnda þvíekki tekin til greina á þeim grundvelli að dómara hafi skort heimildir í þessumefnum eða ákvörðun dómara hafi farið í bága við meginreglur einkamálaréttarfarsum málsforræði, þar með talið forræði á sönnunarfærslu. Dómurinn telur að matsbeiðni fullnægiskilyrðum 1. mgr. 61. gr. sömu laga eins og hún liggur nú fyrir. Með vísan tilþessa og 1. mgr. 46. gr. sömu laga verður því orðið við kröfu matsbeiðanda, þóþannig að ósk stefnanda um að dómurinn hlutist til um að tekin verði staðfestrithandarsýni af matsþola verður ekki tekin til greina. Rétt þykir að ákvörðun málskostnaðar vegnaþessa þáttar málsins bíði efnisdóms. Ragnheiður Snorradóttir kveður upp úrskurðþennan. ÚRSKURÐARORÐ: Umbeðindómkvaðning matsmanns skal fara fram. Ákvörðunmálskostnaðar bíður efnisdóms.
|
Mál nr. 683/2011
|
Kærumál Kyrrsetning Rannsókn Málshraði
|
X kærði úrskurð héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu hans um að felld yrði úr gildi kyrrsetning sýslumanns á tilteknum eigum X, sem fram fór í tengslum við rannsókn á ætluðu lögbroti X. Í dómi Hæstaréttar kom fram að S hefði ekki gert það líklegt að ekki hefði mátt ljúka úrvinnslu gagna við rannsóknina á mun skemmri tíma en S hefði haft til þess, en tvö ár og rúmir tveir mánuðir voru þá liðnir frá því að Fjármálaeftirlitið kærði X til efnahagsbrotadeildar R. Hæstiréttur rakti efni 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar, 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, og 2. mgr. 53. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Því næst sagði í dómi réttarins að með vísan til þess sem að framan væri rakið yrði að telja að dráttur á rannsókn ætlaðra brota X væri með þeim hætti að færi í bága við fyrrgreind ákvæði stjórnarskrár og laga. Var ákvörðun sýslumanns því felld úr gildi.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Árni Kolbeinsson og Jón Steinar Gunnlaugsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 15. desember 2011 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 20. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 15. desember 2011, þar sem hafnað var kröfu varnaraðila um að felld yrði úr gildi ákvörðun sýslumannsins í Reykjavík 29. janúar 2010 um að kyrrsetja tilteknar eignir varnaraðila. Kæruheimild er í k. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess að felld verði úr gildi kyrrsetning sem gerð var á eignum hans 29. janúar 2010. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og að varnaraðila verði gert að greiða málskostnað „ef til þess kemur að málskostnaður verði ákvarðaður.“ I Þann 19. nóvember 2009 kærði Fjármálaeftirlitið til efnahagsbrotadeildar ríkislögreglustjóra ætlað brot á lögum nr. 87/1992 um gjaldeyrismál og reglum settum á grundvelli þeirra. Tilefni kærunnar var tilkynning Seðlabanka Íslands 11. sama mánaðar sem varðaði grun um brot á fyrrnefndum lögum í samræmi við ákvæði 15. gr. a. laganna. Í kærunni kom fram að grunur beindist að sænska fyrirtækinu [...] vegna brota á lögunum á tímabilinu 25. mars til 5. október 2009. Fjórir nafngreindir Íslendingar, þeirra á meðal varnaraðili, væru einnig grunaðir um brot á lögunum vegna tengsla sinna við félagið, en þeir hefðu á nefndu tímabili fengið verulega fjármuni greidda frá félaginu inn á sína persónulegu reikninga hér á landi. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 28. janúar 2010 var að kröfu efnahagsbrotadeildar ríkislögreglustjóra heimiluð húsleit í húsnæði hjá [...] í Kópavogi og á heimilum þeirra fjögurra manna er rannsókn beindist að, þar á meðal varnaraðila. Varnaraðili var handtekinn daginn eftir og þann dag fór fram húsleit á heimili hans á grundvelli áðurnefnds úrskurðar. Þennan sama dag var tekin skýrsla af fjórmenningunum, þar á meðal varnaraðila. Samdægurs kyrrsetti sýslumaðurinn í Reykjavík að kröfu ríkislögreglustjóra fasteign og eitt ökutæki varnaraðila auk innstæðu á safnreikningi hans til tryggingar kröfu að fjárhæð 43.070.000 krónur. Skýrsla var tekin af einu vitni 18. febrúar 2010. Á tímabilinu frá 28. janúar til 30. apríl 2011 voru síðan teknar skýrslur af sjö vitnum. Eftir þetta hafa ekki bæst við rannsóknargögn í málinu, en í greinargerð sóknaraðila til Hæstaréttar og í bréfi hans til réttarins 6. janúar 2012, og upplýsinga- og stöðuskýrslum er fylgdu, er því lýst að fram hafi farið úrvinnsla á rafrænum gögnum, sem hald hafi verið lagt á við rannsóknina. Þeirri vinnu sé enn ekki lokið. Er því haldið fram að þessi úrvinnsla sé umfangsmikil og að rannsókn málsins hafi verið samfelld frá því að hún hófst. II Eins og að framan greinir barst efnahagsbrotadeild ríkislögreglustjóra 19. nóvember 2009 kæra sú frá Fjármálaeftirlitinu, sem er tilefni rannsóknarinnar og kyrrsetningar á eigum varnaraðila, en síðan eru liðin tvö ár og rúmir tveir mánuðir. Í lok janúar 2010 greip sóknaraðili til nokkuð umfangsmikilla rannsóknaraðgerða og tryggingarráðstafana, en þeirra á meðal var beiðni um kyrrsetningu þá, sem er tilefni máls þessa. Í framhaldi af því var tekin skýrsla af einu vitni, en síðan hefur ekki verið aflað gagna í þágu rannsóknar málsins ef frá eru taldar skýrslur sem teknar voru af sjö mönnum snemma árs 2011. Enda þótt fallast megi á með sóknaraðila að gagnaöflun í þágu rannsóknar sakamáls geti ekki verið einhlítur mælikvarði á það hvort rannsókn ætlaðs efnahagsbrots sé fram haldið hefur sóknaraðili ekki gert það líklegt að ekki hafi verið unnt að ljúka úrvinnslu gagna á mun skemmri tíma en sóknaraðili hefur haft til þess. Samkvæmt 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar ber öllum réttur til að fá úrlausn um ákæru á hendur sér um refsiverða háttsemi með réttlátri málsmeðferð innan hæfilegs tíma fyrir óháðum og óhlutdrægum dómstóli. Hliðstætt ákvæði er að finna í 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Samkvæmt 2. mgr. 53. gr. laga nr. 88/2008 ber þeim sem rannsaka sakamál að hraða málsmeðferð eftir því sem kostur er. Þeim sem fyrir sök er hafður er því tryggður réttur til málsmeðferðar án óhæfilegs dráttar á öllum stigum. Sérstök þörf er á að hraða málsmeðferð þegar sakborningur sætir þvingunaraðgerðum eða öðrum íþyngjandi aðgerðum sem takmarka frelsi hans eða forræði yfir eignum sínum. Er sérstaklega tekið fram í 3. mgr. 53. gr. laga nr. 88/2008 að þeir sem rannsaka sakamál skuli gæta þess að mönnum verði ekki gert meira tjón, óhagræði eða miski en óhjákvæmilegt er eftir því sem á stendur. Í 3. mgr. 88. gr. laga nr. 88/2008 eru ákvæði um það hvenær kyrrsetning samkvæmt greininni fellur niður. Enda þótt dráttur á rannsókn máls sé ekki meðal þess sem þar er upp talið leiðir af framangreindum ákvæðum stjórnarskrár og laga um að hraða beri málsmeðferð að sakborningur geti átt réttmæta kröfu á því að aflétt sé þeim hömlum sem kyrrsetning leggur á stjórnarskrárvarinn rétt hans til að njóta forræðis yfir eigum sínum ef rannsókn dregst úr hófi. Með vísan til þess sem að framan er rakið verður að telja að dráttur á rannsókn ætlaðra brota varnaraðila sé með þeim hætti að í bága fari við fyrrgreind ákvæði stjórnarskrár og laga. Verður því felld úr gildi ákvörðun sýslumannsins í Reykjavík 29. janúar 2010 um að kyrrsetja fyrrgreindar eigur varnaraðila. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila málskostnað í héraði og kærumálskostnað, sem ákveðinn verður í einu lagi eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Felld er úr gildi kyrrsetning sem sýslumaðurinn í Reykjavík framkvæmdi 29. janúar 2010 á tilteknum eignum varnaraðila, X. Sóknaraðili, sérstakur saksóknari, greiði varnaraðila samtals 400.000 krónur í málskostnað í héraði og kærumálskostnað.
|
Mál nr. 15/2016
|
Skuldamál Skriflegur málflutningur
|
O ehf. krafði S um greiðslu tveggja reikninga vegna lögmannsþjónustu sem O ehf. veitti S í tengslum við sölu hans á fasteign. Var hvorki talið að S hefði sýnt fram á að lögmaður O ehf. hefði með ráðgjöf sinni bakað honum tjón né að krafa O ehf. væri reist á óeðlilegum eða ósanngjörnum fjölda vinnustunda. Var krafa O ehf. því tekin til greina.
|
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir GretaBaldursdóttir, Helgi I. Jónsson og Karl Axelsson.Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 7. janúar2016. Hann krefst sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Stefndi krefst staðfestingarhéraðsdóms og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Mál þetta var skriflegaflutt á grundvelli 2. málsliðar 3. mgr. 161. gr. laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála. Með vísan til forsendna hinsáfrýjaða dóms verður hann staðfestur.Eftir úrslitum málsinsverður áfrýjanda gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og ídómsorði greinir.Dómsorð:Héraðsdómur skal veraóraskaður.Áfrýjandi, Sveinbjörn FreyrArnaldsson, greiði stefnda, Opus lögmönnum ehf., 400.000 krónur í málskostnaðfyrir Hæstarétti.DómurHéraðsdóms Reykjaness 17. nóvember 2015.Mál þetta var þingfest 4. júní2014 og tekið til dóms 22. október sl. Stefnendur eru Opus lögmenn ehf.,Austurstræti 17, Reykjavík, en stefndi er Sveinbjörn Freyr Arnaldsson, Perlukór3e, Kópavogi. Dómkröfur stefnenda eru þær að stefndiverði dæmdur til að greiða stefnendum skuld að fjárhæð 789.278 krónur ásamtdráttarvöxtum samkvæmt ákvörðun Seðlabanka Íslands á hverjum tíma um grunndráttarvaxta og vanefndaálags, sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu, af 403.507 krónum frá 11. september 2012 til 11. desember 2013en af 789.278 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Þá er krafist vaxtavaxtasamkvæmt 12. gr. laganna er leggist við höfuðstól á 12 mánaða fresti aukmálskostnaðar samkvæmt mati dómsins. Stefndi krefst aðallega sýknu af kröfumstefnenda en til vara lækkunar á kröfum þeirra. Þá krefst stefnandimálskostnaðar. Við þingfestingu málsins varð útivist afhálfu stefnda en málið var endurupptekið 16. febrúar 2015 með samþykkistefnenda. IStefnendur unnu lögmannsstörf fyrirstefnda vegna sölu hans á fasteigninni Furuás 33, Hafnarfirði, sem stefndiseldi með kaupsamningi 23. september 2011. Reis ágreiningur með stefnda ogkaupanda hússins sem varðaði aðallega meintan galla á eigninni og hvernigskilum stefnda skyldi háttað. Stefnendur gerðu stefnda tvo reikninga vegnaþessara lögmannsstarfa og í málinu er deilt um þá. Fyrri reikningurinn er dagsettur 27.ágúst 2012 að fjárhæð 321.570 krónur að viðbættum virðisaukaskatti að fjárhæð82.000 krónur eða samtals 430.570 krónur. Í texta reikningsins segir að hann sévegna vinnu lögmanns stefnenda í 19,85 klukkustundir. Með 10% afslætti sé gjaldfyrir hverja klukkustund 16.200 krónur. Seinni reikningurinn er dagsettur 26.nóvember 2013 að upphæð 307.387 krónur að viðbættum virðisaukaskatti að fjárhæð78.384 krónur og vinnslugjaldi að fjárhæð 3.187 krónur eða samtals að fjárhæð385.771 króna. Í texta þess reiknings segir að unnið hafi verið fyrir stefndavegna galla á fasteigninni Furuás 33, Hafnarfirði, tímabilið 28. mars 2012 til19. júní 2012. Unnið hafi verið í 16 tíma með tímagjaldinu 18.000 krónur.Samtals nemur fjárhæð þessara tveggja reikninga stefnufjárhæð málsins. Samkvæmt gögnum málsins var stefnda sentinnheimtubréf 19. nóvember 2013 og 23. desember 2013.Til stuðnings kröfum sínum hafastefnendur lagt fram tímaskýrslu sína þar sem sundurliðað er í hverju vinnastefnenda var fólgin og gerð grein fyrir hverju viðviki.Af hálfu stefnenda annaðist ArnarKormákur Friðriksson hdl. hagsmunagæslu fyrir stefnda. Hann sagði m.a. ískýrslu sinni fyrir dómi að þegar hann hafi komið að málinu hafi stefndi veriðbúinn að selja fasteignina Furuás 33 og hafði keypt aðra eign. Kaupandi Furuáss33 hafi verið kominn með lögmann. Kaupandinn hafi haldið eftir kaupsamningsgreiðslumvegna meintra vanskila stefnda og af þeim sökum hafi stefndi verið kominn ívanskil með greiðslur vegna kaupa hans á nýrri eign. Málið hafi því verið ímiklum hnút. Arnar Kormákur kvaðst hafa byrjað á að kanna réttarstöðunavarðandi ábyrgð kaupanda Furuáss 33, ábyrgð fasteignarsalans og ábyrgðbyggingarstjóra. Sendur hafi verið tölvupóstur til þessara aðila og krafistefnda. Að hans mati hafi verið þrír kostir í stöðunni; að rifta kaupum áFuruási 33, að hefja innheimtu á vanskilum kaupanda eða freista þess að násátt. Hann hafi margoft farið yfir stöðu málsins með stefnda og eiginkonu hans.Niðurstaðan hafi ávallt orðið sú sama, að sökum skuldbindingar stefnda vegnakaupa á nýrri eign gætu löng málaferli við kaupanda Furuáss 33 reynst stefndaerfið og því væri mikilvægt að ná sátt. Kaupandi hafi vitað af þessari erfiðustöðu stefnda og nýtt sér hana í samningaviðræðum sem hafi orðið langar ogstrangar. Varðandi lagarök vísa stefnendur tilmeginreglu kröfuréttarins um efndir fjárskuldbindinga en regla þessi fái m.a.lagastoð í 45., 47. og 54. gr. laga nr. 50/2000 og lögum nr. 42/2000. Umgjalddaga kröfunnar er einkum vísað til meginreglu 49. gr. laga nr. 50/2000.Kröfur um dráttarvexti styðja stefnendur við ákvörðun Seðlabanka Íslands á hverjumtíma um grunn dráttarvaxta og vanefndaálags, sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr.38/2001 um vexti og verðtryggingu með síðari breytingum. Krafa um málskostnaðstyðjist við 1. mgr. 130. gr. laga 91/1991 um meðferð einkamála. Varðandivarnarþing er vísað til 32. gr. laga nr. 91/1991.IIÍ greinargerð stefnda segir að upphafmálsins megi rekja til þess að stefndi seldi fasteignina Furuás 33,Hafnarfirði, með kaupsamningi 23. september 2011. Samkvæmt kaupsamningi skyldistefndi afhenda eignina í ákveðnu ástandi og er ítarleg skilalýsing íkaupsamningi. Kaupandi átti aftur á móti að afhenda stefnda ákveðna hlutivarðandi innréttingar og tæki og skyldi stefndi koma þeim fyrir í húsinu. Ágreiningur reis með stefnda og kaupandahússins og af gögnum málsins má ráða að þessi ágreiningur hafi verið af ýmsumtoga. Kaupandi taldi að stefndi hefði vanefnt samninginn með þeim hætti aðskila húsinu ekki fullbúnu eins og samningur hefði hljóðað á um en stefnditaldi aftur á móti að skilalýsing í kaupsamningi væri tæmandi og að hún gerðiekki ráð fyrir fullbúnu húsi. Þá hélt stefndi því fram að kaupandi hefði ekkistaðið við að afhenda efni og því hefði afhending dregist. Af þessum sökum héltkaupandi eftir kaupsamningsgreiðslum til stefnda. Með bréfi lögmanns kaupanda 30. janúar2012 var skorað á stefnda að afhenda eignina í umsömdu ástandi. Stefndi kveðsthafa á þessu stigi leitað til stefnenda til þess að fá aðstoð. Lyktir málsinshafi orðið 1. júní 2012 með þeim hætti að stefndi hafi skilað húsinu í þvíástandi sem það var þá í og veitt afslátt af kaupverði að fjárhæð 4.000.000króna. Jafnframt hafi fasteignasalan komið að sáttinni með greiðslu 500.000króna.Stefndi heldur því fram að þjónustalögmanns stefnenda hafi verið ófagleg og gagnslaus og ekki skilað neinumárangri. Þvert á mót hafi vinna stefnenda bakað stefnda tjón. Þá sévinnustundafjölda ofaukið í tímaskýrslu stefnenda.Af hálfu kaupanda eignarinnar hafi þvíverið haldið fram að hann hafi verið að kaupa fullbúna eign án gólfefna. Hafiágreiningur aðila einkum snúist um þetta. Þessi skilningur kaupanda hafi ekkistuðst við samning aðila og skilalýsingu. Þessi rök kaupanda hafi lögmaðurstefnenda talið góð og gild og hafi það verið rangt mat á réttarstöðu stefnda.Afhending hafi átt að fara fram samkvæmt skilalýsingu en kröfur kaupanda hafibyggst á allt öðrum forsendum. Munnlegt samkomulag hafi komist á meðaðilum 30. mars 2012 en lögmaður stefnenda hafi dregið að ganga frá sáttinnimeð þeim afleiðingum að sátt hafi ekki komist á fyrr en 1. júní 2012. Þessidráttur hafi orðið til þess að stefndi hafi þurft að greiða dráttarvexti aföðrum skuldbindingum sínum. Lögmaður stefnenda hafi ekki tekið máliðnægilega föstum tökum og hafi því málstaður stefnda veikst á fundum þar semlögmaður stefnenda hafi ekki svarað með góðum og gildum rökum. Stefndi heldur því fram að allt framlaglögmannsins hafi verið gert af hálfum hug og í samningsferlinu hafi hann ekkigætt að því að láta kaupanda greiða dráttarvexti af vanskilum, greiða fyriraukaverk og byggingarstjóra axla ábyrgð á mistökum sínum. Stefndi byggir á aðlögmaðurinn hafi gengið í lið með kaupanda og að stefndi hafi ekki haftþekkingu til þess að andmæla lögmanni sínum. Samkvæmt þessu sé ljóst að stefndi hafiorðið fyrir tjóni vegna vinnu lögmanns stefnenda. Tjón stefnda sé mun hærra aðfjárhæð en reikningur stefnanda hljóðar upp á. Þess vegna sé krafist skaðabótaeða afsláttar.Stefnendur hafi aldrei kynnt stefndagjaldskrá sína en sagt að hann skyldi vinna verkið á sem hagstæðasta máta.Tjón stefnda megi rekja til saknæmrarháttsemi stefnenda með því að veita ranga sérfræðiráðgjöf. Varðandilagarök vísar stefndi til almennra reglna kröfuréttar um stofnun fjárkrafna.Vísað er til almennu skaðabótareglunnar og reglna um bótaábyrgð sérfræðingavegna tjóns af vanrækslu og fyrir gallaða þjónustu við viðskiptamann sinn svoog meginreglna kröfuréttar og samningaréttar. Kröfur um málskostnað styðurstefndi við 1. mgr. 130. gr., sbr. 129 gr., laga nr. 91/1991. IIIStefndi leitaði til stefnenda í byrjun febrúar2012 vegna sölu stefnda á fasteigninni Furuás 33, Hafnarfirði, sem hann seldimeð kaupsamningi 23. september 2011. Samkvæmt kaupsamningi skyldi stefndi skilaeigninni samkvæmt skilalýsingu sem tiltekin var í kaupsamningi. Ágreiningurreis með stefnda og kaupanda fasteignarinnar um túlkun á skilalýsingunni. Taldistefndi að túlka ætti skilalýsinguna eftir orðanna hljóðan en kaupandi taldisig vera að kaupa fullbúna eign fyrir utan gólfefni. Gögn málsins bera með sérað miklar deilur hlutust af þessum ágreiningi og einnig kom ábyrgðbyggingarstjóra og fasteignasala til skoðunar. Í kjölfar bréfs lögmannskaupanda til stefnda leitaði stefndi til stefnenda 6. febrúar 2012. Lögmaðurá skrifstofu stefnenda tók að sér hagsmunagæslu fyrir stefnda og er reikningurstefnenda sprottinn af vinnu hans í þágu stefnda. Hér að framan er reikningurstefnenda sundurliðaður en auk þess hafa stefnendur lagt fram sundurliðaðatímaskýrslu þar sem tiltekið er og ítarlega sundurliðað í hverju vinnalögmannsins var fólgin. Af gögnum málsins má ráða að aðstoð lögmanns stefnendahafi verið umfangsmikil allt til þess að sátt náðist milli kaupanda og stefndaí júní 2012. Stefndi gerði aldrei athugasemd við vinnu lögmanns stefnenda meðaná sáttaferlinu stóð og gerði ekki athugasemd við reikning stefnenda fyrr eneftir að mál þetta var höfðað.Ígreinargerð stefnda er málavöxtum og málsástæðum lýst samhengislaust og þvíerfitt að átta sig á í hverju meint tjón stefnda á að vera fólgið. Helst er aðskilja af málatilbúnaði stefnda að eftir á að hyggja hafi ekki náðst nógu góðsátt við kaupanda hússins og að það sé lögmanni stefnenda að kenna. Þá er þaðmálsástæða af hálfu stefnda að ef sátt hefði tekist fyrr, en slík sátt var íburðarliðnum í mars 2012 en fór út um þúfur, hefði stefndi ekki þurft að greiðadráttarvexti af skuldbindingum sínum vegna kaupa á öðru húsnæði. Stefndivirðist einnig byggja á því að lögmaður stefnenda hafi rangtúlkað skilalýsinguí kaupsamningi og þess vegna hafi kaupandi eignarinnar náð hagstæðari samningivið stefnda en ella. Loks er byggt á því að vinnustundum sé stórlega ofaukið íreikningi stefnenda.Stefndihefur að mati dómsins ekki með nokkrum hætti sýnt fram á í málinu að lögmaðurstefnenda hafi með ráðgjöf sinni bakað stefnda tjón. Af gögnum málsins verðurekki annað séð en að ráðgjöf hans hafi verið í fullu samræmi við þá stöðu semstefndi var í. Fyrir liggur í málinu að allt kapp var lagt á með samþykkistefnda að sætta málið í stað þess að leggja í langvinn málaferli gegn kaupandafasteignarinnar, byggingarstjóra og fasteignasala þeim sem annaðist söluna.Fram kemur í gögnum málsins að meðan á sáttaferlinu stóð sendi lögmaðurstefnenda nokkrum sinnum fyrirspurn til stefnda um hvort hann vildi aðlögmaðurinn hæfi undirbúning að málshöfðun sem ekki var tekið undir það afhálfu stefnda. Stefndier ábyrgur fyrir sátt þeirri sem hann gerði loks í júní 2012. Af óljósummálatilbúnaði stefnda verður ekki ráðið í hverju tjón stefnda, sem leiða má afsáttinni, á að vera fólgið. Fyrir liggur að stefndi skilaði húsinu í þvíástandi sem það var er sáttin var gerð og gaf afslátt að fjárhæð 4.000.000 króna.Hins vegar er ekki upplýst í hvaða ástandi fasteignin var. Af bréfistefnda til lögmanns stefnenda 12. nóvember 2013 verður heldur ekki ráðið aðunnt hefði verið að ná betri sátt en þar segir stefndi m.a: „Ég er talinn veramjög góður í samningum en hvorki ég né þú gátum náð einhverri sátt í málinu,lausir endar voru alltaf að trufla samningsgerðina. Það var ekki fyrr en éggafst upp og sagði Þórarni að þetta væri komið gott og gaf mikið eftir til þessað geta með einhverju móti bjargað mínum skuldbindingum að málið kláraðist.“Samkvæmt framansögðu er sú fullyrðing stefnda ósönnuð að tjón hafi hlotist afsáttinni eða að lögmaður stefnenda hafi með lögfræðistörfum sínum unnið stefndatjón. Ósönnuð er einnig sú staðhæfing stefnda að þaðsé lögmanni stefnenda um að kenna að ekki tókst sátt við kaupanda í mars 2012.Þá hefur stefndi ekki stutt það rökum eða sönnunargögnum að lögmaður stefnendahafi veitt ranga ráðgjöf í tengslum við skilalýsingu í kaupsamningi. Telst þvísú staðhæfing stefnda ósönnuð. Í málinuliggur frammi ítarleg skýrsla stefnenda um tímaskráningu þar sem nákvæmlega ergerð grein fyrir vinnu stefnanda í þágu stefnda. Skýrsla þessi er í fullusamræmi við gögn málsins. Þegar þessi gögn eru virt í ljósi þess verkefnis semlögmannsstofan tók að sér að sinna fyrir stefnda verður ekki talið að stefndahafi tekist að sýna fram á að krafa stefnenda sé reist á óeðlilegum eðaósanngjörnum fjölda vinnustunda. Tímagjaldi stefnanda hefur ekki verið mótmælt.Samkvæmt1. mgr. 24. gr. laga nr. 77/1998 um lögmenn er lögmanni rétt að áskilja sérhæfilegt endurgjald fyrir störf sín. Verður við úrlausn málsins litið til þessog ennfremur þeirrar meginreglu kröfuréttarins sem fram kemur meðal annars ílokamálslið 45. gr. laga nr. 50/2000 um lausafjárkaup en fyrir liggur aðgjaldskrá stefnenda var aðgengileg á heimasíðu stefnenda. Samkvæmtöllu framansögðu verður krafa stefnenda að fullu tekin til greina og eftir þeimmálsúrslitum verður stefndi dæmdur til að greiða stefnendum málskostnað semþykir hæfilega ákveðinn 300.000 krónur og hefur þá ekki verið tekið tillit tilreglna um virðisaukaskatt.GunnarAðalsteinsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan. DómsorðStefndi, Sveinbjörn Freyr Arnaldsson, greiði stefnendum, Opus lögmönnumehf., 789.278 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr.38/2001 um vexti og verðtryggingu af 403.507 krónum frá 11. september 2012 til11. desember 2013 en af 789.278 krónum frá þeim degi til greiðsludags og300.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 694/2008
|
Kynferðisbrot Húsbrot Skaðabætur Sératkvæði
|
J var ákærður fyrir húsbrot og kynferðisbrot, sbr. 231. gr. og 1. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, með því að hafa ruðst í heimildarleysi inn í hús, farið inn um glugga á efri hæð hússins og því næst inn í svefnherbergi á neðri hæð þar sem 5 ára gömul telpa svaf við hlið ömmu sinnar, fært telpuna úr náttbuxum og nærbuxum og sleikt kynfæri hennar. J neitaði sök og bar við minnisleysi vegna áfengisneyslu. Með fingrafari J sem fannst innan á rúðu og hráka á tröppum hússins, sem við DNA-rannsókn reyndist vera úr J, og því að hann gat enga skýringu gefið á því, auk þess sem lýsing ömmunnar átti við hann, var talið að fram væri komin sönnun um að hann hafi brotist inn í húsið og verið staddur í svefnherberginu um nóttina. Þegar framburðir telpunnar og ömmu hennar voru vegnir saman og í því sambandi haft í huga að J kvaðst ekkert muna um atburði næturinnar var það niðurstaða dómsins að hafið væri yfir skynsamlegan vafa að J væri sekur um þá háttsemi sem honum var gefin að sök. Við ákvörðun refsingar J var litið til sakaferils hans allt til ársins 2000. Hafði hann fjórum sinnum áður verið fundinn sekur um húsbrot, tvisvar sinnum um brot gegn blygðunarsemi, tvisvar sinnum um líkamsárás, þrisvar sinnum um brot gegn frjálsræði og einu sinni um sifskaparbrot. Brot hans nú voru talin alvarleg og beinast að mikilvægum hagsmunum. Var refsing J ákveðin fangelsi í 4 ár. Þá þótti hann með háttsemi sinni hafa bakað sér skyldu til greiðslu miskabóta til telpunnar sem ákveðnar voru 800.000 krónur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen, Jón Steinar Gunnlaugsson og Markús Sigurbjörnsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 23. desember 2008 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun og jafnframt af hálfu ákæruvaldsins, sem krefst að refsing ákærða verði þyngd og honum gert að greiða A 900.000 krónur með vöxtum og dráttarvöxtum eins og krafist var í ákæru. Ákærði krefst aðallega sýknu, en til vara að refsing verði milduð. Þá krefst hann þess aðallega að bótakröfu verði vísað frá dómi, en til vara að hún verði lækkuð. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur um annað en vexti af skaðabótakröfu, en um þá fer samkvæmt því, sem í dómsorði greinir. Ákærði verður dæmdur til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun verjanda síns og þóknun réttargæslumanns brotaþola, sem ákveðin eru að meðtöldum virðisaukaskatti svo sem nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður um refsingu ákærða, Jóhanns Sigurðarsonar, og sakarkostnað. Ákærði greiði A 800.000 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 6. september 2008 til 2. nóvember sama ár, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, samtals 559.145 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Guðmundar Ágústssonar hæstaréttarlögmanns, 373.500 krónur, og þóknun skipaðs réttargæslumanns brotaþola, Steinunnar Guðbjartsdóttur hæstaréttarlögmanns, 124.500 krónur. Svo sem fram kemur í héraðsdómi voru tekin sýni af skapabörmum telpunnar við skoðun á bráðamóttöku Barnaspítala Hringsins strax í kjölfar þess atburðar sem málið greinir. Við rannsókn á sýninu fannst ekki munnvatn úr ákærða. Af þessari ástæðu tel ég að ákæruvaldið hafi ekki fært fram í málinu lögfulla sönnun um að ákærði hafi „sleikt kynfæri telpunnar“ svo sem því er lýst í ákæru. Lýsing telpunnar á því hvernig skeggbroddar mannsins sem misbauð henni snertu kynfæri hennar er einkar trúverðug og getur ekki að mínu mati hjá svo ungu barni stafað af öðru en því að hún lýsi atburði sem hún hefur upplifað. Tel ég sannað í málinu að ákærði hafi gerst sekur um þessa háttsemi. Sá munur á verknaðarlýsingu ákæru og þeirri háttsemi sem þannig telst sönnuð í málinu að mínu mati varðar aukaatriði brots, sbr. 1. mgr. 117. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála og nú 1. mgr. 180. gr. og ákvæði til bráðabirgða I í lögum nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Ég tel að háttsemi ákærða að þessu leyti varði við 1. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 eins og ákvæðið hefur verið skýrt í dómaframkvæmd. Með þessari athugasemd er ég sammála meirihluta dómenda um að staðfesta beri niðurstöðu hins áfrýjaða dóms um heimfærslu brotsins og sakfellingu ákærða. Þá er ég einnig sammála um að staðfesta beri niðurstöðu héraðsdóms með vísan til forsendna um sakfellingu ákærða fyrir húsbrot samkvæmt 231. gr. almennra hegningarlaga. Þegar tekin er ákvörðun um refsingu ákærða ber að líta til þeirra atriða sem upp eru talin í hinum áfrýjaða dómi. Ákærði hefur endurtekið verið sakfelldur fyrir húsbrot, þar sem hámarksrefsing er fangelsi eitt ár. Hefur hann með broti sínu nú að mínu mati unnið til hámarksrefsingar fyrir húsbrotið sem hann er sakfelldur fyrir í málinu. Að því er kynferðisbrot ákærða snertir verður að hafa í huga samræmi í refsiákvörðun við önnur mál á því sviði. Þá ber einnig að líta til þess að refsingar voru þyngdar fyrir slík brot með lögum nr. 61/2007 um breyting á almennum hegningarlögum, en með 11. gr. þeirra var gerð breyting á 202 gr. laganna, refsirammi hækkaður og sett inn ákvæði um lágmarksrefsingu. Tóku þessar breytingar gildi þegar við birtingu laganna 4. apríl 2007 og eiga því við um brot ákærða. Úr dómaframkvæmd fyrir gildistökuna má til samanburðar til dæmis nefna dóm Hæstaréttar sem birtur er á bls. 3260 í dómasafni réttarins 2001, þar sem sakborningur var dæmdur í átta mánaða fangelsi fyrir endurtekin kynferðisbrot gegn stúlku er hún var fimm til sjö ára gömul. Brotin, sem heimfærð voru undir 1. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga, voru mun alvarlegri en brot ákærða. Í dómi Hæstaréttar á bls. 1001 í dómasafni 2004 var sakborningur sakfelldur fyrir endurtekin kynferðisbrot gegn stúlkubarni um tveggja ára skeið, sem ýmist voru talin varða við 1. eða 2. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga. Sá sakborningur var dæmdur í 18 mánaða fangelsi. Með dómi Hæstaréttar 23. apríl 2008 í máli nr. 658/2007 var maður sakfelldur fyrir fjölmörg alvarleg kynferðisbrot gegn sex barnungum stúlkum á löngu tímabili. Brotin voru framin áður en fyrrgreindar breytingar voru gerðar á almennum hegningarlögum. Sakborningur var dæmdur í fjögurra ára fangelsi. Þá skal nefndur dómur Hæstaréttar 22. janúar 2009 í máli nr. 527/2008 en þar var maður sakfelldur og dæmdur í sex ára fangelsi fyrir endurtekin kynmök við barnunga fósturdóttur sína og vörðuðu brotin við 1. mgr. 201. gr. og 1. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga. Þessi brot voru framin eftir að nefndar lagabreytingar tóku gildi. Loks má líta til hæstaréttardóms 28. maí 2009 í máli nr. 58/2009. Þar var sakborningur dæmdur til átta ára fangelsisvistar fyrir margendurtekin alvarleg kynferðisbrot gegn stjúpdóttur sinni sem fólust í að hafa haft „samfarir nokkuð reglulega“ við hana þegar hún var 11 til 14 ára gömul. Vörðuðu þau brot við 1. mgr. 201. gr. og 1. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga og voru mörg framin eftir að fyrrgreindar breytingar á almennum hegningarlögum tóku gildi. Með hliðsjón af þeirri dómaframkvæmd sem að framan greinir og að teknu tilliti til breytingarinnar á almennum hegningarlögum með lögum nr. 61/2007 tel ég að hæfileg refsing ákærða fyrir þau brot sem hann er nú sakfelldur fyrir sé fangelsi í þrjú ár. Þá tel ég að taka ætti kröfu telpunnar um miskabætur til greina að fullu með 900.000 krónum og vöxtum eins og í atkvæði meirihlutans greinir. Ég er sammála meirihluta dómara um að leggja sakarkostnað í héraði og áfrýjunarkostnað á ákærða, en tel að þóknun skipaðs verjanda ákærða fyrir Hæstarétti ætti að meðtöldum virðisaukaskatti að nema 498.000 krónum. Mál þetta, sem dómtekið var 13. nóvember sl., er höfðað með ákæru útgefinni af ríkissaksóknara 16. október 2008 á hendur Jóhanni Sigurðarsyni, kt. [...], Eyrarholti 18, Hafnarfirði, fyrir húsbrot og kynferðisbrot, með því að hafa, að morgni laugardagsins 6. september 2008, ruðst í heimildarleysi inn í húsið að Y, Reykjavík, með því að fara inn um glugga á efri hæð hússins, og því næst farið inn í svefnherbergi á neðri hæð hússins þar sem telpan A, þá fimm ára gömul, svaf við hlið ömmu sinnar, fært hana úr náttbuxum og nærbuxum og sleikt kynfæri telpunnar. Þetta er talið varða við 231. gr. og 1. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar. Af hálfu A, kt. [...], er krafist miskabóta að fjárhæð kr. 900.000 auk vaxta skv. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 6. september 2008 til 2. nóvember 2008 en með dráttarvöxtum skv. III. kafla sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Ákærði krefst þess aðallega að verða sýknaður af ákæru og að bótakröfu verði vísað frá dómi. Til vara krefst hann þess að verða sýknaður af kynferðisbroti í ákæru. Verði hann fundinn sekur krefst hann vægustu refsingar sem lög leyfa og komi gæsluvarðhaldsvist hans þá til frádráttar refsingu. Verði bótakrafa þá einnig stórlega lækkuð. Loks er krafist hæfilegrar þóknunar fyrir verjendastörf í samræmi við tímaskýrslu. Málavextir. Upphaf þessa máls má rekja til þess að árla morguns, laugardaginn 6. september 2008, barst lögreglu tilkynning um innbrot á Y í Reykjavík. Í tilkynningunni kom fram að maður hefði leitað á 5 ára stúlku, A, sem var í húsinu. Í frumskýrslu lögreglu segir að þegar hafi verið haldið á vettvang auk þess sem lögreglumenn hafi farið í nærliggjandi götur til að svipast um eftir manninum sem braust inn í húsið. Manninum var lýst sem svo að hann væri í svörtum ermalausum bol og gallabuxum. Hann var sagður breiðleitur, stutthærður og á aldrinum 30 til 40 ára. Í lögregluskýrslum er þess getið að lögregla hafi rætt við ömmu stúlkunnar, B. Hún hafi tjáð lögreglu að hún hefði verið sofandi á neðri hæð hússins en vaknað við umgang inni í svefnherberginu þar sem hún svaf með barnið sér við hlið. Hefði hún þá séð mann með höfuðið milli fóta barnsins og hefði hann verið að sleikja stúlkuna. Barnið hefði sofið í nærbuxum og náttfötum og hefði maðurinn tekið stúlkuna úr nærbuxunum og náttbuxunum. Hún kvaðst hafa rekið manninn út um útidyrnar og hefði verið af honum mikill áfengisþefur. Sagði hún barnið hafa vaknað á sama tíma og hún. Þegar hún hefði hitt telpuna, eftir að maðurinn var farinn út, hefði telpan spurt hvort það hefði verið í lagi að maðurinn væri að sleikja sig niðri. Einnig kemur fram að lögreglumenn hafi gengið um garðinn í leit að hugsanlegum ummerkjum. Hafi þeir fundið það sem virtist vera hráki í tröppum uppi á palli þar sem gengið sé inn í húsið. Komið hafi í ljós að búið var að losa stormjárn á glugga og hafi gluggaskreyting verið dottin. Þá hafi mátt greina skófar í gluggakistunni. Við rannsókn tæknideildar lögreglu fundust fingraför á innanverðri rúðu í glugga á efri hæð hússins, sunnan megin. Við leit í fingrafarasafni lögreglunnar kom í ljós að vettvangsfarið var eftir löngutöng hægri handar ákærða. Ákærði var í kjölfarið handtekinn mánudaginn 8. september og úrskurðaður í gæsluvarðhald á grundvelli a-liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991. Miðvikudaginn 10. september lagði C, fram kæru á hendur ákærða vegna kynferðisbrots gegn dóttur hennar, A. B kærði húsbrot til lögreglu hinn 17. september og greindi þá frá því að A hefði spurt hana, eftir að maðurinn var farinn, hvort hann hefði mátt „sleikja á henni píkuna“. Stúlkan hefði verið buxnalaus og virst furðu lostin. Kvaðst hún svo hafa fundið nærbuxurnar og náttbuxurnar í rúminu. Gat B þess að í fyrstu hefði hún talið manninn vera fyllibyttu og hefði henni ekki dottið í hug að málið væri svo alvarlegt. Við yfirheyrslu hjá lögreglu kvaðst ákærði hafa farið milli klukkan átta og níu um kvöldið á Grand Rokk með Brynjólfi Sigurðssyni, bróður sínum. Hefði hann drukkið ótæpilega af sterku víni og fengið „black out“ eftir það. Kvaðst hann ekkert muna eftir sér fyrr en hann hefði vaknað á heimili sínu daginn eftir. Sagðist hann hafa klæðst gallabuxum, peysu, bol og svörtum skóm. Kvaðst ákærði vera alkóhólisti, hafa gengist undir margar áfengismeðferðir og vera á þunglyndislyfjum. Telpan var rannsökuð á Barnaspítala Hringsins 6. september. Voru þá meðal annars tekin sýni frá kynfærum til DNA-rannsóknar. Ekki reyndust neinir áverkar á ytri kynfærum eða endaþarmi. Samkvæmt greinargerð tæknideildar lögreglunnar vegna DNA-rannsóknar voru framangreind sýni rannsökuð hjá Rettsmedisinsk Institutt í Osló ásamt sýni sem fundist hafði á tröppum hússins að Y. Einnig voru send samanburðarsýni frá þolanda og ákærða í málinu. Reyndust niðurstöður rannsóknarinnar þær að sýni af ætluðu munnvatni við Y hafi gefið jákvæða svörun sem munnvatn. DNA-snið þess hafi verið ákvarðað og reynst vera eins og DNA-snið ákærða. Sýni af ætluðu munnvatni á skapabörmum stúlkunnar hafi hins vegar gefið veika og óljósa svörun. Því hafi ekki verið staðfest að munnvatn hafi verið til staðar. Þegar DNA-sniðið hafi verið ákvarðað hafi það reynst vera eins og DNA-snið stúlkunnar. Fyrir liggur skýrsla tæknideildar lögreglunnar vegna réttarlæknisfræðilegrar skoðunar á ákærða og ljósmyndir af ákærða í fatnaði sem hann var í við handtöku. Skýrslur fyrir dómi. Tekin var skýrsla af A fyrir dómi skv. 1. mgr. a-liðar 74. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð opinberra mála. Sagðist hún hafa gist eina nótt hjá ömmu sinni. Hefði hún sofið hjá henni í rúmi og hefði amma hennar legið við hurðina en hún sjálf við gluggann. Sagðist hún hafa verið sofandi en svo fundið ,,beitt hár að snerta píkuna mína og þá var það bara skeggið hans“. Sagðist hún halda að maðurinn hefði tekið hana úr buxunum. Hefði maðurinn ekkert sagt við hana en hún hefði sagt við manninn: ,,Hættu, hættu, hættu að sleikja píkuna mína.“ Sagði hún manninn ekki hafa hætt því hann hefði kannski ekki heyrt hvað hún var að segja. Lýsti hún manninum og sagði hann hafa verið með svart hár og skegg, sem hefði ekki verið langt heldur verið eins og skeggpunktar. Hefði hann verið í bol, sem eitthvað stóð á. Beðin um að lýsa líðan sinni sagðist hún hafa verið ,,svolítið svona hrædd, en ég reyndi að vera sterkari“. Þá sagði hún manninn hafa þurft að beygja sig svo hann ,,næði í píkuna“ en hann hefði ekki gert neitt annað. Þá lýsti hún því að amma hennar hefði svo rekið manninn út. Telpan sagðist hafa verið í náttskyrtu og náttbuxum. Hún hefði hins vegar farið úr náttskyrtunni vegna þess hve heitt væri á nóttunni. Ákærði lýsti ferðum sínum daginn og kvöldið áður en umrætt atvik varð. Kvaðst hann hafa verið við drykkju á heimili bróður síns, Brynjólfs Sigurðssonar, frá því um klukkan fjögur daginn áður. Hefði hann verið drukkinn þegar hann hélt þaðan að skemmtistaðnum Grand Rokk. Hann hefði þar drukkið sterkt áfengi og hefði áfengismagnið verið ,,ansi mikið“. Kvaðst hann ekki átta sig á því hversu lengi hann hefði verið á skemmtistaðnum né hvenær hann fór þaðan en hann myndi næst eftir sér um hádegisbil daginn eftir, heima hjá sér. Ákærði kvaðst ekki muna eftir því að hafa vaknað heima hjá bróður sínum eins og bróðir hans bar um hjá lögreglu. Ákærði kvaðst því hafa farið í ,,blackout“ frá því að hann var á Grand Rokk og þar til hann kom heim. Kvað hann það vera algengt þegar hann neytti áfengis. Kvaðst hann hafa verið edrú í um ár en hefði byrjað að neyta áfengis aftur helgina á undan. Sagðist hann vera alkóhólisti og hafa farið í um 10 áfengismeðferðir af þeim sökum. Spurður um klæðnað sinn umrædda nótt kvaðst ákærði hafa verið í gallabuxum, einlitum bol, peysu og jakka. Bolurinn hefði verið ermalaus og svartur að lit. Lögreglan væri með fatnaðinn í sinni vörslu en hann hefði verið í sama bol við handtöku og umrætt kvöld. Jakkinn hefði verið svartur leðurjakki. Bornar voru undir ákærða ljósmyndir í gögnum málsins þar sem sjá má á honum rispur á fingri, vinstri handlegg og á baki. Kvaðst hann telja að rispurnar hafi hann fengið við vinnu, er hann var að hjálpa vini sínum sem var að flytja. Hann hefði verið að aðstoða hann við að minnka fataskápa. Taldi hann einnig að rispur á baki væru tilkomnar við vinnu, án þess að hann gæti gert grein fyrir því nánar. Kannaðist hann ekki við að hafa fengið þær við að fara inn um glugga á Y. Aðspurður um dóma sem hann hefur hlotið fyrir húsbrot kvaðst ákærði hafa verið undir áhrifum í öll skiptin og myndi hann ekki eftir neinu þessara tilvika. Kvaðst ákærði drekka ofan í þunglyndislyf og sagði það ekki vera ,,góða blöndu“. Hefði hann neytt þunglyndislyfja í um níu ár. Ákærði kvaðst aðspurður ekki hafa kynferðislega hneigð til barna. Vitnið B kvaðst hafa vaknað við hreyfingu í A og um leið og hún sneri sér að telpunni hefði hún séð að maður var kominn inn í svefnherbergi hennar. Sagðist hún aðeins hafa séð skugga mannsins því dimmt hefði verið. Hefði hann staðið við fótagafl rúmsins, þeim megin sem telpan svaf. Fyrst hefði hún talið að sonur hennar væri kominn, en þótt samt undarlegt að hann kæmi um miðja nótt. Hún hefði því spurt hvað hann væri eiginlega að gera þarna. Þegar hún hefði engin svör fengið hefði hún áttað sig á því að maðurinn væri einhver óviðkomandi. Kvaðst hún hafa rekið hann upp og hlaupið á eftir honum upp stigann. Maðurinn hefði borið því við að honum hefði verið boðið í partý sem ætti að vera á Freyjugötu. Hún hefði hótað manninum því að hringja í lögregluna og hefði hann þá farið út á pallinn við dyrnar. Þar hefði hann verið með bjór og einnig tekið þar jakka, sem hann virtist hafa skilið þar eftir áður en hann fór inn. Hefði vitnið heyrt manninn segja að hann væri að fara í partý og hefði farið húsavillt. Kvaðst hún hafa leyft honum að fara og skellt aftur hurðinni. Hefði hún svo farið niður aftur og á klósettið. Þá hefði telpan komið til hennar og spurt hvort það væri rétt að það mætti „sleikja píkuna“ á henni. Telpan hefði verið hnuggin þegar hún hefði tekið utan um hana og sagt henni að það mætti ekki. Telpan hefði hins vegar ekki grátið. Hefði telpan sagst hafa vaknað við að verið var að sleikja hana og hefði hún tengt það við manninn sem kom inn í húsið. Telpan hefði sýnt henni að hún væri buxnalaus en hún hefði sofnað í nærbuxum og náttbuxum. Kvaðst hún þá hafa gert sér grein fyrir því að nauðsynlegt væri að hringja í lögreglu og að þetta væri eitthvað alvarlegra en að maðurinn hefði einvörðungu villst á húsi. Aðspurð sagðist vitnið hafa vaknað nokkrum sinnum um nóttina þar sem telpan bylti sér mikið á nóttunni. Hefði hún þá ýtt telpunni aðeins til hliðar til þess að fá meira pláss í rúminu og breitt sængina ofan á hana. Hefði telpan þá verið í náttbuxunum. Aðspurð kvaðst hún svo hafa séð nærbuxurnar og náttbuxurnar liggjandi ranghverfar í rúminu. Nánar spurð um manninn kvaðst hún ekki hafa séð hann almennilega vegna myrkurs. Kvaðst hún þó hafa séð að hann var í svörtum ermalausum bol, en jakkinn hans hefði legið úti á pallinum. Bolurinn hefði verið einlitur. Kvaðst hún halda að maðurinn hefði verið í gallabuxum. Mikil áfengislykt hefði verið af honum, en hann þó ekki virst reikull í spori, enda hefði hann hlaupið upp stigann. Hefði ekki verið vandkvæðum bundið að skilja hann. Kvaðst hún hafa talið að um utanbæjarmann væri að ræða því hann hefði látið sem hann þekkti ekki til. Vitnið sagði telpuna passa sig á því að ræða málið eingöngu þegar þær væru einar. Virtist sem hún skammaðist sín og væri ,,eitthvað í henni sem var ekki áður“. Kvaðst hún geta séð það á telpunni að hún treysti ekki öllum eins og áður. Þannig hefði það tekið hana nokkurn tíma að vilja gista hjá henni aftur. Kvaðst hún hafa sett rimla fyrir gluggann, sem maðurinn kom inn um, og hefði telpunni fundist hún öruggari eftir það. Einnig hefði það veitt henni heilmikið öryggi að vita til þess að maðurinn væri í fangelsi. Um eigin líðan eftir atvikið sagðist vitnið upplifa þetta sem hrikalega árás á sitt einkalíf og tilfinningar. Hún hefði fundið fyrir miklu varnarleysi með því að komið hefði verið fram með þessum hætti gagnvart barninu, að vera ekki örugg með barn heima hjá sér. Það hefði og verið henni mikið áfall að komast að því að ákærði hefði áður numið barn af heimili. Tilhugsunin um að maðurinn hefði getað tekið barnið væri erfið. Tekin var símaskýrsla af C, móður A. Sagðist hún hafa hitt dóttur sína og móður á spítalanum. Sagðist hún hafa tekið þá ákvörðun að ræða málið ekki við A fyrr en hún væri komin heim og búin að jafna sig. Kvaðst hún þá hafa sagt henni að atvikið væri ekki henni að kenna og hefði vitninu virst sem A hefði létt við það. Hefði telpan þá sagt sér að hún hefði vaknað við að maðurinn hefði verið að sleikja sig og að hún hefði reynt að ýta honum burt og setja sængina yfir sig aftur. Maðurinn hefði samt haldið áfram en þá hefði amma telpunnar vaknað. Kvaðst vitnið hafa beðið í nokkra daga með að ræða málið nákvæmlega við telpuna af tilliti til hagsmuna hennar. Telpan hefði svo sagt henni að maðurinn hefði „sleikt á henni píkuna“. Hefði hún spurt dóttur sína að því hvort maðurinn hefði farið inn, annað hvort með tungu eða fingrum, en hún hefði neitað því. Aðspurð kannaðist hún við að barnið hefði nefnt að maðurinn hefði rispað hana með skeggi sínu. Vitnið sagði dóttur sína ekki hafa verið í jafnvægi eftir atvikið og nefndi að innbrotið hefði einnig haft áhrif. Hefði þannig tekið tíma að sannfæra telpuna um að það væri í lagi að gista hjá ömmu sinni. Hefði þurft að útskýra fyrir henni að hún ætti líkama sinn sjálf. Sagðist vitnið sér hafa fundist fullsnemmt að þurfa að ræða slík mál við svo ungt barn. Hefði barnið þurft að læra óþarflega snemma um samskipti kynjanna og hún hefði spurt að því hvenær karlmenn mættu sleikja konur. Kvað hún stúlkuna hins vegar ekki vera mjög upptekna af þessu atviki en erfitt væri að gera sér grein fyrir því hvað svo ung börn hugsuðu. Lögreglumaðurinn Þórður Geir Þorsteinsson lýsti vinnu sinni á vettvangi og greindi frá því að hann hefði rætt við ömmu barnsins og föður stúlkunnar sem hefði þá verið nýkominn. Kvaðst vitnið hafa kannað vettvang ásamt rannsóknarlögreglumanni úr tæknideild. Þá hefði hann farið með barnið á Barnaspítala Hringsins í kjölfarið. Þá hefði hann tekið skýrslu af ömmu barnsins og flett með henni í gegnum myndir lögreglu. Gat hann þess að hann hefði skráð eftir B frásögn hennar á vettvangi og hefði hún sagt frá því sem stúlkan hefði sagt henni. Hefði B einnig gefið nokkuð greinargóða lýsingu á manninum. Hefði lýsingin verið sú að maðurinn væri milli 30 og 40 ára, breiðleitur, stuttklippur, um 1,80 m á hæð, klæddur í gallabuxur og ermalausan, svartan bol. Lýsti lögreglumaðurinn því að stormjárn hefði verið brotið á vettvangi. Tæknideildarmaður hefði ,,pústað” gluggann með það að markmiði að reyna að finna fingraför. Kvað hann „pústið“ kalla fram fingraför. Staðfesti lögreglumaðurinn vettvangsskýrslu sína sem rétta. Sævar Þorbjörn Jóhannesson, fingrafarasérfræðingur hjá lögreglunni á höfuðborgarsvæðinu, gerði grein fyrir fingrafararannsókn málsins. Aðspurður hvort unnt væri að fullyrða að vettvangsfarið væri eftir löngutöng hægri handa ákærða sagði hann svo vera. Fundist hefðu 12 einkenni í farinu sem væru samsvarandi við fingur hans. Í flestum Evrópulöndum væri gerð krafa um 12 einkenni en í þessu tilviki hefðu einkennin reyndar verið fleiri en 12. Því væri enginn vafi í hans huga að farið á vettvangi væri fingrafar ákærða. Sagði hann vísindin að baki fingrafarafræðum mjög nákvæm og því væri unnt að fullyrða að um sama fingrafar væri að ræða. Að síðustu kom fyrir dóminn Björgvin Sigurðsson, sérfræðingur við tæknideild lögreglunnar á höfuðborgarsvæðinu. Gerði Björgvin grein fyrir DNA-rannsókn í málinu. Kom fram hjá honum að hráki á tröppum hússins hefði verið úr ákærða samkvæmt niðurstöðum úr DNA-rannsókn. Sýni sem aflað var með læknisskoðun á skapabörmum stúlkunnar hefði gefið veika og óljósa svörun við prófinu og því hefði ekki verið unnt að staðfesta að um munnvatn væri að ræða. Spurður hvort góðar líkur væru til þess að finna DNA á stúlkunni hefði maðurinn sleikti hana sagði hann það fara eftir aðstæðum og erfitt að segja til um það. Ekkert DNA frá ákærða hefði fundist í umræddu sýni. Sagðist Björgvin aðspurður ekki þekkja til neinna rannsókna um það hvort meiri líkur eða minni væru fyrir því að DNA hefði átt að finnast ef stúlkan hefði verið sleikt. Breyturnar væru margar og því ekki unnt að segja til um það hvort sýni hefði átt að finnast eða ekki. Hann gæti aðeins sagt að ekki hefði fundist DNA úr ákærða á þessu tiltekna sýni. Aðspurður hvort sú staðreynd að barnið hefði aftur klætt sig í buxurnar og ekki farið í skoðun fyrr en að nokkrum klukkustundum liðnum hefði mögulega áhrif á niðurstöður prófsins sagði hann ekki hægt að útiloka það. Buxur barnsins hefðu ekki verið skoðaðar. Niðurstaða. Ákærða er í ákæru gefið að sök húsbrot og kynferðisbrot með því að hafa í umrætt sinn ruðst inn í húsið að Y, með því að fara inn um glugga á efri hæð hússins, og því næst fara inn í svefnherbergi á neðri hæð hússins þar sem telpan A, þá fimm ára gömul, svaf við hlið ömmu sinnar, fært hana úr náttbuxum og nærbuxum og sleikt kynfæri telpunnar. Ákærði hefur neitað sök. Hann ber við minnisleysi og kveðst ekkert muna eftir sér vegna áfengisneyslu frá því hann fór á skemmtistaðinn Grand Rokk kvöldið fyrir umrætt atvik og þar til hann vaknaði heima hjá sér um hádegisbil daginn eftir. B hefur lýst því að hún hafi vaknað og séð mann standa við fótagafl rúmsins. Hafi hún rekið manninn út og hafi hann farið í jakka sem þar hafi legið. Þar sem dimmt hafi verið inni í húsinu hafi hún ekki séð manninn almennilega en hann hafi verið í svörtum, einlitum, ermalausum bol og hún hélt að hann hefði verið í gallabuxum. A skýrði einnig frá því að maðurinn sem hún hefði séð inni í herberginu hefði verið í bol. Samkvæmt fyrirliggjandi myndum af þeim fatnaði sem ákærði var í, þegar hann var handtekinn tveimur dögum síðar, var hann í gallabuxum, peysu og jakka. Staðfesti ákærði að hann hefði umrædda nótt verið í svörtum ermalausum bol, þeim sama sem hann hefði verið í við handtöku, og sýndur var í réttinum. Þá hefur lögreglumaðurinn Þórður Geir Þorsteinsson staðfest að B hafi gefið þá lýsingu á vettvangi að maðurinn væri milli 30 og 40 ára gamall, breiðleitur, stuttklipptur, um 1,80 m á hæð og klæddur í gallabuxur og ermalausan, svartan bol. Ákærði, sem er fertugur, mun vera 1,79 m að hæð og er fremur breiðleitur og stuttklipptur. Einnig lýsti lögreglumaðurinn því að búið var að brjóta stormjárn í glugga við hliðina á útidyrahurðinni. Við nánari rannsókn þar fannst fingrafar innan á rúðunni, fyrir neðan lausa fagið, sem reyndist vera eftir löngutöng hægri handar ákærða. Þá fannst og hráki á tröppum hússins að Y, sem við DNA-rannsókn reyndist vera úr ákærða. Ákærði hefur enga skýringu gefið á því að fingrafar hans og hráki hafi fundist á tilgreindum stöðum. Þegar ofangreint er virt, verður að telja að fram sé komin sönnun um að ákærði hafi brotist inn í húsið að Y umrædda nótt og verið staddur þar inni í svefnherbergi B þegar hún og A vöknuðu upp um nóttina. Þykir engu breyta í því sambandi þótt B hafi ekki borið kennsl á ákærða við myndflettingu eða sakbendingu, enda hefur hún lýst því að hún hafi ekki séð vel framan í manninn vegna myrkurs. Eins og fyrr hefur verið rakið lýsti telpan A því mjög skilmerkilega hvernig hún hefði vaknað við að skeggbroddar á manninum snertu kynfæri hennar þegar hann var að sleikja þau. Þá lýsti hún því jafnframt að hún hefði verið í náttbuxum þegar hún sofnaði og að hún héldi að maðurinn hefði togað þær af henni. Hefur dómurinn horft á myndupptöku af skýrslugjöfinni og telur framburð telpunnar á allan hátt mjög trúverðugan. Þá styrkir vitnisburður B, um það hvernig telpan sagði henni frá háttsemi mannsins gagnvart henni, strax eftir að maðurinn var farinn út úr húsinu, eindregið framburð telpunnar þar um. Þá fær framburður telpunnar stoð af vitnisburði B um veru mannsins við fótagafl rúmsins þegar telpan vaknaði, um að hún hafi vaknað við hreyfingu telpunnar í rúminu og um að telpan hafi verið buxnalaus, þrátt fyrir að hafa sofnað bæði í nærbuxum og náttbuxum. Telur dómurinn engu skipta við mat á sönnunarstöðu í þessu tilviki þótt ekki hafi greinst munnvatn úr ákærða á sýnum sem tekin voru af skapabörmum telpunnar, enda kom fram í framburði Björgvins Sigurðssonar, sérfræðings við tæknideild lögreglunnar, að margt gæti þar komið til. Þannig gæti það hafa haft áhrif að telpan klæddi sig aftur í buxur eftir að hún vaknaði og að hún hefði ekki farið í skoðun fyrr en nokkrum klukkustundum síðar. Þá gætu niðurstöður reynst mismunandi eftir því hvar sýnin væru tekin á skapabörmunum. Þegar framangreindir framburðir telpunnar A og ömmunnar B eru vegnir saman, og í því sambandi haft huga að ákærði kveðst ekkert muna um atburði næturinnar og annað það sem hér hefur verið rakið, er það niðurstaða dómsins að hafið sé yfir skynsamlegan vafa að ákærði sé sekur um þá háttsemi sem lýst er í ákæru. Hefur ákærði með þessu gerst sekur um brot gegn 231. gr. og 1. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Ákvörðun refsingar, skaðabætur o.fl. Samkvæmt fyrirliggjandi sakavottorði ákærða nær sakaferill hans allt til ársins 2000 og verður hér getið þeirra hegningarlagabrota sem hann hefur gerst sekur um. Hinn 1. febrúar 2000 gekkst hann undir greiðslu sektar fyrir húsbrot samkvæmt 231. gr. almennra hegningarlaga. Með dómi 5. desember sama ár var ákærða gert að sæta 30 daga fangelsi, skilorðsbundið í 2 ár, fyrir brot gegn 1. mgr. 226. gr. og 209. gr. almennra hegningarlaga. Með dómi 30. apríl 2001, var ákærða gert að sæta 90 daga fangelsi, skilorðsbundið í 3 ár, fyrir líkamsárás skv. 217. gr. almennra hegningarlaga. Var ákærði í því máli sakfelldur fyrir að hafa tekið konu föstum tökum og þannig hindrað að hún kæmist leiðar sinnar á snyrtingu í svefnskála. Var dómur þessi hegningarauki við dóminn frá 5. desember 2000 og sáttina frá 28. mars 2001. Ákærði var aftur dæmdur fyrir húsbrot hinn 25. apríl 2003. Var honum þá gert að sæta fangelsi í 4 mánuði og þar af voru 3 mánuðir skilorðsbundnir í 2 ár. Rauf ákærði með brotum sínum skilorð dómsins frá 30. apríl 2001. Hinn 25. nóvember 2003 var ákærða gert að sæta 9 mánaða fangelsi fyrir brot gegn 209., 1. mgr. 217., 1. mgr. 226. og 231. gr. almennra hegningarlaga, en í því máli var hann meðal annars fundinn sekur um að hafa veist að konu á salerni veitingahúss, farið höndum um líkama hennar, fellt hana í gólfið, barið höfði hennar margsinnis í vegg, dregið buxur hennar og nærbuxur niður að hnjám og farið höndum um kynfæri hennar. Þá var ákærði, með dómi 28. maí 2004, dæmdur í 2 ára fangelsi fyrir brot gegn 193., 1. mgr. 226. og 231. gr. almennra hegningarlaga. Var ákærði í því máli sakfelldur fyrir að hafa í tvígang farið í heimildarleysi inn í íbúðarhús að næturþeli og einnig framið sifskaparbrot og brot gegn frjálsræði með því að taka fjögurra ára gamalt stúlkubarn sofandi úr rúmi sínu og fara með það út úr húsi um hánótt um miðjan vetur. Í máli þessu hefur ákærði verið fundinn sekur um að brjótast inn í hús að næturlagi og fremja þar kynferðisbrot gagnvart 5 ára telpu, sofandi við hlið ömmu sinnar. Eru brot hans alvarleg og beinast að mikilvægum hagsmunum. Þykir refsing ákærða, með vísan til 1. og 5. tl. 70. gr. almennra hegningarlaga, hæfilega ákveðin fangelsi í 4 ár. Til frádráttar komi gæsluvarðhaldsvist sem ákærði hefur sætt óslitið frá 8. september 2008. Af hálfu brotaþola er gerð krafa um miskabætur úr hendi ákærða að fjárhæð 900.000 krónur auk vaxta. Ákærði hefur með kynferðisbroti sínu gerst sekur um refsiverða meingerð gagnvart brotaþola, sem er mjög ung að árum, og á hún rétt á bótum úr hans hendi skv. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Þykja miskabætur hæfilega ákveðnar 800.000 krónur og skulu þær bera vexti eins og tilgreint er í dómsorði. Ákærði greiði 794.808 króna réttargæslu- og málsvarnarþóknun skipaðs verjanda síns, Guðmundar Ágústssonar hdl., og 237.048 króna þóknun skipaðs réttargæslumanns brotaþola, Þórdísar Bjarnadóttur hdl., á rannsóknarstigi og fyrir dómi. Hefur í báðum tilvikum verið tekið tillit til greiðslu virðisaukaskatts. Af hálfu ákæruvaldsins var málið flutt af Sigríði Friðjónsdóttur, settum vararíkissaksóknara. Dóm þennan kveður upp Ásgeir Magnússon héraðsdómari sem dómsformaður ásamt meðdómendunum, Hervöru Þorvaldsdóttur og Allan V. Magnússyni héraðsdómurum. Dómsorð: Ákærði, Jóhann Sigurðarson, sæti fangelsi í 4 ár. Til frádráttar refsivistinni komi gæsluvarðhald ákærða frá 8. september 2008. Ákærði greiði A 800.000 krónur í miskabætur með vöxtum skv. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 6. september 2008 til 21. október 2008 en með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Ákærði greiði 794.808 króna réttargæslu- og málsvarnarþóknun skipaðs verjanda síns, Guðmundar Ágústssonar hdl., og 237.048 króna þóknun skipaðs réttargæslumanns brotaþola, Þórdísar Bjarnadóttur hdl., á rannsóknarstigi og fyrir dómi. Hefur í báðum tilvikum verið tekið tillit til greiðslu virðisaukaskatts.
|
Mál nr. 632/2010
|
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
|
Lögreglustjórinn á Suðurnesjum hefur krafist að X, kt. [...], með dvalarstað að F, [...], verði með úrskurði gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 19. nóvember 2010 kl. 16.00. Þá er þess krafist að kærða verði gert að sæta einangrun á meðan á gæsluvarðhaldi stendur, sbr. b-lið 1. mgr. 99. gr. laga nr. 88/2008.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Páll Hreinsson og Viðar Már Matthíasson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 9. nóvember 2010. Kæran barst Hæstarétti ásamt kærumálsgögnum síðar sama dag. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 9. nóvember 2010, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til þriðjudagsins 16. nóvember 2010 klukkan 16 og einangrun meðan á gæsluvarðhaldsvist stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
|
Mál nr. 293/2002
|
Húsaleigusamningur Skuldskeyting
|
Málsaðilar gerðu með sér leigusamning í febrúar 1998 um verslunareiningu í eigu S í verslunarmiðstöðinni Smáratorgi í Kópavogi. F hætti leigugreiðslum í desember 1998 og höfðaði S mál til heimtu vangoldinnar húsaleigu og hlutdeildar í sameiginlegum kostnaði í samræmi við skyldur F samkvæmt samningnum. Ágreiningur aðila í málinu snerist um það, hvort S hafi samþykkt aðilaskipti að leigusamningnum og því bæri að sýkna F af kröfum S sökum aðildarskorts. Samkvæmt samningnum var framleiga óheimil nema að fengnu skriflegu samþykki S. Óumdeilt var að S var kunnugt um að F hefði allt að einu framleigt húsnæðið til SS og var ekki annað í ljós leitt en það hafi verið látið óátalið. Enda þótt S hafi beint reikningum til SS og samið við forsvarsmann þess fyrirtækis um leiguskuld varð því á engan hátt jafnað til þess að S hafi samþykkt framsal leiguréttarins. Var F dæmt til að greiða kröfu S. Fyrir Hæstarétti tefldi F fram málsástæðum til stuðnings varakröfu um lækkun stefnukröfu, sem hvorki höfðu verið settar fram í héraði með skýrum hætti né studdar þeim gögnum, sem nauðsynleg voru til að tekin yrði afstaða til þeirra. Gegn mótmælum S komust þær ekki að í málinu.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 21. júní 2002. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu stefnda, en til vara að hún verði lækkuð. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Fyrir Hæstarétti teflir áfrýjandi fram málsástæðum til stuðnings varakröfu um lækkun stefnukröfu, sem stefndi heldur fram að hafi ekki verið byggt á í héraði. Þessar málsástæður voru hvorki settar fram í héraði með skýrum hætti né studdar þeim gögnum, sem nauðsynleg voru til að tekin yrði afstaða til þeirra. Gegn mótmælum stefnda komast þær ekki að í málinu, sbr. 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Að þessu gættu og að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms verður hann staðfestur að öðru leyti en því er varðar dráttarvexti eftir 1. júlí 2001, svo sem nánar greinir í dómsorði. Áfrýjandi skal greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og nánar segir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður að öðru leyti en því að frá 1. júlí 2001 til greiðsludags skal áfrýjandi, Forval ehf., greiða stefnda, Smáratorgi ehf., dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Áfrýjandi greiði stefnda 200.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 22. mars 2002. Mál þetta, sem dómtekið var 31. janúar s.l., er höfðað með stefnu birtri 22. júní s.l. Stefnandi er Smáratorg ehf., kt. 470296-2249, Smáratorgi 1, Kópavogi. Stefndi er Forval ehf., kt. 551276-0159, Neströð 7, Seltjarnarnesi. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndi verði dæmdur til greiðslu skuldar að fjárhæð kr. 1.323.451 með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga af kr. 217.300 frá 31.12.99, en af kr. 220.760 frá 02.01.99 til 01.02.99, en af kr. 299.029 frá 01.02.99 til 01.03.99, en af kr. 546.405 frá 01.03.99 til 01.04.99, en af kr. 635.326 frá 01.04.99 til 01.05.99, en af kr. 724.616 frá 01.05.99 til 01.06.99, en af kr. 811.476 frá 01.06.99 til 30.06.99, en af kr. 814.143 frá 30.06.99 til 01.07.99, en af kr. 901.617 frá 01.07.99 til 15.07.99, en af kr. 908.570 frá 15.07.99 til 01.08.99, en af kr. 996.332 frá 01.08.99 til 18.08.99, en af kr. 930.680 frá 18.08.99, til 01.09.99, en af kr. 1.018.707 frá 01.09.99 til 01.10.99, en af kr. 1.107.390 frá 01.10.99 til 01.11.99, en af kr. 1.196.688 frá 01.11.99 til 01.12.99, en af kr. 1.285.986 frá 01.12.99, til 02.12.99, en af kr. 1.245.986 frá 02.12.99 til 31.12.99, en af kr. 1.254.024 frá 31.12.99 til 01.01.00, en af kr. 1.359.982 frá 01.01.00 til 01.02.00, en af kr. 1.462.074 frá 01.02.00 til 29.02.00, en af kr. 1.451.993 frá 29.02.00 til 01.03.00, en af kr. 1.541.079 frá 01.03.00 til 10.03.00, en af kr. 1.141.079 frá 10.03.00 til 01.04.00, en af kr. 1.230.779 frá 01.04.00 til 27.04.00, en af kr. 1.030.779 frá 27.04.00 til 01.05.00, en af kr. 1.142.165 frá 01.05.00 til 01.06.00, en af kr. 1.232.664 frá 01.06.00 til 01.07.00, en af stefnufjárhæð frá þeim degi til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar að mati dómsins. Dómkröfur stefnda eru þær aðallega að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og honum verði dæmdur málskostnaður úr hendi stefnanda að mati réttarins. Til vara er krafist lækkunar á stefnukröfum og verði málskostnaður í því tilviki látinn niður falla. Málavextir eru þeir að málsaðilar gerðu með sér leigusamning 25. febrúar 1998 um verslunareiningu í eigu stefnanda í verslunarmiðstöðinni Smáratorgi í Kópavogi. Var við það miðað að afhending hins leigða væri 1. febrúar sama ár og upphafsdagur leigu var ákveðinn 1. mars sama ár, en umsaminn leigutími var 10 ár. Leigutaki hafði afnot af 52,7 m² af húsnæðinu auk hlutfallslegri hlutdeild í sameiginlegum svæðum innan verslunarmiðstöðvarinnar. Umsamin mánaðarleiga var kr. 57.970 að viðbættum virðisaukaskatti og var miðað við grunnvísitölu 178,4 stig. Til tryggingar leigugreiðslum skyldi leigutaki leggja fram víxil samþykktan af leigutaka og útgefinn af Haraldi Jóhannssyni og skyldi leigusali hafa umboð til að dagsetja og fylla víxilinn út með fjárhæð gjaldfallinnar leigu. Þá bar leigutaka að greiða leigusala hlutdeild hins leigða í sameiginlegum kostnaði verslunarmiðstöðvarinnar auk sérgreinds kostnaðar sem nánar var tilgreindur. Þá var ákvæði í samningnum þess efnis að framleiga væri óheimil nema að fengnu skriflegu samþykki leigusala, sem ekki skyldi hafnað án gildra ástæðna. Einnig var kveðið á um að leigutaka væri aðeins heimilt að reka þá starfsemi í verslunareiningunni er tilgreind væri í samningnum, eða sölu á snyrtivörum og skyldum vörum og undir því firmaheiti er í samningi greinir. Þá samdist aðilum svo um að innréttingar í húsnæðinu skyldu verða eign leigusala í lok leigutímans. Stefndi mun hafa hætt leigugreiðslum og greiðslum sameiginlegs kostnaðar í desember 1998. Stefnandi heldur því fram að eftir að vanskil höfðu orðið hafi verið greiddar kr. 719.533 inn á skuld stefnda við stefnanda og hafi verið tekið tillit til þessara innborgana í stefnukröfum málsins. Stefndi segist hafa lagt í verulegan kostnað við að innrétta hið leigða húsnæði og að því loknu segist hann hafa framleigt húsnæðið Snyrtivöruversluninni Söndru með fullu samþykki stefnanda. Stefndi segist aldrei sjálfur hafa nýtt sér hið leigða. Einar S. Hálfdánarson, hrl., mun hafa sent stefnda greiðsluáskorun 17. febrúar 2000 og í framhaldi af því ábyrgðist Hjörtur L. Gunnarsson pr. pr. Dalsteinn ehf. f.h. Snyrtivöruverslunarinnar Söndru greiðslu á kr. 500.000 fyrir 10. mars 2000. Kemur fram í skjalinu að greiðsla þessi sé vegna leiguskuldar við Smáratorg ehf. vegna leigusamnings Snyrtivöruverslunarinnar Söndru. Þá hefur verið lagt fram í málinu skjal sem ber yfirskriftina „Tillaga að greiðslu skuldar.” Er þar staðfest að kr. 400.000 hafi verið greiddar 10. mars 2000 og jafnframt er gerð tillaga að greiðslu á kr. 1.100.000 á tímabilinu 17. apríl 2000 til 15. september sama ár. Skjal þetta er ódagsett en undir það ritar Einar S. Hálfdánarson samþykki fyrir hönd stefnanda með þeim fyrirvara að jafnframt verði staðið við mánaðarlegar greiðslur. Skjalið er jafnframt undirritað af ofangreindum Hirti. Stefnandi krefur stefnda um vangoldna húsaleigu og hlutdeild hins leigða í sameiginlegum kostnaði í samræmi við skyldur stefnda í leigusamningi aðila. Stefnandi byggir á reikningum sem sundurliðaðir eru í stefnu en stefndi hafi ekki greitt skuldina þrátt fyrir innheimtutilraunir. Stefnandi segist að öllu leyti hafa staðið við skuldbindingar sínar samkvæmt leigusamningi aðila og hvorki lög né leigusamningur heimili stefnda að neita að greiða hina umkröfðu fjárhæð. Stefnandi vísar til laga nr. 36/1994, einkum V. og VII. kafla. Þá vísar stefnandi til meginreglna kröfuréttar um efndir fjárskuldbindinga. Vaxtakröfur eru reistar á III. kafla vaxtalaga og málskostnaðarkrafa er byggð á 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991. Stefndi byggir á því að stefnandi hafi samþykkt aðilaskipti af hálfu leigutaka að leigusamningi aðila og beri því að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda í málinu með vísan til 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991. Hafi stefnandi samþykkt aðilaskiptin m.a. með því að semja við Hjört L. Gunnarsson f.h. leigutaka, Snyrtivöruverslunarinnar Söndru. Hafi stefnandi tekið við leigugreiðslum frá Hirti vegna snyrtivöruverslunarinnar samkvæmt skriflegu samkomulagi aðila og jafnframt hafi stefnandi samið við nýja leigutakann um áframhaldandi leigu. Stefndi bendir á að samkvæmt afstemmningu viðskiptamanna, sem stefnandi byggi kröfur sínar á, sé viðskiptamaðurinn talinn Sandra. Stefndi vísar m.a. til meginreglna samninga- og kröfuréttar. Um málskostnað er vísað til 129. gr. og 130. gr. laga nr. 91/1991. Einar S. Hálfdánarson, kt. 130354-2119, hæstaréttarlögmaður, skýrði svo frá fyrir dómi, að hann hafi verið lögmaður stefnanda og annast samskipti við leigutaka. Hann kvaðst ekki hafa samþykkt framleigu á umræddum leigusamningi, en hann kvað sér hafa verið kunnugt um að stefndi hefði þrátt fyrir það framleigt samning sinn þegar eitthvað var liðið á leigutímann. Einar kvað fyrirsvarsmann stefnda hafa rætt um aðilaskipti að leigu, en hann kvaðst hafa tjáð honum að þá þyrfti að skoða allar tryggingar fyrir leigugreiðslum að nýju. Einar kvað það eitthvað tíðkast að reikningar væru stílaðir á aðra en formlega leigutaka, en hann kvaðst hafa vitað að verslunin sem rekin var í hinu leigða gekk undir nafninu Sandra. Haraldur Jóhannsson, fyrirsvarsmaður stefnda, kt. 080454-3099, skýrði svo frá fyrir dómi að öllum hafi verið ljóst að reka átti verslunina Söndru í húsnæðinu. Hann kvað framleigu hafa verið rædda en Einari hafi ekki fundist ástæða til að gera millisamning um hana. Haraldur taldi að náðst hefði munnlegt samkomulag um framleigu. Ágreiningur aðila í máli þessu snýst um það hvort stefnandi hafi samþykkt aðilaskipti að leigusamningi aðila og beri af þeim sökum að sýkna stefnda af kröfum stefnanda sökum aðildarskorts. Samkvæmt umræddum leigusamningi var framleiga samningsins óheimil nema að fengnu skriflegu samþykki leigusala. Óumdeilt er að stefnanda var kunnugt um að stefndi hefði allt að einu framleigt húsnæðið til Snyrtivöruverslunarinnar Söndru og er ekki annað í ljós leitt en það hafi verið látið óátalið. Þá mun stefnandi hafa beint reikningum sínum til þeirrar verslunar. Stefndi heldur því fram að með samþykki Einars S. Hálfdánarsonar á umræddri tillögu að greiðslu skuldar hafi stefnandi fallist á aðilaskiptin. Skjalið virðist samið í tilefni af greiðsluáskorun sem stefnandi sendi stefnda og í framhaldi af því ábyrgist forsvarsmaður snyrtivöruverslunarinnar leigugreiðslur. Er fráleitt að telja skjal þetta jafngilda samþykki á aðilaskiptum. Málsaðilar höfðu gert með sér ítarlegan leigusamning með ákvæðum um tryggingar kæmi til vanskila og áskilnað um skriflegt samþykki leigusala kæmi til framleigu. Það er meginregla í kröfurétti að skuldara er að jafnaði óheimilt að framselja skuld sína án samþykkis kröfuhafa. Af því leiðir að leigutaka er óheimilt að framselja öðrum leigurétt sinn nema með samþykki leigusala. Enda þótt stefnandi hafi beint reikningum til Snyrtivöruverslunarinnar Söndru og samið við forsvarsmann þess fyrirtækis um leiguskuld verður það á engan hátt jafnað til þess að stefnandi hafi samþykkt framsal leiguréttarins. Var leigusamningur aðila því í fullu gildi og ósannað að nokkrar þær breytingar hafi orðið á honum sem leiði til þess að stefnanda sé ekki rétt að beina kröfum sínum að stefnda. Þar sem stefndi hefur ekki gert athugasemdir við tölulega kröfugerð stefnanda verða kröfur stefnanda teknar að fullu til greina. Eftir þessum úrslitum málsins verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda kr. 250.000 í málskostnað. Hjörtur O. Aðalsteinsson, héraðsdómari kvað upp dóminn. Dómsuppkvaðning hefur dregist vegna anna dómarans, en lögmenn aðila og dómari töldu endurflutning óþarfan. DÓMSORÐ: Stefndi, Forval ehf., greiði stefnanda, Smáratorgi ehf., kr. 1.323.451 með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga af kr. 217.300 frá 31.12.99, en af kr. 220.760 frá 02.01.99 til 01.02.99, en af kr. 299.029 frá 01.02.99 til 01.03.99, en af kr. 546.405 frá 01.03.99 til 01.04.99, en af kr. 635.326 frá 01.04.99 til 01.05.99, en af kr. 724.616 frá 01.05.99 til 01.06.99, en af kr. 811.476 frá 01.06.99 til 30.06.99, en af kr. 814.143 frá 30.06.99 til 01.07.99, en af kr. 901.617 frá 01.07.99 til 15.07.99, en af kr. 908.570 frá 15.07.99 til 01.08.99, en af kr. 996.332 frá 01.08.99 til 18.08.99, en af kr. 930.680 frá 18.08.99, til 01.09.99, en af kr. 1.018.707 frá 01.09.99 til 01.10.99, en af kr. 1.107.390 frá 01.10.99 til 01.11.99, en af kr. 1.196.688 frá 01.11.99 til 01.12.99, en af kr. 1.285.986 frá 01.12.99, til 02.12.99, en af kr. 1.245.986 frá 02.12.99 til 31.12.99, en af kr. 1.254.024 frá 31.12.99 til 01.01.00, en af kr. 1.359.982 frá 01.01.00 til 01.02.00, en af kr. 1.462.074 frá 01.02.00 til 29.02.00, en af kr. 1.451.993 frá 29.02.00 til 01.03.00, en af kr. 1.541.079 frá 01.03.00 til 10.03.00, en af kr. 1.141.079 frá 10.03.00 til 01.04.00, en af kr. 1.230.779 frá 01.04.00 til 27.04.00, en af kr. 1.030.779 frá 27.04.00 til 01.05.00, en af kr. 1.142.165 frá 01.05.00 til 01.06.00, en af kr. 1.232.664 frá 01.06.00 til 01.07.00, en af stefnufjárhæð frá þeim degi til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda kr. 250.000 í málskostnað.
|
Mál nr. 634/2010
|
Fjöleignarhús Sameign Vanreifun Frávísun frá héraðsdómi
|
Húsfélagið HA krafði A ehf., eiganda fimm eignarhluta að húsinu að Aðalstræti 9, um greiðslu á ógreiddum gjöldum í framkvæmdasjóð húsfélagsins og greiðslu vegna verklauna til handa D ehf., sem annast hafði utanhússframkvæmdir við húsið. Hæstiréttur vísaði málinu frá héraðsdómi vegna vanreifunar, sbr. d. og e. lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Jón Steinar Gunnlaugsson, Páll Hreinsson og Viðar Már Matthíasson. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Svo sem fram kemur í hinum áfrýjaða dómi er áfrýjandi eigandi fimm eignarhluta í húsinu Aðalstræti 9 í Reykjavík. Krafa stefnda á hendur áfrýjanda er tvíþætt. Annars vegar krefst stefndi greiðslu á ógreiddum gjöldum í framkvæmdasjóð húsfélagsins sem samþykkt hafi verið að innheimta á fundi 15. janúar 2008. Hins vegar krefst hann greiðslu vegna verklauna til Dalsmíði ehf. sem annast hafi utanhússframkvæmdir við húsið samkvæmt verksamningi á grundvelli samþykktar á fundi hjá stefnda 4. september 2008. Eignarhlutar áfrýjanda eru í þeim hluta hússins sem byggður var á árinu 1970. Fyrir liggur að meginhluti verksins, sem nefndur verksamningur tók til, er endurnýjun á gluggum í þeim hluta hússins sem byggður var 1994, en þá voru þrjár hæðir með íbúðarhúsnæði byggðar ofaná húsið sem fyrir var. Hefur áfrýjandi talið sér óskylt að taka þátt í kostnaði við þessar endurbætur, þar sem um sé að ræða viðgerð á galla sem rekja megi til þess að byggingu þessa húshluta hafi verið áfátt. Sé því ekki um að ræða viðhald á húsinu. Þá hefur hann einnig vísað til 46. gr. laga nr. 26/1994 um fjöleignarhús því til stuðnings að víkja beri frá reglum laganna um kostnaðarskiptingu við þessar framkvæmdir. Fyrir liggur að nokkur hluti af verki Dalsmíði ehf. við húsið voru viðgerðir á neðri hluta þess sem áfrýjandi viðurkennir að eiga að taka þátt í. Stefndi hefur ekki gert grein fyrir því hvernig verklaun verktakans skiptast á húshlutana tvo og hefur ekki lagt verksamninginn fram í málinu. Við reifun kröfu sinnar í stefnu hefur hann heldur ekki greint þetta að þó að fram hafi verið komin sjónarmið áfrýjanda um þetta áður en málið var höfðað. Í stefnunni er kröfu stefnda skipt á eignarhlutana fimm í eigu áfrýjanda og vísað um skiptingu milli eignarhluta til dómskjals sem stefndi lagði fram við þingfestingu málsins. Á því skjali má sjá skiptingu kostnaðar sem fylgdi „ástandsskýrslu“ fyrirtækisins Verksýn ehf. frá júní 2008 þar sem áætlaður var heildarkostnaður við verkið og skipting hans á eignarhluta í húsinu. Á yfirlitinu er aðeins að finna fjóra af fimm eignarhlutum áfrýjanda og getur það bent til þess að skiptingin sé röng. Þar að auki er þetta ekki skipting á kostnaði samkvæmt verksamningnum við Dalsmíði ehf., en þann kostnað kveðst stefndi vilja innheimta hjá áfrýjanda. Þá hefur stefndi ekki gert grein fyrir því hvort og þá hvaða þátt greiðslurnar í framkvæmdasjóðinn hafi átt í því að greiða verklaun Dalsmíði ehf. Virðist mega ráða af málsgögnum að þau gjöld hafi verið lögð á eignarhlutana í húsinu meðal annars vegna þeirra viðgerða og endurbóta sem þá stóð til að gera og síðar var samið við Dalsmíði ehf. um. Krefst stefndi greiðslu á hvoru tveggja án þess að gera grein fyrir þessu. Þeir annmarkar sem samkvæmt framansögðu eru á kröfugerð stefnda í málinu valda því að áfrýjanda er gert erfitt fyrir um málsvarnir sínar og ljóst er að honum er ekki unnt að gera grein fyrir því hvað hann telur sig eiga að greiða með réttu og hvað ekki. Er þess þá meðal annars að geta að upplýsingar um sundurgreiningu kostnaðarins eru nauðsynlegar til að unnt sé að taka afstöðu til sjónarmiða áfrýjanda um frávik frá reglum laga nr. 26/1994 um kostnaðarskiptingu samkvæmt 46. gr. þeirra. Verður með vísan til d. og e. liða 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála því talið að reifun á kröfu stefnda sé ófullnægjandi og verður málinu því vísað frá héraðsdómi. Samkvæmt þessum málsúrslitum verður stefnda gert að greiða áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti sem ákveðst eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Málinu er vísað frá héraðsdómi. Stefndi, Hagsmunafélag Aðalstræti 9, greiði áfrýjanda, Aðaleign ehf., samtals 1.000.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 24. september 2010. Mál þetta, sem dómtekið var 2. september sl., er höfðað 17. mars 2009. Stefnandi er Hagsmunafélag Aðalstræti 9, Aðalstræti 9, Reykjavík. Stefndi er Aðaleign ehf., Hegranesi 35, Garðabæ. Dómkröfur Stefnandi gerir þær dómkröfur að hið stefnda einkahlutafélag verði dæmt til greiðslu skuldar að fjárhæð 4.410.164 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 af 1.425.123 krónum frá 10. september 2008 til 1. október 2008, þá af 1.452.082 krónum til 10. október 2008, þá af 2.877.205 krónum til 1. nóvember 2008, þá af 2.904.164 krónum til 10. nóvember 2008, þá af 4.329.287 krónum til 1. desember 2008, þá af 4.356.246 krónum til 1. janúar 2009, þá af 4.383.205 krónum til 1. febrúar 2009, en af 4.410.164 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar að viðbættum virðisaukaskatti og dráttarvöxtum á málskostnað frá 15. degi eftir dómsuppsögudag til greiðsludags, sbr. framlagðan málskostnaðarreikning. Þess er jafnframt krafist að dráttarvextir leggist við höfuðstól kröfu og málskostnaðar á 12 mánaða fresti, í fyrsta sinn 12 mánuðum eftir upphafsdag vaxtanna. Þá er þess krafist að staðfestur verði lögveðsréttur fyrir kröfunni ásamt vöxtum og kostnaði í eignarhlutum hins stefnda einkahlutafélags í húsinu nr. 9 við Aðalstræti í Reykjavík, sem hér segir: 1. Fyrir 918.995 krónum auk vaxta og kostnaðar í eignarhlut merktum 01-0201 með fastanúmerið 229-6396. 2. Fyrir 1.218.957 krónum auk vaxta og kostnaðar í eignarhlut merktum 01-0204 með fastanúmerið 229-6399. 3. Fyrir 737.609 krónum auk vaxta og kostnaðar í eignarhlut merktum 01-0206 með fastanúmerið 229-6401. 4. Fyrir 1.001.217 krónum auk vaxta og kostnaðar í eignarhlut merktum 01-0207 með fastanúmerið 229-6402. 5. Fyrir 533.386 krónum auk vaxta og kostnaðar í eignarhlut merktum 01-0208 með fastanúmerið 229-6784. Dómkröfur stefnda eru þær aðallega að hann verði með öllu sýknaður af kröfum stefnanda. Til vara að stefndi verði sýknaður af kröfu um greiðslu vegna framkvæmda við glugga á efri hæðum og séreignum annarra og dregnar frá inngreiðslu 215.672 krónur í febrúar til september 2008, sem stefndi hefur greitt í framkvæmdasjóð. Í báðum tilvikum er krafist málskostnaðar að skaðlausu að mati dómsins auk virðisaukaskatts á málflutningsþóknun. Með úrskurði dómsins uppkveðnum 20. október 2009 var kröfu stefnda um frávísun málsins hafnað. Málavextir Málavextir eru þeir að hið stefnda einkahlutafélag er þinglesinn eigandi fimm ofangreindra eignarhluta í húsinu nr. 9 við Aðalstræti í Reykjavík. Í húsinu eru þrjú húsfélög. Húsfélag efri hæða þar sem eru íbúðir, húsfélag neðri hæða þar sem eru verslanir og svo stefnandi, Hagsmunafélag Aðalstræti 9, sem tekur ákvarðanir um málefni sem sameiginleg eru öllu húsinu og snerta ytra byrði hússins, sameiginlegar pípulagnir o.fl. Stefnandi kveður kröfu sína til komna vegna kostnaðar við viðhald hússins. Kröfur stefnanda byggjast á ákvörðunum sem teknar voru á fundum hagsmunafélagsins 15. janúar 2008 og 4. september 2008. Á fundinum 15. janúar var tekin ákvörðun um að leggja 250.000 krónur í framkvæmdasjóð sem skyldi skipt niður á eigendur samkvæmt eignaskiptasamningi. Á fundinum 4. september 2008 var tekin ákvörðun um að gera endurbætur á ytra byrði hússins. Samkvæmt fundargerð var samþykkt tilboð frá Dalsmíði ehf. að fjárhæð 36.996.250 krónur. Kostnaður vegna þeirra framkvæmda skiptist í séreignarkostnað og sameignarkostnað samkvæmt framlögðu yfirliti stefnanda. Stefndi hefur tekið til varna og telur sig ekki bundinn af framangreindum ákvörðunum. Þá telur stefndi að í umræddum endurbótum hafi ekki falist eðlilegt viðhald hússins. Málsástæður stefnanda og lagarök Stefnandi kveður stefnda vera eiganda ofangreindra eignarhluta í húsinu nr. 9 við Aðalstræti í Reykjavík. Kveður hann kröfu sína til komna vegna kostnaðar við viðhald hússins, á gjalddögum 10. september 2008, 10. október 2008 og 10. nóvember 2008 auk ógreiddra gjalda í framkvæmdasjóð/hússjóð fyrir október, nóvember og desember 2008 og janúar og febrúar 2009. Krafan byggist á yfirliti yfir ógreiddar kröfur frá Kaupþingi, en bankinn hafi veitt stefnanda (hagsmunafélaginu) þjónustu við innheimtu húsgjalda og framkvæmdagjalda. Stefnandi kveðst byggja fjárkröfur sínar á yfirliti Kaupþings um ógreiddar kröfur til hagsmunafélagsins, og því að stefndi sé félagi í húsfélaginu sem þinglesinn eigandi að tilgreindum eignarhlutum. Af því leiði að honum beri að greiða þau gjöld sem löglega hafi verið á hann lögð. Krafa stefnanda um greiðslu húsgjalda byggi á samþykkt almenns húsfundar sem haldinn var hinn 15. janúar 2008. Á þeim húsfundi hafi verið samþykkt að greiða skyldi 250.000 krónur á mánuði í framkvæmdasjóð/hússjóð. Skiptist sú fjárhæð á eignarhluta eftir hlutföllum (prósentum) í heildareign. Krafa um greiðslu viðhaldskostnaðar byggi á samþykkt almenns húsfundar sem haldinn var hinn 4. september 2008. Á þeim fundi hafi verið samþykkt að taka tilboði í utanhússframkvæmdir frá Dalsmíði ehf. að fjárhæð 36.996.250 krónur. Kostnaður vegna þeirra framkvæmda skiptist í séreignarkostnað og sameignarkostnað. Yfirlit yfir þá skiptingu sé að finna í skjölum málsins. Höfuðstóll álagningar gjalda sundurliðist þannig: v/eignarhluta 01-0201, fnr. 229-6396 (2,867%) Á gjalddaga 10.09.2008 kr. 294.385 viðhaldskostnaður Á gjalddaga 01.10.2008 kr. 7.168 framkvæmda-/hússjóður Á gjalddaga 10.10.2008 kr. 294.385 viðhaldskostnaður Á gjalddaga 01.11.2008 kr. 7.168 framkvæmda-/hússjóður Á gjalddaga 10.11.2008 kr. 294.385 viðhaldskostnaður Á gjalddaga 01.12.2008 kr. 7.168 framkvæmda-/hússjóður Á gjalddaga 01.01.2009 kr. 7.168 framkvæmda-/hússjóður Á gjalddaga 01.02.2009 kr. 7.168 framkvæmda-/hússjóður Samtals kr. 918.995 v/eignarhl. 01-0201 v/eignarhluta 01-0204, fnr. 229-6399 (2,557%) Á gjalddaga 10.09.2008 kr. 395.664 viðhaldskostnaður Á gjalddaga 01.10.2008 kr. 6.393 framkvæmda-/hússjóður Á gjalddaga 10.10.2008 kr. 395.664 viðhaldskostnaður Á gjalddaga 01.11.2008 kr. 6.393 framkvæmda-/hússjóður Á gjalddaga 10.11.2008 kr. 395.664 viðhaldskostnaður Á gjalddaga 01.12.2008 kr. 6.393 framkvæmda-/hússjóður Á gjalddaga 01.01.2009 kr. 6.393 framkvæmda-/hússjóður Á gjalddaga 01.02.2009 kr. 6.393 framkvæmda-/hússjóður Samtals kr. 1.218.957 v/eignarhl. 01-0204 v/eignarhluta 01-0206, fnr. 229-6401(1,498%) Á gjalddaga 10.09.2008 kr. 239.628 viðhaldskostnaður Á gjalddaga 01.10.2008 kr. 3.745 framkvæmda-/hússjóður Á gjalddaga 10.10.2008 kr. 239.628 viðhaldskostnaður Á gjalddaga 01.11.2008 kr. 3.745 framkvæmda-/hússjóður Á gjalddaga 10.11.2008 kr. 239.628 viðhaldskostnaður Á gjalddaga 01.12.2008 kr. 3.745 framkvæmda-/hússjóður Á gjalddaga 01.01.2009 kr. 3.745 framkvæmda-/hússjóður Á gjalddaga 01.02.2009 kr. 3.745 framkvæmda-/hússjóður Samtals kr. 737.609 v/eignarhl. 01-0206 v/eignarhluta 01-0207, fnr. 229-6402 (2,587%) Á gjalddaga 10.09.2008 kr. 322.959 viðhaldskostnaður Á gjalddaga 01.10.2008 kr. 6.468 framkvæmda-/hússjóður Á gjalddaga 10.10.2008 kr. 322.959 viðhaldskostnaður Á gjalddaga 01.11.2008 kr. 6.468 framkvæmda-/hússjóður Á gjalddaga 10.11.2008 kr. 322.959 viðhaldskostnaður Á gjalddaga 01.12.2008 kr. 6.468 framkvæmda-/hússjóður Á gjalddaga 01.01.2009 kr. 6.468 framkvæmda-/hússjóður Á gjalddaga 01.02.2009 kr. 6.468 framkvæmda-/hússjóður Samtals kr. 1.001.217 v/eignarhl. 01-0207 v/eignarhluta 01-0208, fnr. 229-6784 (1,274%) Á gjalddaga 10.09.2008 kr. 172.487 viðhaldskostnaður Á gjalddaga 01.10.2008 kr. 3.185 framkvæmda-/hússjóður Á gjalddaga 10.10.2008 kr. 172.487 viðhaldskostnaður Á gjalddaga 01.11.2008 kr. 3.185 framkvæmda-/hússjóður Á gjalddaga 10.11.2008 kr. 172.487 viðhaldskostnaður Á gjalddaga 01.12.2008 kr. 3.185 framkvæmda-/hússjóður Á gjalddaga 01.01.2009 kr. 3.185 framkvæmda/hússjóður Á gjalddaga 01.02.2009 kr. 3.185 framkvæmda-/hússjóður Samtals kr. 533.386 v/eignarhl. 01-0208 Höfuðstóll álagningar húsgjalda og kostnaðar vegna viðhalds samkvæmt ofangreindu sé því samtals 4.410.164 krónur. Stefnandi byggir lögveðskröfu sína á því að húsgjöldum og framkvæmdagjöldum fylgi lögveðsréttur allt að einu ári aftur í tímann frá upphafi lögsóknar. Rétt sé að miða upphaf lögsóknar við stefnubirtingardag. Þar sem stefndi hafi ekki sinnt innheimtutilraunum stefnanda sé málshöfðun þessi óhjákvæmileg. Stefnandi byggir kröfur sínar á lögum nr. 26/1994 um fjöleignarhús, einkum 13. gr., 47. gr. og 56. gr. þeirra laga svo og almennum reglum kröfuréttarins. Krafan um málskostnað er byggð á 129. gr. og 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991. Krafan um virðisaukaskatt á málskostnað er byggð á lögum nr. 50/1988. Kröfur um dráttarvexti og vaxtavexti styður stefnandi við III. kafla laga nr. 38/2001. Málsástæður stefnda og lagarök Stefndi lýsti því yfir við munnlegan flutning málsins að stefndi byggi ekki lengur á þeirri málsástæðu að stefnanda skorti aðildarhæfi. Þá er ekki lengur á því byggt að stefnandi, Hagsmunafélag Aðalstræti 9, sem slíkt, hafi ekki getað tekið þær ákvarðanir sem teknar voru á fundum félagsins. Hins vegar er á því byggt að stefndi sé ekki bundinn af þeim ákvörðunum eins og greinir í greinargerð hans. Á þessum málsástæðum var byggt í frávísunarþætti málsins. Hins vegar byggir stefndi enn á þeirri málsástæðu að um vanreifun sé að ræða af hálfu stefnanda og ranglýsingu, sem fari á svig við 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991, einkum e. og g. lið og sé það fullnægjandi frávísunarástæða. Stefndi hafi ekki fengið í hendur reikninga með kröfum stefnanda öðruvísi en greiðsluseðla frá banka og reikningar hafi ekki verið lagðir fram í málinu. Í stefnu málsins sé vísað til „dskj. nr. 4“ og „dskj. nr. 6“, án þess að slík skjöl fylgi við birtingu stefnu. Uppdrættir eða eignaskiptasamningar hafi ekki verið lagðir fram. Að öðru leyti sé grundvelli krafna lýst svo að um sé að ræða „viðhaldskostnað“ við Aðalstræti 9 og vegna „húsgjalda í framkvæmdasjóð/hússjóð“. Stefndi telji málatilbúnað stefnanda óskýran og ónákvæman, sem geri ekki grein fyrir meginatvikum að ágreiningi aðila. Augljóst sé af háum kröfufjárhæðum, að ekki geti verið um venjuleg húsgjöld að ræða vegna venjulegs rekstrar og viðhalds fasteignar. Kostnaðarskipting sé því óeðlileg og ósanngjörn og ógild. Stefndi telur að viðurkenna beri að þetta sé ekki greiðsluskylt. Vísað sé m.a. til 46. gr. laga nr. 26/1944 og enn fremur til 2. og 3. mgr. 7. gr. laga nr. 26/1994, en samkvæmt þeim ákvæðum séu kostnaðarliðir í framkvæmdaáætlun vegna sameignar sumra en ekki stefnda. Skýrt sé og ágreiningslaust að nýja þriðju hæðar yfirbyggingin hafi ekki verið reist á kostnað eigenda atvinnuhlutans og megi því hafa til hliðsjónar. 9. gr. nefndra laga. Stefndi hafi fallist á að gerð yrði úttekt á ástandi hússins og hafi vitað að nauðsynlegar væru viðhaldsframkvæmdir á tveimur atriðum, þ.e. málun glugga á 2. hæð og að smíðuð væri og sett í ný útihurð á jarðhæð, enda hafi stefndi haft uppi kröfur í þá átt um árabil án árangurs. Hafi stefndi því fallist á að greiða í framkvæmdasjóð vissar upphæðir, sem sagðar voru fyrirframgreiðslur upp í framkvæmdir, samtals fyrir allt húsið 250.000 krónur mánaðarlega fyrstu mánuðina áður en framkvæmdir hæfust. Fjárhæðir þessar hafi aldrei verið kynntar né hugsaðar sem húsgjöld í venjulegum skilningi. Stefndi hafi frétt að þeir, sem féð hefðu undir höndum, væru farnir að ráðstafa því til annars en ætlað var, m.a. hefði Sigurþóri Aðalsteinssyni verið greitt fyrir meingallaða eignaskiptayfirlýsingu sem ekki hafi fengist afgreidd hjá byggingarfulltrúa og hafi enn ekki fengist afgreidd af þeim sökum. Enn fremur hafi komið í ljós að fyrirhugað verk yrði miklu stærra en ætlað var í fyrstu, m.a. hafi staðið til að skipta um og breyta útliti íbúðarhæða með alveg nýjum gluggum til þess m.a. að ná samræmi í nýju útliti í þágu húsfélaga á efri hæðum. Hafi því þótt nauðsynlegt að skipta alveg um glugga á 2. hæð. Kostnaður vegna framkvæmdanna hafi því orðið miklu meiri en stefndi hafði áætlað á grunni fyrri tilboða og það, sem mestu skipti, hafi átt að knýja fram kostnaðarskiptingu sem hafi verið óviðunandi. Stefnandi hafi neitað að láta stefnda í té upplýsingar um hreyfingar fjármuna í sjóði og hafi einnig neitað að láta í té og upplýsa um fengin tilboð svo að stefnda yrði m.a. unnt að gera sér grein fyrir kostnaði af einstökum verkþáttum og kostnaðarskiptingu. Það hafi síðan ekki verið fyrr en 27. apríl 2009, með afhendingu ársreiknings, að stefndi hafi fengið í hendur tölur um gjöld úr sjóðnum. Enn fremur hafi stefnandi ætlað að afla heimildar til að taka dýrt yfirdráttarlán og fá sérstaka heimild til að ráðstafa fé að geðþótta. Hafi stefndi neitað að fallast á slíkt og hafi því stöðvað allar frekari greiðslur. Stefndi eigi nú inni í sjóði þessum fé sem stefnanda beri að endurgreiða eða renna beri til greiðslu á kröfu stefnanda, verði ekki fallist á sýknukröfur stefnda. Þá byggir stefndi á því að ákvarðanir um framkvæmdir við húsið hafi ekki verið teknar á löglegan hátt svo að bindandi séu fyrir stefnda. Jafnframt að framkvæmdir hafi ekki verið þess eðlis að stefnda sé skylt að taka þátt í kostnaði af þeim. Vísað sé hér m.a. til 39. gr. laga nr. 26/1994 og andmæla sem stefndi hafi haft uppi. Stefndi byggi á því: 1. að hin svokallaða stjórn félagsins sé ekki löglega kosin. Aðgerðir hennar séu því ólögmætar og geti hún ekki skuldbundið eigendur. Fundir séu m.a. af þeirri ástæðu ólögmætir. Einn stjórnarmanna, þ.e. Magnús Björn Brynjólfsson, sé ekki eigandi að eignarhluta í Aðalstræti 9, sbr. 1.-3. mgr. 66. gr. laga nr. 26/1994, 2. mgr. 56. gr. og 2. mgr. 58. gr. sömu laga. Hann hafi þrátt fyrir það haft sig í frammi á fundum, mótmælt andmælum og málflutningi stefnda og hvatt fundarmenn til hins sama og greitt atkvæði öndvert hagsmunum stefnda. 2. Enn fremur hafi fundarsókn verið ófullnægjandi þar sem greidd hafi verið atkvæði um framkvæmdirnar og þau m.a. greidd í krafti umboða sem ekki hafi verið lögð fram né skráð í fundargerð. Ekki hafi verið nýtt heimild í 3. mgr. 42. gr. laga nr. 26/1994. Niðurstaða Ómótmælt er af hálfu stefnda að stefnandi eigi aðild að málinu. Þá er því ekki mótmælt að stefndi, Hagsmunafélag Aðalstræti 9, hafi, sem slíkt, haft heimild til þess að taka þær ákvarðanir sem teknar voru á fundum félagsins. Hins vegar mótmælir stefndi því að hann sé bundinn af þeim ákvörðunum. Þeirri málsástæðu stefnda að málið sé svo vanreifað að því beri að vísa frá dómi er hafnað enda telst málið nægilega upplýst til þess að efnisdómur verði á það lagður. Ágreiningur í máli þessu lýtur að ákvörðunum sem teknar voru á almennum húsfundum í Hagsmunafélaginu Aðalstræti 9 hinn 15. janúar 2008 og 4. september 2008. Á fundinum 15. janúar 2008 var samþykkt að greiða skyldi 250.000 krónur á mánuði í framkvæmdasjóð/hússjóð og skyldi sú fjárhæð skiptast niður á eigendur eftir hlutföllum í heildareign. Samkvæmt framburði Lindu Vilhjálmsdóttur, formanns hagsmunafélagsins, var sjóður þessi stofnaður til þess að safna fyrir viðhaldi á húsinu sem hafi verið orðið aðkallandi. Úr sjóðnum skyldi greiða kostnað vegna viðhalds á ytra byrði hússins, kostnað við sameiginlegar pípulagnir og tryggingar. Á fundi félagsins 4. september 2008 var samþykkt að taka tilboði Dalsmíði ehf. í viðhaldsframkvæmdir við húsið. Hljóðaði tilboðið upp á 36.996.250 krónur. Stefnandi byggir sýknukröfu sína m.a. á því að stjórn hagsmunafélagsins hafi ekki verið löglega kjörin þar sem Magnús Björn Brynjólfsson sé ekki eigandi að eignarhluta í húsinu og geti ekki setið í stjórn hagsmunafélagsins. Þar af leiðandi séu athafnir stjórnarinnar ólögmætar og geti ekki skuldbundið eigendur. Magnús Björn Brynjólfsson bar fyrir dómi að afsal fyrir eignarhluta hans og Kristjáns Stefánssonar hefði verið afmáð úr þinglýsingabókum á árinu 2007 en skjalið hefði aldrei verið ógilt. Þá hafi það ekki komist á hreint hvort forkaupsréttur hafi verið í gildi. Staðhæfði Magnús að hann og Kristján væru eigendur eignarhlutans samkvæmt kaupsamningi. Fyrir liggur samkvæmt gögnum málsins að Aðaleign ehf. höfðaði mál á hendur Magnúsi, Kristjáni og Herra Garðari ehf. sem var seljandi umrædds eignarhluta. Með dómi Hæstaréttar Íslands, uppkveðnum 13. nóvember 2007 skyldi afmá afsalið fyrir eignarhlutanum úr þinglýsingabók. Aðaleign ehf. höfðaði síðan annað mál á hendur sömu aðilum þar sem félagið krafðist þess að viðurkenndur yrði forkaupsréttur félagsins að eignarhlutanum. Í dómi Hæstaréttar frá 10. desember 2009 var sú krafa tekin til greina og Herra Garðari ehf. gert skylt að afsala Aðaleign ehf. umræddri eign gegn greiðslu með sömu kjörum og skilmálum og greinir í afsalinu. Ljóst er að ekki verður skorið úr um eignarhald að þessum umrædda eignarhluta í þessu máli. Eins og að framan greinir heldur Magnús Björn Brynjólfsson því fram að hann sé eigandi eignarhlutans ásamt Kristjáni Stefánssyni. Þá hefur stefndi ekki sýnt fram á að hann hafi neytt þess forkaupsréttar sem honum var veittur með dómi Hæstaréttar. Hefur stefndi því ekki sýnt fram á með óyggjandi hætti að Magnús Björn Brynjólfsson sé ekki eigandi umrædds eignarhluta að Aðalstræti 9. Þær ákvarðanir sem um er deilt í máli þessu voru teknar á fundum félagsins á árinu 2008, eins og áður segir. Í gögnum málsins kemur hvergi fram að á fundum hagsmunafélagsins hafi verið gerð krafa um að Magnús viki úr stjórn af því að hann væri ekki einn af eigendum hússins, en telja verður að fundur í hagsmunafélaginu hafi verið réttur vettvangur til slíks. Hefur ekki verið sýnt fram á annað en að á fundum félagsins í janúar og september 2008 hafi stjórn hagsmunafélagsins verið löglega skipuð og er ekki fallist á að athafnir hennar hafi verið ólögmætar. Fyrir liggur að forsvarsmaður stefnda sat fund hagsmunafélagsins í janúar 2008 og samþykkti tillögu stjórnar um að greiða ákveðna fjárhæð í framkvæmdasjóð. Greiddi hann um tíma í sjóðinn en hætti því er frá leið þegar ljóst varð að fyrirhugað viðhaldsverk yrði mun meira en ætlað var í fyrstu og stefndi var ósáttur við. Með því að samþykkja umrædda tillögu um að greiða tiltekna fjárhæð í framkvæmdasjóð telst stefndi bundinn af henni. Fram er komið að stefnda barst boðun til fundar hagsmunafélagsins 4. september 2008. Í fundarboðun var dagskrá fundarins kynnt. Fyrirsvarsmaður stefnda mætti ekki á fundinn en umboðsmaður stefnda, Steingrímur Eiríksson hrl., mætti þar í umboði stefnda. Kvittaði hann fyrir móttöku fundarboðs og mætingu á fundinum á þar til gerðan lista sem lá frammi á fundinum. Linda Vilhjálmsdóttir, formaður hagsmunafélagsins, bar fyrir dómi að atkvæðagreiðsla á fundinum hefði farið fram með nafnakalli. Fundargerðir væru í samræmi við það sem fram fór á fundinum. Allt hefði verið bókað og lesið nokkrum sinnum yfir. Fundargerð hafi verið lesin upp í heyranda hljóði í lok fundar og fundarmönnum gefinn kostur á að gera athugasemdir. Magnús Björn Brynjólfsson bar fyrir dómi að atkvæðagreiðslan hefði farið fram með nafnakalli. Hann minntist þess ekki að athugasemdir hefðu verið gerðar við umboð á fundinum eða að lögmæti fundarins hefði verið mótmælt. Bréf frá Jóni Einari Jakobssyni, fyrirsvarsmanni stefnda, dags. 4. september 2009, lá frammi á fundinum og færðist sem hluti fundargerðar. Þar er mótmælt fyrirhuguðum framkvæmdum og kemur hann á framfæri þeirri skoðun sinni að galla á gluggum sé að rekja til þess að gluggaumbúnaður hefði verið gallaður frá upphafi og því um að ræða galla sem byggingaraðilar hússins bæru ábyrgð á. Engin tilraun hafi hins vegar verið gerð til þess að sækja bætur til þeirra og kunni því bótakröfur að vera niður fallnar fyrir fyrningu eða tómlæti. Stefndi byggir á því að fundarsókn hafi verið ófullnægjandi þar sem greidd hafi verið atkvæði um framkvæmdirnar og þau m.a. greidd í krafti umboða sem ekki hafi verið lögð fram né skráð í fundargerð. Stefndi rökstyður þessar fullyrðingu sína ekki nánar í greinargerð sinni. Linda bar fyrir dómi að umboð hafi legið fyrir á fundinum. Þá minntist Magnús þess ekki að athugasemdir hafi verið gerðar við umboð. Fundargerð ber ekki með sér að athugasemdir hafi verið gerðar á fundinum um að umboð væru ófullnægjandi, en fundargerð var lesin upp í lok fundar, eins og áður er fram komið. Þykir stefndi ekki hafa fært rök að þeirri fullyrðingu sinni að umboð hafi verið ófullnægjandi. Samkvæmt fundargerð, lið 4, var tillaga stjórnar um að taka tilboði Dalsmíði ehf. í utanhússframkvæmdir borin undir atkvæði. Í fundargerð greinir frá niðurstöðu atkvæðagreiðslunnar og segir þar: „60,6% af heildinni, húsinu öllu, en 68,1% af greiddum atkvæðum. þ.e. mættra manna á fundinum greiða atkvæði með tillögu 4 og segja já við tillögunni, en 27,2% segja nei og 12,2% eru ekki mættir.“ Þá segir í fundargerð: „Steingrímur Eiríksson hrl. telur skv. B-lið 9, 41. gr. fjöleignahúsalaga um 2/3 hluta þurfi til að samþykkja tillögu. Stjórnin telur að nægilegur meirihluti sé til að samþykkja tilboð Dalsmíði ehf. Sjá lista yfir nafnakall mættra með tillögu 4.“ Stefndi heldur því fram að nauðsynlegt hafi verið að fá samþykki allra samkvæmt fjölda og eignarhluta, sbr. m.a. 6. tl. A-liðar 41. gr. laga nr. 26/1994 eða að minnsta kosti 2/3 hluta eigenda, sbr. B-lið sömu greinar, einkum 9. tl. Ekki verður skýrt ráðið af tilboði Dalsmíðar ehf. hverjar þær framkvæmdir voru sem ráðist var í, en af öðrum gögnum málsins má ráða að um hafi verið að ræða háþrýstiþvott, múrviðgerðir og endurnýjun gluggabúnaðar. Þykir stefndi ekki hafa sýnt fram á að framkvæmdirnar hafi falið í sér verulegar breytingar á sameigninni þannig að þær falli undir 6. tl. A liðar 41. gr. laganna. Stjórn taldi, sbr. fyrrgreinda tilvísun í fundargerð, tilskildum meirihluta náð á fundinum til samþykktar á tilboði Dalsmíðar ehf. og er það í samræmi við B-lið 41. gr., sbr. 2. mgr. 42. gr. laga nr. 26/1994. Er því ekki fallist á þá málsástæðu stefnda að fullnægjandi atkvæðatala hafi ekki náðst á fundinum, enda sætti þessi niðurstaða ekki andmælum, sbr. framlagða fundargerð. Er því litið svo á samþykkt hafi verið á fundinum að taka tilboði Dalsmíðar hf. og telst stefndi bundinn af þeirri samþykkt Ber stefnda samkvæmt framansögðu að greiða hlutdeild sína í sameiginlegum kostnaði vegna umræddra framkvæmda, sbr. 1. mgr. 47. gr. laga nr. 26/1994 og verður dómkrafa stefnanda því tekin til greina. Samkvæmt 72. gr. laga nr. 26/1994 skal stjórn húsfélags sjá um að bókhald félagsins sé fært og haldið á réttan og fullnægjandi hátt. Verður ekki séð að skylt hafi verið að senda einstökum eigendum reikninga vegna verksins. Stefndi hefur ekki sýnt fram á tregðu stjórnar stefnanda til þess að láta í té upplýsingar um fjárreiður framkvæmdasjóðsins. Mótmæli hans við dráttarvaxtakröfum og kröfu um staðfestingu lögveðs teljast því ekki haldbær. Verður krafa um dráttarvexti tekin til greina eins og hún er fram sett. Þá verður einnig tekin til greina krafa stefnanda um staðfestingu lögveðs, sbr. 48. gr. laga nr. 26/1994. Samkvæmt því sem rakið hefur verið verða kröfur stefnanda teknar til greina að öllu leyti. Eftir þessari niðurstöðu ber stefnda að greiða stefnanda málskostnað sem ákveðst 700.000 krónur. Er þá tekið tillit til flutnings um frávísunarkröfu stefnda. Kristjana Jónsdóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð Stefndi, Aðaleign ehf., greiði stefnanda, Hagsmunafélagi Aðalstræti 9, 4.410.164 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 af 1.425.123 krónum frá 10. september 2008 til 1. október 2008, af 1.452.082 krónum frá þeim degi til 10. október 2008, af 2.877.205 krónum frá þeim degi til 1. nóvember 2008, af 2.904.164 krónum frá þeim degi til 10. nóvember 2008, af 4.329.287 krónum frá þeim degi til 1. desember 2008, af 4.356.246 krónum frá þeim degi til 1. janúar 2009, af 4.383.205 krónum frá þeim degi til 1. febrúar 2009, en af 4.410.164 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Staðfestur er lögveðsréttur fyrir kröfunni ásamt vöxtum og kostnaði í eignarhlutum hins stefnda einkahlutafélags í húsinu nr. 9 við Aðalstræti í Reykjavík, sem hér segir: Stefndi, Aðaleign ehf., greiði stefnanda, Hagsmunafélagi Aðalstræti 9, 700.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 522/2006
|
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
|
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi áfram sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 4. október 2006, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 5. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 4. október 2006, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 29. nóvember 2006 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðahaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar er fallist á að skilyrði 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 séu uppfyllt fyrir því að varnaraðili verði áfram látinn sæta gæsluvarðhaldi svo sem krafist er. Verður hinn kærði úrskurður því staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Lögreglustjórinn í Reykjavík hefur lagt fram kröfu þess efnis að X, litháískur ríkisborgari, fd. 18. september 1970, sæti áfram gæsluvarðhaldi, þó eigi lengur en til miðvikudagsins 29. nóvember 2006, kl. 16:00. Í greinargerð lögreglu kemur fram að ávana- og fíkniefnadeild lögreglustjórans í Reykjavík hafi nú lokið rannsókn á meintu fíkniefnalagabroti kærða og félaga hans A sem varði innflutning á fíkniefnum til landsins. Þeir hafi komið þann 6. júlí sl. til landsins með ferjunni Norrænu frá Danmörku. Við tollskoðun á bifreið sem þeir hafi komið á til landsins hafi komið í ljós að í henni hafi verið falið mikið magn af fíkniefnum. Í kjölfarið hafi þeir verið handteknir vegna málsins og fíkniefnin haldlögð. Við rannsókn málsins hafi kærði greint frá því að að hann hafa ekki vitað af efnunum í bifreiðinni. Kveðst hann hafa þegið boð frá A um að fara í ferðina sér að kostnaðarlausu tveimur dögum áður en lagt hafi verið af stað. Fyrst hafi kærði greint frá því að ferðalagið hafi byrjað í Englandi en breytti síðan framburði sínum og kvaðst hafa verið að koma frá Litháen. Við yfirheyrslur á A hafi komið fram að hann sé búsettur í Englandi en þar hafi hann hitt par sem hafi beðið hann um að flytja efnin til landsins, annast skipulagningu ferðarinnar og veitt honum upplýsingar um hvað ætti að gera. Kvaðst A hafa átt að hringja í parið þegar hann kæmi til Íslands og fá nánari leiðbeiningar um afhendingu efnanna. A kvaðst ekki hafa vitað að efnin í bifreiðinni væru ólögleg. Í fyrstu kvaðst A hafa verið að koma frá Englandi þar sem efninu hafi verið komið fyrir í bifreiðinni, en svo hafi hann breytt framburði sínum og kvaðst hafa verið að koma frá Litháen. Í upphafi málsins hafi A greint frá því að upphaflega hafi skráður eigandi bifreiðarinnar, B, átt að koma með í ferðina en hann hafi slasað sig og því hafi A boðið X að koma með. A hafi neitað að greina frá við hverja hann átti samskipti í Litháen en hann kvaðst óttast um öryggi fjölskyldu sinnar og neitar meðal annars að upplýsa um hvar hann nálgaðist farmiðana til Íslands. Rannsókn málsins sé nú lokið og hafi málið verið sent embætti Ríkissaksóknara til afgreiðslu þann 25. september sl. Krafa þessi sé því gerð að beiðni embættis Ríkissaksóknara. Vinna við útgáfu ákæru sé hafin og gert sé ráð fyrir að þeirri vinnu verði lokið á næstu dögum. Málið verði í framhaldi af því rekið fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur. Samkvæmt framansögðu og með vísan til gagna málsins þyki fyrir hendi rökstuddur grunur um aðild kærða að stórfelldu fíkniefnalagabroti sem kann að varða fangelsisrefsingu ef sök sannast. Kærði hafi sætt gæsluvarðhaldi frá 7. júlí sl. fyrst á grundvelli rannsóknarhagsmuna en síðar á grundvelli almannahagsmuna, sbr. dóm Hæstaréttar Íslands frá 28. ágúst sl. í máli nr. 468/2006. Meint aðild kærða þyki mikil en hann sé talin tengjast innflutningi fíkniefnanna til landsins. Einnig sé lagt til grundvallar að um sé að ræða mjög mikið magn sterkra og hættulegra fíkniefna. Nær öruggt þyki að fíkniefnin hafi átt að fara í sölu og dreifingu til ótiltekins fjölda manna hér á landi. Hið meinta brot kærða þyki mjög alvarlegt. Með tilliti til hagsmuna almennings þyki þannig nauðsynlegt að kærði sæti áfram gæsluvarðhaldi á meðan mál hans sé til meðferðar en telja verður og reikna með að ef sakborningur, sem orðið hefur uppvís að jafn alvarlegu broti og kærði, gangi laus áður en máli ljúki með dómi þá valdi það hneykslun í samfélaginu og særi réttarvitund almennings. Staða kærða í málinu þyki sambærileg stöðu sakborninga í öðrum svipuðum málum, sbr. mál Hæstaréttar nr.: 154/2006, 368/2005, 93/2005, 488/2004, 269/2004, 417/2000 og 471/1999, þar sem sakborningum hafi verið gert að sæta gæsluvarðhaldi fram að dómi þegar legið hafi fyrir rökstuddur grunur um beina aðild að innflutningi að miklu magni fíkniefna í ágóðaskyni. Sé ekki talin ástæða til að ætla að refsimat og réttarvitund almennings í slíkum málum hafi breyst frá því téðir dómar voru uppkveðnir, að skilyrðum 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála sé ekki fullnægt í því máli sem hér um ræðir. Þá liggi fyrir að kærði sé erlendur ríkisborgari með takmörkuð tengsl við Ísland. Þyki þannig brýnt á þessu stigi málsins að tryggja nærveru hans hér á landi, en gera megi ráð fyrir því að kærði fari af landi brott verði hann látinn laus. Sakarefnið sé talið geta varðað við 173. gr. a. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 1. gr. laga nr. 64/1974 og 1. gr. laga nr. 32/2001. Um heimild til gæsluvarðhalds sé vísað til b-liðar 1. mgr. og 2. mgr. 103. gr. og laga um meðferð opinberra mála nr. 19/1991. Ávana- og fíkniefnadeild lögreglustjórans í Reykjavík hefur nú lokið rannsókn á meintu fíkniefnalagabroti kærða og félaga hans A sem varðar innflutning á fíkniefnum til landsins, en þeir félagar komu 6. júlí sl. til landsins með ferjunni Norrænu frá Danmörku. Við tollskoðun á bifreið sem þeir komu á til landsins kom í ljós að í henni var falið mikið magn af fíkniefnum. Var málið fyrir ríflega viku síðan sent embætti ríkissaksóknara, og hefur sækjandi þær upplýsingar frá embættinu að ákvörðunar sé að vænta í næstu viku um útgáfu ákæru. Hæstiréttur Íslands hefur í málinu nr. 468/2006 komist að þeirri niðurstöðu að rétt sé að varnaraðili sæti gæsluvarðhaldi á grundvelli almannahagsmuna. Hefur ekkert nýtt komið fram í málinu sem breytir þeirri niðurstöðu. Þá hefur málið gengið greiðlega fyrir sig í rannsókn, sem hefur ekki dregist úr hófi. Er því fullnægt skilyrðum 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 til gæsluvarðhalds yfir kærða. Jafnframt verði að telja að hætta sé fyrir hendi á að varnaraðili muni reyna að komast úr landi undir væntanlegri málsókn, en varnaraðili var á ferðalagi hér á landi er hann var handtekinn. Er því jafnframt fullnægt skilyrðum b-liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991. Er því krafa lögreglustjórans tekin til greina eins og hún er fram sett. Símon Sigvaldason héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. Úrskurðarorð:
|
Mál nr. 151/2012
|
Skuldamál Skuldajöfnuður Samkeppni Skaðabætur
|
O hf. krafði D ehf. um greiðslu skuldar vegna úttekta D ehf. hjá O hf. á tilteknu tímabili. D ehf. taldi sig hins vegar eiga skaðabótakröfu á hendur O hf. sem kæmi til skuldajafnaðar við kröfuna. Var krafa D ehf. á því reist að hann hefði beðið tjón í viðskiptum sínum við O hf. þar sem hann hefði þurft að greiða hærra verð en ella fyrir gasolíu og skipagasolíu frá árinu 1994 til 2001 vegna ólögmæts samráðs O hf. og annarra olíufélaga um verðlagningu á olíuvörum. Í niðurstöðu Hæstaréttar sagði meðal annars að D ehf. hefði engin gögn lagt fram í málinu sem sýndu að O hf. hefði haft samráð við önnur olíufélög um verðlagningu í viðskiptum sem gagngert vörðuðu D ehf. Hann hefði ekki heldur vísað til gagna sem sýndu með viðhlítandi hætti að O hf. hefði haft samráð um verðlagningu gasolíu og skipagasolíu til útgerðarmanna. Var ekki talið að D ehf. hefði fært fyrir því fullnægjandi rök að verðsamráð O hf. og annarra olíufélaga hefði náð til skipagasolíu og gasolíu og honum því ekki tekist að leiða að því sönnur að O hf. hefði með saknæmri og ólögmætri háttsemi bakað sér bótaskyldu gagnvart D ehf. Var skuldajafnaðarkröfu D ehf. því hafnað og félaginu gert að greiða O hf. viðskiptaskuld sína.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Benedikt Bogason og Þorgeir Örlygsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 7. mars 2012. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu stefnda, en til vara að krafa hans verði lækkuð. Í báðum tilvikum krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti en til vara að málskostnaður verði felldur niður. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Eins og nánar greinir í hinum áfrýjaða dómi áttu málsaðilar í umtalsverðum viðskiptum á árunum 1994 til 2005 sem fólust í því að áfrýjandi keypti af stefnda gasolíu, skipagasolíu, smurolíu og ýmsar aðrar rekstrarvörur, en áfrýjandi er útgerðarfyrirtæki sem gerir út skip til rækjuveiða og vinnur afurðirnar í verksmiðju sinni á Sauðárkróki. Samkvæmt viðskiptayfirliti stefnda nam verðmæti úttekta áfrýjanda á tímabilinu 30. nóvember 1995 til 31. janúar 2005 samtals 182.659.194 krónum, en inn á þá skuld hefur áfrýjandi greitt 169.330.021 krónu. Mismun þessara fjárhæða, 13.329.173 krónur, telur stefndi vera ógreiddar eftirstöðvar skuldar vegna úttektanna og er það sú fjárhæð sem hann krefur áfrýjanda um í málinu ásamt dráttarvöxtum. Með skírskotun til forsendna hins áfrýjaða dóms er á það fallist að viðskiptaskuld áfrýjanda við stefnda sé með hliðsjón af gögnum málsins réttilega tilgreind í héraðsdómsstefnu bæði hvað varðar höfuðstóls- og vaxtakröfu og verður hún því tekin til greina að fullu. Í ljósi málatilbúnaðar áfrýjanda kemur þessu næst til skoðunar hvort hann eigi skaðabótakröfu á hendur stefnda sem komi til skuldajafnaðar við framangreinda greiðslukröfu. Krafa áfrýjanda um sýknu af eða lækkun á kröfu stefnda er á því reist að áfrýjandi hafi beðið tjón í viðskiptum sínum við stefnda, þar sem hann hafi þurft að greiða hærra verð en ella fyrir gasolíu og skipagasolíu frá árinu 1994 til 2001 vegna ólögmæts samráðs sem stefndi hafi á því tímabili átt við önnur olíufélög um verðlagningu á olíuvörum. Ágreiningslaust er að rúm 86% þeirra viðskipta sem málsaðilar áttu í á umræddu tímabili um eldsneyti eru vegna kaupa áfrýjanda á skipagasolíu og ríflega 13% vegna kaupa hans á gasolíu. Um sönnun fyrir samráði stefnda og fleiri olíufélaga vísar stefndi til ákvörðunar samkeppnisráðs 28. október 2004 og úrskurðar áfrýjunarnefndar samkeppnismála 29. janúar 2005, en þar sé staðfest að stefndi og fleiri olíufélög hafi brotið gegn 10. gr. þágildandi samkeppnislaga nr. 8/1993 með víðtæku samráði sínu um verðlagningu á olíuvörum og skiptingu markaðar á hluta þess tíma sem viðskipti aðila áttu sér stað. Reisir áfrýjandi málatilbúnað sinn á því að umrætt samráð olíufélaganna hafi meðal annars náð til fyrrgreindra tveggja vörutegunda, gasolíu og skipagasolíu, og telur hann tjón sitt vegna samráðsins nema hærri fjárhæðum en sem nemur kröfu þeirri er stefndi sækir hann til greiðslu á. II Í ákvörðun samkeppnisráðs 28. október 2004 sem í öllum aðalatriðum var staðfest með úrskurði áfrýjunarnefndar samkeppnismála 29. janúar 2005 voru stefndi og tvö önnur olíufélög talin hafa brotið gegn 10. gr. samkeppnislaga með samráði um verðlagningu á fljótandi eldsneyti, gasi, smurolíu og tengdum vörum. Þá töldust félögin og hafa brotið gegn fyrrnefndu lagaákvæði með samráði um aðrar aðgerðir sem gætu haft áhrif á verð þessara vara, með samráði um aðgerðir til að auka álagningu og bæta framlegð af sölu á fljótandi eldsneyti, með samráði um gerð tilboða í útboðum tiltekinna viðskiptavina og markaðsskiptingu, svo og verðsamráði vegna sölu til einstakra viðskiptavina, tiltekinna hópa viðskiptavina eða á einstökum landsvæðum. Af dómi Hæstaréttar 6. maí 2010 í máli nr. 245/2009 leiðir að til þess að stefndi geti borið skaðabótaábyrgð gagnvart áfrýjanda vegna verðsamráðs stefnda og annarra olíufélaga verður áfrýjandi að leiða í ljós að stefndi hafi haft slíkt samráð annað hvort beinlínis um viðskipti við áfrýjanda eða almennt um verðlagningu á þeim vörum sem áfrýjandi keypti af stefnda á því tímabili sem hér skiptir máli. Fyrrgreind ákvörðun samkeppnisráðs og úrskurður áfrýjunarnefndar voru reist á umfangsmikilli gagnaöflun samkeppnisstofnunar, sem meðal annars gerði húsleit hjá stefnda og fleiri olíufélögum við framkvæmd rannsóknarinnar. Með bréfi 6. júní 2005 til samkeppnisstofnunar óskaði áfrýjandi eftir aðgangi að ýmsum gögnum, þar á meðal skjölum og öðrum gögnum sem varða ákvörðun samkeppnisráðs 28. október 2004 og hafa að geyma upplýsingar um áfrýjanda sjálfan, sbr. 9. gr. upplýsingalaga nr. 50/1996. Í svarbréfi stofnunarinnar 21. nóvember 2005 var samþykkt að veita áfrýjanda aðgang að ýmsum umbeðnum gögnum en jafnframt tekið fram að svo virtist sem ekki væri að finna í málinu gögn sem varði áfrýjanda. Þrátt fyrir þá umfangsmiklu gagnaöflun sem fram fór við málsferð stjórnvalda á sviði samkeppnismála samkvæmt framansögðu hefur áfrýjandi engin gögn lagt fram í málinu sem sýna að stefndi hafi haft samráð við önnur olíufélög um verðlagningu í viðskiptum sem gagngert varða áfrýjanda. Á það má fallast með héraðsdómi, að ýmislegt í gögnum málsins um samskipti stefnda og annarra olíufélaga veiti óbeinar vísbendingar um samráð olíufélaganna sem almennt hafi náð til verðlagningar á fljótandi eldsneyti. Þrátt fyrir það hefur áfrýjandi ekki í málatilbúnaði sínum vísað til gagna sem sýna með viðhlítandi hætti, að stefndi hafi haft samráð um verðlagningu þessara vörutegunda til útgerðarmanna, hvort heldur er staðbundið á starfssvæði áfrýjanda eða á stærra markaðssvæði. Því verður ekki talið að áfrýjandi hafi með þeim almennu ályktunum sem hann dregur af fyrrgreindum ákvörðun samkeppnisyfirvalda fært fyrir því fullnægjandi rök að það verðsamráð stefnda og annarra olíufélaga, sem um ræðir í fyrrgreindum ákvörðunum samkeppnisyfirvalda, hafi náð til skipagasolíu og gasolíu. Áfrýjanda hefur samkvæmt þessu ekki tekist að leiða að því sönnur að stefndi hafi með saknæmri og ólögmætri háttsemi bakað sér bótaskyldu gagnvart áfrýjanda vegna viðskipta aðila á því tímabili sem hér skiptir máli. Verður því með vísan til 1. mgr. 28. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála hafnað skuldajafnaðarkröfu áfrýjanda, sem felur í sér kröfu um sýknu eða lækkun dómkrafna stefnda, þegar af þeirri ástæðu að grundvöll bótaskyldu skortir. Verður því niðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest um annað en málskostnað. Eftir atvikum þykir rétt að hvor málsaðila beri sinn kostnað af rekstri málsins í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal óraskaður um annað en málskostnað. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 9. desember 2011. Stefnandi krefst einnig vaxtavaxta samkvæmt 12. gr. laga nr. 38/2001 er leggist við höfuðstól á 12 mánaða fresti í fyrsta skipti 28. febrúar 2002 en síðan árlega þann dag. Þá krefst stefnandi málskostnaðar. Skilja verður dómkröfur stefnda á þann veg að hann krefjist aðallega sýknu af dómkröfum stefnanda en til vara að þær verði lækkaðar. Stefndi byggir kröfur sínar m.a. á því að hann eigi gagnkröfu til skuldajafnaðar, sbr. 1. mgr. 28. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Nánari grein verður gerð fyrir fjárhæð og forsendum gagnkröfu þegar gerð verður grein fyrir málsástæðum stefnda hér síðar. I Í stefnu kemur m.a. fram að stefnandi reki olíuverslun, smásölu og annan skyldan rekstur á höfuðborgarsvæðinu og að sú skuld sem hann krefji stefnda um í málinu sé samkvæmt viðskiptayfirliti/reikningsyfirliti vegna vöruúttekta stefnda á tímabilinu nóvember 1995 til janúar 2005. Kemur fram í stefnu sundurliðun um mánaðarlegar úttektir stefnda hjá stefnanda á nefndu tímabili og að heildarúttektir stefnda hafi numið alls 182.659.194 krónum. Þá er gerð grein fyrir fjölmörgum innborgunum stefnda til stefnanda og er sú fyrsta sögð hafa átt sér stað 20. desember 1995 en sú síðasta 23. desember 2005 og innborganir taldar nema samtals 169.330.021 krónu á þessu tímabili. Eftir standi 13.329.173 krónur sem sé stefnufjárhæðin. Kemur einnig fram í stefnu að reikningar vegna úttekta séu dagsettir síðasta dag úttektarmánaðar en eindagi sé 25. næsta mánaðar eftir úttekt. Dráttarvextir reiknist frá dagsetningu reiknings ef ekki sé greitt fyrir eindaga. Dráttarvaxta sé krafist frá 28. febrúar 2001 enda séu dráttarvextir fyrir þann tíma fyrndir. Miðað sé við að fyrning dráttarvaxtakröfu hafi verið rofin með birtingu stefnu 28. febrúar 2005. Kemur þá fram að eftirstöðvar skuldarinnar hafi ekki fengist greiddar þrátt fyrir innheimtutilraunir og hafi því verið nauðsynlegt að höfða mál til greiðslu hennar. Í greinargerð stefnda er málsatvikum lýst með þeim hætti að viðskiptasamband málsaðila hafi byrjað á níunda áratug síðustu aldar. Hafi stefndi keypt af stefnanda gasolíu, skipagasolíu, smurolíu og ýmsar aðrar rekstrarvörur allt til ársins 2004. Frá árinu 1994 til ársloka 2001 hafi viðskipti stefnda við stefnanda vegna kaupa á gasolíu og skipagasolíu numið samtals 90.197.341 krónu. Stefndi sé útgerðarfyrirtæki sem hafi gert út skip til rækjuveiða og unnið afurðirnar í verksmiðju sinni á Sauðárkróki. Hafi stefndi starfrækt rækjuútgerð og vinnslu allt frá árinu 1985 og hafi í starfsemi sinni notað bæði skipagasolíu fyrir skip sem hann geri út og gasolíu fyrir rækjuverksmiðjuna. Afurðir sínar, þ.e. rækju, selji stefndi nær allar á erlenda markaði. Sé rækjan seld á heimsmarkaðsverði eins og það sé hverju sinni. Stefndi sé og hafi verið aðili að Landssambandi íslenskra útvegsmanna (LÍÚ) í gegn um aðild sína að Útvegsmannafélagi Norðurlands. Viðskipti stefnanda og stefnda hafi verið með þeim hætti að stefndi hafi oft í mánuði hverjum keypt af stefnanda framangreindar vörur, allt eftir pöntunum hverju sinni. Samkvæmt samkomulagi stefnanda og stefnda, sem ekki hafi verið skriflegt, hafi stefndi verið í reikningsviðskiptum hjá stefnanda þannig að stefndi hafi reglulega greitt inn á viðskiptareikninginn. Viðskiptin hafi farið þannig fram að stefndi hafi tekið út vörur í reikning hjá stefnanda og hafi formlegur reikningur verið skrifaður af stefnanda fyrir hverja úttekt. Á honum hafi komið fram dagsetning reikningsins, þ.e úttektarinnar og gjalddagi. Gjalddagi hafi venjulega verið 25. dagur næsta mánaðar á eftir úttekt. Greiðsluseðill hafi verið sendur út mánaðarlega með tilgreindum gjalddaga þennan 25. dag mánaðarins á eftir úttekt. Á greiðsluseðli hafi reikningar úttektarmánaðarins verið sundurliðaðir og vextir færðir fram til loka síðasta mánaðar á undan án tilgreiningar á vaxtafæti og án þess að sundurliða nánar af hvaða upphæð vextir hafi verið reiknaðir. Ekkert sérstakt samkomulag hafi verið um vexti, en þessir mánaðarlega færðu vextir hafi verið lögboðnir dráttarvextir á hverjum tíma. Sum árin, þ.e. 1995, 2000, 2002 og 2004, hafi dráttarvextir verið felldir niður að hluta, eftir á, samkvæmt samkomulagi þar að lútandi, en engin regla hafi verið þar á. Fram hafi komið á reikningsyfirlitum stefnda þegar afslættir af vöxtum hafi verið veittir. Um mitt ár 2004 hafi stefndi byrjað samningaviðræður við stefnanda með það fyrir augum að ná samkomulagi um viðskiptakjör vegna áframhaldandi viðskipta og um uppgjör viðskiptareiknings. Meginástæða þess að stefndi hafi haft frumkvæði að viðræðum hafi verið að stefnandi hafi gerst brotlegur við samkeppnislög með ólögmætu samráði og að samráðið hafi valdið stefnda tjóni. Í lok árs 2004 hafi verið ljóst að samkomulag næðist ekki, utan það að stefnandi hafi samþykkt að veita 500.000 króna afturvirkan afslátt vegna eldsneytisviðskipta og 1.000.000 króna eftirgjöf á reiknuðum vöxtum. Önnur olíufélög hafi á þeim tíma boðið stefnda betri kjör en stefnandi, þ.e. fjögurra króna afslátt á hvern lítra gasolíu. Hafi stefndi þá ákveðið að hætta viðskiptum við stefnanda. Í ákvörðun samkeppnisráðs 28. október 2004 í máli nr. 21/2004 hafi ráðið komist að þeirri niðurstöðu að stefnandi og fleiri olíufélög hefðu brotið gegn 10. gr. samkeppnislaga nr. 8/1993 og haft samráð sín á milli, meðal annars um verðlagningu á skipagasolíu og gasolíu. Í ákvörðuninni komi einnig fram sú niðurstaða að þetta samráð hafi hækkað verð á umræddum vörum, m.a. vegna hækkunar framlegðar eða álagningar olíufélaganna. Ákvörðun samkeppnisráðs hafi verið staðfest hvað varði framangreind atriði með úrskurði áfrýjunarnefndar samkeppnismála 29. janúar 2005 í máli nr. 3/2004. Stefndi telji sig hafa keypt gasolíu og skipagasolíu af stefnanda um árabil á mun hærra verði en honum hefði boðist hefði ekki komið til ólögmætt samráð stefnanda og annarra olíufélaga. Hafi hann því orðið fyrir miklu tjóni vegna hins ólögmæta samráðs. Skaðabætur stefnda úr hendi stefnanda vegna þessa nemi hærri fjárhæð en stefnufjárhæðinni og kveðst stefndi lýsa yfir skuldajöfnuði skaðabótakröfu sinnar við stefnukröfu stefnanda. Kveður stefndi að í stefnu sé krafist greiðslu á viðskiptaskuld stefnda vegna vöruúttekta á tímabilinu nóvember 1995 til janúar 2005. Stefndi hafi keypt vörur af stefnanda á því tímabili en fjárhæð stefnukröfu, þ.e. viðskiptaskuldarinnar, sé ekki í samræmi við úttektir hans, útsenda reikninga stefnanda, viðskiptavenju stefnanda og stefnda og innheimtubréf stefnanda. Með bréfum 28. apríl og 4. maí 2005 hafi stefndi krafið stefnanda um greiðslu skaðabóta og vaxta vegna þess tjóns sem ólögmætt samráð stefnanda við olíufélögin Ker hf. og Skeljung hf. hafi valdið honum en engin svör hafi borist frá stefnanda. Af hálfu stefnanda kom fram við munnlegan málflutning að í fyrsta lagi mótmælti hann almennri tilvísun stefnda til þess að í ákvörðun samkeppnisráðs og samkeppnisyfirvalda komi fram að olíufélögin og þar með talinn stefnandi hafi brotið gegn 10. gr. samkeppnislaga með því að hafa haft samráð um verðlagningu á gasolíu og skipagasolíu. Hvergi komi fram í nefndum ákvörðunum samkeppnisyfirvalda að félögin hafi haft beint samráð um verðlagningu á skipagasolíu. Í nokkrum tilvikum komi fram vísbendingar um að félögin hafi í einstökum tilvikum haft með sér samráð um verðlagningu á gasolíu en um sé að ræða óljósar tilvísanir en ekki annað. Hvergi í ákvörðunum samkeppnisyfirvalda komi fram nafn stefnda eða tilvísun til viðskipta aðila þessa máls. Kveðst stefnandi mótmæla því að stefndi hafi keypt gasolíu og skipagasolíu af stefnanda á hærra verði en eðlilegt hafi verið. Stefnandi telji ósannað að stefndi hafi orðið fyrir tjóni sem rakið verði til háttsemi stefnanda. Þá kvaðst stefnandi mótmæla því að ekki sé samræmi milli fjárhæða stefnukröfu og úttekta stefnda. II Fyrirliggjandi gögn í máli þessu eru misvísandi um það hvenær málið var höfðað. Í stefnu málsins kemur fram að hún sé útgefin 21. mars 2005 og þann dag er hún árituð um móttöku af lögmanni stefnda. Í stefnunni sjálfri kemur hins vegar fram að fyrning hafi verið rofin varðandi dráttarvaxtakröfu með birtingu stefnu 28. febrúar 2005 og stefnandi lagði fram í málinu birtingarvottorð sem ber með sér að vera vegna birtingar stefnu síðastnefndan dag fyrir fyrirsvarsmanni stefnda. Var ekki vikið að þessu misræmi við munnlegan málflutning. Þar sem stefndi hefur ekki borið brigður á að fyrning hafi verið rofin 28. febrúar 2005 hefur misræmið ekki efnislega þýðingu við úrlausn málsins og þótti því ekki ástæða til endurupptöku þess af umræddu tilefni. Með hliðsjón af því að stefna málsins er dagsett 21. mars 2005 og árituð af lögmanni stefnda um viðtöku þann dag verður að líta svo á að mál þetta hafi verið höfðað þann dag en málið var þingfest 31. sama mánaðar. Greinargerð stefnda var lögð fram á dómþingi 7. júní sama ár. Úrskurður dómsins þar sem frávísunarkröfu stefnda var hafnað var kveðinn upp 4. nóvember sama ár. Við fyrirtöku málsins 18. sama mánaðar var þess óskað af hálfu stefnanda að málinu yrði fresta þar til niðurstaða lægi fyrir í máli stefnanda gegn Samkeppniseftirlitinu og íslenska ríkinu en í því máli krefst stefnandi m.a. ógildingar á úrskurði áfrýjunarnefndar samkeppnismála í máli nr. 3/2004 sem kveðinn var upp 29. janúar 2005 að því er hann varðar. Bókað er í þingbók að lögmaður stefnda hafi samþykkt að málinu yrði frestað til 10. mars 2006 í þessu skyni. Þann dag voru lögð fram skjöl sem stefndi hafði fengið afhent frá samkeppnisyfirvöldum og aflað var í þágu þeirrar rannsóknar sem leiddi til ákvörðunar samkeppnisráðs 28. október 2004 í máli nr. 21/2004 og í kjölfarið úrskurðar áfrýjunarnefndar samkeppnismála í máli nr. 3/2004 sem fyrr er vísað til. Á dómþingi 27. mars sama ár var lögð fram beiðni um dómkvaðningu matsmanns. Matsmaður var dómkvaddur á dómþingi 21. desember sama ár en fram að þeim tíma var málinu frestað nokkrum sinnum að ósk beggja málsaðila ýmist til að freista þess að leita sátta eða til að unnt væri að finna matsmann. Matsgerð var lögð fram á dómþingi 31. janúar 2008. Yfirmatsmenn voru dómkvaddir á dómþingi 16. maí sama ár, en á dómþingi 2. desember sama ár lagði stefnandi fram viðbót við matsbeiðni. Yfirmatsgerð var lögð fram á dómþingi 9. desember 2010. Dómsformaður fékk málinu úthlutað 1. september 2011 og fór aðalmeðferð fram 20. október sama ár og tóku meðdómendur sæti í dómi við upphaf hennar. Með framangreindum athugasemdum er að nokkru skýrður sá langi tími sem mál þetta hefur tekið í meðförum dómsins en að auki er þess að geta að málsaðilar virðast ítrekað hafa óskað eftir og fengið fresti til að leita sátta í málinu þó þær sáttaumleitanir hafi ekki skilað árangri. III Í máli þessu byggir stefndi sýknukröfu sína einkum á því að hann hafi orðið fyrir tjóni í viðskiptum sínum við stefnanda þar sem hann hafi þurft að greiða hærra verð en ella fyrir gasolíu og skipagasolíu frá árinu 1994 til ársins 2001 vegna ólögmæts samráðs sem stefnandi hafi haft við tvö önnur olíufélög um verðlagningu m.a. á framangreindum olíuvörum. Þessu til sönnunar hefur stefndi lagt fram í heild sinni ákvörðun samkeppnisráðs nr. 21/1994 frá 28. október 2004, en umrædd ákvörðun er 966 blaðsíður. Þá hefur stefndi einnig lagt fram úrskurð áfrýjunarnefndar samkeppnismála frá 29. janúar 2005 í máli nr. 3/2004 þar sem fyrrnefnd ákvörðun er endurskoðuð, en úrskurðurinn er 255 blaðsíður. Stefndi skoraði í málinu á stefnanda að leggja fram nánar tilgreind 136 skjöl sem vísað er til og fjallað um í ofangreindum ákvörðunum samkeppnisyfirvalda. Þá beindi stefndi einnig kröfu að Samkeppniseftirlitinu, Keri hf. (áður Olíufélaginu hf.) og Skeljungi hf. sama efnis og gerði þar einnig kröfu um að fá aðgang að þeim hluta ákvörðunar samkeppnisráðs sem ekki hafði verið birtur almenningi þar sem hann var talinn innihalda trúnaðarupplýsingar. Eftir að hafa leitað eftir afstöðu stefnanda, Kers hf. og Skeljungs hf. tók samkeppniseftirlitið ákvörðun um að afhenda stefnda þann hluta ákvörðunar samkeppnisráðs sem leynd hafði hvílt yfir og liggur það skjal fyrir í málinu. Þá ákvað samkeppniseftirlitið að afhenda stefnda 121 skjal af þeim 136 sem hann fór fram á að fá afhent og eru þessi skjöl öll meðal gagna málsins. Ekki voru talin skilyrði til afhendingar nánar tilgreindra 15 skjala og hefur stefnandi ekki orðið við áskorun stefnda um að leggja þau fram í málinu. Af hálfu stefnda var í greinargerð boðað að ef framangreindir aðilar, Samkeppnisstofnun, Skeljungur hf. og Ker hf. yrðu ekki við áskorun stefnda um að láta af hendi umbeðin gögn myndi stefndi leggja fram beiðni í samræmi við 2. mgr. 68. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og gera kröfu um að dómari úrskurði um skyldu þeirra til að afhenda viðkomandi skjöl. Stefndi hafði ekki uppi þesskonar kröfu við meðferð málsins. Þá kom einnig fram í greinargerð stefnda áskorun til stefnanda um að leggja fram upplýsingar um olíuverð til skipa í Færeyjum, Noregi og Danmörku. Stefnandi lagði fram í málinu á dómskjali nr. 177 samanburð á einingaverði skipagasolíu til stefnda og erlendra viðskiptamanna frá janúar 1996 til desember 2001 og kom fram við munnlegan málflutning að stefnandi teldi sig að þessu leyti hafa orðið við áskorun stefnda. IV Eins og fyrr er komið fram var dómkvaddur matsmaður 21. desember 2006 á grundvelli matsbeiðni stefnda. Í matsbeiðni er tilgreint að stefndi telji sig hafa keypt gasolíu af stefnanda á árunum 1994 til 2001 samtals að fjárhæð 90.197.341 króna. Fjárhæðin er sundurliðuð eftir árum en ekki eftir olíutegundum. Í matsbeiðni kemur m.a. fram að stefndi leggi til grundvallar að samkeppnisverð sé það verð sem hann hefði keypt umræddar vörur á ef ólögmætt samráð hefði ekki verið fyrir hendi. Þá kemur einnig fram að stefndi telji að eftirgreind fimm atriði feli í sér nálgun við samkeppnisverð: 1) Það verð sem erlendum skipum hafi boðist hér á landi árið 2001; 2) það verð sem skipagasolía og gasolía hafi verið seld á úti á hafi; 3) það verð sem stefnda hafi boðist eftir að samráðinu hafi lokið; 4) gögn frá olíufélögunum; 5) verð á sömu vörum í nágrannalöndunum, einkum Færeyjum. Óskaði stefndi eftir að matsmaður mæti hvert tjón stefnda, sem verið hafi í viðskiptum við stefnanda, hafi verið, vegna þess að hann hafi þurft að greiða hærra verð fyrir gasolíu vegna ólögmæts samráðs stefnanda og annarra olíufélaga frá árinu 1994 til ársloka 2001. Guðrún Johnsen hagfræðingur var dómkvödd til að meta ofangreind atriði og liggur matsgerð hennar fyrir í málinu. Matsmanni voru lögð til skjöl málsins frá 1 til 173. Stefnandi mun hafa komið á framfæri við matsmann dómskjölum nr. 174 til 177 en þau dómskjöl voru lögð fram við fyrirtöku málsins 6. mars 2006. Meðal framangreindra gagna var bréf lögmanns stefnanda til matsmanns þar sem hann hélt uppi sjónarmiðum sínum varðandi tiltekin atriði sem stefndi byggir á í greinargerð sinni. Í matsgerð, sem sögð er gerð í desember 2007, og lögð var fram í dómi 31. janúar 2008, kemur í upphafi fram að þau viðskipti málsaðila sem hér er fjallað um hafi á umræddu tímabili verið 2,2 milljónir lítra af skipagasolíu og 2,5 milljónir lítra af gasolíu. Þá kemur fram að matsmaður hafi valið þá aðferð að bera verð það sem stefndi keypti umræddar olíuvörur á saman við verð sem hefði staðið honum til boða á markaði þar sem full samkeppni ríkti. Valdi matsmaður Alaskamarkað til viðmiðunar og rökstuddi það val sitt í matsgerð, sem og í skýrslu sinni fyrir dómi. Kemur fram í niðurstöðukafla matsgerðar að matsmaður leggi í matinu til nákvæma greiningu á olíuverðsgögnum frá virtum alþjóðlegum gagnaveitum og opinberri upplýsingaþjónustu bandaríska ríkisins. Þetta leiði til mats á samkeppnisverði því sem að hefði ríkt á olíudreifingarmarkaði ef samkeppnisumhverfi hefði verið með hefðbundnum hætti á Íslandi á árunum 1994 til 2001. Þá kemur fram að það þyki sýnt, með viðurkenndum aðferðum hagfræðinga í málum sem þessum, að kjör stefnda á gasolíu og skipagasolíu í viðskiptum við stefnanda hafi verið allmiklu lakari en ef stefndi hefði átt þess kost að eiga viðskiptin á sambærilegum samkeppnismarkaði, en í fyrrnefndum viðskiptum hafi álagning verið um 73,9% á skipagasolíu en 52,5% að meðaltali. Á sambærilegum samkeppnismarkaði hefði stefndi gengið að kjörum sem bæru með sér 26,2% álagningu á gasolíutegundunum tveimur. Tjón stefnda hafi numið 20.367.110 krónum. Í niðurstöðu matsins kemur loks fram að þegar tekið sé tillit til þess að gögn um nákvæmt innkaupsverð á olíu til Íslands liggi ekki fyrir megi áætla að vikmörk á tjóni því sem hafi verið mælt séu um 600.000 til 700.000 krónur og tjónið liggi þá á bilinu 19,6 til 21,1 milljón króna. Stefnandi óskaði dómkvaðningar yfirmatsmanna. Kom m.a. fram í yfirmatsbeiðni að í matsgerð undirmatsmanns komi fram að matsmaður hafi valið þá leið að gera samanburð á öðrum sambærilegum markaði. Haldi undirmatsmaður því jafnframt fram að Alaskamarkaður fullnægi skilyrðum til samanburðar og sé því marktækur til að finna verð sem stefndi hefði með réttu átt að greiða. Kemur einnig fram í yfirmatsbeiðni að tilgangur matsins sé að kalla fram afstöðu yfirmatsmanna varðandi forsendur undirmatsmanns í matsgerð en stefnandi telji mjög hæpið að meta tjón stefnda út frá samanburði við verð og álagningu í Alaska þar sem aðstæður virðist ólíkar þeim markaðsaðstæðum sem séu á Íslandi. Ragnar Árnason og Birgir Þór Runólfsson hagfræðingar voru dómkvaddir til yfirmatsins og var yfirmatsgerð þeirra, sem dagsett er 20. nóvember 2010 lögð fram í dómi 9. desember sama ár. Hér í framhaldi eru teknar upp orðrétt spurningar sem varpað var til yfirmatsmanna og svör þeirra við þeim hverri fyrir sig. 1. Er olíudreifingarmarkaðurinn í Alaska sambærilegur við hinn íslenska olíudreifingarmarkað? Svar: Nei Olíudreifingarmarkaðurinn í Alaska er ekki sambærilegur við þann íslenska. Við mat á þessari spurningu telur yfirmatsbeiðandi meðal annars rétt að athuga eftirfarandi: 1.1. Hversu margar olíuhreinsunarstöðvar eru í Alaska og hvaða áhrif hefur fjöldi þeirra á birgðir og birgðakostnað olíudreifingaraðila? Svar: Olíuhreinsunarstöðvar í Alaska eru sex talsins og framleiða fjórar fyrir almennan markað. Þessi fjöldi, hentug staðsetning þeirra og birgðastöðvar, minnka birgðaþörf og lækka birgðakostnað olíudreifingaraðila. 1.2. Hvernig er dreifingarkostnaði háttað? Er til dæmis afhendingarkostnaði bætt ofan á það verð sem miðað er við í matsgerð? Svar: Dreifing olíuvara í Alaska er með margvíslegum hætti og dreifingarkostnaður ugglaust sömuleiðis. Ljóst er að afhendingarkostnaður er í mörgum tilfellum innifalinn í verði. 1.3. Eru verð sem miðað er við í matsgerð miðuð við sama afgreiðslumáta, þ.e. með bíl, báti eða leiðslu? Svar: Olíuverð þau í Alaska sem miðað er við í undirmatsgerð (verð frá gagnagrunni EIA) eru meðaltöl ýmis konar afgreiðslumáta. 1.4. Hverjar eru afkomutölur fyrir olíudreifingarfélög í Alaska? Svar: Við höfum ekki getað aflað gagna um afkomutölur olíudreifingarfélaga í Alaska og teljum mjög erfitt að afla þeirra. 2. Er líklegt að verðmyndun á olíudreifingarmarkaði á Íslandi sé sú sama og verðmyndun í Alaska miðað við að fákeppni ríki á öðrum markaði en virk samkeppni 67 aðila á öðrum markaði? Svar: Nei. Það er ekki líklegt að svo sé. 3. Fengist réttari niðurstaða ef fákeppnismarkaður, líkt hinum íslenska olíudreifingarmarkaði er borinn saman við annan sambærilegan fákeppnismarkað? Svar: „Réttari“ niðurstaða gæti fengist ef fákeppnismarkaður líkur hinum íslenska er borinn saman við sambærilegan fákeppnismarkað. Það er þó ekki víst. Með tilliti til þess sem meta skal, þ.e. tjóns yfirmatsþola af of háu verði olíuvara vegna samráðs yfirmatsbeiðanda og annarra olíufélaga, teljum við að „réttara“ væri að miða við fákeppnismarkað sem væri sambærilegur að öðru leyti en því að þar væri ekki samráð til staðar. 4. Er rökrétt við mat á meintu tjóni yfirmatsþola, þ.e. finna hvaða verð hann hefði í raun mátt eiga von á að greiða, að miða eingöngu við samanburð á verðmyndun í Alaska? Svar: Nei. Með tilliti til hinnar miklu óvissu sem ávallt er við mat af þessu tagi teljum við hinn tiltekna samanburð ófullnægjandi og í þeim skilningi ekki „rökréttan“. Þann 3. desember 2008 var lögð fram viðbót við matsbeiðni og yfirmatsmenn einnig beðnir að svara þeirri spurningu hvort stefndi, sem verið hafi í viðskiptum við stefnanda, hafi orðið fyrir tjóni sem rekja megi til þess að félagið hafi þurft að greiða hærra verð fyrir gasolíu vegna ólögmæts samráðs stefnanda við önnur olíufélög frá árinu 1994 til ársloka 2001. Kemur fram í beiðni að spurning þessi sé að meginefni samhljóða spurningu sem lögð hafi verið fyrir undirmatsmann. Voru sömu yfirmatsmenn dómkvaddir til að svara þessari spurningu einnig og er eftirfarandi svar þeirra hluti af yfirmatsgerð: Þann takmarkaða samanburð sem fyrir liggur í undirmatsgerð og hér í þessari yfirmatsgerð teljum við ekki fullnægjandi til að draga haldbærar ályktanir um „rétta“ eða „hæfilega“ álagningu í þeim viðskiptum sem hér eru til umfjöllunar. Okkar mat er að til þess að unnt væri að komast að sæmilega áreiðanlegum niðurstöðum hvað þetta snertir væri nauðsynlegt að leggja í mjög viðamikla rannsókn. Slík rannsókn tæki sennilega allmörg mannár og er því langt umfram þau mörk sem þessari matsgerð eru sett. Vísbendingar þær sem við höfum undir höndum og raktar eru í megintexta þessarar matsgerðar benda ekki til þess að umrædd álagning hafi verið óhæfileg. Rétt er þó að ítreka að þessar vísbendingar eru langt frá því að vera nægilegar til að komast að afdráttarlausri niðurstöðu. Svar okkar miðað við þær forsendur sem raktar hafa verið er því: Hafi Dögun ehf. orðið fyrir tjóni í viðskiptum sínum við Olís sem rekja má til þess að félagið hafi þurft að greiða hærra verð fyrir gasolíu vegna ólögmæts samráðs Olís og annarra olíufélaga frá árinu 1994 til loka ársins 2001, þá verður það tjón ekki metið með gögnum, útreikningum og aðferðum undirmatsskýrslu. Sé sú forsenda í undirmati að álagning á skipagasolíu á Alaskamarkaði fyrir olíuvörur sé mælikvarði á „hæfilega álagningu“ tekin góð og gild, bendir matsaðferð í undirmati ekki til annars en að álagning Olís í viðskiptum við Dögun ehf. hafi verið hæfileg. Því er engin forsenda til að ætla að Dögun ehf. hafi orðið fyrir tjóni af ofangreindum tagi í olíuviðskiptum sínum við Olís. Í umfjöllun sinni um síðastnefnda spurningu fjalla yfirmatsmenn ítarlega um gögn og gagnavinnslu í undirmatsgerð. Draga þeir þá umfjöllun saman í niðurstöðu þar sem fram kemur að þeir telja að gögn þau frá EIA (Energy information administration) um olíuverð í Alaska sem notuð séu í undirmati til að meta „hæfilega“ álagningu á skipagasolíu og gasolíu séu afar ófullkomin af tveimur ástæðum. Þau séu í fyrsta lagi „götótt“ þar sem í þau vanti fjölda athugana fyrir einstaka mánuði. Þau séu samsöfnuð („aggregated“) fyrir olíutegundir og söluþrep og séu því ekki mælingar á þeirri verðlagningu sem málið snúist um, þ.e. verði á viðeigandi tegund skipagasolíu og gasolíu, eða mælingar á verði frá fyrsta heildsala (birgðastöð olíuhreinsunarstöðvar) til lokanotanda af hliðstæðu tagi og stefndi sé. Hvort tveggja valdi alvarlegum skekkjum, en hið síðara sennilega miklu meiri skekkjum því ekki verði séð að það hlutfall heildsölu/endursöluverðs (e. wholesale/resale) og verðs til iðnaðarnota (e. industrial) í gagnasafni EIA sé nokkur mælikvarði á þá álagningu sem leitað sé eftir í undirmatsgerð. Nokkurrar ónákvæmni gæti í mati á innflutningsverði stefnanda í undirmatsgerð. Virðist innflutningsverðið vanmetið um 5%-8% að meðaltali. Þessi skekkja sé þó óveruleg miðað við aðrar skekkjur í gagnavinnslunni. Verulegar skekkjur séu í tölulegu mati undirmatsskýrslu á viðskiptum stefnanda og stefnda. Stærsti hluti þeirra skekkja virðist vegna þess að olíutegundum sé ruglað saman í undirmatsskýrslu, þ.e. að undirmatsmaður víxlar söluverði á skipagasolíu og gasolíu flest árin. Heildartölur, þegar olíuviðskipti séu tekin saman í heild séu hins vegar miklu nær réttu lagi. Þegar á heildina sé litið telji yfirmatsmenn að gögn og gagnavinnsla í undirmatsskýrslu sé með þeim hætti að ekki verði á því byggt í málinu. Matið á álagningu á viðkomandi olíuvörur í Alaska sé byggt á sandi og sennilega fjarri réttu lagi. Hins vegar sé matið á heildarálagningu stefnanda gagnvart stefnda ekki stórkostlega fjarri lagi, þótt metin álagning á þær tvær olíutegundir sem um ræði (skipagasolíu og gasolíu) sé verulega skökk. Í yfirmatsgerð kemur fram að stefndi hafi alls keypt 4.735.201 lítra af olíu af stefnanda á umræddu tímabili, 4.050.683 lítra af skipagasolíu og 684.518 lítra af gasolíu, kostnaðarverð stefnanda hafi verið samtals 58.868.103 krónur en söluverð til stefnda hafi samtals numið 89.312.201 krónu. Álagning stefnanda í viðskiptum málsaðila hefur samkvæmt framansögðu numið samtals 30.444.098 krónum. Báðar matsgerðir eru settar fram með ítarlegum rökstuðningi og með þeim fylgja gögn eða tilvísanir til gagna sem þær eru byggðar á. Þá komu matsmenn fyrir dóminn, staðfestu matsgerðir sínar og svöruðu spurningum um efni þeirra. Verður nánar gerð grein fyrir efni matsgerða í niðurstöðukafla dómsins eins og þörf er til rökstuðnings fyrir niðurstöðu. V Í stefnu kemur fram að stefnandi kveður umkrafða skuld vera samkvæmt viðskiptayfirliti/reikningsyfirliti vegna vöruúttekta á tímabilinu nóvember 1995 til janúar 2005 hjá stefnanda. Vöruúttektir stefnda séu eftirfarandi: í nóvember 1995, 898.031 króna; í desember 1995, 474.403 krónur; í janúar 1996, 617.962 krónur; í febrúar 1996, 1.389.676 krónur; í mars 1996, 1.546.488 krónur; í apríl 1996, 299.653 krónur; í maí 1996, 1.440.473 krónur; í júní 1996, 694.871 krónur; í júlí 1996, 1.860.388 krónur; í ágúst 1996, 747.452 krónur; í október 1996, 1.756.711 krónur; í nóvember 1996, 685.055krónur; í desember 1996, 1.167.142 krónur ; í janúar 1997, 250.912 krónur; í febrúar 1997, 1.088.729 krónur; í mars 1997, 1.667.186 krónur; í apríl 1997, 2.006.645 krónur; í maí 1997, 833.281 krónur; í júní 1997, 1.471.638 krónur; í júlí 1997, 1.501.638 krónur; í ágúst 1997, 550.883 krónur; í september 1997, 500.379 krónur; í október 1997, 1.636.030 krónur; í nóvember 1997, 1.422.324 krónur; í desember 1997, 1.621.730 krónur; í febrúar 1998, 2.083.236 krónur; í mars 1998, 1.300.964 krónur; í apríl 1998, 386.154 krónur; í maí 1998, 1.502.816 krónur; í júní 1998, 3.191.975 krónur; í ágúst 1998, 1.329.155 krónur; í september 1998, 1.816.081 krónur; í október 1998, 1.340.362 krónur; í nóvember 1998, 865.668 krónur; í desember 1998, 1.690.878 krónur; í janúar 1999, 418.902 krónur; í mars 1999, 351.525 krónur; í apríl 1999, 1.847.193 krónur; í júní 1999, 2.754.638 krónur; í ágúst 1999, 1.184.921 krónur; í september 1999, 1.198.646 krónur; í október 1999, 2.992.192 krónur; í nóvember 1999, 1.108.183 krónur; í desember 1999, 189.008 krónur; í janúar 2000, 335.300 krónur; í febrúar 2000, 510.992 krónur; í mars 2000, 2.348.078 krónur; í apríl 2000, 2.078.733 krónur; í maí 2000, 2.167.371 krónur; í júní 2000, 2.539.558 krónur; í júlí 2000, 2.266.168 krónur; í ágúst 2000, 2.653.354 krónur; í september 2000, 3.721.600 krónur; í október 2000, 2.736.072 krónur; í nóvember 2000, 3.481.242 krónur; í desember 2000, 936.295 krónur; í janúar 2001, 2.107.130 krónur; í febrúar 2001, 2.038.113 krónur; í mars 2001, 2.558.465 krónur; í apríl 2001, 756.191 krónur; í maí 2001, 1.169.070 krónur; í júní 2001, 2.942.564 krónur; í júlí 2001, 1.913.400 krónur; í ágúst 2001, 4.413.212 krónur; í september 2001, 1.850.490 krónur; í október 2001, 2.142.860 krónur; í nóvember 2001, 6.685.297 krónur; í desember 2001, 243.650 krónur; í janúar 2002, 1.611.357 krónur; í febrúar 2002, 1.033.492 krónur; í mars 2002, 2.741.162 krónur; í apríl 2002, 2.741.500 krónur; í maí 2002, 1.511.443 krónur; í júní 2002, 2.329.045 krónur; í júlí 2002, 3.612.278 krónur; í ágúst 2002, 2.084.838 krónur; í september 2002, 3.278.601 krónu; í október 2002, 2.613.834 krónur; í nóvember 2002, 317.936 krónur; í desember 2002, 180.305 krónur; í janúar 2003, 5.693 krónur; í febrúar 2003, 3.330 krónur; í mars 2003, 17.177 krónur; í apríl 2003, 421.771 krónu; í maí 2003, 2.765.449 krónur; í júní 2003, 2.765.079 krónur; í júlí 2003, 2.392.619 krónur; í ágúst 2003, 3.248.001 krónur; í september 2003, 2.057.310 krónur; í október 2003, 3.047.733 krónur; í nóvember 2003, 1.155.681 krónur; í desember 2003, 382.735 krónur; í janúar 2004, 15.154 krónur; í febrúar 2004, 26.626 krónur; í mars 2004, 911.629 krónur; í apríl 2004, 2.502.115 krónur; í maí 2004, 2.908.960 krónur; í júní 2004, 4.059.423 krónur; í júlí 2004, 4.315.491 krónur; í ágúst 2004, 3.809.574 krónur; í september 2004, 3.683.867 krónur; í október 2004, 2.725.594 krónur; í nóvember 2004, 4.182.008 krónur; í desember 2004, 903.030 krónur og í janúar 2005, 19.972 krónur, eða samtals 182.659.194 krónur. Þá kveður stefnandi að inn á framangreinda skuld hafi verið greiddar eftirfarandi innborganir: 20. desember 1995, 898.031 króna; 31.desember 1995, 86.610 krónur; 22.janúar 1996, 387.794 krónur; 29. febrúar 1996, 617.962 krónur; 15. apríl 1996, 1.389.676 krónur; 30. apríl 1996, 17.371 króna; 14.maí 1996, 1.449.938 krónur; 22. maí 1996, 299.653 krónur; 4. júlí 1996, 1.440.473 krónur; 7. ágúst 1996, 695.824 krónur; 16. september 1996, 1.860.388 krónur; 10. október 1996, 747.452 krónur; 3. desember 1996, 1.623.231 króna; 10. janúar 1997, 685.055 krónur; 30. janúar 1997, 600.000 krónur; 4. febrúar 1997, 848.125 krónur; 15. apríl 1997, 250.912 krónur; 5. júní 1997, 1.229.779 krónur; 22. júlí 1997, 1.000.000 krónur; 25. júlí 1997, 500.000 krónur; 28. júlí 1997, 1.526.526 krónur; 5. september 1997, 1.000.000 krónur; 23. september 1997, 1.000.000 krónur; 26. september 1997, 613.643 krónur; 20. október 1997, 535.539 krónur; 12. desember 1997, 500.000 krónur; 23. desember 1997, 500.000 krónur; 29. desember 1997, 500.000 krónur; 1. janúar 1998, 166.436 krónur; 15. janúar 1998, 500.000 krónur; 30.01.1998 400.000 krónur; 23. febrúar 1998 500.000 krónur; 24. febrúar 1998 1.000.000 krónur; 1. mars 1998 32.729 krónur; 17. mars 1998 1.000.000 krónur; 17. apríl 1998 1.000.000 krónur; 30.apríl 1998 500.000 krónur; 11.maí 1998 1.000.000 krónur; 19. maí 1998 500.000 krónur; 26. maí 1998 1.000.000 krónur; 5. júní 1998 1.000.000 krónur; 10. júní 1998 500.000 krónur; 16. júní 1998 500.000 krónur; 8. júlí 1998 500.000 krónur; 15.júlí 1998 1.000.000 krónur; 28. júlí 1998 500.000 krónur; 24. ágúst 1998 1.000.000 krónur; 3. september 1998 500.000 krónur; 24. september 1998 500.000 krónur; 28. október 1998 1.000.000 krónur; 1. nóvember 1998 500.000 krónur; 25. nóvember 1998 1.000.000 krónur; 4. desember 1998 1.000.000 krónur; 20. janúar 1999 1.000.000 krónur; 25. febrúar 1999 500.000 krónur; 16. mars 1999 500.000 krónur; 27. apríl 1999 500.000 krónur; 14. maí 1999 500.000 krónur; 27. maí 1999 500.000 krónur; 31. maí 1999 500.000 krónur; 23. júní 1999 500.000 krónur; 29. júní 1999 1.000.000 krónur; 23. júlí 1999 1.000.000 krónur; 31. ágúst 1999 1.000.000 krónur; 8. október 1999 500.000 krónur; 28. október 1999 1.500.000 krónur; 4. nóvember 1999 500.000 krónur; 12. nóvember 1999 1.000.000 krónur; 7. janúar 2000 500.000 krónur; 7. mars 2000 400.000 krónur; 23.mars 2000 1.000.000 krónur; 18.apríl 2000 500.000 krónur; 27. apríl 2000 500.000 krónur; 3. maí 2000 500.000 krónur; 24. maí 2000 107.997 krónur; 14. júní 2000 500.000 krónur; 20. júní 2000 1.500.000 krónur; 30. júní 2000 500.000 krónur; 18. júlí 2000 500.000 krónur; 8. ágúst 2000 1.500.000 krónur; 28. ágúst 2000 500.000 krónur; 4. september 2000 600.000 krónur; 18. september 2000 1.500.000 krónur; 25. september 2000 1.000.000 krónur; 26. september 2000 1.000.000 krónur; 3. október 2000 1.000.000 krónur; 9. október 2000 1.000.000 krónur; 16. október 2000 1.000.000 krónur; 23. október 2000 1.100.000 krónur; 30. október 2000 1.000.000 krónur; 6. nóvember 2000 600.000 krónur; 13. nóvember 2000 1.000.000 krónur; 20. nóvember 2000 1.000.000 krónur; 27. nóvember 2000 500.000 krónur; 5. desember 2000 700.000 krónur; 12. desember 2000 800.000 krónur; 3. janúar 2001 1.000.000 krónur; 4. janúar 2001 1.000.000 krónur; 22. janúar 2001 1.000.000 krónur; 30. janúar 2001 800.000 krónur; 8. febrúar 2001 700.000 krónur; 13. febrúar 2001 800.000 krónur; 5. mars 2001 700.000 krónur; 20. mars 2001 700.000 krónur; 17. apríl 2001 1.000.000 krónur; 25. maí 2001 700.000 krónur; 30. maí 2001 700.000 krónur; 25. júní 2001 1.000.000 krónur; 2. júlí 2001 650.000 krónur; 17. júlí 2001 1.000.000 krónur; 23. júlí 2001 1.000.000 krónur; 30. júlí 2001 700.000 krónur; 13. ágúst 2001 1.000.000 krónur; 21. ágúst 2001 1.000.000 krónur; 27. ágúst 2001 1.000.000 krónur; 12. september 2001 1.000.000 krónur; 20. september 2001 2.000.000 krónur; 1. október 2001 1.000.000 krónur; 8. október 2001 800.000 krónur; 15. október 2001. 1.000.000 krónur; 2. október 2001 800.000 krónur; 30. nóvember 2001 1.000.000 krónur; 7. desember 2001 1.000.000 krónur; 31. desember 2001 1.578.226 krónur; 7. janúar 2002 896.998 krónur; 22. janúar 2002 1.000.000 krónur; 23. janúar 2002 1.500.000 krónur; 7. febrúar 2002 1.000.000 krónur; 14. mars 2002 800.000 krónur; 25. mars 2002 1.000.000 krónur; 11. apríl 2002 2.000.000 krónur; 1. maí 2002 613.471 krónur; 15. maí 2002 1.000.000 krónur; 22. maí 2002 500.000 krónur; 13. júní 2002 1.000.000 krónur; 25. júní 2002 1.000.000 krónur; 10. júlí 2002 1.000.000 krónur; 12. júlí 2002 1.500.000 krónur; 19. júlí 2002 700.000 krónur; 22. júlí 2002 700.000 krónur; 15. ágúst 2002. 1.000.000 krónur; 21. ágúst 2002 700.000 krónur; 28. ágúst 2002 700.000 krónur; 20. september 2002 5.000.000 krónur; 29. október 2002 500.000 krónur; 13. nóvember 2002 500.000 krónur; 22. nóvember 2002 500.000 krónur; 1. desember 2002 798.665 krónur; 5. desember 2002 500.000 krónur; 31. desember 2002 1.072.234 krónur; 10. janúar 2003 500.000 krónur; 17. janúar 2003 500.000 krónur; 20. janúar 2003 500.000 krónur; 17. febrúar 2003 500.000 krónur; 12. mars 2003 500.000 krónur; 10. apríl 2003 500.000 krónur; 15. maí 2003 700.000 krónur; 30. maí 2003 700.000 krónur; 31. maí 2003 5.598 krónur; 2. júní 2003 700.000 krónur; 16. júní 2003 700.000 krónur; 18. júní 2003 700.000 krónur; 30. júní 2003 700.000 krónur; 24. júlí 2003 1.000.000 krónur; 28. júlí 2003 1.000.000 krónur; 18. ágúst 2003 1.000.000 krónur; 25. ágúst 2003 600.000 krónur; 8. september 2003 600.000 krónur; 6. október 2003 2.000.000 krónur; 13. október 2003 1.000.000 krónur; 24. október 2003 600.000 krónur; 27. október 2003 42.197 krónur; 1. nóvember 2003 535.126 krónur; 4. nóvember 2003 1.000.000 krónur; 10. nóvember 2003 1.000.000 krónur; 9. desember 2003 2.000.000 króna; 31. desember 2003 782.966 krónur; 15. janúar 2004 2.000.000 króna; 11. febrúar 2004 1.000.000 krónur; 22. mars 2004 1.500.000 krónur; 28. apríl 2004. 1.000.000 krónur; 10. júní 2004 1.000.000 krónur; 25. júní 2004 13.894 krónur; 11. ágúst 2004 2.000.000 króna; 31. ágúst 2004 1.622.500 krónur; 15. september 2004 4.007.003 krónur; 24. september 2004 1.000.000 krónur; 29. nóvember 2004 2.000.000 króna; 3. desember 2004 2.000.000 króna; 8. desember 2004 2.000.000 króna; 13. desember 2004 300.000 krónur og 23. desember 2004 200.000 krónur, eða samtals 169.330.021 króna. Samkvæmt framansögðu standi því eftir 13.329.173 krónur sem sé stefnufjárhæðin. Þá kemur fram í stefnu að reikningar vegna úttekta sé dagsettir síðasta dag úttektarmánaðar en eindagi sé 25. næsta mánaðar eftir úttekt. Dráttarvextir reiknist frá dagsetningu reiknings ef ekki sé greitt fyrir eindaga. Dráttarvaxta sé krafist frá 28. febrúar 2001 enda séu dráttarvextir fyrir þann tíma fyrndir. Miðað sé við að fyrning dráttarvaxtakröfu hafi verið rofin með birtingu stefnu 28. febrúar 2005. Um lagarök að öðru leyti en að framan sé rakið vísi stefnandi til meginreglu kröfuréttarins um efndir fjárskuldbindinga en sú regla fái stoð í VI. og VII. kafla laga nr. 50/2000. Um gjalddaga kröfunnar sé einkum vísað til meginreglu 49. gr. sömu laga. Kröfu sína um málskostnað styðji stefnandi við 1. mgr. 130. gr. laga 91/1991 um meðferð einkamála og sé samkomulag um varnarþing sbr. 3. mgr. 42. gr. l. nr. 91/1991. Við munnlegan málflutning mótmælti stefnandi því að nokkuð væri óskýrt í stefnukröfu hans eða dráttarvaxtakröfu á þann hátt að krafa hans gæti talist ósönnuð og að sýkna ætti stefnda af kröfunni af þeim sökum. Ekki var byggt á því af hálfu stefnanda að sýknukrafa á þessum grunni væri of seint fram komin. Þá mótmælti hann því og að málatilbúnaður stefnanda gæfi tilefni til frávísunar málsins og vísaði um þetta til röksemda sem fram komi í úrskurði dómsins þar sem frávísunarkröfu stefnda hafi verið hafnað. Þá kom einnig fram að mismunur talna sem stefndi vísi til að sé milli innheimtubréfa og stefnu stafi eingöngu af því að í innheimtbréfum séu vextir meðtaldir í umkrafinni skuld en við stefnugerð séu þeir skildir frá höfuðstól kröfunnar. Krafa stefnanda sé í samræmi við þá viðskiptahætti sem tíðkast hafi í samskiptum aðila. Stefndi hafi tekið út vörur í hverjum mánuði en greiðsluseðill hafi verið sendur út á síðasta degi mánaðar vegna allra úttekta mánaðarins með gjalddaga 25. dag mánaðarins á eftir. Innborganir séu færðar á þeim degi sem þær eigi sér stað og komi til lækkunar höfuðstól. Af hálfu stefnanda var staðfest að kreditnótur hafi verið færðar sem innborganir á útgáfudegi og var af hálfu stefnanda á því byggt að ekki yrði séð á hvaða öðrum degi ætti að tilgreina umræddar færslur. Um kröfu stefnanda um að færa bæri niður höfuðstólsfjárhæð um 1.500.000 krónur vegna loforðs um afslátt, kvað stefandi að þetta hefði þegar verið gert. Um væri að ræða afslátt af vöxtum að fjárhæð 1.000.000 krónur og eftiráveittan afslátt af vörukaupum að fjárhæð 500.000 krónur, sem næmi þá með virðisaukaskatti 622.500 krónum. Þessar fjárhæðir, samtals 1.622.500 krónur séu kreditfærðar 31. ágúst 2004 eins og sjáist í stefnu og viðskiptayfirliti. Þá kvaðst stefnandi og vísa til þess að greiðsluseðlar hafi verið sendir mánaðarlega til stefnda en engin mótmæli hafi komið fram gegn hinni umkröfðu viðskiptaskuld fyrr en í greinargerð í máli þessu. Þá hafi stefndi engum andmælum hreyft við því að kreditnótur væru færðar með þeim hætti sem gert sé í viðskiptayfirliti fyrr en í greinargerð í máli þessu. Þar sem einungis sé krafist dráttarvaxta frá 28. febrúar 2001 geti ekki skipt máli hvenær þær kreditnótur og niðurfellingarfærslur sem dagsettar eru fyrir þann dag séu nákvæmlega færðar. Við munnlegan málflutning var því einnig mótmælt að stefndi ætti skaðabótakröfu á hendur stefnanda. Því var sérstaklega mótmælt að í málinu kæmist að skaðbótakrafa vegna ætlaðs tjóns sem væri hærri en samkvæmt a. lið í kröfu stefnda sem hann hafi sett fram í greinargerð sinni. Krafa samkvæmt nefndum a. lið nemi 16.235.521 krónu sem stefndi telji vera tjón sitt en þar sé um að ræða 18% af viðskiptum aðila á umræddu tímabili. Krafa samkvæmt b. lið sem nemi samtals 13.799.487 krónum sé í greinargerð sögð vera vegna dráttarvaxta sem stefnandi hafi fært á reikningsyfirlit stefnda frá 1996 til 2004. Stefnandi átti sig ekki á grundvelli þessa hluta kröfu stefnda en af hálfu stefnanda sé aðeins krafist dráttarvaxta frá 28. febrúar 2001, en hluti dráttarvaxta sé fyrndur. Stefnandi átti sig ekki á hvernig stefndi geti talist hafa orðið fyrir tjóni vegna dráttarvaxta sem hann hafi aldrei greitt. Umræddur kröfuliður sé einnig of óljós til að unnt sé að fallast á hann. Stefnandi mótmæli þeirri hækkun á dómkröfu sem felist í breytingu dómkrafna stefnda á dómskjali nr. 183 og telur að skaðabótakrafa stefnda geti ekki numið að höfuðstól hærri fjárhæð en 16.235.521 krónu sem sett hafi verið fram í greinargerð. Stefndi geti ekki breytt grundvelli þess hluta kröfu sinnar sem færður hafi verið undir lið b. Af hálfu stefnanda var sérstaklega vísað til dóms Hæstaréttar 6. maí 2010 í máli nr. 245/2009: Skeljungur hf., Ker hf. og Olíuverslun Íslands hf. gegn Dala-Rafni ehf. og gagnsök. En af forsendum þess dóms megi ráða að til að fallist verði á bótaskyldu vegna ólögmæts samráðs þurfi tjónþoli að leiða í ljós að um samráð hafi verið að ræða, annaðhvort beinlínis um viðskipti við hann eða almennt um verðlagningu á þeim vörum sem hann hafi keypt af ætluðum samráðsaðilum á tilteknu tímabili. Í yfirmatsgerð greini að heildarfjárhæð viðskipta aðila hafi numið 89.312.577 krónum, en þar af hafi viðskipti með skipagasolíu numið 77.207.342 krónum, eða rúmum 86% viðskiptanna, en viðskipti með gasolíu 12.105.235 krónum, eða rúmum 13% viðskiptanna. Viðskipti aðila hafi því að megninu til verið um skipagasolíu. Sé niðurstöðu undirmats breytt verulega að þessu leyti. Með yfirmatsgerð sé staðfest að þetta séu þær vörur sem keyptar hafi verið í viðskiptum aðila. Stefnandi byggi og á að krafa stefnda vegna ætlaðs tjóns fyrir 7. júní 1995 sé fyrnd, enda fallist hann ekki á að kröfur aðila séu af sömu rót runnar eins og áskilið sé í 2. mgr. 1. gr. þágildandi fyrningarlaga nr. 14/1905. Stefnandi vísaði og til þess að þrátt fyrir umfangsmikla rannsókn samkeppnisyfirvalda sé hvergi í öllum þeim gögnum sem safnað hafi verið vísað til stefnda eða viðskipta aðila þessa máls. Stefnandi tók fram að hann hafi í dómsmáli krafist ógildingar á úrskurði áfrýjunarnefndar samkeppnismála og athugasemdir og greinargerðir sem olíufélögin öll hafi lagt fram í því máli skipti hundruðum síðna. Það sé því ekki svo að stefnandi og önnur olíufélög hafi fallist á framsetningu samkeppnisráðs eða áfrýjunarnefndarinnar, þrátt fyrir að félögin hafi gengist við brotum í afmörkuðum tilvikum. Það sé grundvallarregla skaðabótaréttarins að það hvíli á tjónþola, stefnda í þessu máli, að sanna að saknæm háttsemi hafi átt sér stað og að tjón verði rakið til þeirrar háttsemi. Það séu engar sérreglur í skaðabótarétti eða samkeppnisrétti sem dragi úr þeim kröfum í þessu máli. Þannig að á stefnda hvíli að sanna að stefnandi hafi af ásetningi eða með gáleysi gerst sekur um ólögmæta háttsemi í tengslum við viðskipti aðila á því tímabili sem bótakrafan taki til. Telur stefnandi að erfitt sé að festa hendur á því með hvaða hætti þau atvik sem nefnd séu í greinargerð stefnda tengist beinlínis viðskiptum eða viðskiptakjörum hans hjá stefnanda. Samkeppniseftirlitið hafi staðfest skriflega að ekki sé að finna gögn hjá því er varði stefnda en af áður tilvitnuðum Hæstaréttardómi megi ráða að til þess að stefnandi geti borið skaðabótaskyldu gagnvart stefnda verði stefndi að leiða í ljós að fyrir liggi að beinlínis hafi verið um samráð að ræða um viðskipti við hann eða almennt um verðlagningu á þeim vörum sem hann hafi keypt á umræddu tímabili. Í þessu máli séu viðskipti aðila að megninu til um skipagasolíu. Stefnandi kvað sjónarmiðum sem komi fram hjá stefnda um að samræmi hafi verið í verðbreytingum olíufélaganna hafa verið hafnað í sambærilegum málum fyrir Hæstarétti og kvaðst einnig benda á að um einsleita vöru væri að ræða og því ekki ólíklegt að um visst samræmi sé ávallt að ræða. Varðandi ætlað samkomulag um að gefa ekki afslátt af gasolíuverði þá sé sérstaklega mótmælt af hálfu stefnanda að þau atvik hafi haft einhver áhrif á viðskiptakjör til stefnda. Þarna sé um að ræða umfjöllun hjá samkeppnisyfirvöldum um að olíufélögin hafi sammælst um að selja ekki gasolíu á skipagasolíuverði. Væri hér um að ræða afslátt af gasolíuverði sem ekki hefði með verðlagningu á skipagasolíu að gera. Ekki lægi annað fyrir en stefndi hefði að mestu keypt skipagasolíu af stefnanda og ekki liggi annað fyrir en að það hafi verið á verði þeirrar vörutegundar. Varðandi umfjöllun um samráð varðandi verðlagningu á gasolíu til landnotkunar þá skuli minnt á það að þar sé heldur ekki að ræða um umfjöllun um skipagasolíu. Þar sé verið að ræða um atvik sem lúti að því að minnka mun á afslætti til bænda og verktaka. Þannig að stefnandi fái ekki séð að sú umfjöllun eða þau atvik geti með einhverjum hætti haft áhrif á verðlagningu til stefnda miðað við þau viðskipti sem farið hafi fram. Tilvísun stefnda til þessarar umfjöllunar hafi því að mati stefnanda enga þýðingu í málinu. Sama eigi við um ætlað samráð vegna gagnrýni LÍÚ á verðlagningu olíufélaganna. Þá byggir stefnandi á því að það verð sem LÍÚ hafi átt að fá hjá félaginu Malik, sem nefnt sé í greinargerð, geti ekki verið sambærilegt við það verð sem stefnandi hafi boðið. Ekki verði séð að ætlað samráð um viðbrögð við aðgerðum LÍÚ hafi tengst ákvörðun viðskiptakjara stefnda hjá stefnanda og að auki hafi þau atvik átt sér stað árið 2000 og geti þar af leiðandi ekki haft áhrif á verðlagningu fyrir þann tíma. Stefnandi kveðst ekki geta séð hvernig þau atvik sem stefndi lýsi í greinargerð sinni og varði verðlagningu í Færeyjum geti hafa haft áhrif á viðskiptakjör til stefnda. Það sama eigi við um umfjöllun í greinargerð er varði sölu til erlendra skipa. Byggi stefndi á að um það hafi verið samráð en stefnandi sjái ekki hvernig það samráð, teldist það hafa verið fyrir hendi, geti hafa haft áhrif á viðskiptakjör stefnda hjá stefnanda. Stefnandi kveðst mótmæla fullyrðingum um að hann hafi viðurkennt ólögmætt samráð er áhrif gefi hafa haft á viðskiptakjör stefnda, þótt stefnandi hafi viðurkennt að ýmislegt í háttsemi starfsmanna hans og þar með félagsins hafi verið í andstöðu við samkeppnislög. Hvergi sé í gögnum málsins að finna viðurkenningu á samráði á verðlagningu á gasolíu eða skipagasolíu. Það sé mat stefnanda að ekkert þeirra atvika sem vísað sé til í málatilbúnaði stefnda geti verið sönnun þess að stefnandi hafi viðhaft ólögmætt samráð sem hafi beinst gegn stefnda eða haft bein áhrif á viðskiptakjör stefnda. Stefnandi kveðst einnig hafna fullyrðingum stefnda um að hann hafi viðurkennt skaðabótaskyldu í málinu. Aðilar hafi átt í samningaviðræðum um viðskiptakjör og áframhaldandi viðskipti en ekki hafi falist í því viðurkenning á bótaskyldu. Stefnandi kvaðst og vísa til almennra reglna skaðabótaréttar um að á stefnda hvíli sönnunarbyrði fyrir því að hann hefi orðið fyrir tjóni, sem rekja megi til hinnar ætluðu saknæmu og ólögmætu háttsemi stefnanda. Í greinargerð stefnda sé vísað til gagna um hækkun framlegðar sem stefndi telji að sýni fram á að samráð hafi hækkað verð á skipagasolíu og gasolíu umfram samkeppnisverð. Þessum sjónarmiðum kveðst stefnandi hafna og vísar til þess að um þetta atriði, þ.e.a.s. ætlaða hækkun á framlegð vegna samráðs, sé deilt mjög harkalega í dómsmáli hans varðandi ógildingu á úrskurði áfrýjunarnefndar samkeppnismála. Í því máli liggi fyrir matsgerð sem einnig hafi verið lögð fram í þessu máli en þar sé komist að þeirri niðurstöðu að reiknaður ávinningur af sölu gasolíu vegna ætlaðs samráðs hafi í mesta lagi getað numið 371.000.000 króna eða 6% af framlegð tímabilsins 1998 til 2001, en að hann kunni að hafa verið enginn. Enginn ávinningur sé talinn vera vegna áranna 1995, 1996 og 1997. Í greinargerð stefnda sé vísað til fimm atriða er stefndi telji að feli í sér nálgun við svokallað samkeppnisverð en einnig sé vísað til þessara atriða í matsbeiðni. Stefnandi hafi komið á framfæri við matsmann sjónarmiðum sínum varðandi nefnd atriði og liggi bréf hans til undirmatsmanns fyrir í málinu og kveðst stefnandi vísa til þess. Matsmaður hafi hins vegar ekki byggt matsgerð sína á sjónarmiðum stefnda. Stefnandi hafi í fyrsta lagi tekið saman yfirlit sem lagt sé fram í málinu til samanburðar á einingaverði til stefnda og til erlendra skipa á árunum1996 til 2001, en haldið hafi verið fram í greinargerð stefnda varðandi árið 2001 að verðmunur hafi verið að meðaltali um 8%. Í yfirlitinu sé tekið saman söluverð að frádregnum dreifingarkostnaði og greiðslum í flutningsjöfnunarsjóði og eftirágreiddum afslætti til stefnda. Skorað hafi verið á stefnanda að leggja fram verð til erlendra skipa og það hafi verið gert með framlagningu þessa yfirlits. Munurinn sé afar lítill en verðið sé hærra til erlendu skipanna. Þá eigi eftir að taka tillit til þess að meðalafgreiðsla til erlendu skipanna hafi verið 150.000 lítrar en meðalafgreiðsla til stefnda hafi verið um 7.000 lítrar. Þá sé einnig yfirleitt um staðgreiðsluviðskipti við erlend skip að ræða og því enginn fjármagnskostnaður eða greiðsluáhætta. Þessum athugasemdum hafi verið komið til matsmanns þannig að hann gæti haft þetta til hliðsjónar. Með framangreindu bréfi hafi þeim athugasemdum verið komið til skila að kostnaðargrunnur og verðmyndun eldsneytis sem selt sé á úthafinu með tankskipum sé með allt öðrum hætti en varðandi sölu til skipa í höfnum. Þjónustustig og gæðakröfur olíu séu ólíkar og vegna gæða séu það einungis stór úthafsveiðiskip sem gætu notað þessa olíu. Í bréfinu komi jafnframt fram röksemdir gegn því að miða við þessa einu ferð tankskipsins Malik sem hafi farið umhverfis Ísland fyrir jólin árið 2000 þegar öll fiskiskip hafi verið í höfn. Ekkert liggi fyrir í málinu um hvaða verð hafi verið í boði hjá Malik. Þá kveðst stefnandi mótmæla því að afsláttur til stefnda á þeim tíma sem viðskiptum aðila hafi lokið geti veitt vísbendingu í þessu máli. Í því sambandi sé vísað til vanskila stefnda. Stefnandi hafi boðið þriggja krónu afslátt en fjórar krónur hafi verið boðnar af öðrum aðila. Hér þurfi að hafa í huga að tilboð stefnanda til stefnda hafi byggst á að skuld hans yrði gerð upp með tilgreindum hætti með skuldabréfi eða slíku. Hjá öðru félagi hefði stefndi byrja á núlli og engin skuld og það hafi áhrif á þau kjör sem honum kunni að bjóðast þar. Þá vísar stefnandi til þess að stefndi hafi ekki vísað til neins atviks í sögu málsins fyrir þennan tíma þar sem stefndi hafi farið fram á einhvern afslátt eða önnur kjör eða uppgjör skuldarinnar, enda hafi stefndi aðallega verið að reyna að fá afgreiðslu þrátt fyrir að vera í umtalsverðum vanskilum. Þá vísar stefnandi til þess að engin merki sjáist til þess í málinu að stefndi hafi sóst eftir afslætti eða einhverju slíku. Hvernig sem verðlagningu hafi verið háttað þá liggi, að mati stefnanda, fyrir vísbendingar um það að rík samkeppni hafi verið um viðskipti við útgerðarfélög, enda um stórnotendur að ræða. Olíufélögin hafi alltaf haldið því fram að það hafi ríkt mikil samkeppni um viðskipti við útgerðarmenn og sjáist þess merki í skjölum málsins. Stefnandi kveðst mótmæla því að í málinu liggi fyrir upplýsingar um verð í Færeyjum og sé ætlaður verðmunur sem gerð sé grein fyrir í greinargerð byggður á vangaveltum starfsmanns Skeljungs hf. Kveðst stefndi hafna því að á þessu verði byggt. Þá bendir stefnandi á að undirmatsmaður hafi ekki kosið að gera samanburð við Færeyjamarkað. Stefnandi kveðst mótmæla því að fyrir liggi skrif fræðimanna sem gildi geti haft við úrlausn í málinu. Þá kveður stefnandi að hann hafi ekki fellt sig við niðurstöðu undirmats og því farið fram á dómkvaðningu yfirmatsmanna til að fara yfir forsendur og niðurstöður undirmatsgerðar. Í yfirmatsgerð komi fram að gögn og forsendur undirmats hafi verið yfirfarin. Yfirmatsmenn hafi ekki talið markaðina sambærilega en þeirra niðurstaða hafi einnig verið að það sé erfitt að finna sambærilegan markað. Niðurstaða yfirmatsmanna sé hins vegar að markaðirnir sé það ósambærilegir að vart sé hægt að byggja niðurstöðu á samanburði þeirra. Þá geri yfirmatsmenn athugasemdir við að í undirmati sé ekki verið að bera saman sömu vörutegundir og þar af leiðandi ekki sömu álagningu. Talnarunur sem beitt hafi verið í undirmati væru ekki nægilega skýr gögn til að þær gætu orðið grundvöllur samkeppnisverðs. Það hafi einnig komið í ljós að innkaupsverð stefnanda hafi í undirmati verið ákvarðað 5 til 8% of hátt. Í yfirmatinu liggi hins vegar fyrir kostnaðarverðið staðfest af endurskoðendum. Þetta muni ekki öllu en það séu 8% sem þetta muni í skipagasolíu en 5% í gasolíu. Niðurstaðan sé einnig sú að vörutegundum hafi verið víxlað og í yfirmati hafi þannig komið fram rétt niðurstaða um það hvað hafi verið keypt mikið af skipagasolíu og gasolíu. Einnig hafi komið fram að mistök hafi verið gerð varðandi útreikning á álagningu þar sem annars vegar hafi verið miðað við verð með virðisaukaskatti en hins vegar án hans. Í yfirmatinu komi fram réttar niðurstöður um viðskiptin og álagninguna. Hafni yfirmatsmenn því þar að unnt sé að leggja undirmat til grundvallar þar sem það sé haldið verulegum göllum. Yfirmatsmenn hafi staðfest niðurstöðu sína fyrir dómi. Þá kom fram að ef réttum gögnum væri beitt en notast við aðferð undirmats yrði niðurstaðan sú að ekkert tjón hefði orðið og álagning sé sambærileg á Íslandi og í Alaska á nefndu tímabili. Á þessum grundvelli telji stefnandi að stefndi hafi ekki sannað að hann hafi orðið fyrir tjóni og yfirmatsgerð bendi til þess að ekkert tjón hafi orðið. Stefnandi kveðst hafna því að fyrir hendi séu aðstæður í þessu máli til að dæma bætur að álitum og vísar til þeirrar meginreglu skaðabótaréttar að það sé tjónþoli sem þurfi að sanna umfang tjóns. Það sé einungis í þröngum undantekningatilvikum sem dómstólar hafi talið sér fært að dæma bætur að álitum. Sanna þurfi að tjón hafi orðið en erfitt að sanna umfang þess. Í þessu máli liggi ekki fyrir sönnun þess að tjón hafi orðið. Stefnandi telji ljóst að skilyrði fyrir að bætur séu dæmdar að álitum séu ekki uppfyllt í málinu. Stefnandi kveðst mótmæla tilvísun stefnda til 7. gr. vaxtalaga varðandi dráttarvexti og hafi stefnda ávallt mátt vera ljóst að það væru að reiknast dráttarvextir af viðskiptaskuld hans. VI Í greinargerð sinni krafðist stefndi aðallega frávísunar málsins en að því frágengnu krafðist hann sýknu og að viðurkennd yrði skuldajafnaðarkrafa hans á hendur stefnanda að fjárhæð 30.035.008 krónur auk vaxta. Þá krafðist hann vaxta og vaxtavaxta á 12 mánaða fresti af inneign stefnda hjá stefnanda í lok hvers árs samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 sbr. 7. gr. laga nr. 25/1987, af 355.719 krónum frá 31. desember 1994 til 31. desember 1995, af 1.628.035 krónum frá þeim degi til 31. desember 1996, af 1.207.789 krónum frá þeim degi til 31. desember 1997, af 3.558.440 krónum frá 1. janúar 1999 til 31. desember 1999, af 3.858.433 krónum frá þeim degi til 31. desember 2000, af 3.659.437 krónum frá þeim degi til 31. desember 2001, af 5.795.359 krónum frá þeim degi til 31. desember 2002, af 8.422.271 krónu frá þeim degi til 31. desember 2003, af 10.525.580 krónum frá þeim degi til 31. desember 2004 og af 2.625.580 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Til vara krafðist stefndi þess að stefnukröfur yrðu lækkaðar. Þá krafðist stefndi málskostnaðar en til vara að hann verði felldur niður. Á dómþingi 8. júní 2011 lagði stefndi fram skriflega breytingu á kröfugerð sinni og krefst nú sýknu og viðurkenningar á skuldajafnaðarkröfu vegna þess tjóns sem hann hafi orðið fyrir vegna ólögmæts samráðs, aðallega að fjárhæð 30.035.008 krónur, til vara að fjárhæð 21.000.000 krónur og til þrautavara lægri fjárhæðar að álitum. Í öllum tilvikum krefst stefndi vaxta og vaxtavaxta á 12 mánaða fresti af inneign stefnanda í lok hvers árs samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, sbr. 7. gr. laga nr. 25/1987 um vexti af sömu fjárhæðum og á sömu tímabilum og greinir í upphaflegri kröfu og rakið er hér að framan. Þá gerði stefndi kröfu um málskostnað með sama hætti og að framan er lýst. Á fyrrnefndu dómþingi er bókað eftir lögmanni stefnda um kröfugerðina að hin nýja kröfugerð sé í raun í samræmi við greinargerð stefnda. Aðalkrafan, varakrafan og þrautavarakrafan séu krafa um sýknu á grundvelli gagnkröfu til skuldajafnaðar, en byggðar á mismunandi málsástæðum, þ.e. aðalkrafan byggi á því að tjón vegna verðsamráðs nemi að minnsta kosti 18% af viðskiptum aðila frá 1994 til 2001 auk dráttarvaxta, varakrafan byggi á undirmatsgerð og þrautavarakrafan byggi á því að hann eigi rétt að skaðabótum að álitum. Þrautaþrautavarakrafan sé um verulega lækkun dómkrafna. Við munnlegan málflutning krafðist stefndi sýknu þar sem málatilbúnaður stefnda væri óskýr. Byggði hann kröfu sína á sömu sjónarmiðum og hann hafði uppi í greinargerð til stuðnings frávísunarkröfu. Í greinargerð vísaði stefndi til þess, til stuðnings frávísunarkröfu, að ómögulegt sé að gera sér grein fyrir því hvernig stefnukrafan sé samsett auk þess sem ákveðnir þættir séu augljóslega ekki rétt fram settir. Séu viðeigandi fylgiskjöl, svo sem reikningar, ekki lagðir fram af stefnanda og sé engin leið að gera sér grein fyrir því um hvaða vörur sé að ræða. Þá beri framlögðum hreyfingalista stefnanda um úttektir hvorki saman við innheimtubréf stefnanda né við viðskiptayfirlit stefnda frá því í árslok áranna 2002, 2003 og 2004. Þá kveður stefndi að grundvöllur stefnufjárhæðar, þ.e. listi yfir úttektir annars vegar uppreiknaðar með vöxtum og innborganir hins vegar án vaxta, sé andstæður viðskiptavenju aðila. Hafi stefndi haft viðskiptareikning hjá stefnanda og hafi vextir verið reiknaðir á viðskiptaskuld eins og hún hafi verið á hverjum tíma samkvæmt viðskiptareikningi. Í kröfugerð stefnanda sé hins vegar krafist dráttarvaxta frá hverri og einni úttekt en innborgana í engu getið. Hið rétta hefði verið að líta til niðurstöðutölu heildarskuldar á viðskiptareikningi á hverjum tíma en ekki til einstakra úttekta með vöxtum og innborgana án vaxta. Skuld stefnda við stefnanda á hverjum tíma hafi langt frá því verið svo há sem heildarúttektum hafi numið enda hafi reglulega verið greitt inn á viðskiptareikninginn. Leiði þetta einnig til þess að dráttarvaxtakrafan sé rangt fram sett í stefnu. Hreyfingalisti sem stefnandi leggi fram vegna viðskipta við stefnda, sé skjal sem stefndi hafi ekki áður séð. Hreyfingalisti þessi sé notaður til að ákvarða stefnufjárhæðina. Tilgreindum innborgunum í stefnu beri hins vegar ekki saman við raunverulegar innborganir samkvæmt hreyfingalista þar sem í stefnu séu leiðréttingar og kreditnótur einnig tilgreindar sem innborganir án nokkurra skýringa. Séu eftirfarandi kreditnótur og leiðréttingar að minnsta kosti ranglega tilgreindar sem innborganir: 86.610 krónur þann 31. desember 1995 (leiðrétting vegna fyrri færslna); 17.371 krónur þann 30. apríl 1996 (niðurfelling vaxta vegna fyrri mánaðar); 166.436 krónur þann 1. janúar 1998 (bakfærsla á ranglega bókuðum reikningi á Loðskinn hf.); 32.729 krónur þann 1. mars 1998; 107.997 krónur þann 24. maí 2000 (niðurfelling á vöxtum); 578.226 krónur þann 31. desember 2001; 896.998 krónur þann 7. janúar 2002; 613.471 króna þann 1. maí 2002 (uppdæling á olíu úr m/s röst); 798.665 krónur þann 1. desember 2002 (niðurfelling á vöxtum); 1.072.234 krónur þann 31. desember 2002; 5.598 krónur þann 31. maí 2003; 42.197 krónur þann 27. október 2003; 535.126 krónur þann 1. nóvember 2003; 782.966 krónur þann 31. desember 2003; 13.894 krónur þann 25. júní 2004; 1.622.500 krónur þann 31. ágúst 2004 og 7.003 krónur þann 1. september 2004. Leiði þetta til þess að stefnufjárhæðin sé að minnsta kosti sem þessum fjárhæðum nemi of há þegar að því komi að ákvarða dráttarvexti og grundvöll þeirra, enda sé um leiðréttingar eða kreditfærslur að ræða sem koma ættu til frádráttar fjárhæðum af of háum höfuðstól. Af öllu þessu leiði að kröfugerð stefnanda sé ekki nægilega ákveðin og ljós, hvorki hvað snerti form né efni, til að unnt verði að leggja dóm á hana. Stefnda sé því ómögulegt að gæta hagsmuna sinna og verjast kröfunni með fullnægjandi hætti vegna óljóss málatilbúnaðar stefnanda. Eins og fyrr greinir byggði stefndi á því við munnlegan málflutning að framangreind sjónarmið ættu að leiða til þess að hann yrði sýknaður af dómkröfum stefnanda. Stefndi kveðst og mótmæla dráttarvaxtakröfu stefnanda þar sem forsendur hennar séu rangar. Eins og viðskiptasambandi stefnanda og stefnda hafi verið háttað hafi verið reiknaðir vextir á viðskiptaskuldina frá og með gjalddaga sem hafi verið 25. dagur næsta mánaðar á eftir úttekt. Dráttarvaxtakrafa stefnanda sem byggi á því að greiða skuli dráttarvexti af öllum úttektum frá og með úttektardegi hverrar úttektar standist því ekki, enda sé þá miðað við úttektardag en ekki gjalddaga og ekkert tillit tekið til innborgana eða vaxta af þeim. Þá sé ekkert tillit tekið til þess að iðulega hafi reikningar verið greiddir fyrir 25. dag næsta mánaðar á eftir úttekt þannig að dráttarvexti hafi aldrei átt að greiða þar sem staðið var í fullum skilum með greiðslu. Þá hafi áður verið vikið að því að eins og stefnufjárhæðin sé tilgreind, þ.e. með lista yfir úttektir og svokallaðar innborganir, þá sé grunnur dráttarvaxtaútreiknings rangur enda sé höfuðstóllinn of hár þar sem leiðréttingar, kreditfærslur og fleira sem tilgreint sé sem innborganir hefði átt að draga frá höfuðstólnum. Við munnlegan málflutning vísaði stefndi auk þess til 7. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu og taldi að beita ætti greininni til að færa niður dráttarvaxtakröfu stefnanda ef til kæmi. Sé skaðabótakrafa stefnda þannig tilkomin að stefnandi, Skeljungur og Ker hf. (OHF) hafi haft víðtækt ólögmætt samráð um sölu á gasolíu og skipagasolíu á tímabilinu 1994 til ársloka 2001, sem valdið hafi stefnda tjóni sem nemi hærri fjárhæð en stefnufjárhæðinni. Beri af þeim sökum að sýkna stefnda. Tjón stefnda felist í því að stefndi hafi greitt hærra verð fyrir skipagasolíu og gasolíu frá stefnanda en hann hefði gert ef hið ólögmæta samráð hefði ekki komið til. Þar sem stefndi hafi keypt umræddar vörur af stefnanda á hærra verði vegna hins ólögmæta samráðs krefjist hann þess að stefnandi bæti honum tjónið. Hafi viðskipti stefnda við stefnanda frá 1994 til ársloka 2001 numið 90.197.341 krónu. Hafi tjón stefnda vegna viðskipta við stefnanda á því tímabili að minnsta kosti numið 30.035.008 krónum auk vaxta miðað við eftirfarandi forsendur: Skaðabótakrafa stefnda sundurliðist þannig: a. Skaðabótakrafa vegna tjóns af verðsamráði nemi að minnsta kosti 18% af viðskiptum stefnda við stefnanda frá 1994 til ársloka 2001, eða 16.235.521 króna. b. Skaðabótakrafa vegna dráttarvaxta sem stefnandi hafi fært á reikningsyfirlit stefnda 1996 2004 nemi samtals 13.799.487 krónum en stefndi hafi nánast verið skuldlaus við stefnanda allt þetta tímabil. Skaðabótakrafa stefnda sé því samtala framangreindra fjárhæða eða 30.035.008 krónur. Þá geri stefndi kröfu um greiðslu vaxta, og vaxtavaxta á 12 mánaða fresti, af inneign sinni í lok hvers árs, eftir að tillit hafi verið tekið til skaðabótakröfu vegna hins ólögmæta samráðs og lækkunar stefnufjárhæðar um 1.500.000 krónur. Krafist sé vaxta samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, sbr. 7. gr. laga nr. 25/1987 um vexti af þeim fjárhæðum og á þeim tímabilum sem nánar eru rakin þegar gerð var grein fyrir kröfum stefnda hér fyrr. Kveður stefndi að hið ólögmæta samráð olíufélaganna hafi meðal annars birst sem almennt samráð um verðlagningu og hækkun framlegðar, samráð um að gefa ekki tiltekinn afslátt af gasolíuverði, sérstök hækkun á gasolíuverði 1997, sérstök hækkun á verði gasolíu til landnotkunar 2000, samráð um að hafa áhrif á verð í Færeyjum, samráð gegn eigin innflutningi LÍÚ og ólögmætt samráð um verðbreytingar á gasolíu og skipagasolíu frá 1993 til ársloka 2001. Kveðst stefndi gera röksemdir samkeppnisráðs og áfrýjunarnefndar samkeppnismála fyrir ólögmæti aðgerða stefnanda að sínum. Árin 1993 - 1996 Hafi stefnandi, Skeljungur og OHF haft með sér samvinnu um allar verðbreytingar á eldsneyti á árunum 1993-1996 en stefnandi og OHF hafi viðurkennt ólögmætt samráð á þessu tímabili. Hafi forstjóri stefnanda sagt að ekki væri ósennilegt að fram á árið 1997 hafi meginreglan verið sú að olíufélögin hafi ræðst við í tengslum við hverja verðbreytingu, borið saman útreikninga sína og komist að sameiginlegri niðurstöðu, sbr. fundargerð Samkeppnisstofnunar 4. desember 2002. Þá hafi framkvæmdastjóri fjármálasviðs OHF, sem ábyrgð hafi borið á verðlagningu eldsneytis, sagt að meginreglan fram á árið 1997 hafi verið sú að félögin hafi borið saman bækur sínar áður en verðbreytingar hafi verið ákveðnar, sbr. fundargerð Samkeppnisstofnunar 3. desember 2002. Auk þess hafi fyrrverandi framkvæmdastjóri fjármálasviðs hjá stefnanda, Kristján B. Ólafsson, sem borið hafi ábyrgð á verðlagningu eldsneytis fram til ársins 1997, staðfest að olíufélögin hafi átt í reglubundnu samstarfi í verðlagningarmálum á meðan hann bar ábyrgð á málaflokknum, sbr. fundargerð Samkeppnisstofnunar 20. nóvember 2002. Fram komi á minnisblaði framkvæmdastjóra hjá Skeljungi, sem dagsett sé 26. apríl 1993, að á árinu 1993 hafi forstjóri stefnda og framkvæmdastjóri stefnanda meðal annars rætt um olíuafgreiðslu á Sauðárkróki. Niðurstaða samkeppnisráðs hafi verið að olíufélögin hafi haft samvinnu um allar verðbreytingar á eldsneyti frá 1993-1996, enda hafi það verið viðurkennt af stefnanda og OHF. Áfrýjunarnefnd samkeppnismála hafi staðfest niðurstöðu samkeppnisráðs og talið að olíufélögin hefðu haft með sér víðtækt samráð um verðlagningu á eldsneytisvörum sínum á árunum 1993-1996 og að gögn málsins bentu ekki til að um einstök afmörkuð tilvik væri að ræða. Stefndi kveðst taka undir ofangreint í ljósi framangreindra yfirlýsinga sem hann telji að sanni ólögmætt samráð olíufélaganna á árunum 1993-1996. Í greinargerð stefnda kemur og fram að, Skeljungur og OHF hafi haft með sér víðtækt samráð um verðbreytingar á eldsneyti á tímabilinu frá 1997-2000. Eigi þetta einnig við allt árið 2001 þrátt fyrir tímabundið „verðstríð“ félaganna í maí 2001. Hafi Samkeppnisráð komist að þeirri niðurstöðu að olíufélögin hafi haft með sér víðtækt samráð um verðbreytingar á eldsneyti þessi ár. Þá vísar stefndi í framantilvitnuð orð Kristjáns B. Ólafssonar, sem auk þess sem að framan er rakið hafi staðfest að á tímabilinu 1997-2000 hafi ekkert breyst í þessu samstarfi félaganna, en þetta komi fram í fundargerð Samkeppnisstofnunar 20. nóvember 2002. Stefndi vísar varðandi samráðstilvik á hverju þessara ára fyrir sig til eftirtalinna gagna, sem hann sundurgreinir eftir árum: Árið 1997 3. Hinn 19. janúar 1997 komi fram í tölvupósti innan OHF að forstjóri stefnanda hafi talið álagningu lakari á MD olíu heldur en flotaolíu og svartolíu, sbr. afritaðan tölvupóst frá OHF 19. janúar 1997. 7. Hinn 21. mars 1997 hafi framkvæmdastjóri fjármálasviðs hjá stefnanda sent tölvupóst til forstjóra félagsins. Í tölvupóstinum hafi komið fram að framkvæmdastjóri markaðssviðs OHF hafi hringt vegna gasolíuverðs og væri helst að spá í útgerðina. Forstjóri stefnanda hafi svarað tölvupóstinum og sagt: „Minni á umræðuna um að ná framlegð upp um ca 0,70 perlíter í öllum tegundum, sem „allir“ hafa tekið undir. Megum ekki missa þetta fína tækifæri til lagfæringa, sem varla skapast aftur í bráð. Látið mig vita ef þið fáið ekki undirtektir svo ég geti þá tekið málið upp á öðrum vettvangi áður en endanleg ákvörðun er tekin.“, sbr. afritaðan tölvupóst frá stefnanda 21. mars 1997. 8. Hinn 27. maí 1997 hafi framkvæmdastjóri markaðssviðs smásölu hjá stefnanda sent tölvupóst til framkvæmdastjórnar félagsins og bent á að samkvæmt upplýsingum frá Morgunblaðinu væri verð á gasolíu að hækka og nú væri tækifærið til að hækka verð á díselolíu í tönkum vegna landnotkunar en láta bátaverð vera óbreytt. Með því móti væri hægt að festa hærra verð á diesel til landnotkunar í sessi. Þetta væri búið að „undirbúa á öðrum vettvangi“ og ætti að ganga í gegn núna. Forstjóri stefnanda hafi svarað og spurt hvort umræða væri um hækkun um mánaðamótin. Framkvæmdastjóri fjárfestingar og áhættustýringar hjá stefnanda hafi svarað og greint frá því að hann hefði rætt við aðstoðarforstjóra Skeljungs hf. um hækkun á eldsneyti um mánaðamótin, sbr. afritaðan tölvupóst frá stefnanda 27. maí 1997. 9. Hinn 30. maí 1997 hafi framkvæmdastjóri markaðssviðs smásölu hjá stefnanda sent tölvupóst til forstjóra stefnanda og sagst hafa heyrt um verðhækkun á bensíni. Framkvæmdastjóri fjármálasviðs stefnanda hafi svarað og sagt að starfsfélagi hans hjá OHF ætlaði að fresta hækkuninni. Forstjóri stefnanda hafi svarað með eftirfarandi hætti: „Ótrúlegt hvað þetta ferli er alltaf þungt hjá þeim.“, sbr. afritaðan tölvupóst frá stefnanda 30. maí 1997. 10. Forstjórar olíufélaganna hafi hist þrisvar í júní 1997 og hafi þar meðal annars verið rætt um verðlagsmál, sbr. minnisblað forstjóra OHF. Árið 1998 Árið 1999 Árið 2000 Árið 2001 Þá kemur fram í greinargerð stefnda að í úrskurði áfrýjunarnefndar samkeppnismála komi fram að nefndin líti svo á að olíufélögin hafi haft með sér víðtækt samráð um verðlagningu á eldsneytisvörum sínum öll framangreind ár og að gögn málsins bendi ekki til að þar hafi verið um einstök tilvik að ræða. Stefndi kveðst taka undir það í ljósi framangreindra gagna sem sanni ólögmætt samráð olíufélaganna á árunum 1997 til 2001. Færi framangreind gögn óyggjandi sönnur á að frá árinu 1994 til og með 2001að minnsta kosti hafi stefnandi, Skeljungur og OHF haft með sér verðsamráð sem náð hafi meðal annars til gasolíu og skipagasolíu. Þessu til staðfestingar sé sú staðreynd að mikið samræmi hafi verið í dagsetningum tilkynninga olíufélaganna um verðbreytingar á gasolíu og skipagasolíu. Framan af tímabilinu hafi verðbreytingar verið sjaldgæfari en á bensíni og hafi alloft átt sér stað á öðrum tíma. Á árunum 19992001 hafi verðbreytingar verið algengari og oft á sama tíma og verðbreytingar á bensíni. Nánast fullkomið samræmi hafi verið í verði og verðbreytingum allt tímabilið sem með tilliti til framangreindra gagna staðfesti verðsamráð olíufélaganna. Þetta samráð stefnanda og annarra olíufélaga brjóti í bága við 10. gr. samkeppnislaga, sem meðal annars meini samráð á milli keppinauta um verð en það hafi orðið til þess að verð á gasolíu og skipagasolíu hafi hækkað umtalsvert. Frá maí til ágúst 1997 hafi verið umræða milli olíufélaganna um hækkun á gasolíu. Á forstjórafundi 18. júní 1997 hafi verið ákveðið að hækka gasolíu, sbr. minnisblað forstjóra OHF sem beri heitið „Forstj.fundur 18.06.97“. Hafi ákvörðunin verið áréttuð á fundi olíufélaganna í nóvember 1998. Þetta samráð stefnanda og annarra olíufélaga brjóti í bága við 10. gr. samkeppnislaga, sem meðal annars meini samráð á milli keppinauta um verð, en það hafi orðið til þess að verð á gasolíu og skipagasolíu hafi hækkað umtalsvert. Á fundi 11. nóvember 1998, þar sem viðstaddir hafi verið framkvæmdastjóri markaðssviðs smásölu hjá Skeljungi hf., sölustjóri á stórnotendasviði hjá OHF og framkvæmdastjóri markaðssviðs smásölu stefnanda, hafi meðal annars verið rætt um gasolíu, sbr. afritaðan tölvupóst frá Skeljungi hf. ásamt viðhenginu „Leiðsluverð.doc“. Af skjalinu megi ráða að ákveðið hafi verið að reyna að minnka mismun leiðsluverðs og diesel. Í ákvörðun samkeppnisráðs komi meðal annars fram að ákveðið hafi verið að hækka verð á gasolíu til landnotkunar (leiðsluverð). Enn fremur segi í ákvörðuninni að hér hafi verið um að ræða áréttingu á þeirri stefnumörkun olíufélaganna að draga úr notkun heimatanka og beina viðskiptavinum inn á þjónustustöðvar félaganna í því skyni að auka framlegð félaganna. Hafi áfrýjunarnefnd samkeppnismála fallist á rök samkeppnisráðs um að fundir olíufélaganna 29. október og 11. nóvember 1998 hafi veitt rækilega vísbendingu um að þau hafi haft með sér verulegt og náið samstarf í verðlagsmálum á þessum tíma. Þetta samráð stefnanda og annarra olíufélaga brjóti í bága við 10. gr. samkeppnislaga, sem meðal annars meini samráð á milli keppinauta um verð, en það hafi orðið til þess að verð á gasolíu og skipagasolíu hafi hækkað umtalsvert. Í ákvörðun samkeppnisráðs sé fjallað um fjölmörg sönnunargögn fyrir því að stefnandi, Skeljungur og OHF hafi haft samráð um að gefa ekki tiltekinn afslátt af gasolíu, þ.e. að selja gasolíu ekki á skipagasolíuverði og að selja skipagasolíu ekki til landnota. Áfrýjunarnefnd samkeppnismála hafi staðfest niðurstöðu samkeppnisráðs hvað þetta varði. Ljóst sé að þetta hafi haft bein áhrif til hækkunar á viðskiptakjörum stefnda. Þessu til frekari stuðnings séu eftirfarandi gögn: Framangreind gögn veiti óyggjandi sannanir fyrir því að frá árinu 1994 að minnsta kosti og til ársloka 2001 hafi stefnandi, Skeljungur og OHF haft með sér samkomulag um að gefa ekki afslátt af gasolíuverði með því að selja hana á skipagasolíuverði og að skipagasolía yrði ekki seld á skipagasolíuverði til viðskiptavina á landi. Sé ljóst að þetta samráð brjóti í bága við 10. gr. samkeppnislaga, sem meðal annars meini samráð á milli keppinauta um verð, og að það hafi orðið til þess að verð á gasolíu hafi hækkað umtalsvert. Stefndi kveður gögn málsins gefa til kynna að unnið hafi verið að framgangi þess að hækka verð á gasolíu til landnotkunar á árinu 1999, sbr. minnispunkta forstjóra OHF frá fundi með forstjórum hinna olíufélaganna 18. janúar 1999 en þar hafi verið bókað: „Tankaverð. Ekki komin niðurstaða frá GM“. Einnig megi nefna fundargerð OHF frá 8. mars 1999 en þar komi fram að framkvæmdastjóri markaðssviðs stórnotenda hafi meðal annars rætt um verð til bænda og sagt að þeir borgi bílverð fyrir gasolíu þótt því fylgi mikill kostnaður að koma til þeirra olíunni auk þess að fá heimatanka endurgjaldslaust. Þá sé rætt um möguleika á því að hækka verð á gasolíu til þessara viðskiptavina og sagt að þessu „sé hægt að breyta en þá þarf stefnumarkandi ákvörðun að koma til og öll olíufélögin þurfa að vera með í þessu.“ Sýni gögn málsins að olíufélögin hafi náð að framkvæma samkomulag sitt hinn 1. mars 2000, sbr. og niðurstöðu samkeppnisráðs: Ofangreind gögn auk handskrifaðs minnisblaðs frá OHF 6. apríl 2000, tölvupósts frá Heimi Sigurðssyni til Thomasar Möller og Margrétar Guðmundsdóttur 10. maí 2000 og tölvupósta milli Thomasar Möller og Heimis Sigurðssonar 24. maí 2000 sanni að með verðbreytingunni 1. mars 2000 hafi olíufélögin verið að hrinda í framkvæmd umræddu samkomulagi. Þess megi geta að samkeppnisráð hafi komist að þeirri niðurstöðu að með verðbreytingunni 1. mars 2000 hafi olíufélögin verið að hrinda í framkvæmd umræddu samkomulagi. Hafi áfrýjunarnefnd samkeppnismála staðfest þá niðurstöðu. Þetta samráð stefnanda og annarra olíufélaga brjóti í bága við 10. gr. samkeppnislaga, sem meðal annars meini samráð á milli keppinauta um verð, en það hafi orðið til þess að verð á gasolíu og skipagasolíu hafi hækkað umtalsvert. Í ákvörðun samkeppnisráðs sé gerð grein fyrir því að olíufélögin hafi lengi haft samráð um svör við gagnrýni LÍÚ um að verðlagning á eldsneyti væri óeðlilega há. Megi nefna sem dæmi að LÍU hafi sent bréf til olíufélaganna í ágúst 1995 þar sem óskað hafi verið upplýsinga um hvort lækkunar væri að vænta á olíuverði til fiskiskipa. Hjá forstjóra stefnanda hafi fundist svarbréf forstjóra Skeljungs hf. til LÍÚ, dagsett 17. ágúst 1995. Gögn málsins sýni að í desember 2000 hafi olíufélögin haft samráð um hvernig þau skyldu bregðast við nýrri samkeppni frá LÍÚ í sölu á eldsneyti til fiskiskipa. Veiti framangreind gögn óyggjandi sönnur fyrir því að olíufélögin hafi haft samráð sín á milli með að lækka ekki verð vegna aðgerða LÍÚ. Brjóti þetta samráð í bága við 10. gr. samkeppnislaga, sem meðal annars meini samráð á milli keppinauta um verð, og hafi það orðið til þess að verð á gasolíu varð hærra en ella. Samkeppnisráð hafi komist að þeirri niðurstöðu að ofangreindar aðgerðir félaganna færu gegn 10. gr. samkeppnislaga og hafi áfrýjunarnefnd samkeppnismála staðfest þá niðurstöðu. Þá telji stefndi rétt að geta samvinnu olíufélaganna um að hækka verð eldsneytis í Færeyjum. Gögn málsins sanni að stefnandi, ásamt hinum olíufélögunum, hafi beitt sér í að hækka verð á eldsneyti til íslenskra skipa í Færeyjum. Hafi samkeppnisráð komist að þeirri niðurstöðu að olíufélögin hefðu haft ólögmætt samráð frá árinu 1998 í því skyni að reyna að halda uppi verði gagnvart skipum sem keypt hafi eldsneyti á Íslandi. Áfrýjunarnefnd samkeppnismála hafi staðfest þá niðurstöðu. Þetta samráð stefnanda og annarra olíufélaga brjóti í bága við 10. gr. samkeppnislaga sem meðal annars meini samráð á milli keppinauta um verð, en það hafi orðið til þess að verð á gasolíu og skipagasolíu hafi hækkað umtalsvert. Stefndi kveður að margnefnd olíufélög, þeirra á meðal stefnandi, hafi haft með sér ólögmætt samráð um sölu á skipagasolíu og gasolíu á tímabilinu 1994 til ársloka 2001 og hafi stefnandi í meginatriðum viðurkennt aðild sína að hinu ólögmæta samráði. Stefnandi hafi greint frá því að olíufélögin hafi haft með sér reglulegt samráð vegna verðbreytinga fram á árið 1997 og frá verðsamráði vegna svonefndra heimatanka, sbr. fundargerð Samkeppnisstofnunar með forstjóra stefnanda 4. desember 2002 og fundargerð Samkeppnisstofnunar með fyrrverandi framkvæmdastjóra fjármálasviðs stefnanda 20. nóvember 2002. Þá hafi forstjóri stefnanda greint frá því við Samkeppnisstofnun að seinni hluta árs 1996 og á árinu 1997 hafi fulltrúar allra þriggja olíufélaganna verið að þrýsta hver á annan með hugmyndum um verðhækkanir. Hafi forstjórinn þrýst á þann starfsmann stefnanda sem annaðist verðlagningu um að beita sér gagnvart hinum félögunum fyrir verðhækkun veturinn 1996-1997, sbr. fundargerð Samkeppnisstofnunar 4. desember 2002. Forstjórinn hafi enn fremur aðspurður greint frá skjali frá maí 1998, sem fjalli um samstarf olíufélaganna um að auka framlegð, og hefði hann á þessum tíma átt kost á því að ræða við forstjóra hinna félaganna um slaka afkomu og lága framlegð hefði hann væntanlega gert það, sbr. fundargerð Samkeppnisstofnunar 4. desember 2002. Hefði forstjóri stefnanda greint frá því að forstjóri OHF hefði hringt í sig í maí 2001 og „skammað“ sig fyrir að hækka ekki verð, og að hann hefði hringt í Skeljung og „skammað“ Skeljung fyrir að hækka ekki verð, sbr. fundargerð Samkeppnisstofnunar 4. desember 2002. Þá hafi stefnandi enn fremur greint frá umræðum forstjóra olíufélaganna um aðgerðir til að stuðla að hækkun framlegðar, sbr. fundargerð Samkeppnisstofnunar með fyrrverandi framkvæmdastjóra fjármálasviðs hjá stefnanda 20. nóvember 2002 og að olíufélögin hafi sammælst um að leggja á afgreiðslugjöld á viðskiptavini vegna dreifingar á eldsneyti og taka upp gjöld vegna tanka og annars búnaðar í eigu olíufélaganna á árunum 1997-1998, sbr. fundargerð Samkeppnisstofnunar með forstjóra OHF og fyrrverandi framkvæmdastjóra markaðssviðs OHF 15. apríl 2002 og fundargerð Samkeppnisstofnunar með forstjóra stefnanda 4. desember 2002. Þá hafi stefnandi greint frá því að olíufélögin hafi haft sama vilja til að takmarka afslætti og að olíufélögin hafi kvartað yfir veitingu afsláttar í ágúst 1998, sbr. fundargerð Samkeppnisstofnunar með forstjóra stefnanda 4. desember 2002. Þá hafi stefnandi staðfest að hafa setið samráðsfund með OHF og Skeljungi í október 1998, sbr. fundargerð Samkeppnisstofnunar með framkvæmdastjóra markaðssviðs smásölu hjá stefnanda og að það hafi sennilega verið um einhvern óskráðan en sameiginlegan skilning olíufélaganna að ræða að bjóða ekki gasolíu á skipagasolíuverði, sbr. fundargerð Samkeppnisstofnunar með forstjóra stefnanda 4. desember 2002. Þá hafi stefnandi greint frá fyrirkomulagi samstarfs félaganna vegna beiðni LÍÚ um verðlækkun, sbr. fundargerð Samkeppnisstofnunar 4. desember 2002 og að olíufélögin hafi rætt um viðbrögð við gagnrýni LÍÚ og fjallað um verðlagningu á skipagasolíu til íslenskra skipa í Færeyjum, sbr. fundargerð Samkeppnisstofnunar 4. desember 2002. Þá komi fram að stefnandi hafi talið upplýsingaskipti olíufélaganna vera óeðlilega mikil, sbr. fundargerð Samkeppnisstofnunar 4. desember 2002 og hafi hann greint frá upplýsingaskiptum olíufélaganna um sölu hvers annars á eldsneyti, sbr. fundargerð Samkeppnisstofnunar 4. desember 2002 og um sölu á smurolíu, sbr. fundargerð Samkeppnisstofnunar 4. desember 2002. Viðræður stefnanda og stefnda á síðari hluta árs 2004 og samþykki stefnanda fyrir afslætti eða skaðabótum hafi komið til vegna hins ólögmæta samráðs. Feli þær viðræður í sér viðurkenningu stefnanda á hinu ólögmæta samráði og því að til bótaskyldu hafi stofnast. Af öllu framansögðu sé ljóst að stefnandi hafi viðhaft ólögmæta háttsemi sem hafi leitt til tjóns stefnda þar sem hann hafi þurft að kaupa eldsneyti á hærra verði en ella. Þeim sönnunargögnum sem samkeppnisyfirvöld byggi niðurstöður sínar á hafi ekki verið hnekkt, auk þess sem samráðið hafi einnig verið viðurkennt af forsvarsmönnum stefnanda. Hvað snerti tjón stefnda kveður hann að á árunum 1994 til ársloka 2001 hafi hann keypt gasolíu og skipagasolíu fyrir 90.197.341 krónu af stefnanda. Einsýnt sé að samráð olíufélaganna sem lýst sé að framan hafi hækkað verð á þeim vörum umfram það verð sem hefði ríkt á samkeppnismarkaði og hafi þar með valdið stefnda tjóni. Vegna eðlis ólögmæts samráðs sé alla jafna nokkrum vandkvæðum bundið að ákvarða fjárhæð tjóns þótt viðurkennt sé og staðfest af rannsóknum að ólögmætt samráð valdi tjóni. Hafi megintilgangur olíufélaganna með hinu ólögmæta samráði verið að hækka verð, álagningu og framlegð af olíuvörum. Því til áréttingar megi nefna að forstjóri stefnanda, Einar Benediktsson, hafi í skýrslu til Samkeppnisstofnunar 4. desember 2002 viðurkennt að það hafi verið vilji hjá olíufélögunum að stuðla að verðlagssamstarfi til að bæta afkomu og framlegð. Í kjölfar þess að forstjóri Skeljungs hafi sent tölvupóst 6. júní 1997 til undirmanna sinna og lýst yfir áhyggjum af dvínandi framlegð í sölu á einkum gasolíu, skipagasolíu og SD olíu, hafi aðstoðarforstjóri félagsins svarað og meðal annars bent á eftirfarandi: „Frá Esso/Olís hefur komið þrýstingur um lækkun á gasolíu/skipagasolíu en ég hef reynt að eyða slíkum hugleiðingum vegna lélegrar afkomu tegundanna fyrstu mánuði ársins sem gildir að sjálfsögðu einnig fyrir hin félögin.“ Í ákvörðun samkeppnisráðs og úrskurði áfrýjunarnefndar samkeppnismála sé komist að þeirri niðurstöðu að ávinningur stefnanda af hinu ólögmæta samráði hafi numið 2.083 milljónum króna á tímabilinu 1996 til ársloka 2001. Þessi ávinningur sé ávöxtur margra ára samráðs félaganna meðal annars um verðhækkun á gasolíu og skipagasolíu. Hafi stefnandi verið talinn hafa haft mesta ávinninginn af samráðinu af olíufélögunum þremur. Eins og gögn málsins beri með sér hafi stefnandi verið tilbúinn til að greiða tiltekna fjárhæð í skaðabætur til stefnda og hafi hann með því viðurkennt bótaskyldu vegna þess tjóns sem hið ólögmæta samráð hafi valdið stefnda. Sú fjárhæð sem þar hafi verið boðin hafi hins vegar verið fjarri því að bæta raunverulegt tjón stefnda vegna samráðsins. Sé ljóst að markmið olíufélaganna um hærra verð og álagningu hafi náðst. Þá bendi sönnunargögn fyrir samráðinu eindregið til þess að verð hafi hækkað umtalsvert og verið allverulega yfir samkeppnisverði. Almennt verði að gera ráð fyrir því að samráð keppinauta á markaði hafi í för með sér hærra verð en ella, enda í samræmi við reynslulögmál og rannsóknir fræðimanna og úrlausnir erlendra dómstóla á þessu sviði. Samkvæmt gögnum frá stefnanda hafi framlegð hans hækkað verulega á tímabilinu 1993 til ársloka 2001 og sanni framangreind umfjöllun að samráð olíufélaganna þriggja hafi hækkað verð á skipagasolíu og gasolíu umfram samkeppnisverð. Samkeppnisverð sé það verð sem stefndi hefði keypt umræddar vörur á ef hið ólögmæta samráð hefði ekki verið fyrir hendi. Nauðsynlegt sé því að leiða líkur að því hvert samkeppnisverðið hefði verið til að ákvarða fjárhagslegan skaða stefnda af samráðinu. Stefndi kveður eftirfarandi fimm atriði feli í sér nálgun að samkeppnisverði: (1) Það verð sem erlendum skipum hafi boðist hér á landi árið 2001. (2) Það verð sem skipagasolía og gasolía hafi verið seld á úti á hafi. (3) Það verð sem stefnda hafi boðist eftir að samráðinu lauk. (4) Gögn frá stefnanda, Skeljungi og OHF. (5) Verð á sömu vörum í nágrannalöndunum, einkum Færeyjum. Það verð sem erlendum skipum hafi boðist hér á landi árið 2001 gefi vísbendingu um hæsta verð sem umræddar vörur hefðu verið seldar á ef hið ólögmæta samráð hefði ekki verið fyrir hendi. Þó þurfi til viðbótar að taka tillit til þess, að lækkaða verðið til erlendu skipanna hafi einnig verið samráðsverð. Skipti þar meginmáli að um sömu söluaðila sé að ræða, þ.e. stefnanda, Skeljung og OHF, sömu sölustaði, sömu vöru og svipaða kaupendur. Eini munurinn hafi verið að olíufélögin hafi litið svo á að samkeppni væri um sölu til erlendra skipa og hafi því lækkað verð til að mæta þeirri samkeppni en þó enn með samráði sín á milli í samkeppni við erlendan aðila sem hafi boðið olíu úr birgðaskipi á sjó og hafi því búið við verulega hærri kostnað en íslensku olíufélögin sem hafi selt sína olíu úr tönkum í landi. Megi hér vísa til gagna sem fjallað sé um í ákvörðun samkeppnisráðs því til sönnunar. Nauðsynlegt sé að hafa í huga að olíufélögin hafi gert með sér samkomulag 30. júlí 1993 og svo aftur í lok apríl 1995 um að halda uppi verði til erlendra skipa. Það samkomulag hafi í meginatriðum falið í sér að verð til erlendra skipa yrði í samræmi við opinbert listaverð olíufélaganna. Hafi verið skipuð sérstök nefnd starfsmanna olíufélaganna sem hafi annast framkvæmd á samkomulaginu. Á árunum 2000 og 2001 hafi hins vegar verið svo komið að óhófleg verðlagning olíufélaganna hafi leitt til þess að þau hafi misst viðskipti í sífellt meira mæli. Þannig segi m.a. í tölvupósti frá starfsmanni Skeljungs, Þorsteini Péturssyni, til hinna í nefndinni, þ.e. Ingólfs Kristmundssonar, starfsmanns stefnanda og Kristjáns Kristinssonar, starfsmanns OHF, dags. 21. febrúar 2001: „Nú er mál að linni varðandi verð til erlendra skipa. Okkar verð policy gengur ekki lengur í harðnandi heimi viðskipta og aukinnar samkeppni á miðunum. Við erum að missa af hverri sölunni til þessara skipa, þau koma hingað til lands til löndunar og áhafnaskipta en taka ekki bunkers vegna þess að verðin eru út úr myndinni hjá okkur. Dæmin eru mörg og bara það sem snýr að Skeljungi í þessum mánuði eru eftirfarandi ....“ Samkvæmt ákvörðun samkeppnisráðs séu svo talin upp þrjú dæmi um skip sem hafi ákveðið að taka frekar olíu í hafi, þar sem verð þar hafi verið mun hagstæðara. Jafnframt segi að í tölvupóstinum hafi verið lögð til ný aðferð til að ákveða verð. Í staðinn fyrir listaverð yrði notað „meðal plattsverð cargoes CIF NWE/ARA high síðustu viku“ og að lagt yrði álag (premia) ofan á það verð að upphæð 80 USD/tonn. „Platts“ sé söluverð á eldsneyti á Rotterdam markaði. Fram komi að samkvæmt þessum nýja útreikningi myndi verðið á þessum tíma hafa verið um 325 USD/tonn en 360 USD/tonn samkvæmt listaverði. Samkvæmt því sé „lækkað samráðsverð” 10% lægra en verð til stefnda og samkeppnisverð enn lægra en hið nýja „lækkaða samráðsverð”. Sama dag sé sendur innanhússtölvupóstur hjá OHF, frá Kristjáni Kristinssyni til Geirs Magnússonar forstjóra og Ragnars Bogasonar framkvæmdastjóra fyrirtækjasviðs o.fl., dags. 21. febrúar 2001. Í honum segi orðrétt: „Enn og aftur kemur upp sú staða að við, með okkar listaverð á olíu, erum algjörlega ósamkeppnisfærir við verð á olíu úti á sjó, hvað þá í löndunum í kringum okkur. Þau erlendu skip sem koma hér taka ekki dropa af olíu ef þau komast hjá því. Félögin hafa vegna þessa misst af sölu í febrúar upp á einhverjar milljónir lítra. Ef við ætlum að fá einhverja sölu til okkar verðum við að binda verðið við Platts með premiu, t.d. 80 USD/tonn. Það er nóg að gefa út verð í byrjun viku sem miðast við Platts í vikunni á undan. Ef þetta verður tekið upp, þá verður þetta að gilda í báðar áttir, líka í hækkandi heimsmarkaðsverði.“ Samkvæmt ákvörðun samkeppnisráðs svari forstjóri OHF þessu og óski eftir því að hin nýja aðferð verði skoðuð nánar. Svar starfsmanns OHF sé eftirfarandi sbr. tölvupóst Kristjáns Kristinssonar til Geirs Magnússonar forstjóra, Ragnars Bogasonar framkvæmdastjóra fyrirtækjasviðs o.fl., dags. 23. febrúar 2001: „Það er engin spurning að við verðum að taka þetta upp. Það er einnig vilji fyrir því hjá hinum félögunum og við munum hafa þann hátt á að fá uppgefið Platts meðaltal vikunnar á undan og bætum ofan á það 80 USD.“ Ofangreind gögn sanni að verð á Íslandi hafi verið langt yfir samkeppnisverði og að olíufélögin hafi með auðveldum hætti getað lækkað verð um meira en 10% og samt haft góða framlegð af viðskiptunum. Að lokum þyki rétt að nefna tölvupóst sem starfsmaður OHF, Kristján Kristinsson, hafi sent öðrum meðlimum í framkvæmdanefndinni, þ.e. Þorsteini Péturssyni, Skeljungi, og Ingólfi Kristmundssyni, starfsmanni stefnanda, dags. 8. mars 2001, sem minnst sé á í ákvörðun samkeppnisráðs. Þar segi orðrétt: „Annar hvor ykkar hefur farið heldur illa með mig núna. Þið hafið gefið verð í Merike sem er í Hafnarfjarðarhöfn skv. s.k. samkomulagi, en ég gaf þeim listaverð afslátt, sem er nokkuð vel fyrir ofan hitt verðið. Þegar talað var um samkomulag þá var aldrei meiningin að þau verð væru látin til Íslendinga, sem eru ekkert með skipin hér í höfnum, nema í kringum áramótin áður en þau fara á fjarlæg mið. ... Það er nóg að þurfa að búa við það að erlendir útgerðamenn fari að leka í kollega sína hér þótt við séum ekki að veifa þessu framan í Íslendinga. Nú sit ég uppi með það að vera hinn mesti okrari og veit ekki alveg hvernig ég á að snúa mér út úr þessu. Mér er skapi næst að hætta nú þegar þessu sk. samkomulagi fyrst byrjunin lofar ekki betra en þetta.“ Í svari stefnanda, þ.e. tölvupósti frá Ingólfi Kristmundssyni, starfsmanni stefnanda til starfsmanna OHF og Skeljungs, þ.e. Kristjáns Kristinssonar og Þorsteins Péturssonar, dags. 8. mars 2001, segi að ekki hafi verið gefið upp verð í þetta skip og fyrirtækið leggi sömu „merkingu í s.k. samkomulag þ.e. að það eigi einungis við um skip sem eru erlend og hafa möguleika á að taka í hafi.“ Þessi samskipti staðfesti að það verð sem stefnda og öðrum íslenskum aðilum hafi boðist hafi verið verulega hærra en samkeppnisverð. Einsýnt sé að þennan verðmun árin 1998 til 2001, sem olíufélögin sjálf hafi reiknað út samkvæmt þessum gögnum, megi að öllu leyti yfirfæra á tímabilið 1994 til 1997 enda hafi samkomulag olíufélaganna verið um að halda uppi verði til erlendra skipa í fullu gildi á þeim tíma. Stefndi árétti að þrátt fyrir að verð til erlendra skipa sem keypt hafi olíu hér á landi hafi verið lægra en verð til stefnda þá hafi olíufélögin einnig haft samráð um sölu til þessara aðila. Það verð sem þeim hafi boðist árið 2001 hafi því einnig verið yfir samkeppnisverði, eins og sjá megi af umfjöllun um verð í Færeyjum. Í öðru lagi miði stefndi við verð Úthafsolíu ehf. og OW Icebunker á skipagasolíu og gasolíu við sölu á hafi úti. Í mars 1997 hafi olíufélögin stofnað fyrirtækið Úthafsolíu ehf. (enska heiti félagsins hafi verið Icebunker) og hafi hlutverk þess m.a. verið dreifing og sala á eldsneyti og smurolíu til skipa á hafi úti. Hafi olíufélögin þrjú átt Úthafsolíu ehf. að jöfnu. Í febrúar 2000 hafi Úthafsolía ehf. runnið saman við erlendan keppinaut, O.W. Bunkers Ltd. Hafi nýtt fyrirtæki verið stofnað, OWIcebunker, sem sé að jöfnu í eigu Úthafsolíu ehf. og O.W. Bunkers Ltd. Tilgangur hins nýja félags sé að dreifa og selja m.a. eldsneyti til skipa á hafi úti, en fyrirtækið hafi einnig selt eldsneyti í íslenskum höfnum. Stefndi telji að með sama hætti og við sölu til erlendra skipa megi taka mið af sölu á skipagasolíu og gasolíu á hafi úti til að finna samkeppnisverð. Þar hafi söluaðilar verið þeir sömu og í sumum tilfellum sömu viðskiptavinirnir. Aðstæður hafi hins vegar verið ólíkar að tvennu leyti, þ.e. að vörurnar hafi verið seldar úr skipum og að samkeppni hafi ríkt um þessa sölu. Hvað varði ólíkan sölustað þá hafi forstjóri stefnanda upplýst á fundi með Samkeppnisstofnun, dags. 4. desember 2002, að ef félögin hefðu átt að hefja sölu á hafi úti, hefði orðið um að ræða viðbót við dreifingarkostnað. Samkvæmt því hefði verð á hafi úti átt að vera hærra en í landi vegna hærri dreifingarkostnaðar, einkum við rekstur tankskips. Staðreyndin hafi hins vegar verið sú að verð skipagasolíu á hafi úti hafi verið lægra en verð til stefnda. Því til sönnunar séu gögn sem fjallað sé um í ákvörðun samkeppnisráðs, en einnig vísist til þess sem áður hafi verið sagt um sölu til erlendra skipa. Samkvæmt olíufélögunum sjálfum þá hafi verð til erlendra skipa afgreitt í höfn á Íslandi verið hærra en verð úti á sjó, sbr. innanhússtölvupóst OHF dags. 21. febrúar 2001. Verð til stefnda hafi síðan verið enn hærra en til erlendra skipa afgreitt í höfn og þar af leiðandi mjög verulega hærra en verð úti á sjó. Hinn 14. desember 2000 komi fram í tölvupóstsamskiptum starfsmanna OHF, m.a. Kristjáns Kristinssonar, Geirs Magnússonar og Ragnars Bogasonar, að LÍÚ hefði sagt að verðið frá Malik, en LÍÚ hafði náð samningum um kaup af olíu af því félagi, yrði 5 kr. lægra en listaverð OHF og nú þyrftu „íslensku olíufélögin“ að fara að móta afstöðu til þess hvernig þau ætluðu að bregðast við þessu. Í ákvörðun samkeppnisráðs komi fram að verð allra olíufélaganna á skipagasolíu í desember árið 2000 hafi verið 30,38 krónur hver lítri án virðisaukaskatts. Samkvæmt því hafi samkeppnisverð úr tankskipi verið 16% lægra en verð til stefnda. Þrátt fyrir að verð úr tankskipi á hafi úti hafi verið 16% lægra en verð til stefnda, þá liggi fyrir að olíufélögin hafi einnig haft samráð um sölu til skipa á hafi úti, þar sem þau hafi átt sameiginlegt sölufélag sem hafi annast söluna. Auk þess hafi reglulega verið haft samband við keppinauta þeirra í þessari sölu. þ.e. Bergen Bunkers, Malik og Arktisk Marin. Einsýnt sé því að þetta verð hafi einnig verið yfir samkeppnisverði. Þá vísist til ummæla forstjóra stefnanda sjálfs um að dreifingarkostnaður hafi verið hærri við sölu á hafi úti. Samkvæmt því hefði verðið átt að vera hærra en í landi. Ljóst sé því að tjón stefnda samkvæmt þessum mælikvarða sé lægra en hið raunverulega tjón hans. Í þriðja lagi miði stefndi við það verð, þ.e. þann afslátt, sem honum bjóðist í dag, þ.e. 4 kr. per líter af listaverði gasolíu. Stefndi telji að miða megi við að samráði olíufélaganna sé að mestu leyti lokið og því megi ætla að verð á skipagasolíu og gasolíu sé í dag að mestu leyti í samræmi við samkeppnisverð. Stefndi árétti að hér sé um afslátt frá listaverði að ræða þannig að um samanburðarhæfar tölur sé að ræða, enda sé grundvöllur útreiknings listaverðs olíufélaganna miðað við Platts verð í Rotterdam sá sami í dag og áður var, þó án hins ólögmæta samráðs. Afsláttur um 4 kr. per líter af listaverði í dag í samkeppnisumhverfi svari til um 16% af meðalverði ársins 2004 (kr. 25,30 per líter) og um helmingi meðalálagningar (kr. 8,09). Í fjórða lagi miði stefndi við verð á sömu vörum í nágrannalöndunum, einkum Færeyjum. Aðstæður í Færeyjum séu samanburðarhæfar við markaðsaðstæður hér á landi. Skipti þar meginmáli að landfræðileg staðsetning og flutningstími frá Norðurlöndunum sé svipaður og á Íslandi, auk þess sem samsetning markaðarins sé svipuð, þ.e. fá olíufélög og svipaður kaupendahópur. Meginmunurinn á þessum tveimur mörkuðum hafi verið sá að í Færeyjum hafi ríkt virk samkeppni og hafi útgerðaraðilar notið þess í lægra verði. Í ákvörðun samkeppnisráðs sé sagt frá innanhússtölvupósti hjá Skeljungi, dags. 26. október 2001, frá Reyni A. Guðlaugssyni til m.a. Kristins Björnssonar og Gunnars Karls Guðmundssonar. Í honum segi m.a.: „Ef Færeyjar eru með 20 USD álagningu ættu verðin hjá þeim í dag að vera um 21 kr/ltr (listaverð 29 kr/ltr) ... (1,66 DKK/ltr) en listaverð hér eru í dag 30,26 (2,40 DKK/ltr). Statoil segist (sic) markmið þeirra í Færeyjum sé að vera 1,502,00 kr/ltr hærri en verðin í Danmörku. Best að fá Hákun til að staðfesta þetta.” Samkvæmt þessu hafi verðmunurinn á samráðsverði á Íslandi og samkeppnisverði í Færeyjum verið rúmlega 9 kr. Neðangreindur samanburður á samkeppnisverði á gasolíu í Færeyjum, þ.e. Platts í Rotterdam auk álagningar upp á USD 20 á MT (MT eða 1 tonn=1168 lítrar) sbr. framangreind ummæli starfsmanns Skeljungs, og því verði sem stefnda hafi boðist hjá stefnanda á samráðstímanum sýni að meðaltali 29% mun. Þannig megi ætla að stefndi hefði átt kost á að kaupa gasolíu á 29% lægra verði hefði hið ólögmæta samráð ekki komið til. *Gasolía (MGO) Platts í Rotterdam CIF NWE (10 daga meðalverð/MT) Í ákvörðun samkeppnisráðs sé fjallað um tilraunir olíufélaganna til að hækka verð í Færeyjum. Þar séu tilgreind ýmis gögn sem sýni að verð í Færeyjum hafi verið mun lægra en á Íslandi. Samkvæmt innanhússtölvupósti hjá OHF, dags. 16. nóvember 1999 frá Herberti Herbertssyni til Geirs Magnússonar, komi fram að listaverð í Færeyjum hafi verið 1,75 DKK eða um 17,50 kr. miðað við gengi á þeim tíma. Listaverð á Íslandi á þessum tíma hafi verið kr. 23,10 hjá öllum olíufélögunum skv. yfirliti í ákvörðun samkeppnisráðs. Verðmunurinn hafi því numið kr. 5,60/líter eða um 24%. Í ákvörðun samkeppnisráðs komi fram, eins og fyrr segi, að olíufélögin hafi beitt sér fyrir því að verð í Færeyjum yrði hækkað. Tölvupóstar frá Skeljungi milli Þorsteins Péturssonar, Lúðvíks Björgvinssonar, Reynis A. Guðlaugssonar og Friðriks Stefánssonar, dags. 13. september 2000 og 2. nóvember 2000, gefi til kynna að þetta hafi að einhverju leyti gengið eftir. Samkvæmt honum hafi verð á skipagasolíu í Færeyjum þann 13. september 2000 verið 24 kr. á lítra. Hinn 2. nóvember hefði lítrinn hins vegar hækkað í 26,16 kr. Komið hafi fram hjá starfsmanni Skeljungs að honum hafi þótt þetta verð í Færeyjum nokkuð hátt miðað við verðið í Skandinavíu og vonast til að Færeyingarnir væru „bara að hífa upp verðin hjá sér.“ Í september árið 2000 hafi listaverð allra olíufélaganna, og verð til stefnda, verið kr. 31,70 og í nóvember kr. 37,70/líter. Samkvæmt því hafi verðmunurinn numið kr. 7,70 til kr. 11,54 eða 24 til 30,6%. Í innanhússtölvupósti frá Skeljungi, dags. 17. september 2001, frá Þorsteini Péturssyni til Friðriks Stefánssonar og Kristins Björnssonar, sé sagt frá tilboði Shell og Statoil í Færeyjum í gasolíu fyrir tvö skip Hraðfrystihúss Eskifjarðar. Hraðfrystihúsið hafi keypt af Statoil sem boðið hafi lægra. Í tölvupóstinum komi jafnframt fram að verðmunur á skipagasolíu hér á landi og í Færeyjum hafi verið orðinn um 9 kr. á lítra. Á þessum tíma hafi listaverð olíufélaganna og verð til stefnda verið kr. 31,70/líter. Hafi verðmunurinn numið 28%. Í fundargerð OHF, undir fyrirsögninni „Minnisatriði frá fundi með Statoil 18. október 2001“ sé lýst fundi OHF og stefnanda með Statoil þann dag. Samkvæmt henni hafi m.a. verið rætt um verðlag í Færeyjum og Statoil greint frá því að olíufélögin hafi fengið mjög alvarlegar ásakanir í fjölmiðlum vegna um 30% verðmismunar í Færeyjum og á Íslandi. Samkvæmt fundargerðinni hafi olíufélögin ítrekað við Statoil að þessi verðmunur yrði að minnka. Kemur fram í greinargerð að stefndi skori á stefnanda að leggja fram yfirlit yfir verð á gasolíu til skipa í Færeyjum, Noregi og Danmörku. Þá kveður stefndi að í ákvörðun samkeppnisráðs sé fjallað um fund forstjóra olíufélaganna þriggja þann 20. maí 1998. Samkvæmt tölvupósti forstjóra stefnanda, dags. 20. maí 1998, frá Einari Benediktssyni til m.a. Jóns Halldórssonar, hafi forstjóri OHF verið á fundinum með yfirlit yfir verð á gasolíu til skipa í Færeyjum, Noregi og Danmörku. Hafi forstjóri stefnanda beðið starfsmenn sína að afla samskonar upplýsinga og því sé ljóst að stefnandi hafi slíkt yfirlit í sínum vörslum. Stefndi telji ljóst að meginástæða lægra verðs í Færeyjum hafi verið að þar hafi ekki verið samráð milli söluaðila skipgasolíu og gasolíu. Nokkuð sem olíufélögin hafi átt erfitt með að skilja, sbr. eftirfarandi innanhússtölvupóst frá Skeljungi, dags. 17. september 2001, frá Þorsteini Péturssyni til Friðriks Stefánssonar og Kristins Björnssonar: „Ég legg til að nú verði haft samband við forstjóra Danska Shell af okkar hálfu og Olíufélagið hafi samband við Statoil í Noregi, og ræða alvarlega verðmyndun þessara félaga í Færeyjum. Það virðist ríkja algjört stríð á milli þessara aðila í Færeyjum og þeir geti ekkert talað saman. Þess vegna þarf að fara þessa leið. Ég er með fund á morgun hérna í húsi, með manni frá Olíufélaginu og Olís, varðandi erlendu söluna. Ég gæti þrýst á hann að ræða þessi mál við Geir.“ Í ákvörðun samkeppnisráðs sé sagt frá fundargerð frá OHF, með fyrirsögninni „Minnisatriði frá fundi með Statoil 18. október 2001.“ Í henni sé lýst fundi OHF og stefnanda með Statoil 18. október 2001. Samkvæmt henni hafi m.a. verið rætt um verðlag í Færeyjum og Statoil greint frá því að olíufélögin hafi fengið mjög alvarlegar ásakanir í fjölmiðlum vegna um 30% verðmunar í Færeyjum og Íslandi. Hafi Statoil verið sagt vera versti keppinautur olíufélaganna að þessu leyti. Statoil hafi svarað og sagt að dótturfyrirtæki þess í Færeyjum keypti ekki olíu inn á lægra verði en íslensku olíufélögin. Hafi þá verið tekið fram af hálfu OHF og stefnanda að annað hvort væri Statoil að segja ósatt eða fyrirtækinu væri ekki sagt satt. Statoil hafi þá tekið fram að dótturfyrirtækið í Færeyjum mætti lækka verð, en það yrði að skila viðunandi framlegð. Statoil hafi síðan spurt hvort dótturfyrirtæki þess væri e.t.v. að bjóða niður verð til viðskiptavina íslensku olíufélaganna til þess að ná viðskiptum. Síðan segi í fundargerðinni: „S[Statoil] var sagt, að þetta væri mjög alvarlegt mál. Hér væri verið að byggja ný skip, sem koma með fisk til Íslands og kaupa olíu í Færeyjum. Olíufélögin sögðust ekki geta þolað þetta, olíufélögin hefðu verið í vandamálum vegna þessa í mörg ár og ef Statoil ætlaði sér að byggja upp viðskiptin eða halda þeim yrði þetta að breytast. Statoil yrði að taka þetta alvarlega annars myndi Statoil eyðileggja markaðinn hér. ... S hringdi til Færeyja og ræddu um það að S í Færeyjum ætti ekki að trufla markaðinn hér. S í F segir, að þeir hafi ekki áhuga á að trufla sérstaklega ísl. markaðinn til Fuglafjarðar kæmu mörg ísl. skip og kaupa kost og olíu. S í F segir, að þeir beiti ekki neinum brögðum til að ná skipum í viðskipti, en viðurkennir að aukin sókn ísl. skipa hafi verið að undanförnu til Færeyja. S í F segist ekki bjóða ísl. togurum betra verð, en einstaklingar fá í öðrum afgreiðslum og verðin væru hærri en í Noregi [og] Skotlandi. Ef skip koma úr Barentshafi verður S í F að bjóða verð sem er samkeppnisfært við verð þangað sem skipin ætla svo sem í Grimsby.“ (leturbreytingar stefnda) Stefndi telji þetta sanna að verð í Færeyjum hafi ekki verið undir kostnaðarverði, eins og olíufélögin hafi haldið fram fyrir samkeppnisyfirvöldum. Þar hafi einfaldlega verið virk samkeppni. Þá hafi verð í Færeyjum verið hærra en í Danmörku, Noregi og Bretlandi. Megi hér m.a. vísa í innanhússtölvupóst hjá Skeljungi, dags. 26. október 2001, þar sem fjallað sé um verð á skipagasolíu og sagt að markmið Statoil „í Færeyjum sé að vera 1,50-2,00 kr/ltr. hærri en verðin í Danmörku.“ Að lokum vilji stefndi benda á að rannsóknir fræðimanna staðfesti að verðsamráð hækki verð. Samkvæmt umfangsmikilli nýlegri rannsókn sé verð að meðaltali 18% hærra vegna ólögmæts samráðs á innanlandsmarkaði. Hér megi einnig vísa til rannsókna bandarískra yfirvalda, OECD o.fl. Framangreind umfjöllun leiði eftirfarandi í ljós um það tjón sem ólögmætt samráð stefnanda og annarra olíufélaga hafi valdið vegna kaupa stefnda á skipagasolíu og gasolíu: 1) Verð til erlendra skipa árið 2001: Sé miðað við „lækkað samráðsverð“ nemi tjónið 10% miðað við fjárhæð viðskipta. 2) Verð til skipa á hafi úti: Sé miðað við verð úr tankskipum þá nemi tjónið 16% miðað við fjárhæð viðskipta. 3) Kjör sem stefnda bjóðist í dag: Sé miðað við meðalverð ársins 2004 og 4 kr. afslátt á líter þá nemi tjónið 16% miðað við fjárhæð viðskipta. 4) Verð í nágrannalöndunum: a. Dæmi frá 2001 sýni fram á 29% tjón miðað við fjárhæð viðskipta. b. Miðað við að 20 USD álag á tonn hafi verið eðlileg álagning á árunum 1998-2001 nemi tjónið 29% miðað við fjárhæð viðskipta. c. Dæmi frá september 2000 sýni fram á 24% tjón miðað við fjárhæð viðskipta. d. Dæmi frá nóvember 2000 sýni fram á 31% tjón miðað við fjárhæð viðskipta. e. Dæmi frá september 2001 sýni fram á 28% tjón miðað við fjárhæð viðskipta. 5) Rannsóknir fræðimanna: Að meðaltali 18% tjón miðað við fjárhæð viðskipta. Þær fjórar mæliaðferðir sem stefndi beiti og hafi rökstutt leiði allar til sömu niðurstöðu, þ.e. að það verð sem stefndi hafi greitt fyrir gasolíu frá stefnanda frá 1994 til ársloka 2001 hafi verið umtalsvert yfir samkeppnisverði. Stefndi leggi áherslu á að hér sé um fjórar ólíkar mæliaðferðir að ræða, en niðurstaða þeirra og erlendra rannsókna um samkeppnisverð sé sú sama, þ.e. að ætla megi að verðhækkun vegna samráðsins hafi verið á bilinu 16-29%. Viðurkennt sé að ólögmætt samráð valdi tjóni og rannsóknir fræðimanna bendi til þess að samkeppnisverð sé að meðaltali 18% lægra en samráðsverð. Stefndi telji hóflegt og í samræmi við mæliaðferðir til nálgunar samkeppnisverðs að miða við að tjón hans vegna hins ólögmæta samráðs hafi numið a.m.k. 18% af olíuverðinu í gasolíuviðskiptum hans við stefnanda. Tjón stefnda í gasolíuviðskiptum við stefnanda frá 1994 til ársloka 2001 telji hann því hóflega endurkrafið með kr. 30.035.008 auk vaxta, sem sé hærri upphæð en skuld stefnda við stefnanda. Til vara gerir stefndi þá kröfu að kröfur stefnanda verði stórlækkaðar. Verði niðurstaða dómara sú að skaðabótakrafa stefnda nemi ekki jafnhárri fjárhæð og skuld stefnda við stefnanda verði krafa stefnanda lækkuð sem skaðabótunum nemi. Þá geri stefndi kröfu um greiðslu vaxta og vaxtavaxta á 12 mánaða fresti, af inneign stefnda hjá stefnanda í lok hvers árs samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, sbr. 7. gr. laga nr. 25/1987 um vexti, sbr. það sem nánar sé rakið hér að framan. Að öðru leyti sé vísað til málsástæðna vegna sýknukröfu. Stefndi kveðst mótmæla dráttarvaxtakröfu stefnanda og vísa um það til málsástæðna fyrir frávísunarkröfu og sýknukröfu. Stefndi árétti að tjón hans hafi myndast samtímis einstökum kaupum hans á skipagasolíu og gasolíu af stefnanda. Skaðabótakrafa stefnda hafi því stofnast samhliða kröfum stefnanda og sé skuldajöfnuður virkur frá þeim dagsetningum. Viðskiptaskuld stefnda við stefnanda sé lægri en tjóninu nemi og verði að taka tillit til þess í útreikningi vaxta. Að lokum mótmæli stefndi öðru því í málatilbúnaði stefnanda sem sé hagsmunum hans í óhag. Við munnlegan málflutning gerði stefndi einnig grein fyrir varakröfu sinni sem er um sýknu og viðurkenningu á skuldajafnaðarkröfu að fjárhæð 21.100.000 krónur með sömu vöxtum og af sömu fjárhæðum og að framan er lýst. Kveðst stefndi byggja kröfuna á niðurstöðu undirmatsmanns en kveðst hafnað því að unnt sé að leggja niðurstöðu yfirmatsmanna til grundvallar í málinu. Kveður stefndi að undirmatsmaður hafi byggt á þekktri og viðurkenndri aðferð við mat á tjóni í samráðsmálum og ekkert sé komið fram sem hnekki því mati. Byggir stefndi á því að yfirmatsgerð sé haldin bæði form- og efnisgöllum. Yfirmatsgerð uppfylli ekki skilyrði 64. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála enda séu þar ekki tekin til endurmats atriði sem áður hafi verið metin. Megi ráða þetta af spurningum sem beint hafi verið til yfirmatsmanna. Eigi þetta sérstaklega við þær spurningar sem í upphafi hafi verið settar fram í yfirmatsbeiðni. Spurning sú sem bætt hafi verið við komist næst því að fela í sér eitthvert endurmat á þeirri spurningu sem beint hafi verið til undirmatsmanns. Hins vegar komist yfirmatsmenn ekki að niðurstöðu varðandi þá spurningu heldur segi aðeins að álitamálið sé að þeirra mati of umfangsmikið til að unnt sé að svara spurningunni í einni matsgerð. Þeir svari því ekki þeirri spurningu sem fyrir þá hafi verið lögð. Þá byggi stefndi á því að í yfirmatsgerð sé ekki gerð tilraun til að hrekja það sem segi í undirmatsgerð um líkindi markaðanna í Alaska og á Íslandi. Er á því byggt af hálfu stefnda að leggja beri niðurstöðu undirmats til grundvallar og það falli undir sönnunarmat dómsins, sem skipaður sé sérfróðum meðdómanda, að meta sjálfstætt þær forsendur sem matsgerðir byggi á. Þá var við munnlegan málflutning fært fram af hálfu stefnda að til greina gæti komið að dæma bætur að álitum. Vísaði stefndi um þetta m.a. til dóms Hæstaréttar 30. apríl 2008 í máli nr. 309/2007, en í því máli hafi bætur verið dæmdar að álitum í sambærilegu máli. Þá kom einnig fram við munnlegan málflutning að stefndi leggi til grundvallar að þau gögn sem liggi fyrir í málinu nægi til að meta fjártjón hans vegna hins ólögmæta samráðs og eigi það við hvort sem galli verði talinn á undirmati eða ekki. Stefndi telji ekki nauðsyn á öflun frekari matsgerða til að sanna tjón sitt. Það sé á endanum hlutverk dómsins að komast að niðurstöðu ef ekki um bætur á grundvelli undirmatsgerðar þá í öllu falli bætur að álitum. Stefndi kveðst í greinargerð vísa til almennra reglna skaðabóta- og kröfuréttar og 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu um vexti af skaðabótakröfum, sbr. 7. gr. laga nr. 25/1987 um vexti. Þá vísi stefndi til 10. gr. samkeppnislaga nr. 8/1993 og 2. mgr. 1. gr. laga nr. 14/1905 um fyrningu skulda og annarra kröfuréttinda. Málskostnaðarkröfu kveðst stefndi styðja við 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og rétt til að hafa uppi gagnkröfu við 1. mgr. 28. gr. sömu laga. VII Aðilar máls þessa deila ekki um að þeir hafi átt í viðskiptasambandi frá árinu 1994 og allt til byrjunar ársins 2005. Lýsa þeir viðskiptum sínum mjög með sama hætti þannig að oft í mánuði hafi stefndi tekið út vörur hjá stefnanda og reikningar hafi verið gefnir út fyrir hverri vöruúttekt en þeir dagsettir síðasta dag hvers mánaðar. Í lok mánaðar hafi verið sendur greiðsluseðill vegna úttekta mánaðarins en eindagi hafi jafnan verið 25. dagur næsta mánaðar. Dráttarvextir hafi verið reiknaðir frá útgáfudegi greiðsluseðils ef ekki hafi verið greitt fyrir eindaga. Fær framangreind lýsing stoð í gögnum sem málsaðilar hafa hvor um sig lagt fram og verður ekki séð að ósamræmis gæti þar. Þá verður ekki séð af þeim gögnum sem liggja fyrir um samningaviðræður aðila á árinu 2004 að ágreiningur hafi verið með þeim um fjárhæðir eða vaxtareikning á viðskiptaskuld stefnda. Í málinu hefur stefnandi lagt fram viðskiptayfirlit til stuðnings stefnukröfu sinni, en ekki einstaka reikninga. Er stefnukrafa hans byggð á úttektum stefnda samkvæmt nefndu viðskiptayfirliti frá 30. nóvember 1995 og allt til 31. janúar 2005 og nemur 13.329.173 krónum. Eru í stefnu tilgreindar vöruúttektir stefnda í hverjum mánuði á fyrrgreindu tímabili sem sagðar eru nema alls 182.659.194 krónum. Þá eru tilgreindar innborganir stefnda á sama tímabili og hefur komið fram við meðferð málsins að þar á meðal eru einnig kreditreikningar sem gefnir hafa verið út sem og afslættir sem stefndi samdi um eftirá en samkvæmt því sem greinir í stefnu nema þessar fjárhæðir samtals 169.330.021 krónu og þar sagt að mismunur þeirrar fjárhæðar og 182.659.194 króna sé 13.329.173 krónur sem sé stefnufjárhæðin. Stefndi hefur andmælt stefnukröfu og krafðist við munnlegan flutning málsins sýknu vegna óskýrleika kröfunnar. Ber stefndi því í fyrsta lagi við að stefnandi hafi ekki lagt fram neina reikninga og því sé honum erfitt að taka afstöðu til kröfunnar. Þá vísar hann til þess að í gögnum málsins komi fram misvísandi upplýsingar um fjárhæð kröfunnar. Vísar hann einkum til innheimtbréfa stefnanda til stefnda í þessu tilliti sem og til afrita af greiðsluseðlum sem sýni stöðu kröfunnar í lok áranna 2002, 2003 og 2004. Þá mótmælir stefndi vaxtakröfu stefnanda sérstaklega og kveður hana ekki í samræmi við viðskiptavenju milli aðila. Heldur stefndi því fram að í stefnu sé vaxta krafist af hverri úttekt en ekki af heildarúttekt mánaðar eins og rétt hefði verið. Þá telur stefndi einnig að rangt sé af stefnanda að telja kreditfærslur innborganir en það skekki vaxtakröfuna. Réttara væri að láta kreditnótur lækka höfuðstól þeirra reikninga sem þeim hafi verið ætlað að leiðrétta. Stefnandi hafnar því að um óskýrleika eða misræmi sé að ræða í stefnukröfu og kveður tölulegan mismun höfuðstóls skýrast af því að í innheimtubréfum sem og í afritum af framangreindum greiðsluseðlum komi fram fjárhæðir með áföllnum vöxtum, en í stefnu sé vaxta krafist sérstaklega eins og lög geri ráð fyrir og því séu þeir ekki innifaldir í höfuðstólsfjárhæð. Þá mótmælir stefnandi því að krafa um vexti sé í ósamræmi við viðskiptavenju milli aðila. Vaxta sé krafist frá 28. febrúar 2001 en stefnandi leggi til grundvallar að vextir frá fyrri tíma séu fyrndir. Eftir þann tíma sé vaxta krafist af úttektum hvers mánaðar miðað við síðasta dag mánaðar en höfuðstóll sé færður niður við hverja innborgun. Fyrir liggur að aðilar þessa máls áttu í föstu viðskiptasambandi um árabil. Ekki verður fallist á með stefnda að krafa stefnanda sé ósönnuð þó að hún sé einkum studd viðskiptayfirliti. Hefur stefndi enga tilraun gert til að setja fram rökstudd andmæli við stefnukröfunni, en ekki er unnt að fallast á það með honum að eins og hér standi á geti vörnum hans talist verða áfátt þó hver og einn reikningur sé ekki lagður fram af hálfu stefnanda. Sundurliðun fjárhæða sem kemur fram í stefnukröfu er í fullu samræmi við hið framlagða viðskiptayfirlit og einnig verður ekki annað séð en að framsetning kröfunnar sé í fullu samræmi við viðskiptavenju milli aðila sem stefndi hefur sjálfur lýst í greinargerð sinni. Fá fullyrðingar stefnda um ósamræmi bæði að því er varðar höfuðstól kröfunnar sem og tilgreiningu vaxtadagsetninga ekki stoð í stefnu eða öðrum gögnum málsins. Verður ekki annað séð en að vaxta sé krafist í samræmi við lýsingar aðila á viðskiptavenju aðila og að fjárhæðir séu réttilega færðar niður á þeim degi sem innborgun á sér stað. Þá hefur stefndi ekki rökstutt með fullnægjandi hætti af hvaða ástæðu miða eigi við aðra dagsetningu þegar kreditreikningar eru færðir en stefnandi gerir og þá í framhaldi af því hvaða dagsetningu ætti þá að miða við í hverju einstöku tilviki. Þá liggur og fyrir að stefnandi krefur um dráttarvexti frá 28. febrúar 2001 en telur eldri dráttarvexti fyrnda. Byggir hann á því að fyrning hafi verið rofin með birtingu stefnu 28. febrúar 2005. Af hálfu stefnda eru ekki bornar brigður á þessa staðhæfingu og því ekki efni til að fjalla frekar um grundvöll hennar, þótt fyrir liggi að stefna þessa máls er fyrst gefin út 21. mars 2005. Í samræmi við það að ekki virðist ágreiningur með málsaðilum um framangreint verður lagt til grundvallar að fyrning hafi verið rofin 28. febrúar 2005. Þá liggur fyrir að inn á viðskiptayfirlit stefnda var færð innborgun samtals að fjárhæð 1.622.500 krónur þann 31. ágúst 2004 og kemur fram á viðskiptayfirliti að um sé að ræða kreditnótu að fjárhæð 622.500 krónur og bakfærða vexti að fjárhæð 1.000.000 krónur. Samræmist þetta því sem kemur fram í rafbréfi frá stefnanda til stefnda sem stefndi hefur vísað til sem grundvallar fyrir loforði stefnanda um afslátt að þessari fjárhæð, en 500.000 krónur að viðbættum virðisaukaskatti nema 622.500 krónum. Er því fallist á með stefnanda að þegar hafi verið tekið tillit til þessa afsláttar í viðskiptum aðila og er því hafnað kröfu stefnda um að stefnukröfu skuli færa niður um 1.500.000 krónur. Með vísan til þess sem að framan greinir eru ekki efni til annars en að fallast á að viðskiptaskuld stefnda við stefnanda sé réttilega tilgreind bæði að því er varðar höfuðstóls- og vaxtakröfu í stefnu máls þessa og verður hún tekin til greina að fullu. Meginþungi þeirra varna sem stefndi hefur teflt fram í máli þessu lýtur að því að sýkna beri hann af stefnukröfu þar sem hann eigi skaðabótakröfu á hendur stefnanda sem sé hærri stefnukröfunni. Um heimild til að hafa uppi slíka kröfu vísar hann til 1. mgr. 28. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Er því lýst hér að framan þegar gerð var grein fyrir málatilbúnaði stefnda hvernig hann hefur sett fram kröfur sínar og á hvaða grunni hann byggir þær. Í tilvitnaðri lagagrein er kveðið á um að varnaraðila máls sé rétt að hafa uppi gagnkröfu til skuldajafnaðar án þess að gagnstefna ef skilyrði fyrir skuldajöfnuði eru fyrir hendi. Er kveðið á um að gagnkröfuna skuli hafa uppi í greinargerð en sjálfstæður dómur geti ekki gengið um hana. Af framangreindu leiðir að sé krafa höfð uppi á grundvelli þessarar heimildar þá er um sýknukröfu að ræða sem byggð er á þeirri málsástæðu að stefndi eigi gagnkröfu á hendur stefnanda sem tæk sé til skuldajafnaðar. Kemur því ekki til greina að viðurkenna slíka kröfu umfram það sem fælist í sýknudómi af stefnukröfu málsins. Fær því ekki staðist sú framsetning kröfugerðar sem stefndi hefur byggt á í málinu og lýst er nánar hér að framan. Í ljósi bókunar stefnda í því þinghaldi þegar hann lagði fram breytta kröfugerð sína og eins því að stefnandi hefur ekki mótmælt málatilbúnaði stefnda að þessu leyti þykir þessi ágalli á kröfugerð ekki varða öðru en því að litið verður á kröfugerð stefnda sem aðalkröfu um sýknu, en varakröfu um lækkun á stefnukröfum. Er þá litið á mismunandi framsetningu krafna stefnda sem málsástæður fyrir framangreindum kröfum. Eins og ítarlega er rakið hér að framan telur stefndi að hann hafi orðið fyrir tjóni sem rekja megi til þess að stefnandi hafi með því að eiga ólögmætt samráð um verðlagningu við tvö önnur olíufélög selt honum skipagasolíu og gasolíu á hærra verði en verið hefði á samkeppnismarkaði á tímabilinu frá 1994 til 2001. Telur stefndi að hann hafi orðið fyrir tjóni sem nemi mismuni þess verðs sem hann greiddi og svokallaðs samkeppnisverðs. Leitast stefndi við í málinu að sýna fram á hvert nefnt samkeppnisverð sé og þannig hvert hafi verið tjón hans. Stefndi hefur og rakið í löngu máli hvernig hann telur sýnt fram á að stefnandi hafi viðhaft ólögmæta og saknæma háttsemi með nefndu verðsamráði og vísað um þetta til úrlausna samkeppnisyfirvalda sem liggja fyrir í málinu og um þetta fjalla. Stefnandi byggir á hinn bóginn einkum á því að ósannað sé að stefndi hafi orðið fyrir tjóni af framangreindum sökum. Mótmælir hann því einnig að fyrir liggi sönnun þess að stefnandi hafi haft samráð um verðlagningu á þeim vörum sem stefndi keypti af honum og hafnar því að nokkur viðurkenning liggi fyrir um slíkt af sinni hálfu. Kveður stefnandi að í öllum málatilbúnaði stefnda sé ekkert fært fram sem renni stoðum undir það að stefnandi hafi valdið honum tjóni með saknæmum og ólögmætum hætti. Í samræmi við almennar reglur einkamálaréttarfars ber sá málsaðili sem heldur því fram að hann eigi kröfu á gagnaðila sinn sönnunarbyrði fyrir þeirri fullyrðingu sinni. Ber honum því að sýna fram á að krafan sé til og þá í framhaldi að hún sé þess efnis sem hann heldur fram. Eins og ljóst er af því sem að framan er rakið byggir stefndi á að hann eigi skaðabótakröfu á hendur stefnanda. Frumforsenda þess að unnt sé að fallast á að fyrir hendi geti verið skaðabótakrafa er að sýnt sé að sá sem hefur kröfuna uppi hafi orðið fyrir tjóni. Vilji sá hinn sami krefjast þess að annar bæti honum tjónið verður tjónþolinn einnig að sýna fram á að orsakasamband sé á milli tjónsins og tiltekinnar saknæmrar og ólögmætrar háttsemi þess sem krafinn er um bætur, eða einhverra sem hann ber ábyrgð á, og þarf einnig að sýna fram á að tjónið geti talist sennileg afleiðing af þeirri háttsemi. Í samræmi við það sem hér að framan greinir ber stefndi sönnunarbyrði fyrir því að hann hafi orðið fyrir tjóni í viðskiptum sínum við stefnanda. Verður stefndi að leiða þetta í ljós áður en metið er hvort sýnt sé að tjóninu hafi verið valdið með saknæmri og ólögmætri háttsemi starfsmanna stefnanda. Ber að mati dómsins að aðgreina framangreint atriði skýrlega frá því að stefnda bæri að sanna fjárhæð þess tjóns sem hann telur sig hafa orðið fyrir og að til greina geti komið að ákvarða tjón hans að álitum ef sönnun um fjárhæð telst af einhverjum sökum erfiðleikum bundin eða jafnvel ómöguleg. Í máli þessu liggja fyrir, eins og fyrr er lýst, niðurstöður samkeppnisyfirvalda um að stefnandi og tilgreind önnur olíufélög hafi haft með sér samráð um verðlagningu á olíuvörum og brotið þannig gegn 10. gr. samkeppnislaga nr. 8/1993. Hafi brotin varað a.m.k. frá 1. mars 1993 til 18. desember 2001. Voru brotin m.a. talin felast í samráði um verðlagningu á fljótandi eldsneyti, gasi, smurolíu og tengdum vörum og samráði um aðrar aðgerðir sem geti haft áhrif á verð þessara vara; samráði um aðgerðir til að auka álagningu og bæta framlegð af sölu á m.a. fljótandi eldsneyti; samráði um markaðsskiptingu og eftir atvikum verðsamráði vegna sölu til einstakra viðskiptavina, tiltekinna hópa viðskiptavina eða á einstökum landsvæðum. Fyrir liggur að stefnandi hefur í dómsmáli krafist ógildingar á framangreindum ákvörðunum en dómur er ekki fallinn. Báðir málsaðilar hafa vísað til dóms Hæstaréttar 6. maí 2010, í máli nr. 245/2009: Skeljungur hf., Ker hf. og Olíuverzlun Íslands hf. gegn Dala-Rafni ehf. og gagnsök, en í því máli krafðist útgerðarfélag skaðabóta vegna viðskipta við ofangreind olíufélög. Kemur m.a. fram sú almenna ályktun í forsendum dómsins að til þess að umrædd olíufélög gætu borið skaðabótaskyldu gagnvart bótakrefjanda yrði hann annað hvort að leiða í ljós að félögin hafi beinlínis haft samráð um viðskipti við hann eða almennt um verðlagningu á þeim vörum sem hann hafi keypt af þeim á umræddu tímabili. Varðandi skipagasolíu var talið að bótakrefjanda hefði hvorugt tekist. Voru olíufélögin sýknuð af kröfu hans um skaðabætur vegna kaupa hans á þessari vörutegund. Var vísað til þess í dóminum að þrátt fyrir umfangsmikla öflun gagna við málsmeðferð stjórnvalda á sviði samkeppnismála, sem bótakrefjandi hefði að nokkru fengið aðgang að hefði hann ekkert lagt fram í málinu sem sýni að olíufélögin hafi sérstaklega haft samráð um viðskipti við hann. Taldist hann heldur ekki hafa vísað til gagna eða rökstutt á annan hátt svo viðhlítandi teldist að olíufélögin hafi gagngert haft samráð um verðlagningu gasolíu til útgerðarmanna, hvort heldur staðbundið í Vestmannaeyjum eða á stærra landsvæði. Hafi bótakrefjandi að mestu látið við það sitja að draga almennar ályktanir af ákvörðun samkeppnisráðs. Stefnandi vísar til dómsins og telur að aðstæður séu með sama hætti í máli þessu og málatilbúnaður stefnda með sömu annmörkum. Stefndi á hinn bóginn telur að honum hafi tekist að færa fram þær röksemdir og þau gögn sem á hafi skort í ofangreindu máli þannig að krafa hans verði að réttu tekin til greina. Óumdeilt er í máli þessu að í gögnum sem samkeppnisyfirvöld öfluðu vegna rannsóknar sem lá til grundvallar framangreindum ákvörðunum komi nafn stefnda hvergi fyrir og að ekki er þar vísað sérstaklega til viðskipta málsaðila þessa máls. Stefndi tíundar í greinargerð sinni að hann hafi keypt af stefnanda á árunum 1994 til 2001 skipagasolíu og gasolíu fyrir samtals 90.197.341 krónu, en í greinargerð er ekki gerður greinarmunur á magni eða verði hvorrar olíutegundar fyrir sig. Hins vegar er gerð grein fyrir heildarviðskiptum hvers árs á nefndu tímabili. Af því sem rakið er úr forsendum framangreinds Hæstaréttardóms má ráða að ekki séu efni til að leggja það sjálfkrafa til grundvallar með vísan til margnefndra úrlausna samkeppnisyfirvalda að stefnandi og önnur olíufélög hafi haft ólögmætt samráð um verðlagningu allra tegunda fljótandi eldsneytis og að nauðsynlegt sé að sýna fram á að samráð hafi átt sér stað, í það minnsta almennt, um verðlagningu á þeim vörum sem bótakrefjandi keypti á tilteknu tímabili. Þá verður og að hafa í huga að verðmunur kann að vera á sömu vöru eftir því hvernig afhending hennar fer fram og getur þetta haft áhrif á verð til tiltekinna hópa viðskiptavina. Fyrir liggur að stefndi í þessu máli á það sameiginlegt með bótakrefjanda í ofannefndu Hæstaréttarmáli að stunda skipaútgerð. Kemur fram í greinargerð að stefndi sé útgerðarfyrirtæki og geri út skip til rækjuveiða og að aflinn sé unninn í rækjuverksmiðju félagsins á Sauðárkróki. Hafi stefndi keypt skipagasolíu á skip sín en notað gasolíu í verksmiðjunni. Í yfirmatsgerð kemur fram að ríflega 86% þeirra viðskipta sem um sé deilt í máli þessu varði skipagasolíu en ríflega 13% gasolíu. Þetta er önnur niðurstaða en í undirmati og hefur stefndi borið brigður á þessu niðurstöðu yfirmats og mótmælir reyndar gildi yfirmatsgerðar í heild sinni en nánar verður vikið að matsgerðum hér síðar. Stefndi hefur lagt fram mikið magn gagna sem hann hefur aflað frá samkeppnisyfirvöldum og þau öfluðu í tengslum við ofangreinda rannsókn sína. Hefur stefni vísað til fjölmargra samskipta starfsmanna stefnanda og annarra olíufélaga í tölvupóstum og öðrum gögnum sem hann kveður sýna fram á að stefnandi hafi haft ólögmætt samráð um verðlagningu á skipagasolíu og gasolíu sem hafi leitt til hærra verðs til stefnda á þessum vörutegundum. Eru þessar tilvísanir stefnda ítarlega raktar hér fyrr í þessum dómi og vísast til þess. Þá rekur stefndi einnig ummæli sem höfð eru eftir tilteknum starfsmönnum stefnanda í skýrslutökum sem þessir menn gáfu fyrir samkeppnisyfirvöldum. Fallast verður á með stefnanda að nokkuð skorti á að þær fjölmörgu tilvísanir stefnda sem tilgreindar eru séu tengdar við sakarefni máls þessa með fullnægjandi hætti. Á hinn bóginn verður að telja að þó að samskipti þau sem stefndi vísar til séu um margt óljós og veiti í mesta lagi óbeinar vísbendingar um að samráð stefnanda við önnur olíufélög hafi almennt náð til verðlagningar á skipagasolíu og gasolíu að þá er um það að ræða að félögin höfðu að einhverju marki samskipti sem lúta að umræddum vörum og er fallist á með stefnda að þetta veiti nokkur líkindi fyrir því að hann kunni að hafa orðið fyrir tjóni vegna viðskipta við stefnanda. Hins vegar eru þessar vísbendingar ekki nægilega sterkar til að fullyrt verði að svo hafi í raun verið og þarf meira að koma til svo stefndi teljist hafa fært fram fullnægjandi sönnur fyrir þeirri fullyrðingu sinni. Ekki er unnt að fallast á með stefnda, gegn andmælum stefnanda, að sannað sé að samningaviðræður aðila á árinu 2004 feli í sér viðurkenningu á sök af hálfu stefnanda. Er ekkert í þeim samskiptum milli aðila sem lögð hafa verið fram í málinu sem styður sérstaklega þessa fullyrðingu en sjá má að samningaviðræður aðila hófust nokkru áður en ákvörðun samkeppnisráðs var tekin að áliðnum október 2004. Hvað sem líður framangreindum fullyrðingum stefnda um að ólögmætt samráð stefnanda við önnur olíufélög hafi átt sér stað að því er varðar þær vörutegundir sem hann samkvæmt framansögðu keypti af stefnanda hlýtur grundvallaratriði málsins að vera hvort sýnt þyki að stefndi hafi orðið fyrir tjóni vegna viðskiptanna og að sú fullyrðing hans standist að hann hafi vegna ólögmætrar háttsemi þurft að greiða hærra verð fyrir umræddar vörur en ella. Er fallist á með stefnda að leiða þurfi í ljós eða gera líklegt hvert hefði verið það verð sem greitt hefði verið í viðskiptum með viðkomandi vörutegundir á markaði þar sem samkeppni ríkti, eða svokallað samkeppnisverð. Í þessu felst að mati dómsins að bera þarf saman með skipulögðum hætti verð sem stefndi í raun greiddi við hið ætlaða samkeppnisverð. Er það mat dómsins að þrátt fyrir hugleiðingar í greinargerð stefnda og tilvísanir til þar nánar greindra gagna um vísbendingar um hvert verð hafi verið í nánar tilgreindum öðrum viðskiptum með sömu eða svipaður vörur að stefndi hafi ekki í greinargerð sinni sett fram haldbærar röksemdir og upplýsingar sem með fullnægjandi hætti gætu byggt undir mat á samkeppnisverði á umræddu tímabili. Er hér um að ræða tilvísanir og hugleiðingar stefnda í greinargerð um hvert hafi verið verð til erlendra skipa á árinu 2001, það verð á skipagasolíu og gasolíu á hafi úti, það verð sem stefnda hafi boðist eftir að samráði hafi lokið, verð á sömu vörum í nágrannalöndum, sem og hugleiðingar byggðar á nánar greindum gögnum sem stafi frá stefnanda og tveimur öðrum olíufélögum. Er framangreindar tilvísanir ekki til þess fallnar að gefa heildstæða mynd af verðþróun í viðskiptum aðila í samhengi við hvert „rétt“ verð hefði þá átt að vera. Liggur enda fyrir að dómkvaddir matsmenn leituðu ekki fanga í þeim sjónarmiðum eða þeim tölulegu gögnum sem stefndi setti fram varðandi ákvörðun samkeppnisverðs. Eins og áður er vikið að óskaði stefndi dómkvaðningar matsmanns til að meta ætlað tjón hans af umræddum viðskiptum. Liggur matsgerðin fyrir í málinu og er niðurstaða hennar sú að stefndi hafi orðið fyrir tjóni sem liggi á bilinu 19.600.000 krónur til 21.100.000 krónur. Byggir niðurstaðan á samanburði matsmanns á verði á því sem hann taldi sömu vörutegundir á öðrum markaði þar sem samkeppni ríkti. Valdi matsmaður Alaskamarkað og rökstuddi það val sitt í matsgerð sinni og fyrir dómi. Fyrir liggur að matsmaður lagði grunn að matsgerð sinni með sjálfstæðum hætti og verður ekki séð að hann hafi nema að litlu leyti stuðst við þau sjónarmið sem stefndi lagði til grundvallar í matsbeiðni að fælu í sér vísbendingar um samkeppnisverð. Þá liggur fyrir yfirmatsgerð tveggja matsmanna. Hefur stefndi borið brigður á hana og telur hana haldna bæði form- og efniságöllum. Niðurstaða yfirmatsmanna er rakin hér að framan og er vísað til þess. Voru í fyrsta lagi lagðar fyrir yfirmatsmenn spurningar sem lutu að því að endurskoða tilteknar forsendur sem lagðar voru til grundvallar í undirmatsgerð og lutu einkum að atriðum sem varða hvort og þá að hvaða marki Alaskamarkaður sé fallinn til samanburðar við að leiða í ljós hvert samkeppnisverð hefði átt að vera í viðskiptum aðila þessa máls. Er ekki unnt að fallast á með stefnda að með þessu sé farið í bága við réttarfarsreglur. Í yfirmatsgerð eru færð fram rök fyrir því hvers vegna yfirmatsmenn telja Alaskamarkað illa fallinn til samanburðar við hinn íslenska. Á hinn bóginn fara þeir einnig með nákvæmum hætti í gegnum gagnavinnslu í undirmatsgerð í því skyni að staðreyna niðurstöður undirmats. Eins og nánar er rakið hér að framan leiddi framangreind yfirferð til þess að yfirmatsmenn töldu nauðsynlegt að endurvinna niðurstöðu undirmats í samræmi við það sem þeir töldu réttari upplýsingar. Kemur fram í yfirmatsgerð ítarleg og rökstudd gagnrýni á meðferð undirmatsmanns á gögnum sem og rökstuðningur fyrir því hvers vegna þau gögn sem yfirmatsmenn nota séu að þeirra mati haldbetri til að fá niðurstöðu í samanburði á þessum tveimur mörkuðum. Þá kveða yfirmatsmenn upp úr með það, með afdráttarlausum hætti, að ef fallist sé á þá ályktun sem komi fram í undirmati að markaðirnir séu samanburðarhæfir að þá bendi samanburðarhæf gögn ekki til þess að stefndi hafi orðir fyrir tjóni í þeim viðskiptum sem fjallað er um í máli þessu. Hvað sem líður fullyrðingum yfirmatsmanna um að umræddir tveir markaðir séu ósamanburðarhæfir liggur fyrir í máli þessu ítarleg og rökstudd niðurstaða þeirra sem hnekkir undirmatsgerð. Hefur stefndi ekki fært fram nokkrar þær röksemdir sem hnekkt geti framangreindri niðurstöðu yfirmats eða dregið úr vægi þess. Breytir engu þó að yfirmatsmenn hafi ekki lýst afdráttarlausri niðurstöðu sinn um það hvort stefndi hafi orðið fyrir tjóni. Eins og fyrr er rakið ber stefndi sönnunarbyrði fyrir því að hann hafi orðið fyrir tjóni er leiði til þess að hann eigi þá skaðabótakröfu á hendur stefnanda sem hann heldur fram. Í ljósi niðurstöðu yfirmatsgerðar, sem ekki hefur verið hnekkt, er það mat dómsins að stefnda hafi ekki tekist slík sönnun. Kemur við þær aðstæður ekki til greina að dæma stefnda bætur að álitum. Samkvæmt öllu framansögðu og með vísan til 1. mgr. 28. gr. laga nr. 91/1991 er hafnað kröfu stefndu um sýknu eða lækkun dómkrafna stefnanda þar sem hann hefur ekki rennt fullnægjandi stoðum undir þá fullyrðingu sína að hann eigi gagnkröfu á hendur stefnanda sem tæk sé til skuldajafnaðar. Eins og fyrr hefur verið rakið verður stefndi því dæmdur til að greiða stefnanda stefnukröfu ásamt vöxtum eins og nánar greinir í dómsorði. Engin efni eru til annars en að dæma stefnda til greiðslu dráttarvaxta eins og krafist er. Rétt þykir eins og hér stendur á að neyta heimildar til að dæma stefnda til að greiða hluta málskostnaðar stefnanda, sbr. 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991. Verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda 350.000 krónur í málskostnað. Málið dæma Halldór Björnsson og Ásmundur Helgason héraðsdómarar og Tryggvi Pálsson hagfræðingur. Fyrir uppkvaðningu dómsins var gætt ákvæða 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála en dómsuppsaga hefur dregist nokkuð vegna embættisanna dómsformanns. D Ó M S O R Ð
|
Mál nr. 249/2011
|
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
|
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi gert að sæta gæsluvarðhaldi, á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Páll Hreinsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 23. apríl 2011, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 26. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 23. apríl 2011, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 29. apríl 2011 klukkan 16 og einangrun meðan á gæsluvarðhaldi stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði staðfestur. Fallist er á með sóknaraðila að varnaraðili sé undir rökstuddum grun um að hafa framið brot sem fangelsisrefsing er lögð við. Rannsókn málsins er á frumstigi og verður því fallist á með sóknaraðila að uppfyllt teljist skilyrði a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008. Með þessum athugasemdum en að öðru leyti með vísan til forsendna verður hinn kærði úrskurður staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
|
Mál nr. 718/2014
|
Kærumál Vanreifun Frávísunarúrskurður staðfestur
|
B krafðist greiðslu skuldar vegnahlutdeildar S og E í kostnaði við viðhaldsframkvæmdir á fjöleignarhúsi sem ogstaðfestingar á lögveðsrétti fyrir kröfunni í eignarhluta þeirra. Í hinum kærðaúrskurði var málinu vísað frá dómi án kröfu vegna vanreifunar. Hæstirétturtaldi ekki vera efni til að vísa málinu frá dómi vegna þeirra annmarka semtaldir voru á málinu í héraði. Á það yrði á hinn bóginn að líta að S og E hefðuá því byggt að reikningar vegna framkvæmdanna hefðu ekki aðeins tekið tilframkvæmda við sameign í fjöleignarhúsinu heldur einnig til framkvæmda semhefðu eingöngu snúið að séreignarhlutum annarra eigenda. Taldi Hæstiréttur aðaf gögnum málsins yrði ekki annað ráðið en að hluti kröfunnar væri S og Eóviðkomandi af þessum sökum. Væri ógerlegt á grundvelli fyrirliggjandi gagna aðráða fram úr því hvað skyldi draga frá kröfu B vegna þessa og væri væri þvíófært að leggja efnisdóm á málið. Var niðurstaða hins kærða úrskurðar þvístaðfest.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnssonog Helgi I. Jónsson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 30. október2014, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 10. nóvember sama ár. Kærður er úrskurðurHéraðsdóms Reykjavíkur 20. október 2014, þar sem máli sóknaraðila á hendurvarnaraðilum var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laganr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærðiúrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið tilefnismeðferðar. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðilarkrefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Samkvæmtgögnum málsins eru varnaraðilar sameigendur að eignarhluta í fasteigninniBarmahlíð 30 í Reykjavík, sem auðkenndur er nr. 203-0088, varnaraðilinn SunnaBjörk að 80% og varnaraðilinn Engilbert að 20%. Innan fjöleignarhússinsBarmahlíð 30 og 32 mun hlutdeild eignarhluta varnaraðila vera 10,79%. Fyrirliggur að á aðalfundi í sóknaraðila 27. febrúar 2012 var tekin ákvörðun um aðtaka tilboði frá VSÓ Ráðgjöf ehf. í verk, sem felast átti í ástandsmati á hlutafjöleignarhússins, gerð verklýsingar og útboðsgagna vegna viðhaldsframkvæmda áytra byrði þess, umsjón með útboði og samningsgerð við verktaka og verkeftirlit.Að undangengnu útboði var ákveðið á húsfundi 19. júní 2012 að ganga tilsamninga við Múr- og málningarþjónustuna Höfn ehf. um framkvæmdirnar og varverksamningur um þær gerður við það félag. Svo sem nánar er lýst í hinum kærðaúrskurði reis ágreiningur innan sóknaraðila um þessar framkvæmdir, sem munuhafa staðið yfir á árunum 2012 og 2013, og liggur fyrir að varnaraðilar stóðuekki skil á hlutdeild í kostnaði af þeim vegna síns eignarhluta. Fór svo aðsóknaraðili höfðaði mál þetta gegn varnaraðilum 29. maí 2013 til heimtu skuldaraf þessum sökum að fjárhæð 995.598 krónur og staðfestingar á lögveðrétti fyrirþeirri kröfu í eignarhluta varnaraðila. Varnaraðilar tóku til varna í málinu ogkröfðust þess aðallega að því yrði vísað frá dómi, sem héraðsdómur hafnaði meðúrskurði 10. mars 2014, til vara að þau yrðu sýknuð af kröfu sóknaraðila, en aðþví frágengnu að hún yrði lækkuð. Reistu varnaraðilar sýknukröfuna á því aðsóknaraðili hafi ekki staðið réttilega að töku ákvarðana um framkvæmdirnar, semum ræðir, en kröfuna um lækkun dómkröfu hans meðal annars á því að ekki lægjufyrir fullnægjandi gögn um hlutfallstölu eignarhluta varnaraðila innanfjöleignarhússins, láðst hafi að taka tillit til þess að virðisaukaskatturfengist endurgreiddur af framkvæmdum sem þessum, hluti kostnaðar af þeim hafisnúið að séreignarhlutum einstakra eigenda fjöleignarhússins en ekki sameign oggögn skorti til stuðnings því að varnaraðilar hefðu verið krafin um greiðslu íeinstökum tilvikum á þann hátt að krefjast mætti dráttarvaxta af ætlaðri skuldþeirra. Í tilefni af þessum vörnum aflaði sóknaraðili ýmissa gagna undir rekstrimálsins í héraði og var það síðan tekið til aðalmeðferðar 11. og 22. september2014. Í hinum kærða úrskurði var tekin efnisleg afstaða til kröfu varnaraðilaum sýknu og henni hafnað, en málinu vísað án kröfu frá dómi sökum vanreifunar.Verður ekki annað ráðið af úrskurðinum en að annmarkar á málatilbúnaðisóknaraðila, sem þessu ollu, felist í fyrsta lagi í því að nánar tiltekiðmisræmi hafi verið milli eindaga samkvæmt fimm af þeim tólf reikningum, semhann krefur varnaraðila um að greiða hlutdeild í, og þeirra dagsetninga, semhann krefst dráttarvaxta frá vegna sömu reikninga. Í öðru lagi hafi sóknaraðiliekki gefið viðhlítandi skýringar á því að ekki væri ráðgert í dómkröfu hans aðvirðisaukaskattur hafi fengist endurgreiddur af öllum reikningum í tengslum viðframkvæmdirnar. Í þriðja lagi hafi sóknaraðili ekki orðið við áskorunvarnaraðila um að leggja fram viðhlítandi gögn um hvernig hver af liðunum tólfí kröfu hans hafi verið fundinn út með tilliti til reikninga að baki þeim ogendurgreiðslu virðisaukaskatts af þeim. Vegnafyrstnefnda annmarkans á málatilbúnaði sóknaraðila, sem getið var hér aðframan, eru engin efni til að vísa málinu frá dómi í heild eða að hluta, endamætti hvað sem öðru líður bregðast í efnisdómi við því misræmi, sem héraðsdómurtaldi vera milli eindaga framlagðra reikninga og kröfu sóknaraðila umdráttarvexti, með því að dæma varnaraðila til að greiða þá fyrst frá þvítímamarki, sem þeim væri hagfelldast í hverju tilviki. Sama gegnir umannmarkann, sem í öðru lagi var nefndur, því eins mætti þar bregðast viðvanrækslu sóknaraðila um nægilega reifun málsins með því að lækka kröfu hans áhendur varnaraðilum eins og hann hefði fengið endurgreiddan virðisaukaskatt aföllum reikningunum en ekki aðeins hluta þeirra. Um þriðja annmarkann verður aðtaka tillit til þess að undir rekstri málsins í héraði lagði sóknaraðili umsíðir fram tólf reikninga VSÓ Ráðgjafar ehf. og Múr- og málningarþjónustunnarHafnar ehf. á hendur sér, sem hann krefur varnaraðila um að greiða hlut sinn í.Eins og fram kemur í hinum kærða úrskurði er heildarfjárhæð reikninganna8.858.842 krónur og endanleg dómkrafa sóknaraðila 10,79% af henni eða 955.869krónur, en af þeim sökum verður ekki séð að reifun málsins sé áfátt að þessuleyti. Til þess verður á hinn bóginn að líta að sem áður segir byggðuvarnaraðilar kröfu sína um lækkun á dómkröfu sóknaraðila meðal annars á því ígreinargerð í héraði að reikningar fyrrnefndra tveggja félaga á hendur honumhafi ekki aðeins tekið til framkvæmda við sameign í fjöleignarhúsinu aðBarmahlíð 30 og 32, heldur einnig til framkvæmda, sem hafi eingöngu snúið aðséreignarhlutum einstakra eigenda og væru varnaraðilum óviðkomandi. Ígreinargerð varnaraðila fyrir Hæstarétti eru þessar röksemdir ítrekaðar og þvíhaldið fram að við munnlegan málflutning í héraði hafi sóknaraðili í raunviðurkennt „að hluti dómkröfunnar tæki til séreignarhluta annarra en að þaðværi dómsins að leggja mat á það hversu stór hluti það væri og ráða fram úr því.“Þótt sóknaraðili hafi hvorki staðfest þetta né hafnað í málatilbúnaði sínumfyrir Hæstarétti verður ekki annað ráðið af gögnum málsins en að verklaun tilverktakanna hljóti að einhverju marki að hafa átt rætur að rekja tilframkvæmda, sem komu varnaraðilum ekki við af þessum sökum. Ógerlegt er ágrundvelli fyrirliggjandi gagna að ráða fram úr því hvað rétt gæti verið aðdraga frá kröfu sóknaraðila af þeirri ástæðu. Vegna þessa er ófært að fellaefnisdóm á málið og verður því staðfest niðurstaða hins kærða úrskurðar. Sóknaraðilaverður gert að greiða varnaraðilum kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærðiúrskurður er staðfestur. Sóknaraðili,Barmahlíð 30-32, húsfélag, greiði varnaraðilum, Sunnu Björk Þórarinsdóttur ogEngilbert Haukssyni, hvoru fyrir sig 150.000 krónur í kærumálskostnað.
|
Mál nr. 39/2009
|
Fiskveiðistjórn Stjórnvaldsfyrirmæli Skaðabætur
|
B hóf að gera út skip til veiða á skötusel í maí 2000. Sjávarútvegsráðherra gaf út 16. ágúst 2001 reglugerð nr. 631/2001 um aflamark fyrir fiskveiðiárið 2001-2002. Reglugerðinni var ætlað að koma í stað reglugerðar, sem sett hafði verið 5. júní sama ár, en með nýju reglugerðinni var gerð sú breyting að takmörkun á veiðum tók til nýrra tegunda, keilu, löngu og skötusels, sem ekki höfðu áður verið bundnar ákvæðum um leyfilegan heildarafla. Í ákvæði til bráðabirgða var kveðið á um það að fiskiskipum, sem höfðu veiðileyfi með almennu aflamarki og veiðireynslu á tímabilinu 1. júní 1998 til 31. maí 2001, skyldi úthlutað aflahlutdeild í þessum tegundum á grundvelli veiðireynslu. B gerði athugasemdir við kvótasetninguna við sjávarútvegsráðherra og taldi að taka hefði átt tillit til þeirra sem hefðu hafið sérstaka sókn í skötusel og í því skyni fjárfest í tækjum og búnaði til veiðanna. Þar sem það var ekki gert taldi B að ekki væri lengur grundvöllur fyrir útgerðinni og lagði hann því skipinu. Höfðaði hann mál og krafðist bóta vegna tjóns sem hann taldi sig hafa orðið fyrir vegna þess að ekki hefði verið tekið tillit til aflareynslu á tímabilinu 1. júní til 16. ágúst 2001 við ákvörðun á aflahlutdeild hans í skötusel fyrir næsta fiskveiðiár. Í 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/1990 um stjórn fiskveiða kom fram að þegar takmarka ætti leyfðan heildarafla í fyrsta sinn á tegund sjávardýra sem ekki hefði áður verið háð slíkri takmörkun skyldi úthluta aflahlutdeild á grundvelli þriggja síðustu veiðitímabila. Talið var að ákvæði í reglugerð nr. 631/2001 um lok viðmiðunartímabils veiðireynslu svo löngu fyrir útgáfudag hennar væri andstætt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/1990 er leitt hefði til tjóns fyrir B vegna veiðireynslu sem hann hefði aflað sér á umræddu tímabili. Var viðurkennd skaðabótaskylda Í og var krafa B tekin til greina.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Hjördís Hákonardóttir og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 22. janúar 2009. Hann krefst sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Áfrýjanda verður gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, íslenska ríkið, greiði stefnda, Berghóli ehf., 350.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Mál þetta, sem dómtekið var 25. september sl., var höfðað 21. nóvember 2007, af Berghól ehf., Fýlshólum 1, Reykjavík, gegn íslenska ríkinu, Arnarhvoli, Reykjavík. Endanlegar kröfur stefnanda eru þær að stefnda verði gert að greiða stefnanda 25.068.226 krónur með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 21. nóvember 2003 til 27. janúar 2007 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Krafist er málskostnaðar samkvæmt málskostnaðarreikningi. Af hálfu stefnda er krafist sýknu af öllum kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til að greiða stefnda málskostnað samkvæmt mati dómsins. Stefnandi keypti til útgerðar bátinn Hafnarröst ÁR-250 með kaupsamningi 7. mars 2000. Með í kaupunum fylgdi skötuselsúthald af skipinu Keili GK-145, 220 til 240 net ásamt færum, drekum og baujum. Stefnandi lýsir því að hann hafi ætlað að hefja veiðar á skötusel og löngu, en þessar tegundir hafi á þeim tíma verið utan kvóta. Hann hafi sérstaklega ætlað að einbeita sér að veiðum á skötusel í net, enda hafi hann talið að sú tegund hefði verið vannýtt og að möguleikar til að vinna sér inn veiðireynslu áður en tegundin yrði færð inn í kvótakerfið væru miklir. Stefnandi hafi verið frumkvöðull að því að gera skip sérstaklega út til veiða á skötusel. Hann hafi hafið skötuselsveiðar í maí 2000 og gert út frá Þorlákshöfn. Veiðarnar hafi gengið mjög vel og skötuselsafli skips stefnanda hafi verið samtals 359.797 kg frá maí til ársloka. Stefnandi hélt áfram veiðum veturinn 2001 sem hann segir að hafi gengið sæmilega. Stefnandi vísar til þess að sjávarútvegsráðherra hafi gefið út reglugerð um aflamark fyrir fiskveiðiárið 2001/2002 hinn 5. júní 2001 en ekki hafi verið sett aflamark á skötusel. Með fréttatilkynningum frá sjávarútvegsráðuneytinu sama dag hafi komið fram að ráðuneytið teldi ekki ástæðu til þess að verða við tilmælum Hafrannsóknarstofnunar um að setja aflamark á keilu og löngu. Ný reglugerð hafi verið gefinn út af sjávarútvegsráðuneytinu 16. ágúst 2001 um aflamark fyrir fiskveiðiárið 2001/2002, nr. 631/2001, sem kom í stað reglugerðar nr. 416/2001 frá 5. júní s.á. Með nýju reglugerðinni var gerð sú breyting að takmörkun á veiðum tók til nýrra tegunda, keilu, löngu og skötusels, sem ekki höfðu áður verið bundnar ákvæðum um leyfilegan heildarafla. Í ákvæði til bráðabirgða var kveðið á um það að fiskiskipum, sem höfðu veiðileyfi með almennu aflamarki og veiðireynslu á tímabilinu 1. júní 1998 til 31. maí 2001, skyldi úthlutuð aflahlutdeild í þessum tegundum á grundvelli veiðireynslu. Skyldi skipunum úthlutað bráðabirgðaaflamarki fyrir komandi fiskveiðiár, sem næmi samtals 80% af leyfilegum heildarafla af hverri tegund, en eigi síðar en 15. október 2001 skyldi Fiskistofa senda út tilkynningar um endanlega aflahlutdeild á þessum tegundum miðað við fulla úthlutun leyfilegs heildarafla. Stefnandi fékk bráðabirgðaúthlutun á löngu, keilu og skötusel með bréfi Fiskistofu 20. ágúst 2001. Þar var vísað til ákvæðis til bráðabirgða í reglugerð nr. 631/2001 um að fyrir upphaf fiskveiðiársins 1. september 2001 til 31. ágúst 2002 skuli þeim skipum, sem aflareynslu hafi í löngu, keilu og skötusel í aflamarkskerfinu á tímabilinu 1. júní 1998 til 31. maí 2001, úthlutað aflahlutdeild í tegundunum til bráðabirgða. Af hálfu stefnanda er vísað til þess að honum hafi verið tilkynnt um varanlega úthlutun á skötusel með bréfi Fiskistofu 10. desember s.á. Stefnandi lýsir því að fyrirsvarsmaður hans hafi gert athugasemdir við kvótasetninguna við sjávarútvegsráðherra. Hann hafi komið á framfæri þeim athugasemdum að taka bæri betur tillit til þeirra aðila sem hefðu hafið sérstaka sókn í skötusel og í því skyni fjárfest í tækjum og búnaði til veiðanna, m.a. með því að taka mið af veiði sumarið 2001. Jafnframt hafi hann sent ráðherranum tölvupóst 24. september s.á. þar sem farið var fram á að litið yrði sérstaklega til hagsmuna þeirra sem hefðu byrjað netaveiðar á skötusel. Ekki hafi verið komið til móts við sjónarmið stefnanda og annarra í sömu stöðu að þessu leyti. Stefnandi kveðst hafa talið að ekki væri grundvöllur fyrir útgerðinni og hafi hann landað í síðasta sinn 31. janúar 2002. Hann hafi lagt skipinu eftir það og selt það í júní 2003. Stefnandi kveðst hafa selt ónýtt aflamark og aflahlutdeild sína í skötusel, ásamt öðrum aflahlutdeildum sem hafi verið minniháttar. Stefnandi byggir kröfur sínar í málinu á því að brotið hafi verið gegn ákvæðum laga um stjórn fiskveiða með reglugerðinni frá 16. ágúst 2001 þar sem ekki hafi verið tekið tillit til veiðireynslu skips stefnanda á tímabilinu 1. júní til 16. ágúst 2001. Stefnandi hefði þar með ekki fengið úthlutað allri þeirri aflahlutdeild sem hann hefði með réttu átt að fá og orðið fyrir tjóni vegna þess. Tjónið reiknar stefnandi sem missi á leigu eða sölu á aflahlutdeild sem hann hefði átt að fá en fékk ekki. Stefnandi krefst þess að fá dæmdar bætur fyrir það tjón sem hann telur sig hafa orðið fyrir vegna þess að ekki var tekið tillit til aflareynslu á tímabilinu 1. júní til 16. ágúst 2001 við ákvörðun á aflahlutdeild hans í skötusel fyrir næsta fiskveiðiár. Hann vísar til dóms Hæstaréttar 23. febrúar 2006 í málinu nr. 371/2005: Íslenska ríkið gegn Síldey ehf. Í því máli hafi Hæstiréttur dæmt að íslenska ríkið væri bótaskylt gagnvart útgerðinni Síldey ehf. vegna þess ákvæði reglugerðar nr. 631/2001 um að miða veiðireynslu við tímabil, sem lauk rúmum tveimur mánuðum áður en reglugerðin var sett, hafi farið gegn ákvæðum þágildandi 1. mgr. 8. gr. laga um stjórn fiskveiða nr. 38/1990. Hæstiréttur hafi af þessum sökum viðurkennt bótaskyldu íslenska ríkisins gagnvart útgerðinni en ekki var tekið tillit til veiðireynslu útgerðarinnar í keilu og löngu á tímabilinu 1. júní til 16. ágúst 2001. Eftir að dómur Hæstaréttar gekk hafi stefnandi átt von á því að hlutur allra útgerða, sem voru í sömu stöðu og útgerðin Síldey ehf., yrði réttur af stefnda. Stefnandi hafi leitað upplýsinga frá sjávarútvegsráðuneytinu 10. maí 2006 þar sem óskað hafi verið upplýsinga um það með hvaða hætti uppgjör hefði farið fram við útgerðina Síldey ehf. í kjölfar dóms Hæstaréttar. Með svari 30. sama mánaðar hafi sjávarútvegsráðuneytið upplýst að engin krafa hefði borist frá Síldey ehf. í kjölfar dómsins. Stefnandi hafi safnað upplýsingum um úthlutun og reiknað út bótakröfu sína sem hann hafi sent stefnda með bréfi 27. desember s.á. Með bréfi ríkislögmanns 15. júní 2007 hafi kröfum stefnanda verið hafnað, með vísan til þess að hvorki þætti sannað að bótaskylda væri fyrir hendi né að tjón hefði orðið. Stefnandi byggi á því að ákvæði til bráðabirgða í reglugerð nr. 631/2001, um afmörkun á því tímabili veiðireynslu sem leggja átti til grundvallar við úthlutun á aflahlutdeild í skötusel, hafi brotið gegn ákvæðum þágildandi 1. mgr. 8. gr. laga um stjórn fiskveiða nr. 38/1990. Í lagaákvæðinu sé mælt fyrir um hvernig fara skuli að þegar leyfður heildarafli er í fyrsta sinn takmarkaður á tegund sjávardýra, sem ekki hafi áður verið háður slíkri takmörkun. Aflahlutdeild skuli þá úthlutað á grundvelli aflareynslu síðustu þriggja veiðitímabila. Áður en stefnandi og fleiri hafi byrjað tilraunaveiðar á skötusel í stórriðuð net hafi skötusel aðeins verið landað sem meðafla við veiðar á öðrum botnfisktegundum og við veiðar á humri. Því sé ekki hægt að halda því fram að veiðar á skötusel hafi markast af ákveðnu veiðitímabili, en hann hafi þó mest verið veiddur yfir sumartíma samhliða humarveiðum. Skýra verði ákvæði 1. mgr. 8. gr. þágildandi laga um stjórn fiskveiða nr. 38/1190 um aflareynslu síðustu þriggja veiðitímabila, þannig að miða beri við veiðireynslu þriggja síðustu ára fyrir setningu reglugerðar nr. 631/2001, með vísan til þess að ekki væru skýrlega afmörkuð veiðitímabil fyrir skötusel, sbr. dóm Hæstaréttar Íslands í málinu nr. 371/2005, en stefnandi byggi á því að sömu grunnrök eigi við varðandi löngu og keilu og um skötusel. Sjávarútvegsráðherra hafi verið óheimilt að undanþiggja veiðireynslu frá tímabilinu 1. júní til 16. ágúst 2001 með ákvæði til bráðabirgða í reglugerð nr. 631/2001. Engar efnislegar eða formlegar ástæður geti réttlætt að undanskilja veiðar sumarið 2001 við úthlutun á varanlegri aflahlutdeild, sérstaklega þegar litið sé til þess að beinlínis hafi verið kveðið á um úthlutun til bráðabirgða í reglugerðinni, sem skyldi síðan endanlega lokið 15. október 2001, auk þess sem endanleg úthlutun hafi ekki farið fram fyrr en mörgum mánuðum síðar eða 10. desember s.á. Ákvæði í reglugerðinni um lok viðmiðunartímabils veiðireynslu svo löngu fyrir útgáfudag hennar hafi verið andstætt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/1990 er hafi leitt til tjóns þar sem ekki hafi verið tekið tillit til veiðireynslu, sem stefnandi hafi aflaði sér á tímabilinu 1. júní til 16. ágúst 2001, sbr. Hrd. í málinu nr. 371/2005. Stefndi beri samkvæmt reglum skaðabótaréttarins um bætur utan samninga ábyrgð á því tjóni sem stefnandi hafi orðið fyrir vegna þess að hann hafi ekki notið aflareynslu sinnar frá 1. júní til 16. ágúst 2001 við ákvörðun á aflahlutdeild í skötusel. Krafa stefnanda er sundurliðuð þannig: Í tilkynningu Fiskistofu um úthlutun aflaheimildar í skötusel 10. desember 2001 komi fram að heildarafli skipa, sem úthlutun fái á viðmiðunartímabilinu, þ.e. 1. júní 1998 til 31. maí 2001, sé 3.175.647 kg. Þar af hafi afli skips stefnanda verið 439.706 kg. Samkvæmt þessum viðmiðunartölum hafi aflahlutdeild skips stefnanda verið 13,8461863%. Stefnandi hafi fengið upplýsingar frá Fiskistofu um heildarskötuselsafla á tímabilinu 1. ágúst 1998 til 31. ágúst 2001 miðað við afla upp úr sjó (óslægt). Útreikningur Fiskistofu á afla vegna úthlutunar á aflahlutdeild og aflamarki byggist á slægðum fiski. Þegar umreikna þurfi þyngd óslægðs skötusels í slægðan sé þyngd óslægðs skötusels margfölduð með 0,9, sbr. 1. mgr. 8. gr. reglugerðar nr. 631/2001. Út frá yfirliti frá Fiskistofu hafi stefnandi reiknað að heildarafli allra skipa í skötusel á tímabilinu 16. ágúst 1998 til 15. ágúst 2001 hafi verið 3.661.128 kg af óslægðum skötusel sem jafngildi 3.295.015 kg af slægðum. Stefnandi hafi einnig lagt fram upplýsingar um veiði Hafnarrastar ÁR-250 á tímabilinu 16. ágúst 1998 til 15. ágúst 2001. Upplýsingar um þennan afla fáist með því að draga frá heildarafla skipsins, sem lagður hafi verið til grundvallar úthlutun, 439.706 kg (slægt) fyrir 1. júní 1998 til 31. maí 2001, veiði í júní og júlí 1998, en engin veiði hafi verið í ágúst 1998, samtals 1.723 kg, en bæta við veiði tímabilsins 1. júní til 15. ágúst 2001, samtals 86.320 kg. Samtals geri þetta 524.303 kg (439.709-1.723+86.320) sem sé veiðireynsla skips stefnanda á tímabilinu 16. ágúst 1998 til 15. ágúst 2001 í skötusel miðað við slægðan fisk. Rétt hlutdeild stefnanda, miðað við aflareynslu á tímabilinu 16. ágúst 1998 til 15. ágúst 2001, sé samtals 524.303 kg. Heildarafli á sama tímabili hafi verið 3.295.015 kg og hefði hlutdeild stefnanda því átt að vera 524.303kg/3.295.015kg x 100 = 15,9120064%. Hann hafi fengið úthlutað 13,8461863% aflahlutdeild. Mismunur á því aflamarki sem stefnandi fékk og því sem hann hefði réttilega átt að fá séu þannig 2,0658201%. Sem hlutfall hefði aflahlutdeild stefnanda átt að vera 15,9120064%/13,8461863%=1,1491978%, eða 14,91978% hærri. Eftir að skötuselur var kominn í kvóta hafi stefnandi talið að frekari útgerð borgaði sig ekki og tekið ákvörðun um að hætta og selja frá sér aflahlutdeildina og aflamarkið. Útreikningur stefnanda á tjóni fyrir missi aflahlutdeildar byggist á rauntölum og meðaltali samninga stefnanda um leigu og sölu á fiskveiðiárunum 2001/2002 og 2002/2003 en á þeim tíma hafi hann selt og leigt frá sér allar heimildir. Hann hafi í raun selt og leigt aflaheimildir á markaðsverði. Markaðsverð hafi auk þess verið hærra þegar úthlutun fór fram en samningsverðið. Byggt sé á því að stefnandi hefði hagað útgerð sinni með nákvæmlega sama hætti og selt og leigt frá sér á sama hátt, en afraksturinn hefði orðið hlutfallslega meiri sem nemi þeirri aflahlutdeild sem stefnandi byggi á að hann hefði með réttu átt að hljóta. Þessi aðferð sé einnig í samræmi við almenn sjónarmið skaðabótaréttarins um sönnun á ætluðu tjóni en sú aðferð gefi réttasta niðurstöðu við mat á tjóni stefnanda. Tjón fyrir missi á leigutekjum af aflamarki fiskveiðiárin 2001/2002 og 2002/2003 sé reiknað þannig: Úthlutað aflamark til stefnanda fiskveiðiárið 2001/2002 hafi samkvæmt bréfi Fiskistofu 10. desember 2001 verið 186.924 kg. Heildaraflamark stefnanda hefði hins vegar átt að vera, miðað við að aflahlutdeild væri 15,9120064% í stað 13,8461863%, samtals 214.813 kg (186.924 kg x 15,9120064/13,8461863). Munurinn sé 27.889 kg. Í sundurliðuðu yfirliti stefnanda yfir alla samninga um leigu á aflaheimildum fiskveiðiárin 2001/2002 og 2002/2003 komi fram að nettófjárhæð leigutekna hafi verið samtals 10.362.400 krónur vegna fiskveiðiársins 2001/2002, en þá hafi kostnaður af leigu verið dreginn frá. Að baki þeim leigutekjum sé leiga á samtals 95.676 kg. Nettómeðaltekjur af hverju leigðu kílói á fiskveiðiárinu 2001/2002 hafi því verið 108,31 krónur á hvert kíló. Tjón stefnanda af því að hafa ekki til ráðstöfunar 27.889 kg, sem hann hefði getað leigt út með sama hætti, sé því 3.020.657 krónur. Úthlutað aflamark til stefnanda fiskveiðiárið 2002/2003 hafi verið 91.281 kg. Heildaraflamark stefnanda hefði hins vegar átt að vera, miðað við að aflahlutdeild væri 15,9120064% í stað 13,8461863% og að teknu tillit til þess að stefnandi hafði selt 7,0849479% af 13,8461863% aflahlutdeild fiskveiðiárið 2001/2002, hærri sem nemi 13.619 kg (91.281 kg x 14,91978% (15,9120064/13,8461863)). Stefnandi leggi fram sundurliðað yfirlit yfir alla samninga um leigu á aflaheimildum fiskveiðiárið 2002/2003. Samtals hafi nettófjárhæð leigutekna umrætt fiskveiðiár verið 11.531.576 krónur, en þá hefði kostnaður af leigu verið dreginn frá. Að baki þeim leigutekjum sé leiga á samtals 93.823 kg. Nettómeðaltekjur af hverju leigðu kg á fiskveiðiárinu 2002/2003 hafi því verið 122,91 krónur á hvert kíló. Tjón stefnanda af því að hafa ekki til ráðstöfunar 13.619 kg á fiskveiðiárinu 2002/2003, sem hann hefði getað leigt út með sama hætti, sé því 1.673.911 krónur. Tjón stefnanda vegna missis tekna af leigu á aflamarki fiskveiðiárin 2001/2002 og 2002/2003 nemi 4.694.568 krónum (3.020.657+1.673.911). Stefnandi miði við að hann hefði selt á fiskveiðiárinu 2001/2002 sama hlutfall af aflahlutdeild sinni og hann hafi gert í raun, þannig að hann hefði selt rúman helming aflahlutdeildarinnar það árið þó svo hún hefði verið 15,9120064% í stað 13,8461863%, þ.e. hann hefði hagað sér eins varðandi ráðstöfun á aflamarki og aflahlutdeild eftir að hann hætti veiðum 31. janúar 2002, en þá aðeins selt hlutfallslega meira hverju sinni. Stefnandi reikni tjón fyrir missi á tekjum af sölu aflahlutdeildar í skötusel þannig: Hann leggi fram sundurliðað yfirlit yfir alla samninga um sölu á aflaheimildum í skötusel fiskveiðiárin 2001/2002 og 2002/2003. Samtölur vegna sölu allrar aflahlutdeildar stefnanda séu eftirfarandi: Mismunur aflahlutdeildar, sem stefnandi hafi fengið úthlutað og selt, um 0,272007%, skýrist af því að hann hafi þurft að skila til fyrri eiganda bátsins hlutdeild hans í aflahlutdeildinni miðað við þá veiðireynslu sem fyrri eigandi hafði aflað í skötusel, sbr. ákvæði í kaupsamningi þess efnis. Miðað við framangreindar forsendur sé tjón stefnanda af því að hafa orðið af 2,0658201% aflahlutdeild í skötusel 19.989.379 krónur (9.676.244 x 2,0658201). Fjárhæðin skiptist á milli fiskveiðiáranna 2001/2002 og 2002/2003 í samræmi við hlutdeild nettósölu hvors árs um sig eða 69.827.402/131.347.071 og 61.519.670/131.347.071 eða 10.626.856 krónur vegna fiskveiðiársins 2001/2002 og 9.362.523 krónur vegna fiskveiðiársins 2002/2003. Miðað við þessar forsendur nemi tjón stefnanda 24.683.947 krónum (19.989.379 + 4.694.568 krónur), eins og segi í stefnu. Undir rekstri málsins lagði stefnandi fram athugasemdir Fiskistofu frá 16. apríl 2008 þar sem fram kemur að í kröfugerð stefnanda sé ekki tekið tillit til breytinga á heildaraflareynslu vegna annarra skipa en skips stefnanda. Að teknu tilliti til þessa hafi Fiskistofa reiknað nýja hlutdeild skipsins þannig að hún hefði orðið 15,9441802% og aukning frá úthlutaðri hlutdeild því 2,0979939%. Stefnandi hefur til samræmis við þetta hækkað kröfugerðina en endanleg krafa hækkar um 1,56% sem stefnandi telur vanreiknað í upphaflegri kröfugerð. Hækkunina reikni hann þannig að í stað þess að leiðrétt hlutdeild hafi átt að vera 15,9120064%, eins og byggt sé á í stefnu, hafi hlutdeild stefnanda átt að vera 15,9441802% en á þessum tölum muni 1,56%. Stefnandi byggi á því að bótakrafa hans beri vexti samkvæmt 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 21. nóvember 2003 en óumdeilt er að vextir sem fallið hafi á fyrir þann tíma hafi fallið niður fyrir fyrningu. Dráttarvaxta sé krafist með vísan til 9. gr. laganna frá 27. janúar 2007 þegar einn mánuður var liðinn frá því að stefnandi gerði kröfur á hendur stefnda með bréfi 27. desember 2006. Málsástæður og lagarök stefnda Af hálfu stefnda er vísað til þess að í 1. gr. laga nr. 116/2006 um stjórn fiskveiða segi að nytjastofnar á Íslandsmiðum séu sameign íslensku þjóðarinnar en markmið laganna sé að stuðla að verndun og hagkvæmri nýtingu þeirra og tryggja með því trausta atvinnu og byggð í landinu. Úthlutun veiðiheimilda samkvæmt lögunum myndi ekki eignarrétt eða óafturkallanlegt forræði einstakra aðila yfir veiðiheimildum. Samkvæmt 1. mgr. 3. gr. laganna skuli sjávarútvegsráðherra, að fengnum tillögum Hafrannsóknastofnunarinnar, ákveða með reglugerð þann heildarafla sem veiða megi á ákveðnu tímabili eða vertíð úr þeim nytjastofnum við Ísland sem nauðsynlegt sé talið að takmarka veiðar á. Heimildir til veiða skuli miðast við það magn. Í 2. mgr. segi að leyfður heildarafli botnfisktegunda skuli miðaður við veiðar á 12 mánaða tímabili, frá 1. september ár hvert til 31. ágúst á næsta ári, en það tímabil nefnist fiskveiðiár. Heildarafli fyrir komandi fiskveiðiár skuli ákveðinn fyrir 1. ágúst ár hvert. Í 1. mgr. 8. gr. laganna segi að veiðar á þeim tegundum sjávardýra, sem ekki sæti takmörkun á leyfilegum heildarafla samkvæmt 3. gr., séu frjálsar öllum þeim skipum, sem leyfi fá til veiða í atvinnuskyni samkvæmt 4. gr. með þeim takmörkunum sem leiði af almennum reglum um veiðisvæði, veiðarfæri og veiðitíma. Veiðiheimildum á þeim tegundum, sem heildarafli er takmarkaður af, skuli úthlutað til einstakra skipa. Hverju skipi skuli úthlutað tiltekinni hlutdeild af leyfðum heildarafla tegundarinnar og nefnist það aflahlutdeild skips en hún haldist óbreytt milli ára. Í dómi Hæstaréttar í dómasafni 2000, bls. 1534, komi fram að ríkir og augljósir almannahagsmunir væru bundnir við verndun og hagkvæma nýtingu fiskistofna á Íslandsmiðum. Með þeim dómi og dómi Hæstaréttar frá 23. febrúar 2006 í máli nr. 371/2005 sé dæmt um það að ákvæði 75. gr. stjórnarskrárinnar standi ekki í vegi fyrir því að með lögum sé mælt fyrir um takmarkanir á leyfilegum heildarafla úr einstökum nytjastofnum eftir því sem nauðsyn beri til. Enn fremur segi þar að fram komi í 1. mgr. 3. gr. laga nr. 38/1990 að ráðherra sé veitt heimild til að kveða á um slíkar takmarkanir. Þessi heimild til ráðherra hafi verið talin fullnægja stjórnskipulegum kröfum og sé ráðherra því heimilt að takmarka leyfilegan heildarafla úr einstökum nytjastofnum samkvæmt nánari reglum sem fram komi í 3. gr. laganna. Við skiptingu leyfilegs heildarafla séu stjórnvöld hins vegar bundin af nánari ákvæðum laga nr. 38/1990 um úthlutun veiðiheimilda og reglum stjórnarskrár um jafnræði þegnanna og verndun eignarréttar. Allt frá því svokallað kvótakerfi var tekið upp í botnfiskveiðum árið 1984 hafi þeirri meginstefnu verið fylgt að láta veiðireynslu skipa ráða úthlutun heimilda til veiða þeirra botnfisktegunda sem lúti heildaraflatakmörkunum. Íslensk löggjöf um fiskveiðistjórn hafi grundvallast á því meginviðhorfi að skipta skuli takmörkuðum heildarafla milli þeirra útgerðarmanna sem hafi stundað viðkomandi veiðar. Samkvæmt reglugerð nr. 631/2001 frá 16. ágúst 2001 um leyfilegan heildarafla á fiskveiðiárinu hafi takmörkun náð meðal annars til skötusels. Í dómi Hæstaréttar 23. febrúar 2006 í málinu nr. 371/2005 hafi niðurstaðan orðið sú að ekki hafi verið staðið rétt að setningu reglugerðarinnar en sá dómur hafi fjallað um aflatakmarkanir og úthlutun aflahlutdeildar og aflamarks í löngu og keilu. Í dóminum sé staðfest að reglugerðin hafi fulla lagastoð. Aflatakmarkanir í skötusel hafi verið settar í samræmi við tillögur Hafrannsóknastofnunarinnar. Við nánari athugun hafi sjávarútvegsráðherra ákveðið að verða við þessum tillögum um að setja hámarksafla á veiðar á skötusel. Aflatakmarkanir á skötusel hafi helgast af fiskifræðilegri nauðsyn, stuðst við fullnægjandi heimild í settum lögum og grundvallast á málefnalegum sjónarmiðum. Kvótasetning á skötusel hafi ekki átt að koma reyndum fiskimönnum og útvegsmönnum á óvart, en þeim botnfisktegundum sem eru kvótabundnar fari stöðugt fjölgandi. Við gildistöku fiskveiðistjórnunarlaganna hafi sex botnfisktegundir verið bundnar kvóta en nú séu þær 14. Í fréttatilkynningu sjávarútvegsráðuneytisins í tilefni af reglugerðinni í júní 2001 hafi ekkert verið minnst á að ekki þætt ástæða til að setja kvóta á skötusel. Við setningu reglugerðarinnar 16. ágúst 2001 og ákvörðun um viðmiðunartímabil aflareynslu samkvæmt henni hafi verið byggt á því að nauðsynlegt væri að gæta jafnræðis og samræmis um það atriði og byggja á sama eða svipuðu viðmiðunartímabili og gert hefði verið í eldri reglugerðum ráðuneytisins. Almennt hafi verið miðað við umrætt tímabil þegar settar hafi verið aflatakmarkanir á tegundir sem ekki hefðu verið kvótabundnar áður. Það hafi þó ekki verið algilt. Í sumum tilvikum hafi verið ákveðnir þrír bestu veiðimánuðir viðkomandi skips. Því hafi verið heimilt að miða við það tímabil sem miðað var við í reglugerð nr. 631/2001, þ.e. frá 1. júní 1998 til 31. maí 2001. Samkvæmt ákvæði til bráðabirgða í eldri lögum nr. 38/1990 um stjórn fiskveiða, sem sett hafi verið með 7. gr. laga nr. 129/2001, hafi verið kveðið á um úthlutun aflahlutdeilda og aflamarks til smábáta, m.a. í keilu og löngu fyrir fiskveiðiárið 2001/2002. Skyldi samkvæmt ákvæðinu miða aflareynslu við það tímabil sem stefndi hafi miðað við í reglugerð nr. 631/2001, þ.e. frá 1. júní 1998 til 31. maí 2001. Í umræddu bráðabirgðaákvæði hafi sagt að þegar þeirri úthlutun væri lokið skyldi endurreikna aflamark og aflahlutdeild allra báta. Við setningu reglugerðar nr. 631/2001 hafi það verið mat stefnda að ekki væri unnt að framkvæma slíkan endurreikning á úthlutun aflahlutdeilda og aflamarks til annarra báta nema gætt yrði að því að úthlutun í öllum tegundum samkvæmt viðeigandi reglugerðum hverju sinni yrði miðuð við veiðireynslu á sama tímabili. Það hafi verið ein af ástæðum þess að aflareynsla í skötusel hafi verið miðuð við umrætt tímabil í reglugerð nr. 631/2001. Sú aðferð sem notuð var, það er að miða við veiðireynslu í skötusel frá 1. júní 1998 til 31. maí 2001, hafi almennt séð verið samræmanleg ákvæðum 8. og 3. gr. laga nr. 38/1990, sbr. nú 3. og 8. gr. laga nr. 116/2006, og hafi leitt til niðurstöðu þar sem gætt hafi verið jafnræðis og samræmis í farmkvæmd. Fiskveiðiárið hefjist 1. september ár hvert, sbr. 2. mgr. 3. gr. laga nr. 116/2006. Vinna við úthlutun aflaheimilda hefjist ekki og henni ljúki ekki fyrr en í ágúst ár hvert. Því skipti ekki máli hvenær einstakar reglugerðir um aflatakmarkanir á einstökum tegundum væru settar fram að þeim tíma. Úthlutun aflahlutdeilda samkvæmt lögum um stjórn fiskveiða miðist við að þar sé um að ræða atvinnuréttindi í formi nýtingarréttar, þ.e. réttindi til að nýta hina sameiginlegu auðlind með veiðum. Stefnandi hafi ekki að neinu leyti nýtt sjálfur til veiða þá aflahlutdeild sem hann hafi fengið úthlutað heldur hafi hann framselt hana með sölu og leigu. Bótakrafa stefnanda byggðist eingöngu á því að hann hefði getað aflað sér meiri fjárverðmæta í formi söluhagnaðar og leigutekna ef hann hefði fengið meiri úthlutun. Stefnandi geti því ekki verið eiginlegur tjónþoli þar sem hann hafi ekki orðið fyrir tjóni sem hann krefjist bóta fyrir. Fyrir úthlutun hafi hann ekki átt þá aflahlutdeild sem hann krefjist bóta fyrir og heldur ekki nein verðmæti sem hann hafi látið af hendi í hennar stað, auk þess sem hann hafi ekki nýtt aflaheimildirnar sjálfur til veiða. Stefndi telji að dómur Hæstaréttar í máli nr. 371/2005 hafi ekki fordæmisgildi í þessu máli. Þar hafi ekki verið leyst úr því hvort sýnt hefði verið fram á að tímasetning reglugerðarinnar hefði leitt til tjóns. Stefnandi í þessu máli hafi ekki sýnt fram á að hann hefði orðið fyrir tjóni vegna þess að hann hafi ekki getað stundað veiðar á grundvelli þeirra aflaheimilda sem hann telji að hann hefði orðið af við úthlutun samkvæmt reglugerðinni. Hann hafi öðlast aflareynslu með því að veiða skötuselinn sem meðafla sem metin hafi verið sem grundvöllur við úthlutun aflaheimilda í skötusel. Hann hafi aldrei nýtt þær aflaheimildir sjálfur eftir að úthlutun fór fram. Útgáfa reglugerðar 416/2001 hafi ekki gefið stefnanda tilefni til að ætla að veiðar á skötusel yrðu ekki háðar aflatakmörkunum. Hann hafi mátt búast við því að teknar yrðu upp aflatakmarkanir og ekki getað reitt sig á að tiltekin viðmiðunartímabil yrðu lögð til grundvallar við úthlutun aflahlutdeilda ef til kvótasetningar kæmi. Hann hafi engar tilraunir gert til að afla sér upplýsinga um þetta áður en hann keypti umrædd veiðarfæri og hóf veiðarnar. Á því verði hann sjálfur að bera ábyrgð. Stefnandi hafi á engan hátt sýnt fram á að hann hafi hætt veiðum á skötusel vegna kvótasetningarinnar. Stefnandi hafi sýnt tómlæti við að sækja hinn meinta rétt sinn. Hann hafi ekki gert formlegar athugasemdir við úthlutun Fiskistofu sem honum hafi verið tilkynnt um með bréfi 10. september 2001. Formleg bótakrafa hafi komið fram af hans hálfu eftir að framangreindur Hæstaréttardómur féll. Stefndi hafni öllum bótakröfum stefnanda en ekki sé fallist á útreikning stefnanda á tjóninu sem hann telji sig hafa orðið fyrir. Við munnlegan málflutning kom fram að engar athugasemdir væru gerðar af hálfu stefnda við prósentur og hinn tölulega útreikning. Forsendum fyrir því að tjónið væri metið á þann hátt sem stefnandi gerði væri hins vegar mótmælt. Verði bótaskylda talin fyrir hendi geti hún eingöngu gilt um þá nýtingu aflaheimilda (aflahlutdeildar og aflamarks) sem stefnandi telji sig hafa orðið af en þá þurfi einnig að taka tillit til þess kostnaðar sem stefnandi hefði haft af slíkri nýtingu og veiðum. Stefndi telji þó, að þar sem stefnandi hafi ekki nýtt aflaheimildirnar, geti ekki komið til greiðslu bóta til hans á þeim forsendum. Verði hins vegar fallist á að leggja beri til grundvallar bótum mat á hvaða hagnað mætti ætla að stefnandi hefði getað haft af sölu aflaheimildanna verði að líta til þess að söluverð á aflahlutdeildum ráðist af markaðsaðstæðum og taki breytingum samkvæmt því. Verði fallist á að greiða stefnanda bætur fyrir söluverðmæti aflaheimildanna beri að miða það við markaðsverð þeirra þegar úthlutun þeirra fór fram. Aflamarki sé aðeins úthlutað til skips að við það sé þá bundin aflahlutdeild og að það sé skrásett á íslenska skipaskrá, sbr. 5. og 8. gr. laga nr. 38/1990. Óhjákvæmilega fylgi því nokkur kostnaður að uppfylla skilyrðin og beri að taka tillit til hans við ákvörðun bóta verði bótaskylda talin fyrir hendi. Möguleikar útgerða til að framselja aflamark skipa hafi verið háðir ýmsum takmörkunum lögum samkvæmt. Á hverju fiskveiðiári sé einungis heimilt samkvæmt 7. mgr. 12. gr. laga nr. 38/1990 að flytja af fiskiskipi aflamark, umfram aflamark sem flutt er til skips, sem nemi 50% af samanlögðu aflamarki sem fiskiskipi er úthlutað. Veiði fiskiskip minna en 50% af samanlögðu aflamarki sínu í þorskígildum talið tvö fiskveiðiár í röð falli aflahlutdeild þess niður samkvæmt 5. mgr. sömu lagagreinar. Báðar reglurnar séu til þess fallnar að draga verulega úr möguleikum útgerða fiskiskipa til að hagnast á því að framselja það aflamark sem úthlutað sé til skipanna. Stefnandi hafi því ekki haft eins mikla möguleika á að afla sér tekna með leigu á aflamarki og hann geri kröfu um bætur fyrir. Þá eigi sömu sjónarmið við um leigu á aflamarki og gildi um sölu á aflahlutdeild. Verði fallist á bótaskyldu stefnda beri að miða við leiguverð á aflamarki á þeim tíma sem úthlutun fór fram. Samkvæmt þessu fallist stefndi ekki á útreikninga stefnda á leiguverði fyrir aflamark. Stefndi mótmæli upphafstíma vaxta en stefnandi hafi sýnt tómlæti við að gera kröfur í málinu. Í vaxtakröfum stefnanda felist að hann telji sig eiga rétt á að fá greidda vexti fyrir sama tímabil og hann telji sig eiga rétt til að fá greiddar aðrar fjármagnstekjur af umræddum aflaheimildum, þ.e. söluhagnað og leigutekjur. Þá sé upphafstíma dráttarvaxta mótmælt með vísun til niðurlagsákvæðis 9. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001. Í dómi Hæstaréttar 23. febrúar 2006 í máli nr. 371/2005 er rakið, að með reglugerð nr. 631/2001 um veiðar í atvinnuskyni fiskveiðiárið 2001/2002 hafi eldri reglugerð nr. 416/2001 um leyfilegan heildarafla á fiskveiðiárinu 2001/2002 verið felld úr gildi. Sú breyting hafi meðal annars verið gerð, að takmörkun á leyfilegum heildarafla á nokkrum botnfisktegundum hafi með síðari reglugerðinni náð til tegunda sem hafi ekki áður verið bundnar ákvæðum um leyfilegan heildarafla. Meðal þeirra væru langa og keila. Reglugerðin var gefin út 16. ágúst 2001 en viðmiðunartímabil veiðireynslu skyldi samkvæmt ákvæði til bráðabirgða í reglugerðinni vera frá 1. júní 1998 til 31. maí 2001. Í niðurstöðu Hæstaréttar er vísað til þess að þegar leyfður heildarafli er í fyrsta sinn takmarkaður á tegund sjávardýra, sem ekki hafi verið áður háður slíkri takmörkun, skuli samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/1990 úthluta aflahlutdeild á grundvelli aflareynslu síðustu þriggja veiðitímabila. Þetta ákvæði verði að skýra þannig, að það taki til þriggja síðustu ára fyrir setningu reglugerðar nr. 631/2001. Tveir og hálfur mánuður hafi liðið frá lokum viðmiðunartímabils veiðireynslu, sem úthlutun samkvæmt reglugerðinni skyldi reist á, til útgáfudags reglugerðarinnar. Ákvæði í reglugerðinni um lok viðmiðunartímabils veiðireynslu svo löngu fyrir útgáfudag hennar var því talið andstætt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/1990 er leitt hafi til tjóns fyrir gagnáfrýjanda vegna veiðireynslu sem hann hefði aflað sér á tímabilinu frá 1. júní til 16. ágúst 2001. Með dóminum var viðurkennd skaðabótaskylda íslenska ríkisins á tjóni gagnáfrýjanda vegna fyrirmæla bráðabirgðaákvæðis í reglugerð nr. 631/2001 um veiðar í atvinnuskyni fiskveiðiárið 2001/2002 varðandi úthlutun aflahlutdeildar í löngu og keilu á grundvelli veiðireynslu sem gagnáfrýjandi hefði öðlast frá 1. júní til 16. ágúst 2001. Veiðar á skötusel voru ekki bundnar ákvæðum um leyfilegan heildarafla fyrr en með reglugerð nr. 631/2001, en stefnandi hafði veitt skötusel áður en reglugerðin tók gildi. Hann fékk aflahlutdeild í samræmi við það, en hún var reiknuð á grundvelli veiðireynslu skips stefnanda á skötusel á tímabilinu 1. júní 1998 til 31. maí 2001 samkvæmt ákvæði til bráðabirgða í reglugerðinni. Sama regla gildir um það hvernig beri að ákveða viðmiðunartímabil, hvort sem um er að ræða úthlutun á aflahlutdeild í keilu, löngu eða skötusel. Verður með vísan til þess og framangreinds dóms Hæstaréttar að leggja til grundvallar við úrlausn málsins að ákvæðið í reglugerðinni hafi verið andstætt 1. mgr. 8. gr. þágildandi laga nr. 38/1990 er leitt hafi til tjóns fyrir stefnanda, sem stefndi beri skaðabótaábyrgð á, þar sem ekki var tekið tillit til veiðireynslu skips stefnanda á tímabilinu 1. júní til 16. ágúst 2001 þegar stefnanda var úthlutað aflahlutdeild í skötusel fyrir fiskveiðiárin 2001/2002 og 2002/2003. Tilvísun stefnda til ákvæðis til bráðabirgða í lögum nr. 38/1990, sbr. 7. gr. laga nr. 129/2001, sbr. 2. mgr. XXVIII. gr., og aðrar málsástæður stefnda, sem að þessu lúta, þykja ekki breyta neinu varðandi þessa niðurstöðu. Af hálfu stefnda er því haldið fram að stefnandi hafi sýnt tómlæti við að sækja rétt sinn. Eins og málið liggur fyrir þykir þetta atriði ekki hafa áhrif á rétt stefnanda til bóta úr höndum stefnda. Stefnandi hefur reiknað tjónið þannig að miðað er við missi á leigu eða sölu á aflahlutdeild sem hann hefði réttilega átt að fá ef tekið hefði verið tillit til veiðireynslu skipsins á tímabilinu 1. júní til 16. ágúst 2001 við úthlutun á aflaheimildum fiskveiðiárin 2001/2002 og 2002/2003. Telja verður að stefnandi hafi með þessum útreikningum og útskýringum á þeim sýnt fram á að hann hafi orðið fyrir umræddu tjóni. Málsástæður stefnda um að tjónið hefði átt að meta á annan hátt eða taka tillit til kostnaðar þykja ekki nægilega rökstuddar og ber því að hafna þeim. Stefndi þykir heldur ekki hafa sýnt fram á að takmarkanir á framsali aflahlutdeildar geti haft áhrif í þessu sambandi við mat á tjóni stefnanda. Í því felst að líta verður svo á að stefnandi hafi haft heimildir samkvæmt lögunum til framsals á aflaheimildum á þann hátt sem gert er ráð fyrir í útreikningi á bótakröfu hans í málinu. Með vísan til alls þessa ber að taka kröfur stefnanda til greina. Kröfur stefnanda um vexti og dráttarvexti verða teknar til greina samkvæmt lagaákvæðum sem vísað er til af hálfu stefnanda og með vísan til 3. mgr. 5. gr. sömu laga, en ekki þykir ástæða til að ákveða annan upphafstíma dráttarvaxta en þann er liðinn var mánuður frá því að stefnandi krafði stefnda um bætur með bréfi til sjávarútvegsráðuneytisins 27. desember 2006. Með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála ber að dæma stefnda til að greiða stefnanda málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 1.300.000 krónur. Dóminn kvað upp Sigríður Ingvarsdóttir héraðsdómari. D Ó M S O R Ð: Stefnda, íslenska ríkið, greiði stefnanda, Berghól ehf., 25.068.226 krónur með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2991 frá 21. nóvember 2003 til 27. janúar 2007, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags og 1.300.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 84/2009
|
Kærumál Skipulag Lögvarðir hagsmunir Frávísunarúrskurður felldur úr gildi
|
ÞI og ÞT kærðu úrskurð héraðsdóms að því leyti sem kröfu þeirra á hendur G, um ógildingu á breytingu á deiliskipulagi frístundabyggðar í landi Kiðjabergs í G, var vísað frá dómi. Héraðsdómur taldi, að þar sem ÞI og ÞT hefðu ekki gert athugsemdir við tillögur í auglýsingu um þessar breytingar, hefðu þau ekki lögvarða hagsmuni af því að fá leyst úr kröfu sinni. Í dómi Hæstaréttar kemur fram að ætlaður skortur á athugasemdum ÞI og ÞT við skipulagstillöguna skipti ekki máli við mat á því hvort þau hefðu lögvarða hagsmuni af kröfu sinni. Um væri að ræða málsástæðu sem snerti efnislega úrlausn ágreinings málsaðila. Var hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka kröfu ÞI og ÞT til efnislegrar meðferðar.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Garðar Gíslason og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 16. febrúar 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 23. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 2. febrúar 2009, þar sem öllum kröfum sóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðilar krefjast þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi að því er snertir kröfu þeirra um að felld verði úr gildi samþykkt sveitarstjórnar varnaraðila 7. desember 2005 um breytingu á deiliskipulagi Kiðjabergs sem auglýst var í B-deild Stjórnatíðinda 23. ágúst 2006, nr. 721/2006, og að varnaraðila verði gert að birta auglýsingu í B-deild Stjórnartíðinda um að breytingin hafi verið felld úr gildi. Sóknaraðilar krefjast þess að lagt verði fyrir héraðsdóm að taka þessa kröfu til efnismeðferðar. Þá krefjast þeir kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Mál þetta snýst um gildi breytingar á deiliskipulagi frístundabyggðar í landi Kiðjabergs í Grímsnes- og Grafningshreppi, sem tók gildi 23. ágúst 2006. Í héraði kröfðust sóknaraðilar ógildingar á umræddri breytingu og gerðu að auki kröfur um niðurrif tveggja fasteigna á tilteknum lóðum í landinu. Beindu þeir síðarnefndu kröfunum sameiginlega að varnaraðila og eigendum fasteignanna. Í hinum kærða úrskurði var öllum kröfum sóknaraðila á hendur varnaraðila vísað frá dómi og sóknaraðilum gert að greiða honum málskostnað. Með kæru þessari hyggjast sóknaraðilar einungis hnekkja niðurstöðu hins kærða úrskurðar um frávísun á kröfu þeirra um ógildingu á deiliskipulagsbreytingunni en kæra ekki þá niðurstöðu héraðsdóms að vísa frá dómi kröfum þeirra á hendur varnaraðila um niðurrif á tveimur fasteignum. Svo sem greinir í hinum kærða úrskurði var kröfu sóknaraðila á hendur varnaraðila um ógildingu á breytingu á skipulagi vísað frá dómi á þeirri forsendu að sóknaraðilar hefðu ekki gert athugasemdir við tillögur í auglýsingu um þessar breytingar og að þeir hefðu því ekki lögvarða hagsmuni af því að fá leyst úr kröfu sinni. Ætlaður skortur á athugasemdum sóknaraðila við skipulagstillöguna sem auglýst var skiptir ekki máli við mat á því hvort þau hafi lögvarða hagsmuni af kröfu sinni. Um er að ræða málsatriði sem snertir efnislega úrlausn ágreinings málsaðila. Verður hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka fyrrgreinda kröfu sóknaraðila á hendur varnaraðila til efnislegrar meðferðar. Varnaraðila verður gert að greiða sóknaraðilum kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 2. febrúar 2009. Mál þetta, sem tekið var til úrskurðar um kröfu stefnda Grímsnes- og Grafningshrepps um frávísun 8. desember sl., er höfðað með stefnu birtri 4. júní 2008. Stefndu eru Grímsnes- og Grafningshreppur, kt. 590698-2109, Borg, 801 Selfossi, Pétur Þórarinsson, kt. 100268-3379, Mosabarði 9, Hafnarfirði og Þorsteinn Gunnarsson kt. 271178-3959, Kristnibraut 77, Reykjavík. Dómkröfur stefnenda á hendur stefnda Grímsnes- og Grafningshreppi eru þær að felld verði úr gildi samþykkt sveitarstjórnar Grímsnes- og Grafningshrepps frá 7. desember 2005, um breytingu á deiliskipulagi Kiðjabergs, sem auglýst var í B-deild Stjórnartíðinda þann 23. ágúst 2006, nr. 721/2006, og sveitarfélaginu gert að birta auglýsingu í B-deild Stjórnartíðinda um að breytingin hafi verið felld úr gildi. Á hendur stefndu Grímsnes- og Grafningshreppi og Pétri Þórarinssyni gera stefnendur þær kröfur að þeim verði gert að fjarlægja sumarhús það sem nú stendur á lóðinni nr. 109 í Kiðjabergi í Grímsnes- og Grafningshreppi, af lóðinni og afmá allt jarðrask og framkvæmdir vegna hússins innan mánaðar frá dómsuppsögu að viðlögðum dagsektum að fjárhæð kr. 50.000 á dag eftir þann tíma. Á hendur stefndu Grímsnes- og Grafningshreppi og Þorsteini Gunnarssyni gera stefnendur þær kröfur að þeim verði gert að fjarlægja sumarhús það sem nú stefndur á lóðinni nr. 112 í Kiðjabergi í Grímsnes- og Grafningshreppi, af lóðinni og afmá allt jarðrask og framkvæmdir vegna hússins innan mánaðar frá dómsuppsögu að viðlögðum dagsektum að fjárhæð kr. 50.000 á dag eftir þann tíma. Þá er krafist málskostnaðar úr hendi stefndu. Dómkröfur stefndu Grímsnes- og Grafningshrepps er þær aðallega að kröfum á hendur þessum stefnda verði vísað frá dómi en til vara er krafist sýknu af kröfum stefnenda. Þá er krafist málskostnaðar úr hendi stefnenda. Dómkröfur stefndu Þorsteins og Péturs eru þær að þeir verði sýknaðir af dómkröfum stefnenda og þau verði dæmd til greiðslu málskostnaðar. Í þessum þætti málsins er einungis til úrlausnar frávísunarkrafa stefnda Grímsnes- og Grafningshrepps. Stefnendur krefjast þess að frávísun verði hafnað og þeim verði dæmdur málskostnaður úr hendi þessa stefnda. Stefnendur lýsa málsatvikum svo að tillaga um breytingu á deiliskipulagi frístundabyggðar í landi Kiðjabergs í Grímsnes- og Grafningshreppi hafi verið auglýst í október 2002. Hafi stefnendur gert athugasemdir við tillöguna ásamt fleirum 3. desember sama ár þar sem talið var að verulega hefði verið gengið á rétt þeirra með breytingunni. Ekki hafi verið gert ráð fyrir stækkun á lóð stefnenda þrátt fyrir að hún væri ein sú minnsta á svæðinu á meðan aðrar lóðir hafi verið stækkaðar á kostnað sameiginlegs útivistarsvæðis. Hin auglýsta tillaga var tekin fyrir á fundi sveitarstjórnar Grímsnes- og Grafningshrepps 18. desember sama ár og var afgreiðslu málsins frestað. Þar sem umrædd deiliskipulagstillaga hafi ekki verið í samræmi við aðalskipulag sveitarfélagsins og auglýsingin ólögmæt að mati Skipulagsstofnunar hafi tillagan verið auglýst á ný ásamt tillögu að breytingu á aðalskipulagi 23. apríl 2004. Hafi þeim sem gert hefðu athugasemdir við tillöguna á fyrri stigum, þ.m.t. stefnendum, hvorki verið tilkynnt um það né athygli þeirra vakin á auglýsingunni eða eldri athugasemdir látnar gilda áfram. Hafi stefnendur ekki komist að því fyrr en um mitt ár 2005 að tillaga að breyttu skipulagi hefði verið auglýst en þeim hafi ekki verið ljóst hvort tillagan hefði hlotið afgreiðslu. Þau hafi haldið áfram að óska eftir lóðarstækkun til Meistarafélags húsasmiða sumarið 2005 en beiðnum þeirra hafi verið hafnað. Stefnendur hafi leitað lögmannsaðstoðar í kjölfarið og hafi verið sent bréf til byggingarfulltrúa uppsveita Árnessýslu og Meistarafélags húsasmiða sem er eigandi umrædds lands. Hafi engin svör borist. Hafi stefnendur komist að því nokkru síðar að á fundi sveitarstjórnar Grímsnes- og Grafningshrepps 7. desember 2005 hafi sveitarstjórnin samþykkt umrætt deiliskipulag. Hafi stefnendur ætlað sér að kæra deiliskipulagsbreytinguna en ekki getað það þar sem málsmeðferð hennar hafi ekki verið lokið og ákvörðunin ekki kæranleg þar sem auglýsing um gildistöku breytingarinnar hefði ekki verið birt í B-deild Stjórnartíðinda. Í byrjun sumars árið 2006 hafi því enn verið í gildi óbreytt deiliskipulag af svæðinu sem samþykkt hafi verið á fundi skipulagsstjóra ríkisins 9. maí 1990. Stefnendur segjast hafa orðið vör við það í byrjun júní 2006 að framkvæmdir hafi verið hafnar við byggingu sumarbústaða á lóðunum norðan við þeirra lóð að því er virtist samkvæmt hinu breytta skipulagi sem ekki hefði öðlast gildi. Stefnendur kærðu byggingarleyfin 7. júní sama ár og kröfðust stöðvunar framkvæmda. Með bréfi 13. júní sama ár hafi þau ritað Grímsnes- og Grafningshreppi og óskað eftir að rúmlega ársgömlum erindum þeirra yrði svarað, allar framkvæmdir í ósamræmi við skipulagið frá 1990 yrðu stöðvaðar, byggingarleyfi og framkvæmdaleyfi sem ekki væru í samræmi við skipulagið afturkölluð. Hafi byggingafulltrúi sent handhöfum lóða nr. 112 og 113 beiðni um að stöðva framkvæmdir þar sem skipulagsbreytingin sem leyfin hefðu byggst á hefðu ekki öðlast gildi. Þrátt fyrir þetta hafi verið flutt hús á lóðina nr. 113 í skjóli aðfaranætur 26. júní 2006 og daginn eftir kröfðust stefnendur þess að húsið yrði þegar flutt burt af lóðinni. Ekki hafi orðið við þeirri kröfu. Í byrjun júlí sama ár hafi stefnendur orðið vör við að hafnar væru framkvæmdir á lóð nr. 109. Þrátt fyrir kæru þeirra hafi framkvæmdir haldið áfram að einhverju marki. Með tveimur úrskurðum uppkveðnum 2. ágúst 2006 hafi úrskurðarnefndin stöðvað framkvæmdir á lóðum nr. 109, 112 og 113 til bráðabirgða og hafi sveitarstjórnin í kjölfarið fellt byggingarleyfin úr gildi þar sem ljóst hefði verið að þau væru ekki í samræmi við deiliskipulag svæðisins frá 1990. Þrátt fyrir þetta hafi framkvæmdir við hús nr. 109 og 113 haldið áfram og þrátt fyrir tilmæli Skipulagsstofnunar til byggingafulltrúa um að stöðva framkvæmdir hafi allt komið fyrir ekki. Lögmaður stefnenda kom því á framfæri við Skipulagsstofnun að málsmeðferð skipulagstillögu svæðisins hefði verið ólögmæt og fór þess á leit að stofnunin legðist gegn gildistöku breytingarinnar. Í bréfi stofnunarinnar dags. 24. júlí 2006 hafi komið fram að skipulagið hefði borist stofnuninni og verið gerðar athugasemdir við það og jafnframt að tekin yrði afstaða til skipulagsins þegar ný gögn lægju fyrir. Þar sem stefnendur hafi haft í hyggju að kæra deiliskipulagið þegar gildistaka þess yrði auglýst í B-deild Stjórnartíðinda hafi lögmaður þeirra fylgst vel með auglýsinginum frá Grímsnes- og Grafningshreppi en ekkert hafi bólað á auglýsingu um gildistöku skipulagsins. Í október sama ár hafi lögmaður stefnenda óskað eftir upplýsingum frá Skipulagsstofnun um stöðu málsins en í svarbréfi dags. 1. nóvember sama ár hafi komið fram að auglýsingin hefði verið birt 23. ágúst sama ár undir nafni skipulagsfulltrúa uppsveita Árnessýslu en ekki sveitarfélagsins eins og venja sé. Hafi stefnendur kært deiliskipulagsbreytinguna samdægurs til úrskurðarnefndar skipulags- og byggingarmála. Þau hafi samtímis kært breytingu á skilmálum sama deiliskipulags sem samþykkt hafi verið í sveitarstjórn Grímsnes- og Grafningshrepps 21. september 2006 en með þeirri breytingu hafi verið ætlað að veita eftir á heimild til byggingar stærri húsa á lóðum á svæðinu, þ.e. eins og þeirra sem stefnendur hefðu kært, leyfi hefði verið veitt fyrir og byggingaframkvæmdir hafnar. Hafi tillaga að þeirri breytingu verið auglýst til kynningar frá 13. júlí 2006 til 24. ágúst sama ár. Hafi athugasemdum þeirra verið svarað með bréfi skipulagsfulltrúa dags. 22. september sama ár. Eftir auglýsinguna hafi verið bætt við ákvæði um að nýtingarhlutfall mætti ekki vera nema 3% lóðar, hámarkshæð frá gólfi hækkuð úr 5 m í 6 m, leyft að byggja geymslukjallara undir húsi og fellt úr ákvæði sem hafi kveðið á um að húsin skyldu bara vera á einni hæð. Með kæru 9. nóvember 2006 kærðu stefnendur á ný byggingaleyfi sem þá höfðu verið veitt á ný fyrir húsum í kringum lóð þeirra og kröfðust enn stöðvunar framkvæmda. Úrskurðarnefndin hafi ekki tekið afstöðu til þeirrar kröfu og hafi framkvæmdir við húsin haldið áfram. Nefndin hafi kveðið upp úrskurði í málunum 4. júlí 2007, mál nr. 87/2006 og 89/2006 og hafi síðari deiliskipulagsbreytingin sem samþykkt hefði verið 21. desember 2006 verið felld úr gildi. Taldi nefndin breytingarnar á deiliskipulaginu sem gerðar hefðu verið eftir auglýsingu þess svo verulegar að borið hefði að auglýsa tillöguna aftur. Nefndin hafi vísað frá þeim hluta kærunnar sem laut að fyrri breytingunni, þ.e. þeirrar breytingar sem nú sé krafist ógildingar á, þar sem kærufrestur hefði verið liðinn þegar kæra barst. Þá hafi nefndin fellt úr gildi byggingarleyfi húsanna á lóðum nr. 109 og 112 þar sem forsenda þeirra byggingarleyfa hafi verið deiliskipulagsbreyting sem felld hefði verið úr gildi í máli nr. 87/2006. Byggingarleyfi hússins á lóð nr. 113 hafi hins vegar verið talið samræmast að mestu skilmálum skipulagsins fyrir deiliskipulagsbreytinguna og því ekki verið fellt úr gildi. Þrátt fyrir þessa úrskurði hafi framkvæmdir við húsin verið látnar viðgangast af hálfu stefnda Grímsnes- og Grafningshrepps og hafi ítrekaðar kröfu stefnenda um stöðvun framkvæmda ekki borið árangur. Á fundi 12. júlí 2007 hafi skipulagsnefnd uppsveita Árnesssýslu samþykkt að auglýsa tillögu að breyttum skilmálum sumarhúsasvæðisins en samþykktin hafi ekki hlotið afgreiðslu hreppsnefndar. Þrátt fyrir þetta hafi breytingin verið auglýst til kynningar í Lögbirtingablaðinu 19. júlí sama ár. Hafi nú verið gert ráð fyrir að hámarksstærð húsa gæti orðið allt að 350 m², hámarksmænishæð yrði 6 m og heimilt að byggja 40 m² gestahús o.fl. Vegna grenndarhagsmuna, væntinga og forsögu málsins hafi stefnendur gert ítarlegar athugasemdir við skipulagstillöguna með bréfi 27. ágúst sama ár. Tillagan hafi verið samþykkt á fundi hreppsnefndar stefnda Grímsnes- og Grafningshrepps 6. september sama ár og með bréfi daginn eftir hafi þeim verið tilkynnt um afgreiðslu málsins. Hafi Skipulagsstofnun verið send breytingin til skoðunar og þrátt fyrir að stofnunin legðist gegn því að auglýsing um gildistöku breytingarinnar yrði birt í B-deild Stjórnartíðinda með vísan til 4. mgr. 56. gr. skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997 og einnig sökum þess að efnisinnihald hinna breyttu skilmála væri óskýrt hafi auglýsing birst í Stjórnartíðindum 24. september sama ár. Hafi stefnendur með kæru sama dag krafist stöðvunar réttaráhrifa og ógildingar skipulagsákvörðunarinnar. Þrátt fyrir að enn hefðu ekki verið samþykkt ný byggingarleyfi fyrir húsin á lóðunum nr. 109 og 112 hafi framkvæmdir við þau haldið áfram og hafi hið stefnda sveitarfélag látið það óátalið þrátt fyrir athugasemdir stefnenda. Með bréfi til sýslumanns 19. september 2007 hafi stefnendur krafist þess að ekki yrði frekar unnið í húsi nr. 112 þar sem hið stefnda sveitarfélag hefði ekki stöðvað framkvæmdir á lóðinni. Þann 25. september sama ár hafi byggingarnefnd uppsveita Árnessýslu og Flóa samþykkt í þriðja sinn byggingarleyfi fyrir sumarhúsum að lóðunum nr. 109 og 112 og hafi sveitarstjórn staðfest þá afgreiðslu nefndarinnar á fundi 4. október sama ár. Stefnendur kærðu samdægurs þessa samþykkt og kröfðust stöðvunar framkvæmda á meðan málið væri til meðferðar hjá nefndinni og ógildingar leyfanna. Úrskurðarnefndin hafi kveðið upp bráðabirgðaúrskurð 11. október sama ár þar sem hafnað hafi verið kröfu stefnenda um stöðvun byggingarframkvæmda á þeim forsendum að þær væru langt komnar og hætta væri á skemmdum yrðu þær stöðvaðar. Í kjölfarið kröfðust stefnendur lögbanns á framkvæmdir við framangreind hús en með úrskurði uppkveðnum 15. nóvember 2007 hafnaði sýslumaðurinn á Selfossi þeirri kröfu. Hafi framkvæmdir við húsin því enn haldið áfram. Úrskurðarnefnd skipulags- og byggingarmála hafi fellt tvo úrskurði í málum nr. 122/2007 og 131/2007 og vörðuðu kærur stefnenda. Með úrskurði í síðara málinu hafi nefndin enn einu sinni fellt úr gildi breytingu á deiliskipulagsskilmálum. Nefndin miðaði við að á umræddu svæði hefði einungis verið heimilt að reisa sumarhús sem að hámarki mættu vera 60 m². Liggi fyrir í málinu að veitt hafi verið leyfi til byggingar sumarhúsa á svæðinu áður en hin kærða deiliskipulagsbreyting hafi tekið gildi sem m.a. hafi verið langt umfram þær stærðarheimildir samkvæmt eldri skipulagsskilmálum. Nefndin vísaði til 2. og 4. mgr. 56. gr. skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997 og taldi að ekki yrði séð að tekin hefði verið með skýrum hætti afstaða til þessara lagaákvæða þegar ákvörðun hafi verið tekin um hina kærðu deiliskipulagsbreytingu þrátt fyrir ábendingu Skipulagsstofnunar þar að lútandi. Var hin kærða deiliskipulagsbreyting því felld úr gildi. Með hinum síðari úrskurði komst nefndin að þeirri niðurstöðu að leyfi fyrir byggingum á lóðum nr. 109 og 112 hafi ekki verið í samræmi við gildandi ákvæði skipulags- og byggingarlaga og útgáfa leyfanna því í andstöðu við ákvæði 2. mgr. 43. gr. skipulags- og byggingarlaga þar sem áskilið sé að byggingarleyfi skuli vera í samræmi við staðfest aðalskipulag og samþykkt deiliskipulag. Voru leyfin því felld úr gildi. Kröfu kærenda um að byggingarleyfishöfum verði gert að afmá framkvæmdir af lóðum sínum var vísað frá nefndinni þar sem krafan hefði ekki komið til úrlausnar á lægra stjórnsýslustigi. Með bréfi til stefnda Grímsnes- og Grafningshrepps dags. 21. janúar 2008 kröfðust stefnendur þess að umrædd hús yrðu fjarlægð en engin viðbrögð hafi borist frá stefnda. Stefnendur byggja á því að málsmeðferð vegna breytingar á skipulagi sem samþykkt hafi verið 7. desember 2005 hafi ekki verið í samræmi við ákvæði skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997. Hafi deiliskipulagsbreytingin verið auglýst á ný án þess að tilkynna stefnendum sem gert hefðu athugasemdir við tillöguna við fyrri auglýsingu. Hafi stefnda Grímsnes- og Grafningshreppi mátt vera ljóst að sömu sjónarmið hafi verið uppi af hálfu þeirra sem gert hefðu athugasemdir enda hafi tillagan verið óbreytt. Þessi stefndi hafi í bréfi 2. janúar 2003 tekið fram að afgreiðslu málsins væri frestað og hafi stefnendur því mátt treysta því að verða tilkynnt um framhald málsins. Hafi stefnendur verið algjörlega grunlausir um að málið hefði verið sett í þann farveg að auglýsa tillöguna á ný og hafi ekki komið að andmælum við henni þegar hún hafi verið auglýst aftur. Þeim hefði ekki verið tilkynnt um að sveitarstjórnin hefði lokið afgreiðslu fyrri tillögunnar, hvað þá að Skipulagsstofnun hefði gert athugasemd við að tillagan væri ekki í samræmi við ákvæði aðalskipulags og þyrfti að auglýsa hana að nýju. Brjóti þessi málsmeðferð gegn 3. mgr. 25. gr. laga nr. 73/1997. Þá brjóti málsmeðferðin gegn þeirri meginreglu að við gerð skipulagsáætlana skuli tryggja samráð við þá sem hagsmuna eigi að gæta, sbr. 4. mgr. 9. gr. laganna og sé þetta áréttað í grein 3.2 í skipulagsreglugerð nr. 400/1998. Stefnendur minna á að málsmeðferðarreglur laganna eigi að tryggja andmælarétt þeirra sem hagsmuna eigi að gæta með sama hætti og andmælaregla 13. gr. stjórnsýslulaga. Leiði brot á andmælarétti undantekningalítið til ógildingar ákvörðunar og þá feli brot á andmælarétti einnig í sér brot á rannsóknarreglu stjórnsýsluréttar, sbr. 10. gr. stjórnsýslulaga. Hefði stefndu borið að tilkynna stefnendum um meðferð málsins eða láta fyrri athugasemdir gilda áfram. Stefnendur byggja á því að með hliðsjón af þeim langa tíma sem liðið hafi frá auglýsingu tillögunnar þar til hún öðlaðist gildi, eða rúm tvö ár, hefði átt að auglýsa tillöguna að nýju til að tryggja andmælarétt hagsmunaaðila, enda ljóst að margir nýir lóðarhafar gætu hafa bæst við á svo löngum tíma. Þá telja stefnendur að málsmeðferðin hafi brotið gegn þeirri meginreglu að tryggja réttaröryggi einstaklinga við meðferð skipulagsmála, sbr. 1. gr. skipulags- og byggingarlaga. Stefnendur telja að brotið hafi verið gegn jafnræðisreglu 11. gr. stjórnsýslulaga og sé deiliskipulagsbreytingin þar með andstæð lögmætisreglu stjórnsýsluréttar. Auk almennra mótmæla við breytingu á skipulaginu sem auglýst hafi verið árið 2002 hafi stefnendur gert sérstaka athugasemd við að ekki væri gert ráð fyrir stækkun á þeirra lóð, en hún sé ein sú minnsta á svæðinu. Hafi tillagan hins vegar gert ráð fyrir að lóðir allt í kringum stefnendur væru stækkaðar á kostnað lóðafjölda og sameiginlegra útisvæða. Til að tryggja grenndarrétt og útivist hafi hagsmunir þeirra af því að fá lóðina stækkaða verið enn ríkari en áður. Í umsögn um athugasemdir stefnenda um lóðarstækkun vegna fyrri auglýsingar skipulagsins hafi komið fram að sveitarstjórnin taki ekki afstöðu til stærða lóða sem séu um 0,5 ha. Verði að ganga út frá því að það sjónarmið hafi m.a. legið að baki því að tillagan hafi verið auglýst og samþykkt á ný án þess að gert væri ráð fyrir stækkun á lóð stefnenda þrátt fyrir athugasemd þeirra. Telja stefnendur þá afstöðu stefnda ólögmæta með hliðsjón af jafnræðisreglu stjórnsýsluréttar. Hafi stefnda borið að gæta hagsmuna stefnenda og annarra lóðarhafa á svæðinu í samræmi við ákvæði 1. gr. laga nr. 37/1997. Hafi engin lögmæt og málefnaleg sjónarmið verið færð fram fyrir slíkri mismunun og megi færa að því rök að með stækkun annarra lóða og minnkun aðliggjandi útivistarsvæða sé eðlilegt að stækka lóð stefnenda til að tryggja grenndarhagsmuni þeirra. Hafi hin ólögmæta mismunun haft í för með sér að verðmæti lóðar og sumarhúss stefndu verði til framtíðar minna en stærri lóðanna. Stefnendur telja umrædda breytingu skerða grenndarrétt og réttmætar væntingar þeirra með þeim hætti að skerðingin sé ólögmæt og þar með ógildanleg. Hafi stefnendur mátt treysta því að grundvallarbreytingar yrðu ekki gerðar á skipulaginu nema veigamikil málefnaleg rök og lögmæt sjónarmið lægju þar að baki. Verði almenningur að geta treyst því að ekki verði gerðar breytingar á slíkum áætlunum nema til að þjóna almannahagsmunum. Hafi breytingin leitt til verulegrar skerðingar á opnum útivistarsvæðum við lóð stefnenda á kostnað stærri lóða og skerði þannig möguleika þeirra til útivistar. Stækkun byggingarreita og stærri lóðir en stefnendur hafi mátt gera ráð fyrir við kaup á lóðarréttindum veiti möguleika á byggingu stærri húsa og þar með enn meiri grenndaráhrifum. Verði breytingin ekki felld úr gildi sé forsenda fyrir veru stefnenda á svæðinu brostin og ljóst sé að áhrif breytinganna hefðu orðið minni ef lóð þeirra hefði verið stækkuð sambærilega við aðrar lóðir. Stefnendur vísa til 4. mgr. 56. gr. laga nr. 37/1997 og segja óumdeilt að engin þeirra bygginga, byggingarhluta eða jarðrask sem ráðist hefði verið í á lóðum nr. 109, 112 og 113, eða öðrum lóðum á svæðinu, hafi verið fjarlægðar áður en deiliskipulagsbreytingin öðlaðist gildi í ágúst 2006. Ljóst sé að allar þessar framkvæmdir hafi verið í ósamræmi við þágildandi skipulag og því óheimilt að breyta skipulaginu fyrr en mannvirki hefðu verið fjarlægð eða afmáð. Það hafi ekki verið gert og sé breytingin því ólögmæt og ógildanleg. Stefnendur rökstyðja kröfu um niðurrif húsa og mannvirkja á lóðum nr. 109 og 112 með því að samkvæmt 9. gr. laga nr. 37/1997 skuli bygging húsa og annarra mannvirkja ofan jarðar og neðan og aðrar framkvæmdir og aðgerðir sem áhrif hafi á umhverfið og breyta ásýnd þess vera í samræmi við skipulagsáætlanir, sbr. ákvæði 43. gr. laganna um veitingu byggingarleyfis og ákvæði 27. gr. um veitingu framkvæmdaleyfis. Samkvæmt 2. mgr. 56. gr. laganna beri byggingarfulltrúa að stöðva byggingarframkvæmd tafarlaust sé hún hafin án þess að leyfi hafi fengist fyrir henni og hún brýtur í bága við skipulag eða framkvæmd er hafin með byggingarleyfi sem brýtur í bága við skipulag. Skuli hin ólöglega bygging eða byggingarhluti fjarlægð, jarðrask afmáð eða starfsemi hætt. Samkvæmt 4. gr. 56. gr. laganna sé jafnframt óheimilt að breyta deiliskipulagi þar sem byggt hefur verið í andstöðu við skipulag fyrr en hin ólögmæta bygginga hafi verið fjarlægð. Hafi byggingarleyfi fyrir hús nr. 109 og 112 upphaflega verið veitt og framkvæmdir hafnar áður en hin umdeilda skipulagsbreyting frá 7. desember 2005, sem krafist er ógildingar á, hafi öðlast gildi 23. ágúst 2006. Hafi byggingarleyfin verið samþykkt og framkvæmdir hafnar meðan skipulagsskilmálar þágildandi deiliskipulags frá árinu 1990, sbr. gr. 6.10.4.6. í byggingarreglugerð nr. 292/1979 voru í gildi. Samkvæmt þeim skilmálum hafi verið óheimilt að reisa stærri hús á svæðinu er 60 m², en bæði húsin séu langt yfir þeirri stærð og að ýmsu öðru leyti í ósamræmi við skilmálana hvað varði hæð, útlit o.fl. Hafi hið stefnda sveitarfélag viðurkennt að leyfin hafi ekki verið í samræmi við skipulagið á þeim tíma sem þau hafi verið gefin út og framkvæmdir hófust, enda hafi stefndi fellt leyfin úr gildi. Sé þegar af þeirri ástæðu ljóst að stefnda Grímsnes- og Grafningshreppi beri að hlutast til um að eigendur hinna ólögmætu húsa og framkvæmda á lóðunum nr. 109 og 112 fjarlægi mannvirkin. Stefnendur minna á að engin byggingarleyfi séu í gildi fyrir húsunum í dag með vísan til niðurstöðu úrskurðarnefndar skipulags- og byggingarmála frá 8. janúar 2008. Hafi hið stefnda sveitarfélag í tvígang reynt að breyta skipulagsskilmálum svæðisins til samræmis við þær framkvæmdir sem hafnar hafi verið á lóðunum. Stefnendur hafi í bæði skiptin gert ítarlegar athugasemdir við breytingarnar en stefndi hafi hundsað athugasemdir stefnenda og veitt byggingarleyfi á ný. Úrskurðarnefndin hafi fellt breytingarnar úr gildi með úrskurðum 4. júlí 2007 og 8. janúar 2008. Stefnendur telja ljóst að byggingarframkvæmdir húsanna hafi aldrei verið í samræmi við deiliskipulag og allar framkvæmdir við húsin og lóðirnar því ólögmætar. Þrátt fyrir að stefnendur hafi reynt með öllum ráðum að koma í veg fyrir framkvæmdirnar hafi ný leyfi ávallt verið veitt og framkvæmdir látnar halda áfram, jafnvel eftir að byggingarleyfi hefðu verið felld úr gildi. Hafi öllum stefndu verið þetta ljóst eða mátt vera ljóst en þrátt fyrir það hafi framkvæmdum verið haldið áfram eða þær verið látnar viðgangast. Hafi allir stefndu vitað eða mátt vita um þá áhættu sem þeir hafi tekið með því að hefja framkvæmdir við byggingu húsanna og halda þeim áfram þrátt fyrir athugasemdir stefnenda og vísan þeirra til 56. gr. laga nr. 37/1997. Hafi stefndu og ráðgjafar þeirra verið grandsamir um ólögmæti framkvæmdanna og hafi þær verið látnar viðgangast í trausti þess að stefnendur gæfust upp og dómstólar hefðu ekki kjark til að láta fjarlægja svo dýr mannvirki þegar þau hefðu verið byggð. Stefnendur byggja kröfu um dagsektir á 4. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991 og málskostnaðarkrafa er reist á 1. mgr. 129. gr.og 1. og 3. mgr. 130. gr. sömu laga. Stefndi Grímsnes- og Grafningshreppur byggir á því að umrædd deiliskipulagsbreyting, sem tekið hafi gildi 23. ágúst 2006, hafi verið auglýst samhliða breytingu á aðalskipulagi Grímsnes- og Grafningshrepps 2002-2014 frá 28. apríl til 26. maí 2004 með frest til athugasemda til 9. júní 2004. Í auglýsingunni sé tekið fram að hver sá, sem ekki geri athugasemdir við tillöguna innan tilskilins frests, teljist vera samþykkur henni. Engar athugasemdir hafi verið gerðar, hvorki af hálfu stefnenda né annarra og hafi sveitarstjórn hreppsins samþykkt deiliskipulagsbreytingu 7. desember 2005. Skipulagsstofnun hafi ekki gert athugasemdir við að sveitarstjórnin birti auglýsingu í B-deild stjórnartíðinda með bréfi dags. 19. ágúst 2006 og hafi auglýsing um gildistöku deiliskipulagsbreytingarinnar birst 23. ágúst sama ár. Stefndi byggir á því að í 25. gr. laga nr. 73/1997 segi að þegar sveitarstjórn hafi samþykkt að auglýsa tillögu að deiliskipulagi skuli hún auglýst og kynnt á sama hátt og kveðið sé á um varðandi auglýsingu aðalskipulags í 1. og 2. mgr. 18. gr. laganna. Þar segi m.a. að í auglýsingu skuli hverjum þeim aðila sem telji sig eiga hagsmuna að gæta gefinn kostur á að gera athugasemdir við tillöguna innan ákveðins frests sem eigi skuli vera skemmri en sex vikur frá birtingu auglýsingar. Skuli taka fram hvert skila skuli athugasemdum og að hver sá sem eigi geri athugasemdir við auglýsta tillögu innan tilskilins frests teljist samþykkur henni. Stefnandi Þór hafi gert athugasemdir með bréfi dags. 16. nóvember 2002 þegar auglýst hafi verið breyting á deiliskipulagi Kiðjabergs það ár. Hafi fleiri athugasemdir verið gerðar og málið því tekið sérstaklega fyrir hjá skipulagsnefnd sveitarfélagsins. Hafi stefnendum verið tilkynnt um það sérstaklega. Breytingar hafi verið gerðar á skipulaginu þar sem tekið hafi verið tillit til framkominna athugasemda, eins og tekið hafi verið fram í auglýsingunni, m.a. hafi legu golfvallar verið breytt, breyting verið gerð á vegstæði o.fl. Því hafi það verið auglýst að nýju og þá hafi engar athugasemdir borist. Það hafi ekki verið fyrr en með kæru til úrskurðarnefndar 1. nóvember 2006 að stefnendur hafi gert athugasemdir við umrædda deiliskipulagsbreytingu, þó að þeim, líkt og öðrum íbúum og fasteignareigendum í sveitarfélaginu hafi verið gefinn kostur á að tjá sig um tillöguna á kynningartíma hennar. Stefndi byggir á því að af framangreindu ákvæði laga nr. 73/1997 leiði að þeir sem ekki komi á framfæri athugasemdum sínum vegna auglýsingar á tillögu að deiliskipulagi, teljist samþykkir henni. Geti stefnendur, sem að lögum teljist hafa verið samþykkir umræddri deiliskipulagstillögu, ekki síðar í dómsmáli haft uppi kröfu um ógildingu skipulagsákvörðunar sem samþykkt hafi verið á grundvelli tillögunnar án breytinga er varðað geti hagsmuni þeirra. Geti stefnendur ekki átt aðild að slíkri kröfugerð og geta ekki átt lögvarinna hagsmuna að gæta í skilningi 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991. Þá hafi stefnendur að mati stefnda ekki skýrt hagsmuni sína af kröfu um ógildingu á þessari deiliskipulagsbreytingu, sem lotið hafi að stækkun á golfvelli og breytingu á 32 lóðum á skipulagssvæðinu, tveimur árum eftir að skipulagið hafi tekið gildi. Hafi verið unnið eftir þessu skipulagi undanfarin tvö ár og hafi það verið forsenda fyrir stofnun lóða á svæðinu, þ.e. myndun eigna í fasteignamati. Stefnendur, sem séu eigendur lóðar nr. 111, hafi notið lögfræðiaðstoðar frá því áður en skipulagið hafi tekið gildi og hefði verið eðlilegt að beina ógildingarkröfu fyrir dómstóla fljótlega eftir að úrskurðarnefnd skipulags- og byggingarmála vísaði kröfu þeirra frá. Geti stefnendur ekki átt beina, einstaklega og lögvarða hagsmuni að fá umrætt deiliskipulag í heild sinni fellt úr gildi svo löngu eftir gildistöku þess. Þá geti hagsmunir þeirra af umræddu deiliskipulagi ekki talist meiri en annarra íbúa sveitarfélagsins eða annarra fasteignareigenda á svæðinu. Beri því að vísa þessum kröfulið frá dómi. Stefndu telja ekki ljóst hvað átt sé við með þeirri kröfugerð stefnenda að sveitarfélaginu og eigendum frístundahúsa á lóðum nr. 109 og 112 verði gert in solidum að fjarlægja húsin af lóðinni að viðlögðum dagsektum. Þessi kröfugerð sé ekki nægjanlega skýrð í stefnu og samaðild stefndu ekki útskýrð eða með hvaða hætti þessir aðilar eigi í sameiningu að fjarlægja húsin. Stefnendur vísi til 2. og 4. mgr. 56. gr. laga nr. 73/1997 en skýri ekki hvernig þeir geti borið óskipta ábyrgð til þeirra athafna sem lýst sé í kröfugerð stefnenda. Þá sé því haldið fram í stefnu að sveitarfélagið eigi að hlutast til um að fjarlægja húsin. Sé ekki skýrt nánar við hvað sé átt eða með hvaða hætti þessir aðilar eigi í sameiningu að hlutast til um þessa tilteknu framkvæmd. Sé slík kröfugerð ekki dómtæk og uppfylli ekki skilyrði 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um glögga kröfugerð. Beri því að vísa þessum kröfulið frá dómi. Eins og hér hefur verið rakið samþykkti sveitarstjórn Grímsnes- og Grafningshrepps breytingu á deiliskipulagi Kiðjabergs 7. desember 2005 og hafa stefnendur gert þá kröfu að samþykktin verði felld úr gildi. Breytingin var auglýst í B-deild Stjórnartíðinda 23. ágúst 2006 samhliða breytingu á aðalskipulagi Grímsnes- og Grafningshrepps 2002-2014 frá 28. apríl til 26. maí 2004 með frest til athugasemda til 9. júní 2004. Stefnandi Þór mun hafa gert athugasemdir 16. nóvember 2002 þegar auglýst hafi verið breyting á deiliskipulagi Kiðjabergs það ár. Hið stefnda sveitarfélag segir breytingar hafa verið gerðar á skipulaginu þar sem tekið hafi verið tillit til framkominna athugasemda og það hafi því verið auglýst að nýju. Samkvæmt 1. og 2. mgr. 18. gr. laga nr. 73/1997, sbr. 25. gr. laganna, skal í auglýsingu um tillögu að aðalskipulagi og deiliskipulagi tilgreina hvar tillagan er til sýnis og hve lengi og skal sá tími ekki vera skemmri en fjórar vikur. Í auglýsingu skal hverjum þeim aðila sem telur sig eiga hagsmuna að gæta gefinn kostur á að gera athugasemdir við tillöguna innan ákveðins frests sem eigi skal vera skemmri en sex vikur frá birtingu auglýsingar. Tekið skal fram hvert skila skuli athugasemdum og að hver sá sem eigi geri athugasemdir við auglýsta tillögu innan tilskilins frests teljist samþykkur henni. Óumdeilt er að engar athugasemdir bárust frá stefnendum við tillöguna innan tilskilins frests. Leiðir þetta til þess að stefnendur hafa ekki lögvarða hagsmuni af því að leyst verði úr þessari kröfu þeirra, sbr. 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991. Verður þessum kröfulið stefnenda því vísað frá dómi. Stefnendur gera kröfu á hendur stefndu þess efnis að þeim verði in solidum gert að fjarlægja sumarhús á lóðum nr. 109 og 112 í Kiðjabergi sem stefnendur telja að hafi risið þar á grundvelli ólögmætra byggingarleyfa. Hið stefnda sveitarfélag veitti byggingarleyfin í skjóli valdheimilda sinna sem stjórnvald en stefndu Pétur og Þorsteinn reistu húsin og eru eigendur þeirra. Stefnendur reisa þessar kröfur sínar á 2. og 4. mgr. 56. gr. laga nr. 73/1997 og verður að telja að þeim sé heimilt með vísan til 1. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991 að sækja stefndu saman í einu máli, en stefnendur hafa að mati dómsins ekki skýrt hvernig slík krafa verði höfð uppi á hendur þeim sameiginlega á grundvelli tilvitnaðra ákvæða skipulags- og byggingarlaga. Verður þessum kröfulið stefnenda því einnig vísað frá dómi. Eftir þessum úrslitum ber að úrskurða stefnendur til að greiða stefnda Grímsnes- og Grafningshreppi 350.000 krónur í málskostnað. Hjörtur O. Aðalsteinsson dómstjóri kveður upp úrskurð þennan. Uppkvaðning hans hefur dregist fram yfir lögbundinn frest en dómari og lögmenn aðila töldu endurflutning óþarfan. Úrskurðarorð:
|
Mál nr. 434/2002
|
Kærumál Gögn Verjandi
|
Hæstiréttur staðfesti úrskurð héraðsdóms þar sem fallist var á kröfu ríkislögreglustjóra um að tekin yrði skýrsla af X fyrir dómi vegna rannsóknar opinbers máls, sem beindist að X, en hafnað að framlengja frest ríkislögreglustjóra til að synja verjanda X um aðgang að gögnum málsins.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Gunnlaugur Claessen. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 13. september 2002, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 16. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 10. september 2002, þar sem fallist var á kröfu sóknaraðila um að tekin yrði skýrsla af varnaraðila fyrir dómi vegna rannsóknar opinbers máls, sem beinist að henni, en hafnað að framlengja frest sóknaraðila til að synja verjanda varnaraðila um aðgang að gögnum málsins. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Sóknaraðili krefst þess að héraðsdómari taki skýrslu af varnaraðila og frestur til að synja verjanda hennar um aðgang að gögnum málsins verði framlengdur í þrjár vikur. Varnaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Ríkislögreglustjóri hefur krafist þess að héraðsdómur taki skýrslu af af X og framlengi jafnframt í þrjár vikur frest sem lögregla hefur til að synja verjanda hennar um aðgang að gögnum er varða rannsókn máls nr. 006-2002-86. Verjandi kærðu hefur mótmælt kröfunni. Í greinargerð með kröfu ríkislögreglustjóra kemur fram að embættið hafi nú til rannsóknar ætlað brot X, framkvæmdastjóra fjárfestingafélagsins G hf. og varamanni í stjórn B hf., og annarra gagnvart B hf. [...]. Rannsókn málsins sé mjög umfangsmikil og gangi allvel en sé hins vegar enn á fyrstu stigum og því sé ljóst að miklu sé ólokið, eins og úrvinnslu haldlagðra [gagna] og skýrslutökum af þeim sem tengjast málinu. Nauðsynlegt sé að fá kærðu fyrir dóm til að staðfesta fyrri framburð sinn og yfirheyra hana nánar um málið áður en hún fái að kynna sér öll gögn málsins. Ósamræmis gæti í framburði kærðu og annarra sakborninga. Fari svo að kærðu yrði heimilað að kynna sér gögn málsins á þessu stigi málsins byði það tvímælalaust upp á þá hættu að hún legði mat á sönnunarstöðu málsins og gæti hagað framburði sínum í samræmi við framburði annarra eftir því sem henni hentaði. Með því móti gæti hún spillt sönnunarfærslu í málinu og torveldað og seinkað rannsókn þess. Sé því jafnframt nauðsynlegt að krefjast þess að héraðsdómur framlengi þann frest sem lögregla hefur til að kynna verjanda gögn málsins. Verið sé að rannsaka brot sem talin séu geta varðað við 247. og/eða 249. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, 36., sbr. 37. gr. bókhaldslaga nr. 145/1994 og 107. gr. laga um tekjuskatt og eignarskatt nr. 75/1981. Samkvæmt 1. mgr. 43. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, eins og henni var breytt með 12. gr. laga nr. 36/1999, skal verjandi jafnskjótt og unnt er fá endurrit af öllum skjölum sem málið varða, svo og aðstöðu til að kynna sér önnur gögn, sem ekki verða endurrituð, en lögregla getur þó neitað að veita verjanda aðgang að einstökum skjölum eða öðrum gögnum málsins í allt að eina viku frá því að þau urðu til eða komust í vörslur hennar telji hún það geta skaðað rannsókn málsins. Þá segir í 2. mgr. greinarinnar að þegar verjandi hefur fengið aðgang að gögnum máls sé honum heimilt að láta sakborningi í té eintak af endurriti eða kynna honum gögnin með öðrum hætti. Í b-lið 1. mgr. 74. gr. a laga nr. 19/1991, sbr. 1. mgr. 23. gr. laga nr. 36/1999, er mælt svo fyrir að telji lögregla nauðsynlegt að skýrsla verði tekin fyrir dómi af sakborningi, brotaþola eða vitnum til þess að upplýsa mál áður en verjandi fær aðgang að einstökum skjölum eða öðrum gögnum þess beri dómara að verða við slíkri beiðni þótt ákæra hafi ekki verið gefin út. Þá segir þar og að ef þörf krefur geti dómari framlengt frest skv. 1. mgr. 43. gr. laganna í allt að þrjár vikur svo hægt verði að ljúka skýrslutöku innan hans. Í athugasemdum með ofangreindri 12. gr. frumvarps til laga nr. 36/1999, sem breytti 1. mgr. 43. gr. laga nr. 19/1991 á þann veg að heimila lögreglu að meina verjanda að aðgang að gögnum máls í allt að eina viku frá því þau urðu til eða komust í vörslur hennar, kemur fram að rétt sé að leggja áherslu á að þessi heimild lögreglu sé hugsuð sem undantekningarákvæði sem aðeins ætti að beita þegar sérstaklega stendur á og verulegir hagsmunir eru í húfi. Þá segir í athugasemdum með b-lið 1. mgr. 23. gr. 1aga nr. 36/1999, sem fyrr er nefnd, að með tilliti til sönnunargildis skýrslu, sem gefin er fyrir dómi, í samanburði við lögregluskýrslu geti lögregla með ákvæðinu leitast við að tryggja sönnun áður en sakborningur fær aðgang að gögnum og þar með tækifæri til að hagræða framburði sínum, t.d. með hliðsjón af framburði annarra sakborninga eða vitna í málinu. Jafnframt sé ekkert því til fyrirstöðu að sakborningur fái aðgang að málskjölum eftir að hann hefur gefið skýrslu skv. ákvæðinu. Í athugasemdunum segir enn fremur: ,,Gert er ráð fyrir að dómari geti, ef þörf krefur, framlengt einnar viku frestinn í 1. mgr. 43. gr., sbr. 12. frumvarpsins, í samtals allt að þrjár vikur svo að hægt verði að ljúka skýrslutöku innan hans, en slíkt gæti orðið nokkuð tímafrekt ef taka þyrfti skýrslu af mörgum sakborningum og vitnum”. Af ákvæði 1. málsl. b. liðar 1. mgr. 74. gr. a laga nr. 19/1991 leiðir að það er háð mati lögreglu hvort hún telji nauðsynlegt að skýrsla verði tekin fyrir dómi af sakborningi, brotaþola eða vitnum til þess að upplýsa mál áður en verjandi fær aðgang að einstökum skjölum eða öðrum gögnum þess. Er ákvæðið fortakslaust um að dómara beri skylda til að verða við slíkri beiðni þótt ákæra hafi ekki verið gefin út. Samkvæmt því verður krafa ríkislögreglustjóra um skýrslutöku af kærðu X fyrir dómi tekin til greina. Það er meginregla opinbers réttarfars að verjandi eigi rétt á aðgangi að öllum gögnum máls og að honum sé jafnframt heimilt að kynna þau sakborningi. Svo sem áður greinir er lögð á það áhersla í athugasemdum með 12. gr. frumvarps til laga nr. 36/1999, sem breytti 1. mgr. 43. gr. laga nr. 19/1991, að heimild lögreglu, er þar kemur fram, sé hugsuð sem undantekningarákvæði sem aðeins ætti að beita þegar sérstaklega stendur á og verulegir hagsmunir eru í húfi. Af því leiðir að skýra ber ákvæðið þröngt sem og heimildarákvæði b. liðar 1. mgr. 74. gr. a til framlengingar frestsins. Að kröfu ríkislögreglustjóra var heimiluð húsleit í húsnæði B hf./A hf. með dómsúrskurði 28. ágúst sl. Fór leit þar fram sama dag og hald lagt á gögn, sem talin eru hafa þýðingu við rannsókn málsins, og bókhaldsgögn afrituð. Fjórir einstaklingar hafa verið yfirheyrðir 28. og 29. ágúst sl. sem sakborningar í málinu og hafa ýmis þessara gagna verið borin undir þá og þeim gefinn kostur á að gefa skýringar á atriðum tengdum þeim. Kærða X var yfirheyrð síðarnefnda daginn að viðstöddum verjanda sínum sem skipaður var til starfans í gær. Allir hafa sakborningarnir neitað sök en ekki var krafist gæsluvarðhalds yfir neinum þeirra á grundvelli rannsóknarhagsmuna og hafa þeir því eftir atvikum haft öll tök á að bera sig saman og hagræða framburði sínum. Þá hafa þeir einnig haft aðgang að öllum bókhaldsgögnum sem lögregla afritaði. Að virtu öllu framangreindu er það mat dómsins að ekki séu efni til að beita þröngri undantekningarreglu b. liðar 1. mgr. 74. gr. a laga nr. 19/1991, sbr. 23. gr. laga nr. 36/1999, til framlengingar frests til að synja verjanda kærða um aðgang að gögnum málsins. Ber því að hafna kröfunni að þessu leyti. Helgi I. Jónsson héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. Úrskurðarorð: Krafa ríkislögreglustjóra um skýrslutöku fyrir dómi af kærðu X vegna máls nr. 006-2002-86 er tekin til greina en kröfu ríkislögreglustjóra um framlengingu frests sem lögregla hefur til að synja verjanda kærðu um aðgang að gögnum málsins er hafnað.
|
Mál nr. 741/2015
|
Kærumál Gæsluvarðhald. C. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
|
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta áfram gæsluvarðhaldi á grundvelli c. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson og Benedikt Bogason og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 29. október 2015, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 29. október 2015, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi til fimmtudagsins 5. nóvember 2015 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 29. október 2015 Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hefur í dag krafist þess að kærða, X, fæddum [...], verði áfram gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til fimmtudagsins 5. nóvember nk., kl. 16.00. Í greinargerð lögreglustjórans á Suðurnesjum segir að lögreglan hafi frá því júní sl. haft til rannsóknar mál er varði ætlaða refsiverða háttsemi kærða, X. Annars vegar ætluð fjársvik í farmiðakaupum, sbr. mál nr. 008-2015-[...], og hins vegar ætlaðar vörslur og dreifing kærða á myndum og myndböndum er sýni börn á kynferðislegan eða klámfengin hátt, sbr. mál nr. 008-2015-[...], en rannsókn þessara máls sé lokið. Kærði hafi sætt gæsluvarðhaldi vegna rannsóknar þessara mála frá 17. júní s.l., sbr. úrskurði Héraðsdóms Reykjaness þess efnis frá [...]. júní, [...]. júní og [...]. júlí sl. Hinn [...]. júlí s.l. hafi Hæstiréttur Íslands hins vegar snúið við úrskurði Héraðsdóms Reykjaness frá [...]. júlí s.l., sbr. mál nr. [...]/2015, og hafi kærða verið gert að sæta farbanni til mánudagsins [...]. ágúst nk. Kærði hafi gengið laus frá [...]. júlí s.l. og frá þeim tíma hafi lögregla fengið fjölda tilkynninga um ætluð auðgunarbrot kærða, sem rannsökuð séu undir máli nr. 007-2015-[...]. Hafi þau leitt til handtöku kærða hinn 12. ágúst sl. og síðar tveggja krafna lögreglustjóra um að honum yrði á ný gert að sæta gæsluvarðhaldi og einangrun. Hafi kærði sætt gæsluvarðhaldi frá [...]. ágúst sl. vegna þessara mála. Lögreglumál 008-2015-[...] Í greinargerðinni segir að upphaf rannsóknar lögreglu á málefnum kærða megi rekja til máls nr. 008-2015-[...]. Rannsókn þess máls hafi hafist eftir að lögreglunni á Suðurnesjum hafði borist tilkynning frá A hf., kt. [...], um að kærði væri á leið hingað til lands og að farmiði hans hefði verið greiddur með illa fengnu greiðslukortanúmeri. Farmiðinn hefði verið bókaður í gegnum vef félagsins í ferðaleið með fluglegginn frá [...], 16. júní 2015, og til baka með fluglegginn [...], 17. júní 2015. Greiðsla að fjárhæð 3526,95 GBP, eða 722.178 kr., miðað við miðgengi Seðlabanka Íslands á kaupdegi hefði verið innt af hendi á sama tíma í gegnum vef félagsins. Nemi áætlað tjón A hf. í það minnsta sömu fjárhæð. Kærði hafi verið handtekinn á Keflavíkurflugvelli við komu hingað til lands 16. júní 2015. Degi síðar eða 17. júní 2015 hafi kærði verið úrskurðaður í gæsluvarðhald, sbr. úrskurði Héraðsdóms Reykjaness frá [...]. júní og síðar [...]. júní 2015 og [...]. júlí 2015. Rannsókn þessa máls sé lokið. Lögreglumál 008-2015-[...] Við meðferð máls 008-2015-[...] hafi farið fram rannsókn á þeim tölvubúnaði sem kærði hafði meðferðis og hafi þar fundist fjöldi flugbókana á vegum kærða og greiðslukortanúmer sem tilheyrt hafi öðrum aðilum. Þá hafi fundist umtalsvert magn skráa sem geymi myndir og myndbönd af börnum, mestmegnis ungum drengjum, í kynferðislegum athöfnum. Sé kærði undir rökstuddum grun um að hafa haft í vörslum sínum og til dreifingar þúsundir myndbanda og mynda sem sýni börn á kynferðislegan eða klámfengin hátt, í skrám á hörðum diskum og svo kölluðum tölvuskýjum (Dropbox). Í heild sé um að ræða 27 aðganga sem lögregla telji að kærði hafi haft umráð yfir og innihaldi slíkt efni. Lögregla hafi aðgengi að sex þeirra og sé skoðun á þeim langt á veg komin. Telji skrár sem innihaldi slíkt efni á áttunda þúsund. Telji lögregla að mun meira magn af slíku efni sé að finna á þeim 21 aðgangi sem eftir standi. Jafnframt hafi fundist gögn um það að kærði hafi dreift slíku efni til ótilgreindra aðila í spjallhópum á veraldarvefnum sem kynferðislegar kenndir hafi til barna. Sé rannsókn þessa máls nú lokið en beðið hafi verið tölvugagna frá Dropbox Inc., sbr. beiðnir um réttaraðstoð hvað þau varði sem sendar hafi verið í júlí sl., en gögn hafi borist Innanríkisráðuneytinu hér á landi [...]. október sl. og í framhaldi lögreglustjóra [...]. október sl. Ætluð fjársvik, lögreglumál 007-2015-[...] Undanfarið hafi lögregla haft til rannsóknar ætluð fjársvik kærða í fjölda tilvika frá þeim tíma er honum hafi verið gert að sæta farbanni í stað gæsluvarðhalds hinn [...]. júlí sl. Um hafi verið að ræða pantanir á vöru og þjónustu með illa fengnum greiðslukortaupplýsingum á mörgum mismunandi kortanúmerum. Kærði hafi verið handtekinn 6. ágúst 2015 á höfuðborgarsvæðinu er hann hafi gert tilraun til að sækja muni sem greitt hafði verið fyrir með stolnum greiðslukortaupplýsingum í vefverslun B. Kærða hafi verið sleppt degi síðar eða 7. ágúst 2015 og hafi frá þeim tíma fjöldi áþekkra tilvika bæst við eins og fram komi í rannsóknargögnum. Hafi kærði verið handtekinn á ný 12. ágúst 2015 á [...] í Reykjavík er hann hafi gert tilraun til að sækja muni sem pantaðir höfðu verið á nafn [...], en kærði hafi bókað sig á á hótelið undir nafni þess manns frá 10. til 11. ágúst 2015. Eins og fram komi í rannsóknargögnum sé um að ræða fjölda tilvika þar sem pöntun hafi verið gerð á veraldarvefnum á vörum, einkum dýrum tölvubúnaði, og þjónustu, t.a.m. dýrum dagsferðum í ferðaþjónustu, og loks séu til rannsóknar nokkur tilvik þar sem kærði sé grunaður um fjársvik með því að hafa stungið af frá ógreiddum reikningum hjá hótelum í Reykjavík. Við rannsókn málsins hafi lögregla meðal annars lagt hald á eina fartölvu, tvo Iphone-farsíma og Ipad-spjaldtölvu sem kærði hafi verið með undir höndum við handtöku. Hafi sá búnaður verið í tæknirannsókn, m.a. til að afla sönnunargagna um ætluð fjársvik kærða. Við þá rannsókn hafi fljótlega bæst við tilvik sem snúi að ætluðum fjársvikum kærða, svo og tilraunum til þeirra og séu þau yfir 30 talsins. Ætlaður þjófnaður á fartölvu og myndavél, lögreglumál nr. 007-2015-[...] og [...] Við rannsókn lögreglu hafi komið í ljós að fartölvu og myndavél, sem kærði hafði í fórum sínum við handtöku, hafði verið stolið á gistiheimilinu [...] af erlendum ferðamönnum sem dvalist höfðu þar. Um sé að ræða MacbookPro-fartölvu og Sony NEX-6-ljósmyndavél. Séu þessi mál rannsökuð undir málsnúmerum 007-2015-[...] og [...]. Í málinu liggi fyrir að kærði hafði fengið sendan aðgangskóða að gistiheimilinu til að komast þar inn í kjölfar þess að bókuð hafði verið gisting á nafni hans sem ekki hafði verið veitt heimild fyrir. Ætlað tölvuinnbrot, rannsakað undir lögreglumáli nr. 007-2015-[...] Við rannsókn lögreglu á fartölvu í máli nr. 007-2015-[...] hafi komið í ljós að skömmu eftir að tölvunni hafði verið stolið hafi öllum gögnum verið eytt af henni og nýtt stýrikerfi verið sett upp á henni. Telji lögregla fram kominn rökstuddan grun um að kærði hafi verið þar að verki og byggi sá grunur m.a. á því að á tölvunni hafi verið að finna fjölda gagna sem vísi til kærða. Þá hafi komið í ljós að svo virtist sem brotist hefði verið inn í tölvu gistiheimilisins [...] og telji lögregla að þannig hafi kærði eða aðilar tengdir honum komist yfir kortanúmer þeirra erlendu ferðamanna sem bókað höfðu gistingu á umræddu gistiheimili í gegnum bókunarkerfi og tölvupóst gistiheimilsins. Hafi þau kortanúmer komið heim og saman við þau kortanúmer sem notuð hafi verið við kaup á varningi, sbr. það sem áður hafi verið rakið í máli nr. 007-2015-[...]. Virðist kærði eða annar á hans vegum einnig hafa haft aðgang að tölvupósti gistiheimilisins og jafnframt útbúið nýtt póstfang og gert tilraun til samskipta við komandi gesti gistiheimilisins. Um framburð kærða segir í greinargerð lögreglustjóra að hann hafi verið yfirheyrður fjórum sinnum frá því að honum var gert að sæta farbanni, þar af þrisvar frá því honum var á ný verið gert að sæta gæsluvarðhaldi. Í fjórðu yfirheyrslu hafi kærði játað að hafa staðið að baki þeim auðgunarbrotum sem framangreind mál snúist um, en fram að því hafi framburður hans í öllum atriðum verið ótrúverðugur og með miklum ólíkindablæ að mati lögreglu. Hvað varðar stöðu mála kærða hjá lögreglustjóra segir í greinargerðinni að ákvörðun um saksókn liggi fyrir varðandi fyrstnefnda málið, þ.e. mál nr. 008-2015-[...] er varði fjársvik. Þá hafi mál nr. 008-2015-[...] er varði vörslur barnakláms verið sent ríkissaksóknara til ákvörðunar um saksókn. Þau mál sem síðar hafi komið til, þ.e. frá farbanni kærða í júlí, séu í ákærumeðferð. Lögreglustjóri vinni að útgáfu ákæru í þeim málum sem á hans forræði séu og sé þess að vænta að ákvörðun ríkissaksóknara um saksókn í máli nr. 008-2015-[...] liggi fyrir á svipuðum tíma. Samkvæmt því sem að framan hafi verið rakið telji lögreglustjóri fram kominn rökstuddan grun um að kærði hafi með háttsemi sinni gerst sekur um brot á 244. gr., 248. gr. og 249. gr. a. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sem við liggi allt að sex ára fangelsi og 210. gr. sömu laga, sem við liggi allt að tveggja ára fangelsi. Að mati lögreglustjóra sé sýnt að þau brot sem kærði sé sakaður um muni ekki hafa í för með sér sektir eða skilorðsbundna refsingu miðað við aðstæður og að tímalengd þess gæsluvarðhalds sem krafist sé að kærða verði gert að sæta sé ekki meiri en sýnt þyki að fangelsisrefsing verði dæmd. Af framansögðu telji lögreglustjóri nauðsynlegt að kærði sæti gæsluvarðhaldi á meðan mál hans séu til rannsóknar og meðferðar hjá lögreglu. Það sé mat lögreglu að þau sjónarmið sem Hæstiréttur Íslands byggi niðurstöðu á í dómi sínum í máli nr. [...]/2015 eigi ekki við á þessu stigi málsins. Sé einkum vísað til þess sem áður hafi verið rakið, þ.e. að kærði hafi við fyrsta tækifæri haldið brotastarfsemi sinni áfram sem gert hafi það að verkum að fjöldi nýrra mála séu nú til meðferðar hjá lögreglu. Kærði hafi nú sætt gæsluvarðhaldi í ellefu vikur vegna hinna nýju mála, en lúkning rannsókna á þeim hafi tafist vegna umfangs og eðlis þeirra. Eins og að framan greini sé stefnt að útgáfu ákæru á næstu dögum og liggi fyrir að ákæra verði gefin út vegna þeirra mála sem séu á forræði lögreglustjóra. Telji lögreglustjóri nauðsyn að kærða verði gert að sæta áframhaldandi gæsluvarðhaldi á meðan lokið er við mál hans. Í fyrsta lagi telji lögreglustjóri að mikil hætta sé á að kærði muni reyna að komast úr landi eða leynast og koma sér þannig undan málsókn eða fullnustu refsingar gangi hann laus. Á það sé bent að kærði, sem sé erlendur ríkisborgari, virðist ekki eiga nein tengsl við landið önnur en að ætluð brot hans séu til rannsóknar hér á landi. Hann eigi þannig hvorki fjölskyldu né stundi atvinnu hér. Sé m.a. vísað til dóms Hæstaréttar frá [...]. nóvember 2011 í málinu nr. [...]/2011. Með vísan til þeirra brota sem til meðferðar séu hér á landi sé því fullt tilefni til þess að ætla að kærði kunni að reyna að yfirgefa landið til að komast hjá refsingu. Þannig sé skilyrðum b-liðar 1. mgr. 95. gr. laga um meðferð sakamála fullnægt. Í öðru lagi telji lögreglustjóri að ætla megi að kærði muni halda áfram brotum á meðan málum hans er ekki lokið hér á landi. Í þessu sambandi bendir lögregla á að kærði eigi sér nokkra sögu fjársvika erlendis. Þá sé kærði undir sterkum rökstuddum grun um að hafa staðið að baki umfangsmiklum auðgunarbrotum hér á landi, mestmegnis á þeim tíma sem hann hafi verið í farbanni. Kærði sé því að mati lögreglu vanaafbrotamaður sem láti sér ekki segjast og hafi sýnt það í verki að hann hafi og muni halda brotum sínum áfram verði honum ekki gert að sæta gæsluvarðhaldi áfram. Sé skilyrðum c-liðar 1. mgr. 95. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008 því einnig fullnægt í málinu. Með vísan til alls framangreinds, gagna málsins, b- og c-liða 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála og 248. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 telji lögreglustjóri brýna refsivörsluhagsmuni standa til þess að kærða verði gert að sæta áframhaldandi gæsluvarðhaldi til fimmtudagsins 5. nóvember 2015. Varnaraðili er undir rökstuddum grun um að hafa gerst sekur um fjölda brota gegn 248. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, auk brots gegn 244. gr., svo og 249. gr. a. sömu laga, en öll þessi brot voru framin eftir að varnaraðili losnaði úr gæsluvarðhaldi og var gert að sæta farbanni með dómi Hæstaréttar [...]. júlí 2015 í máli nr. [...]/2015. Áður hafði kærði sætt gæsluvarðhaldi frá [...]. júní sl. vegna gruns um brot gegn 248. gr. almennra hegningarlaga, svo og 210. gr. sömu laga. Brot kærða varða öll fangelsisrefsingu og í ljósi fjölda þeirra brota sem kærði er grunaður um að hafa framið og sakarferils hans þykir sýnt að að tímalengd þess gæsluvarðhalds sem krafist er að kærða verði gert að sæta sé ekki meiri en sýnt þyki að fangelsisrefsing verði dæmd, sbr. 3. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008. Rannsókn á málum kærða er nú lokið og kom fram við meðferð málsins að ákvörðun ríkissaksóknara um saksókn í kynferðisbrotamáli kærða liggi nú fyrir og að ákæra verði gefin út von bráðar. Þá hefur komið fram að lögreglustjórinn á Suðurnesjum hyggist gefa út ákæru vegna auðgunarbrota kærða á næstu dögum. Þegar litið er til þeirrar hrinu brota sem kærði er undir rökstuddum grun um að hafa framið á þeim tíma sem hann sætti farbanni, þ.e. frá 27. júlí til 13. ágúst 2015, sem og með vísan til skýrslu geðlæknis um geðrannsókn á kærða, má ætla að kærði muni halda áfram brotum meðan máli hans er ekki lokið, sbr. c-lið 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008. Með vísan til framangreinds er fallist á kröfu lögreglustjóra um að kærða verði gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi eins og krafist er og nánar greinir í úrskurðarorði. Úrskurð þennan kveður upp Ragnheiður Bragadóttir héraðsdómari. Úrskurðarorð: Kærði, X, sæti áfram gæsluvarðhaldi allt til fimmtudagsins 5. nóvember 2015, kl. 16.00.
|
Mál nr. 716/2015
|
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
|
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Greta Baldursdóttir, Helgi I. Jónsson og Karl Axelsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 19. október 2015, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 19. október 2015, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi til mánudagsins 9. nóvember 2015 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
|
Mál nr. 532/2015
|
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
|
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Benedikt Bogason og Greta Baldursdóttir. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 17. ágúst 2015 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 17. ágúst 2015 þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til mánudagsins 24. ágúst 2015 klukkan 16 og einangrun meðan á því stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími og að hann sæti ekki einangrun meðan á því stendur. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
|
Mál nr. 406/2016
|
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
|
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Benedikt Bogason og Karl Axelssonog Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari.Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 27. maí 2016,sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 30. sama mánaðar. Kærður er úrskurðurHéraðsdóms Reykjaness 27. maí 2016, þar sem varnaraðila var gert að sætagæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 3. júní 2016 klukkan 16 og einangrun ámeðan á því stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr.88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærðiúrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldinu verðimarkaður skemmri tími.Sóknaraðili krefst staðfestingar hinskærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærðaúrskurðar verður hann staðfestur.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 27. maí 2016. Lögreglustjórinn áhöfuðborgarsvæðinu hefurkrafist þess fyrir dóminum í dag, að X, kt. [...], verði gert að sætagæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 3. júní 2016 kl. 16:00. Þá er þess krafistað kærða verði gert að sæta einangrun á meðan á gæsluvarðhaldinu stendur. Í greinargerðlögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu segir að lögreglanrannsaki nú meint rán við [...] í Kópavogi. Tilkynning hafi borist lögreglu kl. 23:05 þann 25. maíum að árásarþoli, sem væri kominn heim til sín, hefði verði rændur og gerandiverið grímuklæddur og vopnaður kúbeini. Árásarþoli hafi sagt aðhann hefði setið í strætóskýli á [...] þegar kærði hafi komið aðvífandi ogheimtað af honum öll verðmæti með orðunum "þú veist hvernig þetta er"og hótað honum að hann myndi lemja hann með kúbeini ef hann yrði ekki viðþessu. Kærði hafi jafnframt sagt að hann hefði rænt annan aðila fyrr þann dagen sá ekki hlýtt og verið laminn í andlitið með kúbeininu. Árásarþoli hafilátið kærða fá úlpu, veski og Iphone 5c síma. Kærði hefði klætt sig í úlpuna oghlaupið í burtu í átt að verslun [...] við [...] í Kópavogi. Úlpan hafi veriðdökkgræn 66°norður úlpa, síð og með loðkraga og síminn verið hvítur Iphone 5c íhulstri. Nokkrir lögreglubílarhafi leitað í hverfinu í töluverða stund en enginn aðili sem samsvaraði þessarilýsingu fundist. Það hafi svo verið í gærkvöldi sem lögreglan hafifengið tilkynningu um árás tveggja manna í söluturninum [...] í Reykjavík.Kærði hafi verið þar annar handtekinna og verið færður á lögreglustöð. Hannhafi verið klæddur í dökkgræna 66°norður úlpu og við leit í tösku sem hann hafiverið með í fórum sínum hafi fundist debetkort í eigu árásarþola. Kærði hafiekki gefið skýringu á því hvers vegna kortið væri í töskunni. Kærði hafi verið yfirheyrður í dag af lögreglu ogneitað allri aðild að málinu. Einnig sé til rannsóknar hjá lögreglu önnur mál áhendur kærða, tvö ránsmál þar sem kærði sé annars vegar grunaður um aðild aðráni við bókasafnið við Hamraborg í Kópavogi, með því að hafa í félagi viðannan mann, veist að manni með barsmíðum og rænt hann síma, heyrnatólum ogstrætisvagnamiðum (007-2016-[...],) og hins vegar með því að hafa utan við [...]í Kópavogi, í félagi við annan mann, hótað manni með eggvopni og rænt hannsaxafóni og ipad (007-2016-[...]). Það er mat lögreglustjóraað lagaskilyrðum rannsóknargæslu sé fullnægt í máli þessu, enda sé kærði undirrökstuddum grun um aðild að ráni er varði við 252. gr. almennra hegningarlaganr. 19/1940 og geti varðað allt að 16 ára fangelsi. Rannsókn málsins sé áviðkvæmu stigi og því afar brýnt að kærða verði gert að sæta gæsluvarðhaldi ogeinangrun, þannig að hann hafi ekki tækifæri til að torvelda rannsóknina,s.s. með því að koma undan munum eða hafa áhrif á aðra hugsanlega samverkamenn.Með vísan tilframangreinds, framlagðra gagna, a-liðar 1. mgr. 95. gr. og b-liðar 1. mgr. 99.gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamálamála er þess krafist að krafan nái framað ganga. Samkvæmtrannsóknargögnum málsins er kærði undir rökstuddum grun um að hafa framið brotsem fangelsisrefsing liggur við. Rannsókn málsins er á viðkvæmu stigi. Haldikærði óskertu frelsi sínu gæti hann torveldað rannsókn málsins með því að hafaáhrif á samseka eða koma sönnunargögnum undan. Með vísan til a-liðar 1. mgr.95. gr. og b-liðar 1. mgr. 99. gr. laga nr. 88/2008, um meðferð sakamála, erþví fallist á kröfur lögreglustjóra eins og hún er fram sett og nánar greinir íúrskurðarorði. SandraBaldvinsdóttir héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan. Ú r s k ur ð a r o r ð: Kærði, X, skal sæta gæsluvarðhaldi allttil föstudagsins 3. júní 2016, kl. 16:00.Kærðisæti einangrun meðan á gæsluvarðhaldinu stendur.
|
Mál nr. 369/2012
|
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
|
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi,á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, varstaðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson,Greta Baldursdóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 26. maí2012 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 29. sama mánaðar. Kærður erúrskurður Héraðsdóms Reykjaness 26. maí 2012, þar sem varnaraðila var gert aðsæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 8. júní 2012 klukkan 16 og einangrunmeðan á gæsluvarðhaldinu stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laganr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærðiúrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaðurskemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hannstaðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
|
Mál nr. 194/2000
|
Skaðabætur Aflaheimild Samningur
|
T og H gerðu samning í september 1995 um að H fengi að geyma nánar tilgreinda aflahlutdeild á fiskiskipi T og lýsti T því yfir að kvótinn væri eign H og til frjálsrar ráðstöfunar fyrir H. Einnig gerðu aðilar með sér munnlegt samkomulag um löndun afla af skipi T hjá H og greinir aðila á um efni þess. Talið var að við úrlausn málsins yrði að leggja til grundvallar framburð fyrirsvarsmanns T fyrir héraðsdómi þar sem fram kom viðurkenning á því að T hafi borið að leggja til aflamark á móti aflamarki H til að veiða þann fisk, sem samið hafi verið um að landa hjá H gegn fyrir fram ákveðnu verði. Þó var ekki talið að skilja bæri ummælin sem viðurkenningu á að aðilarnir hefðu samið um að leggja til aflamark að jöfnu vegna fisks, sem H veiddi á skipi sínu og lagði upp hjá T. Var því talið að T hefði samkvæmt samningi aðilanna verið heimilt að veiða án sérstaks endurgjalds í skjóli aflamarks H þegar eigin aflamarki sleppti, gegn því að landa aflanum hjá H. Fyrir lá í málinu að T hafði veitt og lagt upp hjá H hluta aflamarks H og að H hafði með atbeina T flutt hluta aflamarksins af skipi T yfir á annað skip. Þegar H hugðist selja eftirstöðvar aflamarks, sem hann taldi sig eiga geymdar á skipi T, fyrir gangverð á þeim tíma kom í ljós að T hafði þegar nýtt sér allar eftirstöðvar aflamarksins. Var talið að T hefði með þessu vanefnt skyldu sína til að geyma það, sem eftir stóð af aflamarki H, til frjálsrar ráðstöfunar fyrir hann og var T dæmdur til að greiða H skaðabætur sem námu söluverði umrædds aflamarks á þeim tíma sem H hugðist selja það.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Hrafn Bragason og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 16. maí 2000 og krefst aðallega sýknu af kröfu stefnda, en til vara að hún verði lækkuð. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Svo sem greinir í héraðsdómi gerðu aðilar samning 2. september 1995 um að stefndi fengi að geyma nánar tilgreinda aflahlutdeild í þorski, ýsu og kola á fiskiskipi áfrýjanda, Bjarma ÍS 326. Kom þar fram að á fiskveiðiárinu 1995 til 1996 væri aflamark í skjóli þessarar aflahlutdeildar 223 tonn af þorski, 49.100 kg af ýsu og 9.800 kg af kola. Í niðurlagi samningsins lýsti áfrýjandi því jafnframt sérstaklega yfir að umræddur „fiskkvóti“ væri „eign Hraðfrystihúss Tálknafjarðar hf. og er til frjálsrar ráðstöfunar fyrir Hraðfrystihús Tálknafjarðar hf. hvenær sem er.“ Í málinu deila aðilarnir ekki um efni þessa samnings. Þá greinir hins vegar á um efni munnlegs samnings, sem þeir gerðu í tengslum við þetta, um löndun afla af skipi áfrýjanda hjá stefnda. Áfrýjandi heldur því fram að þeir hafi samið um að hann fengi að veiða allt áðurnefnt aflamark stefnda á fiskveiðiárinu. Hafi áfrýjanda borið að leggja upp hjá stefnda allan þorskafla gegn greiðslu jafnaðarverðs, 70 krónur fyrir hvert kg. Hann hafi hins vegar mátt veiða ýsu og kola í skjóli alls aflamarks stefnda og landa hvar sem væri, en andvirðið hafi áfrýjandi átt að fá sem þóknun fyrir að geyma aflahlutdeildina. Stefndi heldur því á hinn bóginn fram að samið hafi verið um að áfrýjandi fengi að veiða af aflamarki stefnda gegn því að leggja til jafn mikið aflamark sjálfur, eða „tonn á móti tonni“, en allan aflann hafi átt að landa hjá stefnda. Hafi jafnframt verið samið um að áfrýjandi fengi greiddar 60 krónur fyrir hvert kg af þorski, sem landað yrði samkvæmt þessu hjá stefnda. II. Í skýrslu, sem fyrirsvarsmaður áfrýjanda gaf fyrir héraðsdómi, greindi hann meðal annars frá því að um vorið 1995 hafi af hálfu stefnda verið fært í tal hvort unnt væri að vista fiskveiðikvóta í eigu hans á skipi áfrýjanda. Sagði hann að síðan hafi verið rætt um að „það yrðu viðskipti á milli fyrirtækjanna þar sem þessum aflaheimildum, þá sem sagt beggja aðila, þær aflaheimildir sem voru fyrir á Bjarma og þessar nýfengnu aflaheimildir í eigu HT, yrðu notaðar til veiðanna ...“. Síðar í skýrslunni sagði fyrirsvarsmaðurinn aðspurður að samið hafi verið „um það að það yrði veitt aflamark beggja aðila á þessu ótiltekna tímabili, þetta var samkomulag um það að veiða þetta á næstu árum. Það yrði sem sagt notað það aflamark sem fyrir var á Bjarma plús, eins og ég sagði áðan, þetta aflamark Hraðfrystihúss Tálknafjarðar.“ Þessi orð verða ekki skýrð öðru vísi en svo að áfrýjandi hafi viðurkennt fyrir dómi að sér hafi borið að leggja til aflamark á móti aflamarki stefnda til að veiða þann fisk, sem samið hafi verið um að landa hjá stefnda gegn fyrir fram ákveðnu verði. Þessa viðurkenningu verður að leggja til grundvallar við úrlausn málsins, sbr. 4. mgr. 48. gr. og 1. mgr. 50. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Framangreind ummæli fyrirsvarsmanns áfrýjanda fyrir héraðsdómi verða ekki skilin svo að með þeim hafi verið viðurkennt að aðilarnir hafi samið um að leggja til aflamark að jöfnu vegna fisks, sem stefndi veiddi á skipi sínu og lagði upp hjá áfrýjanda. Stefndi hefur engar líkur leitt að því að venja hafi verið á umræddum tíma í viðskiptum sem þessum að beita skilmála um „tonn á móti tonni“. Hann hefur heldur ekki fært sönnur fyrir því að í reynd hafi verið samið um þann skilmála í viðskiptum aðilanna. Vegna þessa og í ljósi áðurgreinds framburðar fyrirsvarsmanns áfrýjanda fyrir héraðsdómi verður við úrlausn málsins að leggja til grundvallar að áfrýjanda hafi samkvæmt samningi aðilanna verið heimilt að veiða án sérstaks endurgjalds í skjóli aflamarks stefnda þegar eigin aflamarki áfrýjanda sleppti, gegn því að landa aflanum hjá stefnda eins og áður greinir. III. Af framlögðum gögnum verður ráðið að fiskiskip áfrýjanda fékk úthlutað við upphaf fiskveiðiársins 1995 til 1996 aflamarki í þorski 281.600 kg, í ýsu 49.866 kg og í skarkola 9.865 kg. Eftir útreikningi stefnda var aflamark á grundvelli aflahlutdeildar, sem hann fékk geymt á skipi áfrýjanda, á sama fiskveiðiári 221.416 kg af þorski, 49.130 kg af ýsu og 10.723 kg af skarkola. Þessum útreikningi hefur áfrýjandi ekki mótmælt sérstaklega. Því til samræmis verður að líta svo á að áfrýjandi hafi sjálfur átt á umræddum tíma aflamark sem svaraði 60.184 kg af þorski og 736 kg af ýsu, en ekkert aflamark í skarkola. Samkvæmt gögnum málsins lagði skip áfrýjanda upp hjá stefnda samtals 140.331 kg af slægðum þorski og 3.231 kg af slægðri ýsu á tímabilinu frá 3. september til 13. desember 1995. Til samræmis við það, sem áður greinir, verður að leggja til grundvallar að með þessu hafi áfrýjandi nýtt allt aflamark sitt í þorski og ýsu, en gengið að því frágengnu á aflamark stefnda í sömu fisktegundum eins og heimild stóð til. Í skjóli samnings aðilanna notaði áfrýjandi þannig 80.147 kg af aflamarki stefnda í þorski, en 2.495 af aflamarki hans í ýsu. Að þessu gerðu stóðu eftir af aflamarki stefnda 141.269 kg af þorski, 46.635 kg af ýsu og 10.723 kg af skarkola. Óumdeilt er í málinu að áfrýjandi hafi 17. janúar og 19. febrúar 1996 veitt atbeina sinn til að stefndi flytti samtals 72.000 kg af aflamarki sínu í þorski af skipi áfrýjanda yfir á annað fiskiskip. Þá liggur enn fremur fyrir að 7. nóvember 1995 hafi verið flutt 7.000 kg af aflamarki í þorski af skipi áfrýjanda. Hann staðhæfir að þetta hafi verið gert að tilhlutan stefnda, sem andmælir því. Um þetta hafa frekari gögn ekki verið lögð fram í málinu. Verður að láta stefnda bera hallann af því og miða þannig við að alls hafi hann fært 79.000 kg af aflamarki sínu í þorski á fiskveiðiárinu 1995 til 1996 af skipi áfrýjanda. Að þessu frádregnu stóð eftir á skipi áfrýjanda aflamark í eigu stefnda fyrir 62.269 kg af þorski, 46.635 kg af ýsu og 10.723 kg af skarkola. Í málinu hefur stefndi leitt nægilega í ljós að hinn 6. mars 1996 hafi hann ætlað að selja nafngreindu félagi eftirstöðvar aflamarks, sem hann taldi sig eiga geymdar á fiskiskipi áfrýjanda, fyrir gangverð á þeim tíma. Kom þá í ljós að áfrýjandi hafði þegar nýtt sér allar eftirstöðvar aflamarksins og varð af þeim sökum ekkert af sölu þess. Með vísan til áðurgreindra ummæla í samningi aðilanna frá 2. september 1995 vanefndi áfrýjandi með þessu skyldu sína til að geyma það, sem stóð orðið eftir af aflamarki stefnda, til frjálsrar ráðstöfunar fyrir hann. Stefndi kveður gangverð aflamarks 6. mars 1996 hafa nánar tiltekið verið 95 krónur fyrir hvert kg í þorski, 12 krónur á hvert kg í ýsu og 18 krónur á hvert kg í skarkola. Þessum fjárhæðum, sem stefndi hefur miðað dómkröfu sína við, hefur ekki verið mótmælt af áfrýjanda. Verða þær því lagðar til grundvallar við ákvörðun skaðabóta úr hendi áfrýjanda, þannig að fyrir eftirstöðvar aflamarks í þorski, 62.269 kg, komi 5.915.555 krónur, fyrir eftirstöðvar aflamarks í ýsu, 46.635 kg, komi 559.620 krónur, en fyrir aflamark í skarkola, 10.723 kg, komi 193.014 krónur. Eru þetta samanlagt 6.668.189 krónur. Til frádráttar þeirri fjárhæð kemur andvirði afla, sem áfrýjandi landaði hjá stefnda 20. nóvember 1996 eins og nánar greinir í héraðsdómi, eða 632.702 krónur. Standa þá eftir 6.035.487 krónur, sem áfrýjanda verður gert að greiða stefnda. Í hinum áfrýjaða dómi voru stefnda dæmdir dráttarvextir af skaðabótum úr hendi áfrýjanda frá 3. ágúst 1999 til greiðsludags. Með því að stefndi hefur ekki áfrýjað héraðsdómi fyrir sitt leyti verður sú niðurstaða látin standa óröskuð. Áfrýjandi verður dæmdur til að greiða stefnda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem er ákveðinn í einu lagi eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Áfrýjandi, Tálkni hf., greiði stefnda, Hraðfrystihúsi Tálknafjarðar hf., 6.035.487 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 3. ágúst 1999 til greiðsludags. Áfrýjandi greiði stefnda samtals 600.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Mál þetta, sem dómtekið var þann 3. þ.m. að undangengnum munnlegum málflutningi hefur Hraðfrystihús Tálknafjarðar hf., kt. 630169-2089, Miðtúni 3, Tálknafirði, höfðað hér fyrir dómi á hendur Tálkna ehf., kt. 570774-0349, Skógum, Tálknafirði, með stefnu birtri 3. ágúst 1999. Endanlegar dómkröfur stefnanda eru þær að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda kr. 7.678.717 auk dráttarvaxta skv. III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 með síðari breytingum, af kr. 8.311.419 frá 6. apríl 1996 til 20. nóvember s.á., en af kr. 7.678.717 frá þeim degi til greiðsludags, auk málskostnaðar samkvæmt framlögðum reikningi. Stefndi krefst þess að verða sýknaður af kröfum stefnanda í málinu og að stefnandi verði dæmdur til að greiða málskostnað samkvæmt mati dómsins. Þann 2. september 1995 undirrituðu fyrirsvarsmenn stefnanda og stefnda, sem á þeim tíma átti og gerði út ms. Bjarma ÍS-326, skipaskrárnr. 1318, yfirlýsingu þess efnis að þann 8. ágúst 1995 hefði 0,254809% þorskaflahlutdeild, eða 230 tonn, 0,1170548% ýsuaflahlutdeild, eða 53.848 kg. og 0,0858586% kolaaflahlutdeild, eða 9.840 kg. í eigu stefnanda verið flutt af tilgreindu skipi til geymslu á ms. Bjarma ÍS-326. Segir síðan í yfirlýsingunni að á fiskveiðiárinu 1995-1996 hafi úthlutaður heildarþorskkvóti minnkað um 3,7% og heildarýsukvóti um 8,8%, en kolakvóti sé óbreyttur. Sá kvóti sem yfirlýsingin varði sé því það fiskveiðiár að magni til 223 tonn þorsks, 49.100 kg. af ýsu og 9.800 kg. af kola. Lýsa fyrirsvarsmenn stefnda því síðan yfir að „ofangreindur fiskkvóti gildandi árið 1995-1996 sem nú er geymdur á ms. Bjarma ÍS-326 samkvæmt samkomulagi milli okkar og Hraðfrystihúss Tálknafjarðar hf. er eign Hraðfrystihúss Tálknafjarðar hf. og er til frjálsrar ráðstöfunar fyrir Hraðfrystihús Tálknafjarðar hf. hvenær sem er.“ Stefnandi segir að jafnframt hafi verið svo um samið að vs. Bjarmi BA-326 veiddi að jöfnu af því aflamarki sem geymt var á honum samkvæmt þessari yfirlýsingu og sínu eigin aflamarki og legði aflann upp hjá stefnanda fyrir fyrirfram ákveðið verð í svokölluðum „tonn á móti tonni“ viðskiptum. Samkvæmt því samkomulagi hefði skipið lagt upp samtals 140 tonn af þorski hjá stefnanda á tímabilinu 1. september til 31. desember 1995 og helmingur af hinu geymda aflamarki, 70 tonn, komið á móti. Fyrirsvarsmaður stefnda hefði þá tilkynnt að ekki yrði um frekara aflaupplegg hjá stefnanda að ræða vegna óánægju áhafnar skipsins með umsamið verð fyrir aflann. Kveðst stefnandi þá hafa samið við útgerð Guðrúnar Hlínar BA-122 um að leggja upp afla hjá sér og í því sambandi flutt samtals 72 þorskaflamarkstonn af skipi stefnda yfir á það skip í janúar og febrúar 1995. Eftir hafi þá verið óveidd í geymslu á skipi stefnda 81 þorsktonn, 49,1 ýsutonn og 9,8 tonn af kola. Þann 6. mars 1996 hafi stefnandi selt firmanu Hala ehf. á Tálknafirði þetta aflamark, en þegar hafi átt að flytja það á skip á vegum kaupandans hafi fyrirsvarsmaður stefnda, sem jafnframt hafi verið skipstjóri á Bjarma BA-326, lýst því yfir að ekki væri unnt að verða við tilmælum stefnanda um flutning aflamarksins, því að búið væri að veiða þessar eftirstöðvar þess. Með bréfi dagsettu þann 6. mars 1996 tilkynnti fyrirsvarsmaður stefnanda stefnda að þann dag hefðu stefnda verið færðar 8.460.600 krónur til skuldar á reikningi hans hjá stefnanda samkvæmt meðfylgjandi útreikningi stefnanda á magni og andvirði eftirstöðva aflamarksins. Er í bréfinu tekið fram að dagsetningin 6. mars sé sett vegna þess að þann dag hafi Hali ehf. ætlað að kaupa aflamarkið. Er í bréfinu skorað á stefnda að greiða stefnanda hina tilgreindu upphæð eða semja um greiðslu. Segir stefnandi að stefndi hafi ekki orðið við þessari áskorun, en ekki heldur haft uppi mótmæli við skuldinni. Ítrekað hafi verið skorað á fyrirsvarsmenn hans að ganga til uppgjörs á henni, síðast með atbeina lögmanns, en árangurslaust. Stefndi kveðst hafa heimilað stefnanda að geyma ofangreinda aflahlutdeild á skipi sínu, en á móti hafi stefnandi lofað því að stefndi fengi að veiða allt aflamark, þ.e. úthlutun innan kvótaársins. Jafnframt hafi verið samið um það munnlega að stefndi myndi leggja allan þorskafla upp hjá stefnanda fyrir 70 kr. kílóið, auk þess sem stefnandi legði stefnda til veitt aflamark. Hafi stefnda jafnframt átt að vera heimilt að veiða allt aflamark ýsu og skarkola og landa þeim afla hvar sem væri og hirða andvirði hans sem þóknun fyrir geymslu aflahlutdeildarinnar fyrir stefnanda, sem ekki hafi átt neitt skip um þessar mundir. Hafi samkomulagið átt að gilda um ókomin ár milli aðila. Það hafi verið eðlilegt og sanngjarnt með tilliti til aðstæðna og þjónað hagsmunum beggja. Hafi stefnandi átt verulegra hagsmuna að gæta og nauðsynlega þurft að fá framangreinda aflahlutdeild geymda og aflamark veitt fyrir sig vegna skipsleysis. Með samkomulaginu hafi hann sloppið við að halda úti skipi, haldið kvótaeign sinni og fengið aflamarkið veitt. Stefnandi hafi hins vegar rofið það, hið fyrsta sinn þann 7. nóvember 1995, með því að færa 7 þorskaflamarkstonn til skipsins Heimaeyjar. Jafnframt hefði hann tilkynnt í nóvember 1995 að hann hyggðist láta Guðrúnu Hlín BA veiða af aflamarkinu. Hefði fyrirsvarsmaður stefnda þá strax gert stefnanda ljóst að um brot á samkomulaginu væri að ræða. Stefndi kveðst fram til 31. desember 1995 hafa veitt samtals 145,3211 tonn af þorski fyrir stefnanda á framangreindum forsendum, en stefnandi hafi ekki staðið við upphaflegt samkomulag um verð og aðeins greitt 60 krónur á kíló af lönduðum þorski. Einnig hafi stefndi einu sinni lagt upp hjá stefnanda í janúar 1996. Þegar stefnandi hafi ákveðið að flytja aflamark til Guðrúnar Hlínar BA, 50 tonn þann 17. janúar 1996 og 22 tonn 19. febrúar s.á., hafi verið ljóst að stefnandi hafi sagt upp samkomulagi aðila. Á því tímamarki hafi allt þorskaflamark stefnanda á því fiskveiðiári annað hvort verið veitt af stefnda og lagt upp hjá stefnanda í samræmi við samkomulag aðila eða verið flutt til annarra báta. Atbeina stefnda hafi þurft til að flytja aflamarkið og þrátt fyrir að flutningarnir fælu í sér brot á samkomulagi aðila hafi stefndi samþykkt þá fyrir þrábeiðni stefnanda, enda hafi fyrirsvarsmaður stefnanda skýrt svo frá að fjárhagsstaða stefnanda væri með þeim hætti að nauðsynlegt væri að selja yfirfærða aflahlutdeild og aflamark. Stefndi kveðst mótmæla því að viðskipti aðila hafi byggst á reglunni um tonn á móti tonni. Hafi slík viðskipti verið bönnuð með kjarasamningum sjómanna á þessum tíma en einnig hefði það merkt að stefndi hefði þurft að kaupa hálft kíló aflamarks fyrir 47,50 krónur, miðað við upplýsingar frá stefnanda um markaðsverð aflamarks í þorski til að mæta hverju hálfu kílói aflamarks frá stefnanda. Stefnandi hafi greitt 60 krónur fyrir hvert kíló af þorski þannig að mismunurinn, 12,50 krónur, hafi þurft að duga fyrir rekstri skipsins og uppgjöri á launum áhafnar sem miðast hafi við 60 krónur, en helmingi þeirrar fjárhæðar hafi verið varið til greiðslu á launum og launatengdum gjöldum sem hefðu þýtt 17,50 króna tap á hverju lönduðu þorskkílói eftir uppgjör við áhöfn, en áður en annar rekstrar og stofnfjárkostnaður hefði verið greiddur og hefði slík útgerð verið fyrirfram dauðadæmd. Markaðsverð aflamarks í þorski og greitt fiskverð stefnanda til stefnda fyrir þorsk, samtals um það bil kr. 155, hafi verið nálægt því sem hæst hafi verið greitt fyrir þorsk veiddan í dragnót á fiskmörkuðum. Stefnandi kveðst byggja á því að stefndi hafi án heimildar hagnýtt sér aflamark stefnanda og beri stefnda af þeim sökum að greiða gangverð aflaheimildanna á þeim tíma sem hann hafi hagnýtt þær. Stefnandi hafi þann 6. mars 1996 selt eftirstöðvar aflamarksins til fyrirtækisins Hala ehf. á Tálknafirði og hafi söluverð hverrar tegundar fyrir sig miðast við gangverð þess tíma sem hafi sundurliðast þannig: Þorskur 81.000 kg á 95 kr./kg, eða 7.695.000 krónur. Ýsa 49.100 kg á 12 kr./kg., 589.200 krónur. Koli 9.800 kg á 18 kr. kg, 176.400 krónur, eða samtals 8.460.600 krónur. Hafi hann fært stefnda þessa fjárhæð til skuldar á viðskiptareikningi hans sama dag og það hafi orðið ljóst að stefndi hefði hagnýtt sér aflamarkið án vitundar stefnanda, sbr. bréf til stefnda 6. mars 1996, ásamt reikningi vegna skuldfærslunnar. Hafi forsvarsmenn stefnda ekki mótmælt réttmæti hennar. Stefnandi kveðst vísa til meginreglna kröfuréttar um skuldbindingagildi loforða, vanefndir og vanefndaúrræði, sem eigi sér einkum stoð í 5., 6. og 28. gr. laga nr. 39/1922, og ákvæða samningalaga nr. 7/1936. Um dráttarvaxtakröfuna vísar hann til 9., 10. og 12. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 með síðari breytingum. Stefndi kveðst byggja sýknukröfu sína á því að hann hafi staðið við samkomulag aðila að fullu og eigi stefnandi enga kröfu á stefnda vegna þess aflamarks sem hann byggi kröfu sína á. Hafi verið gert samkomulag um að stefndi geymdi fyrir stefndanda tilgreinda aflahlutdeild í þorski, ýsu og kola gegn því ófrávíkjanlega skilyrði að hann fengi að veiða allt það aflamark sem aflahlutdeildin segði til um. Hafi stefnandi ekki staðið við samkomulagið og að lokum sagt því sjálfur upp. Þá hafi stefndi þegar verið búinn að veiða allt það aflamark stefnanda í þorski fyrir fiskveiðiárið 1995 til 1996 sem ekki hafi verið flutt til annarra báta fyrir tilstuðlan stefnanda en aflamark stefnanda í ýsu og skarkola hafi verið eign stefnda samkvæmt samkomulagi aðila. Hafi stefndi haft ómældan kostnað og ama af því að stefnandi flutti ekki aflahlutdeild sína frá skipi stefnda strax eftir að samkomulagið hafi farið út um þúfur. Hafi samkomulag aðila verið munnlegt og hvíli sú skylda á stefnanda að sanna hvers eðlis það hafi verið gegn eindregnum mótmælum stefnda ef stefnandi vilji byggja rétt á því. Þá hafi stefnandi sýnt ótrúlegt tómlæti af sinni hálfu ef hann telji sig eiga kröfu á hendur stefnda vegna viðskiptanna og sé vísað til almennra reglna samninga- og kröfuréttar um það efni. Til vara krefst stefndi sýknu af kröfugerð stefnanda á þeim forsendum að reikningsyfirlit hans, sem fyrirsvarsmaður stefnda hafi ekki séð fyrr en við þingfestingu málsins, sýni berlega að dómkrafa stefnanda sé að fullu greidd miðað við tilfærðar kreditfærslur. Eftir að meint krafa hafi verið færð stefnda til gjalda þann 6. mars 1996 hafi staðan á viðskiptareikningnum verið kr. 8.543.358. Þann 28. júní, 8. júlí og 25. júlí sama ár hafi stefndi greitt 20 milljónir inn á meinta skuld sína við stefnanda og sé þá framangreind meint skuld gerð upp að fullu ef mark sé takandi á viðskiptayfirliti stefnanda sjálfs. Þá kveðst stefndi mótmæla dráttarvaxtakröfu stefnanda sérstaklega, enda liggi ekkert fyrir um að stefnandi hafi krafið stefnda um þá fjárhæð, sem dómkröfur hans taki til, fyrr en með bréfi lögmanns stefnanda til stefnda 25. júní 1999. Við aðalmeðferð málsins gáfu Pétur Þorsteinsson, stjórnarformaður stefnanda, Níels Adolf Ársælsson, framkvæmdastjóri stefnda og vitnin Ása Jónsdóttir, Auður Einarsdóttir og Árni Beinteinn Erlingsson skýrslur fyrir dómi. Vitnin Auður Einarsdóttir og Árni Beinteinn Erlingsson staðfestu að þau hefðu samið um það við stefnanda f.h. Hala ehf. að kaupa af honum aflamark eins og að ofan greinir, en kaupin hefðu ekki náð fram að ganga vegna þess að aflamarkið hefði ekki verið til reiðu er til átti að taka. Vitnið Ása Jónsdóttir, sem á þessum tíma annaðist bókhald fyrir stefnda, staðfesti að hafa á sínum tíma fengið í hendur kröfu stefnanda um greiðslu andvirðis aflamarksins og kynnt hana fyrirsvarsmanni stefnda, sem hefði mælt svo fyrir að krafan yrði ekki færð í bókhald stefnda. Samkvæmt yfirlýsingu aðila málsins frá 2. september 1995, sem rakin er hér að ofan, lýstu fyrirsvarsmenn stefnda því yfir að tilgreindur fiskkvóti gildandi árið 1995 til 1996 væri eign stefnanda og honum til frjálsrar ráðstöfunar hvenær sem væri. Þykir þetta orðalag ekki verða túlkað svo að undan hafi verið skilið aflamark fiskveiðiársins 1995-1996. Verður stefndi því að bera hallann af því að ósannað er að hann hafi veitt aflamarkið og ráðstafað því með heimild stefnanda umfram það sem stefnandi viðurkennir, en stefndi hefur engar haldbærar líkur leitt að því að aðilar hafi samið um að aflamarkinu yrði ráðstafað á þann hátt sem hann heldur fram. Samkvæmt þessu vanefndi stefndi loforð sitt við stefnanda um að aflamarkið yrði honum til frjálsrar ráðstöfunar þegar hann vildi. Verður að fallast á það með stefnanda að stefndi hafi með þeirri vanefnd bakað sér bótaskyldu gagnvart stefnanda. Stefnandi hefur lagt fram samning aðila, dagsettan 26. júlí 1996 um kaup stefnda á varanlegri aflahlutdeild af stefnanda fyrir 24 milljónir króna. Segir í samningnum að stefndi hafi þegar greitt þar af kr. 20.000.000. Er söluverðið samkvæmt þessu fært stefnda til skuldar og innborganir, samtals 24 milljónir, til tekna á framlögðum viðskiptareikningi. Þykir að þessu athuguðu ekki verða fallist á að viðskiptareikningurinn beri með sér að stefndi hafi greitt kröfu stefnanda vegna aflamarksins. Samkvæmt þessu verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda andvirði þess aflamarks sem hann stóð stefnanda ekki skil á samkvæmt ofansögðu. Stefnandi kveðst miða við gangverð aflamarks á þeim tíma sem hann hugðist selja það Hala ehf., þ.e. 6. mars 1996. Hefur því verði á hverju kg. einstakra tegunda sem hann leggur til grundvallar ekki verið mótmælt tölulega og einnig er verð á þorski stutt símbréfi frá starfsmanni Kvótamiðlunar LÍÚ, þar sem fram kemur að gangverð á þorski í mars 1996 hafi verið 95 kr./kg. Við aðalmeðferð málsins lagði stefnandi fram útreikninga á magni hins geymda aflamarks, sem leiða til þess að dómkröfur hans lækka nokkuð. Er dómkrafan sundurliðuð samkvæmt þessu sem hér segir: Útreikningar aflamarks af geymdri aflahlutdeild, sbr. dskj. nr. 11 og 21, sbr. rgj. nr. 406/1995: Ráðstöfun og hagnýting þorskaflamarks, sbr. dskj. nr. 19 og 24. Reiknað aflamark í þorski:221.416 kg. Ráðstöfun: Sundurliðun dómkröfu, sbr. dskj. nr. 5, 6, 9, 19, og 24: Þessir útreikningar fela í sér lækkun á upphaflegri kröfugerð stefnanda, sem ekki sætti tölulegum mótmælum. Verða kröfur stefnanda teknar til greina á grundvelli þeirra. Verður stefndi samkvæmt þessu dæmdur til að greiða stefnanda kr. 7.678.717 fyrir það aflamark sem hann stóð ekki skil á. Leggja ber til grundvallar samkvæmt framburði vitnisins Ásu Jónsdóttur að stefnda hafi borist krafa stefnanda um greiðslu í mars 1996. Ósannað er að hann hafi gengið frekar eftir greiðslunni, fyrr en lögmaður hans ritaði stefnda innheimtubréf dagsett þann 25. júní 1999. Þykir mega fallast á það með stefnda að stefnandi hafi sýnt af sér tómlæti við innheimtu skuldarinnar og verða dráttarvextir aðeins dæmdir frá þeim tíma er mál var höfðað, eða frá 3. ágúst 1999 til greiðsludags. Eftir ofangreindum málsúrslitum verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað, sem ákveðst 500.000 krónur. Dóm þennan kveður upp Erlingur Sigtryggsson, dómstjóri. Dómsorð: Stefndi, Tálkni ehf., greiði stefnanda, Hraðfrystihúsi Tálknafjarðar hf., kr. 7.678.717 með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af þeirri fjárhæð frá 3. ágúst 1999 til greiðsludags og kr. 500.000 í málskostnað.
|
Mál nr. 512/2005
|
Kærumál Frestur Gagnaöflun
|
Mál þetta höfðaði Ríkissaksóknari með ákæru dagsettri 18. mars 2005 á hendur X, [kt. og heimilisfang] ,,fyrir kynferðisbrot gagnvart dóttur sinni A, [kt.], framin á árunum 1998 til sumars 2004 á heimili ákærða að B, en síðan að C, sem hér greinir:
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 3. desember 2005, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 6. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 1. desember 2005, þar sem fallist var á kröfu sóknaraðila um að honum verði heimilað að afla nánar tilgreindra gagna. Um kæruheimild er vísað til a. liðar 2. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og að lagt verði fyrir héraðsdómara að ákveða framhald aðalmeðferðar málsins. Sóknaraðili krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá Hæstarétti en til vara að hinn kærði úrskurður verði staðfestur. Kröfu sína um frávísun byggir sóknaraðili á ekki sé fyrir að fara kæruheimild í a. lið 2. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 hvað þetta mál varðar. Þrátt fyrir að orðalag í úrskurðarorði héraðsdóms sé með þeim hætti að kveðið sé á um heimild til að afla tiltekinna gagna verður niðurstaða hans ekki skilin á annan veg en að hún feli í sér að aðalmeðferð, sem þegar var hafin, verði frestað þar til umrædd gögn liggi fyrir. Að þessu gættu verður talið að fullnægjandi kæruheimild felst í nefndri lagagrein og eru því ekki efni til að verða við kröfu sóknaraðila um frávísun málsins frá Hæstarétti. Fyrir liggur að aðalmeðferð í máli þessu hófst 16. nóvember 2005 en lauk ekki þann dag og skyldi henni fram haldið 30. sama mánaðar. Var þá tekin til úrskurðar krafa sóknaraðila um að framhaldi aðalmeðferðar yrði frestað meðan aflað yrði nánari gagna um lífsýni frá tilgreindri erlendri rannsóknarstofu, sem hún hafði haft til rannsóknar í þágu málsins. Með hinum kærða úrskurði var fallist á framangreinda kröfu. Samkvæmt 3. mgr. 128. gr. laga nr. 19/1991 getur dómari beint því til ákæranda að afla gagna um tiltekin atriði máls eftir því sem honum þykir nauðsyn vera til skýringar á máli. Hefur dómari samkvæmt því heimild til að verða við kröfu sóknaraðila um frestun málsins, enda telji hann þörf þeirra upplýsinga sem um ræðir. Ekki verður séð að frestun málsins af þessum sökum valdi slíkum drætti á málsmeðferð að í bága fari við fyrirmæli 1. mgr. 133. gr. laga nr. 19/1991. Með þessum athugasemdum en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur á þann veg sem greinir í dómsorði. Dómsorð: Aðalmeðferð máls þessa er frestað meðan sækjandi leitar eftir frekari gögnum hjá Rettsmedisinsk Institutt í Oslo, um hvort unnt sé, með hliðsjón af magni þekjufruma sem greindust í sýni af ytra byrði verju, sem merkt er C-1 í rannsóknargögnum málsins, að segja til um líkur á því hvort ætlaður brotaþoli hafi tekið verjuna upp með fingrum og þá jafnframt hvort unnt sé að leiða líkur að því hvaðan úr líkama ætlaðs brotaþola þekjufrumurnar geti verið.
|
Mál nr. 395/1998
|
Þjófnaður Ítrekun Skilorð
|
M var ákærður fyrir þjófnað og var niðurstaða héraðsdóms um sakfellingu staðfest. Við ákvörðun refsingar var litið til þess að með brotinu rauf M skilyrði reynslulausnar, um ítrekað brot var að ræða og andvirði þýfisins var mjög lítið. M var dæmdur til fangelsisrefsingar.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 22. september 1998 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun og jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst þess að refsing ákærða verði þyngd frá því, sem ákveðið var í héraðsdómi. Ákærði krefst aðallega sýknu, en til vara að refsing verði milduð. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest niðurstaða hans um sakfellingu ákærða. Í héraðsdómi er greint frá sakaferli ákærða, svo og því að með broti sínu nú rauf hann skilyrði reynslulausnar í tvö ár frá 29. september 1997 að telja á 360 daga eftirstöðvum fangelsisrefsingar samkvæmt fjórum nánar tilteknum dómum. Auk annars þess, sem getið er í héraðsdómi varðandi ákvörðun refsingar nú, verður að gæta að ákvæði 255. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, jafnframt því að líta til þess að brot ákærða beindist að varningi aðeins að andvirði 4.068 krónur. Að teknu tilliti til alls þessa og ákvæðis 3. mgr. 159. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, sbr. 19. gr. laga nr. 37/1994, verður staðfest niðurstaða héraðsdómara um refsingu ákærða. Samkvæmt framansögðu verður héraðsdómur staðfestur. Ákærði verður dæmdur til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Ákærði, Magnús Helgi Kristjánsson, greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin saksóknarlaun í ríkissjóð, 40.000 krónur, og málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Hilmars Ingimundarsonar hæstaréttarlögmanns, 40.000 krónur. Héraðsdómur Reykjavíkur 26. ágúst 1998. Ár 1998, miðvikudaginn 26. ágúst, er á dómþingi Héraðsdóms Reykjavíkur, sem háð er í Dómhúsinu við Lækjartorg af Júlíusi B. Georgssyni settum héraðsdómara, kveðinn upp dómur í sakamálinu nr. 284/1998: Ákæruvaldið gegn Magnúsi Helga Kristjánssyni sem tekið var til dóms 5. ágúst sl. Málið er höfðað með ákæru lögreglustjórans í Reykjavík, dagsettri 17. mars sl. á hendur ákærða, Magnúsi Helga Kristjánssyni, kt. 030555-5979, Lambhóli við Starhaga, Reykjavík, „fyrir þjófnað, með því að hafa sunnudaginn 22. febrúar 1998 stolið 2 lambalærum, að verðmæti samtals kr. 4.068, úr versluninni Nóatúni, Laugavegi 116, Reykjavík. Telst þetta varða við 244. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar.” Málavextir: Sunnudaginn 22. febrúar sl., laust fyrir kl. 19, veittu lögreglumenn í Reykjavík sem voru í eftirlitsferð um Laugaveg því athygli, er þeir voru staddir á móts við verslun Nóatúns, að tveir starfsmenn verslunarinnar voru að reyna að halda manni. Við nánari athugun kom í ljós að starfsmennirnir grunuðu manninn um þjófnað og voru að reyna að halda honum vegna þess. Færðu lögreglumennirnir hinn grunaða, ákærða í máli þessu, í lögreglubifreið meðan rætt var við starfsmennina. Í samtali við annan þeirra, Rúnar Örn Kristinsson, kom fram að hann hefði verið við afgreiðslukassa þegar maðurinn kom gangandi að honum. Kvaðst hann hafa séð að maðurinn var með eitthvað innan á sér og beint til hans orðum. Hafi maðurinn ekkert viljað við hann tala og gengið fram hjá afgreiðslukassanum, áleiðis út úr versluninni. Kvaðst Rúnar Örn þá hafa farið á eftir manninum og annar starfsmaður verslunarinnar, Davíð Þór að nafni, komið sér til hjálpar við að stöðva manninn. Þegar þeir voru að ræða við manninn hafi þeir séð að hann hafði stungið inn á sig tveimur lambalærum og er þeir tóku þau af honum hafi hann brugðist reiður við og ruðst út úr versluninni og þeir hangandi á honum. Í þann mund sem það átti sér stað hafi lögregla komið að. Í samtali lögreglumannanna við ákærða kvaðst hann ekki hafa neytt matar í þrjá daga og væri aðframkominn af hungri. Hefði hann stolið matnum sökum þess hve svangur hann væri. Var ákærði, sem var mjög ölvaður, færður á lögreglustöð og þar í fangaklefa. Kjötlæri þau sem um ræðir voru SS lambalæri að verðmæti 1.853 krónur og Mexico lambalæri að verðmæti 2.215 krónur. Tekin var skýrsla af ákærða hjá lögreglu. Kvaðst hann sökum ölvunar ekkert muna eftir atvikum og gæti því ekki tjáð sig um sakarefnið. Við meðferð málsins neitaði ákærði sakargiftum og kvaðst ekki hafa gerst sekur um þjófnað á tveimur lambalærum úr versluninni Nóatúni, Laugavegi 116 hér í borg, sunnudaginn 22. febrúar sl. Kvað hann sig ekki reka minni til að hafa komið inn í umrædda verslun milli kl. 18 og 19 umræddan dag. Ákærði kvaðst muna að hafa lent í rifrildi við strák í versluninni Nóatúni við Hlemm, en hvenær það var myndi hann ekki. Þá kvaðst hann ekki muna um hvað rifrildi þeirra snerist. Ákærði kvaðst muna að greint sinn hafi hann verið ölvaður. Vitnið Rúnar Örn Kristinsson, kt. 060680-3539, skýrði svo frá við meðferð málsins að greint sinn hafi hann verið við afgreiðslukassa í versluninni er hann hafi séð mann koma gangandi fram hjá afgreiðslukassanum. Kvaðst vitnið hafa veitt því athygli að framan á manninum var stærðarinnar bunga. Vitnið kvaðst hafa stöðvað manninn og spurt hann hvað hann væri með innan á sér. Jafnframt hafi hann ýtt á hnapp, sem geri það að verkum að bjalla hringir á lager verslunarinnar. Þá hafi vinnufélagi hans, Davíð Þór Ágústsson, komið fram til vitnisins og saman hafi þeir leitað á manninum. Við þá leit hafi komið í ljós að maðurinn var með eitt lambalæri. Þeir hafi síðan spurt manninn hvort hann væri með eitthvað meira innan á sér, en því hafi hann svarað neitandi. Þá hafi þeir þreifað utan á jakka hans til að kanna hvort hann væri með eitthvað annað á sér og hafi komið í ljós annað lambalæri, falið innan klæða við vinstri öxl mannsins. Í framhaldi af þessu kvaðst vitnið hafa beðið Davíð Þór að hringja í lögregluna, en sjálfur hafi hann staðið í útidyrunum til að aftra því að maðurinn kæmist út. Eftir nokkra stund hafi maðurinn ruðst fram hjá vitninu, en vitnið kvaðst hafa hangið í manninum og reynt að koma í veg fyrir að hann kæmist út. Í þeim svifum hafi Davíð Þór komið og hafi þeim tekist að stöðva manninn upp við glugga á veitingastaðnum Keisaranum. Lögreglumenn hafi svo komið 3-5 mínútum síðar og þeir Davíð Þór skýrt þeim frá málavöxtum. Vitnið kvað manninn hafa verið kominn svo til að útgöngudyrum verslunarinnar þegar hann var stöðvaður. Þá kvað vitnið manninn ekki hafa greitt fyrir lambalærin. Kvaðst vitnið hafa verið eitt við afgreiðslukassann þegar maðurinn gekk þar framhjá. Eftir að lögregla kom á vettvang hafi fjórir lögreglumenn komið út úr lögreglubifreiðinni og fært manninn í hana, en síðan hafi tveir lögreglumannanna komið inn í verslunina, þar sem þeir Davíð Þór hafi sýnt þeim lambalærin og lögreglumennirnir skráð hjá sér verð þeirra. Vitnið kvaðst kannast við umræddan mann og hafa séð hann nokkrum sinnum í versluninni áður en þetta atvik átti sér stað, en einnig margsinnis fyrir utan verslunina. Bar vitnið kennsl á ákærða í dóminum. Vitnið Davíð Þór Ágústsson, kt. 270180-3969, skýrði svo frá við meðferð málsins að þeir Rúnar Örn hefðu verið tveir við störf í verslun Nóatúns við Hlemm síðdegis 22. febrúar sl. Tveir afgreiðslukassar hefðu verið í notkun í versluninni og þeir Rúnar Örn verið í námunda við kassana þegar vitnið sá mann ganga fram hjá einum kassanna. Kvaðst vitnið hafa spurt manninn hvort hann væri með eitthvað sem hann hefði gleymt að borga fyrir. Ástæða þess að vitnið spurði manninn þessarar spurningar væri að vitnið hefði fylgst með manninum inni í versluninni stinga inn á sig tveimur lambalærum. Sem fyrr segir hafi maðurinn gengið fram hjá afgreiðslukössunum án þess að greiða og í framhaldi af því hafi vitnið spurt manninn framangreindrar spurningar og um leið gengið í veg fyrir hann. Þeir Rúnar Örn hafi síðan leitað á manninum og þá hafi komið í ljós að hann hafði falið innan á sér tvö lambalæri. Annað í hægri eða vinstri úlpuermi við öxl, en hitt hafi verið falið í buxnastrengnum að framanverðu. Kvaðst vitnið að svo búnu hafa farið inn á skrifstofu verslunarinnar og hringt í lögregluna, en meðan vitnið var að ræða við lögreglu hafi Rúnar Örn kallað til vitnisins og beðið það að koma til sín. Tók vitnið fram að það hafi ekki verið búið að ljúka samtalinu þegar Rúnar Örn kallaði og kvaðst vitnið hafa beðið lögreglumanninn að bíða, en að svo búnu hafi vitnið hlaupið til Rúnars Arnar. Þá hafi Rúnar Örn og maðurinn verið komnir út á stétt fyrir utan verslunina. Vitnið kvaðst hafa séð að maðurinn var að reyna að komast undan og að Rúnar hélt í úlpu mannsins. Kvaðst vitnið hafa komið Rúnari Erni til aðstoðar og hafi þeim tekist að stöðva manninn upp við rúðu á versluninni og hafi þeir haldið manninum um stund uns lögregla kom á vettvang. Lögreglumennirnir hafi handtekið manninn og fært í lögreglubifreið. Minnti vitnið að lögreglumennirnir hefðu verið fleiri en tveir. Þá minnti vitnið að tveir lögreglumenn hefðu komið með þeim Rúnari Erni inn í verslunina og tekið af þeim skýrslu. Einnig hafi þeir skráð niður verð hvors lambalæris um sig. Vitnið kannaðist við í dóminum og bar kennsl á ákærða sem þann mann sem um ræðir í málinu. Þá kvað vitnið ákærða hafa verið kominn fram hjá afgreiðslukössunum og á leið út úr versluninni þegar hann var stöðvaður. Þar hafi þeir Rúnar tekið af honum lambalærin. Sömuleiðis kvað vitnið það liggja ljóst fyrir að ákærði hefði ekki greitt fyrir lambalærin og að hann hefði reynt að flýja af vettvangi. Þá kvað vitnið þá Rúnar Örn hafa gengið í veg fyrir ákærða og stöðvað hann. Lambalærin hafi verið í lofttæmdum umbúðum og myndi hann að þau hefðu ekki verið sömu tegundar. Loks kvað vitnið ákærða áreiðanlega hafa verið undir áhrifum áfengis greint sinn. Niðurstaða: Vitnin Rúnar Örn Kristinsson og Davíð Þór Ágústsson eru samsaga um að greint sinn hafi ákærði verið með eitthvað falið innan á sér þegar hann gekk fram hjá afgreiðslukössum verslunarinnar, en við leit vitnanna á ákærða reyndust það vera tvö lambalæri. Bera bæði vitnin að ákærði hafi bersýnilega ekki ætlað að greiða fyrir lambalærin, heldur haft í hyggju að komast með þau út úr versluninni. Telur dómurinn sannað með þessum framburði vitnanna, þrátt fyrir neitun ákærða, að hann hafi gerst sekur um þá háttsemi sem honum er gefin að sök í ákæru. Hefur ákærði með þessu atferli sínu brotið gegn 244. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Ákærði á langan sakaferil að baki. Á árunum 1972 til 1980 var hann níu sinnum dæmdur fyrir ýmis hegningarlagabrot og brot gegn umferðarlögum og nam samanlögð óskilorðsbundin refsivist hans 2 árum og 3 mánuðum. Þá gekkst ákærði á þessu tímabili jafnoft undir sektargreiðslur fyrir ýmis brot, m.a. gegn fíkniefnalöggjöfinni. Frá 1981 til 1991 varð hlé á lögbrotum af hálfu ákærða, en á árinu 1992 gekkst hann fjórum sinnum með sátt undir að greiða sektir, fyrst 31. janúar fyrir ölvunarakstur og var þá sviptur ökuleyfi í 18 mánuði, næst 21. maí fyrir ölvunarakstur og auk þess brot á 1. mgr. 4. gr. og 1. mgr. 48. gr. umferðarlaga og var sviptur ökurétti í 3 ár. Þann 16. júní og 18. ágúst gekkst ákærði undir að greiða sektir fyrir að aka sviptur ökurétti. Hinn 12. apríl 1994 var ákærði dæmdur í 18 mánaða fangelsi, skilorðsbundið í 1 ár, fyrir fíkniefnalagabrot, sem ákærði framdi í janúar 1986. Þá var ákærði dæmdur 27. maí 1994 í 20 mánaða fangelsi, þar af 18 mánuði skilorðsbundna í 1 ár, fyrir að aka sviptur ökurétti í júní 1992 og fyrir að aka ölvaður og sviptur ökurétti í mars 1994. Var skilorðsbundna refsing dómsins á undan felld inn í refsinguna. Ákærði var dæmdur í 2 ára fangelsi 19. maí 1995 fyrir líkamsárás (1. mgr. 217. gr. alm. hegningarlaga), nytjastuld og ýmis umferðarlagabrot, m.a. ölvun og réttindaleysi við akstur. Var hann jafnframt sviptur ökurétti ævilangt. Með ölvunar- og sviptingarakstri sínum í því máli og nytjastuldinum rauf hann skilorðshluta dómsins frá 27. maí 1994. Var sá dómur felldur inn í refsinguna. Ákærði hlaut 6 mánaða hegningarauka fyrir þjófnað þann 23. janúar 1996. Þann 30. sama mánaðar hlaut ákærði 4 mánaða hegningarauka fyrir hilmingarbrot. Loks hlaut ákærði 2 mánaða hegningarauka fyrir skjalafals og þjófnað þann 16. apríl 1996. Þann 29. september 1997 var ákærða veitt reynslulausn í tvö ár á 360 daga eftirstöðvum fangelsisrefsingar samkvæmt fjórum síðastnefndu dómunum. Með því broti sem ákærði er nú sakfelldur fyrir, hefur hann rofið skilorð reynslulausnar, sbr. 1. mgr. 42. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 3. gr. laga nr. 16/1976. Samkvæmt 60. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 7. gr. laga nr. 22/1955, verður ákærða nú gerð refsing í einu lagi með hliðsjón af þeirri refsivist sem ólokið er og hún tiltekin skv. 77. gr. laganna. Þykir hún, þegar litið er til sakaferils ákærða, hæfilega ákveðin fangelsi í fjórtán mánuði. Loks ber að dæma ákærða til greiðslu alls sakarkostnaðar, þar með talin saksóknarlaun í ríkissjóð og málsvarnarlaun skipaðs verjanda, svo sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Ákærði, Magnús Helgi Kristjánsson, sæti fangelsi í 14 mánuði. Ákærði greiði allan sakarkostnað, þar með talin saksóknarlaun í ríkissjóð, 35.000 krónur, og málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Hilmars Ingimundarsonar hæstaréttarlögmanns, 35.000 krónur.
|
Mál nr. 170/2016
|
Kærumál Aðfarargerð Áfrýjunarfjárhæð Frávísun frá Hæstarétti
|
Málinu var vísað frá Hæstarétti þar sem krafa S náði ekki áfrýjunarfjárhæð samkvæmt 1. mgr. 152. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir EiríkurTómasson og Greta Baldursdóttir og Ingveldur Einarsdóttir setturhæstaréttardómari.Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar meðkæru 29. febrúar 2016, en kærumálsgögn bárust réttinum 9. mars sama ár. Kærðurer úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 17. febrúar 2016, þar sem aðfarargerðsýslumannsins á Suðurlandi sem fram fór hjá varnaraðila 24. ágúst 2015 fyrirkröfu að fjárhæð 578.498 krónur var felld úr gildi að því er varðaði 528.052krónur en staðfest að hún næði til 50.446 króna. Kæruheimild er í 3. mgr. 95.gr. laga nr. 90/1989 um aðför. Sóknaraðili krefst þess aðallega að hinn kærðiúrskurður verði felldur úr gildi og að fyrrgreind aðfarargerð verði staðfest entil vara að hinn kærði úrskurður verði staðfestur. Þá krefst hann málskostnaðarí héraði og kærumálskostnaðar.Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar og kærumálskostnaðar.Samkvæmt 3. mgr. 95. gr. laga nr. 90/1989sæta úrskurðir héraðsdómara samkvæmt 15. kafla laganna kæru til Hæstaréttar. Umkærufresti, kæruna sjálfa og meðferð hennar í héraði og fyrir Hæstarétti gildasömu reglur og um kæru í almennu einkamáli. Skilyrði um áfrýjunarfjárhæð í 1.mgr. 152. gr., sbr. 4. mgr. 150. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamálaverður samkvæmt þessu beitt í málinu, sbr. til hliðsjónar dóma Hæstaréttar 6.nóvember 2006 í máli nr. 559/2006 og 12. júní 2012 í máli nr. 381/2012.Samkvæmt auglýsingu innanríkisráðuneytisins 14. desember 2015 um breytingu ááfrýjunarfjárhæð er hún 790.214 krónur vegna ársins 2016. Höfuðstóll kröfusóknaraðila í héraði var 578.498 krónur og þar af féllst héraðsdómur á kröfuhans að fjárhæð 50.446 krónur. Þar sem hagsmunir sóknaraðila af þessu kærumáliná ekki áfrýjunarfjárhæð verður máli þessu sjálfkrafa vísað frá Hæstarétti. Sóknaraðila verður gert að greiðavarnaraðila kærumálskostnað eins og nánar greinir í dómsorði.Dómsorð:Máli þessu er vísað frá Hæstarétti.Sóknaraðili, sýslumaðurinn áSuðurlandi, greiði varnaraðila, Hrafnhildi Hlöðversdóttur, 250.000 krónur íkærumálskostnað.Úrskurður HéraðsdómsSuðurlands 17. febrúar 2016. Málþetta, sem tekið var til úrskurðar 20. janúar 2016, barst dóminum 12. október2015. Sóknaraðili er Hrafnhildur Hlöðversdóttir,kt. [...], [...], Hveragerði, en varnaraðili er Sýslumaðurinn á Suðurlandi,Hörðuvöllum 1, Selfossi. Sóknaraðilikrefst þess að felld verði úr gildi aðfarargerð nr. 033-2015-00757, semSýslumaðurinn á Suðurlandi framkvæmdi kl. 10:32, þann 24. ágúst 2015. Þá krefstsóknaraðili málskostnaðar að skaðlausu samkvæmt mati dómsins eða síðarframlögðum málskostnaðarreikningi. Varnaraðilikrefst þess að hafnað verði öllum kröfum sóknaraðila og að aðfarargerð033-2015-00757 sem fram fór hjá sóknaraðila 24. ágúst 2015 verði staðfest. Tilvara er þess krafist að staðfest verði fjárnám fyrir kr. 28.854,- að höfuðstól vegnaþing- og sveitarsjóðsgjalda ársins 2013 tímabil 08-10. Jafnframt er þesskrafist að sóknaraðili greiði varnaraðila málskostnað að mati dómsins. Málavextir Mál þettavarðar aðfarargerð sýslumannsins á Suðurlandi nr. 033-2015-000757, sem lokiðvar með árangurslausu fjárnámi þann 24. ágúst 2015. Sóknaraðili var gerðarþoli,en varnaraðili gerðarbeiðandi. Samkvæmt gögnum málsins byggðist aðfararbeiðnivarnaraðila á gjaldföllnum opinberum gjöldum, sem sundurliðast svo:GjaldflokkurTímabilHöfuðstóllVextirKostnaðurSamtalsAB Þing- og sveitarsjóðsgjöld2013086.3223.8515.00035.173AB Þing- og sveitarsjóðsgjöld2013096.266.40607.672AB Þing- og sveitarsjóðsgjöld2013106.266.33507.601Virðisaukaskattur201308381.18446.8680528.052Samtals410.03853.4605.000578.498 Forsagamálsins er sú að bú sóknaraðila var tekið til gjaldþrotaskipta þann 13. mars2013. Kröfulýsingarfrestur var til 17. júní 2013 og lauk skiptum á búinu þann28. júní það ár, en búið var eignalaust. Samkvæmt gögnum málsins lýstiTollstjóri almennri kröfu að fjárhæð kr. 31.829.709 í búið, sem móttekin var 7.maí 2013. Kröfulýsingin var byggð á skuld vegna opinberra gjalda, m.a.staðgreiðslu- og tryggingargjalds frá árinu 2006 og út tímabilið 08 2012 ogvirðisaukaskatts frá 2006 út tímabilið 24 2012. Sýslumaðurinn á Selfossi lýstieinnig almennri kröfu í þrotabúið, að fjárhæð kr. 2.198.905, sem móttekin varaf skiptastjóra þann 24. apríl 2013. Lýst var kröfu m.a. vegna staðgreiðslu- ogtryggingargjalds fyrir tímabilið frá 09 2012 til 03 2013 og virðisaukaskattsfrá tímabili 32 2012 til 48 2012. Áður erbú sóknaraðila var tekið til skipta, þ.e. þann 6. febrúar 2013, varleiðréttingaskýrslum vegna staðgreiðslu og tryggingargjalds ársins 2012 skilaðfyrir sóknaraðila á vef rsk.is. Kveður sóknaraðili að virðisaukaskattskýrsluvegna tímabilsins janúar-febrúar 2013, hafi verið skilað 6. maí 2013 envirðisaukaskattsnúmeri sóknaraðila var lokað 28. febrúar 2013. Þann 17.febrúar 2015 gaf sýslumaðurinn á Selfossi út aðfararbeiðni á hendur sóknaraðilaog var boðað til fyrirtöku hennar þann 20. apríl 2015, í málinu 033-2015-00101.Samkvæmt gögnum málsins mætti lögmaður sóknaraðila við fyrirtökuna og mótmæltiþví að gerðin færi fram og lagði fram bókun f.h. sóknaraðila. Fór svo að umræddaðfararbeiðni var afturkölluð. Mótmæli sóknaraðila í umræddu máli, lutu að þvíað samkvæmt greiðslustöðuyfirliti sýslumannsins á Selfossi dags 17. febrúar2015, sem aðfararbeiðnin var byggð á, væri krafist fjárnáms vegna staðgreiðslu-og tryggingargjalds fyrir tímabilið, 01 2012 til 08 2012 en samkvæmt gögnum fráskiptastjóra væri ljóst að tollstjóri hefði lýst kröfu vegna sama tímabils íþrotabú sóknaraðila. Samkvæmt greiðslustöðuyfirliti sýslumanns væri um að ræðanákvæmlega sömu fjárhæðir og að baki kröfulýsingu tollstjóra. Af hálfu sóknaraðilavar því jafnframt mótmælt sem röngu og ósönnuðu að ný krafa hefði stofnast þann10. júlí 2013 á grundvelli endurákvörðunar sem legið hefði fyrir nokkrum dögumeftir skiptalok í þrotabúi sóknaraðila. Samkvæmt sóknaraðila hefur ekki veriðgefin út aðfararbeiðni að nýju á grundvelli þessara krafna né heldur höfðað máltil slita á fyrningarfresti. Íframangreindu aðfararmáli, nr. 033-2015-000101, var einnig krafist fjárnámsvegna virðisaukaskattskuldar fyrir uppgjörstímabilið janúar-febrúar 2013. Lögbundinngjalddagi virðisaukaskatts var 5. apríl 2013, sbr. 2. mgr. 24. gr. laga umvirðisaukaskatt nr. 50/1988, en samkvæmt sóknaraðila var þá ekki búið að skilavirðisaukaskattsskýrslu fyrir hann. Kveður sóknaraðili að það verið gert þann6. maí 2013 en samkvæmt því sem komi fram í bréfi varnaraðila, dags. 13. apríl2015, “stofnaðist” þessi krafa þann 7. maí 2013. Því mótmælir sóknaraðili. Samkvæmtgögnum málsins skilaði sóknaraðili ekki virðisaukaskattskýrslu fyriruppgjörstímabilið VA 2013 08 (janúar til febrúar), en ríkisskattstjóri áætlaðiveltu á sóknaraðila og ákvarðaði útskatt kr. 381.184, sem er sú fjárhæð semkrafist er fjárnáms fyrir vegna virðisaukaskatts í hinni umþrættu aðfarargerð.Segir í tilkynningu ríkisskattstjóra um áætlunina, dags. 8. maí 2013, aðdráttarvextir reiknist frá 5. apríl 2013 Líkt ogáður segir lauk framangreindu aðfararmáli nr. 033-2015-000101, með því aðvarnaraðili afturkallaði aðfararbeiðnina, en gaf út nýja þann 18. maí 2015.Kveður sóknaraðili nýju aðfararbeiðnina varða sömu virðisaukaskattskuld ogáður, auk þing- og sveitarsjóðsgjalda vegna tekna ársins 2012, en lítilsháttarskuld hafi verið eftir álagningu 2013, sem dreift hafi verið á gjalddaga íágúst, september og október 2013. Á greiðslustöðuyfirliti sem fylgdiaðfararbeiðni dags. 18. maí 2015 sést að þær höfuðstólsfjárhæðir og tímabil semþar eru tilgreindar voru einnig tilgreindar í greiðslustöðuyfirliti sem fylgdiframangreindri aðfararbeiðni 17. febrúar 2015, sem var afturkölluð eins og áðursegir. Sóknaraðili hafi verið boðuð ífjárnám þann 24. ágúst 2015 en hún ekki treyst sér til að mæta án lögmanns, enlögmaður hennar hafi verið erlendis og því ekki getað mætt. Hafi svo farið aðgert var árangurslaust fjárnám hjá sóknaraðila. Lögmaður sóknaraðila hafi síðarmótmælt gerðinni við sýslumann. Málsástæður og lagarök sóknaraðilaSóknaraðili heldur því fram að varnaraðilieigi ekki þau réttindi sem krafist hafi verið fjárnáms fyrir og því beri aðógilda aðfarargerðina sem lokið hafi með árangurslausu fjárnámi. Þannig skortiskilyrði þess að varnaraðili geti krafist fullnustu á kröfu með aðfarargerð oghafi varnaraðila borið að stöðva gerðina, sbr. 2. mgr. 27. gr. aðfararlaga nr.90/1989. Sóknaraðili heldur því fram að ágreiningslaust sé og ljóst af gögnummálsins, að sóknaraðili hafi haft uppi mótmæli við kröfu varnaraðila á fyrristigum málsins, enda segi í bréfi varnaraðila frá 19. september að um væri aðræða sama aðila og sömu kröfur. Sóknaraðili heldur því fram að mótmælin hafileitt líkur að því, að óvíst sé að varnaraðili eigi þau réttindi sem hann hafikrafist fullnægju á og að hann hafi ekki átt rétt á að gerðin næði fram aðganga. Sóknaraðili byggir á því að krafa vegnavirðisaukaskattsskuldar hafi stofnast við lok uppgjörstímabils virðisaukaskattsfyrir janúar-febrúar 2013. Jafnframt byggir sóknaraðili á því að krafa vegnaþing- og sveitarsjóðsgjalda sé vegna launatekna ársins 2012 og hafi krafagerðarbeiðanda orðið til í lok árs 2012, þótt ekki væri ljóst fyrr en viðálagningu að staðgreiðsla ársins 2012 dygði ekki til, hvort sem skuldin hafiverið vegna atvinnurekstrar sóknaraðila eða tekna hennar persónulega enframlögð gögn varnaraðila séu ekki ljós hvað það varðar. Sóknaraðili byggir á að krafa varnaraðilahafi þegar verið til eða stofnuð áður en sóknaraðili hafi verið úrskurðuðgjaldþrota þann 13. mars 2013. Sóknaraðili byggir jafnframt á að ekki skiptimáli þótt lögmæltir gjalddagar krafnanna hafi borið upp á meðan bú sóknaraðilahafi verið undir gjaldþrotaskiptum og eftir að skiptum í búinu hafi lokið.Sóknaraðili mótmælir fullyrðingu varnaraðila, sem rangri og ósannaðri, um aðkrafan falli ekki undir gjaldþrotaskiptin, þar sem hún hafi orðið til eftir aðbú sóknaraðila hafi verið tekið til gjaldþrotaskipta eða þann 7. maí 2015, semsé óumdeilanlega á meðan bú sóknaraðila hafi enn verið undir skiptum.Því er jafnframt haldið fram að varnaraðilihafi í raun litið svo á, þrátt fyrir framangreinda fullyrðingu, að stofnunkröfunnar hafi verið fyrr, þar sem varnaraðili hafi lagt álag á virðisaukaskattskilsóknaraðila, þann 15. apríl 2015, þegar virðisaukaskatti var ekki skilað álögmæltum gjalddaga virðisaukaskatts þann 5. apríl 2015. Þannig komi fram ígögnum málsins að hluti af kröfu varnaraðila hafi stofnast fyrir þann tíma semvarnaraðili sjálfur haldi fram að krafan hafi stofnast en vandséð sé að hægt séað leggja álag á kröfu sem enn hafi ekki stofnast.Sóknaraðili byggir á því að krafan hafisjálfkrafa fallið í gjalddaga við uppkvaðningu gjaldþrotaúrskurðar, samkvæmtfortakslausu ákvæði 1. mgr. 99. gr. laga um gjaldþrotaskipti o.fl., nr.21/1991. Skipti engu þótt að gjalddagi kröfunnar hafi enn ekki verið kominn,enda segi í ákvæðinu að “án tillits til þess sem kann áður að hafa veriðumsamið eða ákveðið með öðrum hætti”. Sóknaraðili kveðst halda því fram aðvarnaraðili hafi átt kost á að krefja skiptastjóra um greiðslu skuldarinnar meðþví að lýsa kröfu í bú gerðarþola enda hafi ríflegur tími verið eftir afkröfulýsingarfresti eða um einn og hálfur mánuður. Sóknaraðili hafi á þessumtíma ekki verið bús síns ráðandi og greiðsla virðisaukaskattskuldar hefðivæntanlega verið riftanleg ráðstöfun þrotamanns, sbr. 139. gr. laga nr.21/1991. Því sé haldið fram að það sé fráleitt sem haldið sé fram afvarnaraðila, að krafan komi skiptunum ekki við af því að hún hafi stofnasteftir að gjaldþrotaúrskurður hafi verið kveðinn upp en þetta sé einirökstuðningur sem varnaraðili hafi haft uppi um réttmæti kröfunnar. Þótt litiðverði svo á að krafan hafi stofnast eftir að gjaldþrotaúrskurður hafi veriðkveðinn upp, heldur sóknaraðili því fram að það skipti ekki máli því krafanhafi allt að einu átt undir gjaldþrotaskiptin enda hafi skiptum ekki veriðlokið í búi sóknaraðila á því tímamarki. Í samræmi við framangreint kveðstsóknaraðili halda því fram að aðfararbeiðnir varnaraðila, bæði í fyrra ogseinna aðfararmáli, hafi ekki verið í lögmætu formi og að ekki sé lögmæt aðfararheimildað baki þeim. Sóknaraðili byggir á að varnaraðila hafi borið að fá dóm fyrirkröfu sinni til þess að slíta fyrningu kröfunnar, eins og áskilið sé í 165. gr. laga nr. 21/1991, sbr. lög nr.142/2010. Það hafi varnaraðili ekki gert og því hafi krafa hans verið fyrndþegar árangurslaust fjárnám hafi verið gert hjá sóknaraðila.Ákvæði 165. gr. laga nr. 21/1991 hafi veriðbreytt með lögum nr. 142/2010, sem tekið hafi gildi 29. desember það ár. Eftirbreytinguna sé áfram mælt fyrir um þá meginreglu, að þrotamaður beri ábyrgð áskuldum sínum sem ekki fáist greiddar við gjaldþrotaskiptin. Í dómi Hæstaréttarí máli nr. 247/2013 hafi verið svipað umfjöllunarefni og í þessu máli en þófrábrugðið að því leyti að sérákvæði séu um fyrningu þeirra krafna sem hafiverið ágreiningsefni í dómnum en svo sé ekki í þessu máli. Í niðurstöðuHæstaréttar sé umfjöllun um lagaákvæðiðog segi í forsendum dómsins:„Á hinn bóginn er eftir breytinguna kveðið áum að ef kröfu hefur verið lýst við skiptin og hún ekki fengist greidd við þau,sé fyrningu hennar slitið gagnvart þrotamanninum og byrji þá nýr tveggja árafyrningarfrestur að líða á þeim degi, sem skiptunum sé lokið. Þótt kröfu hafiekki verið lýst við skiptin gildi þessi sami fyrningarfrestur um hana endafyrnist hún ekki á skemmri tíma. Þá segir að fyrningu framangreindra krafnaverði aðeins slitið á ný að kröfuhafi höfði mál á hendur þrotamanninum innanfyrningarfrests og fái þar dóm um viðurkenningu á fyrningarslitum gagnvarthonum. Slíka viðurkenningu skuli því aðeins veita með dómi að kröfuhafi sýnifram á að hann hafi sérstaka hagsmuni af því að slíta aftur fyrningu, svo og aðlíkur megi telja á, að fullnusta geti fengist á kröfu hans á nýjumfyrningartíma, en að gengnum slíkum dómi gildi almennar reglur um fyrningukröfunnar.“Sóknaraðili heldur því fram að tveggja árafyrningarfrestur á kröfunni hafi byrjað að líða frá skiptalokum þann 28. júní2013, sbr. 165. gr. laga nr. 21/1991 og skipti þá engu þótt varnaraðili hafiekki lýst kröfunni í bú sóknaraðila. Byggt hafi verið á því að fyrningu þessarakrafna verði aðeins slitið á ný, með því að varnaraðili höfði mál innanfyrningarfrestsins á hendur sóknaraðila og fái dóm til viðurkenningar áfyrningarslitum gagnvart honum eins og skýrt komi fram í ákvæði 3. mgr. 165.gr. laga nr. 21/1991. Engin undantekning sé gerð til handa innheimtumanniríkissjóðs í ákvæðinu, sem verði að fá dóm fyrir kröfu sinni eins og aðrirkröfuhafar. Í 2. mgr. sé sérstaklega tekið fram að sami fyrningartími gildiþótt kröfu hafi ekki verið lýst við skiptin.Enekki sé nóg að höfða mál til að slíta fyrningu, varnaraðili verði líka að sýnafram á að hann hafi sérstaka hagsmuni af því að slíta aftur fyrningu svo og aðfæra rök fyrir því að líkur megi telja á að fullnusta geti fengist á kröfu hansá nýjum fyrningartíma. Varnaraðili hafi heldur ekki uppfyllt þessi skilyrðiákvæðisins.Breyti engu þótt varnaraðili hafi gefið útnýja aðfararbeiðni þann 18. maí 2015 eða áður en fyrningarfresturinn hafi veriðliðinn enda gangi ákvæði 2. mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991, framar ákvæði 52.gr. laga nr. 90/1989 um fyrningarslit. Í fyrra aðfararmálinu hafi sóknaraðilihaldið því fram að sýslumanni hafi átt eða mátt vera kunnugt um gjaldþrotsóknaraðila enda hafi hann lýst kröfu í þrotabúið. Með sama hætti sé því haldið fram að viðseinni aðfarargerðina hafi sýslumanni verið fullkunnugt um mótmæli sóknaraðilavið kröfunni enda beri gögn málsins vitni um það. Sérstök ástæða hafi veriðfyrir sýslumann, sem jafnframt sé gerðarbeiðandi, til þess að kanna lögmætiaðfararheimildar varnaraðila, sbr. 17. gr. laga nr. 90/1989, enda krefjistréttaröryggi borgaranna þess að vandað sé til stjórnsýslu ákvarðanna þegarsvona standi á, auk þess sem varnaraðili hafi ákveðnar skyldur sem lúti að þvíað gæta réttinda gerðarþola. Í samræmi við framanritað kveðst sóknaraðilihalda því fram að krafa varnaraðila, sem liggi til grundvallar aðfarargerð033-2015-00757, sé fyrnd, sbr. 165. gr. laga nr. 21/1991. Varnaraðili hafi ekkihöfðað mál innan tveggja ára fyrningarfrests og hafi því ekki fengið dóm fyrirfyrningarslitum á kröfu sinni á hendur gerðarþola og beri af þeim sökum aðógilda fjárnámsgerðina.Sóknaraðili hafi mikla og lögvarða hagsmuniaf því að aðfararbeiðnin nái ekki fram að ganga. Sóknaraðili hafi verið meðskráningar á vanskilaskrá hjá Credit Info um gjaldþrotið og árangurslausfjárnám vegna skulda sem hafi orðið henni ofviða og leitt til gjaldþrotshennar. Tveimur árum eftir skiptalok hafi verið búið að afmá allar skráningarúr vanskilaskrá en nú hafi enn á ný bæst við færsla um árangurslaust fjárnám,sem hafi valdið verulegum takmörkunum t.d. í bankaviðskiptum sóknaraðila.Tilgangur með framangreindu ákvæðigjaldþrotalaga hafi einmitt verið sá að gera fólki kleift að rétta úr kútnumeftir fjárhagslega erfiðleika og greiðsluþrot. Sýslumanni hafi veriðfullkunnugt um mótmæli og rök sóknaraðila en samt ákveðið að gera fjárnám fyrirólögmætum kröfum varnaraðila. Því sé haldið fram að bæði fyrri og seinniaðfararbeiðni á hendur sóknaraðila séu gróf valdníðsla af hálfu varnaraðila ogsé vandséð hvaða hagsmuni varnaraðili eða innheimtumaður ríkissjóðs, hafi afþví að fá aftur skráð árangurslaust fjárnám hjá sóknaraðila í vanskilaskrá, semsé á sjötugsaldri. Einnig sé það verulega aðfinnsluvert að varnaraðili hafilátið skrá árangurlaust fjárnám hjá sóknaraðila, á meðan ágreiningsmál þetta séenn óleyst.Krafa sóknaraðila um ógildingu aðfarargerðarnr. 033-2015-00757 sé byggð á því að varnaraðili eigi ekki þau réttindi semhann krefjist aðfarar fyrir og að hann eigi heldur ekki rétt til aðgerðin farifram með þeim hætti sem hann krefjist, sbr. 2. mgr. 27. gr. laga nr. 90/1989. Í samræmi við allt framangreint sé þesskrafist að fjárnámsgerðin nr. 033-2015-00757, á hendur sóknaraðila verði ógiltog að viðurkennt verði að krafa varnaraðila sé fyrnd. Kröfu um virðisaukaskatt afmálflutningsþóknun kveður sóknaraðili vera reista á lögum nr. 50/1988 umvirðisaukaskatt. Kröfu um málskostnað kveður sóknaraðilistyðjast við XXI. kafla laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Jafnframt sévísað til hlutlægrar bótareglu 96. gr. aðfararlaga um tjón sóknaraðila semfelist í því að þurfa að verjast kröfu varnaraðila auk tjóns sem hljótist afþví að sóknaraðili fái ekki fyrirgreiðslur hjá fjármálastofnunum vegnaskráningar árangurslauss fjárnám í vanskilaskrá.Um lagarök vísar sóknaraðili til laga nr.90/1989 um aðför, einkum 27. gr., og til 15., sbr. 14. kafla. Vísað er tilákvæða laga um gjaldþrotaskipti o.fl., nr. 21/1991, sérstaklega 99. og 165.gr., sbr. 142/2010 og XVI. kafla laganna um kröfur á hendur þrotabúi og tillaga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Málsástæður og lagarök varnaraðila Varnaraðili vísartil þess að samkvæmt 99. gr. laga nr. 21/1991, um gjaldþrotaskipti o.fl. falliallar kröfur á hendur þrotabúi í gjalddaga við uppkvaðningu úrskurðarhéraðsdómara um að bú sé tekið til gjaldþrotaskipta án tillits til þess semkunni áður að hafa verið umsamið eða ákveðið með öðrum hætti. Sá dagursem kveðinn er upp úrskurður héraðsdómara um að bú gerðarþola sé tekið tilgjaldþrotaskipta, sbr. 99. gr. laga nr. 21/1991 segi til um það hvaða kröfurtilheyri þrotabúinu. Í 1. mgr. 72. gr. laganna segi að þegar héraðsdómari kveðiupp úrskurð um að bú skuldara sé tekið til gjaldþrotaskipta taki þrotabúskuldarans við öllum fjárhagslegum réttindum sem hann hafi átt eða notið viðuppkvaðningu úrskurðarins, nema annað leiði af réttarreglum, eðli réttindannaeða löggerningi sem verði ekki hnekkt vegna gjaldþrotaskiptanna. Í 2. mgr. sömugreinar segi að þrotabú taki við öllum fjárhagslegum skyldum sem hafi hvílt áþrotamanni á því tímamarki sem um geti í 1. mgr. nema réttarreglur eðalöggerningur kveði á um annað eða það leiði af eðli skyldnanna. Sú krafasem ágreiningur sé um í máli þessu hafi stofnast 7. maí 2013 þegarríkisskattstjóri hafi áætlað virðisaukaskatt hjá sóknaraðila tímabilið 2013-08þar sem skýrslu hafi ekki verið skilað ásamt greiðslu skv. 2. mgr. 24. gr. laganr. 50/1988, um virðisaukaskatt. Samkvæmt upplýsingum frá ríkisskattstjóra hafiekki verið um að ræða síðbúin skýrsluskil eins og fram komi í kröfugerðsóknaraðila til Héraðsdóms Suðurlands, dags. 19. október 2015, heldur áætlun,sbr. 2. málsl. 2. mgr. 25. gr. laga nr. 50/1988. Krafan hafi því ekki stofnastþegar bú sóknaraðila hafi verið tekið til gjaldþrotaskipta 13. mars 2013 ogfalli því ekki undir gjaldþrotaskipti sóknaraðila. Krafan hafi stofnast vegnarekstrar sóknaraðila á hans virðisaukaskattsnúmeri en ekki vegna aðgerðaskiptastjóra og sé þ.a.l. ekki á forræði skiptastjóra eins og skilja megi afgögnum sóknaraðila. Varnaraðilikveður að sóknaraðili haldi því fram að virðisaukaskattskrafan hafi fallið ígjalddaga samkvæmt 99. gr. laga nr. 21/1991 þótt krafan hafi ekki verið falliní gjalddaga en fyrir hafi legið að virðisaukaskattsnúmeri gerðarþola hafi veriðlokað 28. febrúar 2013. Ekki sé hægt að fallast á þetta sjónarmið enda getióstofnuð krafa ekki fallið í gjalddaga. Af sömu ástæðu hafi varnaraðila ekkiverið unnt að lýsa þeirri kröfu í bú sóknaraðila. Séu fullyrðingar sóknaraðilaþess efnis því haldlausar. Sé þá að sama skapi haldlaus sú fullyrðingsóknaraðila að krafan sé fyrnd vegna skiptaloka 28. júní 2013, sbr. 1. mgr.165. gr. laga nr. 21/1991. Krafan hafi ekki fallið undir gjaldþrotaskiptin ogeigi ákvæði 165. gr. laga nr. 21/1991 um fyrningu því ekki við. Umræddvirðisaukaskattskrafa hafi stofnast þegar ríkisskattstjóri hafi tekið ákvörðunum áætlun kröfunnar þar sem sóknaraðili hafi ekki skilað tilskilinni skýrslu áréttum tíma. Þar af leiðandi hafi ekki verið mögulegt að lýsa umræddri kröfu íþrotabúið og beri sóknaraðili ábyrgð á greiðslu hennar eins og öðrum kröfum semhafi stofnast eftir úrskurðardag en ekki þrotabúið eins og sóknaraðili haldifram. Til varasé gerð krafa um staðfestingu fjárnámsins vegna þing- og sveitarsjóðsgjalda semlögð hafi verið á í lögboðinni álagningu opinberra gjalda 2013. Ekki séágreiningur um að gjaldfallin þing- og sveitarsjóðsgjöld tímabila ársins 2013falli ekki undir gjaldþrotaskipti sóknaraðila og því beri að staðfestafjárnámsgerðina varðandi þann hluta málsins. Varnaraðilikrefst þess að aðfarargerð sýslumannsins á Suðurlandi nr. 033-2015-00757 semframkvæmd hafi verið með heimild í 9.tölulið 1. mgr. 1. gr. laga nr. 90/1989, verði staðfest. Kveður varnaraðili aðbeiðni hans um aðför uppfylli allar form- og efniskröfur sem gerðar séu tilbeiðna um aðför. Til stuðnings kröfum um málskostnað vísar varnaraðili til XXI.kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Forsendur og niðurstaðaÍ máli þessu deila aðilar um gildiaðfarargerðar sem fram fór hjá sóknaraðila þann 24. ágúst 2015. Samkvæmt þvísem að framan greinir var annars vegar um að ræða fjárnám fyrirvirðisaukaskattskuld fyrir uppgjörstímabilið janúar til febrúar 2013, þ.e. 201308, en höfuðstóll þeirrar kröfu er kr. 381.184. Hins vegar er um að ræða þing-og sveitarsjóðsgjöld fyrir tímabilin 2013 08 til og með 2013 10, en samanlagðurhöfuðstóll þeirra krafna er kr. 28.854, en það er sú fjárhæð sem varakrafavarnaraðila beinist að.Í málinu hafa aðilar deilt um það hvenærkrafa vegna hins vangoldna virðisaukaskatts hafi stofnast, m.t.t. þess hvort súkrafa hafi átt undir skipti á þrotabúi sóknaraðila eða ekki.Í 2. mgr. 24. gr. laga nr. 50/1988 kemur þaðfram að virðisaukaskatti beri að skila eigi síðar en á fimmta degi annarsmánaðar eftir lok uppgjörstímabils, en hér er um að tefla uppgjörstímabiliðjanúar til ferbúar 2013 og var gjalddagi samkvæmt því 5. apríl 2013, en það ersá dagur sem dráttarvextir reiknast á virðisaukaskattskuldina samkvæmt ákvörðunríkisskattstjóra um áætlun virðisaukaskattsins, dags. 8. maí 2013. Samkvæmtþessu hefði gjalddagi skattsins verið 5. apríl 2013. Hér hagar hins vegar svotil að virðisaukaskattskýrslu var ekki skilað skv. gögnum málsins. Verður þvíað byggja á því við úrlausn málsins að skattkrafan hafi stofnast við það aðríkisskattstjóri tók ákvörðun um fjárhæð skattsins og skattskylduna ogtilkynnti sóknaraðila um hana þann 8. maí 2013, sbr. dóm Hæstaréttar í málinunr. 368/2013. Geta ákvæði 1. mgr. 99. gr. laga nr. 21/191 ekki breytt þessu,enda fjárhæðin óþekkt og krafan óstofnuð skv. framansögðu.Fyrir liggur að bú sóknaraðila var tekið tilgjaldþrotaskipta með úrskurði þessa dómstóls þann 13. mars 2013. Er óumdeilt ímálinu að kröfulýsingarfrestur var til 17. júní 2013 og að skiptum var lokið28. júní 2013.Í 2. mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991 segir að„[h]afi kröfu verið lýst við gjaldþrotaskiptin og ekki fengist greidd við þauer fyrningu slitið gagnvart þrotamanninum og byrjar þá nýr tveggja árafyrningarfrestur að líða á þeim degi sem skiptunum er lokið. Þótt kröfu hafiekki verið lýst við skiptin gildir þessi sami fyrningarfrestur um hana, endafyrnist hún ekki á skemmri tíma.“ Óumdeilt er í málinu að skiptum lauk 28. júní2013 og var því fyrningarfrestur kröfunnar ekki liðinn þegar varnaraðilikrafðist aðfarar með beiðni sinni þann 18. maí 2015. Samkvæmt síðastgreinduákvæði breytir þessu ekki að ekki hafi skiptastjóri verið krafinn um greiðsluskattsins eða kröfu vegna hans lýst í búið.Í 3. mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991 segir að„[f]yrningu krafna sem um ræðir í 2. mgr. verður aðeins slitið á ný með því aðkröfuhafi höfði innan fyrningarfrests mál á hendur þrotamanninum og fái þar dómum viðurkenningu á fyrningarslitum gagnvart honum. Slíka viðurkenningu skal þvíaðeins veita með dómi að kröfuhafi sýni fram á að hann hafi sérstaka hagsmuniaf því að slíta aftur fyrningu, svo og að líkur megi telja á að fullnusta getifengist á kröfu hans á nýjum fyrningartíma, en að gengnum slíkum dómi gildaalmennar reglur um fyrningu hennar.“ Í þessu máli hefur varnaraðili ekki ekkihöfðað mál innan fyrningarfrestsins til að fá dómum viðurkenningu áfyrningarslitum, en aðfararbeiðni varnaraðila 18. maí 2015 verður ekki jafnaðtil málshöfðunar að þessu leyti, auk þess að ekki hefur verið sýnt fram á aðvarnaraðili hafi sérstaka hagsmuni af því að slíta aftur fyrningu og að líkurmegi telja á að fullnusta geti fengist á kröfunni. Gildir þannig tveggja árafyrningarfrestur um kröfuna frá skiptalokum 28. júní 2013. Geta ákvæði 52. gr.laga nr. 90/1989 ekki breytt þessu, enda hafa ákvæði 165. gr. laga nr. 21/1991stöðu sérlaga gagnvart almennum ákvæðum 52. gr. laga nr. 90/1989 og gangaframar að þessu leyti. Var því umrædd krafa fyrnd skv. 2. mgr. 165. gr. laganr. 21/1991 þegar aðfarargerðin fór fram 24. ágúst 2015, en tveggja árafyrningarfrestur hennar byrjaði að líða við skiptalok þann 28. júní 2013. Verður samkvæmt framansögðu fallist áógildingu fjárnámsgerðarinnar að því er varðar kröfu vegna virðisaukaskattsins.Þing- og sveitarsjóðsgjöld sem krafist varfjárnáms fyrir voru vegna tímabilanna 2013 08 til og með 2013 10, sem voru ágjalddaga í ágúst, september og október 2013, en samanlagður höfuðstóll þeirrakrafna er kr. 28.854, en það er sú fjárhæð sem varakrafa varnaraðila beinist aðeins og áður segir. Voru þessar kröfur því ekki gjaldkræfar við skiptin áþrotabúi sóknaraðila og áttu ekki undir skipti á þrotabúinu. Voru fjárhæðirþessara krafna fyrst þekktar við skattálagningu 1. ágúst 2013. Sóknaraðilihefur vísað til þess að kröfur þessar hafi verið vegna tekjuársins 2012 og hafiþví orðið til í lok þess árs. Ekki verður fallist á þetta og verður miðað viðað kröfur þessar hafi í fyrsta lagi stofnast 1. ágúst 2013. Þá hefursóknaraðili vísað til þess að skráning hins árangurslausa fjárnáms hjá CreditInfo valdi henni verulegum ama. Er ekki hald í málsástæðum sóknaraðila varðandivarakröfu varnaraðila og verður ekki fallist á að ógilda fjárnámsgerðinavarðandi þing- og sveitarsjóðsgjöldin og því fallist á varakröfuvarnaraðila. Samkvæmt framansögðu hefur verið fallist áógildingu hinnar umþrættu fjárnámsgerðar að mestu leyti. Með hliðsjón af því errétt að varnarðili greiði sóknaraðila málskostnað og er hann ákveðinn eftirmálskostnaðaryfirliti sóknaraðila kr. 1.031.176 og hefur þá verið litið tilvirðisaukaskatts. SigurðurG. Gíslason, héraðsdómari, kveður upp úrskurð þennan.Ú r s k u r ð a r or ð : Aðfarargerðnr. 033-2015-00757, sem Sýslumaðurinn á Suðurlandi framkvæmdi hjá sóknaraðila,Hrafnhildi Hlöðversdóttur, þann 24. ágúst 2015, fyrir kröfu að fjárhæð kr.578.498, er felld úr gildi að því er varðar kr. 528.052 og skal aðfarargerðinná til krafna að fjárhæð kr. 50.446. Varnaraðili,Sýslumaðurinn á Suðurlandi, greiði sóknaraðila, Hrafnhildi Hlöðversdóttur, kr.1.031.176 í málskostnað.
|
Mál nr. 314/2008
|
Nytjastuldur Fíkniefnalagabrot Umferðarlagabrot Akstur sviptur ökurétti Játningarmál Hegningarauki Upptaka
|
Nytjastuldur. Fíkniefnalagabrot. Umferðarlagabrot. Akstur sviptur ökurétti. Játningarmál. Hegningarauki. Upptaka fíkniefna.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Páll Hreinsson. Ríkissaksóknari skaut máli þessu til Hæstaréttar 15. maí 2008 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun, en jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst þyngingar á refsingu. Ákærði krefst þess að refsing verði milduð. Skýra ber ákæru 20. febrúar 2008 svo að ákærða sé gefið að sök að hafa heimildarlaust ekið bifreiðinni RM 022 frá Reykjavík til Dalvíkur 10. janúar 2008 sem hann hafði fengið að reynsluaka hjá bílasölu Bílabúðar Benna og er þetta brot hans talið varða við 1. mgr. 259. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Ákærði játaði í þinghaldi 26. mars 2008 að hafa ekið bifreiðinni í umrætt sinn í heimildarleysi eins og að framan greinir. Að þessu gættu og með vísan til forsendna héraðsdóms verður staðfest niðurstaða hans um sakfellingu ákærða. Fíkniefnalagabrot það, sem ákærði er sakfelldur fyrir samkvæmt ákæru 8. febrúar 2008, var framið 19. mars 2007. Með dómi Héraðsdóms Norðurlands eystra 27. nóvember 2007 var ákærði dæmdur til greiðslu 60.000 króna sektar fyrir fíkniefnalagabrot. Ákærða verður því gerð refsing í máli þessu að teknu tilliti til 78. gr. og 77. gr. almennra hegningarlaga. Með þessum athugasemdum en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms sem og 3. mgr. 159. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála þykir mega staðfesta hann um refsingu ákærða. Ákvæði hins áfrýjaða dóms verða með vísan til forsendna staðfest um upptöku fíkniefna og að því er ákærða snertir um sakarkostnað. Ákærði verður dæmdur til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins samkvæmt yfirliti ríkissaksóknara um sakarkostnað og ákvörðun Hæstaréttar um málsvarnarlaun skipaðs verjanda hans fyrir Hæstarétti, sem ákveðin verða að meðtöldum virðisaukaskatti svo sem nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Ákærði, Kristinn Kristinsson, greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, samtals 164.892 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Hilmars Ingimundarsonar hæstaréttarlögmanns, 149.400 krónur. Dómur Héraðsdóms Norðurlands eystra 16. apríl 2008. Mál þetta, sem var dómtekið þann 26. mars sl., höfðaði sýslumaðurinn á Akureyri hér fyrir dómi með tveimur ákærum á hendur Kristni Kristinssyni, kt. 060474-3039, Vesturgötu 4, Ólafsfirði, og Bylgju Bjarnadóttur, kt. 200581-3699, Miðtúni 52, Reykjavík. 1. Ákæruskjal útgefið 20. febrúar 2008, á hendur báðum ákærðu; „fyrir nytjastuld og umferðarlagabrot, með því að hafa staðið saman að því fimmtudaginn 10. janúar 2008, að taka bifreiðina RM-022, í heimildarleysi frá Reykjavík og aka henni áleiðis til Ólafsfjarðar, uns lögreglan stöðvaði för þeirra skammt frá Dalvík, en bifreið þessa höfðu þau fengið á Bílasölu Bílabúðar Benna á Bíldshöfða í Reykjavík til að fara á henni í stuttan reynsluakstur og gegn ákærða Kristni fyrir að hafa ekið greinda leið sviptur ökurétti. Brot ákærðu beggja telst varða við 1. mgr. 259. gr. almennra hegningarlaga nr. 19,1940, sbr. lög nr. 20, 1956 og umferðarlagabrot ákærða Kristins við 1. mgr. 48. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr. umferðarlaga nr. 50,1987, sbr. lög nr. 44,1993. Þess er krafist að ákærðu verið dæmd til refsingar.“ 2. Ákæruskjal útgefið 8. febrúar 2008, á hendur ákærða Kristni: „fyrir fíkniefnalagabrot, með því að hafa mánudaginn 19. mars 2007, verið með í vörslum sínum 0,19 grömm af hassi og 0,32 grömm af tóbaksblönduðu hassi í fangaklefa sínum í fangelsinu á Akureyri. Telst þetta varða við 2. gr., sbr. 5. gr. og 6. gr. laga um ávana- og fíkniefni, nr. 65,1974, sbr. lög nr. 60,1980, sbr. lög nr. 13,1985 og sbr. lög nr. 82,1998 og 2. gr. sbr. 14. gr. reglugerðar um sölu og meðferð ávana og fíkniefna nr. 233,2001. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og til að sæta upptöku á 0,19 grömmum af hassi og 0,32 grömmum af tóbaksblönduðu hassi, sem lögreglan lagði hald á og tilgreint er í efnaskrá nr. 11.661, samkvæmt 6. mgr. 5. gr. laga nr. 65,1974 og 2. mgr. 14. gr. reglugerðar nr. 233,2001.“ Skipaður verjandi ákærðu krafðist fyrir þeirra hönd vægustu refsingar sem lög heimila, en að auki hæfilegra málsvarnarlauna. Hann tjáði sig, líkt og sækjandi, um lagaatriði og viðurlög. I. Ákærðu hafa fyrir dómi bæði viðurkennt brot sín eins og þeim er lýst í ákærum. Eru játningar þeirra í samræmi við gögn málsins og teljast brot þeirra því nægjanlega sönnuð og varða við tilgreind lagaákvæði. Að framangreindu virtu þykja efni til að leggja dóm á málið á grundvelli 125. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. II. Samkvæmt vottorði sakaskrár ríkisins hefur ákærði Kristinn hlotið 24 refsidóma frá því á árinu 1996, m.a. fyrir brot á hegningarlögum, umferðarlögum og fíkniefnalöggjöfinni. Hann fékk reynslulausn 10. mars 2007 í eitt ár á eftirstöðvum refsingar, 150 dögum. Við ákvörðun refsingar ber m.a. að líta til þess að ákærði Kristinn er nú í níunda sinn fundinn sekur um akstur sviptur ökurétti og hafa ítrekunaráhrif aldrei rofnað á milli brotanna. Ákærði hefur með brotum sínum einnig rofið skilorð framangreindrar reynslulausnar og þar sem ekki þykir fært miðað við sakaferil að láta hana halda sér ber samkvæmt 60. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 að gera honum refsingu fyrir þau brot sem nú eru dæmd með hliðsjón af hinni óafplánuðu fangelsisrefsingu, sbr. 1. mgr. 65. gr. laga nr. 49/2005. Að þessu virtu þykir refsing ákærða Kristins hæfilega ákveðin fangelsi í níu mánuði. Samkvæmt vottorði sakaskrár ríkisins gekkst ákærða Bylgja undir sátt vegna brota á fíkniefnalöggjöfinni þann 28. ágúst 2007. Eftir atvikum þykir refsing hennar hæfilega ákveðin eins mánaðar fangelsi. Rétt þykir að fresta fullnustu hennar og skal hún niður falla að liðnum tveimur árum haldi hún almennt skilorð 57. gr. hegningarlaganna. Gera ber upptæk fíkniefni eins og krafist er í ákæru og nánar er rakið í dómsorði. Loks ber að dæma ákærðu til að greiða óskipt þóknun skipaðs verjanda síns, Hilmars Ingimundarsonar hrl., sem þykir hæfilega ákveðin 62.500 krónur, að meðtöldum virðisaukaskatti, auk ferðakostnaðar, 31.960 krónur, samtals 94.460 krónur. Dóm þennan kveður upp Ólafur Ólafsson dómstjóri. D Ó M S O R Ð : Ákærði, Kristinn Kristinsson, sæti fangelsi í níu mánuði. Ákærða Bylgja Bjarnadóttir, sæti fangelsi í einn mánuð en fresta skal fullnustu refsingarinnar og hún falla niður að liðnum tveimur árum haldi hún almennt skilorð 57. gr. laga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Upptæk eru gerð til ríkissjóðs fíkniefni, 0,19 grömm af hassi og 0,32 grömm af tóbaksblönduðu hassi, sbr. efnaskrá lögreglu nr. 11.661. Ákærðu greiði óskipt þóknun skipaðs verjanda síns, Hilmars Ingimundarsonar hrl., 94.460 krónur.
|
Mál nr. 475/2010
|
Lóðarsamningur Sveitarfélög Brostnar forsendur Stjórnvaldsákvörðun Stjórnsýsla Venja
|
E ehf. krafðist viðurkenningar á rétti sínum til að skila R lóð undir atvinnuhúsnæði sem R hafði áður úthlutað til E ehf. Í dómi Hæstaréttar var vísað til þess að rétturinn hefði áður leyst úr hliðstæðu álitaefni varðandi skil á lóð frá R með dómi í máli nr. 151/2010. Þar hefði lóðarhafi talið sig eiga einhliða rétt til að skila lóð og fá tiltekin gjöld endurgreidd og að leiða mætti þennan rétt af ákvæðum laga og skilmálum R sem um lóðina giltu. Lóðarhafinn hefði einnig talið sig geta rift úthlutuninni með vísan til þess að lóðin hefði ekki þá eiginleika sem áskildir voru og að forsendur úthlutunarinnar hefðu brostið. Hann hefði loks vísað til þess að R hefði ekki verið heimilt að víkja frá þeirri almennu reglu sem sveitarfélagið hafði áður fylgt að taka við atvinnuhúsalóðum sem lóðarhafar vildu skila og endurgreiða gjöld vegna þeirra. Hæstiréttur taldi eins hátta til í máli E ehf. og R og að hvorki lægju fyrir önnur málsatvik né frekari upplýsingar um stjórnsýsluframkvæmd til þess að frá fordæminu yrði vikið. Var R því sýknuð af kröfu E ehf.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Árni Kolbeinsson, Gunnlaugur Claessen, Markús Sigurbjörnsson og Viðar Már Matthíasson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 6. ágúst 2010. Hann krefst sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Með bréfi til áfrýjanda 17. janúar 2007 óskaði stefndi eftir lóð undir verslunar- og/eða lagerhúsnæði í Reykjavík á áberandi stað sem næst miðju höfuðborgarsvæðisins. Á fundi borgarráðs áfrýjanda 2. ágúst 2007 var samþykkt að úthluta stefnda lóð að Lambhagavegi 9 fyrir starfsemi sína og var honum tilkynnt það með bréfi 17. sama mánaðar. Þar kom meðal annars fram að lóðin væri um 3.520 m², verð byggingarréttar væri 85.566.160 krónur og væri „innifalið í því gatnagerðargjald kr. 26.831.220,- fyrir allt að 2.460 ferm. byggingu.“ Þá kom fram að fyrir byggingarréttinn skyldi greitt innan eins mánaðar og væri áætlað fráveituheimæðargjald vegna lóðarinnar 187.000 krónur, sem skyldi greitt um leið og kaupverð byggingarréttarins. Tekið var fram að lóðin væri ekki byggingarhæf en áætlað að svo yrði í september eða október 2008 og myndi það tilkynnt sérstaklega. Þá var tekið fram að almennir lóða- og framkvæmdaskilmálar áfrýjanda og deiliskipulagsskilmálar giltu að öðru leyti um lóðina. Stefndi greiddi áfrýjanda 11. október 2007 kaupverð byggingarréttar, gatnagerðargjald og fráveituheimæðargjald vegna lóðarinnar að fjárhæð samtals 85.753.160 krónur. Áfrýjandi tilkynnti síðan stefnda 18. nóvember 2008 að lóðin væri orðin byggingarhæf. Með tölvubréfi 22. október 2008 og bréfi daginn eftir óskaði stefndi eftir að skila lóðinni og vísaði um það meðal annars til þess að „stór granni“ hefði frestað framkvæmdum um óákveðinn tíma og að öðrum lóðum á svæðinu hefði verið skilað. Á fundi borgarráðs 20. nóvember 2008 var samþykkt tillaga borgarstjóra þar sem meðal annars var tekið fram að ekki yrði heimilt að skila lóðum sem úthlutað hefði verið undir atvinnuhúsnæði nema sérstök heimild borgarráðs kæmi til hverju sinni. Lóðarhöfum yrði á hinn bóginn tryggður réttur til framsals á lóðarréttindum og framkvæmdafrestir yrðu framlengdir um tvö ár frá því sem fram kæmi í úthlutunarskilmálum. Þessi ákvörðun var tilkynnt lóðarhöfum, þar á meðal stefnda, með bréfi 27. sama mánaðar. Með bréfi til borgarráðs 6. janúar 2009 ítrekaði stefndi ósk sína um að skila lóðinni og fá endurgreidd gjöld vegna hennar. Því erindi hafnaði áfrýjandi 5. febrúar sama ár. Stefndi höfðaði mál þetta 22. júní 2009 og krafðist þess að viðurkenndur yrði réttur hans til að skila lóðinni að Lambhagavegi 9. Með hinum áfrýjaða dómi var fallist á þá kröfu. II Með dómi Hæstaréttar 11. nóvember 2010 í máli nr. 151/2010 var leyst úr hliðstæðu álitaefni varðandi skil til áfrýjanda á lóð undir atvinnuhúsnæði, en um hana giltu sömu almennu skilmálar og þá lóð sem um er fjallað hér. Í því máli hélt lóðarhafi fram að úthlutun á lóð gegn greiðslu gatnagerðargjalds og söluverðs byggingarréttar væri stjórnvaldsákvörðun og leiddi af því eðli ákvörðunarinnar að sá sem hefði fengið úthlutað lóð gegn þessum greiðslum hefði einhliða rétt til að skila henni og fá gjöldin endurgreidd. Þetta mætti meðal annars leiða af ákvæðum yngri og eldri laga og reglugerða um endurgreiðslu gatnagerðargjalds. Þá yrði þessi einhliða skilaréttur einnig leiddur af þeim skilmálum áfrýjanda sem um lóðina giltu. Enn var á því byggt að lóðarhafi gæti rift úthlutuninni vegna þess að lóðin hefði ekki þá eiginleika sem áskildir hefðu verið, meðal annars vegna þess að ekki yrði af uppbyggingu verslunar á grannlóðum, en af sömu sökum væru jafnframt brostnar forsendur fyrir úthlutuninni. Loks reisti lóðarhafi málatilbúnað sinn á því að jafnræðis hefði ekki verið gætt, þar sem áfrýjandi hefði fram til 1. október 2008 fylgt þeirri almennu reglu að taka við atvinnuhúsalóðum sem lóðarhafar vildu skila og endurgreiða gjöld vegna þeirra, en hvorki væru málefnaleg sjónarmið að baki því að áfrýjandi hyrfi frá þeirri framkvæmd né væri fullnægt skilyrðum til að breyta fyrri framkvæmd einhliða og fyrirvaralaust. Þessum rökstuðningi lóðarhafa hafnaði Hæstiréttur lið fyrir lið í forsendum þess dóms. Eins háttar til í þessu máli og leiða hvorki atvik þess né frekari upplýsingar um stjórnsýsluframkvæmd en þá lágu fyrir til þess að frá því fordæmi verði vikið. Samkvæmt því verður áfrýjandi sýknaður af kröfu stefnda. Rétt er að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti Dómsorð: Áfrýjandi, Reykjavíkurborg, er sýkn af kröfu stefnda, Eirvíkur-heimilistækja ehf. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 6. maí 2010. I Mál þetta, sem dómtekið var þriðjudaginn 23. marz sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Eirvík- heimilistækjum ehf., kt. 640394-2509, Suðurlandsbraut 20, Reykjavík, með stefnu birtri 22. júní 2009, á hendur Reykjavíkurborg, Ráðhúsi Reykjavíkur, Tjarnargötu 11, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eru þær, að viðurkenndur verði með dómi, réttur hans til þess að skila stefnda lóðinni nr. 9 við Lambhagaveg, Reykjavík, samkvæmt tilkynningu þann 22. október 2008 og með því falla frá rétti til þess að byggja á lóðinni, sem honum var veittur með úthlutun borgarráðs Reykjavíkur þann 16. ágúst 2007. Þá krefst stefnandi málskostnaður úr hendi stefnda samkvæmt mati dómsins. Dómkröfur stefnda eru þær, að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og dæmdur málskostnaður úr hendi hans að skaðlausu, hvernig sem málið fer. II Málavextir Með bréfi, dags. 17. janúar 2007, sótti stefnandi um 3.500 fm atvinnulóð eða lóðir, til stefnda Reykjavíkurborgar, undir verzlun og lager fyrir verzlun sína Eirvík, sem er sérverslun með heimilistæki og innréttingar. Á fundi borgarráðs þann 16. ágúst 2007 var samþykkt að úthluta til stefnanda lóðinni nr. 9 við Lambhagaveg í Reykjavík, og var félaginu tilkynnt um úthlutunina með bréfi borgarstjórans í Reykjavík, dags. 17. ágúst 2007. Í bréfinu kom fram, að stefnandi skyldi greiða kr. 85.566.160 í byggingarréttar- og gatnagerðargjald fyrir allt að 2.460 fermetra byggingu, þar af nam gatnagerðargjaldið kr. 26.831.220. Einnig var farið fram á greiðslu á kr. 187.000 fyrir lóðina sem áætlað fráveituheimæðargjald. Skyldi greiða byggingarréttar- og gatnagerðargjaldið innan eins mánaðar. Þá segir í bréfinu, að verði greiðsla ekki innt af hendi innan tilgreinds frests og verði framkvæmdafrestir ekki virtir, geti það varðað riftun á sölu byggingarréttar og afturköllun á úthlutun lóðar. Er stefnandi upplýstur um, að við riftun verði það, sem stefnandi hafi greitt, að frádregnum kr. 300.000, endurgreitt, að teknu tilliti til breytinga á vísitölu neyzluverðs frá samþykki borgarráðs á kauptilboði. Þá er athygli stefnanda einnig vakin á því í bréfinu, að lóðin væri ekki byggingarhæf, og fengi hann senda tilkynningu um það, þegar lóðin yrði byggingarhæf, og teldist sá dagur vera svokallaður B-dagur og upphafsdagur fresta skv. grein 1.6 í almennum lóða- og framkvæmdaskilmálum stefnda frá maí 2007, en áætlað sé, að lóðirnar verði byggingarhæfar í september/október 2008. Loks er tekið fram í bréfinu, að um lóðina gildi að öðru leyti almennir lóða- og framkvæmdaskilmálar og deiliskipulagsskilmálar fyrir lóðir við Lambhagaveg. Stefnandi greiddi umkrafið byggingarréttar- og gatnagerðargjald, auk fráveituheimæðargjalds, samtals kr. 85.753.160 þann 11.10.2007 inn á reikning stefnda. Stefnandi kveðst hafa hafið undirbúning að byggingu á nýjum höfuðstöðvun verzlunar sinnar og lagerhúsnæðis þegar í byrjun árs 2008, en lóðin hafi á þeim tíma ekki verið orðin byggingarhæf, og hafi ekki orðið það fyrr en í nóvember 2008. Vegna breyttra aðstæðna, að því er varði uppbyggingar við Lambhagaveg og íbúðarhverfis í Úlfarsársdal, tilkynnti stefnandi til skrifstofu framkvæmdasviðs borgarinnar með tölvubréfi þann 22. október 2008 um skil lóðarinnar og óskaði eftir endurgreiðslu byggingarréttar- og gatnagerðagjalda, ásamt verðbótum. Bréf sama efnis var boðsent daginn eftir. Með bréfi dags. 18. nóvember 2008 fékk stefnandi tilkynningu um, að lóðir við Lambhagaveg væru byggingarhæfar með þeim fyrirvara, að ekki væri búið að setja upp rafmagnsspennistöð. Með bréfi, dags. 27. nóvember 2008, frá skrifstofustjóra framkvæmda- og eignasviðs stefnda var stefnanda tilkynnt, að borgarráð hefði, á fundi þann 20. nóvember 2008, samþykkt tillögu borgarstjóra um lóðarmál, sem innihélt m.a. eftirfarandi: Ekki verði heimilt að skila lóðum sem úthlutað hefur verið undir atvinnuhúsnæði nema sérstök heimild borgarráðs komi til hverju sinni. Lóðarhöfum þessara lóða verði tryggður réttur til framsals á lóðarréttindum. Þá segir í bréfi skrifstofustjórans: Í þessari samþykkt felst sú breyting á skilmálum, sem um þessar lóðir hafa gilt, að lóðarhöfum verður heimilað að framselja lóðarréttindi sín. Að öðru leyti eru skilmálar óbreyttir. Með samþykkt borgarráðs eru að gefnu tilefni ítrekaðir þeir skilmálar, að lóðarhafi getur ekki einhliða ákveðið að skila lóð og krafist endurgreiðslu. Þáverandi lögmaður stefnanda sendi erindi til borgarráðs með bréfi, dags. 6. desember 2008, þar sem hann, fyrir hönd stefnanda og lóðarhafa lóðarinnar að Lambhagavegi 3, fór fram á það, að skil þeirra á lóðum yrðu viðurkennd og byggingarréttar- og gatnagerðargjald endurgreidd. Með bréfi, dags. 5. febrúar 2009, svaraði skrifstofustjóri framkvæmda- og eignasviðs stefnda, bréfi lögmannsins, þar sem kröfum stefnanda um skil og endurgreiðslu var hafnað. Með bréfi, dags. 10. marz 2009, ítrekaði stefnandi kröfu sína um skil. Með bréf, dags. 18. marz 2009, var stefnanda tilkynnt, að erindið yrði sent til skrifstofustjóra borgarstjórnar til meðferðar og framlagningar hjá borgarráði. Stefndi kveður lóðina að Lambhagavegi 9 vera eina af þrettán lóðum, sem úthlutað hafi verið á þessu svæði á árinu 2007, fyrst í febrúar (Bauhaus) og svo í ágúst. Einn lóðarhafi hafi ákveðið að þiggja ekki úthlutunina, en aðrir hafi greitt tilskilin lóðagjöld, þ.m.t. stefnandi. Fjórir lóðarhafar hafi óskað eftir að skila lóðum fyrir mánaðamótin september/október 2008, þ.e. Þ.G. verktakar með bréfi, dags. 10. júní 2008 (Lambhagavegur 10), Rafkaup ehf. með bréfi, dags. 5. ágúst 2008 (Lambhagavegur 13), A. Wendel ehf. með bréfi, dags. 22. ágúst 2008 (Lambhagavegur 7), og Ofnasmiðjan ehf. með bréfi, dags. 5. september 2008 (Lambhagavegur 8). Samþykkt hafi verið að taka við framangreindum fjórum lóðum og endurgreiða lóðagjöld með verðbótum. Samtals sjö lóðarhafar hafi óskað eftir að fá að skila lóðum eftir mánaðamótin september/október 2008, og hafi lóðaskilum verið synjað, þ.m.t. beiðni stefnanda, dags. 22. október 2008. Einn lóðarhafi, Bauhaus, sé búinn að byggja á Lambhagavegi 2-4, en aðrir hafi ekki sótt um byggingarleyfi. Stefndi kveðst ekki kannast við að hafa móttekið tölvupóst stefnanda, dags. 22. október 2008. Snýst ágreiningur aðila um rétt stefnanda til að skila lóðinni að Lambhagavegi 15 og endurgreiðslu gatnagerðar- og byggingaréttargjalda III Málsástæður stefnanda Stefnandi krefst viðurkenningar á rétti til skila á lóðinni að Lambhagavegi 9, Reykjavík. Ákvörðun borgarráðs Reykjavíkur þann 16. ágúst 2007 um úthlutun á lóðinni að Lambhagavegi 9 til stefnanda hafi verið ívilnandi stjórnvaldsákvörðun. Um sé að ræða ákvörðun, sem veiti stefnanda rétt til þess að fá umráð lóðar í eigu stefnda með rétti til að byggja á lóðinni. Óumdeilt sé, að stefnanda hafi verið veittur réttur til að byggja á lóðinni eftir umsókn til stefnda, og að stefnandi hafi samþykkt móttöku á hinum úthlutuðu réttindum og greitt umkrafin gatnagerðar- og byggingarréttargjöld. Stefnandi hafi ekki tekizt á hendur, eða undirgengizt með öðrum hætti, skuldbindingu við úthlutunina um að byggja á lóðinni, ef forsendur hans fyrir lóðarumsókninni breyttust. Hins vegar hafi hann undirgengizt skilmála stefnda þess efnis, að ef hann nýtti lóðina ekki innan þeirra tímamarka, sem stefndi setti, gæti stefndi afturkallað úthlutunina. Úthlutun lóðar og veiting byggingarréttar séu persónubundin réttindi og óframseljanleg fram að því tímamarki, að lóðarleigusamningur hafi verið gefinn út, sbr. grein 1.16 í almennum lóða- og framkvæmdaskilmálum stefnda, dskj. nr. 3. Afhending lóðarinnar hafi átt að eiga sér stað, þegar hún varð byggingarhæf, eða á svokölluðum B-degi, sjá grein 1.5 í almennum lóða- og framkvæmdaskilmálum stefnda. B-dagur hafi verið þann 17. nóvember 2008, skv. tilkynningu stefnda, dskj. nr. 11. Stefnandi hafi því hvorki verið búinn að fá lóðina afhenta, né hafði hann hafið framkvæmdir á lóðinni, þegar hann tilkynnti um skil hennar þann 22. október 2008. Stefnandi byggi á því, að það hafi verið viðurkennd og óumdeild regla, þegar hann sótti um og fékk úthlutaða lóðina að Lambhagavegi, að hann gæti skilað lóðinni aftur, breyttust áform hans þannig, að hann gæti ekki nýtt lóðina. Byggi stefnandi á því, að réttur til að skila lóðinni og falla frá réttindum samkvæmt úthlutun sé enn ríkari, áður en afhending á þeim réttindum, sem um ræði, eigi sér stað. Regla þessi og framkvæmd byggist á viðurkenndum sjónarmiðum í stjórnsýslurétti um heimildir borgara til þess að falla frá réttindum, sem honum hafi verið veitt eða úthlutað með ívilnandi stjórnvaldsákvörðun. Samkvæmt fyrrgreindri meginreglu stjórnsýsluréttarins hafi stefnandi átt rétt til þess að skila lóðinni og falla frá þeim réttindum, sem honum hafi verið veitt með úthlutun stefnda. Ákvæði, annars vegar í 9. gr. laga nr. 153/2006 og hins vegar í 9. gr. reglugerðar um gatnagerðargjald nr. 543/1996, staðfesti þennan rétt og sé á því byggt, að hann sé til staðar. Í 9. gr. laga nr. 153/2006 sé kveðið á um skyldu sveitarfélaga til þess að endurgreiða gatnagerðargjald, sé lóð skilað. Endurgreiðsluskylda samkvæmt ákvæðinu verði til við skil á lóð af hálfu lóðarhafa og sé óháð því, hvort viðkomandi sveitarfélag kjósi að taka við lóðinni eða ekki. Í ákvæðinu sé sú skylda lögð á sveitarfélög að endurgreiða gatnagerðargjald, verði lóð skilað, og sé sú skylda ekki valkvæð, eins og stefndi byggi á. Skyldan til endurgreiðslu hafi verið staðfest við setningu laga nr. 6/2009, sem tóku gildi þann 4. marz 2009, þar sem ákvæðum 9. gr. hafi verið breytt þannig, að greiðslufrestur sveitarfélaga hafi verið lengdur úr 30 dögum í 90 daga og verðtrygging á endurgreiðslufjárhæð felld niður vegna lóða, sem úthlutað verði eftir gildistöku laga nr. 6/2009. Breytingin sé skýrð í greinargerð þannig, að í 9. gr. laga nr. 153/2006 sé lögð á sveitarfélög afar íþyngjandi skylda, sem þeim sé erfitt að standa undir vegna breytinga á rekstrar- og fjármálum. Slíkt ætti að sjálfsögðu ekki við, ef sveitarfélögum væri í sjálfsvald sett, hvort þau heimiluðu skil á lóðum eða ekki. Stefnandi vísi einnig til 2. mgr. 1. gr. eldri laga nr. 17/1996, um gatnagerðargjöld, sem núverandi 9. gr. laga nr. 153/2006 hafi leyst af hólmi. Í 2. mgr. 1. gr. laga nr. 17/1996 hafi skýrlega verið kveðið á um rétt lóðarhafa til þess að skila lóð. Í skýringum með 2. mgr. 1. gr. segi m.a. svo í greinargerð: Í reglugerð um gatnagerðargjöld nr. 543/1996, sem enn sé í gildi, sé í 9. gr. kveðið á um rétt lóðarhafa til þess að fá endurgreidd gatnagerðargjöld, en þar segi orðrétt: Skýra beri skyldu stefnda til að taka aftur við lóð og endurgreiða gatnagerðargjald í því ljósi, að ákvörðun um úthlutun á lóð og álagning gatnagerðargjalds sé stjórnvaldsákvörðun, og það sama eigi við um álagningu svokallaðs byggingarréttargjalds. Þá sé álagt gatnagerðargjald skattur samkvæmt ákvæðum 1. gr. laga nr. 153/2006, og sé heimild stefnda til álagningar skattsins bundin því skilyrði, að lóðarhafi kjósi að nýta lóðina, eða þann rétt, sem skattlagningin byggi á. Falli lóðarhafi frá áformum um byggingu, af hvaða ástæðu sem er, falli réttur til að leggja gatnagerðargjald á viðkomandi niður, og skylda til endurgreiðslu stofnist, sbr. 9. gr. laga nr. 153/2006. Ekki sé unnt að skilja á milli réttar til þess að fá gatnagerðargjald endurgreitt og réttar til að skila lóð eftir úthlutun, skv. ákvæðum 9. gr. laga nr. 153/2006 og 9. gr. reglugerðar nr. 543/1996, sem réttur lóðarhafa til að skila lóð sé innifalinn í, og sem sú forsenda, sem rétturinn til að fá gatnagerðargjaldið endurgreitt, byggist á. Verði ekki fallizt á, að réttur stefnanda til skila á lóðinni sé varinn af 9. gr. laga um gatnagerðargjöld nr. 153/2006 og 9. gr. reglugerðar um gatnagerðargjöld nr. 543/1996, byggi stefnandi á því, að rétturinn til skila sé varinn af 11. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 um jafnræði, sbr. einnig 65. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944. Réttur lóðarhafa til þess að skila lóð hafi verið viðurkenndur í orði og í framkvæmd af hálfu stefnda á þeim tíma, sem stefnandi sótti um lóðina og fékk hana úthlutaða. Stefnandi byggi einnig á því, að stefndi hafi, fyrir október 2008, án undantekninga, samþykkt skil á lóðum og endurgreitt lóðagjöld. Samkvæmt 11. gr. stjórnsýslulaga beri stefnda, við úrlausn mála, að gæta samræmis og jafnræðis í lagalegu tilliti. Stefndi hafi þegar samþykkt a.m.k. skil 4 einstakra lóðarhafa, sem hafi fengið úthlutað lóðum undir atvinnuhúsnæði við Lambhagaveg, og endurgreitt byggingarréttar- og gatnagerðargjald viðkomandi lóða að fullu með verðbótum. Stefnda sé óheimilt að afgreiða beiðni stefnanda um skil á lóð sinni með öðrum hætti en hann hafi þegar afgreitt beiðni annarra lóðarhafa að Lambhagavegi um skil á lóðum og á annan veg en hann hafi afgreitt beiðni fjölda annarra lóðarhafa á öðrum svæðum innan borgarinnar síðustu ár og áratugi. Ákvörðun borgarráðs þann 20. nóvember 2008, þar sem settar hafi verið nýjar reglur um heimildir lóðarhafa til skila á lóðum, fái ekki staðizt gagnvart þeim aðilum, sem þegar höfðu fengið úthlutað lóðum. Óumdeilt sé, að fyrir 20. nóvember 2008 hafi verið í gildi sú regla hjá stefnda, sem og öllum öðrum sveitarfélögum á höfuðborgarsvæðinu, að lóðarhafi, sem af einhverjum ástæðum gat ekki nýtt lóð, sem honum hafði verið úthlutað, hafi getað skilað lóðinni aftur og fengið lóðarverðið endurgreitt með verðbótum. Tilgreindur réttur til að skila lóð hafi mikla þýðingu fyrir lóðarhafa og sé stór hluti af áhættumati þeirra, sem sæki um lóð. Verði að ætla, að eftirspurn eftir lóðum og hið háa lóðarverð á Lambhagavegi sé að nokkru leyti skýrt með þeirri takmörkuðu áhættu, sem lóðarúthlutun hafi fylgt fyrir lóðarhafa. Slík aukning á áhættu lóðahafa, sem þegar hafi fengið lóðum úthlutað, fái ekki staðizt gagnvart ákvæðum 11. gr. stjórnsýslulaga, að mati stefnanda. Stefnandi byggi einnig á því, að réttur hans til þess að skila lóðinni byggist á þeim skilmálum, sem um úthlutunina gildi. Í bréfi borgarstjórans í Reykjavík til stefnanda um úthlutun lóðarinnar komi fram, að auk þeirra skilmála, sem upp séu taldir í bréfinu, skuli gilda almennir lóða- og framkvæmdaskilmálar, útgefnir í maí 2007. Í hinum almennu framkvæmdaskilmálum sé engum orðum eytt í rétt lóðahafa til skila á lóð, en í grein 1.24. sé að finna upptalningu á lögum, reglugerðum, samþykktum og stöðlum, sem eigi við og marki réttarstöðu aðila. Í greininni sé m.a. að finna tilvísun til laga um gatnagerðargjald nr. 17/1996 og reglugerðar um gatnagerðargjald nr. 543/1996. Með vísan til þess, sem áður hafi komið fram um ótvíræðan rétt lóðarhafa til skila á lóð skv. 1. gr. laga nr. 17/1996 og 9. gr. reglugerðarinnar, byggi stefnandi á því, að tilgreind ákvæði séu hluti af hinum almennu skilmálum, sem um lóðarúthlutunina gildi. Hin áralanga, og fram til þessa athugasemda- og fyrirvaralausa, afgreiðsla stefnda á beiðnum um skil á lóðum hafi skapað réttmætar væntingar hjá þeim aðilum, sem sótt hafi um lóðir hjá stefnda, til þess að álykta, að réttur til skila væri fyrir hendi, ef aðstæður þróuðust þannig, að lóðarhafi gæti ekki nýtt lóð. Tengist þessi réttur lóðarhafa til að skila lóð náið banni stefnda við framsali lóðar, áður en lóðarleigusamningur hafi verið gefinn út, sjá gr. 1.16 í almennum lóða- og framkvæmdaskilmálum stefnda, og víðtækum rétti stefnda til þess að afturkalla úthlutun og taka lóð til baka, sbr. grein 1.14 í skilmálum stefnda, standi lóðarhafi ekki við skilmála um byggingarhraða eða greiðslur til borgarinnar. Skilmálar stefnda byggi, að mati stefnanda, á þeirri forsendu, að lóðarúthlutun verði afturkölluð, standi lóðarhafi ekki við skyldur sínar gagnvart stefnda. Réttur lóðarhafa til að skila lóð, sé fyrirsjáanlegt, að hann muni ekki getað staðið við skyldur sínar gagnvart stefnda vegna lóðarúthlutunarinnar, sé þannig hluti af sama fyrirkomulagi og réttarstöðu. Verði ekki fallizt á, að stefnandi hafi átt rétt til þess að skila lóðinni á áðurgreindum forsendum, byggi stefnandi á því, að hann hafi haft rétt til þess að skila lóðinni, þar sem forsendur að baki lóðarumsókn hans, hafi brostið vegna ákvarðana og athafna stefnda. Verði talið, að úthlutun lóðar feli í sér „einkaréttarlegan gerning um sölu á fasteignatengdum réttindum“, þar sem endurgjaldið sé byggingarréttargjald, byggi stefnandi á því, að stefndi, sem seljandi lóðarinnar, beri áhættu af því, að lóðin uppfylli þá kosti, sem hún var seld með, eða kosti, sem kaupandi hafi haft réttmæta ástæðu til að ætla, að fylgdu lóðinni. Tveir mikilvægir þættir hafi verið afgerandi forsendur fyrir umsókn stefnanda um lóð að Lambhagavegi og samþykki hans fyrir hinu háa gjaldi fyrir byggingarrétt, sem stefndi hafi áskilið og stefnandi samþykkt. Annað atriðið, og það sem hafi veruleg áhrif á áhættu lóðarumsækjanda, sé áratuga löng framkvæmd og hefð stefnda við lóðaskil. Hitt sé, að forsendur fyrir uppbyggingu á svæðinu hafi algerlega brostið og muni ekki ganga eftir, m.a. vegna ákvörðunar stefnda. Saman hafi þessi atriði réttlætt hið háa gjald fyrir byggingarrétt, en án þeirra séu umræddar lóðir verðlitlar að mati stefnanda. Það standi stefnda nær en stefnanda að bera ábyrgð og áhættu af því, að ofangreindar forsendur hafi brostið, enda hafi stefndi, með aðgerðum sínum og ákvörðunum annars vegar, bein áhrif á þessar forsendur, og hins vegar séu þetta forsendur, sem stefndi hafi byggt hina háu verðlagningu lóðanna á. Ákvörðun um breytingu á framkvæmd við skil á lóðum sé ákvörðun, sem stefndi hafi tekið einhliða. Með henni hafi hann aukið verulega áhættu þeirra lóðahafa, sem höfðu greitt fyrir byggingarrétt. Sú takmörkun áhættu, sem fyrri framkvæmd stefnda hafi veitt varðandi lóðaskil, hafi, að mati stefnanda, haft veruleg áhrif á verðmæti lóða og eftirspurn á þeim tíma, þegar lóð stefnanda var úthlutað. Stefnda megi vera það ljóst, að eftirspurn og verðlagning á lóðum ráðist annars vegar af þeirri áhættu, sem úthlutun skapi væntanlegum lóðarhafa, og hins vegar af þeim tekjum, sem lóðin geti skapað þeim sama. Við úthlutun á atvinnulóðum, eða lóðum undir verzlunarrekstur, sé staðsetning og nálægð við viðskiptavini, eða umferð þeirra, lykilatriði. Stefndi hafi verðlagt byggingarrétt við Lambhagaveg mjög hátt með tilliti til fyrrgreindra þátta, og við „réttlætingu“ hins háa verðs hafi m.a. verið vísað til þess, að það væri ætlun borgarinnar, að Lambhagavegur yrði mjög öflugt verzlunarsvæði með stórverzlun Bauhaus sem aðdráttarafl, auk þess sem á öðrum lóðum kæmu þekktar verzlanir, valdar af kostgæfni. Einnig hafi borgin talið það skipta máli fyrir verðlagningu þessara atvinnulóða, að til stæði að byggja upp nýtt og öflugt 20.000 manna hverfi að baki þeim. Skipulag svæðisins, úthlutun og uppbygging þess hafi að sjálfsögðu verið alfarið í höndum stefnda, sem og ákvörðun um uppbyggingarhraða. Stefnandi byggi á því, að hann, sem greiðandi hárrar upphæðar fyrir heimild til að byggja á atvinnulóð, beri á engan hátt áhættu, sem leiði af grundvallarbreytingum, sem stefndi geri á áætlunum um uppbyggingu einstakra hverfa eða atvinnulóða eftir á, og sem gangi gegn hagsmunum stefnanda. Sú áhætta og ábyrgð sé alfarið á herðum stefnda, enda hafi hann áskilið sér endurgjald fyrir það. Samkvæmt upplýsingum stefnanda hafi borgin þegar tekið til baka og endurgreitt byggingarréttar- og gatnagerðargjöld vegna a.m.k. fjögurra lóða við Lambhagaveg, en flestir aðrir lóðarhafar hafi tilkynnt um skil á lóðum, en ekki enn fengið endurgreiðslu. Telji stefnandi, að fyrir liggi, að langflestir hinna ellefu lóðahafa (lóðir við Lambhagaveg, aðrar en lóð Bauhaus) hafi staðfest, að þeir hafi fallið frá áformum um uppbyggingu á svæðinu. Þá hafi Bauhaus lýst yfir, að opnun á verzlun þeirra hafi verið frestað ótiltekið. Viðbrögð stefnda við minnkandi eftirspurn eftir lóðum hafi verið þau að samþykkja þann 20. nóvember 2008, að allir framkvæmdafrestir skuli framlengdir um tvö ár frá því, sem fram komi í úthlutunarskilmálum, og veita óhefta heimild til framsals á lóðum. Með ofangreindri samþykkt stefnda um framlengingu allra framkvæmdafresta um 2 ár, telji stefnandi, að endanlega hafi brostið allar forsendur, sem legið hafi að baki byggingarrétti undir verzlun hans að Lambhagavegi 9. Stefndi hafi með þessu girt fyrir þann möguleika, að stefnandi geti byggt upp á lóðinni, eða fénýtt hana, t.d. með sölu til þriðja aðila, innan hæfilegs tíma frá úthlutun, og fullljóst sé, að engin uppbygging verði á umræddu atvinnusvæði næstu árin. Stefnandi telji, að við þessar aðstæður séu allar forsendur fyrir úthlutun lóðarinnar og innheimtu byggingarleyfis- og gatnagerðargjalds brostnar, og því eigi stefnandi fullan rétt til þess að skila lóðinni. Stefnandi byggi einnig á því, að með skilum á lóðinni hafi hann rift úthlutun hennar, verði talið, að um einkaréttarlegan gerning hafi verið að ræða. Sú riftun byggi á því, að hin úthlutaða lóð uppfylli ekki þær kröfur um gæði, sem stefnandi hafi haft réttmæta ástæðu til að ætla, að lóðinni fylgdu, sbr. 18. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup, sbr. það, sem áður segi. Vísi stefnandi sérstaklega til þess, að lóðin henti ekki fyrir þau not, sem stefnda hafi verið ljóst, eða mátt vera ljóst, að hafi verið forsenda stefnanda, þ.e. að þar mætti innan hæfilegs tíma byggja húsnæði undir verzlun og lager stefnanda í blómlegu samfélagi við aðrar verzlanir og byggð, sbr. 19. gr. laga nr. 40/2002. Varðandi kröfu um málskostnað vísi stefnandi til ákvæða XXI. kafla laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Málsástæður stefnda Einhliða réttur til skila og endurgreiðslu lóðagjalda Stefndi byggir á því, að sýkna beri stefnda á þeim grundvelli, að einhliða réttur stefnanda til skila á lóðinni sé ekki fyrir hendi, né heldur endurgreiðsluskylda stefnda á söluandvirði byggingarréttarins og gatnagerðargjöldum. Því til stuðnings sé bent á eftirfarandi: Lóðaúthlutun og sala byggingarréttar séu í eðli sínu einkaréttarlegir samningar, þar sem sveitarstjórn sé fyrst og fremst í hlutverki landeiganda. Lóðaúthlutun og sala byggingarréttar séu ekki lögbundin verkefni sveitarfélaga. Landeiganda, hvort sem hann er opinber aðili eða einkaaðili, sé frjálst að ráðstafa lóðum á landi sínu, svo fremi sem þær ráðstafanir séu í samræmi við skipulag. Sveitarfélögum sé heimilt að úthluta byggingarlóðum, líkt og þeim sé heimilt að taka ákvarðanir um aðra fjárhagslega hagsmuni sína, sbr. einkum 7. og 9. gr. sveitarstjórnarlaga nr. 45/1998. Með samþykkt borgarráðs á sölu byggingarréttar og með samþykki stefnanda á þeim skilmálum, sem um þá sölu gildi, hafi komizt á kaupsamningur um þau fasteignatengdu réttindi, sem byggingarréttur er. Slíkur samningur sé einkaréttarlegur samningur, sbr. m.a. úrskurð félagsmálaráðuneytisins frá 2. september 2003 (dskj. nr. 28) og dóm Hæstaréttar frá 21. september 2003 í máli nr. 150/2000 (dskj. nr. 20). Um þennan samning gildi því allar sömu meginreglur og gildi almennt um kaupsamninga um fasteignir. Jafnframt sé vísað til þess, að byggingarréttur og lóðarréttindi séu fasteignatengd réttindi, sem út af fyrir sig geti verið sérstakt þinglýsingar- og veðandlag. Byggingarrétti verði ekki einhliða skilað, nema um það hafi verið samið, eða fyrir hendi séu riftunarástæður. Þannig sé t.d. í almennum lóða- og framkvæmdaskilmálum, sem gildi um Lambhagaveg 9, kveðið á um heimild stefnda til að rifta samningi um sölu byggingarréttarins, standi lóðarhafinn ekki við þá skilmála, sem um lóðina gildi. Á sama hátt geti lóðarhafi rift kaupsamningi um byggingarrétt á lóðinni, skilað lóðinni og krafizt endurgreiðslu, að öðrum skilyrðum uppfylltum, hafi stefndi ekki staðið við sinn hluta samningsins. Stefnandi geti hins vegar ekki ákveðið einhliða, án slíkrar riftunarástæðu, að skila lóð og krefjast endurgreiðslu. Stefndi vísi til þess, að það sé ekki viðurkennt sjónarmið í fasteignakauparétti, að einhver almennur skilaréttur sé fyrir hendi, ef forsendur breytist, s.s. efnahagslegt ástand á markaði. Um meinta skyldu sveitarstjórna til að veita viðtöku slíkum fasteignatengdum verðmætum þyrfti annað hvort að kveða á um í lögum eða einkaréttarlegum samningum, s.s. úthlutunarskilmálum með sama hætti og réttur sveitarfélaga til að afturkalla úthlutun lóðar verði annað hvort að byggjast á úthlutunarskilmálum/samningum eða sérstakri lagaheimild. Í úthlutunarbréfi borgarstjóra til Búgarðs ehf., dags. 17. ágúst 2007, sé áskilinn réttur stefnda til að rifta sölu byggingarréttarins og afturkalla lóðina verði ekki staðið við þá greiðsluskilmála, sem þar séu einnig tilgreindir. Í bréfinu sé einnig vísað til almennra lóða- og framkvæmdaskilmála, þar sem segi m.a., að greiðsla gatnagerðargjalds og kaupverðs byggingarréttar jafngildi viðurkenningu lóðarhafa á því, að hann hafi kynnt sér þá skilmála, sem um lóðina gildi, og hafi samþykkt að hlíta þeim. Í gr. 1.6. í skilmálunum séu m.a. tilgreindir tímafrestir framkvæmda. Í þeirri grein segi einnig, að borgarráð geti afturkallað lóðaúthlutun, verði ekki staðið við þessa fresti. Í gr. 1.14 sé enn ítrekað, að borgarráð geti fellt úthlutun úr gildi undir tilteknum kringumstæðum, sem þar greini. Séu í þessum skilmálum tilgreindar helztu ástæður, sem leitt geti til riftunar á sölu byggingarréttarins af hálfu stefnda. Hvergi sé gert ráð fyrir því í þeim skilmálum, sem um lóðina gildi, að stefndi geti einhliða rift sölu byggingarréttar og afturkallað lóð, en um riftun á sölu byggingarréttar gildi almennar riftunarreglur fasteignakauparéttar. Á sama hátt hafi skilmálarnir heldur ekki að geyma heimild til handa lóðahöfum til að ákveða einhliða að skila lóðinni og krefjast endurgreiðslu gatnagerðargjalda og kaupverðs byggingarréttarins. Því sé þannig mótmælt, að það hafi verið viðurkennd og óumdeild regla, þegar stefnandi sótti um og fékk úthlutað lóð, að hann gæti skilað lóðinni, breyttust áform hans þannig, að hann gæti ekki nýtt lóðina. Á sama grunni stoði ekki fyrir stefnanda að bera fyrir sig sjónarmið í stjórnsýslurétti um heimildir borgara til þess að falla frá réttindum, sem honum hafi verið úthlutuð með ívilnandi stjórnvaldsákvörðun, enda um að ræða einkaréttarlegan gerning. Í staðfestingu borgarráðs á úthlutun lóðarinnar og sölu byggingarréttarins til Búgarðs ehf. hafi verið fólgið fullnaðarframsal á þeim rétti með þeim bindandi réttaráhrifum, sem slíku framsali fylgi. Jafnframt hafi, með fyrirvaralausri greiðslu kaupverðs byggingarréttarins og gatnagerðargjaldsins, komizt á einkaréttarlegur samningur milli aðila um kaup Búgarðs ehf. á einkaréttarlegum verðmætum, sem gangi kaupum og sölum á markaði. Skiptir eigi máli, að mati stefnda, að lóðarleigusamningur hafi ekki verið gerður, enda sé með slíkum samningi fyrst og fremst settur í formlegan búning sá réttur til lóðar, sem lóðarhafi öðlist með lóðarúthlutun borgarráðs. Það stoði þannig ekki fyrir stefnanda að bera fyrir sig, að hann hafi ekki tekizt á hendur með öðrum hætti, skuldbindingu við úthlutunina um að byggja á lóðinni, breyttust forsendur hans fyrir lóðarumsókninni. Stefndi vísi til þess, að réttur lóðarhafa til skila á atvinnuhúsalóð sé hvorki lögfestur né kveðið á um slíkan rétt í úthlutunarbréfum. Almennir lóða- og framkvæmdaskilmálar stefnda frá maí 2007 kveði heldur ekki á um einhliða skilarétt lóðahafa. Stefnandi haldi því hins vegar fram, að ákvæði 9. gr. laga nr. 153/2006 um gatnagerðargjald og 9. gr. reglugerðar nr. 543/1996 staðfesti rétt til skila á lóð og endurgreiðslu gatnagerðar- og byggingargjalda. Í tilvitnuðu ákvæði laga um gatnagerðargjald sé kveðið á um, hvernig endurgreiða skuli gatnagerðargjald, sem er sérstakur skattur, sem innheimtur sé samhliða úthlutun/sölu lóða eða byggingarréttar, sé lóðaúthlutun afturkölluð eða ógilt, eða ef lóð er skilað. Að mati stefnda geti stefnandi ekki byggt skilarétt á þessu lagaákvæði. Líta beri til þess, að lögin fjalli um álagningu sérstaks skatts, álagningarstofn og hlutfall, og með hvaða hætti honum skuli ráðstafa. Ákvæði 9. gr. laganna fjalli einungis um, hvað gera skuli, sé lóð afturkölluð eða skilað, og samkvæmt meginreglum fasteignakauparéttar sé það hverju sinni samningsatriði, hvort fasteign fáist skilað og á hvaða kjörum, en lóð teljist fasteign og byggingarréttur fasteignatengd réttindi, eins og áður segi. Um skil á réttindum, sem keypt hafi verið með einkaréttarlegum gerningi, fari því samkvæmt samningi hverju sinni milli aðila, eða efni úthlutunarskilmála, en með greiðslu sinni á gatnagerðargjöldum og kaupverði byggingarréttarins hafi stefnandi lýst því yfir, að hann myndi hlíta þeim skilmálum, sem um lóðina gildi. Af hálfu stefnanda hafi engir fyrirvarar verið gerðir að þessu leyti, eða áskilnaður um rétt til að skila lóðinni síðar. Lög um gatnagerðargjald fjalli ekki um lóðaúthlutanir, eins og áður segi, eða undir hvaða kringumstæðum lóð verði afturkölluð eða skilað. Ljóst sé, að stefndi geti ekki, á grundvelli 9. gr. laga nr. 153/2006, afturkallað úthlutun lóðar, sem hann hafi selt byggingarrétt á, án gildrar riftunarástæðu, samningsbundinnar eða lögbundinnar. Á sama hátt geti stefnandi ekki byggt rétt til að skila lóð á því ákvæði laga nr. 153/2006. Ákvæði 9. gr. laganna kveði hins vegar á um það, að ef semjist um skil á lóð, eða ef skilyrði séu fyrir afturköllun eða ógildingu úthlutunar, þá sé sveitarstjórn skylt að endurgreiða gatnagerðargjald með tilteknum hætti. Frá því geti sveitarstjórn ekki samið sig. Samkvæmt framansögðu hafni stefndi sjónarmiðum stefnanda, er lúti að því, að sérstakur skilaréttur verði byggður á 9. gr. laga um gatnagerðargjald. Ekki sé heldur að finna önnur lagaákvæði, sem slíkur réttur verði byggður á. Minnt sé á, að sala lóða sé ekki lögbundið hlutverk sveitarstjórna, en gatnagerð sé það hins vegar, sbr. 2. mgr. 10. gr. laga nr. 153/2006. Þeirri fullyrðingu sé mótmælt, að meintur réttur til skila á lóð byggi á þeim skilmálum, sem um úthlutunina gildi, en stefnandi vísi til þess, að í gr. 1.24., séu tilgreind lög, reglugerðir o.fl., sem séu hluti af hinum almennu skilmálum, sem um lóðarúthlutunina gildi. Í fullyrðingu stefnanda sé hins vegar gengið út frá þeirri röngu forsendu, að í ákvæði 9. gr. laga um gatnagerðargjald og 9. gr. reglugerðar um gatnagerðargjald sé kveðið á um almennan skilarétt á byggingarrétti og rétt til endurgreiðslu kaupverðs og annarra lóðargjalda. Stefnandi byggi jafnframt á því, að skylda sveitarfélaga til að taka við lóðum og endurgreiða gatnagerðargjald hafi verið staðfest við setningu laga nr. 6/2009 um breytingu á lögum um tekjustofna sveitarfélaga nr. 4/1995 og lögum um gatnagerðargjald nr. 153/2006. Hvergi í lögskýringargögnum komi fram staðfesting á því, að fyrir hendi sé einhliða réttur til skila á lóðum, enda fjalli lög um gatnagerðargjald ekki um úthlutun lóða eða sölu byggingarréttar. Í lagabreytingunni felist einungis, að sveitarfélög fái rýmri tíma til að endurgreiða hinn álagða skatt, gatnagerðargjaldið, í þeim tilfellum, sem 9. gr. laga um gatnagerðargjald tilgreini, sem og afnám skyldu sveitarfélaga til að verðbæta álagt gatnagerðargjald, komi til endurgreiðslu af lóðum, sem hafi verið úthlutað eða veitt sé byggingarleyfi á eftir gildistöku laganna. Í stefnu séu jafnframt rakin ákvæði varðandi endurgreiðslu gatnagerðargjalds í eldri lögum um gatnagerðargjald, sem séu efnislega eins og núgildandi 9. gr. laga nr. 153/2006, þ.e.a.s. að þegar ákveðin skilyrði séu fyrir hendi, skuli endurgreiða gatnagerðargjald. Í þeim sé hins vegar ekki frekar en í gildandi lögum að finna, hvenær þær forsendur séu fyrir hendi, að ráðstöfun á byggingarrétti verði rift, t.d. hvenær sveitarfélag geti einhliða afturkallað ráðstöfun byggingarréttarins og þar með svipt eiganda hans þeirri eign sinni, eða hvenær eigandi byggingarréttarins geti krafizt þess að fá að skila honum og fá gatnagerðargjaldið endurgreitt. Í þessu sambandi hljóti því að þurfa að líta til almennra reglna fasteignakauparéttar. Stefndi mótmæli þeirri túlkun stefnanda, að álagning byggingarréttargjalds sé stjórnvaldsákvörðun. Byggingarréttargjald sé hvergi tilgreint í lögum og byggi einfaldlega á einkaréttarlegum samningi milli sveitarfélags og lóðarhafa. Forsendur kaupverðs byggingarréttar séu þær, að eigandi lands, í þessu tilviki sveitarfélag, sé að ráðstafa til annars aðila byggingarrétti, sem í felist einkaréttarleg verðmæti, sem eðlilegt sé, að endurgjald komi fyrir, enda gangi slík verðmæti kaupum og sölu á markaði. Þetta sé því hvorki skattur né þjónustugjald, sem séu hin hefðbundnu gjöld, sem stjórnvöldum sé heimilt að innheimta, að því gefnu að fyrir því sé heimild í lögum. Um slíkt sé ekki að ræða. Sala byggingarréttar komi t.d. gatnagerð og þeim þáttum, sem lýst sé í lögum um gatnagerðargjald, ekkert við. Lögjöfnun við ákvæði 9. gr. laganna geti heldur ekki átt við að mati stefnda. Stefndi mótmæli jafnframt þeirri túlkun stefnanda, að heimild stefnda til álagningar gatnagerðargjalda sé bundin því skilyrði, að lóðarhafi kjósi að nýta lóðina eða þann rétt, sem skattlagningin byggi á. Bent sé á, að gatnagerðargjald teljist markaður tekjustofn fyrir sveitarfélög til að standa straum af gatnagerð sveitarfélagsins, t.d. með undirbyggingu gatna, lögnum, götulýsingu, bundnu slitlagi og gangstéttum o.fl. Liggi fyrir, að stefndi hafi lagt í miklar fjárfestingar í gatnagerð og aðrar framkvæmdir til þess að gera svæðið, þar sem lóð stefnanda sé, byggingarhæft. Hafi gatnagerðargjöld og önnur lóðagjöld m.a. runnið til þessara verkefna. Það sé augljóst, að mati stefnda, að endurgreiðsla þessara lögbundnu gjalda vegna lóðar stefnanda myndi vera verulega íþyngjandi fyrir stefnda í því efnahagsumhverfi, sem nú ríki, þar sem engar líkur séu á, að hægt verði að ráðstafa lóðinni aftur á næstunni. Réttur til skila á grundvelli jafnræðisreglu stjórnsýslulaga Í jafnræðisreglu 11. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 felist, að sambærileg tilvik skuli afgreiða á sambærilegan hátt, en ekki að afgreiða beri öll mál eins. Í þessu sambandi bendi stefndi á, að beiðni stefnanda um skil á lóð hafi borizt eftir að ákveðið hafi verið að taka fyrir öll skil á atvinnuhúsalóðum. Þau meginsjónarmið, sem ráðið hafi ákvörðunum um að veita viðtöku atvinnuhúsalóðum hafi fyrst og fremst byggzt á því, að með því móti hafi verið unnt að endurúthluta lóðum til annarra umsækjenda í því skyni, að á lóðunum yrði byggt, öllum aðilum til góðs, en allt þar til nýlega hafi eftirspurn eftir atvinnuhúsalóðum verið langtum meiri en framboðið. Við mat á því, hvort um sambærileg tilvik sé að ræða, skipti máli það gjörbreytta efnahagsástand, sem sveitarfélögin búi nú við. Þá skipti jafnframt máli, að þegar stefndi veitti áður viðtöku lóðum, hafi stefndi ekki komið fram í skjóli stjórnsýsluvalds, heldur hafi gerningurinn byggzt á einkaréttarlegum forsendum. Forsendur fyrir viðtöku atvinnuhúsalóða hafi því verið viðskiptalegs og hagræns eðlis, þ.e. tilgangurinn hafi verið sá að taka við lóðunum og endurúthluta þeim til að stuðla að uppbyggingu á lóðunum. Í ljósi efnahagshrunsins haustið 2008, og að heita engrar eftirspurnar eftir lóðum af þessu tagi eftir það, verði því að telja, að stefnda hafi verið heimilt að ákveða að taka ekki við fleiri atvinnuhúsalóðum. Stefndi hafi byggt ákvarðanir sínar á þessu tiltekna sjónarmiði, sem að framan segi, og veitt því þannig aukið vægi. Þau sjónarmið og þær áherzlur, sem áður hafi ráðið för, séu ekki lengur til staðar, og sé því ekki lengur um sambærileg tilvik að ræða. Samkvæmt framansögðu verði að telja, að engin skylda hvíli á stefnda að veita áfram viðtöku atvinnuhúsalóðum, þegar þess sé óskað. Stefndi bendi á, að úthlutun byggingarréttar sé gerningur á einkaréttarlegu sviði, þar sem allar aðstæður, og þar með forsendur fyrir tiltekinni framkvæmd, hafi gjörbreytzt á mjög skömmum tíma. Þessar breyttu kringumstæður hafi stefndi ekki á valdi sínu, frekar en aðrir landeigendur. Ákvörðun stefnda um að samþykkja ekki frekari skil á atvinnuhúsalóðum í þessu ljósi sé almenn, þ.e. hún taki til allra slíkra lóða. Þá verði stefnda að sjálfsögðu ekki kennt um hið alvarlega ástand, sem skapazt hafi í efnahags- og atvinnulífi hér á landi, sem hafi með ýmsum hætti haft áhrif á áform lóðahafa varðandi húsbyggingar og starfsemi þeirra. Stefndi mótmæli því að móttaka hans á nokkrum atvinnuhúsalóðum hafi skapað stefnanda réttmætar væntingar um ákveðna afgreiðslu á beiðni hans um skil á lóðinni. Stefndi hafi fyrst sett fram ósk um skil á lóðinni með tölvupósti 22. október 2008 (dskj. nr. 9). Þeirri ósk hafi stefnandi fylgt eftir með bréfi, dags. 23. október s.á., þar sem tilkynnt hafi verið um skil á lóðinni (dskj. nr. 10). Áður en stefnda barst tölvupóstur stefnanda og síðar bréf hans, þar sem hann hafi tilkynnt um skil á lóðinni, hafi stefndi tekið þá ákvörðun að taka ekki við fleiri atvinnuhúsalóðum. Lóðahafar atvinnuhúsalóða hafi aldrei átt neinn skilarétt, sbr. það sem að framan greini, og hafi það verið áréttað með samþykkt borgarráðs 20. nóvember 2008. Beri að benda á, að fram að stöðvun lóðaskila, mánaðamótin september/október 2008, hafi stefndi í örfáum tilvikum á síðustu fimm árum samþykkt skil á atvinnuhúsalóðum, og hafi flestum lóðanna verið endurúthlutað. Í níu tilvikum hafi lóðahafar afþakkað lóðaúthlutunina, og hafi því aldrei komið til lóðaúthlutunar og því ekki heldur til þess, að þeim lóðum væri skilað (dskj. 29). Samþykkt borgarráðs frá 20. nóvember 2008 um atvinnuhúsalóðir Þeirri fullyrðingu stefnanda, að borgarráð hafi á fundi sínum þann 20. nóvember 2008 sett nýjar reglur um heimildir lóðarhafa til skila á atvinnuhúsalóðum sé mótmælt. Í ákvörðun borgarráðs hafi hvorki falizt nýjar, afturvirkar né íþyngjandi reglur varðandi skil á atvinnuhúsalóðum, enda hafi aldrei verið neinn skilaréttur. Hins vegar hafi borgarráð samþykkt, að lóðahöfum yrði tryggður réttur til framsals lóðarréttinda á atvinnuhúsalóðum, áður en lóðarleigusamningur hafi verið gerður. Almennum rétti til þess hafi ekki verið til að dreifa fyrr en með þessari samþykkt og þessi hluti samþykktar borgarráðs því falið í sér breytingu á skilmálum, sem sé lóðahöfum til hagsbóta. Jafnframt hafi borgarráð samþykkt, að framlengja framkvæmdafresti um 2 ár, lóðahöfum til hagsbóta. Með þessu hafi borgarráð viljað koma til móts við gjörbreyttar aðstæður lóðahafa vegna efnahagshrunsins. Þá sé, því mótmælt sem röngu og ósönnuðu að fyrir 20. nóvember 2008 hafi verið í gildi sú regla hjá stefnda, sem og öllum öðrum sveitarfélögum á höfuðborgarsvæðinu, að lóðarhafi, sem af einhverjum ástæðum hafi ekki getað nýtt lóð, sem honum hafði verið úthlutað, gæti skilað lóðinni aftur og fengið lóðarverðið endurgreitt með verðbótum. Einungis í almennum reglum um úthlutun íbúðarhúsalóða í Reykjavík sé kveðið á um almennan skilarétt lóðarhafa, sbr. gr. 6.1. Einungis á þeim grundvelli hafi stefndi talið sér vera skylt að taka við lóðum (dskj. nr. 4 og 26). Forsendubrestur vegna athafna stefnda Stefnandi byggi rétt sinn til skila á lóðinni á forsendubresti vegna ákvarðana og athafna stefnda. Sé þessum rökum stefnanda algjörlega hafnað. Stefndi bendi á, að vissar staðreyndir í þessum efnum eigi að vera öllum kunnar, þannig að menn geti ekki borið þær fyrir sig, t.d. verðrýrnun gjaldmiðils og verðbólga í kjölfar efnahagshruns. Byggi stefndi þannig á því, að breytt staða í efnahagslífinu gefi ekki neinar forsendur fyrir stefnanda til að skila lóð, sem honum hafi verið úthlutað. Forsendur verði að hafa verið verulegar og jafnframt ákvörðunarástæður. Í raun verði þær að hafa haft úrslitaáhrif um það, að löggerningur hafi verið gerður. Í því sambandi skipti vitneskja gagnaðila um forsendurnar jafnframt öllu máli, enda algjört skilyrði í þessu sambandi, að stefnda hafi verið ljóst, eða mátt vera ljóst, að slíkar forsendur hafi verið ákvörðunarástæða fyrir stefnanda, og jafnframt veruleg. Enn og aftur sé vísað til þess, að upphaflegur lóðarhafi hafi lýst því yfir með greiðslu sinni á gjöldum vegna lóðarinnar, að hann samþykkti að hlíta þeim skilmálum, sem um lóðina gildi. Af hans hálfu hafi engir fyrirvarar verið gerðir eða áskilnaður um rétt til að skila lóðinni síðar. Stefndi hafi selt stefnanda byggingarrétt á lóð nr. 9 við Lambhagaveg og skuldbundið sig til að gera hana byggingarhæfa haustið 2008, eins og fram komi í úthlutunarbréfinu. Stefndi hafi staðið við þá skuldbindingu. Hinu sé ekki að neita, að vegna þess efnahagslega hruns, sem varð haustið 2008, hafi forsendur margra lóðarhafa, að því er varðar uppbyggingu á lóðunum, breytzt. Stefndi hafi lagt í miklar fjárfestingar í gatnagerð og öðrum framkvæmdum til þess að gera svæðið byggingarhæft, en fjármögnun og bygging húsa á lóðunum sjálfum og lántaka lóðarhafanna í því sambandi sé að sjálfsögðu á ábyrgð þeirra, en ekki stefnda. Gatnagerð við Lambhagaveg sé lokið, að öðru leyti en því, að skipulag geri ráð fyrir mislægum gatnamótum við Vesturlandsveg, en sú framkvæmd, sem sé að meginstofni til kostuð af ríkinu, sé ekki áformuð í bráð. Stefndi fallist ekki á fullyrðingar stefnanda um, að upphæð byggingarréttargjaldsins hafi verið ákveðin og réttlætt á grundvelli þeirra forsendna, sem stefnandi haldi fram. Við úthlutun lóða við Lambhagaveg á árinu 2007 hafi verð byggingarréttar, að meðtöldum gatnagerðargjöldum, verið ákveðið um 35 þús. fyrir hvern ferm., sem byggja mætti á viðkomandi lóð samkvæmt deiliskipulagi. Um verðmæti byggingarréttar gildi engar gjaldskrár, heldur taki verð hans mið af markaðsaðstæðum. Með deiliskipulagi sé ákvarðaður byggingarréttur á einstökum lóðum. Með því að skilgreina nýtingu lands, heimila uppbyggingu þess og tiltekna nýtingu, aukist að jafnaði verðmæti viðkomandi lands. Við verðmat á landi og lóðum sé m.a. litið til atriða eins og staðsetningar, landnotkunar og byggingarréttar. Með deiliskipulagningu landsins verði sem sagt til verðmæti, sem fólgin séu í nýtingarmöguleikum þess, sem eigendum landsins sé heimilt að ráðstafa á einkaréttarlegum grundvelli. Það sem stefnandi hafi greitt fyrir byggingarréttinn sé hvorki hærra né lægra en aðrir hafi greitt, sem hafi fengið byggingarrétt á sama svæði og greitt kaupverð hans (dskj. nr. 37). Framangreind fullyrðing stefnanda er þannig með öllu órökstudd og ekki studd neinum gögnum. Í ósk stefnanda um úthlutun lóðar fyrir starfsemi sína hafi hvergi komið fram, að hún væri háð því skilyrði, að aðrir væru líka með starfsemi á svæðinu. Ljóst sé, að deiliskipulag svæðisins geri ráð fyrir öðrum lóðum, þannig að hvað það varði, séu forsendur fyrir fleiri rekstraraðilum á svæðinu. Það sé hins vegar ekki stefnda að koma þessum rekstri á fót, heldur aðeins að skapa forsendur til þess með skipulagi. Því sé sérstaklega mótmælt, að forsendur stefnanda að baki byggingarrétti undir iðnaðarstarfsemi hans að Lambhagavegi 9 hafi endanlega brostið þegar borgarráð samþykkti að framlengja alla framkvæmdafresti um 2 ár, en með því hafi borgarráð girt fyrir þann möguleika, að stefnandi gæti fénýtt lóð sína, t.d með sölu til þriðja aðila. Bent sé á, að borgarráð hafi samþykkt þann 20. nóvember 2008, að lóðahöfum atvinnuhúsalóða yrði tryggður réttur til framsals á lóðaréttindum. Fyrirsjáanlegt sé, að stefnandi, eins og fleiri lóðahafar, muni að öllum líkindum ekki hefja framkvæmdir á næstu misserum, og hafi því jafnframt verið ákveðið að framlengja framkvæmdafrestinn um tvö ár, frá því sem fram komi í úthlutunarskilmálum. Lóðahafar geti jafnframt óskað eftir frekari framlengingu. Riftun á úthlutun lóðar Því sé hafnað, að skilyrði riftunar séu fyrir hendi, en samkvæmt meginreglum fasteignakauparéttar og kröfuréttar þurfi vanefnd að vera veruleg, svo riftun geti farið fram, sbr. m.a. 42. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup. Vanefnd þurfi þannig að fela í sér verulegt frávik frá þeim skyldum, sem hafi átt að efna. Því sé mótmælt, að hin úthlutaða lóð uppfylli ekki þær kröfur um gæði, sem stefnandi hafi haft réttmæta ástæðu til að ætla, að henni fylgdi. Beri í því sambandi að líta m.a. til fyrirhugaðrar starfsemi stefnanda, sem samkvæmt umsókninni sé verzlun og/eða lagerhúsnæði. Þá hafi, í úthlutunarbréfi, verið sérstaklega tilgreint, að lóðin væri ekki orðin byggingarhæf og að sérstök tilkynning yrði send um svokallaðan B-dag, sem væri áætlaður haustið 2008. Að mati stefnda hafi stefnandi, í málatilbúnaði sínum, með engu móti sýnt fram á neinar vanefndir af hálfu stefnda í tengslum við lóðarúthlutunina, sem heimili riftun og þannig skil á lóð og endurgreiðslu lóðargjalda. Stefnandi beri enn fremur sönnunarbyrði fyrir því, að stefndi hafi brotið gegn samningsskyldum sínum með þeim hætti, að réttlætt geti riftun. Stefndi byggi málatilbúnað sinn m.a. á reglum fasteignakauparéttar, meginreglum samninga- og kröfuréttar um stofnun samningsskuldbindinga og riftun, meginreglunni um skuldbindingargildi samninga, lögum nr. 40/2002 um fasteignakaup, lögum nr. 153/2006 um gatnagerðargjald og lögum nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Um lagarök vísist að öðru leyti til kaflans um málsástæður hér að framan. Kröfu um málskostnað byggi stefndi á 130. gr., sbr. 129. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. IV Forsendur og niðurstaða Fyrir dóminn komu til skýrslugjafar Ágúst Jónsson, lögfræðingur og skrifstofustjóri framkvæmda- og eignasviðs Reykjavíkurborgar, og Jóhann Leví Logason lögfræðingur, sem var lögfræðingur á skrifstofu framkvæmda- og eignasviðs Reykjavíkurborgar. Samningur aðila er einkaréttarlegs eðlis, en hann á rætur í ívilnandi stjórnvaldsákvörðun stefnda, sem er opinber aðili. Sérstakur skriflegur samningur var ekki gerður, heldur var til hans stofnað með lóðarumsókn stefnanda, sem samþykkt var af stefnda á fundi borgarráðs hinn 16. ágúst 2007 og tilkynnt stefnanda með bréfi, dags. 17. sama mánaðar. Í því bréfi koma fram skilmálar, sem um lóðarúthlutunina gilda, en þar er m.a. vísað til almennra lóða- og framkvæmdaskilmála og deiliskipulagsskilmála fyrir lóðir við Lambhagaveg. Eru allir samningsskilmálarnir settir einhliða af stefnda. Þá er að finna í bréfinu riftunarheimild til handa stefnda, standi lóðarhafi ekki við tilgreinda skilmála. Loks er í niðurlagi bréfsins fjallað um leigugreiðslur og síðan segir, að nánari ákvæði verði sett í lóðarleigusamning. Þeir almennu lóða- og framkvæmdaskilmálar, sem vísað er til í framangreindu bréfi borgarráðs, liggja fyrir í málinu á dskj. nr. 3. Segir þar m.a. í gr. 1.1, sem fjallar um almenn ákvæði, að skilmálar þessir gildi, eftir því sem við eigi, fyrir allar lóðir, sem Reykjavíkurborg úthluti eða selji byggingarrétt á, og séu þeir til fyllingar almennum reglum um úthlutun íbúðarhúsalóða í Reykjavík og víki fyrir þeim, ef á milli beri. Í tilvitnuðum sérreglum um úthlutun íbúðahúsalóða eru sérstök ákvæði í 6. gr. um skil á lóðum, en þar er um skilaskyldu að ræða, hverfi lóðarhafi frá því að byggja á lóð, sem hann hefur fengið úthlutað. Sambærilegt ákvæði er ekki í þeim almennu lóða- og framkvæmdaskilmálum, sem eru hluti af samningsskilmálum stefnanda og stefnda, og verður skilaheimild stefnanda til handa ekki leidd af framangreindu ákvæði 6. gr. um skil á íbúðahúsalóðum. Í skilmálunum er einnig vísað til laga, reglugerða, samþykkta og staðla, m.a. til reglugerðar um gatnagerðargjald nr. 543/1996 og þágildandi laga um gatnagerðargjald nr. 17/1996 og jafnframt vísað til þess, að ný lög nr. 153/2006, tækju gildi 1. júlí 2007. Í 9. gr. l. nr. 153/2006 segir svo í upphafi: „Sveitarfélagi ber að endurgreiða gatnagerðargjald innan [90 daga]1) ef lóðarúthlutun er afturkölluð eða ógilt eða lóð er skilað.“ Ekki er fallizt á þann skilning stefnanda, að ákvæði þetta feli í sér skilyrðislausa skilaheimild lóðarhafa. Svo sem áður greinir, var aldrei gerður skriflegur lóðarleigusamningur, og skýrði vitnið Ágúst m.a. svo frá fyrir dómi, að sérstakur skriflegur samningur hefði verið gerður við Bauhaus, þar sem um erlendan aðila var að ræða, en við úthlutun annarra lóða um atvinnuhúsnæði hafi ekki verið gerður þannig samningur; menn sæktu um lóð, tillaga væri gerð til borgarráðs um ráðstöfun á lóð gegn tiltekinni greiðslu með tilteknum skilmálum, borgarráð samþykkti það, og borgarstjóri sendi bréf til lóðarhafans um það, en það bréf, ásamt með samþykkt borgarráðs, væri grundvöllur réttinda lóðarhafans. Ekki er að finna í gögnum málsins skýr ákvæði um, hvernig með skuli fara, óski lóðarhafi eftir að skila atvinnuhúsalóð, sem hann hefur fengið úthlutað. Í áðurgreindum samningi við Bauhaus er ákvæði um heimild félagsins til að skila lóðinni, falli félagið frá áformum um nýtingu hennar, en vitnið Ágúst bar fyrir dómi aðspurður, að ákvæði samningsins um skilarétt Bauhaus endurspeglaði ekki almenna reglu, sem gilti um skilarétt. Fyrir liggur, að sumarið 2007 skiluðu fjórir aðilar atvinnuhúsalóðum, sem þeir höfðu fengið úthlutað. Þau lóðaskil fóru ekki í gegnum neitt sérstakt ferli, og skýrði vitnið Ágúst svo frá, að hann hefði skrifað upp á svokallað bókunarblað til að staðfesta skilaheimildina, en blaðið hefði síðan verið sent á fjármálaskrifstofu borgarinnar, þar sem kaupverðið var endurgreitt. Ástæða þess, að tekið hefði verið við lóðum á þessum tíma, hafi verið sú, að eftirspurn eftir lóðum hafi verið meiri en framboð. Vitnið hafi hins vegar borið fyrstu skilabeiðni, sem fram kom frá ÞG verktökum í júní 2008, undir formann borgarráðs, sem hafi fallizt á skilin í samtali þeirra á milli, en formleg ákvörðun hefði ekki verið tekin um það, eða um þá ákvörðun bókað. Vitnið Jóhann Leví skýrði m.a. svo frá aðspurður, að fyrir október 2008 hefði engum erindum með óskum um skil á atvinnuhúsalóðum verið hafnað. Eins og fram er komið var sá háttur hafður á fram til októbermánaðar 2008, að tekið var við atvinnuhúsalóðum, sem skilað var, án þess að þau skil þyrftu sérstaks samþykkis við, og hefur stefndi ekki hrakið þá fullyrðingu stefnanda, að á þeim tíma hafi gilt hjá stefnda óskráðar reglur um einhliða skilarétt handhafa atvinnuhúsalóða. Það liggur fyrir, að stefnandi óskaði eftir að skila lóðinni með tölvubréfi til Jóhanns Levís Logasonar, dags. 22. október 2008, sem var síðan áréttað með bréfi, boðsendu næsta dag. Liggur fyrir á dskj. nr. 9 staðfesting Jóhanns Levís á móttöku beggja bréfanna. Jóhann Leví bar fyrir dómi, að ekki hefði verið sérstaklega um það rætt hjá stefnda fyrir mánaðamótin september/október 2008, að réttur til að skila lóðum væri háður einhverjum skilyrðum eða forsendum, og ekki hefði verið búið að taka um það ákvörðun. Það liggur fyrir, að afhending lóðarinnar hafði ekki farið fram, þegar stefnandi tilkynnti stefnda, með tölvubréfi hinn 22. október 2008, um skil á lóðinni, eða ítrekun þess hinn 23. sama mánaðar. Ekki liggur fyrir í málinu, að bréfum þessum hafi verið svarað af hálfu stefnda, fyrr en með bréfi stefnanda, dags. 27. nóvember 2008, sem sent var til lóðahafa atvinnuhúsalóða, þar sem tilkynnt er, að ekki verði heimilt að skila atvinnuhúsalóðum nema með sérstakri heimild borgarráðs hverju sinni, svo sem rakið hefur verið í málavaxtalýsingu hér að framan. Áður en bréf þetta var sent, var stefnanda tilkynnt með bréfi stefnda hinn 18. nóvember 2008, að lóðir við Lambhagaveg væru byggingarhæfar. Spurður fyrir dómi, hvernig staðið hefði verið að þeirri ákvörðun að hætta að taka við lóðum, áður en formleg ákvörðun var tekin þar um á fundi borgarráðs hinn 20. nóvember 2008, svaraði Jóhann Leví því svo, að það hefðu í raun bara verið samskipti, sem hann hefði átt við Ágúst Jónsson skrifstofustjóra, sem hefði komið þeim skilaboðum til vitnisins, að tekið hefði verið fyrir öll lóðaskil, og það hefði þurft að fara yfir stöðuna í ljósi ástandsins, en þetta hefði verið í byrjun október. Eins og framkvæmd við lóðaskil atvinnuhúsnæðis hafði verið háttað fram til þess að stefnandi tilkynnti um skil á lóðinni, mátti stefnandi hafa réttmætar væntingar til þess, að hann hefði þessa heimild, eins og aðrir höfðu haft í sambærilegri stöðu fram til þess. Enda þótt samningur aðila sé einkaréttarlegs eðlis, svo sem fyrr greinir, byggði hann á ívilnandi stjórnvaldsákvörðun stefnda. Bar stefnda þannig m.a. að gæta þess, að jafnræði væri milli þeirra aðila, sem voru í sambærilegri stöðu. Stefndi gat ekki bundið nein réttaráhrif við samþykkt borgarráðs um að taka fyrir skil á atvinnuhúsalóðum hinn 20. nóvember 2008, fyrr en sú ákvörðun hafði verið kynnt viðkomandi aðilum, eða eftir 27. nóvember 2008, og er algerlega ósannað, að ákvörðun þar að lútandi hafi verið tekin um mánaðamótin september/október, svo sem haldið er fram af hálfu stefnda, hvað þá kynnt hagsmunaaðilum. Þá þegar hafði stefnandi neytt þess réttar, sem hann hafði á grundvelli þeirrar venju, sem gilti hjá Reykjavíkurborg um sambærileg skil. Samkvæmt framansögðu er fallizt á kröfu stefnanda, eins og hún er fram sett. Eftir þessum úrslitum ber að dæma stefnda til að greiða stefnanda málskostnað, sem þykir eftir atvikum hæfilega ákveðinn kr. 1.500.000. Sigríður Ólafsdóttir héraðsdómari kvað upp dóminn. D Ó M S O R Ð Viðurkenndur er réttur stefnanda, Eirvíkur-heimilistækja ehf., til þess að skila stefnda, Reykjavíkurborg, lóðinni nr. 9 við Lambhagaveg, Reykjavík, samkvæmt tilkynningu þann 22. október 2008 og með því falla frá rétti til þess að byggja á lóðinni, sem honum var veittur með úthlutun borgarráðs Reykjavíkur þann 16. ágúst 2007. Stefndi greiði stefnanda kr. 1.500.000 í málskostnað.
|
Mál nr. 394/2009
|
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
|
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi, nú á grundvelli 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Jón Steinar Gunnlaugsson og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 10. júlí 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 13. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 10. júlí 2009, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 7. ágúst 2009 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
|
Mál nr. 764/2013
|
Kærumál Fjárnám
|
Mál þetta var þingfest 22. febrúar 2013 og tekið til úrskurðar að loknum munnlegum málflutningi 16. október sl. Sóknaraðili er Gunnar Árnason, Naustabryggju 36, Reykjavík, en varnaraðili er Arion banki hf., Borgartúni 19, Reykjavík.
|
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Benedikt Bogason og Þorgeir Örlygsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 27. nóvember 2013 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 5. desember sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 13. nóvember 2013, þar sem staðfest var fjárnám sem sýslumaðurinn í Reykjavík gerði hjá sóknaraðila 23. nóvember 2012. Kæruheimild er í 3. mgr. 95. gr. laga nr. 90/1989 um aðför. Sóknaraðili krefst þess að „felld verði úr gildi ákvörðun sýslumannsins í Reykjavík um að ljúka gerðinni með árangurslausu fjárnámi“. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.
|
Mál nr. 10/1999
|
Skaðabætur Fjöleignarhús Eignarréttur Frávísun frá héraðsdómi að hluta Gjafsókn
|
Deilur risu á milli Þ og Ó, sem áttu hvort sína íbúð í sama húsi. Krafðist Þ viðurkenningar á eignarrétti sínum á ákveðnu herbergi í húsinu og að Ó fjarlægði vegg og smíðaði annan í staðinn, en Ó hafði flutt vegginn og þannig tálmað aðgang að herberginu úr íbúð Þ. Talið var að slíkur skortur hefði verið á reifun málsins og á nákvæmni í kröfugerð að vísa bæri þessum kröfum Þ sjálfkrafa frá héraðsdómi, en í málinu lágu hvorki fyrir uppdrættir eða ljósmyndir af húsinu, né var aflað nauðsynlegra gagna um eignarrétt að umræddu herbergi. Þ krafði Ó einnig um skaðabætur vegna skemmda á íbúð sinni, en Ó hafði aftengt vatnsleiðslur að íbúð Þ. Var talið að Ó hefði lokað fyrir hita á íbúð Þ án þess að hafa til þess lögmætar ástæður og var hann dæmdur til að greiða Þ skaðabætur vegna tjóns sem hlaust af gerðum hans. Var fjárhæð skaðabótanna byggð á niðurstöðum matsgerðar vegna skemmda á íbúðinni. Ekki voru teknar til greina kröfur Þ um skaðabætur vegna missis leigutekna eftir að vatnsleiðslur voru aftengdar, þar sem hún þótti ekki hafa sýnt nægilega fram á slíkt tjón vegna gerða Ó.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 7. janúar 1999. Hún krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 1.356.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 1. október 1996 til greiðsludags. Einnig krefst hún þess að viðurkennt verði með dómi að herbergi á 2. hæð íbúðarhússins að Eyrarvík í Glæsibæjarhreppi, nánar tiltekið um mitt húsið að austanverðu en sunnan við stigauppgang, sé eign hennar og stefnda verði gert að viðlögðum 1.000 króna dagsektum að fjarlægja vegg, svo og að setja upp á sama stað og áður nýjan vegg, sem skilji að íbúðir málsaðila á annarri hæð hússins. Þá krefst hún þess að stefndi verði dæmdur til að greiða málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem henni hefur verið veitt á báðum dómstigum. Stefndi krefst þess að héraðsdómur verði staðfestur að því er varðar sýknu hans af kröfum áfrýjanda um viðurkenningu eignarréttar, skaðabætur og dagsektir, en að hrundið verði ákvæði í hinum áfrýjaða dómi um að eignarréttur stefnda að rými sunnan stigagangs á 2. hæð fyrrnefnds húss sé háður þeim takmörkunum að áfrýjandi hafi aðgang að „rafmagnsslökkvara“, sem varði eignarhluta hennar. Stefndi kveðst enn fremur gera „sömu kröfu til skuldajöfnunar og fram kemur í greinargerð fyrir héraðsdómi.“ Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Áfrýjandi hefur stefnt Gísla Eiríkssyni til að gæta réttar síns fyrir Hæstarétti. Hann hefur ekki látið málið til sín taka. I. Stefndi hefur ekki gagnáfrýjað héraðsdómi. Geta því ekki komið frekar til álita fyrrnefndar kröfur hans um að breytt verði ákvæðum hins áfrýjaða dóms varðandi aðgang áfrýjanda að ljósarofa og um málskostnað. Með héraðsdómi var gagnkröfu, sem stefndi gerði til skuldajafnaðar við skaðabótakröfu áfrýjanda, jafnframt vísað frá dómi. Þar sem stefndi hefur ekki fyrir sitt leyti skotið þeirri niðurstöðu um gagnkröfuna til Hæstaréttar getur hún heldur ekki komið til álita hér fyrir dómi. II. Samkvæmt gögnum málsins fékk stefndi ásamt föður sínum, Gísla Eiríkssyni, og bróður, Jóhanni Gíslasyni, afsal 29. júní 1982 fyrir fasteigninni Dagverðarvík í Glæsibæjarhreppi. Þau kaup munu meðal annars hafa tekið til íbúðarhúss að Eyrarvík, sem samkvæmt fyrirliggjandi gögnum um fasteignamat hefur alls verið talið að flatarmáli 608,1 m2. Húsið mun upphaflega hafa verið byggt 1944, en viðbygging reist við 1. hæð norðurenda þess á árinu 1953. Með samningi 15. maí 1986 keypti áfrýjandi eignarhluta Jóhanns Gíslasonar í íbúðarhúsinu, sem þar var lýst sem „norður enda íbúðarhúss á Eyrarvík ásamt sérgeymslu í kjallara og tilheyrandi hlutdeild í sameign ásamt 1200 m2 eignarlóð.“ Af gögnum málsins verður ráðið að þá hafi verið búið að gera þrjár íbúðir í húsinu. Íbúðin, sem áfrýjandi keypti, sé í norðanverðu húsinu og heyri til hennar jafn stór hluti af 1. hæð og 2. hæð þess, auk allrar viðbyggingarinnar við 1. hæðina. Að öðru leyti hafi 1. hæð hússins verið lögð undir íbúð, sem Gísli Eiríksson eigi, að frátöldu rými, sem sé nýtt fyrir stigagang, en 2. hæðin undir íbúð í eigu stefnda. Áfrýjandi fékk afsal 21. júlí 1992 fyrir umræddum eignarhluta, sem var ekki lýst þar nánar en í kaupsamningi. Ekki hefur verið gerður eignaskiptasamningur um íbúðarhúsið. Áður en áfrýjandi eignaðist áðurnefnda íbúð munu tvö herbergi á mörkum hennar og íbúðar stefnda hafa verið tekin til afnota fyrir þáverandi eiganda þeirrar fyrrnefndu, Jóhann Gíslason. Í málatilbúnaði stefnda er því haldið fram að bæði þessi herbergi hafi átt undir eignarhluta hans í húsinu, en hann hafi veitt Jóhanni heimild til að nýta þau á meðan sá síðarnefndi hafi unnið að því að koma sínum eignarhluta í íbúðarhæft ástand. Áfrýjandi heldur því hins vegar fram að hún hafi allar götur frá kaupum sínum litið svo á að annað þessara herbergja fylgdi sínum eignarhluta. Í héraðsdómsstefnu er því herbergi lýst svo að það sé „á 2. hæð fyrir miðju hússins að austanverðu nánar tiltekið sunnan við stigauppgang.“ Af málatilbúnaði áfrýjanda virðist hins vegar mega álykta að hún vefengi ekki að hitt herbergið, sem hér um ræðir, eigi með réttu undir eignarhluta stefnda. Bæði herbergin munu hafa verið nýtt af eigendum íbúðarinnar í norðurhluta hússins allt þar til stefndi girti fyrir þau afnot fyrri hluta árs 1994, en þá mun áfrýjandi hafa verið flutt úr íbúðinni og hún staðið auð. Mun stefndi hafa gert þetta með því að flytja til vegg, sem tálmaði eftir það aðgang að herbergjunum úr íbúð áfrýjanda. Fyrrgreind krafa áfrýjanda um verkskyldu stefnda varðar þann vegg, en krafa hennar um viðurkenningu á eignarrétti lýtur að herberginu, sem hún telur samkvæmt áðursögðu eiga undir sinn eignarhluta í húsinu. Í málinu liggur fyrir að í mars 1994 tók stefndi í sundur vatnslagnir í kjallara hússins og lokaði fyrir þær. Varð þetta til þess að hvorki rann heitt vatn né kalt til íbúðar áfrýjanda. Ekki var búið þar á þessum tíma og mun áfrýjandi fyrst hafa orðið vör við þetta í maí sama árs. Áfrýjandi kveður stefnda hafa stöðvað vatnsrennsli til íbúðarinnar til þess að knýja sig til að greiða skuld vegna kostnaðar af kyndingu hússins, sem hún hafi þó ekki átt að bera, heldur ýmsir, sem höfðu leigt af henni húsnæði næstu misseri þar á undan. Í málatilbúnaði stefnda er því hins vegar haldið fram að eftir að íbúð áfrýjanda var orðin mannlaus hafi hann orðið var við að miðstöðvarofnar þar lækju og hafi eignarhluta áfrýjanda jafnt sem annarra verið búin hætta á tjóni af þessum sökum. Hann hafi því gripið til þess ráðs að loka fyrir vatnsrennsli til íbúðar áfrýjanda, en honum hafi ekki tekist að ná til hennar svo að tilkynna mætti henni um þessi atvik. Óumdeilt er að stefndi kom lögnum til íbúðar áfrýjanda aftur í fyrra horf í nóvember 1994, en lét þó setja á þær krana, sem ekki var opnað fyrir um sinn. Um þetta mun áfrýjanda fyrst hafa orðið kunnugt í febrúar 1995. Af gögnum málsins virðist íbúð áfrýjanda hafa staðið óupphituð af þessum sökum frá mars 1994, en hita fyrst verið komið aftur á þar í lok ágúst 1996. Áfrýjandi kveður þetta hafa leitt til skemmda á málningu, gólfum, innréttingum og öðru tréverki í íbúðinni. Samkvæmt mati dómkvadds manns 31. júlí 1996 var kostnaður af viðgerð skemmda á íbúðinni, sem yrðu raktar til þessa, talinn alls 420.000 krónur. Áfrýjandi telur þessar gerðir stefnda hafa orðið til þess að ekki hafi verið unnt að leigja út íbúð hennar um tveggja ára skeið. Hún hafi því farið á mis við leigutekjur, 40.000 krónur á mánuði í tvö ár, og krefst bóta úr hendi stefnda af þeim sökum. Í héraðsdómsstefnu er fjárhæð kröfuliðar vegna þessa sögð nema 936.000 krónum. Að viðbættum kostnaði af viðgerð íbúðarinnar samkvæmt áðurnefndri matsgerð er þannig heildarkrafa áfrýjanda um skaðabætur að fjárhæð 1.356.000 krónur, eins og áður greinir. III. Í málinu liggja ekki fyrir uppdrættir eða ljósmyndir af íbúðarhúsinu að Eyrarvík til skýringar á staðháttum á 2. hæð hússins, þar sem málsaðilar deila um eignarrétt að herbergi og staðsetningu veggjar. Eins og málið liggur fyrir er því vandséð að hverju dómkröfur áfrýjanda í þessu sambandi lúta. Þá eru kröfurnar ekki gerðar af þeirri nákvæmni, sem þörf er á. Á þetta sérstaklega við um kröfu áfrýjanda um að stefnda verði gert „að fjarlægja og setja upp á sama stað og áður vegg sem skilur að íbúðir stefnda og áfrýjanda á 2. hæð hússins“, eins og komist er að orði í greinargerð áfrýjanda fyrir Hæstarétti. Þá skortir einnig á að aflað hafi verið sem skyldi gagna um eignarrétt að hinu umdeilda herbergi. Þannig hefur meðal annars verið látið hjá líða að afla fyrir dómi framburðar Jóhanns Gíslasonar, sem áfrýjandi leiðir rétt sinn frá, Gísla Eiríkssonar, sem hefur verið meðal eigenda hússins frá 1982, og sonar þess síðastnefnda, Sigurðar Gíslasonar, sem upplýst er í gögnum málsins að sé fyrrum eiginmaður áfrýjanda og hafi búið með henni í húsinu um eitthvert árabil. Af þeim ástæðum, sem að framan greinir, skortir svo á reifun málsins og nákvæmni í kröfugerð af hendi áfrýjanda, að ekki verður komist hjá að vísa sjálfkrafa frá héraðsdómi kröfum hennar um viðurkenningu á eignarrétti að umræddu herbergi og skyldu stefnda að viðlögðum dagsektum til að fjarlægja vegg og smíða annan í hans stað. IV. Samkvæmt skýrslu lögreglunnar á Akureyri 14. maí 1994 leitaði áfrýjandi til hennar þann dag um aðstoð „vegna aðgerða sem unnar hefðu verið á og við íbúð hennar að Dagverðarvík.“ Í skýrslunni segir að þegar lögreglumenn komu á vettvang hafi áfrýjandi sýnt þeim meðal annars hvernig leiðslur fyrir heitt og kalt vatn til íbúðar hennar hafi verið teknar í sundur. Hafi áfrýjandi sagt stefnda hafa gert þetta á tímabilinu frá því í febrúar á sama ári. Segir síðan eftirfarandi í skýrslunni: „Er við höfðum samband við Ólaf kvað hann það rétt vera að hann hefði aftengt heita vatnið vegna skuldar Þórhildar við sig vegna upphitunar, þá kvaðst hann hafa aftengt kalda vatnið til að koma í veg fyrir frostskemmdir. ... Ólafur kvað sig vera í fullum rétti að gera þessar ráðstafanir, en Þórhildur aftur á móti kvað Ólaf engan rétt hafa til að gera þetta. Þórhildur krafðist að Ólafur tengdi vatnið aftur ... Ólafur sagði að þegar Þórhildur væri búin að greiða það sem hún skuldaði sér myndi hann laga þessa hluti.“ Í skýrslu, sem lögreglan tók af stefnda 15. júlí 1994, skýrði hann í allnokkru máli frá tilhögun kyndingar í húsinu, skiptingu kostnaðar af henni og vanskilum áfrýjanda vegna hlutdeildar sinnar í honum. Að því gerðu var eftirfarandi haft eftir stefnda: „Kærði segir að í vetur, eftir að seinasti leigjandi var farinn úr eignarhluta Þórhildar, hafi farið að leka hjá henni ofn. Lekinn hafi verið það mikill að bæta hafi þurft á kerfið daglega. Það hafi ekki gengið og því hafi hann tekið á það ráð að aftengja kyndinguna í eignarhluta Þórhildar. Kærði kveðst ekki hafa gert tilraun til að ræða þennan leka við Þórhildi.“ Í lok skýrslunnar kemur síðan fram að stefndi hafa sagst „ekki munu ... tengja hitann fyrr en skuldin hefur verið greidd en kveðst tilbúinn til að tengja kalda vatnið.“ Hann hafi greint frá því að ekki væri búið að tengja hitann aftur og verið loks spurður hvort hann myndi aftengja hitann ef áfrýjandi léti sjálf tengja hann. Svar hans var eftirfarandi: „Hann kvaðst þá munu aftengja hitann aftur og halda því áfram uns skuldin verði greidd.“ Í málinu heldur stefndi því sem áður segir fram að hann hafi lokað fyrir vatnsrennsli til íbúðar áfrýjanda vegna þess að ofn þar hafi lekið. Hafi þetta verið nauðsynlegt til að koma í veg fyrir skemmdir á íbúðinni og húsinu í heild. Í skýrslu fyrir héraðsdómi sagði stefndi þannig frá aðdragandanum að þessu að hann hafi á tímabili þurft að bæta vatni daglega inn á hitakerfi hússins til að halda þar hita. Fyrst hafi hann haldið að olíuketill í húsinu væri ónýtur, en síðan kíkt á glugga á íbúð áfrýjanda og þá séð að „eitt herbergið þar niðri var bara eins og gufubaðsstofa ...“. Herbergið, sem þessi ummæli vörðuðu, er auðkennt í matsgerð dómkvadds manns sem herbergi í suðurhluta neðri hæðar. Segir í matsgerðinni að við skoðun matsmanns hafi „beinar vatnsskemmdir“ ekki verið þar sjáanlegar. Að gættu þessu og fyrrgreindu efni lögregluskýrslna er frásögn stefnda fyrir dómi um ástæður fyrir umræddum gerðum hans ótrúverðug. Stefnda hefði verið í lófa lagið að tryggja sér jafnharðan sönnur fyrir því að hann hafi neyðst til að stöðva rennsli heits vatns til íbúðar áfrýjanda vegna leka á ofni, ef sú frásögn er á rökum reist. Slíkt hefur stefndi ekki leitast við að gera. Verður því að leggja til grundvallar að hann hafi lokað fyrir hita á íbúð áfrýjanda án þess að hafa til þess lögmætar ástæður. Hann ber þannig skaðabótaábyrgð vegna tjóns, sem hlotist hefur af þessum gerðum. Í upphafi þess kafla matsgerðar, þar sem fjallað er um kostnað af viðgerð íbúðar áfrýjanda, segir eftirfarandi: „Hér á eftir verður tilgreint mat mitt á kostnaði vegna þeirra skemmda sem ég tel að rekja megi til þess að í maí 1994 var lokað fyrir heitt og kalt vatn til íbúðarinnar. Við mat á kostnaði er tekið tillit til aldurs, ástands o.þ.h. þeirra matshluta sem við á.“ Segir enn fremur að allar fjárhæðir séu með virðisaukaskatti og miðist við verðlag í júlí 1996. Viðgerðarkostnaðurinn er sundurliðaður fyrir hvert herbergi og komist sem áður segir að þeirri niðurstöðu að hann nemi í heild 420.000 krónum. Matsmaðurinn staðfesti matsgerð sína fyrir dómi. Henni hefur ekki verið hnekkt með yfirmati. Á grundvelli hennar verður stefnda því gert að greiða áfrýjanda síðastnefnda fjárhæð. Samkvæmt málatilbúnaði áfrýjanda hafði hún leigt út íbúð sína þar til í janúar 1994, en síðan reynt að selja hana og því ekkert gert þann vetur til að finna nýjan leigutaka. Ekkert liggur fyrir í málinu um hverjar ráðagerðir áfrýjanda í þessum efnum hefðu orðið ef stefndi hefði ekki unnið áðurnefnd spjöll á hitakerfi íbúðarinnar eða hvernig til hefði getað tekist um að finna leigutaka að henni. Áfrýjandi hefur ekki hnekkt því að búið hafi verið að tengja aftur vatnslagnir til íbúðarinnar í nóvember 1994. Að þessu gættu hefur áfrýjandi ekki sýnt nægilega fram á að hún hafi farið á mis við leigutekjur vegna gerða stefnda. Verður kröfu hennar á þeim grunni því hafnað. Í málinu liggur fyrir að áfrýjandi krafði stefnda um bætur á grundvelli matsgerðar með bréfi 12. ágúst 1996. Samkvæmt 15. gr. vaxtalaga er því fullnægt skilyrðum til að verða við kröfu áfrýjanda um dráttarvexti af tildæmdum bótum, eins og nánar segir í dómsorði. Ákvæði héraðsdóms um gjafsóknarkostnað skal vera óraskað. Stefndi verður dæmdur til að greiða í ríkissjóð málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem er ákveðinn í einu lagi eins og í dómsorði greinir. Um gjafsóknarkostnað áfrýjanda fyrir Hæstarétti fer jafnframt eins og þar segir. Dómsorð: Vísað er frá héraðsdómi kröfum áfrýjanda, Þórhildar Einarsdóttur, um að viðurkenndur verði eignarréttur hennar að herbergi á 2. hæð íbúðarhússins að Eyrarvík í Glæsibæjarhreppi, og að stefnda, Ólafi Gíslasyni, verði gert að færa þar til vegg að viðlögðum dagsektum. Stefndi greiði áfrýjanda 420.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 1. október 1996 til greiðsludags. Stefndi greiði í ríkissjóð samtals 400.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Ákvæði héraðsdóms um gjafsóknarkostnað áfrýjanda skulu vera óröskuð. Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, 225.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Norðurlands eystra 12. október 1998. Mál þetta, sem dómtekið var þann 25. ágúst síðast liðinn, hefur Þórhildur Einarsdóttir, kt. 131153-7919, Barmahlíð 50, Reykjavík, höfðað hér fyrir dómi með stefnu birtri 15. mars 1997 á hendur Ólafi Gíslasyni, kt. 081041-4239, Eyrarvík, Glæsibæjarhreppi, og til réttargæslu Gísla Eiríkssyni, kt. 100218-4109, til heimilis á sama stað. Dómkröfur stefnanda eru þær, að stefndi, Ólafur Gíslason, verði dæmdur til að greiða stefnanda kr. 1.356.000,- með dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 með síðari breytingum, frá 1. október 1996 til greiðsludags. Þá er þess krafist að viðurkennt verði með dómi að herbergi í miðju húsi að austanverðu, en sunnan við stigauppgang, á 2. hæð íbúðarhússins að Eyrarvík, Glæsibæjarhreppi, sé eign stefnanda. Verði stefnda gert skylt að viðlögðum dagsektum, kr. 1.000,- á dag, að fjarlægja og setja upp á sama stað og áður vegg, sem skilur að íbúðir stefnda og stefnanda á 2. hæð hússins. Einnig er þess krafist að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað að skaðlausu með hliðsjón af gjaldskrá Lögfræðiþjónustunnar ehf. eins og málið væri ekki rekið sem gjafsóknarmál. Málskostnaður beri virðisaukaskatt. Þess er jafnframt krafist að talsmanni stefnanda, Ingólfi Hjartarsyni, hrl., verði ákveðin hæfileg gjafsóknarlaun fyrir rekstur málsins fyrir héraðsdómi. Engar kröfur eru gerðar á hendur réttargæslustefnda. Dómkröfur stefnda, Ólafs Gíslasonar eru þær, að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda, og að eignarréttarkröfu og dagsektakröfu verði hafnað. Þá er þess krafist að hafnað verði kröfu stefnanda um að stefnda verði gert skylt að fjarlægja og setja upp á sama stað og áður vegg, sem skilur að íbúðir stefnda og stefnanda á 2. hæð hússins, að viðlögðum dagsektum kr. 1.000,-. Af hálfu stefnda er höfð uppi gagnkrafa á hendur stefnanda til skuldajöfnunar, samtals að fjárhæð kr. 539.943,-. Stefndi krefst þess og að stefnandi verði dæmdur til að greiða hæfilegan málskostnað að viðbættum virðisaukaskatti. I. Af hálfu stefnanda er málavöxtum svo lýst, að við skilnað hennar árið 1990 hefði komið í hennar hlut við búskipti íbúð í íbúðarhúsinu að Eyrarvík í Glæsibæjarhreppi. Nánar til tekið hefði verið um að ræða norðurenda íbúðarhússins ásamt sérgeymslu í kjallara og tilheyrandi hlutdeild í sameign ásamt 1200 m² eignarlóð. Íbúðina hefði stefnandi keypt af bróður stefnda og syni réttargæslustefnda, Jóhanni Gíslasyni, þann 15. maí 1986, og fengið afsal fyrir eigninni 21. júlí 1992. Hefði eignarhluti stefnanda í fasteigninni verið 1/3 á móti 1/3 hluta stefnda og 1/3 hluta réttargæslustefnda. Stefnandi hefði á haustmánuðum 1992 flust af fasteigninni til Reykjavíkur og frá þeim tíma leigt íbúðina, í fyrstu fyrir kr. 45.000,- á mánuði, en síðar fyrir kr. 40.000,-. Að auki hefði leigutökum borið að greiða rekstrarkostnað, þ.ám. vegna olíukyndingar á móti sameigendum og hefði stefnda, Ólafi Gíslasyni, verið gerð grein fyrir leigumálunum. Fasteign stefnanda hefði og verið sett á söluskrá árið 1993 hjá fasteignasölu á Akureyri og íbúðin því ekki verið leigð út er leigjandi hvarf af eigninni í janúarmánuði 1994. Stefnandi hefði gætt að eigninni í febrúarmánuði 1994, og er staðhæft að ástand hennar hafi þá verið eðlilegt. Við skoðun stefnanda í maímánuði sama ár hefði stefnandi hins vegar veitt því athygli að kalda- og heitavatnsleiðslur í kjallarasameign höfðu verið aftengdar frá eignarhlutanum með þeim hætti að leiðslur höfðu verið sagaðar í sundur og tappar settir í enda. Við nánari skoðun hefði stefnandi og veitt því athygli að parket í íbúðinni hafði bólgnað upp og los var komið á viðarþiljur á veggjum. Loks hefði stefnandi veitt því athygli að veggur á 2. hæð, sem aðskildi íbúð hennar frá eignarhluta stefnda, hafði verið færður til norðurs og þannig hindraður aðgangur að tveimur herbergjum, sem tilheyrt höfðu eignarhluta hennar. Stefnandi hefði borið fram kæru til lögreglu þann 14. maí 1994 vegna nefnds athæfis og við yfirheyrslu þann 4. júlí sama ár hefði stefndi, Ólafur Gíslason, viðurkennt að hafa fært til nefndan millivegg, en jafnframt hefði hann viðurkennt að hafa aftengt vatn til eignarhlutans, annars vegar í þeim tilgangi að hindra frostskemmdir á eignarhlutanum, en einnig vegna meintrar vangreiðslu hennar á sameiginlegum kyndingarkostnaði fasteignarinnar, þrátt fyrir boð leigjanda um greiðslu fyrir þeim kostnaði. Þá hefði hann við nefnda skýrslugjöf haft uppi hótanir um að aftengja leiðslur jafnharðan þar til stefnandi gerði skil á meintri skuld við sameigendur. Stefnandi hefði þrátt fyrir afstöðu stefnda leitað til pípulagningameistara við að tengja vatnið að nýju að eignarhlutanum, en sá aðili gefið verkið frá sér eftir að hann hafði kynnt sér afstöðu stefnda. Bréfleg áskorun til stefnda þann 22. nóvember 1994 um að tengja lagnir að nýju að íbúð stefnanda hefði og engan árangur borið. Vegna þessa hefði stefnandi í júlímánuði 1995 leitað til nafngreinds húsasmíðameistara til að meta þær skemmdir sem orðið höfðu á eignarhluta hennar vegna framangreindra aðgerða stefnda. Loks hefði stefnandi farið fram á dómkvaðningu matsmanna í nóvembermánuði 1995 til að skoða og meta það tjón, sem orðið hafði á íbúðinni og til að láta í té skriflegt og rökstutt álit um eftirfarandi atriði: „Hvaða skemmdir á íbúðinni, þ.m.t. skemmdir á vatns- og rafmagnsleiðslum, megi rekja til þess að í maí 1994 var lokað fyrir heitt og kalt vatn til íbúðarinnar. Hvað kosti að gera við þær skemmdir sem matsmenn telja að rekja megi til þess að í maí 1994 var lokað fyrir heitt og kalt vatn til íbúðarinnar. Hvað kosti að tengja aftur lagnakerfi íbúðarinnar við kyndingu hússins og kaldavatnsinntak. Hvað kosti að fjarlægja vegg er lokar gangi á efri hæð að sunnanverðu og lagfæra öll ummerki eftir vegginn.“ Vegna samningsumleitana og annarra ástæðna hefði skoðunargerð dómkvadds matmanns Jónasar Vignis Karlessonar, byggingarverkfræðings fyrst farið fram þann 7. júlí 1996 og voru báðir málaðilar viðstaddir. Í matsgjörð matmannnsins segir m.a.: „Við skoðun á íbúðinni kom eftirfarandi í ljós: NEÐRI HÆÐ Lögmaður stefnanda ritaði stefnda bréf þann 12. ágúst 1996 og krafði hann um bætur á grundvelli framangreindrar matsgerðar svo og vegna missis leigutekna. Í máli þessu hafa gefið aðilaskýrslur stefnandi Þórhildur Einarsdóttir og stefndi Ólafur Gíslason. Þá hafa komið fyrir dóm vitnin Kristín Tryggvadóttir, Margrét Ágústsdóttir, pípulagningamennirnir Jón Heiðar Austfjörð og Baldur Jón Helgason og matsmaðurinn Jónas Vignir Karlesson, byggingaverkfræðingur. Stefnandi, Þórhildur Einarsdóttir, skýrði frá því fyrir dómi, að fyrrum eiginmaður hennar, sem er bróðir stefnda og seljandans Jóhanns Gíslasonar, hefði að mestu leyti annast samningsgerð við kaupin á eignarhluta þeirra í Eyrarvík árið 1986. Stefnandi bar að við kaupin hefði efri hæð íbúðarinnar verið fullfrágengin en aðeins eitt herbergi verið tilbúið á neðri hæðinni. Þá hefði þil á efri hæðinni skilið eignarhluta hennar frá íbúð stefnda. Það hefði og verið skilningur hennar að herbergi austan til í húsinu, en norðan þilsins tilheyrði eignarhluta hennar, en að gagnstætt herbergi þar á móti tilheyrði eignarhluta stefnda, og að þau hjónin hefðu afnotarétt af því herbergi. Vegna þessarar skiptingar kvaðst stefnandi hafa gert endurbætur á því herbergi sem tilheyrði hennar eignarhluta, lagt parket á gang fyrir framan herbergin og loks treyst þilið á milli eignanna, allt án sérstakra viðbragða af hálfu stefnda. Stefnandi kvaðst á hinn bóginn aldrei hafa greitt leigu fyrir herbergi stefnda og bar að það hefði verið í samræmi við þau orð seljandans, að þau hjónin mættu hafa afnot af herberginu svo lengi sem þau hefðu þörf fyrir það. Fyrir dómi staðhæfði stefnandi að eignarhluti hennar í íbúðarhúsinu hefði verið stærri í fermetrum talið en eignarhluti sameigenda hennar og hefði þar legið m.a. til grundvallar upphafleg skipting eignarinnar á milli feðganna, þar sem álitið hefði verið að norðurhluti hússins væri óhagstæðari til búsetu, svo og vegna lóðarstærðar eignarinnar. Þá hefði fylgt norðurhluta íbúðarhússins viðbygging á neðri hæð svo og fleiri geymslur í kjallara. Vegna þessa hefði hún og greitt kr. 2.000,- í húshitun á mánuði, en sameigendur hennar hvor um sig kr. 1.500,-. Fyrir dómi staðhæfði stefnandi að þann tíma sem hún bjó í íbúð sinni í Eyrarvík, þ.e. frá árinu 1986 til haustsins 1992, hefði ofn í stofu á neðri hæð, „drippað“ vatni. Lekinn hefði verið neðst á ofninum, en vegna þess hversu lítill hann var hefði nægt að hafa litla skál þar undir, vatnið þá gufað upp jafnharðan, og var það álit hennar að lagfæring eða skipti á ofninum hefði ekki verið nauðsynleg. Þá kvað hún leigjendur íbúðarinnar aldrei hafa kvartað um leka í íbúðinni. Á hinn bóginn bar stefnandi að það hefði oft gerst að íbúðin hefði kólnað upp þegar affallsolía sem kynt var með stíflaði kynditæki íbúðarinnar. Þá kvaðst hún af og til hafa þurft að tappa lofti af ofnakerfinu. Stefnandi bar að það hefði verið hluti af skilnaðarkjörum þeirra hjóna árið 1990 að fyrrverandi eiginmaður hennar gerði skil til stefnda og réttargæslustefnda vegna sameiginlegs rekstrakostnaðar eignarinnar það tímabil sem hjúskapur þeirra varði. Kvaðst stefnandi hafa vísað til þessa samkomulags er henni barst rukkun frá stefnda árið 1992 vegna meints ógreidds kyndingarkostnaðar, og á síðari stigum kvaðst hún einnig hafa vísað til leigumála við leigjendur um greiðslu kyndingar og annars rekstrarkostnaðar. Á hinn bóginn kvaðst stefnandi hafa greitt sinn hlut þegar keyptur var nýr olíuketill fyrir íbúðarhúsið. Af þessum sökum kannaðist stefnandi ekki við að hún stæði í skuld við stefnda vegna kyndingarkostnaðar, ef frá væri talinn sá tími sem íbúð hennar var án leigjanda, þ.e. frá maí- til ágústmánaðar 1993 og vegna febrúarmánaðar 1994. Fyrir dómi kvaðst stefnandi hafa komist að því fyrir tilviljun, í febrúarmánuði 1995, hjá ættingja stefnda að hann hefði tengt vatnsleiðslur að nýju til eignarhluta hennar, en vegna fjárhagsörðugleika og annarra aðstæðna kvaðst hún ekki hafa látið skipta um ofna í íbúðinni fyrr en í ágústmánuði 1996, og í framhaldi af því hleypt heitu vatni á ofnakerfið, og eftir það greitt til stefnda kr. 1.000,- á mánuði í kyndingarkostnað þannig að lágmarkshiti héldist í eignarhlutanum. Stefnandi kvaðst hafa leigt íbúðina á nýjan leik í ágústmánuði 1997 og bar að leigugreiðslur hefðu falist í endurbótum á eigninni. Stefndi, Ólafur Gíslason, staðfesti fyrir dómi að hann hefði keypt fasteignina Eyrarvík árið 1982 ásamt föður sínum, réttargæslustefnda, og bróður, Jóhanni Gíslasyni, og bar að þeir hefðu þá þegar skipt eigninni í þrjá jafna hluta og greitt rekstrarkostnað í samræmi við þá skiptingu. Stefndi bar að þar sem að eignarhluti Jóhanns hefði ekki að öllu leyti verið íbúðarhæfur við kaupin hefði hann fengið tvö herbergi á efri hæð, sem tilheyrðu eignarhluta stefnda, endurgjaldslaust. Í samræmi við afnotin hefði verið sett upp laus plata á gangi á efri hæðinni og herbergin þannig verið skilin frá eignarhluta hans tímabundið. Þetta fyrirkomulag hefði og verið til staðar er stefnandi festi kaup eignarhluta Jóhanns árið 1986, og vegna þessa hefði íbúð hennar virst stærri en efni stóðu til, auk þess sem að eignarhluta hennar hefði fylgt viðbygging á neðri hæðinni. Er stefnanda hefði síðar þverskallast við að láta nefnd herbergi af hendi og enn síðar leigt þau út ásamt eignarhluta sínum árið 1992 hefði hann gripið til þess ráðs á vormánuðum 1994 að færa umræddan skilrúmsvegg til norðurs um nokkra metra og þannig afmarkað eign sína með réttum hætti, að hann ætlaði, að því frátöldu að hann kvað rafmagnsslökkvara fyrir íbúð stefnanda hafa hafnað utan eignarhluta hennar. Fyrir dómi kvað stefndi það hafa komið í hans hluta að annast viðhald og bókhald vegna kyndingarkostnaðar allrar húseignarinnar. Í marsmánuði 1994 hefði hann veitt því eftirtekt að fylla þurfti daglega á þenslukar kyndingarkerfisins þannig að nægur hiti héldist fyrir eignarhluta hans á efri hæðinni. Kvaðst hann í fyrstu hafa ætlað að verulegur leki væri í olíukatlinum, en eftir u.þ.b. vikuáfyllingu kvaðst hann hafa litið inn um glugga á herbergi á neðri hæð í íbúð stefnanda og þá séð að þar inni var mikil gufa. Með þeirri ætlan að forða eign stefnanda svo og eigin eignarhluta frá skemmdum kvaðst hann hafa sagað í sundur hitavatns- og kaldavatnsleiðslur og lokað fyrir leiðslurnar með tappa. Ennfremur kvaðst stefndi hafa vatnstæmt leiðslu að eignarhluta stefnanda vegna hættu á frostskemmdum. Að áliti stefnda var hér um að ræða einfalda aðgerð og vísaði hann til þess að stefnandi hefði hvort sem er þurft að skipta um ofna í eignarhlutanum. Stefndi kvaðst hins vegar ekki hafa tilkynnt stefnanda um þessar aðgerðir sínar, og vísaði til tíðra búferlaflutninga hennar. Stefndi kvaðst og engan aðgang hafa haft að íbúð stefnanda og af þeim sökum hefði hann ekki haft tök á því að „blinda“ leka ofninn í herbergi á neðri hæðinni. Vegna aðgerðarleysis stefnanda kvaðst stefndi hafa látið tengja leiðslur að íbúð stefnanda á nýjan leik í nóvembermánuði 1994, og þá jafnframt sett loka á vatnslagnirnar þannig að unnt væri að hleypa vatni á eftir að ofnakerfið í íbúð stefnanda hefði verið lagfært. Stefnandi hefði hins vegar ekki brugðist við fyrr en um það bil tveimur árum síðar og þá skipt um ofna í eignarhlutanum og í framhaldi af því hleypt vatni á ofnakerfið. Vitnið Jón Heiðar Austfjörð, pípulagningamaður, kvaðst fyrir dómi hafa skipt um ofna í íbúðarhluta réttargæslustefnda í ágústmánuði 1991. Um hefði verið að ræða yfir fjörutíu ára gamla ofna og var það mat vitnisins að þeir hefðu verið á síðasta snúningi, þrátt fyrir að ekki væri á þeim sýnilegur leki. Við sama tækifæri kvaðst vitnið hafa skipt um lekan ofn í íbúð stefnanda og bar að hann hefði verið kolryðgaður. Staðhæfði vitnið að ofnaskiptin í íbúð stefnanda hefðu verið nauðsynleg þannig að unnt væri að hleypa vatni á miðstöðvarkerfið í suðurhluta hússins. Vitnið bar að stefndi hefði greitt full verklaun fyrir ofnaskiptin, þar sem að stefnandi hefði neitað að taka þátt í kostnaði. Fyrir dómi staðfesti vitnið að það hefði að beiðni stefnda tengt lagnir að íbúð stefnanda þann 10. nóvember 1994. Vitnið Margrét Ásgeirsdóttir kvaðst hafa farið með stefnanda til helgardvalar í íbúð hennar í Eyrarvík í maímánuði 1994. Vitnið bar að íbúð stefnanda hefði þá verið mjög köld og hrá og kvaðst hún hafa séð ummerki um að vatnsleiðslur til íbúðarinnar höfðu verið aftengdar. Auk þess kvaðst vitnið hafa veitt því athygli að veggur hafði verið settur upp á 2. hæð eignarinnar. Vegna þessa ástands kvaðst vitnið ekki hafa staldrað lengi við í íbúðinni, en hins vegar komið þangað nokkru síðar og þá séð rakaskemmdir, þ.ám. á parketi svo og útfellingar á veggjum. Vitnið vísaði til þess að það hefði komið í íbúð stefnanda þá um veturinn með væntanlegum leigjendum og þá veitt því athygli að tvö herbergi íbúðarinnar voru læst, nokkru síðar kvaðst vitnið að nýju hafa komið í íbúðina í sömu erindagjörðum og þá séð að handföng voru farin af herbergishurðum. Fyrir dómi kvaðst vitnið ekki áður hafa haft vitneskju um að leki væri í íbúð stefnanda. Vitnið Kristín Tryggvadóttir kvaðst hafa farið með stefnanda að Eyrarvík í maímánuði 1994 og staðhæfði að þá hefði íbúðin verið mjög köld. Vitnið kvaðst við sama tækifæri hafa séð að vatnsleiðslur að eignarhluta stefnanda höfðu verið aftengdar. Að mati vitnisins var íbúðin rakamettuð og sýnilegar skemmdir komnar fram á parketi og steypu, los verið á viðarþiljum í baðherbergi, sýnilegir rakablettir í lofti í herbergi á neðri hæð, svo og rakaskemmdir á gólflistum. Vitnið kvaðst oft áður hafa komið í íbúð stefnanda, en fyrst tekið eftir nefndum breytingum í maímánuði 1994. Vitnið Baldur Þór Helgason, pípulagningamaður, skýrði svo frá fyrir dómi að stefnandi hefði óskað eftir þjónustu hans við að tengja saman lagnir í eignarhluta hennar í Eyrarvík, og við vettvangsathugun kvaðst vitnið hafa séð að rör höfðu verið tekin í sundur í kjallara. Vitnið kvaðst hafa dvalið í íbúð stefnanda í u.þ.b. 10-15 mínútur og því eigi grandskoðað ofnakerfi eignarinnar, en minntist þess helst að tveir ofnar hefðu verið sýnilega skemmdir og annar þeirra, ofn á neðri hæð, lekið og verið ónýtur. Vitnið bar að ástæðan fyrir því að hann sinnti ekki verkbeiðni stefnanda hefði verið sú að hann hefði ekki fundið sér tíma til að sinna erindinu. Vitnið kannaðist ekki við að hafa rætt við aðra eigendur íbúðarhússins um verkbeiðni stefnanda. Matsmaðurinn Jónas Vignir Karlesson, byggingaverkfræðingur, staðfesti fyrir dómi áðurgreinda matsgjörð og áréttaði að augljóst hefði verið að skemmdir á eignarhluta stefnanda hefðu verið vegna rakabreytinga. Fyrir dómi treysti vitnið sér hins vegar ekki til að fullyrða hvort að einhverjar af þeim skemmdum sem lýst var í matsgjörðinni hefðu verið komnar fram áður en hiti var tekinn af eignarhlutanum, en taldi þó fráleitt að allar skemmdirnar hefðu verið til staðar áður en það gerðist. Vitnið áréttaði þannig að ekki væri vafi á að skemmdir á parketti fyrir framan baðherbergi mætti rekja til rakabreytinga vegna hitunarskorts, þó svo að skemmdirnar hefðu ekki komið fram á öðrum gólfhlutum. Vitnið bar að enginn hiti hefði verið á ofnakerfi íbúðarinnar við skoðun hans, en hins vegar hiti í öðrum húshlutum. Að áliti vitnisins hafði það haft þau áhrif að íbúð stefnanda hefði ekki kólnað eins mikið og ella hefði orðið. Engu að síður hefði hitastig í íbúðinni verið það lítið að ekki hefði nægt til að halda eignarhlutanum frostfríum. Fyrir dómi lét vitnið það álit í ljós að ekki væri einhlítt hversu lengi skemmdir væru að koma fram við nefndar aðstæður þar sem að það færi m.a. eftir ytri aðstæðum, þ.ám. hitastigi og loftræstingu. Þá var það álit vitnisins að skemmdirnar á íbúð stefnanda hefðu ekki orðið minni þrátt fyrir að heitu vatni hefði verið hleypt á ofnakerfi hennar fyrr en raun varð á, t.d. í febrúarmánuði 1995. Að áliti vitnisins var ofnakerfi íbúðarinnar þegar skoðun hans fór fram varhugavert vegna aldurs og gat gefið sig fyrirvaralaust. Þannig hefði ofn í stofu á neðri hæð verið ónýtur vegna ryðs og dropamyndunar, en vatnskemmdir þó ekki verið sýnilegar. Málsástæður og lagarök stefnanda. Stefnanda byggir stefnukröfu sína á því að hún hafi eignast íbúð í norðurenda íbúðarhússins að Eyrarvík, 1. og 2. hæð, og ávallt litið svo á að annað þeirra herbergja sem stefndi tók í sínar vörslur í byrjun árs 1994 hefði tilheyrt eignarhluta hennar. Um hefði verið að ræða herbergi á 2. hæð fyrir miðju hússins að austanverðu, nánar tiltekið sunnan við stigauppgang. Stefnandi hefði og ávallt haft full not af herberginu þar til stefndi flutti millivegg til norðurs og lokaði herbergið af frá íbúð stefnanda. Til þessarar eignaskiptingar hefði og verið litið við gerð brunabótamats fyrir húseignina. Þá bar stefnandi að við eignaskiptinguna hefði einnig verið litið til lóðarstærðar og þess að norðurhluti íbúðarhússins hefði verið talin óhentugri til búsetu. Stefnandi byggir kröfu sína ennfremur á því að stefndi hafi borið alla ábyrgð á því tjóni er rekja mætti til þess að hann með ólögmætum hætti lokaði fyrir heitt og kalt vatn til íbúðar hennar í marsmánuði 1994. Þá hefði stefndi í yfirheyrslu hjá lögreglu í júlímánuði 1994 hótað því að aftengja vatnslagnir jafnharðan vegna meints ógreidds sameiginlegs hitunarkostnaðar. Krafa stefnanda um skaðabætur sé og reist á fyrirliggjandi matsgerð, vegna nefndra skemmda, að fjárhæð kr. 420.000,- á kostnaði við að færa til skilrúmsvegg kr. 50.000,- svo og á launum matsmanns kr. 31.000,-. Vísaði stefnandi til þess að hún hefði ekki getað dregið úr tjóni sínu vegna áðurgreindra hótana stefnda. Þá hefði hún ekki getað kynt íbúðina með rafmagni vegna eldhættu. Vegna þessa krafðist stefnandi greiðslu vegna missis leigutekna í tvö ár miðað við kr. 40.000,- leigugjald á mánuði, líkt og síðustu leigumál hennar kváðu á um, samtals kr. 936.000,-. Stefnandi vísaði loks til þess að samkvæmt áðurgreindum leigumálum hefðu leigjendur hennar á hverjum tíma átt að standa skil á rekstrarkostnaði, þ.ám. vegna hitunar húsnæðis, en stefndi neitað viðtöku á þeim greiðslum. Á hinn bóginn kannast stefnandi við að hún hefði skuldað stefnda vegna hitunarkostnaðar fyrir þann tíma sem íbúð hennar var án leigjenda, einhverja mánuði árið 1993 og vegna febrúarmánaðar 1994. Stefndi hefði hins vegar ekki borið kröfur sínar lögformlega fram eða sýnt fram á hver skuld hennar væri vegna hitunar húsnæðisins þrátt fyrir að hann hefði alla kostnaðarliði undir höndum sem umsjónarmaður olíukyndingarinnar. Vísaði stefnandi því til tómlætis stefnda og ákvæða fyrningarlaga, og andmælti gagnkröfu stefnda til skuldajafnaðar. Til stuðnings kröfugerðinni vísaði stefnandi til meginreglna skaðabótaréttar, en vegna dráttarvaxta til III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987, sbr. síðari breytingar, um málskostnað til XX. og XXI. kafla einkamálalaga nr. 91/1991 og loks til ákvæða laga nr. 50/1988 vegna virðisaukaskatts. Málsástæður og lagarök stefnda, Ólafs Gíslasonar. Af hálfu stefnda er á því byggt að stefnandi hafi líkt og fyrri eigandi norðurenda íbúðarhússins að Eyrarvík aðeins haft afnotarétt af nefndu austurherbergi í eignarhluta hans. Húseigninni hefði og frá upphafi verið skipt í þrjá jafna eignarhluta, og leiði eignarréttarkrafa stefnanda því til þess að hlutur hennar í íbúðarhúsinu verði rúmlega 58 m² stærri en hlutur annarra sameigenda. Þá sé krafa stefnanda um eignarétt á austurherberginu ótæk þar sem að slíkt fyrirkomulag leiddi til þess að gagnstætt herbergi í eigu hans væri þá utan eignahluta hans. Af hálfu stefnda er einnig á því byggt að aftenging hans á heitu og köldu vatni í marsmánuði 1994 til eignarhluta stefnanda hafi helgast af óbeinum erindisrekstri, neyðarrétti, og hefði stoð í ákvæðum fjölbýlishúsalaga. Þannig hefði leki í ofnakerfi í íbúð stefnanda getað leitt til tjóns á eignarhlutanum, en auk þess stefnt öðrum eignahlutum íbúðarhússins í hættu. Um ástand ofnakerfisins í íbúðarhúsinu vísaði stefndi til vottorðs Jóns Heiðars Austfjörð, pípulagningamanns og vitnisburðar hans fyrir dómi. Þá vísaði hann einnig til þess að stefnandi hefði ekki staðið skil á kostnaði vegna sameiginlegs kyndingarkerfis fasteignarinnar. Loks hefði hann tengt vatnsleiðslur til íbúðar stefnanda í nóvembermánuði 1994, en stefnandi ekki brugðist við og lagfært ofnakerfi íbúðar sinnar fyrr en tæpum tveimur árum síðar. Íbúð stefnanda hefði því verið án hita í lengri tíma en ástæða var til og hún því eigi dregið úr tjóni sínu. Af hálfu stefnda er því og andmælt að orsakasamhengi hafi verið á lokun hans á heitu vatni til íbúðar stefnanda og þeirra skemmda sem lýst er í matsgjörð dómkvadds matsmanns. Matsgjörðin taki ekki af skarið um meintar skemmdir og sé auk þess í nokkurri andstöðu við fyrirliggjandi vottorð nafngreinds skoðunarmanns frá árinu 1995. Gagnkrafa stefnda til skuldajöfnunar er samkvæmt sundurliðuðum reikningi, dagsettum 13. maí 1998, annars vegar vegna vangreidds hitunarkostnaðar á tilgreindum tímabilum frá 13. maí 1986 til desembermánaðar 1996, að frádregnum innborgunum stefnanda, kr. 257.943,-, og hins vegar vegna húsaleigu tveggja herbergja sem stefnandi hafði afnot af á tímabilinu frá 13. maí 1986 til loka aprílmánaðar 1994, kr. 282.000,-. Gagnkrafa stefnda er því samtals að fjárhæð kr. 539.943,-. Af hálfu stefnda er um lagarök vísað til III. kafla laga nr. 26/1994 um fjöleignarhús, einkum 37. gr. og 13. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, en vegna málskostnaðar er vísað til 129. gr. og 130. gr. laga nr. 91/1991. Niðurstaða: Í máli þessu hefur stefnandi krafist viðurkenningar á eignarétti að herbergi í íbúðarhúsinu að Eyrarvík, nánar tiltekið fyrir miðju hússins að austanverðu, en sunnan við stigauppgang á 2. hæð. Jafnframt hefur stefnandi krafist þess að veggur á milli eignarhluta hennar og stefnda verði færður til suðurs og til fyrra horfs. Til stuðnings kröfum sínum vísar stefnandi einkum til kaupsamnings um eignarhlutann frá 15. maí 1986 og tíðkanlegrar skiptingar millum eignarhlutanna. Í máli þessu er óumdeilt að stefndi færði einhliða til, á vormánuðum 1994, umræddan skilrúmsvegg norður fyrir nefnt austurherbergi og gagnstætt herbergi í vesturhluta hússins, að stigauppgangi á 2. hæð, og er upplýst að við þessar tilfæringar stefnda hafnaði rafmagnsslökkvari fyrir eign stefnanda á umráðasvæði stefnda. Samkvæmt heimildarskjölum var fasteignin Eyrarvík (áður Dagverðarvík) keypt, árið 1982, af réttargæslustefnda og sonum hans, stefnda, Ólafi Gíslasyni og Jóhanni Gíslasyni, ásamt tilheyrandi landi. Af gögnum málsins og vettvangsskoðun dómsins verður ráðið að íbúðarhúsi fasteignarinnar hafi verið skipt í þrjá eignarhluta á milli sameigendanna, þannig að íbúð Jóhanns var á 1. og 2. hæð í norðurhluta, íbúð réttargæslustefnda á 1. hæð í suðurhluta og íbúð stefnda á 2. hæð í suðurhluta. Eignaskiptasamningur var ekki gerður um eignarhlutana, líkt og síðar var gert um aðra hluta fasteignarinnar. Þrátt fyrir ofangreinda skiptingu íbúðarhússins er upplýst að Jóhann Gíslason, líkt og stefnandi síðar, hafði endurgjaldslaus afnot af herbergi sem tilheyrði eignarhluta stefnda. Var um að ræða herbergi fyrir miðju hússins að vestanverðu, en sunnan við stigauppgang á 2. hæð. Er nefnt vesturherbergi þannig andspænis því herbergi sem stefnandi gerir nú tilkall til. Með kaupsamningi dagssettum 15. maí 1986 keypti stefnandi eignarhluta þáverandi mágs síns, Jóhanns Gíslasonar, 1. og 2. hæð í íbúðarhúsinu í Eyrarvík. Í kaupsamningi og afsali er eignarhlutanum lýst þannig, að um sé að ræða norðurenda íbúðarhússins ásamt sérgeymslu í kjallara og tilheyrandi hlutdeild í sameign ásamt 1200 m² eignarlóð. Það er mat dómsins að framangreind lýsing á eignarhluta stefnanda gefi ekki tilefni til að álykta að austurherbergið fyrir miðju hússins, og sunnan við stigauppgang á 2. hæð, sé eign hennar. Samkvæmt fyrirliggjandi fasteignamati fyrir árið 1994 fyrir íbúðarhúsið í Eyrarvík er eignarhluti stefnanda líkt og sameigenda hennar sagður 33,33%. Er það í samræmi við staðhæfingu stefnanda í stefnu. Er og til þess að líta að yrði krafa stefnanda tekin til greina um eignarrétt að nefndu austurherbergi myndi eignarhlutur hennar samkvæmt vettvangsathugun dómsins, og að teknu tilliti til viðbyggingar á 1. hæð, vera allnokkuð stærri en eignarhlutur sameigenda hennar í íbúðarhúsinu, en auk þess myndi skiptingin á milli eignarhluta stefnanda og stefnda vera harla óhentug vegna legu vesturherbergisins. Loks þykir sú málsástæða stefnanda fyrir dómi um að íbúð hennar í norðurhluta hússins hefði við upphaflega skiptingu eignarinnar verið ákvörðuð nokkru stærri en aðrar íbúðir, þar sem þá hefði verið tekið tillit til lóðarstærðar og óhagstæðari búsetuskilyrða, ekki nægjanlega rökstudd gegn andmælum stefnda. Að framangreindu virtu verður að mati dómsins að hafna dómkröfum stefnanda um eignarétt að framangreindu austurherbergi í miðju íbúðarhússins í Eyrarvík. Jafnframt verður að hafna þeirri kröfu stefnanda að stefndi fjarlægi og setji upp á sama stað og áður vegg sem skilur að íbúðir stefnanda og stefnda á 2. hæðinni, að öðru leyti en því að stefnandi þykir eiga rétt á aðgangi að rafmagnsslökkvara fyrir íbúð sína við stigauppgang á 2. hæð eignarhlutans. Í máli þessu er viðurkennt af stefnda að hann hafi aftengt heita- og kaldavatnsleiðslur til eignarhluta stefnanda í marsmánuði 1994. Málsaðila greinir hins vegar á um hvort að skemmdir á eignarhluta stefnanda megi rekja til þessa verknaðar og þá hversu miklar þær skemmdir hafi orðið. Staðhæfing stefnanda um það hversu eignarhluta hennar hafi hrakað eru einkum reistar á mati dómkvadds matsmanns, sem skoðaði eignina í júlímánuði 1996 og vitnisburði vinkvenna hennar er litu á húsnæðið í maímánuði 1994. Með eigin framburði stefnanda, matsgjörð dómkvadds matsmanns og vætti pípulagningamannanna, Jóns Heiðar Austfjörð og Baldurs Þórs Helgasonar, verður lagt til grundvallar að ofnakerfi í íbúð stefnanda hafi verið lélegt, og að ofnar á 1. hæð eignarinnar hafi lekið. Var þetta sannreynt við vettvangsskoðun dómsins, meðal annars með athugun á ofni sem áður hafði verið í herbergi á neðri hæð eignarinnar. Að þessu virtu þykja fram komnar nægjanlegar líkur fyrir þeirri staðhæfingu stefnda að herbergi á 1. hæð í íbúð stefnanda hafi verið gufumettað í marsmánuði 1994. Við slíkar aðstæður eru að áliti dómsins verulegar líkur fyrir því að rakaprósenta í íbúðinni hafi verið mikil og að eignin hafi af þeim sökum legið undir skemmdum. Aftenging vatnslagna við þessar aðstæður eru að mati dómsins réttlætanlegar og varða því stefnda ekki bótaábyrgð. Aðgerðarleysi hans um að tilkynna stefnanda um aðgerðir sínar eða öðrum lögbærum aðilum, til dæmis lögreglu, eru hins vegar að mati dómsins óforsvaranlegar. Upplýst er að stefnandi gætti að eign sinni í Eyrarvík í febrúarmánuði 1994, en að öðru leyti hefði íbúð hennar verið mannlaus frá janúarmánuði til maímánaðar það ár. Liggur því ekki ljóst fyrir hvenær leki í ofnakerfi stefnanda byrjaði eða hversu mikill hann var. Í máli þessu fellst dómurinn á það álit dómkvadds matsmanns að breytingar á rakastigi í íbúð leiði iðulega til þess að sprungur og los komi fram á samskeytum og samsetningum timburklæðninga og timburinnréttinga. Til þess er hins vegar að líta að matsmaðurinn skoðaði eignarhluta stefnanda rúmlega tveimur árum eftir að hitalagnir til eignarinnar voru aftengdar. Í matsgjörðinni er og sá fyrirvari gerður að ekki er fullyrt með algjörri vissu að allir þeir ágallar á klæðningum, listum o.fl. sem í ljós komu við matsskoðun hafi komið til vegna þeirra breytinga sem urðu er hitinn var tekinn af. Af framburðum vitna sem skoðuðu íbúð stefnanda í maímánuði 1994, fyrirliggjandi vottorði húsasmíðameistara frá júlímánuði 1995 og margnefndri matsgerð, sem rituð var í júlímánuði 1996, verður að mati dómsins ekki ráðið að eignarhlutinn hafi haldið áfram að skemmast. Má af því ráða að íbúð stefnanda þoli við eðlilegar aðstæður að standa óupphituð. Er til þess að líta að samkvæmt framburði stefnanda hafði það ástand oft komið fyrir að affallsolía stíflaði kyndingarkerfið, en að auki staðhæfði stefnandi að oft hefði hún þurft að lofttæma ofnakerfið. Í þessu samhengi verður að mati dómsins að horfa til þess að íbúðarhúsið í Eyrarvík var reist árið 1946, að skemmdir á parketi voru samkvæmt matsgjörð og vettvangsskoðun dómsins einkum í stofu á 2. hæð fyrir framan baðherbergi, en eigi á miðju gólfi eða við útveggi. Þá er í matsgjörðinni lýst skemmdum sem eru óviðkomandi rakabreytingum og falla að mati dómsins frekar undir eðlilegt viðhald. Að öllu framangreindu virtu getur dómurinn ekki fallist á að orsakasamhengi hafi verið með verknaði stefnda og síðar athafnaleysi hans og þeirra skemmda sem lýst er í matsgjörð dómkvadds matsmanns. Verður þannig að telja ósannað að tjón stefnanda verði rakið til stefnda. Samkvæmt þessu verður stefndi sýknaður af skaðabótakröfu að þessu leyti. Stefnandi hefur gert kröfu um bætur vegna missis leigutekna í tvö ár að fjárhæð kr. 936.000,-. Staðfest er í málinu að eignarhluti stefnanda var ekki í leigu þegar stefndi aftengdi lagnir til eignarinnar og til þess tíma er stefnandi komst að verknaði hans í byrjun maímánaðar 1994. Ummæli stefnda í lögregluskýrslu í júlímánuði nefnt ár þess efnis að hann myndi aftengja lagnirnar jafnharðan réttlæta að mati dómsins hins vegar ekki aðgerðarleysi stefnanda við nauðsynlegar lagfæringar. Þá er til þess að líta að stefnandi skipti um ofnakerfi eignarinnar áður en hún seldi íbúðina á leigu haustið 1997. Hefur stefnandi að þessu virtu ekki reifað málið með þeim hætti að unnt sé að dæma um kröfu þessa. Fjárkröfur stefnda, Ólafs Gíslasonar, til skuldajafnaðar við kröfur stefnanda að fjárhæð kr. 539.943,- er vísað sjálfkrafa frá dómi, sbr. ákvæði 1. mgr. 28. gr. laga nr. 91, 1991. Eftir öllum atvikum þykir rétt að hvor aðili beri sinn málskostnað. Með leyfi dómsmálaráðuneytisins dagssettu, 29. desember 1996, var stefnanda veitt gjafsókn fyrir héraðsdómi. Greiðist málskostnaður stefnanda því úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar, Ingólfs Hjartarsonar hæstaréttarlögmanns, kr. 250.000-, að viðbættum virðisaukaskatti. Annar kostnaðar stefnanda við mála-reksturinn kr. 67.445-, greiðist einnig úr ríkissjóði. Dráttur á uppkvaðningu dóms þessa stafar af önnum dómsformanns, en ekki hefur þótt ástæða til að endurflytja málið, sbr. yfirlýsingar málflytjenda. Dóm þennan kváðu upp Ólafur Ólafsson, héraðsdómari, Hörður Blöndal, byggingaverkfræðingur og Jónas Jóhannsson, pípulagningameistari. Dómsorð: Stefndi, Ólafur Gíslason, á að vera sýkn af eignaréttar- og skaðabótakröfum stefnanda, Þórhildar Einarsdóttur. Eignaréttur stefnda, sunnan stigauppgangs á 2. hæð húseignarinnar er háður þeim takmörkunum að viðurkenndur er aðgangur stefnanda að rafmagnsslökkvara er tilheyrir eignarhluta hennar. Málskostnaður fellur niður. Málskostnaður stefnanda þ.m.t. þóknun lögmanns hennar, Ingólfs Hjartarsonar, hæstaréttarlögmanns, kr. 250.000-, að viðbættum virðisaukaskatti, greiðist úr ríkissjóði. Annar kostnaðar stefnanda við málareksturinn greiðist einnig úr ríkissjóði kr. 67.445-.
|
Mál nr. 167/2001
|
Kærumál Gæsluvarðhald. B. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
|
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi áfram sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli b. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 9. maí 2001, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 10. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 9. maí 2001, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi þar til dómur gengur í máli er ákæruvaldið hefur höfðað gegn honum, þó eigi lengur en til fimmtudagsins 21. júní nk. kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að honum verði gert að sæta farbanni í stað gæsluvarðhalds. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Ár 2001, miðvikudaginn 9. maí, er á dómþingi Héraðsdóms Reykjavíkur, sem háð er í Dómhúsinu við Lækjatorg af Allan V. Magnússyni héraðsdómara, kveðinn upp svofelldur úrskurður. Lögreglustjórinn í Reykjavík hefur krafist þess að X, [ . . . ], litháenskur ríkisborgari, verði á grundvelli b-liðar 1. mgr. 103. gr. laga um meðferð opinberra mála nr. 19,1991 úrskurðaður til að sæta áfram gæsluvarðhaldi, frá lokum þess gæsluvarðhalds sem hann nú sætir en lýkur á morgun kl. 16.00, allt til þar til dómur gengur í málum hans en þó eigi lengur en til fimmtudagsins 21. jaúní nk., kl. 16.00 [ . . . ] Hinn 11. apríl sl. var gefin út ákæra á hendur X þar sem honum eru gefin að sök brot á 244. gr. og 1. mgr. 259. gr. almennra hegningarlaga nr. 19,1940, sem geta varðað hann fangelsisrefsingu verði hann sakfelldur. Er mál ákæruvaldins á hendur honum til meðferðar hér við dómstólinn og aðalmeðferð ákveðin 28. og 29. þ.m. Samkvæmt upplýsingum frá Interpol hafa allir ákærðu margoft komið við sögu lögreglu og dómstóla í nokkrum löndum Evrópu, og hefur ákærði hlotið refsidóma erlendis. Hann bíður nú dóms hér á landi og verður að ætla að hann muni reyna að komast úr landi ef hann verður nú látinn laus. Verður því ekki fallist á að úrræði svo sem farbann skv. 110. gr. laga nr. 19,1991 sé fullnægjandi. Með vísan til alls framanritaðs, framlagðra gagna og með vísan til b-liðar 1. mgr. 103. gr., laga nr. 19,1991, um meðferð opinberra mála verður krafa lögreglustjórans í Reykjavík um gæsluvarðhald ákærða tekin til greina svo sem nánar greinir í úrskurðarorði. Allan V. Magnússon héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. Úrskurðarorð: Ákærði, X, sæti áfram gæsluvarðhaldi allt þar til dómur gengur í máli hans en þó eigi lengur en til fimmtudagsins 21. júní nk. kl. 16.00.
|
Mál nr. 747/2015
|
Fjárdráttur Opinberir starfsmenn Ómerkingu héraðsdóms hafnað Skilorð
|
M var sakfelld fyrir fjárdrátt í opinberu starfi með því að hafa á nánar tilgreindu tímabili, sem verkstjóri í matsal Landspítalans í Fossvogi, dregið sér samtals 841.572 krónur sem voru afrakstur sölu matvara í matsalnum og greiddar höfðu verið með peningum sem henni bar að skila í öryggishólf hjá öryggisvörðum spítalans. Var brot hennar talið varða við 247. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 138. gr. laganna. Var refsing M ákveðin fangelsi í fjóra mánuði en fullnustu refsingarinnar frestað skilorðsbundið í tvö ár. Þá var henni gert að greiða Landspítalanum skaðabætur sem svöruðu til fyrrgreindrar fjárhæðar.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma Benedikt Bogasonhæstaréttardómari og Ingibjörg Benediktsdóttir og Ingveldur Einarsdóttir settirhæstaréttardómarar. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 14. október2015 í samræmi við yfirlýsingu ákærðu um áfrýjun. Af hálfu ákæruvaldsins er þesskrafist að refsing ákærðu verði þyngd. Ákærða krefstþess aðallega aðhinn áfrýjaði dómur verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað, til vara að húnverði sýknuð af kröfu ákæruvaldsins, en að því frágengnu að refsing hennarverði milduð. Þá krefst hún þess aðallega að einkaréttarkröfu verði vísað frádómi, en til vara að hún verði lækkuð.Brotaþoli, Landspítalinn,hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti og verður því litið svo áað hann krefjist þess að ákvæði héraðsdóms um einkaréttarkröfu sína verðistaðfest, sbr. 1. mgr. 208. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Ákærða hefurkrafist ómerkingar hins áfrýjaða dóms og reisir þá kröfu sína á því að mathéraðsdóms á sönnunargildi munnlegs framburðar fyrir dómi sé rangt. Íniðurstöðu dómsins var tekin afstaða til munnlegs framburðar vitna fyrir dómiog er ekkert fram komið í málinu um aðniðurstaða héraðsdóms um að mat á sönnunargildi þess framburðar sé rangt svoeinhverju skipti um úrslit málsins, sbr. 3. mgr. 208. gr. laga nr. 88/2008. Samkvæmtþessu er ómerkingarkröfu ákærðu hafnað.Ákærða, semvar verkstjóri í matsölu Landspítalans í Fossvogi, sá um að fara með þá peningasem inn komu vegna matsölunnar í þar til gerð peningaumslög og skila þeim íkassa til öryggisvarða. Gat hún samkvæmt því haft áhrif á ráðstöfun opinberrahagsmuna, sbr. niðurlag 141. gr. a. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Aðþessu gættu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verðurhann staðfestur. Ákærðu verður gert að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talinmálsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, sem ákveðin verða aðmeðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Héraðsdómur skal vera óraskaður.Ákærða,Marzena Wilk, greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, samtals 531.838 krónur,þar með talin málsvarnarlaun verjanda síns, Unnars Steins Bjarndal hæstaréttarlögmanns,496.000 krónur.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 4. mars2015.IMál þetta, sem dómtekið var 24. febrúar síðastliðinn, varhöfðað með ákæru ríkissaksóknara, útgefinni 5. september síðastliðinn, á hendurMarzenu Wilk, kennitala [...], Flúðaseli 40, Reykjavík, „fyrir fjárdrátt íopinberu starfi, með því að hafa á tímabilinu frá 8. október til 2. desember2013, sem verkstjóri í matsal Landspítalans í Fossvogi, í Reykjavík, dregið sérsamtals kr. 841.572, sem voru afrakstur sölu matvara í matsalnum og greiddarhöfðu verið með peningum framangreinda 56 daga, sem bar að skila í öryggishólfhjá öryggisvörðum spítalans.Telst þetta varða við 247. gr., sbr. 138. gr. almennrahegningarlaga nr. 19/1940.Þess er krafist að ákærða verði dæmd til refsingar og tilgreiðslu alls sakarkostnaðar.SkaðabótakrafaLandspítalinn háskólasjúkrahús krefst þess að ákærða verðidæmd til að greiða Landspítala kr. 841.572, auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr.6. gr., sbr. 9. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 5. desember2013 til greiðsludags.“ Ákærða neitar sök og krefstsýknu. Hún krefst þess aðallega að bótakröfunni verði vísað frá dómi en tilvara að hún verði lækkuð. Þá krefst hún þess að sakarkostnaður verði greiddurúr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun verjanda hennar.II Málavextireru þeir að fimmtudaginn 12. desember 2013 komu tveir starfsmenn Landspítalanstil lögreglu og kærðu ákærðu fyrir fjárdrátt. Þau kváðu það hafa verið hlutverkgjaldkera að setja peninga, sem komi inn fyrir matsölu, í þar til gerða poka ogskila þeim í kassa hjá öryggisvörðum. Í byrjun október hafi verið skipt umgjaldkera og þá hafi ákærða, sem hafi verið verkstjóri, ákveðið að breytaverklaginu og sjálf tekið að sér að fara með peningana í kassann. Þetta hafihún ákveðið án þess að aðrir vissu af. Í lok vikunnar, áður en ákærða var kærð,hefðu borist upplýsingar frá bókhaldinu um að peningar frá vinnustað ákærðuhefðu ekki skilað sér. Þetta hefði verið rætt við hana og hún svarað því til aðhún hefði skilað peningunum og væri með afrifur af peningapokum hjá sér. Þessarafrifur hefðu verið bornar saman við afrifur öryggisvarðanna og þá hefði komiðí ljós að þær stemmdu ekki. Þá hefði aftur verið rætt við ákærðu sem hefðiítrekað að hún hefði skilað peningunum. Þá hefði hún verið spurð hvenær húnhefði síðast skilað af sér og hún sagt það hafa verið að morgni 3. desember.Upptökur úr öryggismyndavél frá þessum tíma hefðu verið skoðaðar og hefðiákærða ekki sést á þeim. Þá hefði aftur verið talað við hana og hún þá sagstvilja fá lögfræðing. Peningar,sem hér um ræðir, voru settir í þar til gerðan poka. Hver poki er með þremurafrifum og á sá, sem skilar poka í kassa hjá öryggisvörðum, að taka eina afrifutil sönnunar fyrir því að hann hafi skilað pokanum í kassann. Öryggisvörður áað taka aðra afrifu þegar poka er skilað í kassann og þriðja afrifan er svotekin þegar pokinn er afhentur í banka. Lögreglanyfirheyrði ákærðu 5. mars 2014 að viðstöddum verjanda. Hún neitaði alfarið aðtjá sig um málið. Hún var aftur yfirheyrð 21. mars að viðstöddum verjanda oghenni boðið að tjá sig sjálfstætt um málið, en hún neitaði því. Þá var hennikynnt að um væri að ræða samtals 56 tilvik þar sem hún væri grunuð um fjárdráttog upphæðin væri sú sem í ákæru greinir. Ákærða gerði ekki athugasemdir viðþessi tilvik eða fjárhæðina. Síðan er bókað að ákærða hafi tekið til máls ogsagt: „Það var alltaf ein kvittun sem skilaði og hélt eftir og ég lét þau hafakvittanirnar, kannski gerði ég mistök með því að gera það, ég hefði kannskiekki átt að gera það.“IIIVið þingfestingu neitaði ákærða sökog hafnaði bótakröfunni. Hún mætti ekki við upphaf aðalmeðferðar og kvaðverjandi hennar hana vera veika og ekki ljóst hvort hún hygðist gefa skýrslufyrir dómi. Við upphaf seinni hluta aðalmeðferðar upplýsti verjandinn að ákærðaætlaði ekki að mæta og óskaði ekki eftir að gefa skýrslu við aðalmeðferðina. Nú verður rakinn framburður vitnavið aðalmeðferð. Verkefnastjóri í tekjubókhaldi Landspítalans bar að þegarbankareikningur hefði verið stemmdur af við innkomu fyrir matsölu hefði komið íljós að það vantaði öll innlegg fyrir október og nóvember. Vitnið kvaðst hafarætt við ákærðu og spurt hana hvort hún hefði gleymt að fara með innleggið.Ákærða kvað peningana vera í skúffu og myndi hún fara með þá í hólfið hjáöryggisvörðunum. Vitnið tók fram að ákærða talaði mjög bjagaða íslensku en þaðkvaðst hafa skilið hana svona. Ákærða hefði svo hringt í sig nokkrum dögumsíðar og sagt að í skúffunni hefðu aðeins verið kvittanir, það er afrifur.Frekari afskipti kvaðst vitnið ekki hafa haft af málinu.Rekstrarstjóri matsölu Landspítalansá þessum tíma og næsti yfirmaður ákærðu kvað að komið hefði í ljós að uppgjörhefði vantað í banka. Ákærða hefði sagt að hún hefði tekið við af gjaldkera aðskila uppgjörunum. Þetta hefði hún gert eftir að nýr gjaldkeri hefði komið tilstarfa. Eftir það hefðu uppgjörin ekki borist bankanum. Vitnið kvaðst hafaspurt ákærðu um þetta og hefði hún svarað því til að hún hefði skilaðuppgjörunum. Vitnið kvaðst hafa, ásamt deildarstjóra öryggissviðs, farið yfirmyndir í öryggismyndavél á þeim dögum og tíma er ákærða sagðist hafa skilað innuppgjörum og hefði hún ekki sést á myndunum. Eftir þetta hefði ákærða veriðspurð aftur um það hvenær hún hefði skilað inn uppgjörum og hefði hún gefið uppsömu dag- og tímasetningar og fyrr. Ítrekað hefði verið reynt að fá skýringarhjá ákærðu en hún hefði haldið fast við að hún hefði skilað inn uppgjörum ááðurgreindum tíma. Vitnið kvað ákærðu tala góða íslensku og hefðu samskiptiþeirra farið fram á málinu.Deildarstjóri öryggismála hjáLandspítalanum kvað yfirmann eldhúss spítalans hafa leitað til sín vegna þessað peningauppgjör frá einu eldhúsinu hefðu ekki skilað sér til banka. Hann kvaðyfirmanninn hafa skýrt frá því að gjaldkeri í matsölu gengi frá uppgjöri eftirdaginn og setti peninga í verðmætapoka. Þetta séu pokar sem límdir séu aftur ogauðkenndir með tölum og bókstöfum á þremur flipum. Þegar gengið væri fráuppgjörinu frá matsalnum væri pokinn settur í verðmætahólf hjá öryggisvörðum.Hjá þessu hólfi er öryggismyndavél sem beint er að hólfinu þannig að það sjáisthverjir setji í hólfið. Deildarstjórinn kvaðst hafa, ásamt rekstrarstjóra, rættvið ákærðu sem sagðist hafa skilað uppgjörunum í verðmætahólfið. Hún kvaðsthafa skilað þeim á tímabilinu hálfellefu til hálftólf á morgnana. Þegar skilaðer eigi að rífa eina afrifu af pokanum og hafi ákærða verið spurð um afrifurnaren hún hafi ekki getað gert grein fyrir þeim. Hún hefði heldur engum afrifumgetað skilað en þær hefðu átt að vera hennar sönnun fyrir því að hafa skilaðpeningapokum. Þessu næst hafi myndir úr öryggismyndavél verið skoðaðar. Hannkvað ákærðu aldrei sjást skila pokum af sér í verðmætahólfið. Ákærða hefði hinsvegar sést greinilega þegar hún kom til vinnu. Hún sé auðgreinanleg. Hann kvaðaftur hafa verið gengið á ákærðu um að skýra satt og rétt frá og þá hefði húnsvarað að hún vildi fá lögfræðing. Eftir þetta hefði ákærða verið kærð tillögreglu. Deildarstjórinn kvað pokana ekkivera auðkennda þannig að ekki væri hægt að vita hvaðan hver einstakur pokiværi, en þarna væru geymdir pokar frá öllum þeim stöðum þar sem peningar væruinnheimtir hjá spítalanum. Hann kvað verðmætahólfið vera læst og lykillinnhefði verið geymdur í skáp hjá öryggisvörðum. Hann kvaðst ekki muna á hvaðatungumáli hafi verið rætt við ákærðu en taldi rekstrarstjórann aðallega hafa haftorð fyrir þeim. Yfirmaðurákærðu, deildarstjóri eldhúss og matsala á spítalanum, bar að borist hefðitilkynning um að uppgjör vantaði frá vinnustað ákærðu. Rekstrarstjóri hefðihaft samband við sig og sagt sér frá þessu. Þær hefðu rætt við ákærðu sem hefðisagt þeim að hún hefði sett peningapokana á réttan stað, það er íöryggishólfið. Þessu næst hefðu myndir úr öryggismyndavél verið skoðaðar en þarhefði hún ekki sést setja poka í hólfið. Þá hefði aftur verið rætt við hana enhún hefði ekki getað gefið skýringar á þessu. Henni hefði verið boðið að fara íannað starf þar sem hún myndi ekki hafa fjármál með höndum en hún hefði ekkiþegið það. Þá kvað hún ákærðu hafa framvísað afrifum en þær hafi verið afgömlum pokum og ekki getað skýrt málið. Hún kvað ákærðu hafa talað ágætaíslensku og hefði hún rætt við hana á því máli. Íslenskukunnáttan hefði reyndarverið forsenda þess að hún fékk starfið. Gjaldkeri ávinnustað ákærðu kvað hana hafa verið yfirmann sinn á þessum tíma. Gjaldkerinnkvaðst hafa tekið við peningum og eftir hádegismat hefði hún átt að telja þá ogsetja í sérstakt umslag. Það hefði svo verið sett í skúffu inni á skrifstofu. Áföstudögum átti svo að senda peningana í banka. Gjaldkerinn kvað ákærðu ofthafa beðið sig að vinna við ýmislegt annað en að sýsla með peningana og þáhefði hún sjálf talið þá og sent. Gjaldkerinn kvað ákærðu hafa sýnt sér hvertpeningarnir ættu að fara en hún taldi sig aldrei hafa farið með þá. Ákærðahefði sagst hafa farið með peningana en gjaldkerinn kvaðst ekki hafa séð hanagera það. IV Ákærðaneitar sök en hefur ekki gefið skýrslu, hvorki hjá lögreglu né fyrir dómi, einsog rakið var. Í kaflanum hér að framan var rakinn framburður vitna og í II.kafla var gerð grein fyrir því hvernig meðferð peninga fyrir matsölu átti aðvera háttað. Samkvæmt því, sem þar kemur fram, átti að setja peninga í þar tilgerðan poka og koma honum í öryggishólf. Um leið átti að rífa flipa af pokanumog geyma til sönnunar því að pokanum hefði verið skilað. Samkvæmt framburðivitna ákvað ákærða að fara sjálf með peningapokana í hólfið og breytti með þvífyrra verklagi. Af framangreindum gögnum málsins er sannað að peningapokar frámatsal þeim, er ákærða veitti forstöðu, skiluðu sér ekki í hólfið eftir þanntíma. Starfsfólk spítalans hefur borið að hafa rætt við ákærðu og hún gefið þvíframangreindar skýringar. Þessi vitni hafa og borið að skýringar ákærðu hafiekki staðist eins og rakið var. Samkvæmt þessu telur dómurinn sannað að ákærðahafi dregið sér þetta fé eins og henni er gefið að sök í ákærunni. Brot ákærðuer rétt fært til refsiákvæðis í ákærunni og með því að hún var opinberstarfsmaður verður henni gerð refsing eftir reglu 138. gr. almennrahegningarlaga. Ákærðu hefur ekki áður verið refsað og er refsing hennarhæfilega ákveðin 4 mánaða fangelsi er bundin skal skilorði eins og í dómsorðigreinir. Eins ograkið var gerði ákærða ekki athugasemdir hjá lögreglu við fjárhæð þá sem húnsíðar var ákærð fyrir að draga sér. Það eru því ekki efni til annars en takabótakröfuna til greina með vöxtum eins og í dómsorði greinir. Það athugast aðákærðu var birt bótakrafan 21. mars 2014 og miðast upphaf dráttarvaxta við þanndag er liðnir voru 30 dagar frá þeim degi. Loksverður ákærða dæmd til að greiða málsvarnarlaun verjanda síns að meðtöldumvirðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir en annan kostnað leiddi ekki afrekstri málsins. ArngrímurÍsberg héraðsdómari kvað upp dóminn.D ó m s o r ð : Ákærða,Marzena Wilk, sæti fangelsi í 4 mánuði, en fresta skal fullnustu refsingarinnarog falli hún niður að liðnum 2 árum frá deginum í dag að telja, haldi ákærðaalmennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.Ákærða greiði Landspítalanum 841.572 krónur með vöxtumsamkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 5. desember 2013 til 21. apríl2014 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi tilgreiðsludags. Ákærðagreiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Leifs Runólfssonar hdl., 327.360krónur.
|
Mál nr. 308/2007
|
Skaðabætur Kröfugerð Málsástæða Ómerking héraðsdóms
|
J varð fyrir líkamsárás og leitaði á slysadeild vegna áverka. Maður sem grunaður var um verknaðinn var ákærður fyrir brot gegn 1. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga og gerði J kröfu um greiðslu miskabóta. Með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 15. nóvember 1999 var ákærði sýknaður þar sem sakir á hendur honum þóttu ósannaðar og bótakröfu J vísað frá dómi. Krafðist J þá greiðslu skaðabóta á grundvelli laga nr. 69/1995 um greiðslu ríkissjóðs á bótum til þolenda afbrota, en var hafnað. J höfðaði þá mál þetta til heimtu skaðabóta. Héraðsdómur komst að þeirri niðurstöðu að J hefði ekki sannað að rekja mætti áverka á mjóbaki sem hún hafði varanlegan miska og varanlega örorku af til líkamsárásarinnar. Kröfur um þjáningabætur og bætur fyrir annað fjártjón næðu ekki 100.000 króna lágmarki sem áskilið væri í 1. mgr. 7. gr. laga nr. 69/1995. Sýknaði héraðsdómur því af kröfum J. Talið var að héraðsdómur hafi ekki tekið afstöðu til kröfu um miskabætur samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 að fjárhæð 1.000.000 krónur, en röksemdir þær sem færðar hafi verið fyrir þeirri kröfu hafi ekki tengst áverkum í mjóbaki. Þótti því ekki verða hjá því komist að ómerkja héraðsdóminn og vísa málinu heim í hérað til meðferðar og dómsálagningar að nýju.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 7. júní 2007. Hún krefst þess aðallega að héraðsdómur verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað til meðferðar á ný, en til vara að stefnda verði gert að greiða sér 1.781.163 krónur með nánar tilteknum vöxtum frá 23. maí 1998 til greiðsludags. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem henni hefur verið veitt á báðum dómstigum. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Samkvæmt gögnum málsins gaf áfrýjandi sig fram við lögreglu 23. maí 1998 til að kæra líkamsárás, sem hún kvaðst hafa orðið fyrir undangengna nótt utan við tiltekið veitingahús í Reykjavík. Hún hafði áður leitað á slysadeild Sjúkrahúss Reykjavíkur, þar sem hún lýsti fyrir lækni að dyravörður á veitingahúsinu hafi slegið hana í andlitið og hún vankast eða jafnvel misst meðvitund skamma stund, en í vottorði læknisins sagði að hún hafi komið á slysadeildina „vegna skurðar á enni, glóðarauga og verkja í baki.“ Áfrýjandi mun hafa greinst meðal annars með nefbrot, auk þess sem brotnað hafi upp úr öðru herðablaði. Að lokinni lögreglurannsókn var maður, sem lá undir grun um að vera valdur að áverkum áfrýjanda, ákærður 7. september 1999 fyrir að hafa brotið gegn ákvæði 1. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með líkamsárás á hendur henni, sem hafi haft þær afleiðingar að „hún hlaut skurð á enni, glóðarauga og brot á nefi“, svo sem sagði í ákæru. Í því máli gerði áfrýjandi kröfu um að ákærða yrði gert að greiða henni 500.000 krónur í miskabætur. Með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 15. nóvember sama ár var ákærði sýknaður af kröfum ákæruvaldsins með því að sakir á hendur honum þóttu ósannaðar, en bótakröfu áfrýjanda var vísað frá dómi. Þessum dómi var ekki áfrýjað til Hæstaréttar. Að gengnum dómi í áðurnefndu máli leitaði áfrýjandi eftir greiðslu skaðabóta á grundvelli laga nr. 69/1995 um greiðslu ríkissjóðs á bótum til þolenda afbrota með bréfum 28. febrúar 2000 og 16. maí 2003 til bótanefndar, sem starfar samkvæmt ákvæðum IV. kafla þeirra laga. Meðal gagna, sem áfrýjandi lagði fyrir nefndina, var örorkumat 4. febrúar 2003, sem hún hafði aflað upp á sitt eindæmi. Í matinu var meðal annars greint frá efni áðurnefnds vottorðs um komu áfrýjanda á slysadeild 23. maí 1998, svo og vottorðs nafngreinds læknis, þar sem fram kom að hún hafi leitað til hans 11. mars 1999 vegna verkja í mjóbaki. Um heilsufarssögu hennar sagði í síðastnefndu vottorði að hún „lenti í slysi í maí ´98, var hrint af dyraverði, fékk áverka og hefur kvartað um í bak.“ Í niðurstöðu örorkumatsins sagði að varanlegar afleiðingar áverka, sem áfrýjandi hafi hlotið í líkamsárásinni 23. maí 1998, „virðast nánast eingöngu verða bundnar við mjóbak.“ Á þeim grunni var henni metinn 5% varanlegur miski og jafn mikil varanleg örorka, en að auki var hún talin hafa verið veik í skilningi 3. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 þann tíma, sem nefbrot var að gróa, eða í tvo mánuði. Bótanefndin tók afstöðu til kröfu áfrýjanda í ákvörðun 4. júlí 2003. Þar var vísað til þess að krafan tæki nánast eingöngu til áverka, sem ekki hafi verið lýst í fyrrnefndri ákæru 7. september 1999, en viðhlítandi sönnun skorti fyrir því að rekja mætti þá til líkamsárásar 23. maí 1998. Kröfu áfrýjanda um greiðslu var því hafnað. Áfrýjandi höfðaði mál þetta 29. júní 2005 til heimtu skaðabóta á grundvelli laga nr. 69/1995, sem hún taldi bótanefnd hafa ranglega synjað sér um. Áfrýjandi sundurliðaði fjárhæðina, sem hún krafði stefnda um, á þann hátt að 57.600 krónur væru vegna þjáningabóta, 273.125 krónur vegna varanlegs miska og 300.438 krónur vegna varanlegrar örorku, en þessir þrír liðir voru reistir á niðurstöðum áðurnefnds örorkumats 4. febrúar 2003. Að auki krafðist áfrýjandi skaðabóta að fjárhæð 150.000 krónur vegna annars fjártjóns og 1.000.000 króna í miskabætur samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga, en samtals nam krafa hennar þannig 1.781.163 krónum. Í hinum áfrýjaða dómi var með ítarlegum röksemdum komist að þeirri niðurstöðu að áfrýjandi hefði ekki sannað að rekja mætti áverka á mjóbaki til líkamsárásar 23. maí 1998. Krafa hennar um þjáningabætur að fjárhæð 57.600 krónur hefði ekki sætt andmælum, en ekki yrði séð að krafa um bætur vegna annars fjártjóns, sem rekja mætti til líkamsárásarinnar, gæti numið hærri fjárhæð 42.400 krónum. Með því að áskilið væri í 1. mgr. 7. gr. laga nr. 69/1995 að bætur greiddust ekki samkvæmt þeim nema höfuðstóll bótakröfu væri að lágmarki 100.000 krónur var stefndi sýknaður af kröfu áfrýjanda. Í héraðsdómsstefnu sagði að fyrrnefndur kröfuliður áfrýjanda um miskabætur samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga að fjárhæð 1.000.000 krónur væri reistur á því hversu alvarleg og fólskuleg líkamsárásin á hendur henni 23. maí 1998 hafi verið. Hún hafi verið slegin í andlitið með krepptum hnefa og með slíku afli að hún hafi fallið í jörðina og vankast. Árásin hafi verið með öllu tilefnislaus og muni áfrýjandi bera einkenni hennar um ókomna framtíð. Þessar röksemdir, sem færðar voru fyrir rétti áfrýjanda til miskabóta, tengjast ekki áverkum á mjóbaki, sem henni var metinn varanlegur miski og varanleg örorka fyrir, og fólst því ekki höfnun á þessum kröfulið í þeirri niðurstöðu héraðsdóms að ósannað væri að þeir áverkar væru afleiðing líkamsárásarinnar. Til þessa kröfuliðar, sem var meira en helmingur höfuðstóls dómkröfu áfrýjanda, tók héraðsdómur ekki afstöðu á annan hátt. Vegna þessa er óhjákvæmilegt að ómerkja hinn áfrýjaða dóm og vísa málinu heim í hérað til meðferðar og dómsálagningar á ný. Ákvörðun málskostnaðar og gjafsóknarkostnaðar í héraði verður að bíða nýs dóms í málinu, en rétt er að málskostnaður fyrir Hæstarétti í þessum þætti málsins falli niður. Um gjafsóknarkostnað áfrýjanda fyrir Hæstarétti fer samkvæmt því, sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Héraðsdómur er ómerktur og er málinu vísað heim í hérað til meðferðar og dómsálagningar á ný. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda, Jónu Bjargar Jónsdóttur, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, 300.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 29. janúar 2007. I Mál þetta, sem dómtekið var miðvikudaginn 3. janúar sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Jónu Björgu Jónsdóttur, kt. 310882-5349, Dísaborgum 2, Reykjavík, með stefnu birtri 29. júní 2005 á hendur íslenzka ríkinu. Dómkröfur stefnanda eru þær, að stefnda verði gert að greiða stefnanda miska- og skaðabætur að fjárhæð kr. 1.781.163, ásamt 2% ársvöxtum, samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, frá 23. maí 1998 til 16. júní 2003, en með dráttarvöxtum samkvæmt lögum um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda að skaðlausu, að teknu tilliti til greiðslu virðisaukaskatts, líkt og mál þetta væri ekki gjafsóknarmál. Dómkröfur stefnda eru þær, að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda, og að stefnandi verði dæmd til að greiða stefnda málskostnað að mati dómsins. Málavextir Málsatvik eru þau, að aðfararnótt 23. maí 1998 var stefnandi, ásamt þáverandi kærasta sínum, Daníel Tosta, að skemmta sér í miðbæ Reykjavíkur. Þau fóru að veitingastaðnum Glaumbar og sóttust eftir því að komast inn á staðinn, en dyraverðir staðarins meinuðu þeim aðgang. Kveður stefnandi átök hafa orðið fyrir framan veitingastaðinn, sem leitt hafi til þess, að Daníel hafi verið tekinn hálstaki af einum dyravarðanna, snúinn niður og dreginn inn í anddyri veitingastaðarins. Daníel hafi kallað til stefnanda, sem hafi komið að og reynt að fá honum sleppt. Stefnandi hafi hins vegar verið slegin í andlitið og vankazt og hafi hún ekki vitað af sér fyrr en nokkru síðar. Stefnandi kveðst hafa hlotið allnokkur meiðsl í kjölfarið. Hún hafi verið með verki í baki, auga og nefi og skurði á enni. Lagði hún fram kæru vegna málsins laust eftir hádegi sama dag. Stefnandi gat ekki lýst árásarmanninum, en Daníel hafði orðið vitni að árásinni, og kvað hann árásarmanninn hafa verið kallaðan Karl. Bæði stefnandi og Daníel mættu í myndsakbendingu 17. desember 1998. Stefnandi gat ekki greint hinn grunaða af myndunum, en Daníel benti á mynd af Karli Sædal Sveinbjörnssyni og kvað hann vera þann, sem réðst á stefnanda. Stefnandi leitaði til slysadeildar Landspítala-háskólasjúkrahúss í Fossvogi 23. maí 1998 vegna líkamsárásarinnar. Var hún þá með skurði á enni, glóðarauga og verki í baki. Röntgenmynd var tekin af herðablaði, sem sýndi „os infrascapulare“. Hún fór í skoðun til Magnúsar Guðmundssonar gigtarlæknis 11. marz 1999 og kveðst enn hafa verið með allnokkra verki í mjóbaki, sem hún hafi hlotið af líkamsárásinni. Að beiðni lögmanns stefnanda mat Jónas Hallgrímsson læknir áverka stefnanda vegna slyssins. Er matsgerð hans dagsett 4. febrúar 2003. Niðurstaða læknisins er sú, að stefnandi hafi verið veik í skilningi skaðabótalaga í tvo mánuði, en stöðugleikapunktur var settur 23. júlí 1998 með tilliti til þess, að ekki varð frekari bati. Varanlegan miska taldi læknirinn vera 5% og varanlega örorku 5%. Með ákæru, dags. 7. september 1999, var höfðað opinbert mál á hendur Karli Sædal Sveinbjörnssyni. Var hann ákærður fyrir að hafa slegið stefnanda hnefahögg í andlitið með þeim afleiðingum, að hún hlaut skurð á enni, glóðarauga og brot á nefi, eins og það var orðað í ákærunni. Með dómi, uppkveðnum 15. nóvember sama ár, var Karl Sædal sýknaður af kröfum ákæruvaldsins, þar sem ekki þótti sannað gegn neitun hans, að hann hefði slegið stefnanda í andlitið, og jafnframt var miskabótakröfu stefnanda vísað frá dómi. Stefnandi leitaði eftir afstöðu bótanefndar samkvæmt lögum nr. 69/1995 til þess, hvort fullnægt væri skilyrðum laga nr. 69/1995 um greiðslu ríkissjóðs á bótum til hennar vegna áverkanna, sem hún kveðst hafa hlotið í umrætt sinn. Með bréfi, dags. 22. janúar 2002, taldi bótanefndin sannað, að stefnandi hefði hlotið þá áverka, sem lýst var í ákæru, vegna líkamsárásar, án þess þó að taka afstöðu til þess, hver hefði framið verknaðinn. Með bréfi, dags. 16. maí 2003, var lögð fram bótakrafa af hálfu stefnanda. Bótanefndin taldi, að þeir áverkar, sem krafan var í meginatriðum byggð á, hefðu ekki komið fram í ákæru lögreglustjórans, dags. 7. september 1999. Bótanefndin taldi, að ósannað væri, að stefnandi hefði hlotið þá áverka, sem voru grundvöllur kröfu um varanlegan miska og varanlega örorku, í kjölfar líkamsárásar og hafnaði umsókn stefnanda um greiðslu bóta úr ríkissjóði á grundvelli laga nr. 69/1995. Stefnandi leitaði til Magnúsar Guðmundssonar læknis, og kemur fram í læknisvottorði hans, dags. 22. september 2003, að mein í baki stefnanda mætti rekja til árásarinnar 1998. Með bréfi, dags. 26. september 2003, ritaði lögmaður stefnanda bréf til bótanefndar og lagði fram beiðni um endurupptöku máls nr. 26/2000. Vísað var til áðurnefnds læknisvottorðs Magnúsar Guðmundssonar, sem sönnun þess að mein í baki stefnanda mætti rekja til árásarinnar árið 1998. Bótanefnd hafnaði hins vegar kröfu stefnanda að nýju með bréfi, dags. 8. desember 2003, og taldi enn ekki sannað, að bakverki mætti að nokkru leyti rekja til umræddrar árásar. Stefnandi kveðst ekki geta unað við þessa afstöðu bótanefndarinnar og sé henni því nauðugur sá kostur að höfða mál til heimtu bótanna. Með bréfi dómsmálaráðherra, dags. 17. október 2003, var stefnanda veitt gjafsókn í máli þessu. Málsástæður stefnanda Stefnandi kveðst byggja kröfur sínar á lögum um greiðslu ríkissjóðs á bótum til þolenda afbrota nr. 69/1995 og á skaðabótalögum nr. 50/1993, eins og þeim hafi verið breytt með lögum nr. 42/1996. Sé á því byggt, að bótanefndin hafi, með óréttmætum hætti, hafnað greiðslu til stefnanda vegna líkamsárásarinnar, sem hún varð fyrir árið 1998. Stefnandi kveður ágreining málsins aðallega lúta að því, hvort hún hafi orðið fyrir bakmeiðslum í kjölfar árásarinnar 23. maí 1998. Óumdeilt sé, að stefnandi hafi orðið fyrir líkamsárás þennan dag og hlotið allnokkur meiðsl. Bótanefnd hafi hins vegar talið ósannað, að bakmeiðsl hennar megi rekja til líkamsárásarinnar. Nefndin virðist byggja þessa afstöðu sína alfarið á því, að ekki sé vikið að þessum meiðslum stefnanda í ákæru, sem gefin hafi verið út á hendur Karli Sædal Sveinbjörnssyni. Stefnandi hafi ekki komið að gerð ákærunnar og hafi ekki getað haft áhrif á efni hennar á nokkurn hátt. Því sé ekki hægt að líta á ákæruna sem sönnun um, hvaða meiðsl stefnandi hafi hlotið og hvaða meiðsl hún hafi ekki hlotið. Stefnandi hafi leitað læknisaðstoðar vegna einkenna sinna. Í læknabréfi Magnúsar Guðmundssonar, dags. 25. febrúar 2002, komi fram, að við komu 11. marz 1999 hafi stefnandi verið með verki í baki eftir árásina. Jafnframt komi fram í matsgerð Jónasar Hallgrímssonar læknis, að stefnandi hafi fengið verki í bakið í kjölfar árásarinnar, sem væru viðvarandi. Árásarmaðurinn hafi slegið hana með krepptum hnefa í andlitið og við það hafi hún fallið í jörðina. Höggið hafi verið það mikið, að stefnandi hafi vankazt, auk þess sem hún hafi hlotið veruleg meiðsl í andliti. Við þetta högg og fallið sé ljóst, að stefnandi hafi hlotið þá bakverki, sem hún í dag búi við. Vottorð Magnúsar Guðmundssonar læknis og áðurnefnd matsgerð veiti ótvíræða sönnun um, að stefnandi hafi hlotið bakmeiðslin við umrætt atvik, sem og önnur meiðsl, sem bótakrafa hennar sé byggð á. Þessum gögnum hafi ekki verið hnekkt af hálfu stefnda. Bakmeiðslin séu ekki eini grundvöllur að kröfu stefnanda á hendur bótanefnd. Hún hafi hlotið önnur meiðsl, eins og fram komi í læknisvottorðum og matsgerð Jónasar Hallgrímssonar læknis. Kröfur stefnanda taki mið af lánskjaravísitölu í maímánuði 2003, sem hafi verið 4482 stig. Helgist það af ákvæðum 15. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Þar sé mælt fyrir um, að bætur skuli ákveða á grundvelli vísitölu, þegar bótafjárhæð sé ákveðin. Krafa stefnanda um skaðabætur hafi verið gerð með bréfi, dags. 16. maí 2003, og eigi stefnandi þar af leiðandi rétt til dráttarvaxta frá og með 16. júní 2003, sbr. ákvæði laga nr. 38/2001 um vexti og verðbætur. Stefnandi krefjist að öðru leyti 2% ársvaxta af kröfum sínum frá slysdegi til þess dags, sem dráttarvextir reiknist, sbr. 16. gr. skaðabótalaga. Krafa stefnanda sundurliðist svo: 1. Þjáningabætur - 60 dagar x 960 kr. kr. 57.600 2. Varanlegur miski - 5% x 5.462.500 kr. kr. 273.125 3. Varanleg örorka - 273.125 kr. x 110% kr. 300.438 4. Annað fjártjón kr. 150.000 5. Miskabætur skv. 26. gr. skbl. kr. 1.000.000 Samtals kr. 1.781.163 Um 1. tl.: Samkvæmt 3. gr. skaðabótalaga skuli greiða þjáningabætur frá því að tjón varð, þar til ekki sé að vænta frekari bata, kr. 700 fyrir hvern dag, sem tjónþoli sé veikur, án þess að vera rúmliggjandi. Þessi fjárhæð breytist samkvæmt vísitölu, sbr. 15. gr. skaðabótalaga (vísitala í júlí 1993, 3282, og vísitala í maí 2003, 4482) og ákvarðist hún í maí 2003 kr. 960. Af hálfu stefnanda sé byggt á mati Jónasar Hallgrímssonar læknis, hvað þjáningatímabil varði, þar sem því sé slegið föstu, að stefnandi hafi verið veik í skilningi skaðabótalaga frá slysdegi til 23. júlí 2003. Tímabil þetta sé samtals tveir mánuðir. Af þessu leiði, að stefnandi eigi rétt til þjáningabóta að fjárhæð kr. 960 á dag í 60 daga. Þjáningabætur séu því að fjárhæð kr. 57.600. Um 2. tl.: Krafa stefnanda um miskabætur byggi á 4. gr. skaðabótalaga og á mati Jónasar Hallgrímssonar læknis á því, að varanlegur miski stefnanda vegna slyssins sé 5%. Afleiðingar árásarinnar hafi reynzt vera varanlegar og verði raktar til árásarinnar. Fyrirsjáanlegt sé, að afleiðingar árásarinnar, sem hafi verið fólskuleg og með öllu tilefnislaus, muni valda stefnanda töluverðum óþægindum og erfiðleikum í framtíðinni, bæði fjárhagslega og félagslega. Fjárhæð bótanna taki mið af grunnfjárhæðinni, kr. 4.000.000, uppfærðri, miðað við vísitölu í maí 2003 (3282 stig í júlí 1993 upp í 4482 stig í maí 2003), sbr. 15. gr. skaðabótalaganna. Fjárhæð bóta fyrir varanlegan miska ákveðist því kr. 273.125. Um 3. tl.: Stefnandi geri kröfu um varanlega örorku á grundvelli 5.-8. gr. skaðabótalaga, eins og þau voru á slysdegi. Samkvæmt mati Jónasar Hallgrímssonar hafi stefnandi hlotið 5% varanlega örorku við árásina. Stefnandi hafi einungis verið 16 ára, þegar atburðurinn varð. Fari um bætur til hennar vegna varanlegrar örorku eftir 8. gr. skaðabótalaga. Örorkubætur séu því 110% af bótum fyrir varanlegan miska og ákvarðast þar af leiðandi sem kr. 300.438. Um 4. tl.: Krafa um bætur fyrir annað fjártjón byggist á 1. mgr. 1. gr. skaðabótalaganna og almennum, ólögfestum reglum skaðabótaréttarins um að tjónþolar skuli vera eins settir fjárhagslega eftir uppgjör bóta og ef líkamstjón hefði ekki orðið. Krafan grundvallist af því, að vegna árásarinnar hafi stefnandi þurft að standa straum af ýmsum kostnaði, svo sem við það að sækja læknisaðstoð, afla sér lyfja o.fl. Ekki fái staðizt, að stefnandi verði að bera sjálf það tjón, sem hún hafi orðið fyrir vegna árásarinnar. Ljóst sé, að árásin hafi raskað stöðu hennar og högum með verulegum hætti. Erfitt sé að meta þennan kostnað nákvæmlega, en að álitum sé krafizt kr. 150.000. Um 5. tl.: Krafa stefnanda um miskabætur á grundvelli 26. gr. skaðabótalaga byggist á því, hversu alvarleg og fólskuleg árásin hafi verið. Stefnandi hafi verið slegin í andlitið með krepptum hnefa og með slíkum krafti, að hún hafi fallið í jörðina og vankazt. Árásin hafi verið með öllu tilefnislaus, og muni stefnandi bera einkenni hennar um ókomna framtíð. Krafa stefnanda um bætur vegna miska á grundvelli 26. gr. skaðabótalaga sé að fjárhæð kr. 1.000.000. Um lagarök sé vísað til ákvæða laga um greiðslur ríkissjóðs á bótum til þolenda afbrota nr. 69/1995, skaðabótalaga nr. 50/1993 og almennra reglna skaðabótaréttarins. Um málskostnað vísist til ákvæða í XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Stefnandi kveðst ekki vera virðisaukaskattskyld. Málsástæður stefnda Í upphafi kveðst stefndi vekja athygli á því, að kröfugerð stefnanda í málinu kunni að vera lögum andstæð. Ekki sé þó gerð sérstök frávísunarkrafa vegna þessa. Stefnandi krefjist ekki ógildingar á ákvörðun bótanefndar, sem fram komi í dómskjali nr. 16, heldur geri hún sjálfstæða kröfu um, að ríkissjóður greiði sér bætur í andstöðu við gilda ákvörðun bótanefndarinnar. Sú niðurstaða, að ríkissjóður væri dæmdur til að greiða bætur í trássi við formlega gilda ákvörðun bótanefndar, sem ekki hefði verið felld niður eða afturkölluð, sé ótæk. Stefnandi krefjist þess að auki, að dómstóll taki stjórnsýsluákvörðun, sem sé í andstöðu við allar meginreglur stjórnskipunarinnar. Stefnandi hafi komið á slysadeild Landspítala-háskólasjúkrahúss í Fossvogi laust fyrir hádegi 23. maí 1998 og sagzt hafa orðið fyrir líkamsárás fyrir utan tiltekinn veitingastað í Reykjavík. Segir í dómskjali nr. 5, sem sé læknabréf aðstoðarlæknis af slysa- og bráðasviði sjúkrahússins, að stefnandi hafi vankazt og misst meðvitund um stundarsakir og komi vegna skurðar á enni og glóðarauga, auk verkja í baki. Greiningar séu mar og yfirborðsáverkar á andliti, sár umhverfis augu, brot á herðablaði, nefbrot og heilahristingur. Sé engum áverkum eða kvörtunum lýst í vottorðinu varðandi bak, nema því sem tengist broti á hægra herðablaði. Á dómskjali nr. 6, sem sé vottorð sérfræðings af háls- nef- og eyrnadeild Sjúkrahúss Reykjavíkur, komi fram, að stefnandi hafi komið á göngudeild þann 8. júní 1999 vegna afleiðinga umræddrar árásar. Sé þar nokkuð lýst áverkum, en ekki sé lýst neinum áverkum á baki eða nokkru, sem sé neðar en hálsinn. Komi fram, að nefbrot hafi verið rétt. Á dómskjali nr. 7, sem sé vottorð læknis á slysadeild, komi fram sams konar upplýsingar um stefnanda og á dómskjali nr. 5, en ekki sé getið neins varðandi bak stefnanda, nema fyrrnefnds brots á herðablaði. Komi fram, að ekki sé að sjá, að stefnandi hafi komið aftur á slysadeild vegna þessa. Stefnandi hafi gefið skýrslu hjá lögreglu vegna umrædds máls þann 23. maí 1998, sbr. dskj. nr. 4. Kveðist hún þá ekki muna neitt eftir meintri árás, en hún hafi strax inni á veitingastaðnum fundið til mikilla eymsla í hægri augabrún, nefi og hægra herðablaði. Hafi hún þó verið áfram á veitingastaðnum og svo gist hjá vini sínum um nóttina. Segi hún síðan frá komu sinni á slysadeild þann dag, og hafi hún verið skoðuð af lækni og komið í ljós, að brotnað hefði upp úr hægra herðablaði, þrjú spor hafi verið saumuð í augabrún auk þess sem líkur væru á nefbroti. Í sama dómskjali komi fram skýrslugjöf þáverandi unnusta stefnanda, Daníels Tosti, þann 20. júlí 1998. Komi fram hjá honum, að tiltekinn maður hafi slegið stefnanda krepptum hnefa í andlit og hún fallið aftur fyrir sig. Kveði hann stefnanda ekki hafa talið um að ræða mikla áverka og þau því verið áfram á veitingastaðnum, það sem eftir hafi lifað kvölds, og drukkið frítt í boði hússins. Daginn eftir hafi stefnandi fundið til eymsla við hægra herðablað og því farið á slysadeild, þar sem komið hafi í ljós, að brotnað hefði upp úr herðablaðinu og verið saumuð nokkur spor í augabrún. Í sama dómskjali komi fram hjá yfirmanni dyravarða veitingastaðarins, vitninu, Völundi Helga Þorbjörnssyni, að stefnandi og unnusti hennar hafi verið áberandi ölvuð og með leiðindi, áður en meint líkamsárás hafi orðið. Komi fram hjá honum, að aðspurð hafi stefnandi sagt honum, að hún kenndi ekki til eymsla annars staðar en í litlum skurði við annað augnlok. Í sama dómskjali komi fram hjá vitninu, Páli Sigurðssyni, að stefnandi hafi ekki verið með skilríki og virzt áberandi ölvuð, en hún og unnusti hennar hafi verið með leiðindi. Í sama dómskjali komi fram hjá vitninu, Stefaníu Kristjánsdóttur, að átök hafi orðið utan við veitingastaðinn, og síðar um kvöldið hafi stefnandi haldið á pappír utan um höfuðið, líkt og hún hafi meitt sig í andlitinu. Komi ekki fram hjá henni vitneskja um, að stefnandi hafi meitt sig frekar. Hjá vitninu, Berglindi Lovísu Sveinsdóttur, komi fram í sama dómskjali, að stefnandi hafi verið með tár í augum og virzt bólgin við annað augað. Síðan hafi allt virzt leika í lyndi hjá stefnanda og unnusta hennar og þau verið á veitingastaðnum allt til lokunar um kl. 03.00 og ekki að sjá, að nokkuð væri að hjá þeim. Ekkert þessara vitna nefni, að stefnandi hafi meitt sig eða fengið áverka á mjöðm eða mjóbak. Það komi heldur ekki fram hjá stefnanda sjálfri og sé raunar hvergi getið í allri lögreglurannsókninni. Lögreglustjórinn í Reykjavík hafi gefið út ákæru á hendur tilteknum manni þann 7. september 1999, fyrir líkamsárás, með því að hafa 23. maí 1998, við inngang veitingastaðarins Glaumbar við Tryggvagötu í Reykjavík, slegið stefnanda þessa máls í andlitið með þeim afleiðingum, að hún hafi hlotið skurð á enni, glóðarauga og brot á nefi. Í ákærunni hafi meint árás verið færð til 1. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, en það, sem hafi að líkindum ráðið þeirri heimfærslu, sé nefbrotið. Í ákærunni hafi miskabótakrafa stefnanda verið að fjárhæð kr. 500.000. Krafa stefnanda á þeim tíma hafi verið fjarri því, sem hún sé nú. Þá hafi áverkar hennar verið taldir minni en hún kveði nú vera. Dómur hafi verið kveðinn upp í málinu 15. nóvember 1999 og hafi ákærði verið sýknaður og bótakröfunni vísað frá. Í dóminum komi ekki fram frekari upplýsingar um áverka stefnanda, sízt að því er varði áverka á baki, og hvergi séu mjóbak stefnanda og mjöðm nefnd í endurriti dómsins. Á dskj. nr. 8, læknabréfi Magnúsar Guðmundssonar, dags. 25. febrúar 2002, segi frá því, að stefnandi hafi komið til hans 11. marz 1999. Þá hafi hún lengi verið með verk í mjóbaki og verri í vinstri hluta líkamans, en ekki segi, hve lengi. Hún sé sögð alltaf með verkjaseiðing í baki, sem leiði niður í vinstri mjöðm. Ekki komi fram, hver sé ástæða þessa, en geti þó stafað af „fleyglaga kompressions fracturu LI.“, án þess að það sé skýrt nánar. Ekki segi í vottorði þessu, að verkir í mjóbaki og mjöðm séu afleiðing þeirrar líkamsárásar, sem stefnandi kveðist hafa orðið fyrir 23. maí 1998, enda hafi stefnandi í engu getið þess, þegar hún gaf skýrslu hjá lögreglu eða kom fyrir dóm vegna þess máls. Hvergi komi fram í málinu neitt um, að stefnandi hafi kvartað vegna verkja í mjöðm eða mjóbaki fyrr en 11. marz 1999, en það sé um 10 mánuðum eftir meinta líkamsárás. Á dómskjali nr. 21, læknabréfi frá síðastgreindum lækni, dags. 22. september 2003, sem sé ætlað sem viðbót við bréfið frá 22. febrúar 2002, segi, að stefnandi hafi ekki verið með verki í fyrri sögu eða áverka, en þetta bendi til, að hún hafi fengið verkina í bakið, eftir að henni var hrint í maí 1998, eins og segi í bréfinu. Síðastgreint bréf sé eina gagnið í málinu, sem tengi á einhvern hátt saman meinta líkamsárás og sagðan verk í mjöðm og mjóbaki, en ekki þó með neinum röksemdum, rannsóknum eða fræðilegum útlistunum. Sé engin grein gerð nánar fyrir þessu. Komi ekki skýrt fram, hvort læknirinn telji meinta árás vera orsök verkjanna eða ekki, en þaðan af síður komi fram nokkur greinargerð um það, hvernig meint líkamsárás ætti að vera orsök verkja í mjóbaki eða mjöðm. Í dskj. nr. 10, matsgerð Jónasar Hallgrímssonar læknis, sé gerð órökstudd tilraun til að tengja saman verki í mjóbaki og meinta líkamsárás. Stefndi mótmæli umræddu gagni að öllu leyti. Mats þessa hafi ekki verið aflað á þann hátt, sem réttarfarslög geri ráð fyrir og ekki hafi verið haft neitt samráð við stefnda um gerð þess og öflun. Sé öllum niðurstöðum og ályktunum, sem fram komi í umræddu gagni, mótmælt harðlega, bæði að því er varði meint tengsl milli verkja stefnanda í mjöðm og mjóbaki og meintrar árásar, sem og varðandi aðrar afleiðingar meintrar árásar, sem og um tjón stefnanda að öðru leyti, en jafnframt sé gagninu mótmælt í heild sinni. Stefndi telji ekki neitt orsakasamband vera sannað milli meintrar líkamsárásar og þeirra verkja, sem stefnandi kveðist hafa í mjöðm og mjóbaki. Það sé stefnanda að sanna tjón sitt, og að það megi rekja til brots á almennum hegningarlögum, eins og lýst sé í lögum um greiðslu ríkissjóðs á bótum til þolenda afbrota nr. 69/1995. Það hafi stefnandi ekki gert. Henni hefði t.a.m. verið auðvelt að afla matsgerðar í samræmi við ákvæði réttarfarslaga og láta dómkveðja matsmenn. Það hafi stefnandi ekki gert, og hafi henni ekki tekizt nein sönnun fyrir staðhæfingum sínum um tjón sitt og orsakatengsl þess við meinta líkamsárás. Stefnandi beri hallann af öllum sönnunarskorti í málinu, en ekki séu skilyrði til að snúa sönnunarbyrði við. Að áliti stefnda beri stefnandi engar afleiðingar vegna meintrar líkamsárásar, eða annars hegningarlagabrots, sem geti orðið til þess að greiða beri stefnanda bætur úr ríkissjóði í samræmi við lög nr. 69/1995. Sé því lýst í dskj. nr. 16, eins og stefnandi geri grein fyrir meintu tjóni sínu, að það falli utan greiðsluskyldu ríkissjóðs, eftir að tekið hafi verið frá hið ósannaða tjón, sem leitt sé af verkjum í mjóbaki og mjöðm og eigi að stafa af meintri líkamsárás, en þau tengsl séu ósönnuð. Það, sem þá standi eftir, sé utan greiðsluskyldu ríkissjóðs, eins og lýst sé í nefndu dómskjali nr. 16, en með því sé þó alls ekki sagt, að stefndi fallist á réttmæti alls meints tjóns, annars en vegna verkja í mjöðm og mjóbaki. Ekkert sé vitað, hvað drifið hafi á daga stefnanda, allar götur frá meintri árás og til 11. marz 1999, þegar hún kveðist hafa verki í baki. Sé alls ekki unnt að útiloka, að á því tímabili hafi einhver atburður orðið í lífi stefnanda, sem hafi valdið bakverkjum. Í þessu sambandi megi vísa til þess, að eftir meinta árás hafi stefnandi hvorki misst úr skóla né vinnu og þyki það heldur veita um það vísbendingar, að hún hafi þá ekki orðið fyrir þeim meintu áverkum, sem hún nú lýsi. Ekki verði horft hjá því, að stefnandi virðist ekki hafa fundið meira fyrir áverkum en svo, að vitni kveði hana hafa verið á skemmtistaðnum fram á miðja nótt við áfengisdrykkju og sé ekki að sjá, að meint líkamsárás og áverkar hafi orðið henni að fótakefli þá um nóttina. Það sýnist ekki vera fyrr en komið sé fram á miðjan næsta dag, að stefnandi telji ástæðu til að leita læknis. Þetta þyki heldur horfa til þess, að áverkar hafi verið smávægilegir, en af því megi draga þá ályktun, að hafi stefnandi á annað borð orðið fyrir heilsutjóni, sem hún lýsi, þá hafi það ekki komið til í þetta sinn. Þá telji stefndi, að líta verði til eigin sakar stefnanda í málinu, en samkvæmt gögnum málsins sýnist ljóst, að hún hafi, með háttalagi sínu við veitingastaðinn, orðið til þess, að dyraverðir hafi orðið að ýta við henni í greint sinn. Þá verði ekki horft hjá því, að samkvæmt gögnum málsins virðist stefnandi hafa verið áberandi ölvuð og þar af leiðandi völt á fótum. Stefndi mótmæli öllum tölulegum grundvelli og útreikningi kröfunnar. Bæði séu þau mótmæli grundvölluð á því, að matsgerð á dskj. nr. 10 sé haldlaus að mati stefnda, eins og áður hafi verið lýst, en jafnframt þyki tölulegur útreikningur meints tjóns órökstuddur og ófullnægjandi. Krafa um bætur fyrir annað fjártjón sé ekki studd neinum gögnum eða rökum. Krafa um miskabætur á grundvelli 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 sé órökstudd og allt of há. Sé t.d. vísað til þess af hálfu stefnda varðandi þennan lið, að um hann segi í stefnu, að stefnandi muni „bera einkenni árásarinnar um ókomna tíð “, en ekki sé það rökstutt á neinn hátt. Stefndi mótmæli útreikningi vaxta og telji nær, að dráttarvextir myndu reiknast við síðara tímamark. Sé vísað til 9. gr. i.f. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 að þessu leyti. Sérstaklega sé tekið fram, að stefnandi þyki ekki hafa fullnægt skilyrðum 9. gr. síðastnefndra laga um skyldu tjónþola til að veita upplýsingar til að meta tjónsatvik og fjárhæð bóta. Kjarni málsins sé sá, að tjón stefnanda sé ósannað og orsakatengsl þess við meinta líkamsárás sé ósannað. Sé ríkissjóði óheimilt að greiða bætur, þegar svo standi á, en kröfugerð stefnanda hafi ekki uppfyllt skilyrði laga nr. 69/1995. Að öðru leyti sé málatilbúnaði, málsástæðum og lagarökum stefnanda mótmælt sem röngum og ósönnuðum. Til stuðnings kröfu um málskostnað vísi stefndi til XXI. kafla laga nr. 91/1991. Forsendur og niðurstaða
|
Mál nr. 265/2003
|
Kjarasamningur Laun Uppsögn Félagsdómur Res Judicata
|
Ó og B, félagsmönnum í stéttarfélaginu S, var sagt upp störfum hjá K. Í gildandi kjarasamningi var ákvæði um forgangsrétt félagsmanna í S til starfa samkvæmt kjarasamningnum. Félagsdómur hafði í framhaldi af þessu fallist á með S að K hafi með fyrrgreindum uppsögnum brotið gegn forgangsréttarákvæðinu. Að fenginni þeirri niðurstöðu kröfðust Ó og B skaða- og miskabóta vegna ólögmætrar uppsagnar. Með því að dómar Félagsdóms eru endanlegir og verður ekki áfrýjað var áðurgreind niðurstaða Félagsdóms lögð til grundvallar dómsúrlausn. Var K dæmdur til greiðslu skaðabóta, en sýknaður af kröfu um miskabætur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 8. júlí 2003. Hann krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér skaða- og miskabætur að fjárhæð 1.549.695 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 3. júlí 2002 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Eins og greinir í héraðsdómi sagði stefndi áfrýjanda og Óskari Stefánssyni, sem báðir voru félagsmenn í Bifreiðastjórafélaginu Sleipni, upp störfum með bréfi 26. september 2001. Var ástæða uppsagnanna sögð vera samdráttur hjá fyrirtækinu í tenglsum við minnkandi umsvif í flugrekstri. Á þeim tíma sem uppsagnirnar tóku gildi var í gildi kjarasamningur milli Samtaka atvinnulífsins og Bifreiðarstjórafélagsins Sleipnis 5. júlí 2001. Í grein 5.1. í samningnum var ákvæði um forgangsrétt félagsmanna í síðastgreindu stéttarfélagi til starfa samkvæmt kjarasamningnum og er ákvæðið tekið orðrétt upp í hinum áfrýjaða dómi. Stéttarfélagið höfðaði mál fyrir Félagsdómi á hendur Samtökum atvinnulífsins fyrir hönd Samtaka ferðaþjónustunnar vegna stefnda í máli þessu og gerði þær dómkröfur að viðurkennt yrði að stefndi hafi brotið kjarasamning aðila með því að segja áðurnefndum mönnum upp störfum og hafa á sama tíma í störfum fólksflutningabifreiðastjóra sem voru félagsmenn í öðru nafngreindu stéttarfélagi. Með dómi Félagsdóms 28. maí 2002 í máli nr. 2/2002 var fallist á með Bifreiðastjórafélaginu Sleipni að stefndi hafi með uppsögnunum brotið gegn forgangsréttarákvæðinu, eins og nánar er lýst í héraðsdómi. Í máli þessu, sem höfðað var með stefnu 26. ágúst 2002 fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur, krefst áfrýjandi skaða- og miskabóta vegna ólögmætrar uppsagnar. Ekki er tölulegur ágreiningur í málinu um skaðabótakröfuna. Stefndi reisir sýknukröfu sína á því að uppsögn áfrýjanda hafi hvorki farið í bága við lög né kjarasamning. Telur stefndi að ákvæði kjarasamninga um forgangsrétt viðkomandi stéttarfélags til starfa nái ekki til uppsagna starfsmanna. Skuldbindingar sem slík forgangsréttarákvæði feli í sér fyrir vinnuveitendur verði að túlka þröngt með tilliti til félagafrelsisákvæða 74. gr. stjórnarskrárinnar með áorðnum breytingum, 11. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994 og 5. gr. Félagsmálasáttmála Evrópu. Félagsdómur hefur, sem fyrr segir, dæmt að með því að segja áfrýjanda upp starfi hafi stefndi brotið forgangsréttarákvæðið kjarasamningsins 5. júlí 2001. Í forsendum fyrir niðurstöðu sinni taldi dómurinn að samningsákvæðið hafi hvorki verið í andstöðu við framangreind ákvæði 74. gr. stjórnarskrárinnar né áðurnefnda sáttmála. Samkvæmt 67. gr. laga nr. 80/1938 um stéttarfélög og vinnudeilur eru dómar Félagsdóms endanlegir og verður ekki áfrýjað. Verður að leggja niðurstöðu Félagsdóms um að uppsögnin hafi verið brot á áðurnefndu forgangsréttarákvæði kjarasamningsins og þar með ólögmæt til grundvallar úrlausn í máli þessu, sbr. meginreglur 116. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Fallist er á með áfrýjanda að hann eigi rétt til bóta vegna hinnar ólögmætu uppsagnar. Ekkert er komið fram í málinu sem valdið getur því að áfrýjandi hafi glatað þeim bótarétti sínum, svo sem vegna tómlætis, fyrningar kröfunnar eða annarra atriða. Í málinu gerir stefnandi kröfu um að sér verði greiddar 549.695 krónur í skaðabætur vegna uppsagnarinnar. Eru þær miðaðar við þriggja mánaða laun ásamt orlofi og 6% vegna tapaðra lífeyrisrétttinda að frádregnum atvinnuleysisbótum, sem hann naut á tímabilinu. Er óumdeilt að bætur verði þannig ákveðnar og nemi þessari fjárhæð. Verður krafan samkvæmt framansögðu tekin til greina með vöxtum, eins og í dómsorði greinir. Fallist er á með héraðsdómara að ekki séu lagaskilyrði til að verða við kröfu áfrýjanda um greiðslu miskabóta. Stefndi greiði áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem verður ákveðinn í einu lagi eins og nánar segir í dómsorði. Dómsorð: Stefndi, Kynnisferðir sf., greiði áfrýjanda, Birni Briem, 549.695 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 3. júlí 2002 til greiðsludags. Stefndi greiði áfrýjanda samtals 350.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Málið var höfðað 28. ágúst 2002, þingfest 5. september 2002 og dómtekið 20. mars 2003. Stefnandi er Björn Briem, kt. 200864-3609, Hjarðarhaga 64, Reykjavík. Stefndi er Kynnisferðir sf., kt. 620372-0489, Vesturvör 6, Kópavogi. Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda og málskostnaðar úr hans hendi. Málsatvik og helstu ágreiningsefni Stefnandi er félagsmaður í Bifreiðastjórafélaginu Sleipni. Á árinu 2000 átti Sleipnir í harðvítugum kjaradeilum og verkfallsaðgerðum, sem meðal annars beindust gegn stefnda. Stefnandi var einn af samningamönnum Sleipnis í kjaradeilunni. Sýslumaðurinn í Reykjavík lagði 9. júní 2000 lögbann við verkfallsvörslu Sleipnis, vegna starfsmanna tveggja fyrirtækja, Teits Jónassonar ehf. og Austurleiðar hf. Lögbannið var staðfest með tveimur dómum Héraðsdóms Reykjavíkur, uppkveðnum 14. júní 2000. Sleipnir áfrýjaði þessum dómum en féll frá áfrýjun, sbr. dóma Hæstaréttar 13. desember 2000, mál nr. 303/2000 og 304/2000. Í framangreindum dómum komst Héraðsdómur Reykjavíkur að þeirri niðurstöðu að ákvæði í kjarasamningi um skylduaðild bifreiðastjóra að Sleipni stangaðist á við 2. mgr. 74. gr. stjórnarskrárinnar um rétt manna til að standa utan félaga. Ákvæði kjarasamningsins um forgangsrétt félagsmanna stéttarfélaga innan Alþýðusambands Íslands (ASÍ) var hins vegar ekki talið andstætt stjórnarskrá. Ákvæðið var talið binda hendur atvinnurekenda á þann hátt að þeim væri óheimilt að ráða aðra til aksturs en þá sem væru í einhverju aðildarfélagi ASÍ og veitti jafnframt þeim mönnum forgang um vinnu fram yfir þá sem ekki væru í stéttarfélagi sem ætti aðild að ASÍ. Jafnframt taldi héraðsdómur að félagsmenn Sleipnis hefðu í raun ekki notið forgangsréttar til vinnu á félagssvæði Sleipnis. Í forsendum dómsins var bent á að árum saman hefði viðgengist að til aksturs hópferðabifreiða væru ráðnir bifreiðastjórar búsettir á félagssvæði Sleipnis sem ekki væru í félaginu. Sleipnir hefði ekki framfylgt samningsákvæðinu um félagsaðild að Sleipni nema að litlu leyti. Í kjölfar dómsins sögðu margir bifreiðastjórar hjá stefnda sig úr Sleipni og gengu í önnur verkalýðsfélög, meðal annars Verslunarmannafélag Reykjavíkur og Eflingu. Nýr kjarasamningur var undirritaður milli Samtaka atvinnulífsins (SA) og Sleipnis 5. júlí 2001. Í 5. kafla samningsins kom inn nýtt forgangsréttarákvæði. Kaflinn ber yfirskriftina “Um forgangsrétt til vinnu” og er svohljóðandi: „5.1. Bifreiðastjórar í Bifreiðastjórafélaginu Sleipni skulu hafa forgangsrétt til starfa samkvæmt kjarasamningi þessum. 5.1.1. Vinnuveitendur hafa ávallt frjálst val um það, hvaða félagsmenn þeir taka í vinnu. 5.1.2. Fastráðnir starfsmenn skulu ganga fyrir um aukavinnu, enda séu þeir tiltækir og hafi tilkynnt það, enda gangi það ekki á svig við ákvæði samningsins um hvíldartíma.” Fyrir undirritun kjarasamningsins áréttaði SA túlkun sína á ákvæðinu með eftirfarandi bókun: „Í nýjum kjarasamningi aðila dags. 5. júlí 2001 er forgangsréttarákvæði, þar sem ljóst er að ákvæði eldri samnings um aðildarskyldu er í andstöðu við gildandi lög. Í hinu nýja ákvæði er forgangsréttur Bifreiðstjórafélagsins Sleipnis viðurkenndur samkvæmt kjarasamningi þess við SA. Þetta samningsákvæði breytir ekki rétti annarra stéttarfélaga samkvæmt kjarasamningum þeirra við SA og rétti félagsmanna þeirra til starfa. Samninganefnd Sleipnis tók bókun þessa til umfjöllunar og tók afstöðu til hennar með annarri bókun og segir þar m.a.: „Í tilefni af þessari bókun vill Bifreiðastjórafélagið Sleipnir taka fram að samningar SA við önnur stéttarfélög um störf hópferða- sérleyfisbifreiða eru Bifreiðastjórafélaginu Sleipni óviðkomandi." Í kjölfar samdráttar í flugi haustið 2001 létu 16 af 39 bifreiðastjórum stefnda af störfum, en hluti þeirra höfðu verið ráðnir tímabundið. Tveimur félagsmönnum Sleipnis var sagt upp störfum frá 1. janúar 2001 og einn sagði upp störfum. Þá létu sjö félagsmenn VR af störfum í árslok 2001 og sex félagsmenn Eflingar og Hlífar. Eftir uppsagnirnar voru meðal annarra 10 félagsmenn í VR áfram við störf hjá stefnda. Stefnandi var annar þeirra félagsmanna í Sleipni sem sagt var upp störfum hjá stefnda 26. september 2001 og tók uppsögnin gildi 1. janúar 2002. Hinn var Óskar Stefánsson, formaður Sleipnis, en hann hefur höfðað sambærilegt bótamál á hendur stefnda. Vegna uppsagna Sleipnismannanna tveggja reis ágreiningur um það hvort uppsagnir félagsmanna í Sleipni brytu í bága við framangreint forgangsréttarákvæði í 5. kafla kjarasamnings aðila. Félagsdómur kvað upp dóm 28. maí 2002 í máli Bifreiðastjórafélagsins Sleipnis gegn Samtökum atvinnulífsins f.h. Samtaka ferðaþjónustunnar vegna Kynnisferða sf. og féllst á kröfur Sleipnis. Dómsorðið var svohljóðandi: „Viðurkennt er að stefndi, Kynnisferðir sf., braut gegn grein 5.1. í gildandi kjarasamningi milli aðila frá 5. júlí 2001 með því að segja upp störfum Óskari Stefánssyni og Birni Briem, félagsmönnum í Bifreiðastjórafélaginu Sleipni og starfsmönnum hjá Kynnisferðum sf., þann 1. janúar 2002, og hafa á sama tíma í störfum sem fólksflutningabifreiðastjóra félagsmenn í Verslunarmannafélagi Reykjavíkur.“ Lögmaður stefnanda sendi stefnda bréf 3. júní 2002 þar sem krafist var greiðslu bóta vegna uppsagnar stefnanda og Óskars Stefánssonar. Þeirri kröfu var hafnað með bréfi SA dagsettu 12. júní 2002. Stefnandi krafðist í stefnu bóta að fjárhæð 1.710.319 krónur en lækkaði kröfuna við upphaf aðalmeðferðar um fjárhæð sem nemur atvinnuleysisbótum á því þriggja mánaða tímabili sem krafa vegna launa tekur til. Endanleg bótakrafa stefnanda sundurliðast þannig: Krafa vegna launa í 3 mánuði...................................................................................... 710.319 krónur Miskabætur................................................................................................................. 1.000.000 krónur Samtals......................................................................................................................... 1.710.319 krónur Frádráttur atvinnuleysisbóta....................................................................................... 160.624 krónur Leiðrétt krafa............................................................................................................... 1.549.695 krónur Málsástæður og lagarök aðila Af hálfu stefnanda er því haldið fram að með dómi Félagsdóms 28. maí 2002 hafi uppsögn stefnanda verið dæmd brot á kjarasamningi. Dómar Félagsdóms séu endanlegir um réttarágreining sem undir hann heyri. Umrædd niðurstaða Félagsdóms sæti því ekki endurskoðun almennra dómstóla og verði lögð til grundvallar í þessu máli hvað varðar ólögmæti uppsagnar stefnanda. Krafist er bóta vegna ólögmætrar uppsagnar, annars vegar skaðabóta á grundvelli dómvenju og hins vegar miskabóta vegna ófjárhagslegs tjóns. Af hálfu stefnanda er á því byggt að skaðabótakrafan samsvari þriggja mánaða launum hans hjá stefnda. Miðað sé við meðalmánaðarlaun stefnanda vegna síðustu 6 mánaða í starfi, en þau hafi verið 202.751 krónur. Þriggja mánaða laun nemi því samtals 608.253 krónum. Ofan á launin sé reiknað 10,17% orlof, samtals 61.859 krónur, svo og 6% viðbót vegna tapaðra lífeyrisréttinda, eða 40.207 krónur. Skaðabótakrafan nemi því 710.319 krónum. Þá sé krafist 1.000.000 króna miskabóta. Til stuðnings miskabótakröfu er vísað til þess að uppsögn stefnanda hafi verið ólögmæt. Stefnandi hafi verið félagsmaður í Bifreiðastjórafélaginu Sleipni. Þá hafi hann átt sæti í samninganefnd félagsins í allnokkur ár og tekið þátt í erfiðum kjaradeilum. Stefndi hafi leynt og ljóst stuðlað að því að sniðganga Sleipnisfélaga við ráðningar starfsmanna og gert það að skilyrði við ráðningar nýrra starfsmanna að þeir væru félagsmenn annarra stéttarfélaga en Sleipnis, þrátt fyrir að stefndi sé aðili að kjarasamningi við Sleipni í gegnum Samtök atvinnulífsins. Stefnandi telur augljóst samhengi milli uppsagnar stefnanda hjá stefnda og starfa hans fyrir stéttarfélagið, enda hafi því ekki verið neitað við málflutning í Félagsdómi. Uppsögnin sé öllum kunn í þessari starfsgrein og hafi stefnanda ekki boðist sambærilegt starf við akstur fólksflutningabifreiða en því starfi hafi hann sinnt um árabil. Uppsögn þessi sé því ein mynd þess sem kallað hafi verið atvinnukúgun. Það hugtak sé notað um það þegar hömlur séu með ólögmætum og ómálefnalegum hætti lagðar á atvinnufrelsi manna, þvingun sem eigi rætur að rekja í óréttmætri mismunun, og af félagslegum toga, svo sem ef litarháttur fólks eða kyn sé látið ráða um störf. Stefnandi telur eina mynd atvinnukúgunar vera þá að atvinnurekandi beiti starfsmenn sína ólögmætum þvingunum, gjarnan félagslegum, sem komi í veg fyrir að þeir geti sinnt störfum sínum með þeim hætti sem ráðningarsamningur þeirra geri ráð fyrir eða notið skoðanafrelsis. Með löggjöf sé reynt að sporna við atvinnukúgun en hún sé í eðli sínu andstæð lögum. Um þetta er vísað til um atvinnufrelsisákvæðisins í 75. gr. stjórnarskrárinnar. Jafnframt er vísað til laga um stéttarfélög og vinnudeilur, en í 4. gr. þeirra laga sé sérstakt ákvæði sem ætlað sé að vernda starfsmenn gegn atvinnukúgun. Ennfremur er bent á ákvæði í alþjóðasáttmálum, einkum samþykkt alþjóðavinnumálastofnunarinnar (ILO) nr. 98, um beitingu grundvallarreglna um réttinn til að stofna félög og semja sameiginleg, en þar segi að verkamenn skuli tilhlýðilega verndaðir fyrir því að þeir séu látnir gjalda þess um atvinnu að þeir séu félagsbundnir. Slík vernd skuli sérstaklega beinast að athöfnum sem miði að því að binda ráðningu verkamanna til vinnu því skilyrði að þeir gangi ekki í stéttarfélag eða segi sig úr slíku félagi og því að verkamönnum sé sagt upp vinnu eða þeim gert annað ógagn vegna hlutdeildar sinnar í félagsskap, þátttöku í félagsstarfsemi utan vinnutíma eða í vinnutíma með samþykki vinnuveitanda. Af hálfu stefnanda er einnig vísað til b-liðs 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 til stuðnings miskabótakröfunni og til orlofslaga nr. 30/1987. Sýknukrafa stefnda er á því byggð að félagið hafi ekki bakað sér bótaskyldu með því að segja stefnanda upp störfum, enda hafi uppsögnin hvorki verið andstæða lögum né kjarasamningum. Stefndi telur að forgangsréttarákvæði umrædds kjarasamnings nái ekki til uppsagna starfsmanna þar sem ekki felist "ruðningsréttur" í slíku ákvæði. Stefndi telur að ef félagsmenn í öðrum stéttarfélögum hafi verið ráðnir til starfa í fullu samræmi við forgangsréttarákvæði kjarasamninga verði forgangsréttinum ekki síðar beitt gegn þeim með lögmætum hætti. Stefndi byggir jafnframt á því að óheimilt hafi verið að mismuna starfsmönnum í VR á grundvelli félagsaðildar, með því að láta félagsmenn í Sleipni ganga fyrir um að halda vinnu við fækkun starfsmanna. Umræddir félagsmenn í VR hafi allir verið í starfi þegar ákvæði um forgangsrétt til starfa hafi komið inn í kjarasamning Sleipnis. Að mati stefnda hefði sú ráðstöfun, að segja frekar upp félagsmönnum í VR vegna félagsaðildar þeirra, verið andstæð lögum og alþjóðlegum sáttmálum sem Ísland sé bundið af. Af hálfu stefnda er vísað til þess að forgangsréttarákvæði kjarasamninga eigi sér langa sögu en undanfarin ár hafi viðhorf til þeirra breyst og séu þau túlkuð mun þrengra en áður. Megi aðallega rekja breytt viðhorf til þróunar á alþjóðavettvangi, sem hafi meðal annars leitt til breytinga á stjórnarskránni, sbr. lög nr. 97/1995. Í 1. mgr. 74. gr. stjórnarskrárinnar sé verndaður réttur manna til að stofna stéttarfélög og ganga í slík félög. Á þeim tíma, þegar umræddir bifreiðastjórar hafi gengið í VR, hafi ekkert lögmætt ákvæði verið í kjarasamningi SA og Sleipnis um forgangsrétt til vinnu. Réttur bifreiðastjóranna til að ganga í VR hafi því verið ótvíræður. Stefnda hafi verið óheimilt að hafa áhrif á félagafrelsi þessara starfsmanna sinna og krafa um félagaskipti, að viðlagðri uppsögn, hefði stangast á við rétt þeirra samkvæmt 1. mgr. 74. gr. stjórnarskrár. Réttur stefnanda til vinnu, samkvæmt ákvæði kjarasamnings um forgangsrétt, víki fyrir stjórnarskrárvörðum rétti annarra starfsmanna til að halda áfram aðild að því stéttarfélagi sem þeir höfðu valið með lögmætum hætti. Krafa stefnda um breytta stéttarfélagsaðild, að viðlagðri uppsögn, hefði einnig verið andstæð ákvæði 2. mgr. 74. gr. stjórnarskrárinnar um neikvætt félagafrelsi. Hvorki sé heimilt með kjarasamningum né öðrum samningum að kveða á um aðildarskyldu, hvort heldur er með beinum eða óbeinum hætti. Mannréttindaákvæði stjórnarskrárinnar bindi ekki einungis hendur löggjafa og framkvæmdavalds heldur nái þau einnig til einkaréttarlegra samninga. Ákvæði kjarasamninga um forgangsrétt til vinnu verði því að túlka með hliðsjón af stjórnarskránni. Stefndi telur stjórnarskrána ekki heimila samningsbundna þvingun til aðildar að félagi. Nefndarálit stjórnarskrárnefndar með sérstakri umfjöllun um forgangsréttarákvæðin breyti ekki ótvíræðu ákvæðu stjórnarskrárinnar sjálfrar. Af hálfu stefnda er vísað til þess að Ísland sé bundið af Mannréttindasáttmála Evrópu (MSE), sbr. lög nr. 62/1994, þar á meðal af 11. gr. sáttmálans. Mannréttindadómstóll Evrópu hafi talið rétt manna til að standa utan félaga verndaðan af 11. gr. MSE og staðfest að þvingun til aðildar að stéttarfélagi geti við sumar aðstæður brotið gegn kjarna félagafrelsisákvæðis. Þá byggir stefndi á því að Ísland hafi fullgilt Félagsmálasáttmála Evrópu árið 1976. Í 5. gr. sáttmálans sé réttur manna til að ganga í stéttarfélög og standa utan félags verndaður. Af hálfu stefnda er jafnframt vísað til þess að atvinnurekendum sé óheimilt, samkvæmt 4. gr. laga nr. 80/1938, að hafa áhrif á afstöðu starfsmanna til stéttarfélagsaðildar með uppsögn úr vinnu eða hótunum um slíka uppsögn. Hótun af hálfu stefnda til félagsmanna VR um uppsögn ef þeir gengju ekki í Sleipni hefði því án vafa verið talið andstæð lögum. Loks vísar stefndi til þess að Ísland hafi fullgilt samþykktir ILO nr. 87 um félagafrelsi og verndun þess, sbr. auglýsingu nr. 86/1950, og nr. 98 um beitingu grundvallarreglnanna um réttinn til að stofna félög og semja sameiginlega en sú samþykkt hafi verið fullgilt árið 1952. Félagafrelsisnefnd ILO hafi talið skylduaðild að stéttarfélögum andstæða þessum samþykktum. Stefndi byggir á því að framangreind ákvæði laga og sáttmála veiti þeim starfsmönnum, sem ráðnir hafi verið í fullu samræmi við lög og kjarasamninga, meiri rétt en stefnanda. Réttur samkvæmt þeim lögum og sáttmálum vegi þyngra en ákvæði í kjarasamningi um forgangsrétt til starfa. Verði fallist á þá málsástæðu stefnanda, að stefnda hafi verið óheimilt að segja honum upp störfum, er krafist lækkunar á kröfu stefnanda. Miskabótakröfu stefnanda er sérstaklega mótmælt á þeim grundvelli að engin lagaskilyrði séu fyrir greiðslu miskabóta. Því er mótmælt að b-liður 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga eigi við í máli þessu. Mótmælt er sem ósönnum fullyrðingum í stefnu um að stefnandi hafi verið látinn gjalda þess að hafa gengt trúnaðarstörfum fyrir stéttarfélag sitt. Af hálfu stefnda er vísað til þess að þegar flugsamgöngur hafi dregist umtalsvert saman haustið 2001 hafi verið óhjákvæmilegt að fækka starfsmönnum og þá hafi alls 16 bifreiðastjórar látið af störfum hjá stefnda. Einungis tveimur af 14 Sleipnismönnum hafi verið sagt upp störfum en mun fleiri félagsmenn annarra stéttarfélaga hafi látið af störfum. Af því megi sjá að uppsögnum hafi ekki sérstaklega verið beint gegn Sleipnismönnum. Stefndi byggir ennfremur á því að þegar stéttarfélag stefnanda hafi mótmælt uppsögn hans sem ólögmætri hafi því ekki verið haldið fram að störf fyrir stéttarfélag hafi verið ástæða uppsagnarinnar og hafi sú málsástæða ekki komið til kasta Félagsdóms. Þessi málsástæða hafi ekki komið fram fyrr en í júní 2001, eða rúmum átta mánuðum eftir að stefnanda hafi verið sagt upp störfum. Niðurstaða Heimilisvarnarþing stefnda er í Kópavogi. Ekki hafa verið gerðar athugasemdir við það af hálfu stefnda að málið sé rekið fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur og verður að líta svo á að um það sé samkomulag með aðilum. Félagsdómur starfar á grundvelli 38. gr. laga nr. 80/1938 um stéttarfélög og vinnudeilur. Meginverkefni dómstólsins eru talin upp í 1. mgr. 44. gr. laganna en þau eru: „1. Að dæma í málum, sem rísa út af kærum um brot á lögum þessum og tjóni, sem orðið hefur vegna ólögmætra vinnustöðvana. 2. Að dæma í málum, sem rísa út af kærum um brot á vinnusamningi eða út af ágreiningi um skilning á vinnusamningi eða gildi hans. 3. Að dæma í öðrum málum milli verkamanna og atvinnurekenda, sem aðiljar hafa samið um að leggja fyrir dóminn, enda séu að minnsta kosti 3 af dómendunum því meðmæltir.” Ágreiningur um hvort stefndi hefði brotið forgangsréttarákvæði kjarasamnings, sem Félagsdómur dæmdi um 28. maí 2002, í máli Bifreiðastjórafélagsins Sleipnis gegn Samtökum atvinnulífsins f.h. samtaka ferðaþjónustunnar vegna Kynnisferða sf., átti undir Félagsdóm á grundvelli 2. tl. 1. mgr. 44. gr. laga nr. 80/1938. Umrætt forgangsréttarákvæði er sem fyrr segir í 5. kafla kjarasamnings aðila frá 5. júlí 2001 og hefur áður verið greint frá efni þess. Í forsendum dóms Félagsdóms er meðal annars fjallað um þá málsástæðu Samtaka atvinnulífsins að forgangsréttur félagsmanna í Sleipni, samkvæmt greindum kjarasamningi, næði ekki til þess að félagsmennirnir sætu fyrir um vinnu þegar fækka þyrfti starfsmönnum. Félagsdómur taldi að ekki yrði á þessa málsástæðu fallist, enda væri ljóst að forgangsréttarákvæði næði ekki tilgangi sínum yrðu þau takmörkuð með þessum hætti, sbr. og dóm Félagsdóms V:193, þar sem reynt hafi á forgangsrétt við uppsögn. Niðurstaða Félagsdóms var sú að stefndi hefði brotið gegn forgangsréttarákvæði í gildandi kjarasamningi milli aðila frá 5. júlí 2001 með því að segja stefnanda upp störfum frá 1. janúar 2002 og hafa á sama tíma í störfum sem fólksflutningabifreiðastjóra félagsmenn í Verslunarmannafélagi Reykjavíkur. Samkvæmt framansögðu hefur Félagsdómur einungis fjallað um og komist að niðurstöðu um það álitaefni hvort stefndi hafi með því að segja stefnanda upp störfum brotið gegn ákvæði kjarasamnings um forgangsrétt félagsmanna í Sleipni til starfa hjá stefnda. Í máli þessu er gerð krafa um bætur fyrir fjártjón og miska vegna meintrar ólögmætrar uppsagnar. Við úrlausn þess hvort uppsögnin hafi verið ólögmæt og bótaskyld koma fleiri álitaefni til skoðunar en það eitt hvort stefndi hafi brotið gegn forgangsréttarákvæði í framangreindum kjarasamningi með uppsögninni. Leggja verður til grundvallar þá fullyrðingu í greinargerð stefnda að þegar kjarasamningar voru undirritaðir 5. júlí 2001 hafi 16 bifreiðastjórar stefnda verið í Verslunarmannafélagi Reykjavíkur, 14 í Sleipni, 5 í Eflingu og 4 í öðrum stéttarfélögum. Einnig verður lagt til grundvallar að 16 af 39 bifreiðastjórum hjá stefnda hafi hætt störfum í kjölfar samdráttar í flugi haustið 2001. Af framburði Kristjáns Jónssonar fyrrverandi framkvæmdastjóra stefnda fyrir dómi má ráða að einhverjir þessara starfsmanna voru ráðnir tímabundið sem sumarmenn en í greinargerð stefnda er því haldið fram að 6 þeirra sem hættu hafi verið með tímabundna samninga. Kristján bar að níu eða tíu bifreiðastjórum af 28 föstum bifreiðastjórum hafi verið sagt upp störfum í umrætt sinn. Samkvæmt framangreindu verður lagt til grundvallar að 10 bifreiðastjórum hafi verið sagt upp störfum og að tveir þeirra hafi verið félagsmenn í Sleipni. Samkvæmt því er ljóst að lægra hlutfalli Sleipnismanna var sagt upp störfum en bifreiðastjórum utan Sleipnis. Ekki verður ráðið af dómi Félagsdóms frá 28. maí 2002 að því hafi verið haldið fram af hálfu Bifreiðastjórafélagsins Sleipni í því máli að stefnda hafi verið sagt upp störfum af þeirri ástæðu að hann var félagsmaður í Sleipni. Stefnandi eða Óskar Stefánsson héldu því heldur ekki fram við skýrslugjöf fyrir Félagsdómi. Því er hins vegar haldið fram í þessu máli að uppsögn stefnanda hafi mátt rekja til starfa hans í þágu stéttarfélagsins. Fyrir dómi bar stefnandi að hann hefði starfað í samninganefnd Sleipnis. Hann kvað aldrei hafa verið sett út á störf sín hjá stefnda og taldi að honum hefði verið sagt upp störfum af því að hann hafi verið í Sleipni. Ekki hafi farið á milli mála að stefndi hafi verið að fækka Sleipnismönnum. Honum hafi verið boðið hærra kaup hjá stefnda ef hann skipti um stéttarfélag. Vitninu Óskari Sigurðssyni, formanni Sleipnis var sagt upp störfum hjá stefnda á sama tíma og stefnanda. Hann bar fyrir dómi að meðal þeirra bifreiðastjóra sem ekki hafi verið sagt upp störfum hjá stefnda hafi verið menn í trúnaðarstörfum hjá Sleipni. Hann kvað uppsagnir þeirra stefnanda hafa verið aðför að Sleipni og áminning til annarra Sleipnismanna að halda sig á mottunni í samskiptum við atvinnurekendur. Hann kvaðst ekki að öðru leyti hafa verið látinn gjalda starfa sinna fyrir Sleipni í starfi hjá stefnda. Kristján Jónsson fyrrverandi framkvæmdastjóri stefnda bar fyrir dómi að stefnanda hafi, ásamt fleiri bifreiðastjórum, verið sagt upp störfum vegna samdráttar í flugi eftir 11. september 2001 og breytinga á fyrirkomulagi á flutningum vildarklúbbsfarþega Flugleiða sem leitt hafi til samdráttar hjá stefnda. Hann kvað eins vægilega hafa verið farið í uppsagnir eins og mögulegt hafi verið. Framkvæmdastjóri rekstrarsviðs stefnda hafi útbúið lista yfir þá sem lagt var til að sagt yrði upp störfum og borið listann undir vitnið. Vitnið hafi síðan undirritað uppsagnarbréf ásamt rekstrarstjóranum. Vitnið gaf ekki afdráttarlaus svör um það hvaða sjónarmið hafi legið að baki því hverjum hafi verið sagt upp Vitnið kvaðst ekkert hafa haft út á störf stefnanda og Óskars Stefánssonar að setja.. Hann kvað tilviljun hafa ráðið því hverjum hafi verið sagt upp störfum. Mjög lítið hafi verið farið eftir starfsaldri en fremur litið til þess hvernig menn hefðu staðið sig. Hann taldi stefnanda og Óskar hafa verið ágætisstarfsmenn en þó nendi hann að stefnandi hefði verið hvikull í starfi. Hann hafi verið ráðinn í tiltekið verkefni en gefist upp á því. Þá kvað hann Óskar ekki hafa verið búinn að starfa í mörg ár hjá stefnda. Óskar hafi ekið lítilli bifreið sem notuð hafi verið í akstri áhafna og vildarklúbbsfarþega en í þessari starfsemi hafi samdrátturinn verið mestur. Hann kvað enga bifreiðastjóra hafa verið ráðna til stefnda eftir uppsagnirnar fyrr en á útmánuðum 2002. Vitnið kvað stefnda hafa haft fleiri Sleipnismenn við störf en nokkurt annað fyrirtæki, þar af tvo formenn og marga samningamenn félagsins. Sagan sýndi að starfsmenn hefðu aldrei verið látnir gjalda þess hjá stefnda að vera félagsmenn í Sleipni. Það hefði engin áhrif haft hjá stefnda hvar menn skipuðu sér í sveit í vinnudeilum eða félagsmálum. Þannig hafi Óskar Stefánsson verið ráðinn til stefnda í kjölfar harðvítugrar vinnudeilu. Hins vegar hafi verið litið svo á að Sleipnismenn hefðu ekki forgang til vinnu og að starfsmenn gætu kosið sér stéttarfélag. Vitnið kvað það fjarstæðu að félagsaðild að Sleipni hafi valdið því að stefnanda og Óskari hafi verið sagt upp störfum hjá stefnda. Fyrir liggur að bifreiðastjórum hefur aftur verið fjölgað hjá stefnda en leggja verður til grundvallar að ekki hafi verið farið að ráða bifreiðastjóra að nýju fyrr en á útmánuðum 2002 en samkvæmt því sem fram er komið í málinu eru talsverðar árstíðarsveiflur í rekstri stefnda og bifreiðastjórar ráðnir tímabundið til sumarstarfa. Stefnandi bar fyrir dómi að hann hafi leitað eftir starfi hjá stefnda í byrjun þessa árs en fengið loðin og hreytingsleg svör frá starfsmannastjóra stefnda. Hann kvaðst starfa sem bifreiðastjóri hjá Skeljungi. Þá kom stefnandi fram með skýringar á því af hverju hann hætti störfum við það verkefni sem vitnið Kristján nefndi í framburði sínum. Vitnið Óskar Stefánsson bar fyrir dómi að honum hefði ekki verið boðið starf hjá stefnda og ekki sótt um slíkt starf. Hann kvaðst starfa við akstur leigubifreiðar. Stefnandi hóf störf hjá stefnda í janúar 1999 og hafði því starfað hjá fyrirtækinu í tæp þrjú ár þegar honum var sagt upp störfum. Fyrir liggur að umræddum 10 starfsmönnum stefnda var ekki sagt upp samkvæmt starfsaldurslista og uppsögnin var ekki til komin vegna þess að forsvarsmenn stefnda hafi haft út á störf stefnanda að setja. Þótt fyrrverandi framkvæmdastjóri stefnda hafi bent á nokkur atriði sem haft hafi áhrif á það hverjum var sagt upp störfum hjá stefnda verður ráðið af framburði hans að við uppsagnirnar hafi ekki verið stuðst við ákveðnar reglur eða fastmótaðar viðmiðanir heldur hafi fremur matskennd og jafnvel tilviljunarkennd sjónarmið ráðið. Ekkert er fram komið í málinu sem styður fullyrðingar stefnanda og Óskars Stefánssonar um að stefndi hafi reynt að fá þá og aðra Sleipnismenn til að ganga í önnur stéttarfélög og engin tilraun hefur verið gerð í málinu til að sýna fram á að stefndi hafi reynt að hafa áhrif á félagsaðild bifreiðastjóra hjá félaginu. Þá hefur stefnandi ekki sýnt fram á að stefndi hafi með öðrum hætti látið hann gjalda starfa sinna í þágu stéttarfélagsins. Fyrir liggur að stefnandi hafði unnið að samningamálum fyrir Sleipni og Óskar var formaður félagsins og að þeim var sagt upp störfum hjá stefnda um ári eftir harðvítuga vinnudeilu Sleipnis og stefnda og fljótlega eftir að samningar voru undirritaðir. Þótt þessi atburðarás hafi á sér þann blæ að stefndi hafi verið að losa sig við „óþæga starfsmenn" felur hún hvorki í sér sönnun um að þeim hafi verið sagt upp störfum vegna starfa sinna í þágu Sleipnis né þykir hún veita svo augljósa vísbendingu um slíkt orsakasamband að rétt sé að varpa sönnunarbyrðinni um þetta atriði á stefnda. Líta verður til þess að alls 10 bifreiðastjórum var sagt upp störfum hjá stefnda í umrædd sinn og lægra hlutfalli Sleipnismanna var sagt upp en bifreiðastjórum utan Sleipnis. Þá var öðrum bifreiðastjórum hjá stefnda sem gegndu trúnaðarstörfum hjá Sleipni ekki sagt upp störfum. Þar sem engin áþreifanleg sönnunargögn eða vitnisburðir styðja þær fullyrðingar stefnanda og Óskars Stefánssonar að stefnanda hafi verið sagt upp vegna starfa hans í samninganefnd Sleipnis þykja fullnægjandi sönnur ekki hafa verið færðar af því að svo hafi verið. Samkvæmt framangreindu verður niðurstaða málsins ekki reist á því að stefnda hafi verið sagt upp störfum vegna þess að hann var félagsmaður í Sleipni og í samninganefnd félagsins. Af því leiðir einnig að hafna verður öllum málsástæðum stefnanda sem byggja á svokallaðri atvinnukúgun. Verður þá tekin afstaða til þess hvort uppsögn stefnanda teljist bótaskyld vegna þess að hún hafi verið í andstöðu við forgangsréttarákvæði í 5. kafla kjarasamnings Samtaka atvinnulífsins og Sleipnis frá 5. júlí 2001. Sú ályktun verður dregin af fyrrnefndum dómum Héraðsdóms Reykjavíkur frá 14. júní 2000 að fyrir undirritun kjarasamningsins 5. júlí 2001 hafi Sleipnisfélagar ekki notið forgangs til starfa umfram aðra bifreiðastjóra hjá stefnda. Þá er óumdeilt að engir bifreiðastjórar voru ráðnir til starfa frá undirritun kjarasamningsins og þar til stefnanda var sagt upp störfum. Þá þykir rétt að leggja til grundvallar í málinu að önnur stéttarfélög hafi ekki gert sambærilega samninga og Sleipnir um forgangsrétt til bifreiðastjórastarfa hjá stefnda. Þegar forsvarsmenn stefnda ákváðu að fækka bifreiðastjórum vegna minnkandi verkefna í kjölfar samdráttar í flugi eftir 11. september 2001 lá fyrir að stefndi hafði gert kjarasamning um forgangsrétt félagsmanna í Sleipni til starfa hjá fyrirtækinu. Jafnframt blasti við að aðrir bifreiðastjórar sem störfuðu hjá stefnda höfðu verið ráðnir áður en umræddur kjarasamningur var undirritaður. Umræddur kjarasamningur hafði því ekki haft nein áhrif við ráðningu bifreiðastjóra hjá stefnda þegar þar var komið sögu. Líta verður á ágreining málsaðila í því ljósi að stefndi stóð frammi fyrir því að ákveða hvort segja ætti upp starfsmönnum án tillits til félagsaðildar þeirra eða hvort hlífa ætti félagsmönnum í Sleipni við uppsögnum á grundvelli fyrrnefnds kjarasamningsins og segja í staðinn upp bifreiðastjórum utan þess félags. Fyrir liggur að stefnandi og Óskar Stefánsson báru því þegar við gagnvart stefnda þegar þeim var tilkynnt um uppsögnina að hún væri í andstöðu við forgangsréttarákvæði umrædds kjarasamnings. Hið almenna félagafrelsisákvæði stjórnarskrárinnar er í 1. mgr. 74. gr. Ákvæði til verndar svokölluðu neikvæðu félagafrelsi, eða frelsi til að standa utan félags, er hins vegar að finna í 2. mgr. 74. gr. stjórnarskrárinnar, eins og henni var breytt með 12. gr. laga nr. 97/1995. Þar segir að engan megi skylda til aðildar að félagi en með lögum megi þó kveða á um slíka skyldu ef það sé nauðsynlegt til að félag geti sinnt lögmæltu hlutverki vegna almannahagsmuna eða réttinda annarra. Af samanburði á 74. gr. stjórnarskrárinnar og 11. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, verður sú ályktun dregin að stjórnarskrárákvæðið veiti félagafrelsinu og þá sérstaklega neikvæðu félagafrelsi að minnsta kosti jafn góða vernd og ákvæði sáttmálans. Í 4. gr. laga nr. 80/1938 um stéttarfélög og vinnudeilur er meðal annars kveðið á um að atvinnurekendum, verkstjórum og öðrum trúnaðarmönnum atvinnurekenda sé óheimilt að reyna að hafa áhrif á stjórnmálaskoðanir verkamanna sinna, afstöðu þeirra og afskipti af stéttar- eða stjórnmálafélögum eða vinnudeilum með uppsögn úr vinnu eða hótunum um slíka uppsögn. Ljóst er að jafnt félagsmenn í Sleipni sem aðrir bifreiðastjórar hjá stefnda nutu verndar þessa ákvæðis og forsvarsmönnum stefnda var því rétt að haga uppsögnum þannig að þær færu ekki í bága við ákvæðið. Þeir alþjóðlegu sáttmálar aðrir sem stefndi hefur vísað til. og fullgiltir hafa verið af Íslands hálfu, ganga í svipaða átt til verndar því að menn verði ekki þvingaðir til að ganga í stéttarfélög eða standa utan slíkra félaga. Við meðferð frumvarps þess sem varð að stjórnskipunarlögum nr. 97/1995 komu fram breytingartillögur frá stjórnarskrárnefnd, meðal annars á 1. mgr. 12. gr. frumvarpsins, þess efnis að stjórnmálafélaga og stéttarfélaga yrði sérstaklega getið í 1. mgr. 74. gr. stjórnarskrárinnar. Í nefndarálitinu var vikið sérstaklega að forgangsréttarákvæðum kjarasamninga með þeim orðum að sérstök ástæða væri til að nefna að svonefnd forgangsréttarákvæði, þegar í kjarasamningum væri samið um að félagsmenn viðkomandi stéttarfélags skyldu hafa forgang til vinnu á félagssvæði þess, leiddu ekki af sér félagsskyldu af þeim toga sem fyrri málsliður 2. mgr. tæki til. Í ljósi þessa liti nefndin svo á að með samþykkt frumvarpsins væri í engu verið að hrófla við núverandi réttarstöðu á vinnumarkaði að því er varðar forgangsréttarákvæði. Af afdráttarlausu ákvæði 2. mgr. 74. gr. stjórnarskrárinnar um að engan megi skylda til aðildar að félagi og öðrum lagaákvæðum og sáttmálum sem nefndir hafa verið hér að framan verður sú ályktun dregin að enda þótt ákvæði í kjarasamningum um forgangsrétt til starfa verði almennt ekki talin brjóta í bága við 2. mgr. 74. gr. stjórnarskrárinnar verði að beita slíku ákvæði af varfærni þegar saman lýstur hagsmunum félagsmanna í stéttarfélagi sem gert hefur slíkan samning og samstarfsmanna þeirra sem ekki heyra undir samninginn. Ljóst er að forgangsréttarákvæði til starfa hafa almennt verið skilin þannig að félagsmenn í tilteknu stéttarfélagi skuli að öðru jöfnu sitja fyrir við ráðningu í störf hjá þeim fyrirtækjum sem heyra undir viðkomandi kjarasamning. Þannig geta félagsmenn í öðrum stéttarfélögum eða einstaklingar utan stéttarfélaga verið ráðnir ef enginn félagsmaður í stéttarfélagi með forgangsrétt sækir um starfið. Slík ráðning þarf því ekki að brjóta í bága við forgangsréttarákvæði. Eitt af því sem skiptir launþega hvað mestu máli er starfsöryggi þeirra. Fallast má á með stefnda að ef vinnuveitandi lætur félagsaðild skipti sköpum þegar til uppsagna kemur, þannig að félagsmönnum í tilteknu stéttarfélagi sé skipulega hlíft við uppsögnum á kostnað annarra starfsmanna feli það í sér svo alvarlega íhlutun í frelsi manna til að velja sér stéttarfélag eða vera utan þeirra að jafngildi þvingun til aðildar að viðkomandi stéttarfélagi. Telja verður slíka framkvæmd á forgagnsréttarákvæði kjarasamnings ósamrýmanlega 4. gr. laga nr. 80/1938 og 2. mgr. 74. gr. stjórnarskrárinnar. Eins og áður segir voru félagsmenn í Sleipni og aðrir bifreiðastjórar hjá stefnda ráðnir áður en forgagnsréttarákvæðið kom í kjarasamning Sleipnis 5. júlí 2001. Jafnstaða var því með öllum bifreiðastjórum hjá stefnda að þessu leyti án tillits til stéttarfélagsaðildar þegar til uppsagna kom. Þótt fyrrnefndur kjarasamningur hafi skapað Sleipnismönnum forgangsrétt til starfa hjá stefnda eftir undirritun hans verður að líta svo á þeir bifreiðastjórar sem stóðu utan Sleipnis hafi mátt treysta því að stéttarfélagsaðild þeirra skipti ekki sköpum varðandi starfsöryggi þeirra. Við umræddar aðstæður var stefnda rétt að líta svo á að með því að hlífa félagsmönnum Sleipnis alfarið við uppsögnum væri þeim skilaboðum komið til annarra starfsmanna að með því að ganga í Sleipni gætu þeir komist hjá því að verða sagt upp störfum ef til frekari samdráttar kæmi. Samkvæmt því mátti stefndi vænta þess að uppsagnir starfsmanna á þessari forsendu færu í bága við 4. gr. laga um stéttarfélög og vinnudeilur nr. 80/1938 og 2. mgr. 74. gr. stjórnarskrárinnar. Þegar tekið er mið af því að forsvarsmenn stefnda stóðu frammi fyrir því að saman laust þeim lögbundnu og stjórnarskrárvörðu réttindum bifreiðastjóra utan Sleipnis að starfsöryggi þeirra réðist ekki af stéttarfélagsaðild og ákvæði í kjarasamningi um forgangsrétt félagsmanna Sleipnis til starfa hjá stefnda verður að líta svo á að forsvarsmönnum stefnda hafi verið rétt að líta fremur til framangreindra félagafrelsissjónarmiða fremur en að segja eingöngu bifreiðastjórum utan Sleipnis upp störfum til að hlífa Sleipnismönnum við uppsögnum. Samkvæmt því verður ekki fallist á með stefnanda að uppsögn hans úr starfi hjá stefnda 26. september 2001, með lögmætum þriggja mánaða uppsagnarfresti, hafi bakað stefnda bótaábyrgð. Ber því að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda í máli þessu. Með vísan til þess að veruleg vafaatriði hafa verið uppi í máli þessu og að niðurstaða dóms Félagsdóms 28. maí 2002 gaf stefnanda ástæðu til að láta reyna á bótaábyrgð stefnda fyrir dómi þykir rétt að hvor aðili beri sinn kostnað af máli þessu. Sigurður Tómas Magnússon héraðsdómari kveður upp dóminn. D ó m s o r ð Stefndi, Kynnisferðir sf., skal vera sýkn af öllum kröfum stefnanda, Björns Briem, í máli þessu. Málskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 104/2003
|
Líkamsárás Ítrekun Miskabætur
|
B var sakfelldur fyrir líkamsárás samkvæmt 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með því að hafa veist að S með vasahníf að vopni og skorið hann í andliti. Hlaut S skurð frá vinstra gagnauga og niður undir neðri vör sem þurfti að sauma með 20 sporum, auk annarra áverka. B átti að baki afar langan sakaferil. Refsing hans, að teknu tilliti til ákvæðis 218. gr. a, svo og 77. gr. laganna, var ákveðin fangelsi í 6 mánuði með vísan til 1. mgr. 159. gr. laga nr. 19/1991. B var og dæmdur til greiðslu bóta.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 18. mars 2003 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun en jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst nú staðfestingar héraðsdóms, þó þannig að bætur til handa brotaþola beri almenna vexti frá 5. janúar 2000 til 1. apríl 2000 en dráttarvexti samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá þeim degi til 1. júlí 2001 en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Ákærði krefst aðallega sýknu en til vara að refsing samkvæmt hinum áfrýjaða dómi verði milduð. Þá krefst hann þess að skaðabótakröfu S verði vísað frá dómi. Mál þetta var höfðað með ákæru 22. maí 2000 þar sem ákærða var gefin að sök líkamsárás með því að hafa að morgni 9. nóvember 1999 veist að S með vasahníf að vopni og skorið hann í andlit. Er áverkum S nánar lýst í hinum áfrýjaða dómi. Brotið er talið varða við 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 11. gr. laga nr. 20/1981. Þar er því einnig lýst að ekki hafi tekist að birta ákærða fyrirkall fyrr en 18. nóvember 2002 vegna dvalar hans erlendis. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest niðurstaða hans um sakfellingu ákærða og heimfærslu brots hans til refsiákvæðis með þeirri athugasemd að héraðsdómari vitnar ranglega til 2. mgr. 48. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála varðandi umfjöllun um skýrslu SB hjá lögreglu 4. janúar 2000 og vitnisburð hans fyrir dómi við framhald aðalmeðferðar málsins 3. febrúar 2003. Ákærði á að baki afar langan sakaferil. Með dómi Hæstaréttar 4. maí 1995, sem birtur er í dómasafni réttarins það ár á bls. 1276, var ákærði meðal annars sakfelldur fyrir brot á 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga. Verður því að ákveða honum refsingu nú að teknu tilliti til ákvæðis 218. gr. a laganna, sbr 12. gr. laga nr. 20/1981. Við ákvörðun refsingar verður á hinn bóginn einnig að líta til 77. gr. almennra hegningarlaga og þess að nokkuð langt er um liðið síðan brotið var framið, en ekki verður af gögnum málsins ráðið að við ákærða sé að sakast þótt dvöl hans erlendis hafi valdið því að ákæra var ekki birt honum fyrr. Að þessu virtu og að teknu tilliti til 1. mgr. 159. gr. laga nr. 19/1991, sbr. 19. gr. laga nr. 37/1994, en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest niðurstaða hans varðandi ákvörðun refsingar ákærða. Með vísan til 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, sbr. 13. gr. laga nr. 37/1999, verður ákærði dæmdur til að greiða brotaþola miskabætur að fjárhæð 100.000 krónur, en ekki hefur verið krafist hækkunar þeirra fyrir Hæstarétti. Bera bæturnar vexti samkvæmt 7. gr. laga nr. 25/1987, sbr. 2. gr. laga nr. 67/1989, frá 5. janúar 2000 til 1. apríl sama árs, en dráttarvexti frá þeim tíma eins og nánar greinir í dómsorði. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað verður staðfest. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður að öðru leyti en því að tildæmdar miskabætur bera 0,9% ársvexti frá 5. janúar 2000 til 21. þess mánaðar, 1,2% ársvexti frá þeim degi til 21. febrúar 2000, 1,4% ársvexti frá þeim degi til 1. apríl 2000 en dráttarvexti samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá þeim degi til 1. júlí 2001 en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Ákærði skal greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Hilmars Ingimundarsonar hæstaréttarlögmanns, 100. 000 krónur. Málið er höfðað með ákæruskjali dags. 22. maí 2000 á hendur Bjarna Leifi Péturssyni, [ . . . ], “fyrir líkamsárás með því að hafa, að morgni þriðjudagsins 9. nóvember 1999, í íbúð að Lindargötu 60 í Reykjavík, veist að S með vasahníf að vopni og skorið hann í andliti. Hlaut S skurð frá vinstra gagnauga og niður undir neðri vör sem þurfti að sauma með 20 sporum og auk þess tvo litla skurði á vinstri augabrún sem voru saumaðir með 2 sporum hvor skurður. Telst þetta varða við 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19,1940, sbr. 11. gr. laga nr. 20, 1981. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar.” Af hálfu S er gerð krafa um það að ákærði verði dæmdur til að greiða honum samtals bætur að fjárhæð kr. 500.000 auk lögmannskostnaðar kr. 58.515. Þá er krafist dráttarvaxta skv. III. kafla vaxtalaga frá 5. janúar 2000. Verjandi ákærða gerir þær kröfur aðallega að ákærði verði sýknaður af kröfu ákæruvaldsins. Til vara er þess krafist að ákærða verði ekki gerð sérstök refsing í málinu en til þrautavara að ákærði hljóti vægustu refsingu er lög leyfa, sem jafnframt verði skilorðsbundin. Þá er þess krafist að bótakröfu S verði vísað frá dómi en til vara er krafist verulegrar lækkunar hennar. Þá verði sakarkostnaður, þ.m.t. málsvarnarlaun skipaðs verjanda greiddur úr ríkissjóði Mál þetta var endursent ríkissaksóknara með bréfi, dagsettu 8. desember 2000, þar sem ekki hafði tekist að birta fyrirkall á hendur ákærða vegna dvalar hans erlendis. Málið barst héraðsdómi að nýju með bréfi, dagsettu 13. nóvember 2002, þar sem upplýsingar lágu fyrir um að ákærði væri staddur hér á landi. Ákærða var birt fyrirkall þann 18. nóvember 2002. Málavextir: Þriðjudaginn 19. nóvember 1999 kl. 11.07 var lögreglunni í Reykjavík tilkynnt um líkamsárás að Lindargötu 60. Þegar lögreglumenn komu á staðinn stóð S þar utan dyra. Var hann alblóðugur og með skurð vinstra megin á andliti. Greindi hann frá því að ákærði, Bjarni Leifur, hefði skorið hann í andlitið vegna deilna um áfengisflösku í húsnæðinu. Kvað hann ákærða vera farinn af vettvangi. Var S færður með sjúkrabifreið á slysadeild Sjúkrahúss Reykjavíkur til meðferðar. Á staðnum var einnig E og var hann skv. frumskýrslu áberandi ölvaður en hann kvaðst hafa verið vitni að atburðunum. Var hann færður á lögreglustöðina og vistaður í fangageymslu. Í frumskýrslu kemur fram að Lindargata 60 sé tveggja hæða hús sem greinilega hafi verið yfirtekið af útigangs- og óreglumönnum. Innan dyra var þar allt í óreiðu, matarleifar og alls kyns rusl um alla ganga. Ekki sé hiti eða rafmagn á húsinu. Á efri hæð þess, sem er stofa, eldhús, baðherbergi og tvö svefnherbergi, en í öðru svefnherbergja voru ummerki eftir átök og þar var blóðpollur á gólfi og einnig blóðblettur á teppi við stigagang efri hæðar og í þrepum stigans. Leit innan dyra að meintu árásarvopni var án árangurs. Lýst var eftir ákærða auk þess sem tæknideild lögreglu myndaði vettvang. Sama dag lagði S fram kæru á lögreglustöðinni í Reykjavík vegna atburðarins. Kvaðst hann hafa verið staddur á efri hæð hússins ásamt ákærða og þeim SB og Ó. Þá hafi verið þar annar maður sem hann vissi ekki deili á. Þeir hafi verið þarna við drykkju. Ákærði hafi komið inn í húsið í annarlegu ástandi en hann hafði verið búinn að vera í LSD neyslu í 3-4 daga og verið mjög ruglaður. Hafi hann byrjað að ásaka kæranda um að hafa stolið frá honum víni. Hafi hann orðið mjög æstur og skyndilega dregið vasahníf úr jakkavasa sínum og opnað hann. Hafi ákærði reynt að stinga hann með hnífnum en SB hafi náð að stoppa það af. Hafi ákærði síðan skorið hann í andlitið með hnífnum. Að því búnu hafi ákærði farið af vettvangi. Samkvæmt vottorði Egils R. Sigurgeirssonar, læknis á slysa- og bráðamóttöku Sjúkrahúss Reykjavíkur, var komið með kæranda á slysadeild um kl. 11.27. Við skoðun var hann sagður undir áhrifum áfengis og líklega einhverra efna. Á andliti var að sjá skurð sem náði frá vinstra gagnauga niður eftir kinn og niður undir vör. Var sárið saumað saman með tuttugu sporum og tvö spor í sitt hvorn skurðinn á augabrún en hann var auk áðurgreindra áverka með tvo litla skurði á vinstri augabrún. Við þingfestingu málsins 26. nóvember neitaði ákærði sök. Kvaðst hann ekki hafa komið nálægt S á nokkurn hátt og kvaðst ekkert um málið vita. Dómari brýndi fyrir ákærða að mæta við aðalmeðferð málsins og benti honum afleiðingar þess ef hann gerði það ekki. Ákærði boðaði ekki forföll við aðalmeðferð en lögmaður hans var mættur. Vitnið, S, kvaðst hafa verið við áfengisneyslu ásamt ákærða umrætt sinn. Hafi þeir verið á þvælingi húsnæðislausir og ratað í autt hús á Lindargötu. Þar hafi þeir falið smávegis af víni þegar vitnið fór úr húsinu. Hann hafi síðar um daginn verið ásamt R, SB og E á Lindargötu 60 þegar ákærði kom og bar upp á vitnið að hann hefði stolið áfenginu. Vitnið kvaðst hafa þekkt ákærða í áratugi en umrætt sinn hafi ákærði verið ruglaður af neyslu og með ofskynjanir. Hafi vitnið reynt að segja honum að vínið væri þarna ennþá en ákærði hafi þá tryllst. Ákærði hafi verið með flugbeittan vasahníf, að hann minni með rauðu plastskafti, sem hann hafi reynt að stinga hann með en vitnið hafi getað vikið sér undan. Hnífinn hafi hann að öllum líkindum verið með á sér en það hafi verið hans vandi. Síðar hafi honum tekist að slá til hans með hnífnum og hafi lagið lent í andlitinu. Ákærði hafi í beinu framhaldi horfið úr húsinu og sömuleiðis SB og R. E hafi hins vegar hringt í lögreglu úr farsíma. Beri hann enn ör vegna þessa og sé hann enn svolítinn dofinn kringum sárið. Vitnið kvaðst á þessum tíma hafa verið í mikilli neyslu amfetamíns og því ekki sofið á þriðja sólarhring þegar atvikið varð. Í skýrslu sinni hjá lögreglu, sem er dagsett 9. nóvember 1999, kemur fram að ákærði hafi verið mjög æstur og dregið vasahníf úr jakkavasa sínum og opnað hann. Hafi ákærði reynt að stinga hann með hnífnum en SB hafi náð að stoppa það af. Þá hafi ákærði skorið hann í andlitið með hnífnum. SB og R hafi þá ýtt ákærða í burtu en þó hafi hann náð að slá hann tvö högg í andlitið. Vitnið, R, kvaðst ekki hafa verið vitni að atviki því sem hér um ræðir. Hann hafi hitt S á Hlemmi ásamt fleirum sem hann man ekki hverjir voru. Hann kvaðst hafa verið í umræddu húsi en hann hafi verið mikið drukkinn og muni hann að ákærði hafi komið þangað. Þar sem ekkert rafmagn hafi verið í húsinu hafi ekki sést mikið en hann kveðst muna að blætt hafi úr S. Í skýrslu vitnisins hjá lögreglu, sem dagsett er 24. febrúar 2000, kvaðst hann hafa verið ásamt SB á Hlemmtorgi og hafi þeir hitt S og einhvern mann. Þeir hafi farið með honum í yfirgefið hús á Lindargötu. Síðar hafi ákærði komið og er hann hafi séð S hafi hann tekið upp hníf úr vasa sínum og skorið hann í andlitið. Hafi vitninu brugðið mjög við að sjá þetta og farið út úr húsinu. Fyrir dómi kveður vitnið skýrsluna um það sem segir um hnífinn ekki sannleikanum samkvæmt enda hafi hann ekki séð ákærða skera manninn. Bendir hann á að samkvæmt nafnritun sinni á skýrsluna hafi hann ekki verið í lagi þegar skýrslan var gefin. Vitnið, SB, gaf skýrslu hjá lögreglu 4. janúar 2000. Þar kvaðst hann hafa verið dauðadrukkinn að þvælast á Hlemmtorgi og slegist í för með R. Þeir hafi hitt S og einhvern mann og saman hafi þeir farið inn í hús við Lindargötu. Ákærði hafi síðan komið til þeirra og farið að rífast út af einhverju brennivíni við S. Undir vitnið er borinn framburður hans: „Það næsta sem hann hafi séð var að B var farinn að sveifla hnífi í áttina að S og segir SB hafa gengið á milli. SB segir að B hafi fljótlega róast niður og hafi hann þá litið af honum augnablik á meðan hann var að fá sér í glas. Þegar hann hafi litið næst á S þá hafi hann séð að hann var kominn með stóran skurð á vinstri vangann sem fossblæddi úr.“ Fyrir dómi kvaðst vitnið ekkert muna eftir málinu og bar við að hann ætti sig minnisvandamál að stríða. Vitnið las skýrslu sína yfir og kvaðst ekki gera athugasemdir við hana og teldi ekki tilefni til annars en að hún væri réttur framburður hans. Vitnið, E, kvaðst hafa verið staddur í húsinu við Lindargötu ásamt S. Ákærði, sem hafi snúið baki við vitninu, hafi verið að rífast við S og hafi hann verið með hníf í hendinni. Ákærði hafi síðan rokið út en S hafi staðið eftir stjarfur en síðan hafi blóð runnið niður andlit hans. S hafi sagt vitninu að ákærði hefði skorið sig. Vitnið hafi farið með S út og hafi hann hringt á sjúkrabíl. Vitnið kvaðst aðspurður ekki vita hvort ákærði kom einn inn í húsið en taldi þó frekar að hann hafi komið einn en fyrir í húsinu hafi verið fjórir. Vitnið kveðst hafa verið að drekka en ekki mikið ölvaður. Í skýrslu sinni hjá lögreglu, dagsettri 10. nóvember 1999, kvaðst vitnið hafa verið á Hlemmtorgi og hitt þar S. Tveir menn hafi slegist í för með þeim og hefðu þeir farið í hús á Lindargötu sem enginn bjó í og hafi þeir sest að drykkju. Ákærði hafi síðan komið og byrjað að rífast við S. Hann hafi ekki fylgst með hvað þeim fór á milli vegna þess að hann hafi setið á dýnu á gólfinu. Eftir nokkurt orðaskak á milli ákærða og S hafi ákærði farið burt og hafi hann þá séð blóðugt andlit S. Ítrekað aðspurður fyrir dómi hvers vegna hann hafi ekki tekið fram við yfirheyrslu hjá lögreglu að hann hafi séð ákærða með hníf, kveðst hann muna það nú. Hann gat hins vegar ekki lýst hnífnum en taldi hann hafa verið frekar stóran. Í máli þessu liggur fyrir að S, brotaþoli í málinu, R, SB og E, fóru saman í íbúð að Lindargötu 60 en þar sátu þeir að drykkju þegar ákærði kom þangað. Telja verður upplýst af framburði vitna að S og ákærði hafi þar rifist vegna áfengisflösku. Vitnið R dró til baka framburð sinn fyrir lögreglu þar sem fram kemur að hann hafi séð ákærða taka upp hníf og skera S. Hann kvaðst þó muna að ákærði hafi komið í íbúðina og að blætt hafi úr S. Vitnið SB bar fyrir sig minnisleysi hér fyrir dómi þegar borinn var undir hann framburður hans hjá lögreglu um hnífaburð ákærða og blóðugt andlit S en gerði þó ekki athugasemdir við skýrsluna og taldi hana vera efnislega rétta. Við skýrslutöku hjá lögreglu bar vitninu og S saman um að ákærði hafi lagt til hans með hnífi en SB hafi gengið á milli og reynt að róa ákærða. Áverkana sem hér um ræðir hafi S síðan hlotið rétt á eftir. Vitnið E bar að ákærði hafi snúið baki við vitninu er hann reifst við S og hafði hann þá hníf í hendinni. Þetta hafi hann ekki munað er lögregluskýrsla var tekin af honum. Þá hafi S verið blóðugur í andliti eftir að ákærði rauk út úr íbúðinni og kvað hann ákærða hafa skorið sig. Við mat á sönnunargildi framburða vitna í máli þessu verður að hafa í huga að langt er um liðið frá því að atvik þetta átti sér stað. Allir sem að málinu koma voru undir áhrifum langvarandi notkunar vímuefna og áfengis á þeim tíma og eru sumir enn í óreglu. Framburður S hér fyrir dómi er í öllum meginatriðum samhljóða því sem fram kemur í skýrslu hans hjá lögreglu sem gefin var 9. nóvember 1999. Fær hann nokkra stoð af vitnisburði R auk þess sem að líta verður til framburðar SB fyrir lögreglu, sbr. 2. mgr. 48. gr. laga um meðferð opinberra mála. Þá fær framburður S stoð af vitnisburði E. Einnig er til þess að líta að þó nokkuð blóð fannst á vettvangi og engum öðrum til að dreifa sem hafði tilefni til að ráðist á S með þessum hætti. Að öllu framangreindu virtu þykir ekki varhugavert að telja sannað að ákærði hafi veitt S áverka í andliti með vasahníf eins og í ákæru greinir og þar með gerst sekur um brot gegn 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga. Ákærði, B, á að baki langan og mikinn sakaferil. Hann hefur frá árinu 1975 hlotið 40 refsidóma, aðallega fyrir hegningarlagabrot. Refsing ákærða nú verður hegningarauki sbr. 78. gr. almennra hegningarlaga við tvo dóma, þ. e. frá 7. janúar, fangelsi í 60 daga og dóm 29. mars 2000, fangelsi í 6 mánuði. Við ákvörðun refsingar er til þess að líta að ákærði veitti S alvarlega áverka með hættulegu vopni. Refsingin þykir hæfilega ákveðin, þegar litið er til þess að mál þetta hefði verið dæmt með fyrri málum, fangelsi í 6 mánuði. Ákærði greiði allan sakarkostnað, þar með talin málsvarnarlaun verjanda síns Hilmars Ingimundarsonar hæstaréttarlögmanns, sem ákvarðast 100.000 krónur. Hilmar Baldursson hdl. hefur fyrir hönd brotaþola lagt fram skaðabótakröfu sem sundurliðast þannig: Af hálfu ákæruvaldsins flutti málið Kolbrún Sævarsdóttir. Valtýr Sigurðsson héraðsdómari kveður upp dóminn. DÓMSORÐ: Ákærði, Bjarni Leifur Pétursson, skal sæta fangelsi í 6 mánuði. Ákærði skal greiða allan sakarkostnað, þar með talin málsvarnarlaun Hilmars Ingimundarsonar hæstaréttarlögmanns, kr. 100.000. Ákærði skal greiða S kr. 100.000 í skaðabætur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 5. janúar 2000 til 1. júlí 2001 en frá þeim degi reiknast dráttarvextir skv. III. kafla laga nr. 38/2001 auk þóknunar til réttargæslumanns síns, Hilmars Baldurssonar héraðsdómslögmanns, 70.000 krónur.
|
Mál nr. 41/2010
|
Líkamsárás Skilorð Miskabætur
|
J var sakfelldur fyrir brot gegn 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga með því að hafa slegið A í höfuðið með glerflösku og valdið honum nánar tilgreindum áverkum. Í dómi Hæstaréttar segir meðal annars að ekkert slíkt misræmi væri í framburði vitna í skýrslum hjá lögreglu og fyrir dómi að einhverju varðaði um mat á því hver hefðu verið atvik málsins, enda hefði J ekki neitað sök í málinu. Þá leiddi ákvæði 75. gr. almennra hegningarlaga ekki til refsilækkunar fyrir J þótt hann hefði af misskilningi talið sig vera að jafna sakir við brotaþola eftir að hann hefði sjálfur verið sleginn með flösku í höfuðið, enda hefði brotaþoli ekki átt hlut að þeim átökum. Því yrði ákvörðun héraðsdóms um refsingu staðfest.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Viðar Már Matthíasson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 5. janúar 2010 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Af hálfu ákæruvalds er krafist staðfestingar á niðurstöðu héraðsdóms. Ákærði krefst aðallega ómerkingar hins áfrýjaða dóms en til vara sýknu af kröfum ákæruvalds. Að því frágengnu krefst hann þess að honum verði ekki gerð refsing eða að refsing verði lækkuð og bundin skilorði. Þá krefst hann þess að skaðabótakröfu A verði vísað frá dómi, en til vara að bætur verði lækkaðar. A krafðist í greinargerð til Hæstaréttar skaðabóta að fjárhæð 658.500 krónur auk vaxta samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 7. september 2008 til 20. maí 2009, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Þá krafðist hann lögmannsþóknunar vegna starfa við meðferð málsins fyrir Hæstarétti. Í bréfi til réttarins 20. október 2010 tilkynnti lögmaður brotaþola að þess væri einungis krafist að hinn áfrýjaði dómur væri staðfestur um ákvörðun skaðabóta og að brotaþoli myndi að öðru leyti ekki láta málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Atvik málsins áttu sér stað á skemmtistaðnum Nasa í Reykjavík að morgni 7. september 2008. Þeim er lýst í hinum áfrýjaða dómi. Ákærði, sem dyraverðir höfðu í tökum fyrir utan skemmtistaðinn, var handtekinn og færður á slysadeild vegna skurðar á höfði. Brotaþoli, A, var einnig fluttur á slysadeild til meðferðar á skurðsári á höfði. Lögreglumaður sem kom á vettvang til að sinna málinu ræddi við nokkur vitni um málsatvik og tók niður nöfn þeirra. Hann gerði skýrslu um atvik málsins þar sem vitni eru einnig tilgreind, sbr. 1. mgr. 60. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Skýrsluna staðfesti lögreglumaðurinn fyrir dómi við aðalmeðferð málsins. Lögregla tók við rannsókn málsins skýrslu af ákærða og tveimur vitnum, en brotaþoli hafði gefið skýrslu hjá lögreglu er hann kærði árás á sig, sbr. 1. og 2. mgr. 61. gr. laga nr. 88/2008. Við aðalmeðferð málsins 6. nóvember 2009 gaf ákærði skýrslu svo og sex vitni að meðtöldum brotaþola og framangreindum lögreglumanni. Ekkert slíkt misræmi er í framburði vitna í skýrslum hjá lögreglu og fyrir dómi að einhverju varði um mat á því hver hafi verið atvik málsins, enda ber ákærði ekki á móti því að hafa slegið brotaþola í höfuðið með glerflösku og valdið þeim áverkum, sem brotaþoli hlaut umrætt sinn. Er ekkert tilefni til að ómerkja héraðsdóminn. Verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur um sakfellingu ákærða. Ákvörðun héraðsdóms um refsingu verður staðfest, enda leiðir það ekki til refsilækkunar fyrir ákærða, eins og hann gerir kröfu um með vísan til 75. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, þótt hann hafi af misskilningi talið sig vera að jafna sakir við brotaþola eftir að hafa sjálfur verið sleginn með flösku í höfuðið í átökum. Brotaþoli átti engan hlut að þeim átökum. Ákvæði héraðsdóms um skaðabætur og vexti til handa brotaþola og um sakarkostnað skulu vera óröskuð. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins samkvæmt yfirliti ríkissaksóknara, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, sem ákveðst að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Ákærði, Janusz Birkos, greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, 266.380 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Kristjáns Stefánssonar hæstaréttarlögmanns, 251.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 13. nóvember 2009. Mál þetta, sem dómtekið var 6. nóvember sl., er höfðað með ákæru útgefinni af ríkissaksóknara 14. ágúst 2009 á hendur Janusz Birkos, kennitala 150880-2469, Stórholti 23, Reykjavík, fyrir sérstaklega hættulega líkamsárás með því að hafa, aðfaranótt sunnudagsins 7. september 2008, á skemmtistaðnum Nasa, Austurvelli, Reykjavík, slegið A í höfuðið með glerflösku, með þeim afleiðingum að hann hlaut skurð ofan við hársvarðarlínu vinstra megin, sem sauma þurfti með sex sporum. Telst þetta varða við 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 11. gr. laga nr. 20/1981. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar. Af hálfu A, kennitala [...], er krafist miskabóta, greiðslu útlagðs kostnaðar og lögmannskostnaðar, samtals að fjárhæð 658.500 krónur, auk vaxta samkvæmt 8. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 frá tjónsdegi til þess dags er mánuður er liðinn frá dagsetningu bótakröfu og dráttarvaxta samkvæmt 9. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags, sbr. 6. gr. vaxtalaga. Auk þess er gerður áskilnaður um rétt til þess að koma að frekari kröfum um bætur samkvæmt skaðabótalögum nr. 50/1993. Verjandi ákærða krefst þess aðallega að ákærði verði sýknaður af ákæru, en til vara að honum verði dæmd vægasta refsing sem lög leyfa. Þá er þess krafist að bótakröfu verði vísað frá dómi, en til vara að sýknað verði af bótakröfu. Loks krefst verjandi hæfilegra málsvarnarlauna að mati dómsins. Málsatvik Samkvæmt skýrslu lögreglunnar á höfuðborgarsvæðinu frá aðfaranótt sunnudagsins 7. september 2008, sem miðar við tilkynningu til lögreglu klukkan 5:00, var óskað eftir lögreglu að skemmtistaðnum Nasa við Austurvöll, vegna slagsmála. Þegar lögreglumenn komu á vettvang sáu þeir hvar dyraverðir héldu ákærða niðri utan við skemmtistaðinn. Var ákærði blóðugur í framan og mjög æstur. A gaf sig á tal við lögreglumenn á vettvangi. Hann var með skurð á enni og nokkuð blóðugur. Sagðist A hafa verið inni á Nasa að skemmta sér þegar hann hefði séð hvar ákærði var sleginn í höfuðið með flösku. Hefði hann „farið á milli“ til þess að stilla til friðar, en þá hefði ákærði tekið tvær flöskur og slegið hann með þeim báðum. Hefðu dyraverðir komið og skakkað leikinn. Rætt var við B sem sagðist hafa séð slagsmál milli tveggja manna sem hann taldi vera Pólverja. Hefði annar mannanna slegið ákærða í höfuðið með flösku og ákærði fallið við það í gólfið. Hefði ákærði risið upp með tvær flöskur, sína í hvorri hendinni, og slegið A í höfuðið, en A hefði ætlað að ganga á milli mannanna. C, dyravörður á skemmtistaðnum, lýsti atvikum með svipuðum hætti og B. Ákærði var fluttur á slysadeild til aðhlynningar. Sagðist hann hafa verið sleginn með flösku í höfuðið. Samkvæmt skýrslum lögreglu reyndust aðrir sem rætt var við á vettvangi ekki hafa verið vitni að atvikum. Föstudaginn 26. september 2008 mætti A á lögreglustöð og lagði fram kæru vegna líkamsárásar sem hann hefði orðið fyrir í umrætt sinn. Sagðist hann hafa verið að skemmta sér á Nasa og verið á dansgólfinu þegar hann hefði séð mann sleginn þar í höfuðið með glerflösku. Hefði sá sem sleginn var vikið sér frá í augnablik, en snúið til baka með tvær bjórflöskur úr gleri, sína í hvorri hendinni. Hefði hann greinilega ætlað að ráðast á þann sem hafði slegið hann áður. A sagðist hafa ætlað að stilla til friðar, en maðurinn hefði þá slegið hann í höfuðið með annarri flöskunni. Hefðu dyraverðir fjarlægt manninn í framhaldi af þessu. Sagðist A hafa heyrt að maðurinn talaði pólsku. Hefði þetta verið sá maður sem lögregla hafði afskipti af og var fluttur af vettvangi í sjúkrabifreið. Ákærði var yfirheyrður hjá lögreglu 5. febrúar 2009. Sagðist hann hafa verið sleginn í höfuðið með flösku fyrir utan skemmtistaðinn. Hefði hann vankast við þetta og myndi ekki hvað gerðist í kjölfarið. Hann vissi ekki hver hefði slegið hann og myndi ekki eftir því að hafa sjálfur beitt glerflösku gagnvart einhverjum. Hann hefði þó heyrt það frá félaga sínum að hann hefði slegið einhvern með flösku og hefði hann því ekki kært til lögreglu líkamsárásina sem hann hefði orðið fyrir í umrætt sinn. Meðal rannsóknargagna málsins er læknisvottorð Steingerðar A. Gunnarsdóttur, sérfræðings á slysa- og bráðadeild Landspítala háskólasjúkrahúss, dagsett 6. nóvember 2008, þar sem kemur fram að A hafi leitað á slysadeild um klukkan 5:30 að morgni 7. september 2008. Hefði hann sagst hafa verið vitni að slagsmálum á skemmtistaðnum Nasa og reynt að stilla til friðar, en þá verið sleginn með flösku sem brotnaði. Hann hefði verið með skurð á höfði vinstra megin við miðlínu, rétt ofan við hársvarðarlínu. Hefðu verið hreinsuð sex glerbrot úr sárinu og það saumað með sex sporum. Þá liggur fyrir annað læknisvottorð Steingerðar A. Gunnarsdóttur, dagsett 5. nóvember 2009, vegna ákærða. Kemur fram að ákærði hafi komið á slysa- og bráðadeild þann 7. september 2009 (svo) um klukkan 5:30. Hefði hann sagst hafa verið sleginn með glasi í höfuðið utan við skemmtistaðinn Nasa og hefði hann verið einn á móti fimm árásarmönnum. Hann hefði verið með 5 sentímetra langan skurð framan á enninu og 1 sentímetra langt sár á fingri. Hefði sárið á enninu verið saumað með níu sporum, en sárið á fingri með tveimur sporum. Einnig liggur fyrir vottorð Stefáns Halls Jónssonar tannlæknis, dagsett 5. október 2009, þar sem kemur fram að þann dag hafi hann skoðað ákærða og hefði verið brotið úr annarri miðframtönn og greinilegar sprungur í glerungi hinnar. Við aðalmeðferð málsins greindi ákærði svo frá að hann myndi eftir því að hafa verið utan við skemmtistaðinn í umrætt sinn og að þar hefði verið hópur fólks. Næst myndi hann eftir sér þegar hann rankaði við sér í sjúkrabifreið. Hann hefði ekki verið verulega ölvaður þegar þetta var. Hann sagðist ekki hafa lent í útistöðum inni á skemmtistaðnum. Spurður um það sem haft var eftir honum í lögregluskýrslu að hann hefði verið sleginn í höfuðið með glerflösku utan við skemmtistaðinn sagðist ákærði ekki muna eftir þessu og útilokaði ekki að hann hefði haft þessa lýsingu eftir einhverjum öðrum. Þá sagðist ákærði hafa heyrt það hjá einhverjum að hann hefði verið sleginn með flösku og svarað fyrir sig með því að slá til baka með glerflösku. Hann myndi ekki eftir þessu sjálfur. A sagðist hafa verið á dansgólfinu og séð hvar ákærði lá á gólfinu. Hefði ákærði risið upp með tvær glerflöskur í höndum og slegið hann í höfuðið með annarri þeirra. Hefði hann þá tekið ákærða tökum og haldið honum í gólfinu þar til dyraverðir komu og færðu hann út úr danssalnum. A sagðist ekki muna eftir að hafa séð ákærða sleginn með flösku áður en þetta gerðist. Þá kannaðist hann ekki við að hafa ætlað að stilla til friðar á milli manna sem voru í átökum. B sagðist hafa staðið á palli í salnum þegar hann sá hvar ryskingar upphófust á milli manna skammt frá honum. Hefði ákærði átt þar í hlut og hefði hann verið sleginn með flösku í höfuðið. Brotaþoli hefði þá komið að og sýndist honum sem hann hefði verið að athuga líðan ákærða, sem hefði beygt sig niður á hnén og grúft andlit í höndum sér. Hefði ákærði þá risið upp og haft tvær flöskur í höndum, sem vitnið minnti að ákærði hefði tekið upp af gólfinu. Hefði hann slegið brotaþola með annarri flöskunni og reynt að slá hann með hinni. Dyravörður hefði komið aðvífandi og reynt að halda ákærða frá brotaþola. Hefðu fleiri dyraverðir komið að og dregið ákærða í burtu, en hann hefði veitt mikla mótspyrnu. Ákærði hefði verið í átökum við einhverja menn áður en þetta gerðist, en brotaþoli hefði ekki verið þar á meðal. Sýndist vitninu sem verið væri að ráðast að ákærða. Þetta hefði gerst í þvögu og hann ekki séð upptök átakanna, en einhverjar hrindingar hefðu átt sér stað og síðan hefði ákærði verið sleginn í höfuðið. C sagðist hafa verið að vinna sem dyravörður þetta kvöld. Hefði hann séð hvar tveir menn voru að slást. Hefði hann þrifið annan þeirra ofan af hinum, en sá sem hafði verið undir hefði viljað halda slagsmálunum áfram. Hann hefði verið dreginn út úr húsinu og hefðu fleiri dyraverðir komið að því. Hefði manninum verið haldið þar til lögregla kom á vettvang og leiddi hann á brott. Báðir mennirnir hefðu verið með skurð á höfði og hefði blætt mikið. Vitnið Hallgrímur Hallgrímsson lögreglumaður kom fyrir dóminn og staðfesti frumskýrslu sem hann ritaði um málið. Þá komu vitnin Steingerður A. Gunnarsdóttir og Stefán Hallur Jónsson fyrir dóminn og staðfestu læknisvottorð sín. Ekki er ástæða til að rekja framburð vitnanna. Niðurstaða Ákærði neitar sök og segist ekki muna eftir því að hafa slegið A eins og lýst er í ákæru. Sagðist ákærði hafa heyrt það hjá öðrum að hann hefði verið sleginn með flösku inni á skemmtistaðnum og svarað fyrir sig með því að slá til baka með glerflösku, en hann myndi ekki eftir þessu sjálfur. A hefur borið að ákærði hafi risið upp frá gólfinu með tvær glerflöskur í höndum og slegið hann í höfuðið með annarri flöskunni. Hafi hann tekið ákærða tökum og haldið honum uns dyraverði bar að sem færðu ákærða í burtu. B lýsti atvikum að þessu leyti með sama hætti og A. Sagðist hann hafa séð að ákærði átti í ryskingum við einhverja menn áður en þetta gerðist. Hefði ákærði verið sleginn í höfuðið með flösku og fallið við það í gólfið. C, sem var við dyravörslu þetta kvöld, sagðist hafa komið að þar sem tveir menn voru að slást og lágu í gólfinu. Hefði sá sem var undir viljað halda slagsmálum áfram, en dyraverðir dregið hann út úr húsinu þar sem honum var haldið uns lögregla kom á vettvang. Með framburði framangreindra vitna verður að telja sannað að ákærði hafi slegið A í höfuðið með glerflösku eins og í ákæru greinir, með þeim afleiðingum sem í ákæru getur og lýst er í áverkavottorði. Í ljósi þess að ákærði beitti glerflösku sem vopni var árásin sérstaklega hættuleg. Verður ákærði sakfelldur samkvæmt ákæru og er háttsemin þar rétt heimfærð til refsiákvæða. Refsing, skaðabætur og sakarkostnaður Ákærði er fæddur í ágúst 1980 og hefur hann ekki sætt refsingu svo að vitað sé. Með hliðsjón af sakarefni málsins þykir refsing ákærða hæfilega ákveðin fangelsi í 6 mánuði, en fresta skal fullnustu refsingarinnar og falli hún niður að liðnum tveimur árum frá uppkvaðningu dóms þessa haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga. A hefur krafist skaðabóta úr hendi ákærða að fjárhæð 658.500 krónur með virðisaukaskatti auk vaxta. Er krafan sundurliðuð þannig: A hlaut talsverða áverka af atlögu ákærða eins og lýst er í læknisvottorði. Þykja miskabætur hæfilega ákveðnar 200.000 krónur. Krafa um útlagðan kostnað vegna læknismeðferðar er studd viðhlítandi gögnum og verður dæmd eins og hún er fram sett. Þá á brotaþoli rétt á bótum vegna kostnaðar við að halda fram bótakröfu sinni svo sem krafist er. Verður ákærði dæmdur til að greiða A skaðabætur að fjárhæð 358.500 krónur sem beri vexti sem í dómsorði greinir. Dæma ber ákærða til að greiða málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Kristjáns Stefánssonar hæstaréttarlögmanns, 180.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti og 65.200 krónur í annan sakarkostnað. Af hálfu ákæruvaldsins flutti málið Margrét Unnur Rögnvaldsdóttir, fulltrúi ríkissaksóknara. Ragnheiður Harðardóttir, settur héraðsdómari, kveður upp dóm þennan. Dómsorð: Ákærði, Janusz Birkos, sæti fangelsi í 6 mánuði, en fresta skal fullnustu refsingarinnar og falli hún niður að liðnum tveimur árum frá uppkvaðningu dóms þessa haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga. Ákærði greiði A skaðabætur að fjárhæð 358.500 krónur ásamt vöxtum samkvæmt 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 7. september 2008 til 16. október 2009, en með dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr., sbr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Ákærði greiði 242.500 krónur í sakarkostnað, þar með talið málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Kristjáns Stefánssonar hæstaréttarlögmanns, 180.000 krónur.
|
Mál nr. 99/1999
|
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
|
X, skipverji á ms. Goðafossi, var grunaður um brot gegn 123. og 124. gr. tollalaga nr. 55/1987 og 4. sbr. 27. gr. áfengislaga nr. 75/1998, með því að hafa smyglað til landsins miklu magni af áfengi, tóbaki og fleiru. Talið var að skilyrði a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, væri fullnægt til að staðfesta mætti úrskurð héraðsdóms um að X sætti gæsluvarðhaldi.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Arnljótur Björnsson og Markús Sigurbjörnsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 9. mars 1999, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 10. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 9. mars 1999, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til mánudagsins 15. mars nk. kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinum kærða úrskurði verði hrundið, en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdóms verði staðfestur. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Kærumálskostnaður dæmist ekki. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
|
Mál nr. 187/2004
|
Ráðningarsamningur Orlof
|
K, sem starfaði hjá verktakanum M ehf., var sagt upp störfum vegna verkefnaskorts. Lauk uppsagnarfresti 31. júlí 2002. Eftir að ráðningu K lauk leitaði M ehf. liðsinnis hans vegna fyrirhugaðrar málsóknar félagsins gegn nafngreindum verksala. Tók K að sér að vinna að kröfugerð M ehf. vegna hennar. Í máli sem K höfðaði á hendur M ehf. krafðist hann þess meðal annars að félagið greiddi sér orlof vegna tímabilsins frá 1. maí 2002 til 28. febrúar 2003 auk lífeyrissjóðsiðgjalda af því. Deildu aðilar um efni samkomulagsins sem gert var vegna vinnu K við undirbúning málsóknarinnar. Talið var að samkomulag hafi tekist um greiðslu fyrir undirbúning málsóknarinnar annars vegar og uppgjör vegna ráðningarsambands aðila sem lauk 31. júlí 2002 hins vegar. Hafi það falið í sér að M ehf. skyldi greiða K laun í samræmi við fyrri starfssamning aðila frá 31. júlí 2002 til 28. febrúar 2003. Samkvæmt starfssamningnum skyldi um greiðslu orlofs fara eftir „almennum kjarasamningum og áunnum réttindum.“ Var M ehf. því gert að greiða K orlof fyrir það sjö mánaða tímabil sem samkomulagið tók til. Á hinn bóginn var talið ósannað að K ætti óuppgert orlof vegna þeirrar ráðningar hans er lauk 31. júlí 2002.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Hrafn Bragason, Árni Kolbeinsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 11. maí 2004. Hann krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 809.179 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. mars 2003 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Áfrýjandi, sem er byggingatæknifræðingur að mennt, réð sig til starfa hjá stefnda sem verkefnastjóri með starfssamningi 23. október 2000. Samkvæmt 5. gr. samningsins voru umsamin mánaðarlaun 500.000 krónur er taka skyldu breytingum eftir almennum kjarasamningum. Önnur laun svo sem vegna yfirvinnu skyldi ekki greiða sérstaklega, en miðað var að jafnaði við 35 yfirvinnustundir á mánuði. Ef vinnustundafjöldi samkvæmt mánaðarskýrslum yrði umfram það á hálfs árs tímabili skyldi áfrýjandi eiga rétt til lengingar orlofs til samræmis. Í 8. gr. samningsins var kveðið á um að „orlof, veikindi og önnur atriði er varða réttindi og skyldur fyrirtækisins og verkefnastjóra skulu fara eftir almennum kjarasamningum og áunnum réttindum.“ Í 11. gr. samningsins var kveðið á um gagnkvæman þriggja mánaða uppsagnarfrest. Áfrýjandi hélt skýrslur yfir vinnu sína og var yfirvinna hans samkvæmt þeim að jafnaði töluvert meiri en 35 stundir á mánuði. Gerðu aðilar af því tilefni samkomulag 5. maí 2001, en samkvæmt því skyldi greiða áfrýjanda eins mánaðar launaauka. Var jafnframt kveðið á um að áfrýjandi skyldi framvegis taka út „áunninn viðbótarfrítíma“ vegna yfirvinnu umfram vinnuskyldu innan hvers sex mánaða tímabils. Skyldi rétturinn ekki færast milli tímabila. Áfrýjandi hélt eftir þetta sem fyrr mánaðarlegar skýrslur um vinnu sína. Samkvæmt þeim var yfirvinna hans áfram að jafnaði töluvert umfram viðmiðunarmörk ráðningarsamningsins. Var kvittað fyrir móttöku þessara skýrslna frá og með skýrslu vegna janúar 2002 af hálfu starfsmanns stefnda. Stefndi sagði áfrýjanda munnlega upp starfi vegna verkefnaskorts 10. apríl 2002 og áréttaði uppsögnina bréflega 19. sama mánaðar. Er ekki ágreiningur um að uppsagnarfrestinum hafi lokið 31. júlí 2002 og að áfrýjandi hafi tekið sumarleyfi tvo síðustu mánuði ráðningartímans. Eftir að ráðningu áfrýjanda lauk samkvæmt framansögðu reis ágreiningur milli stefnda og nafngreinds verksala um uppgjör vegna byggingar sem stefndi hafði reist og áfrýjandi starfað við. Leitaði stefndi liðsinnis áfrýjanda til að undirbúa af sinni hálfu málarekstur vegna þessa ágreinings. Jafnframt hélt áfrýjandi til streitu kröfu sinni um greiðslu vegna ógreiddrar yfirvinnu umfram fyrrgreind viðmiðunarmörk, sem hann hafði hreyft fyrir starfslok sín. Ritaði áfrýjandi stefnda tölvubréf 28. ágúst 2002 þar sem hann fjallaði bæði um væntanleg verkefni sín vegna ágreinings stefnda við fyrrnefndan verksala og kröfur sínar vegna yfirvinnu fyrir lok ráðningarsamningsins. Fylgdi nefndu tölvubréfi yfirlit áfrýjanda um yfirvinnu sem hann taldi sýna að stefndi ætti ógreidd sem svaraði 6,74 mánaðarlaunum af þessum sökum. Átti áfrýjandi fund með fyrirsvarsmanni stefnda í Kaupmannhöfn 20. september 2002 og símtal í framhaldi af honum þar sem bæði þessi mál voru til umræðu. Eru aðilar ekki sammála um hver orðið hafi niðurstaða þessara samtala. Þann 26. september 2002 sendi forsvarsmaður stefnda áfrýjanda tölvubréf. Fylgdu því drög að samkomulagi á ensku, sem áfrýjandi var beðinn að taka afstöðu til. Var í drögunum bæði vísað til fyrrgreinds ráðningarsamnings aðila og uppsagnarbréfs. Skyldi stefndi greiða áfrýjanda grunnlaun hans (basis salary) 530.420 krónur frá því að starfi hans lauk 31. júlí 2002 til 28. febrúar 2003. Var tekið fram að áfrýjandi ætti engar frekari kröfur á stefnda þar á meðal ekki kröfur vegna greiðslu fyrir yfirvinnu eða ótekið orlof. Jafnframt var tekið fram að áfrýjandi tæki að sér til febrúar 2003 að vinna að kröfugerð stefnda vegna tveggja tilgreindra verkefna og skyldi hann enga greiðslu fá fyrir þau störf umfram það sem að framan væri rakið. Þann 30. september svaraði áfrýjandi fyrrgreindu tölvubréfi stefnda. Kvaðst hann geta samþykkt samningsdrögin með einni minniháttar breytingu. Fylgdi tölvubréfi þessu framangreindur texti samkomulagdraganna með þeirri breytingu einni að auk grunnlauna skyldi stefndi greiða lífeyrisiðgjald (pension fund fee as specified). Daginn eftir sendi áfrýjandi stefnda enn tölvubréf. Tók hann fram að eftir að hafa lesið tillögu stefnda aftur væri hann ekki viss um að hann skilji hvað felist í grunnlaunum (basis salary). Væri sinn skilningur að hann skyldi fá laun samkvæmt fyrrgreindum starfssamningi aðila til 28. febrúar 2003. Til að koma í veg fyrir misskilning hafi hann breytt texta samkomulagsins sem sendist hjálagður. Spurði hann hvort stefndi gæti fallist á þetta. Fylgdi tölvubréfi þessu texti samningsdraganna orðréttur eins og hann hafði fylgt tölvubréfi áfrýjanda daginn áður þó þannig að strikað var yfir málsgreinina þar sem fjallað var um greiðslu grunnlauna auk lífeyrisiðgjalda en þess í stað bætt við málsgrein þess efnis að áfrýjandi skyldi á umræddu tímabili fá greitt í samræmi við starfssamning hans. Ekki verður séð að stefndi hafi svarað þessu tölvubréfi. Ítrekaði áfrýjandi með tölvubréfi 27. október 2002 þann skilning sinn að hann skyldi halda fullum launum samkvæmt starfssamningnum til febrúarloka 2003. Ágreiningur reis með aðilum. Höfðaði áfrýjandi mál þetta í héraði með stefnu 22. apríl 2003. Var aðalkrafa hans, auk málskostnaðarkröfu, þríþætt. Í fyrsta lagi að stefndi yrði dæmdur til að greiða sér orlof vegna tímabilsins frá 1. maí 2002 til febrúarloka 2003 auk lífeyrissjóðsgreiðsla af því, samtals 809.179 krónur. Í öðru lagi krafðist hann greiðslu á reikningi vegna ráðgjafarvinnu í ágúst til desember 2002 að fjárhæð 3.513.171 króna vegna undirbúnings málsóknar á hendur fyrrgreindum verkkaupa. Í þriðja lagi krafðist hann að viðurkennt yrði að stefnda bæri að halda sér skaðlausum af kröfum sem á hann kynnu að falla vegna byggingastjórnar á tilteknu verkefni. Sýknaði héraðsdómur stefnda af öllum kröfum áfrýjanda. II. Fyrir Hæstarétti krefst áfrýjandi orlofs á sama hátt og hann gerði í héraði en unir að öðru leyti við niðurstöðu héraðsdóms. Eins og að framan er rakið fjölluðu aðilar í samskiptum sínum haustið 2002 annars vegar um væntanlega vinnu áfrýjanda fyrir stefnda við undirbúning málsóknar á hendur tilgreindum verkkaupa og endurgjald fyrir hana og hins vegar um uppgjör vegna ráðningarsambands aðila sem lauk 31. júlí 2002. Eru að framan meðal annars rakin tölvubréfasamskipti aðila á tímabilinu 26. september 2002 til 1. október sama árs. Verður að telja að um greiðslu fyrir framangreinda tvo þætti hafi komist á með aðilum samningur með efni þeirra samningsdraga er fylgdu síðara bréfi áfrýjanda 1. október 2002. Verður ekki séð að stefndi hafi gert athugasemdir við þann skilning áfrýjanda sem skýrlega var orðaður bæði í tölvubréfinu þann dag og samningsdrögunum er því fylgdu. Samkvæmt því skyldi stefndi greiða áfrýjanda laun í samræmi við starfssamning aðila frá 31. júlí 2002 til 28. febrúar 2003. Samkvæmt 8. gr. starfssamningsins skyldi um greiðslu orlofs fara eftir „almennum kjarasamningum og áunnum réttindum.” Ber stefnda samkvæmt því að greiða áfrýjanda orlof fyrir það sjö mánaða tímabil, sem þetta samkomulag tekur til. Ekki verður á hinn bóginn talið að áfrýjanda hafi tekist að sanna að stefndi eigi óuppgert orlof vegna þeirrar ráðningar hans er lauk 31. júlí 2002. Við munnlegan málflutning fyrir Hæstarétti andmælti stefndi tölulegum forsendum fyrir útreikningi orlofskröfu áfrýjanda. Verður að fallast á með áfrýjanda að þau mótmæli séu allt of seint fram komin, sbr. 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála með síðari breytingum. Verður orlofskrafa áfrýjanda því tekin til greina vegna framangreinds tímabils og stefndi dæmdur til að greiða honum 566.446 krónur með dráttarvöxtum eins og í dómsorði greinir. Eftir atvikum verður málskostnaður í héraði felldur niður en stefndi dæmdur til að greiða áfrýjanda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Stefndi, MT Højgaard Íslandi ehf., greiði áfrýjanda, Kristni Baldurssyni, 566.446 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. mars 2003 til greiðsludags. Málskostnaður í héraði fellur niður. Stefndi greiði áfrýjanda 200.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Málið var þingfest 8. maí 2003 og dómtekið 26. janúar sl. Stefnandi er Kristinn Baldursson, Lindarbergi 8, Hafnarfirði. Stefndi er M T Höjgaard Íslandi ehf., Vegmúla 3, Reykjavík. Stefnandi krefst þess aðallega að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 809.179 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. mars 2003 til greiðsludags. Þá krefst stefnandi þess að stefndi greiði sér 3.513.171 krónu ásamt dráttarvöxtum frá 2. janúar 2003 til greiðsludags. Stefnandi krefst þess að viðurkennt verði með dómi að stefnda beri að halda sér skaðlausum af sérhverri hugsanlegri kröfu er kynni að falla á hann sem byggingarstjóra fasteignarinnar fraktmiðstöð Flugleiða á Keflavíkurflugvelli. Þá er krafist málskostnaðar. Til vara krefst stefnandi þess að stefndi greiði sér 4.540.891 krónu ásamt dráttarvöxtum frá 1. janúar 2003 til greiðsludags. Í öðru lagi er gerð sama krafa varðandi störf stefnanda við byggingarstjórn framangreindrar fasteignar. Þá er krafist málskostnaðar. Í stefnu er svo skýrt frá málavöxtum, að stefnandi hafi verið ráðinn sem verkefnastjóri til stefnda frá 1. október 2000 að telja. Verkefni stefnanda til að byrja með hafi verið tilboðsgerð og ráðgjöf en í lok október 2000 hafi hann tekið að sér að vera byggingarstjóri við byggingu fraktmiðstöðvar Flugleiða á Keflavíkurflugvelli. Samkvæmt ákvæði í starfssamningi stefnanda átti ekki að greiða honum sérstök laun fyrir yfirvinnu í allt að 35 stundir á mánuði en yfirvinna umfram þann tímafjölda skyldi greidd með lengingu orlofs. Vegna mikils vinnuálags sömdu aðilar um launaauka 5. maí 2001 þar sem kveðið var á um að stefndi greiddi stefnanda í peningum 1 mánuð af yfirvinnu, er stefnandi hafði unnið umfram umsaminn stundafjölda. Að öðru leyti átti að vera óbreytt tilhögun varðandi greiðslu fyrir yfirvinnu umfram 35 stundir á mánuði. Eftir að fraktmiðstöðin hafði verið afhent hafi stefnanda verið falin verkefni í Svíþjóð en hann hafi unnið að uppgjöri vegna fraktmiðstöðvarinnar að hluta til samhliða þessum verkefnum. Í apríl 2002 var haldinn verkfundur vegna verkefna í Svíþjóð og að honum loknum tilkynnti framkvæmdastjóri stefnda stefnanda að segja þyrfti honum upp vegna verkefnaskorts. Uppsagnarfresturinn var 3 mánuðir og lauk starfi stefnanda hjá stefnda því 31. júlí 2002. Stefnandi kveður sér aldrei hafa borist formlegt uppsagnarbréf frá stefnda en hann hafi sent framkvæmdastjóranum tölvupóst í maí 2002 og óskað eftir því að gengið yrði frá uppgjöri vegna starfslokanna og bent á rétt sinn til greiðslu vegna yfirvinnu. Í maí og júní þetta ár vann stefnandi að síðasta verkinu í Svíþjóð og vann að verkefnum hér á landi, svo sem varðandi byggingu fraktmiðstöðvarinnar. Í júní og júlí tók hann sér síðan sumarfrí. Í ágúst 2002 hafi komið í ljós að mikill ágreiningur var á milli stefnda og Flugleiða hf. um uppgjör vegna byggingarinnar og að frekari vinnu væri þörf til að undirbúa kröfugerð stefnda á hendur Flugleiðum hf. Þar sem stefnanda hafði ekki borist svar við erindi sínu frá því í maí, skrifaði hann stefnda bréf 28. ágúst og óskaði svara við því hvort stefndi óskaði eftir aðstoð sinni varðandi framangreinda vinnu. Hann kynnti einnig stefnda kröfu sína um greiðslu 910 yfirvinnutíma sem jafngiltu greiðslu 6,74 mánaðarlauna. Stefnandi kveður að í framhaldi af þessu hafi sér verið falið að sinna málum varðandi uppgjörið við Flugleiðir hf. í samvinnu við lögmann og starfsmann stefnda. Var í upphafi áætlað að vinnu stefnanda yrði lokið í nóvember. Kr. 546.384 x 10 x 13,65% kr. 745.787 Viðbótarlífeyrisframlag 2,5% kr. 18.645 Stefnandi skýrir svo frá að hann hafi haldið áfram að vinna að greinargerðinni vegna uppgjörsins við Flugleiðir hf. en hún hafi reynst umfangsmeiri en áætlað var í fyrstu. Hann hafi gert stefnda reikning í janúar 2003 vegna vinnu sinnar en stefndi hafi mótmælt greiðsluskyldu og virtist telja að stefnandi hafi tekið að sér þessa vinnu án sérstakrar greiðslu. Stefnandi kveður að slíkt hafi aldrei verið ætlun sín enda hafi hann átt inni greiðslur hjá stefnda er hafi numið nærri sjö mánaðarlaunum. Stefnandi hefur lagt fram reikning að fjárhæð 3.513.171 króna sem hann krefst greiðslu á. Í varakröfunni krefur stefnandi stefnda um greiðslu vegna eldri yfirvinnu í 6,74 mánuði, sbr. það sem rakið var hér að framan, og sundurliðar kröfu sína svo: kr. 546.364 x 6,74 kr. 3.682.493 orlof kr. 3.682.493 x 13,65% kr. 502.660 Lífeyrissjóður 6% kr. 251.109 Viðbótarlífeyrisframlag 2,5% kr. 104.629 Samtals kr. 4.540.891 Lögmaður stefnda óskaði þá bókað að hann mótmælti þessarri nýju málsástæðu og hún væri of seint fram komin. Aðila greinir ekki á um að stefndi hafi sagt stefnanda upp störfum í apríl 2002 og samkvæmt því hafi hann lokið störfum hjá stefnda 31. júlí það ár. Það er enn fremur ágreiningslaust að stefnandi var áfram við störf hjá stefnda, eins og lýst var. Í september 2002 sömdu aðilar munnlega um starfslok stefnanda og greiddi stefndi honum laun til febrúarloka 2003 samkvæmt samningnum og taldi sig þar með lausan allra mála gagnvart stefnanda. Launin hafi átt að vera fyrir vinnu stefnanda á tímabilinu frá 1. ágúst og til febrúarloka. Stefnandi heldur því hins vegar fram að með þessum launagreiðslum hafi stefndi verið að gera upp við sig orlof, er stefnandi hafi átt inni hjá honum og hafi samsvarað nær 7 mánaða launum. Þótt starfslokasamningur stefnanda hafi ekki verið gerður skriflega liggja fyrir gögn, er gengu á milli aðila og þeir eru sammála um að varði aðdraganda samningsgerðarinnar. Í bréfi stefnanda til stefnda í lok ágúst 2002 kemur fram að hann telur sig eiga inni framangreint orlof. Í bréfum, sem gengu á milli aðila eftir þann tíma, þ.e. í september og október, kemur hins vegar fram að stefndi samþykkir að greiða stefnanda laun til loka febrúar 2003 og eftir þann tíma eigi stefnandi engar kröfur á hendur stefnda, hverju nafni sem þær nefnist. Enn fremur kemur fram í þessum gögnum að stefnandi muni vinna að tveimur verkefnum fyrir stefnda hér á landi og er annað þeirra tengt byggingu fraktmiðstöðvarinnar á Keflavíkurflugvelli. Í þessum síðari gögnum kemur hvergi fram að með starfslokasamningnum sé verið að gera upp við stefnanda vegna orlofsins, enda er því haldið fram af hálfu stefnda að hann hafi aldrei samþykkt þá kröfu stefnanda. Þá hafa engin gögn verið lögð fram, sem sýna að stefnandi hafi mótmælt þeim skilningi stefnda að með launagreiðslum til hans fram til febrúarloka hafi honum verið greitt fyrir störf sín við framangreind verkefni. Það er stefnanda að sanna þá málsástæðu sína að með greiðslum samkvæmt starfslokasamningi hans hafi stefndi verið að greiða honum fyrir framangreint orlof. Til stuðnings henni hefur hann ekki fært annað fram en eigin framburð og gögn, sem stafa frá honum einum. Önnur gögn málsins bera hins vegar með sér að með starfslokasamningnum hafi að fullu átt að gera upp við stefnanda, þar með talið lífeyrissjóðsiðgjald með orlofi, svo og fyrir þá vinnu, sem hann átti að vinna á tímabilinu, sem starfslokasamningurinn náði til. Það er því niðurstaða dómsins að stefnandi hafi ekki sannað að honum beri frekari greiðslur úr hendi stefnda og er öllum fjárkröfum hans því hafnað. Stefnandi bar fyrst fram í þinghaldi 11. september sl. þá málsástæðu að víkja bæri samningi aðila til hliðar með vísun til 36. gr. samningalaganna. Stefndi mótmælti því að þessi nýja málsástæða kæmist að. Með vísun til 5. mgr. 101. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála getur þessi málsástæða stefnanda því ekki komið til álita við úrlausn málsins. Stefnandi var í starfi sínu hjá stefnda byggingarstjóri fraktmiðstöðvar Flugleiða hf. á Keflavíkurflugvelli. Um byggingarstjóra, störf þeirra og ábyrgð er fjallað í 51. gr. skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997. Í 3. mgr. segir að byggingarstjóri sé framkvæmdastjóri byggingarframkvæmda og þar er einnig kveðið á um að hann skuli hafa ábyrgðartryggingu, er gildi í a.m.k. fimm ár frá lokum framkvæmda. Síðan segir að um ábyrgð byggingarstjóra fari eftir samningi hans og eiganda byggingarframkvæmda. Eigandinn hér er væntanlega Flugleiðir hf. og ber stefnanda því að beina kröfum sínum að félaginu. Lagaskilyrði skortir því til að verða við kröfu stefnanda um að stefndi haldi honum "skaðlausum af sérhverri hugsanlegri kröfu er kynni að falla á hann sem byggingarstjóra fasteignarinnar fraktmiðstöð Flugleiða á Keflavíkurflugvelli" og er stefndi sýknaður af henni. Samkvæmt framangreindum málsúrslitum skal stefnandi greiða stefnda 200.000 krónur í málskostnað. Arngrímur Ísberg héraðsdómari kvað upp dóminn. Dómsorð Stefndi, MT Höjgaard Íslandi ehf., er sýknaður af kröfum stefnanda, Kristins Baldurssonar, og skal stefnandi greiða stefnda 200.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 689/2013
|
Kynferðisbrot Börn Milliliðalaus málsmeðferð Skaðabætur
|
X var annars vegar sakfelldur fyrir kynferðisbrot gegn barni með því að hafa haft samfarir við A sem þá var 13 ára og hins vegar nauðgun og kynferðisbrot gegn barni með því að hafa með ólögmæti nauðung látið B, sem þá var 13 ára, hafa við sig munnmök og við það nýtt sér yfirburðastöðu sína gagnvart henni sökum aldurs- og þroskamunar auk þess sem hann hafði komið henni í aðstæður sem vöktu með henni ótta og bjargarleysi. Af nánar tilgreindum ástæðum var ekki fallist á með X að þar sem héraðsdómari sá sem tók skýrslu af B á rannsóknarstigi hefði ekki átt sæti við meðferð málsins fyrir héraðsdómi bæri að sýkna hann af sakargiftum samkvæmt þeim hluta ákæru. Var háttsemi X talin varða 1. mgr. 194. gr. og 1. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Var refsing X ákveðin fangelsi í 3 ár auk þess sem honum var gert að greiða A og B miskabætur.
|
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Eiríkur Tómasson, Helgi I. Jónsson og Viðar Már Matthíasson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 11. október 2013 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Af hálfu ákæruvaldsins er þess krafist að refsing ákærða verði þyngd. Ákærði krefst aðallega sýknu af þeim sökum sem hann er borinn í 2. lið ákæru, en til vara að refsing verði milduð. Þá krefst hann þess aðallega að einkaréttarkröfum verði vísað frá héraðsdómi, en til vara að þær verði lækkaðar. A krefst þess aðallega að ákærða verði gert að greiða sér 1.500.000 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 17. júní 2010 til 24. júlí 2013, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Til vara krefst hún þess að ákærða verði gert að greiða sér framangreinda fjárhæð með vöxtum eins og dæmdir voru í héraði, en að því frágengnu að héraðsdómur verði staðfestur um einkaréttarkröfu sína. B krefst þess að héraðsdómur verði staðfestur um einkaréttarkröfu sína. Eins rakið er í héraðsdómi tók dómari við Héraðsdóm Reykjavíkur 14. desember 2012 skýrslu af brotþolanum B þar fyrir dómi, sbr. a. lið 1. mgr. 59. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Mál þetta var síðan höfðað með ákæru ríkissaksóknara 10. júní 2013 fyrir Héraðsdómi Suðurlands og tók dómari sá, er tók framangreinda skýrslu af brotaþola, þá ekki sæti í dóminum. Við munnlegan málflutning í héraði 19. september sama ár komu fram athugasemdir við þessa málsmeðferð af hálfu ákærða og var vísað í því sambandi til 2. mgr. 112. gr. laga nr. 88/2008, en þar segir að sé skýrsla tekin fyrir dómi af sakborningi, brotaþola eða vitni áður en mál er höfðað samkvæmt 1. mgr. 59. gr. skuli það gert, ef því verður við komið, fyrir þeim dómara sem mun síðar fara með málið og kveða dóm upp í því ef til þess kemur. Af þessu tilefni var bókað í þingbók að sækjanda, verjanda ákærða og réttargæslumönnum brotaþola væri gerð grein fyrir því að óskað hafi verið eftir við dómarann við Héraðsdóm Reykjavíkur í júní 2013 að hann tæki sæti í dóminum. Hafi afstaða hans legið fyrir í lok ágúst og hann þá ekki séð sér það fært vegna anna. Dómendur í héraði hafi fjallað sérstaklega um þessa stöðu og eftir að hafa skoðað upptöku af skýrslugjöf brotaþolans hafi verið ákveðið að dómurinn yrði skipaður á þann veg sem raunin varð. Þá var bókað eftir sækjanda að málið hafi verið höfðað á heimilisvarnarþingi ákærða. Fyrir Hæstarétti er því haldið fram af hálfu ákærða að þessi ágalli á sönnunarfærslu í héraði sé þess eðlis að leiða eigi til sýknu af sakargiftum samkvæmt 2. lið ákæru. Samkvæmt 2. mgr. 111. gr. laga nr. 88/2008 er dómara heimilt að taka til greina sem sönnunargögn skýrslur sem ákærði, brotaþoli eða önnur vitni hafa gefið fyrir dómi áður en mál var höfðað samkvæmt 59. gr. og 106. gr. Þó skuli skýrslugjafar koma á ný fyrir dóm við málsmeðferð ef þess er kostur og annar hvor málsaðili krefst eða dómari telur annars ástæðu til. Ef um er að ræða brot á XXII. kafla almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og brotaþoli hefur ekki náð 15 ára aldri skal hann þó ekki koma fyrir dóm að nýju nema dómari telji sérstaka ástæðu til. Í hinum áfrýjaða dómi kemur fram að héraðsdómarar hafi kynnt sér ítarlega upptöku skýrslutöku af brotaþola fyrir dómi, sem legið hafi fyrir í hljóði og mynd. Þá er óumdeilt að hvorki sækjandi né verjandi kröfðust þess að brotaþoli kæmi á ný fyrir dóm né töldu héraðsdómarar sérstaka ástæðu til þess. Að öllu þessu virtu er ekki hald í þeirri vörn ákærða að umrædd málsmeðferð í héraði eigi að leiða til þess að hann verði sýknaður af sakargiftum samkvæmt 2. lið ákæru. Að gættu framangreindu verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur með vísan til forsendna hans um sakfellingu ákærða og refsingu. Ákvæði héraðsdóms um frávísun dráttarvaxtakröfu brotaþolans A kemur ekki til endurskoðunar fyrir Hæstarétti, enda var sú niðurstaða ekki kærð til réttarins. Við ákvörðun miskabóta til brotaþolans B verður tekið tillit til þess að hún var í af framhaldi af broti ákærða gegn henni lögð inn á [...] Landspítalans þar sem hún dvaldi til meðferðar í rúman mánuð. Að þessu virtu verður niðurstaða héraðsdóms um einkaréttarkröfur staðfest. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað verða staðfest. Ákærði verður dæmdur til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun verjanda síns og þóknun réttargæslumanna brotaþola, sem ákveðin verða að meðtöldum virðisaukaskatti, svo og ferðakostnað réttargæslumanns brotaþolans A, allt eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Ákærði, X, greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, 903.639 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Bjarna Haukssonar hæstaréttarlögmanns, 439.250 krónur, þóknun skipaðra réttargæslumanna brotaþola, Arnbjargar Sigurðardóttur og Margrétar Gunnlaugsdóttur hæstaréttarlögmanna, 188.250 krónur til hvorrar um sig, svo og útlagðan kostnað þeirrar fyrrnefndu, 31.080 krónur. Dómur Héraðsdóms Suðurlands 7. október 2013. Mál þetta, sem þingfest var þann 5. júlí 2013, og dómtekið að lokinni aðalmeðferð þann 19. september sl., er höfðað með ákæru ríkissaksóknara, dagsettri 10. júní 2013, á hendur ákærða, X, kennitala [...], [...], [...], nú refsifanga að [...]. Í fyrri lið ákæru er ákærða gefið að sök: „kynferðisbrot gegn barni, með því að hafa aðfararnótt [sic] fimmtudagsins 17. júní 2010, í íbúð [...] að [...] á [..], haft samfarir við A sem þá var 13 ára. Telst þetta varða við 1. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.“ Í síðari lið ákæru er ákærða gefið að sök: „nauðgun og kynferðisbrot gegn barni, með því að hafa fimmtudaginn 15. nóvember 2012 á baðherbergi í íbúð á jarðhæð að [...] í [...], með ólögmætri nauðung látið B, sem þá var 13 ára, hafa við sig munnmök, en ákærði nýtti sér yfirburðarstöðu [sic] sína gagnvart stúlkunni sökum aldurs- og þroskamunar og það að hann hafði komið henni í aðstæður sem vöktu með henni ótta og bjargarleysi. Telst þetta varða við 1. mgr. 194. gr. og 1. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og greiðslu alls sakarkostnaðar.“ Í ákæru er tekin upp einkaréttarkrafa C, f.h. ólögráða dóttur hennar A, en krafan er svohljóðandi: „Af hálfu C, kennitala [...], f.h. ólögráða dóttur hennar, A [sic], kennitala [...], er þess krafist að ákærði verði dæmdur til að greiða henni kr. 1.500.000 í miskabætur, með vöxtum skv. 1. mgr. 8. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 frá 17. júní 2010, en dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr., sbr. 9. gr. laganna til greiðsludags. Auk þess er krafist hæfilegrar þóknunar vegna starfa réttargæslumanns að mati dómara eða samkvæmt síðar framlögðum málskostnaðarreikningi auk virðisaukaskatts.“ Í ákæru er einnig tekin upp einkaréttarkrafa D, f.h. ólögráða dóttur hans B, en krafan er svohljóðandi: „Af hálfu D, kennitala [...], f.h. hönd [sic] ólögráða dóttur hans, B, kennitala [...], er þess krafist að ákærði verði dæmdur til að greiða henni miskabætur að fjárhæð kr. 1.500.000, auk vaxta skv. 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2011, frá 15. nóvember 2012 og þar til mánuður er liðinn frá birtingu bótakröfu, en með dráttarvöxtum skv. 9. gr. s.l. frá þeim degi til greiðsludags. Einnig er þess krafist að ákærða verði gert að greiða málskostnað að mati dómsins eða samkvæmt síðar framlögðum málskostnaðarreikningi að viðbættum virðisaukaskatti á málflutningsþóknun. Gerð er krafa um að dráttarvextir leggist við höfuðstól miskabóta á 12 mánaða fresti í fyrsta sinn 12 mánuðum eftir upphafsdag vaxta í samræmi við 12. gr. laga nr. 38/2001.“ Ákæruvaldið gerir þær kröfur sem í ákæru greinir. Af hálfu bótakrefjenda eru gerðar sömu kröfur og í bótakröfum greinir. Málsatvik Fyrri liður ákæru Þann 23. nóvember 2011 barst lögreglunni á [...] rannsóknarbeiðni frá barnaverndarnefnd [...] vegna meints kynferðisbrots sem brotaþolinn A greindi frá að hafa orðið fyrir af hálfu ákærða þann 17. júní 2010 á [...]dögum á [...]. Lögregluskýrsla var tekin af brotaþola þann 15. desember sama ár. Ákærði gaf skýrslu hjá lögreglu 6. júlí 2012. Ákærði hefur skýlaust viðurkennt brot það sem honum er gefið að sök í fyrri lið ákæru. Í málinu liggur frammi vottorð E, sálfræðings í Barnahúsi, sem hefur haft umsjón með meðferð brotaþola í Barnahúsi. Í vottorði sálfræðingsins kemur fram að barnaverndarnefnd [...] hafi þann 10. janúar 2012 óskað eftir þjónustu Barnahúss fyrir brotaþola, þ.e. sérfræðilegri greiningu og meðferðarviðtölum. Fram kemur að brotaþoli hafi verið greind með athyglisbrest, mótþróaröskun og hegðunarerfiðleika. Í viðtölum við brotaþola, sem staðið hafi yfir með hléum frá 7. febrúar 2012 og sé ekki enn lokið, hafi komið fram að brotaþoli hafi glímt við margvísleg vandamál og erfiðleika í nokkurn tíma sem meðal annars hafi kallað á vistun á meðferðarheimilum. Í niðurlagi vottorðsins kemur fram að viðtöl hafi leitt í ljós að ætlað kynferðisbrot hafi valdið brotaþola mikilli vanlíðan og sett skugga á líf hennar. Í ljósi sögu brotaþola, fyrri erfiðleika og vanlíðunar hafi meint brot án efa haft mjög neikvæð áhrif á sjálfsmynd brotaþola, auk þess sem rannsóknir sýni að þolendur kynferðisbrota sýni marktækt meiri líkur á því að leiðast út í neyslu fíkniefna en aðrir. Brotaþoli glími enn við vanlíðan auk vonleysis og þunglyndis. Síðari liður ákæru Í skýrslu rannsakanda, lögreglunnar á höfuðborgarsvæðinu, kemur fram að þann 26. nóvember 2012 hafi foreldrar brotaþolans B komið á lögreglustöðina við Hverfisgötu í þeim tilgangi að kæra kynferðisbrot gegn dóttur þeirra. Í framhaldinu fór brotaþoli á neyðarmóttöku LSH þar sem rannsakandi ræddi við brotaþola og foreldra hennar. Samkvæmt skýrslu rannsakanda hafi ætlað brot átt sér stað fimmtudaginn 15. nóvember 2012 inni á baðherbergi á heimili F, vinar meints geranda, ákærða í máli þessu. Brotaþoli greindi m.a. frá aðstæðum á heimili F og því fólki sem þar var statt. Á neyðarmóttöku hafi G hjúkrunarfræðingur rætt við brotaþola. Samkvæmt ákvörðun læknis hafi ekki farið fram læknisskoðun á brotaþola, m.a. vegna þess að langt hefði verið um liðið frá ætluðu broti. Vegna ástands brotaþola hafi verið kallaður til geðlæknir frá [...] og var brotaþoli í framhaldinu lögð þar inn. Á tímabilinu 27. nóvember 2012 til 4. janúar 2013 tók lögregla skýrslur af sex vitnum vegna þessa máls. Þá var skýrsla tekin af brotaþola fyrir dómi þann 14. desember 2012. Ákærði var yfirheyrður af lögreglu 28. nóvember 2012 og 4. janúar 2013. Fatnaður sem brotaþoli var í umræddan dag var myndaður og rannsakaður en engin lífsýni fundust nothæf til DNA greiningar. Einnig voru teknar myndir af ætluðum brotavettvangi, heimili F að [...] í [...]. Tölva brotaþola var rannsökuð og fundust fésbókarsamskipti dagana 28. september, 6., 8. og 18. nóvember 2012 milli brotaþola og ákærða. Þá fundust tengingar milli síma brotaþola og ákærða tímabilið 1. 28. nóvember 2012, en ekki var hægt að fá fram innihald smáskilaboða. Skýrslutaka af brotaþola fyrir dómi Eins og áður greinir tók Guðjón St. Marteinsson héraðsdómari skýrslu af brotaþolanum B í Héraðsdómi Reykjavíkur þann 14. desember 2012. Dómarar málsins horfðu og hlustuðu á myndbandsupptöku af skýrslutökunni sem liggur frammi í málinu, en þar kemur eftirfarandi fram. Brotaþoli kvaðst hafa kynnst ákærða á árinu 2012 í gegnum vinkonu sína, H, en hún og ákærði séu frændsystkini. Brotaþola minnti að hún hefði hitt ákærða í Kringlunni. Í það skipti kvaðst brotaþoli hafa sagt við ákærða „þú veist að ég er 13 ára eða ég sagði að ég er 99 og hann bara já“. Brotaþoli kvað ákærða hafa vitað um aldur hennar enda hefði hann vitað að hún var besta vinkona og bekkjarsystir litlu frænku hans. Þá hefði ákærði sagt við hana áður en þau fóru inn í íbúðina að [...] í [...], „ef einhver spyr þig hvað þú ert gömul þá segir þú að þú sért 96 sem er fyrsta ár í framhaldskóla.“ Brotaþoli lýsti atvikum þann 15. nóvember 2012 með eftirfarandi hætti. Hún hafi fengið smáskilaboð í gegnum síma frá ákærða þegar hún var í skólanum og hann spurt hvort hún vildi hitta hann, og hvort hún vildi hitta hann einan. Taldi brotaþoli að ákærði hefði átt við að H væri ekki með þar sem hún, þ.e. H, geti verið með svolítið mikil læti, eins og brotaþoli orðaði það. Greindi brotaþoli frá því að ákærði hefði hringt í sig og spurt hvar hún vildi hitta hann og kvaðst brotaþoli hafa sagt að sér væri alveg sama. Þá hafi hann sagt „okey, ég get komið og náð í þig.“ Síðan hafi silfurlituð bifreið, sem einhver stúlka hefði ekið, komið í skóla brotaþola rétt fyrir kl. 14:00 umræddan dag og kvaðst brotaþoli hafa sest inn í bifreiðina, en H vinkona hennar, sem komið hefði með henni að bifreiðinni, hefði faðmað stóra frænda sinn en ekki farið með þeim. Fram kom hjá brotaþola að hún hefði treyst ákærða, stóra frænda vinkonu sinnar, og þá lýsti brotaþoli því að ákærði hefði sagt að sér þætti ógeðslegt þegar jafnaldrar hans væru að reyna við stelpur á þeirra aldri. Þá kvaðst brotaþoli hafa haldið að kynferðislegt tal sem ákærði hefði viðhaft í samskiptum við hana fyrir umræddan dag hefði verið sagt í gríni. Í bifreiðinni hefði auk ökumanns verið annar strákur en umrætt fólk kvaðst brotaþoli ekki hafa þekkt. Hún hafi ekki vitað hvert ferðinni var heitið en ákærði hefði sagt „við ætlum að fara heim til vinar míns og ég þá sagt okey“. Síðan hafi verið ekið inn á bílastæði í [...] og farið inn í hús, eða íbúð sem brotaþoli hafði ekki áður komið inn í. Kom fram hjá brotaþola að þar hafi F búið og kvaðst brotaþoli hafa heyrt að hann væri stórhættulegur glæpamaður og í eiturlyfjum. Hún og ákærði hefðu farið inn í íbúðina þar sem eitthvað fólk var fyrir, m.a. F, stelpa sem hét I og einhver strákur. Þegar inn kom hafi F spurt hana um nafn og hún sagt honum að hún héti B. Þá sagði brotaþoli orðrétt: „... og ég hafði rosa lítið fyrir mér út af því að ég var eiginlega svolítið hrædd að vera þarna, mér fannst þessi strákur ekki vera eitthvað, hann var svolítið hræðilegur líka af því að hann var með tattú í andlitinu og var eitthvað ber að ofan þarna og ég vissi bara ekki neitt hvað var í gangi og svo var hann alltaf að segja mér að setjast í stólinn sem var þarna og ég svaraði ekki og svo bað X mig um að koma inn á bað og ég gerði það.“ Aðspurð hvort einhvern tíma hefði verið rætt um það til hvers þau hefðu farið í [...], sagði brotaþoli. „Sko hann var búinn að tala um það en ég hélt að hann væri bara eitthvað að grínast út af því að hann var 18 ára og ég var 13 ára og ég var besta vinkona litlu frænku hans og ég vissi alveg að hann var húmoristi og hann var eitthvað fyrir löngu sko löngu, löngu og var eitthvað við ættum bara að hittast og ríða og ég bara já, já.“ Brotaþoli tók fram að hún hefði staðið í þeirri trú að hún væri eingöngu að fara til að hitta ákærða. Atvikum inni á baðherberginu, sem brotaþoli sagði að hefði verið læst meðan hún og ákærði voru þar inni í um klukkustund, lýsti brotaþoli þannig. „Hann spurði hvort ég hefði tottað strák og ég sagði nei og svo sagði hann ekki og ég sagði nei og hann sagði ég ætla að gera þig að reyndustu stelpu sem finnst og ég eitthvað ha eða ég held að ég hafi ekki einu sinni sagt neitt. Svo sagði hann farðu á hnén og ég gerði ekki neitt og hann var eitthvað farðu á hnén og ég gerði það og nei fyrst tók hann af mér skólatöskuna og ég setti skólatöskuna við hliðina á sturtunni.“ Í framhaldi af því svaraði brotaþoli spurningu dómara um það hvort hún hefði tottað ákærða játandi. Einnig kom fram hjá brotaþola að ákærði hefði beðið hana um að totta sig í bifreiðinni á leiðinni. Henni hefði þá brugðið svo mikið að hún hafi ekki svarað og þá hefði hún verið við það að bresta í grát, „af því að ég vissi ekki neitt og mér brá svo.“ Fram kom að ákærði hefði haft sáðlát. Aðspurð hvað síðan hefði gerst sagði brotaþoli. „ Hann var alltaf að biðja má ég afmeyja þig, má ég afmeyja þig núna og ég bara nei,nei, en hann þá hafi ákærði sagt jú en brotaþoli sagt nei.“ Fram kom hjá brotaþola að þetta hefði ákærði sagt eftir að hún hafði tottað hann. Brotaþoli sagðist hafa sagt við ákærða „nei, nei, bara seinna, á eftir eða eitthvað en hann þá sagt þú veist að þú getur ekki frestað þessu hvort eð er til æviloka, þetta verður bara erfiðara fyrir þig þá þegar þú ert orðin eldri.“ Atvikum eftir að hún hafði tottað ákærða lýsti brotaþoli þannig. „Hann sagði mér að standa upp og ég gerði það ekki og þangað til að hann bara tók mig og lyfti mér, og ég bara hvað er núna í gangi, ég sagði ekki neitt allan tímann út af því að ég var svo ógeðslega hrædd nema þarna þá sagði hann mér að standa upp og sagði mér einhvern veginn að beygja mig yfir baðið og ég gerði það eða þú veist, hann lét mig gera það og svo ætlaði hann að gyrða niður um mig og ég bara snéri mér við og sagði nei, nei, nei og hann var eitthvað ha og ég bara nei og hann okey.“ Í framhaldi af þessu hafi ákærði sest niður sagt „þú verður þá bara að totta mig í klukkutíma lengur“ og látið hana gera það. Aðspurð kvaðst brotaþoli hafa sýnt „voðalega litlar tilfinningar“ en sagðist halda að það hafi sést að hún hefði verið „ógeðslega hrædd“, eins og brotaþoli orðaði það. Þá hefði ákærði sagt við hana þegar þau fóru út af baðherberginu að þetta mætti ekki fréttast, það mætti ekki kæra hann því hann væri ekki barnanauðgari. Fram kom hjá brotaþola að hún hefði verið hrædd inni á baðherberginu og frammi eftir veruna inn á baðherberginu. Aðstæðum í íbúðinni eftir að brotaþoli kom út úr baðherberginu lýsti hún þannig. „...svo fór ég út á eftir honum og allir þarna bara horfðu á okkur þegar við löbbuðum þarna út og ég vissi ekki neitt hvað ég átti að gera og um leið og löbbum út að þá hélt F á einhverju svona plasti og það var eitthvað svona hvítt ofan í, eins og flórsykur eða eitthvað og F eitthvað við X finndu lyktina af þessu og X eitthvað, og þá henti hann þessu upp í nefnið á honum og X bara allur hvítur og þá var X bara eitthvað svona djókreiður eins og maður verður stundum við vini sína. Ég var orðin svo hrædd þarna og F var að spila dúndrandi teknótónlist og F var byrjaður að kasta einhverjum hnífum í gólfið og stelpan þarna sem var ólétt, hún var reykjandi í sófanum og spurði mig er ekki allt í lagi og ég bara jú svo var F eitthvað æ ekki vera hrædd við mig, elskan mín, sestu í stólinn og ég bara nei og ég sagði ekki neitt og hann var eitthvað sestu í stólinn og svo tók X mig og lét mig setjast í stólinn og sagði ekki neitt og svo fór X að tala við strákinn sem var þroskaheftur eða ég held að hann hafi verið þroskaheftur, eitthvað inni á baði og svo fór hann fram og X eitthvað viltu fara heim og ég já og hann var eitthvað ekki vera hrædd og ég bara ókey og svo ertu hrædd og ég sagði já og svo kyssti hann mig bæ og svo keyrði þessi strákur mig heim til H og svo sendi X mér sms, eftir þetta, um kvöldið ætlar þú að hitta mig á morgun og ég held að ég hafi ekki einu sinni svarað.“ Brotaþoli kvaðst eingöngu hafa sagt H vinkonu sinni frá málinu og ekki nefnt önnur mök við hana en tott. Önnur mök hefðu ekki átt sér stað en ákærði hefði gert tilraun til þess þegar hann hefði látið hana beygja sig yfir baðkarið. Fram kom hjá brotaþola að baðherbergið hefði verið læst og ákærði verið með lykilinn, og fram kom að brotaþola minnti að lykillinn hefði verið á vaskinum. Vottorð um meðferð í Barnahúsi Í málinu liggur frammi vottorð J, uppeldis- og afbrotafræðings og forstöðumanns Barnahúss, sem hefur haft umsjón með meðferð brotaþola í Barnahúsi. Í vottorði sérfræðingsins kemur fram að barnavernd [...] hafi þann 14. desember 2012 óskað eftir þjónustu Barnahúss fyrir brotaþola, þ.e. sérfræðilegri greiningu og meðferðarviðtölum, í framhaldi af skýrslutöku fyrir dómi sem brotaþoli fór í framangreindan dag. Í vottorðinu kemur fram að sérfræðingurinn hafi hitt brotaþola 15 sinnum á tímabilinu 20. desember 2012 fram til ritunar vottorðsins þann 26. júní sl. Meðferðin byggi á áfallamiðuðum inngripum í hugrænni atferlismeðferð og felist í því að kenna leiðir og auka þekkingu í þeim tilgangi að börn læri að takast á við þau áföll sem þau hafi orðið fyrir og til að minnka streituvaldandi hugsanir, tilfinningar og hegðun og um leið að hjálpa einstaklingum að líða betur þrátt fyrir erfiða lífsreynslu. Í vottorðinu er vanlíðan brotaþola lýst, svo sem hræðslu, svefnerfiðleikum og sektarkennd og sjálfsásökun sem sé þekkt afleiðing kynferðisbrota bæði hjá börnum og unglingum. Fram kemur að andlegt ástand brotaþola hafi kallað á innlögn á [...] Landspítalans þar sem brotaþoli hafi dvalið í mánuð. Brotaþoli hafi verið greind með áfallastreitu, kvíða, þunglyndi en auk þess sé hún með áhættuhegðun og ADHD (ofvirkni og hvatvísi) og sé á lyfjum. Í niðurlagi vottorðsins kemur fram að brotaþoli hafi verið mjög hrædd og óttaslegin frá því ætlað brot átti sér stað og hafi líf hennar og fjölskyldu hennar mikið breyst í kjölfarið. Hún hafi farið í annan skóla og hafi einangrað sig mikið. Brotaþoli sýni sterklega öll einkenni þess sem hún hafi verið greind með, s.s. sterk einkenni til að forðast staði, hluti og fólk eins og ítarlega er rakið í vottorðinu. Þá hafi hún truflandi minningar um atvikið bæði í hugsunum og skynjunum og líkamleg streitueinkenni eins og erfiðleika með að sofna, aukna árverkni (stöðugt á varðbergi) og pirring/reiðiköst, allt einkenni sem hafi varað lengur en 7 mánuði. Þessi einkenni séu öll þekkt meðal þolenda kynferðisofbeldis en auk þess upplifi brotaþoli ógnina við þann heim sem brotaþoli telur að ætlaður gerandi lifi í. Framburður ákærða og vitna fyrir dómi Ákærði kvað fyrstu samskipti sín og brotaþolans B hafa verið í gegnum frænku ákærða, H, meðan ákærði var í afplánun en þá hefði brotaþoli haft samband við hann á „skype“ og líklega einnig á fésbókinni. Ákærði gat ekki gert nánari grein fyrir aðdraganda samskiptanna og taldi að hann hefði ekki hitt brotaþola fyrr en umræddan dag. Fram kom að ákærði hefði losnað úr fangelsi þann 21. september 2012. Ákærði kvaðst hafa átt frumkvæði að samskiptum við brotaþola umræddan dag og sent henni smáskilaboð í síma umræddan dag. Aðspurður hver hafi verið ástæða þess að hann setti sig í samband við stúlkuna sagðist ákærði ekki vita það, en hann hefði verið á fylleríi og tilgangurinn hefði verið að hafa við brotaþola samfarir og um það hefðu þau rætt sín í milli í framangreindum sms skilaboðum. Þegar ákærði var spurður nánar um samskipti þeirra umræddan dag kvaðst hann muna eftir að brotaþoli hefði beðið hann um að koma með sér heim til mömmu brotaþola, en það kvaðst ákærði ekki hafa viljað, enda hefði honum ekki verið vel tekið þar. Ákærði tók fram að brotaþoli hefði einnig sent sms en hann eytt þeim fljótlega úr símanum. Aðspurður kvaðst ákærði hafa staðið í þeirri trú að brotaþoli væri 15-16 ára og kvaðst hann aldrei hafa spurt brotaþola um aldur enda ekki þótt ástæða til þess. Ákærði kvaðst ekki vita hver sé lágmarksaldur á Íslandi til að stunda kynlíf en hélt að hann væri 14-15 ára. Ákærði kvaðst hafa vitað að brotaþoli væri vinkona H frænku hans en hvorki vitað um aldur hennar né hvort brotaþoli og H væru bekkjarsystur. Hann kvaðst hins vegar hafa gert ráð fyrir að þær væru jafnöldrur og staðið í þeirri trú að frænka hans væri fædd árið 1997 eins og önnur frænka hans sem búsett sé í [...]. Fram kom hjá ákærða að hann hefði ekkert verið að velta fyrir sér hvort útlit brotaþola samsvaraði aldri og ekki spurt brotaþola hvort hún væri í grunnskóla. Taldi hann sig ekki hafa sótt brotaþola í grunnskóla heldur í nágrenni skóla. Eftir að hafa verið kynntur framburður hans hjá lögreglu kvað ákærði það geta verið að hann hafi vitað að brotaþoli væri í grunnskóla. Ákærði kvaðst ráma í að hafa gefið H frænku sinni afmælisgjöf en mundi ekki hvort hann hefði afhent henni gjöfina sjálfur. Þegar ákærði var upplýstur um að H sé fædd [...] staðfesti ákærði að hafa hitt H haustið 2012 og gefið henni afmælisgjöf. Eftir að hafa verið kynntur framburður hans hjá lögreglu hvað þetta varðar staðfesti ákærði að hafa fært H afmælisgjöf umrætt haust í [...]skóla. Ákærði kvað aldur brotaþola ekki hafa komið til tals í samskiptum þeirra í milli og hann hafi ekki spurt brotaþola um aldur enda í rugli á þessum tíma. Ákærði kvaðst ekki muna hvort hann hefði sagt brotaþola að segjast vera eldri en hún væri þegar í íbúðina kom. Ákærða minnti að eftir að brotaþoli yfirgaf íbúðina hefði I, kærasta F sem þar var stödd, spurt ákærða um aldur brotaþola og hann þá svarað að hún væri 15 ára. Fram kom hjá ákærða að hann hefði komist að aldri brotaþola stuttu síðar í gegnum bróður sinn K. Ákærði kannaðist ekki við þann framburð K hjá lögreglu að ákærði hefði vitað nákvæmlega um aldur H dóttur K. Ákærði kannaðist hins vegar við að K hefði beðið ákærða um að passa H og því oft sótt hana. Ákærði minnist þess að hafa sótt H frænku sína í Kringluna en mundi ekki hvort einhver stúlka hefði þá verið með H. Ákærði kannaðist ekki við að hafa sagt I, kærustu F, eftir að brotaþoli fór, að hún væri „1997, 1998 eða 1999 model“, en það kom fram í framburði I hjá lögreglu. Ákærði kvaðst hafa farið upp í [...] og sótt brotaþola við eitthvert hringtorg, en mundi ekki hver hefði ekið honum þangað. Síðan hefðu þau farið heim til vinar ákærða í [...], F. Ákærði kvað þau hafa rætt um það á leiðinni hve graður ákærði væri. Ákærða minnti að áðurnefndur F hefði verið þar og þá hafi kærasta hans I verið þar og einhver annar karlmaður, e.t.v. sá sem ók honum upp í [...]. Aðspurður kvaðst ákærði ekki geta lýst ástandi F. Eftir að hafa setið stutta stund í sófanum kvaðst ákærði hafa spurt brotaþola hvort hún vildi koma inn á baðherbergið og hún samþykkt það og þar inni hefði hún síðan átt munnmök við ákærða. Nánar lýsti ákærði því þannig að brotaþoli hefði greint frá því að svona lagað hefði hún ekki gert áður og kvaðst hann því hafa sagt henni að byrja á því að fara niður á hnén, sem hún hafi gert, og síðan hefði eitt leitt af öðru. Aðspurð um hvernig brotaþoli hefði verið í hátt sagði ákærði að hún hefði ekki veitt mótspyrnu eða sýnt ótta. Ákærði kvaðst ekki muna hvort hann hefði gengið úr skugga um vilja brotaþola. Ákærði mundi hvorki eftir því hvernig brotaþoli var klædd né hvort hún hefði verið með skólatösku. Aðspurður hvort hann hefði velt því fyrir sér hvernig brotaþola hefði liðið kvað ákærði svo ekki hafa verið en tók fram að hann hefði strax séð hefði hún verið hrædd enda ekki gert svona hluti ef svo hefði verið. Síðan kvaðst ákærði hafa spurt brotaþola hvort hún vildi ekki að hann riði henni á einhverjum skikkanlegri stað en á baðherbergi í [...] sem hún hefði samþykkt og í framhaldi af því hefði brotaþoli lokið við munnmökin. Eftir það hafi þau farið inn í stofu þar sem þau öll hefðu fengið sér smá spítt sem verið hefði á borðinu sem og áfengi. Þá kvaðst ákærði hafa séð að brotaþola hefði ekki litist á umhverfið og því spurt hana hvort hún vildi að einhver æki henni heim og minnti vitnið að brotþoli hefði svarað játandi og í framhaldinu hefði ákærði beðið félaga sinn um að aka henni heim. Umræddan dag kvaðst ákærði hafa neytt áfengis, tekið spítt, smá róandi og reykt en tók fram að hann hefði ekki verið „alveg grillaður“. Aðspurður um líðan brotaþola kvað ákærði hana hafa verið verið „alveg hressa“ en hún hefði verið „pínu feimin“ af því að hún var að hitta hann ein í fyrsta skipti. Brotaþoli hefði hins vegar ekki verið hrædd. Þegar inn í íbúðina kom hefði hún hins vegar ekki verið jafn hress og í bifreiðinni. Spurningu verjanda um hvort hann hefði einhvern tímann umræddan dag beitt brotaþola þvingunum eða hótað henni, svarði ákærði neitandi. Ákærði tók fram að hefði brotaþoli gefið til kynna að hún hefði ekki viljað þetta hefði hann strax hætt, hann tæki ekki áhættu í svona málum enda ekki einn þeirra sem þannig hagi sér. Þá tók ákærði fram að brotaþoli hefði haft samband við sig eftir atburðinn. Undarlegt þótti ákærða að brotaþoli hefði lagt fram kæru löngu síðar og eftir að brotaþoli og kærasta ákærða hefðu rætt saman. Fram kom hjá ákærða að hann hafi lokið AA meðferð á [...] og í framhaldi fengið flutning að [...] fyrir um þremur vikum en þar dvelji aðeins þeir sem ekki séu í neyslu. Nú sé hann í grunnámi í [...] og stefni að því að breyta um lífsstíl, fara í vinnu og skóla og taka þátt í samfélaginu eins og venjulegt fólk. Vitnið D, faðir brotaþola gaf skýrslu í gegnum síma. Vitnið kvaðst hafa fengið vitneskju um mál þetta frá konu sinni sem hafði þá stuttu áður tekið á móti móður og fósturmóður H, vinkonu dóttur sinnar, en þær hefðu greint henni frá því að brotaþola hefði verið nauðgað af eldri manni, þ.e. ákærða í máli þessu. Vitnið kvaðst hafa farið í lost. Á þessum tíma hefði dóttir hans verið stödd á heimili K, föður H, en móðir brotaþola hefði sótt hana þangað. Í framhaldi hefðu þau farið niður á lögreglustöð og verið vísað á neyðarmóttökuna í Fossvogi. Í framhaldi af því hefði dóttir hans verið lögð inn á [...] Landspítalans. Vitnið kvað brotaþola hafa lýst atvikum fyrir þeim foreldrum í grófum dráttum en þó engu í sambandi við kynferðisbrotið. Brotaþoli hefði greint vitninu frá því að ákærði hefði sótt hana í skólann og farið með hana inn á heimili F sem hefði verið þar með stóran hníf. Þar hefði verið dúndrandi tónlist á miðjum degi og allir í tómu rugli. Einnig hefði hún greint vitninu frá því að ákærði hefði sagt henni að ljúga til um aldur. Brotaþoli hefði að eigin sögn orðið algjörlega stjörf og hvorki getað hreyft sig né beðið um hjálp. Líðan brotaþola dagana eftir 15. nóvember 2012 fram að þeim tíma sem foreldrum hennar varð kunnugt um atburðinn sagði vitnið að eftir á séð hefðu þau foreldrarnir áttað sig á að breyting hefði orðið á brotaþola, t.d. hefði hún einangrað sig mikið auk þess sem hún hefði stundum verið undarleg í háttum og ekki sjálfri sér lík, svipað eins og slökkt hefði verið á henni. Aðspurður um líðan fjölskyldunnar sagði vitnið að mikið hefði breyst hjá þeim eftir umræddan dag enda áfallið, sem litað hefði allt fjölskyldulífið, verið mjög mikið. Brotaþoli hefði þurft að dvelja eftir þetta á [...] enda borið á sjálfskaðandi hegðun. Þá hefði brotaþoli þurft að skipta um skóla og átt í miklum félagslegum erfiðleikum. Aðspurður um líðan brotaþola í dag kom fram að hún sé langt frá því sama barn en þó sé dagamunur á líðan hennar. Vitnið lýsti því að brotaþoli sé enn hrædd og á tímabili hefði hún ekki þolað að hlusta á umfjöllun um kynferðisbrot í fjölmiðlum og geti ekki enn farið upp í [...]. Þá valdi það henni ótta að sjá fólk með tattú. Að mati vitnisins þurfi brotaþoli og fjölskyldan öll að skipta um umhverfi. Vitnið greindi frá því að brotaþoli hefði fyrir atburðinn verið venjulegt barn, æft frjálsar íþróttir 4-5 sinnum í viku, gengið vel í skóla, dugleg og metnaðarfull. Hún hefði þó glímt við félagslega erfiðleika í skóla í tengslum við einelti sem vel hefði verið tekið á. Vitnið L, móðir brotaþola, lýsti því hvernig henni hefði borist vitneskja um mál þetta með sama hætti og vitnið D sem og um fyrstu viðbrögð þeirra foreldra. Vitnið greindi frá að því að K faðir H, vinkonu brotaþola, hefði farið að heimili ákærða sem hefði játað fyrir honum verknaðinn. Vitnið kvað atburðinn hafa breytt lífi brotaþola og allrar fjölskyldunnar. Fram kom hjá vitninu að allt í lífi brotaþola hefði breyst eftir þetta. Brotaþoli hefði verið í meðferð á [...] frá [...] 2012 til [...] 2013. Hún eigi erfitt með að ræða um atburðinn en þó hefði hún sagt vitninu brot og brot af því sem gerðist. Enn í dag geti brotaþoli ekki farið upp í [...], hún hefði þurft að skipta um skóla og fjölskyldan upplifi öryggisleysi á eigin heimili. Aðspurð um hræðslu brotaþola sagði vitnið að brotaþoli, sem hefði hitt ákærða heima hjá vinkonu sinni, hefði staðið í þeirri trú að hún gæti treyst ákærða en faðir H hefði beðið ákærða um að passa upp á H. Brotaþoli hafi lýst skelfilegum aðstæðum í íbúðinni í [...]. Hún hefði orðið stjörf og ekki getað hreyft legg né lið. Brotaþoli hafi greint vitninu frá því að F, sem vitnið kvað þekktan úr fjölmiðlum, hefði verið með hnífa. Þarna hafi verið dúndrandi „sýru“ tónlist og barninu hefði verið boðið að fá sér „línu“. Aðspurð um 15. nóvember 2012 sagði vitnið að umræddan dag hefði brotaþoli ekki komið heim eftir skóla eins og hún gerði venjulega heldur farið heim til H eftir atburðinn og ekki komið heim fyrr en 21 til 22 um kvöldið. Þar sem mikið hafi gengið á hjá fjölskyldu H fyrir þennan atburð, sem brotaþoli hefði haft áhyggjur af, hefði vitnið talið að vanlíðan brotaþola eftir 15. nóvember 2012 tengdist áhyggjum brotaþola af aðstæðum H. Næstu daga á eftir hefði brotaþoli verið undarleg í hátt, hún hefði einangrað sig, grátið og lokað sig af inni í herbergi og kvaðst vitnið hafa haft miklar áhyggjur af henni. Sem dæmi um hræðslu brotaþola tengt atburðinum lýsti vitnið því að maðurinn sem ók brotaþola heim til H eftir atburðinn hafi komið inn á veitingastað þar sem vitnið og brotaþoli voru staddar. Við það að sjá manninn hefði brotaþoli stífnað, fölnað upp, tárast og strax viljað fara út. Svipað atvik hefði átt sér stað þegar hún sá viðkomandi í strætó. Enn veki ákveðnar bíltegundir og menn með tattú ótta hjá brotaþola sem nú sé vinalaus og einangruð og eigi því langt í land. Um hagi brotaþola fyrir atburðinn bar vitnið um með sama hætti og vitnið B. Vitnið H, vinkona brotaþola, kvað lítil samskipti hafa verið milli hennar og ákærða. Vitnið lýsti því að ákærði hefði komið til hennar í skólann á 13. ára afmælisdeginum hennar þann [...] 2012 og þá hefðu brotaþoli og ákærði hist. Þau hefðu einnig hist í Kringlunni viku eða hálfum mánuði áður. Vitnið greindi frá því að ákærði hefði óskað henni til hamingju með 13 ára afmælið á fésbókinni og bætt við „nú ert þú orðin táningur“. Aðspurð sagði vitnið að ákærða hefði verið kunnugt um aldur vitnisins og einnig aldur brotaþola enda spurt brotaþola um aldur. Kvaðst vitnið hafa séð smáskilaboð sem brotaþoli sendi ákærða þar sem hún hefði greint ákærða rétt frá aldri sínum, þ.e. að hún væri 13 ára. Aðspurð um smáskilaboða samskipti milli brotaþola og ákærða sagði vitnið að þau hefðu rætt um að hittast, en vitnið kvaðst ekki hafa séð smáskilaboð þeirra í milli sem fjallað hefðu um kynlíf og þess háttar, en þó kvaðst vitnið minnast þess að ákærði hefði spurt brotaþola hvort hún væri tilbúin að missa meydóminn sem brotaþoli hafi auðvitað ekki viljað. Vitnið kvað brotaþola hafa sagt sér að hana langaði til að hitta ákærða sem vin en hún hefði ekki viljað stunda kynlíf með honum. Þá hefði brotaþoli sagt vitninu að ákærði hefði beðið brotaþola að segjast vera 16 eða 17 ára. Aðspurð um atburðarásina 15. nóvember 2012 sagði vitnið ákærða hafa sent brotaþola smáskilaboð og brotaþoli svarað. Brotaþoli hafi síðan sagt vitninu að ákærði ætlaði að ná í hana og kvaðst vitnið ekki hafa gert neitt í því enda ekki vitað að ákærði væri „svona“ eins og vitnið orðaði það. Vitnið kvaðst hafa gengið með brotaþola að bifreiðinni, ákærði hefði boðið sér með en vitnið afþakkað en brotaþoli farið með honum. Vitnið greindi frá því að brotaþoli hefði verið skjálfandi og gráti nær inni á salerni í skólanum áður en hún fór með ákærða. Vitnið kvaðst hafa hvatt brotaþola til að hringja í ákærða og segja honum að hún vildi ekki hitta hann en brotaþoli hefði ekki þorað að hætta við þar sem hún hefði hræðst reiði ákærða. Vitnið kvað brotaþola hafa hringt í sig eftir að hafa verið í íbúðinni í [...] og síðan komið heim til hennar. Þá hefði brotaþoli sagt vitninu hvað gerst hefði. Hún hefði farið með ákærða á heimili vinar ákærða, F, þar sem kærasta F hafi einnig verið og hefði brotaþoli verið hrædd við fólkið. Þarna hefði ákærði pínt brotaþola til að gera alls konar hluti. Nánar greindi vitnið frá því að brotaþoli hefði sagt sér að ákærði hefði tekið hana í rassinn og stungið getnaðarlim sínum upp í brotaþola og pínt hana til þess. Vitnið kvað brotaþola hafa skolfið þegar hún kom til hennar og viljað fara að sofa og fara heim til sín og kvaðst vitnið aldrei hafa séð brotaþola í slíku ástandi. Aðspurð um líðan brotaþola næstu daga kom fram hjá vitinu að henni hefði ekki liðið vel eftir að hún áttaði sig á því að þetta væri ekki í lagi eins og ákærði hefði látið líta út. Vitnið kvað brotaþola hafa lýst atvikum þannig að hún og ákærði hefðu farið inn í baðherbergi og þar hefði ákærði pínt brotaþola til að gera alls konar hluti. Nánar aðspurð sagði vitnið að brotaþoli hefði sagt sér að að ákærði hefði tekið brotaþola í rassinn og stungið getnaðarlim sínum upp í hana. Vitnið kvaðst fljótlega hafa sagt föður sínum frá þessum atburði og eftir það hafi móðir vitnisins og fósturmóðir greint móður brotaþola frá þessu. Fram kom hjá vitninu að hún og brotaþoli hefðu vitað aðgangsorð hvor annarrar á fésbókinni. Vitnið gat ekki skýrt frá ástæðu þess að sími brotaþola varð eftir á heimili vitnisins. Vitnið K, hálfbróðir ákærða, kvað samskipti hans og ákærða hafa verið nokkur síðustu 4-5 árin. Þá hafi ákærði á sama tíma einnig verið í fésbókarsamskiptum við H, dóttur vitnisins, og hitt hana í fjölskylduboðum. Vitnið kvað engan vafa vera á að ákærði hefði vitað um aldur H og þá hefði vitnið beðið ákærða gagngert að fylgjast með H og brotaþola þegar honum varð ljóst að H hefði verið að tala við 17 ára strák á netinu. Vitnið kvað dóttur sína hafa sagt sér frá máli þessu föstudagskvöld eitt þegar þau voru ein heima og kvaðst vitnið hafa staðið í þeirri trú að atburðurinn hefði átt sér stað daginn áður. Fram hafi komið hjá H að ákærði og brotaþoli hefðu talað saman á fésbókinni og í framhaldi af því hefði ákærði hringt í brotaþola í skólann og sagst vera að koma að ná í hana. Brotaþoli og H hefðu gengið að bifreiðinni og ákærði boðið þeim báðum að koma með en H hefði afþakkað boðið. Um atvik eftir það, sem vitnið kvað H og brotaþola hafa greint sér frá, bar vitnið á þann veg að fljótlega hefði ákærði byrjað að káfa á brotaþola sem hefði stífnað og orðið hrædd. Þá hafi ákærði sagt brotaþola að segjast vera 15 ára því rétti aldur hennar mætti ekki fréttast. Heima hjá F, sem vitnið kvaðst þekkja, hefði verið fólk í annarlegu ástandi. Ákærði hefði dregið brotaþola inn á baðherbergið og þar hefði hann haft við hana munnmök og endaþarmsmök. Vitnið ítrekaði að þetta sama hefði komið fram í samtali hans og brotaþola, en um það samtal upplýsti vitnið fyrst í skýrslutöku fyrir dómi. Þá hefði brotaþoli greint vitninu frá því að ákærði hefði viljað hafa samfarir við brotaþola en hún, þ.e. brotaþoli, ekki samþykkt það og þá hefði ákærði talað um að hann ætlaði að kenna brotaþola hvernig ætti að afgreiða stráka, þ.á m. munn- og endaþarmsmök, sem hefðu síðan átt sér stað. Vitnið kvað ákærða hafa viðurkennt fyrir sér bæði munn- og endaþarmsmök en borið fyrir sig að allir vinir hans væru með ungum stúlkum. Í þessu samtali hefði ákærði ekki reynt að bera fyrir sig að brotaþoli væri eldri en hún í raun var enda vitað að slíkt þýddi ekki. Í framburði vitnisins M kom fram að umræddan dag hefði hann verið staddur á heimili F þegar ákærði hefði komið þangað með unga stúlku. Í umrætt sinni hefðu F, I kærasta hans og vitnið verið að spjalla og hlusta á tónlist. Fram kom að tónlist sem F hlusti á sé litrík og hafi tónlistin verið hátt stillt umrætt sinn. Aðspurt um ástand F sagði vitnið að hann hefði verið ör. Þegar vitnið var spurt hvort F hefði verið með hnífa sagist vitnið hafa tekið eftir þremur hnífum nálægt eldhúsinu. Eins og venjulega hefði verið nokkur asi eða þeytingur á ákærða og kvaðst vitnið hafa þótt það smá skrýtið að sjá stelpuna þarna. Hvað vitnið ætti við með því kom fram að vitninu hefði þótt skrýtið að sjá stelpu með skólatösku á heimili F og einnig af því að ákærði hefði á þessum tíma ekki verið í skóla. Eftir um tíu mínútur hefði stúlkan tekið af sér skólatöskuna og lagt hana til hliðar. Stúlkan hefði virkað mjög feimin og hlédræg. Þau hefðu reynt að spjalla við stúlkuna og af því hún hefði virkað eitthvað hrædd hefðu þau spurt hana hvort allt væri í lagi og þá hefði stúlkan sagt að það væri allt í góðu. Þegar vitnið var spurt beint að því hvort brotaþoli hefði virkað hrædd sagði vitnið, „nei þú veist en alla vega spurðum við hvort hún væri hrædd“. Skömmu eftir þetta hefðu stúlkan og ákærði farið inn á baðherbergið þar sem þau hefðu verið, að því er vitnið hélt, í 20-30 mínútur. Aðspurt hvernig brotaþoli hefði verið í hátt þegar hún kom út af baðherberginu sagðist vitnið ekkert hafa „spáð í það.“ Aðspurt hvort brotaþoli hefði verið í uppnámi þegar hún kom út af baðherberginu sagði vitnið „nei en þú veist hún virkaði svona rosamikið að horfa til okkar en hún sagði ekki neitt og það voru engin viðbrögð, svona eins og hún væri með störu“. Aðspurt hvort stúlkan hefði borið þess merki að hafa grátið kvað vitnið svo ekki hafa verið. Líklega hefði stúlkan verið annan hálftíma í íbúðinni áður en ákærði bað vitnið um að aka stúlkunni heim og þá hefði hann reynt að halda uppi samræðum við hana á leiðinni heim en hún hefði enn virkað feimin og ekki virst hafa áhuga á að spjalla við hann. Hún hefði þó sagt vitninu að ákærði væri vinur vinkonu sinnar. Aðspurt kvað vitnið aldrei hafa komið til tals hvað stúlkan væri gömul og sagðist vitnið ekkert hafa velt aldri hennar fyrir sér en sagðist hafa giskað á að hún væri á aldur við ákærða. Vitnið I kvaðst umræddan dag hafa verið í heimsókn á heimili kærasta síns F þegar ákærði hefði komið þangað með einhverja stelpu. Tók vitnið fram að það hafi verið mjög algengt að ákærði, sem vitnið kynntist í gegnum F og væri mjög góður vinur vitnisins, kæmi þangað með stelpur. Stúlkan hefði lítið sagt og stuttu eftir að þau komu hefðu þau farið inn á baðherbergið þar sem þau voru í einhvern tíma. Eftir það hafi stúlkan, sem hefði verið hlédræg og feimin, staðið og ekkert sagt. Kvaðst vitnið hafa skilgreint hegðun stúlkunnar á þann veg að hún væri feimin. Þar sem vitninu hefði fundist stúlkan eitthvað svo skrýtin kvaðst hún hafa sagt við stúlkuna „er allt í lagi“ og hefði hún svarað því játandi. Aðspurt af hverju vitninu hefði fundist stúlkan skrýtin sagði vitnið að á þessum tíma hefði F verið út úr ruglaður og kastandi hnífum upp í loftið og kvaðst vitnið hafa haldið að hún væri hrædd við það. Þegar vitnið var spurt beint hvort henni hefði fundist stúlkan vera hrædd, svaraði vitnið. „Nei mér fannst hún ekki hræðsluleg en mér fannst hún bara, þú veist, vera frekar feimin og stóð bara þarna og sagði ekkert og þá sagði ég við hana er allt í lagi og þá sagði hún já.“ Fram kom að ákærði og stúlkan hefðu farið inn á baðherbergið 10-15 mínútum eftir að þau komu og þar hefðu þau verið í um tíu mínútur en fljótlega eftir það hefði stúlkan farið. Aðspurð hvernig brotaþoli hefði verið í hátt þegar hún kom út af baðherberginu sagði vitnið „ekkert öðruvísi ég sá bara að þetta var lítil stelpa og sem átti ekki alveg heima þarna“. Aðspurð hvað vitnið ætti við með þessum orðum sagði vitnið. „Hún bara stóð bara þarna ég veit alveg að fólk sem ég hef verið í kringum hefði ekki staðið þarna hjá og hún var geðveikt feimin, hún var bara lítil og feimin eitthvað, ég var ekkert mikið meira að pæla í henni.“ Aðspurð hvort aldur stúlkunnar hefði komið til tals sagði vitnið það ekki hafa komið til tals. Vitnið kvaðst hafa vitað að stúlkan væri ung enda ákærði ekki gamall sjálfur. Vitnið kvaðst eiga 13 ára frænku en vitnið kvaðst ekki hafa álitið að brotaþoli væri á sama aldri og frænka vitnisins. Vitnið kvaðst ekki hafa rætt um stúlkuna við ákærða, það eina sem hún hefði sagt við ákærða hefði verið „hvaða stelpa þetta hefði verið“ og ákærði svarað því til að þetta væri stelpa sem hann hefði verið í samskiptum við en aldur hennar hefði ekki komið til tals. Aðspurt kvaðst vitnið ekki hafa séð hvort brotaþoli hefði verið með skólatösku. Vitnið var spurt hvort hún hefði orðið vör við það sem átti sér stað inni á baðherberginu. Vitnið kvaðst muna að hafa fundist þau vera búin að vera svolítinn tíma inni á baðherberginu e.t.v.10-15 mínútur, og þá hefði vitnið lagt eyrað við hurðina en ekkert heyrt. Vitnið kvaðst hafa heyrt að baðherbergishurðinni hefði verið læst eftir að ákærði og stúlkan fóru inn. Fram kom að hurðinni hefði ekki verið læst með lykli. Eftirfarandi framburður vitnisins hjá lögreglu, sem gefinn var í gegnum síma í desember sl., var borinn undir vitnið „I fannst B virka lítil í sér þegar hún kom fram af baðherberginu og þess vegna hefði hún spurt hvort allt væri í lagi“ Varðandi þennan framburð sagði vitnið „hún var bara svona þú veist, hún kom bara fram hún var bara skrýtin skilur þú en samt hún virkaði ekkert hrædd hún var bara, þetta var bara einhver lítil stelpa, mér fannst hún ekkert eiga heima þarna, var bara eins og hún skammaðist sín eða eitthvað, ég veit ekki.“ Vitnið ítrekaði að hafa spurt brotaþola hvort allt væri í lagi eftir að brotaþoli kom út af baðherberginu. Eftirfarandi framburður vitnisins hjá lögreglu var einnig borinn undir vitnið „spurt hvort hún væri hrædd því þér hafi fundist B vera svo ung og þetta væri ekki staður fyrir svona unga stelpu sem ætti frekar að vera úti að leika sér.“ Vitnið sagði að sér hefði fundist stúlkan vera mjög ungleg en í dag myndi hún ekki þekkja hana aftur. Einnig var eftirfarandi framburður vitnisins hjá lögreglu borinn undir vitnið: „Eftir að B var farin hefði X sagt við þig að þessi stelpa væri 97 model og svo hafi hann sagt við þig að hún væri 97, 98 eða 99 model og hann hafi sagt við þig, ég hafði mig ekki í að ríða henni því hún var svo ung.“ Vitnið staðfesti að þetta hefði komið fram hjá ákærða. Um framburð sinn hjá lögreglu „en í huganum hefðir þú tengt aldurinn á stelpunni við 13 ára frænku þína sem er 99 model“ var einnig borinn undir vitnið sem kvað það vel geta verið rétt og sagði „ég man bara að þessi stelpa var ótrúlega ungleg“ og sagðist vitnið hafa talið brotaþola einu til tveimur árum eldri en umrædda frænku vitnisins. Vitnið F kvaðst muna eftir að ákærði hefði komið með einhverja stúlku á heimili vitnisins, verið þar einhverja smá stund og farið með hana á baðherbergið og síðan hefði ákærði farið. Vitnið kvaðst þekkja ákærða mjög vel og á þessum tíma hefði ákærði verið með húslykla að íbúðinni og mátt vera þar eins og hann vildi. Vitnið tók fram að það hefði ekki verið neitt óeðlilegt þó ákærði kæmi heim með stelpur, hann hefði reglulega komið á heimili vitnisins með gesti. Vitnið kvaðst á umræddum tíma hafa verið í rugli, þ.e. neyslu. Aðspurður um aðstæður í íbúðinni þegar stúlkan kom kvað vitnið partý hafa verið í gangi, m.a. tónlist. Nánar kvaðst vitnið ekki geta lýst því. Aðspurt hvort hann hefði tekið eftir stúlkunni kvaðst vitnið ekkert hafa spáð í hana, eins og vitnið orðaði það, og ekki gert sér grein fyrir aldri hennar. Vitnið kvaðst hafa spurt stúlkuna þegar hún kom út af baðherberginu hvort ekki væri allt í lagi með hana og hún hafi svarað því játandi. Þegar vitnið var spurt af hverju það hefði spurt stúlkuna umræddrar spurningar sagði vitnið. „af því að hún var hálf vandræðaleg eitthvað“. Fram kom hjá ákærða að stúlkan hefði einnig verið vandræðaleg áður en hún fór inn á baðherbergið, hún hafi gengið inn og staðið þarna eitthvað skrýtin. Nánar aðspurður um hvernig brotaþoli hafi verið í hátt sagði vitnið stúlkuna ekki hafa verið þarna mjög lengi og ítrekaði að hann hefði ekki leitt hugann að henni. Hún og ákærði hefðu komið inn í stofu, stoppað þar í 2-3 mínútur og svo hafi hann farið með hana inn á baðherbergið. Eftir það hafi hún stoppað í 2 mínútur og svo hefði hún farið. Ítrekað aðspurður um ástand brotaþola eftir að hún kom út af baðherberginu sagði vitnið. „Ég held að hún hafi bara labbað inn í íbúð sem hún hefði ekki átt að labba inní ... þetta var ekki henni bjóðandi kannski ég áttaði mig bara á því eftir á.“ Aðspurt hvað hann eigi með því að þetta hefði ekki verið stúlkunni bjóðandi sagði vitnið. „Bara fólkið sem var heima og tónlistin og neyslan á borðinu og mér sýndist á henni að hún væri ekki vön þessu.“ Vitnið kvaðst aðspurt ekki muna eftir að hafa verið með hnífa. Vitnið ítrekaði að hafa ekkert velt fyrir sér aldri brotaþola og beinni spurningu um hvort brotaþoli hafi virst hrædd svaraði vitnið neitandi. Vitnið gat ekki sagt til um það hvort brotaþoli hefði verið með skólatösku þegar hún kom í íbúðina. Eftirfarandi framburður vitnisins hjá lögreglu, sem gefinn var í gegnum síma í desember sl., var borinn undir vitnið: „Þú munir eftir því að þennan dag hafi X komið heim með litla dökkhærða unga stelpu sem virtist vera hrædd“. Vitnið svaraði með eftirfarandi hætti. „Ég held að hún hafi bara verið smeyk við aðstæðurnar sko.“ Ítrekað aðspurður hvort honum hafi fundist stúlkan hrædd sagði vitnið „hún var svona feimin og skrýtin og öll eitthvað svona bjöguð skilurðu, ekkert kannski hrædd við mig eða hrædd við hann, hún var bara komin í einhverjar aðstæður sem hún var ekki að meika það“. Eftirfarandi framburður vitnisins hjá lögreglu, sem gefinn var í gegnum síma í desember sl., var borinn undir vitnið: „þú hafir verið hnífasafnari og verið að leika þér að kasta hnífum í vegg“, sagði vitnið það geta vel verið en tók fram að hann myndi ekki eftir því núna. Vitnið J, forstöðumaður Barnahúss og uppeldis- og afbrotafræðingur, kom fyrir dóm og staðfesti framlagt vottorð um brotaþola. Vitnið kvað brotaþola hafa mætt í 20 viðtöl hjá sér, eitt á [...] og 19 í Barnahúsi, síðast miðvikudaginn 11. september sl., og sé meðferð enn í gangi og verði eitthvað áfram. Vitnið kvað framfarir hafa orðið hjá brotaþola þó hún eigi langt í land á mörgum sviðum. Brotaþoli sé þroskalega rétt stödd miðað við aldur, en hafi verið greind ofvirk og hvatvís. Þá sé hún áhættusækin og hafi vantað þroska til að skilja mun á réttu og röngu. Einnig hafi brotaþoli orðið fyrir einelti í skóla og sé því svolítið brotin, eigi ekki marga vini, og eftir atburðinn hefði hún slitið sambandi við einu vinkonu sína, H, og sé því mjög vinalaus. Staða brotaþola hafi farið mjög langt niður, hún hafi verið í sjálfsvígshættu og liðið gríðarlega illa. Markmið meðferðar sé að takast á við líðan og tilfinningar og upplifanir þannig að hún geti tekist á við daglegt líf. Þá hafi einnig verið unnið með fjölskyldu hennar, en líðan hennar hafi verið slæm. Foreldrar brotaþola hafi orðið mjög hræddir og brotaþoli ofsa hrædd, fyrst og fremst við ákærða og F, þá sem þeir þekkja og þann heim sem henni fannst hún hafa farið inn í og óttist hefndaraðgerðir og sama gildi um foreldra hennar. Brotaþola líði enn illa, eigi við svefnerfiðleika að stríða, vakni í svitakófi og sé föst í vanlíðunarhugsunum. Að hluta til sé brotaþoli kominn yfir ætlað brot gegn henni fyrir utan skömmina og sektarkenndina, eftir standi hræðsla við ákærða og þá sem honum tengist og hugsanir um hefndaraðgerðir þeirra sæki á hana. Kveikjur hjá brotaþola séu skólalóðin, bílaplanið, hverfið o.fl., og þær valdi henni vanlíðan. Brotaþoli sé í dag einangruð og vinnsla með líðan hennar muni taka nokkurn tíma enn. Fram hafi komið að brotaþoli hefði sagt vitninu að hún, þ.e. brotaþoli, hefði áður farið upp í bíl með ákærða og treyst honum og verið upp með sér að eiga svona vin, en þó hefði hún undir niðri verið hrædd. Brotaþoli hefði greint vitninu frá því að hafa orðið hrædd þegar ákærði byrjaði að strjúka henni um lærið í bifreiðinni. Brotaþoli hefði lítillega sagt vitninu frá aðstæðum í [...], um manninn sem hefði verið að kasta hnífum og að hann hefði spurt hana hvort hún væri hrædd. Nefndi vitnið sem dæmi að ótti brotaþola birtist í því að hún þori ekki að fara í gegnum [...]. Hún sé mjög kvíðin þrátt fyrir lyfjagjöf og þunglynd en samkvæmt upplýsingum frá móður hafi hún orðið kvíðin og þunglynd á unglingsárum enda fylgi það oft ADHD greiningu. Þá eigi brotaþoli að baki sögu um einelti. Að mati vitnisins hafi brotaþoli samsvarað sér í aldri þegar vitnið hitti hana fyrst stuttu eftir atburðinn. Hún samsvari sér einnig í aldri hvað varðar háttarlag og talanda. Þá hafi brotaþoli greint vitninu frá því í fyrstu viðtölum að ákærði hefði vitað um aldur hennar og að hann hafi viljað hafa við hana samfarir en hún sagt nei, en þá hefði hann sagt að hún yrði að totta hann í klukkutíma. Niðurstaða Fyrri liður ákæru Ákærða er gefið að sök kynferðisbrot gegn barni, með því að hafa aðfaranótt fimmtudagsins 17. júní 2010, í íbúð [...] að [...] á [...], haft samfarir við A sem þá var 13 ára. Eins og að framan er rakið játaði ákærði skýlaust þá háttsemi sem honum er gefin að sök í fyrri lið ákæru við þingfestingu málsins. Um málavexti er vísað til ákæru og er játning ákærða í samræmi við gögn málsins. Sannað er með skýlausri játningu ákærða fyrir dómi og öðrum gögnum málsins að ákærði hefur gerst sekur um þá háttsemi sem lýst er í fyrri lið ákæru. Verður ákærði sakfelldur samkvæmt ákæru og er brot hans þar rétt fært til refsiákvæða. Síðari liður ákæru Ákærða er gefið að sök nauðgun og kynferðisbrot gegn barni, með því að hafa fimmtudaginn 15. nóvember 2012 inni á baðherbergi í íbúð á jarðhæð að [...] í [...], með ólögmætri nauðung látið B, sem þá var 13 ára, hafa við sig munnmök, og þannig nýtt sér yfirburðastöðu sína gagnvart stúlkunni sökum aldurs- og þroskamunar og með því að hafa komið henni í aðstæður sem vöktu með henni ótta og bjargarleysi. Ákærði neitar sök og vísar til þess að hann hafi hvorki vitað réttan aldur brotaþola né beitt hana ólögmætri nauðung í umrætt sinn. Ákærði hefur alfarið neitað því að hafa verið kunnugt um aldur brotaþola, sem á umræddum tíma var 13 ára og rúmlega 5 mánaða, enda hafi aldur brotaþola aldrei komið til tals þeirra í milli og ákærði staðið í þeirri trú að brotaþoli væri 15 til 16 ára gömul. Ákærði kannaðist við að hafa vitað að brotaþoli væri vinkona H, frænku ákærða, en tók fram að hann hefði hvorki vitað aldur H né að hún og brotaþoli væru bekkjarsystur. Þá hafi hann staðið í þeirri trú að H væri fædd árið 1997 og tengt aldur hennar við aldur frænku sinnar sem búi í [...]. Ákærði kannaðist við að hafa vitað að brotaþoli hafi verið í grunnskóla og að hafa fært [...] afmælisgjöf þegar hún var í skólanum haustið 2012, stuttu fyrir atburð þann sem mál þetta fjallar um, en fyrir liggur að H er fædd [...] 1999. Ákærði kannaðist hvorki við að hafa sagt brotaþola að segjast vera eldri en hún í raun var þegar í [...] kom umræddan dag né þann framburð hálfbróður síns, vitnisins K, hjá lögreglu að hann, þ.e. ákærði, hefði vitað aldur H. Þá kannaðist ákærði ekki við framburð vitnisins I hjá lögreglu þess efnis að hann, þ.e. ákærði, hefði sagt við vitnið, eftir að brotaþoli yfirgaf [...], að brotaþoli væri fædd 1997, 1998 eða 1999. Í framburði brotaþola fyrir dómi kom fram að hún hefði greint ákærða frá aldri sínum eða fæðingarári og einnig hafi ákærða verið kunnugt um að hún væri besta vinkona og bekkjarsystir litlu frænku hans, þ.e. H. Þá hefði ákærði sagt brotaþola, áður en þau fór inn í íbúðina í [...], að segjast fædd árið 1996 ef hún yrði spurð um aldur. Vitnið H, bróðurdóttir ákærða, vinkona og bekkjarsystir brotaþola, sem brotaþoli sagði frá atvikum þeim sem mál þetta fjallar um síðdegis umræddan dag, kvað ákærða hafa spurt brotaþola um aldur og kvaðst vitnið hafa séð smáskilaboð í gegnum síma þar sem brotaþoli hafi sagt ákærða réttan aldur sinn. Þá hafði vitnið eftir brotaþola að ákærði hefði sagt brotaþola að segjast vera 16 eða 17 ára. Vitnið kvað ákærða einnig hafa vitað aldur sinn og nefndi sem dæmi að ákærði hefði gefið sér afmælisgjöf á 13 ára afmæli hennar þann [...] 2012, stuttu fyrir umræddan atburð. Einnig hefði ákærði óskað henni til hamingju með 13 ára afmælið á fésbókinni og bætt við að nú væri hún orðin táningur. Vitnið K, hálfbróðir ákærða og faðir vitnisins H, kvað samskipti hans og ákærða hafa verið nokkur síðustu 4-5 árin, t.d. í fjölskylduboðum, auk þess sem ákærði hefði á sama tíma verið í fésbókarsamskiptum við H. Vitnið kvað engan vafa vera á að ákærði hefði vitað um aldur H og þá hefði vitnið sérstaklega beðið ákærða um að fylgjast með H og brotaþola eftir að vitninu varð ljóst að H hefði verið að tala við 17 ára strák á netinu. Í framburði vitnisins J, uppeldis- og afbrotafræðings sem sinnt hefur meðferð brotaþola í Barnahúsi frá 20. desember 2012, kvað útlit, háttarlag og talanda brotaþola, þegar vitnið hitti brotaþola stuttu eftir umræddan atburð, hafa svarað til aldurs brotaþola. Ákærði, sem umræddan dag var nýlega orðinn 18 ára, staðfesti fyrir dómi að hafa verið kunnugt um að brotaþoli var grunnskólanemi og er það í samræmi við framlögð gögn um fésbókarsamskipti ákærða og brotaþola umrætt haust og framburð vitna fyrir dómi. Þá liggur fyrir að ákærði kynntist brotaþola vegna vináttusambands hennar og frænku hans, H, sem ákærði óskaði til hamingju með 13 ára afmælið og færði afmælisgjöf stuttu fyrir umræddan atburð, eins og rakið er hér að framan. Dómarar málsins kynntu sér ítarlega upptöku af skýrslutöku yfir brotaþola fyrir dómi, en upptakan liggur frammi í hljóði og mynd. Að mati dómsins var framburður brotaþola að þessu leyti skýr og trúverðugur og fær hann stoð í framburði vitnisins H sem kvaðst hafa séð smáskilaboð um síma þar sem brotaþoli hefði upplýst ákærða um réttan aldur. Í ljósi alls þessa og framburðar hálfbróður ákærða, K, sem lýsti samskiptum ákærða við fjölskyldu vitnisins, þ.á m. við dóttur vitnisins sem er jafnaldra og bekkjarsystir brotaþola, þykir framburður ákærða um að hann hafi ekki vitað réttan aldur brotaþola ótrúverðugur. Þá telur dómurinn, eftir að hafa horft og hlustað á upptöku af skýrslutöku af brotaþola fyrir dómi sem fram fór um mánuði eftir umræddan atburð, að útlit brotaþola á upptökunni svari til aldurs hennar. Er sú skoðun dómsins í samræmi við álit vitnisins J. Með vísan til alls þess sem rakið er hér að framan telur dómurinn sannað, þrátt fyrir neitun ákærða, að ákærða hafi verið fullkunnugt um að brotaþoli væri aðeins 13 ára umræddan dag. Kemur þá til skoðunar hvort ákæruvaldinu hafi tekist að sanna að kynmök þau sem lýst er í ákæru hafi farið fram með ólögmætri nauðung með þeim hætti sem nánar greinir í ákæru. Í framburði ákærða fyrir dómi kom fram að hann hefði átt frumkvæði að samskiptum við brotaþola fimmtudaginn 15. nóvember 2012 í þeim tilgangi að hafa við hana samfarir. Kvaðst ákærði hafa sótt brotaþola og á leiðinni upp í [...] hefði komið til tals hve graður hann væri. Þá greindi ákærði frá því að brotaþoli hefði beðið hann um að koma með sér heim til móður brotaþola, sem ákærði hafnaði. Umræddan dag kvaðst ákærði hafa neytt áfengis, tekið spítt, smá róandi og reykt en þó ekki verið „alveg grillaður“ eins og hann orðaði það. Að mati ákærða hefði brotaþoli verið hress en þó ekki jafn hress þegar inn á heimili vinar ákærða, F í [...], kom. Brotaþoli hefði verið feimin en ekki hrædd. Ákærði gat hvorki gert grein fyrir klæðnaði brotaþola umræddan dag né hvort hún hefði verið með skólatösku meðferðis. Brotaþoli hefði samþykkt að koma með ákærða inn á baðherbergið þar sem hún hefði veitt honum munnmök. Nánar lýsti ákærði atvikum þannig að hann hefði sagt brotaþola, sem hefði greint honum frá því að slíkt hefði hún ekki gert áður, að fara fyrst niður á hnén og síðan hefði eitt leitt af öðru. Ákærði neitaði því alfarið að hafa beitt brotaþola þvingunum eða hótunum, kvað brotaþola hvorki hafa sýnt hræðslu né veitt mótspyrnu en mundi ekki hvort hann hefði gengið úr skugga um vilja stúlkunnar. Eftir dvöl inni á baðherberginu kvaðst ákærði hafa séð að brotaþola hefði ekki litist á umhverfið og því hefði hann beðið vin sinn um að aka henni heim, sem brotaþoli hefði þegið. Hér að framan hefur orðréttur framburður brotaþola fyrir dómi verið rakinn ítarlega. Þar kom fram að hún hefði staðið í þeirri trú að hún væri eingöngu að fara til að hitta ákærða, stóra frænda vinkonu hennar, sem hún hefði treyst. Þá hefði hún talið að kynferðislegt tal, sem ákærði hefði viðhaft í samskiptum við hana fyrir umræddan dag, hefði verið grín. Henni hefði brugðið mikið og verið við það að bresta í grát þegar ákærði hefði beðið hana um að totta sig á leiðinni í [...]. Aðstæðum á heimili F í [...] lýsti vitnið þannig að hún hefði heyrt að F væri stórhættulegur glæpamaður og í eiturlyfjum. Kvaðst hún hafa látið lítið fyrir sér fara þegar inn kom, verið svolítið hrædd og fundist F, sem var ber að ofan og með [...], vera svolítið hræðilegur og ekki svarað F þegar hann hefði ítrekað sagt henni að setjast. Í framhaldinu hefði ákærði beðið hana að koma inn á bað sem hún hefði gert. Inni á baðherberginu hefði ákærði, sem sagðist ætla að að gera hana að reyndustu stelpu í totti, í tvígang sagt henni að fara niður á hnén til að totta hann. Eftir þetta hefði hann sagt henni að standa upp. Það hefði hún ekki gert og kvaðst brotaþoli hafa orðið „ógeðslega hrædd“ eins og hún orðaði það. Þá hefði ákærði lyft henni upp og síðan sagt henni að beygja sig yfir baðkarið. Þegar ákærði hefði ætlað að gyrða niður um hana hefði hún snúið sér við og sagt nei, nei, nei og ákærði þá sest niður og sagt að þá yrði hún að totta hann klukkutíma lengur, sem hann hefði látið hana gera. Þá hefði ákærði sagt að þetta mætti ekki fréttast, það mætti ekki kæra hann því hann væri ekki barnanauðgari. Þegar út af baðberberginu kom kvað brotaþoli þá sem í íbúðinni voru hafa horft á hana og ákærða. F og ákærði hefðu verið að fíflast með eitthvert hvítt duft, hávær tónlist hefði verið í gangi og F verið að kasta hnífum og kvaðst brotaþoli hafa verið mjög hrædd. Þá hefði ákærði beðið hana um að vera ekki hrædda og síðan beðið strák sem þar var að aka henni heim. Brotaþoli kvaðst eingöngu hafa sagt H vinkonu sinni frá umræddum munnmökum, annað hefði ekki átt sér stað. Vitnin og vinir ákærða, M, I og F, sem eru á aldrinum 21-28 ára, voru stödd í íbúðinni að [...] umræddan dag. Þau voru sérstaklega spurð hvernig brotaþoli hefði komið þeim fyrir sjónir meðan hún dvaldi í íbúðinni. Vitninu M fannst „smá skrýtið“ að sjá stelpu með skólatösku á heimili F. Sagði hann brotaþola hafa verið mjög feimna og hlédræga. Þau hefðu reynt að ræða við hana og spurt hana hvort allt væri í góðu því hún hefði virkað eitthvað hrædd, eins og vitnið orðaði það. Síðar í yfirheyrslunni dró vitnið þó heldur í land með þetta atriði. Vitnið kvað brotaþola ekki hafa borið þess merki að hafa grátið þegar hún kom út af baðherberginu, en hún hefði verið með „störu“. Vitnið, sem ók brotaþola heim til H vinkonu hennar, kvaðst hafa reynt að halda upp samræðum við hana, en hún hefði enn verið feimin og ekki haft áhuga á að ræða við vitnið. Vitnið I kvaðst hafa skilgreint hegðun brotaþola, sem hefði verið hlédræg, sem feimni. Þar sem henni hefði þótt brotaþoli eitthvað skrýtin hefði hún spurt hana hvort allt væri í lagi. Tók vitnið fram að vegna þess að F hefði verið út úr ruglaður og kastandi hnífum upp í loftið hefði hún haldið að brotaþoli væri hrædd við F og tók fram að brotaþoli hefði ekki átt heima í þessum félagsskap. Vitnið F kvaðst hafa spurt brotaþola hvort allt væri í lagi með hana þegar hún kom út af baðherberginu, vegna þess að hún hefði verið hálf vandræðaleg, staðið og verið eitthvað skrýtin. Eftir á hefði hann áttað sig á því að aðstæður á heimilinu, fólkið sem þar var, tónlistin og neyslan hefðu ef til ekki verið brotaþola bjóðandi. Ákærði og brotaþoli eru ein til frásagnar um atvik inni á baðherberginu en ákærði hefur viðurkennt að munnmök hafi átt sér stað en neitar því alfarið að þau hafi farið fram með þvingun og gegn vilja brotaþola. Framburður ákærða um það að hann hafi leiðbeint brotaþola hvernig standa skyldi að munnmökunum og síðan hefði eitt leitt af öðru, er að mati dómsins ótrúverðugur eins og aðstæður allar voru í máli þessu. Brotaþoli gaf hins vegar að mati dómsins trúverðuga lýsingu á atvikum sem varða sakarefnið beint og hafnar dómurinn því að ónákvæmni milli frumskýrslu rannsakanda frá 27. nóvember 2012 og skýrslu brotaþola fyrir dómi skipti máli. Framburður brotaþola um læsingarbúnað baðherbergisins, hvort einhver hefði haft upplýsingar um aðgangsorð hennar á fésbókinni og hvort hún hefði haft samband við ákærða eftir atburðinn, skipta engu að mati dómsins þegar lagt er mat á trúverðugleika framburðar hennar um það sem máli skiptir og snertir sjálft sakarmatið. Að mati dómsins rýrir það ekki trúverðugleika brotaþola þó svo vitnið H hafi lýst því að auk munnmaka hefði ákærði haft endaþarmsmök við brotaþola. Framburður brotaþola um það sem gerðist inni á baðherberginu var skýr og afdráttarlaus. Þegar brotaþoli var inntur eftir því hvort um hefði verið að ræða endaþarmsmök neitaði hún því en vísaði til þess að ákærði hefði, milli þess að hann lét hana hafa við sig munnmök, sagt henni að beygja sig yfir baðkarið og ætlað að gyrða niður um hana. Fær framburður brotaþola að þessu leyti stoð í framburði vitnisins I sem staðfesti fyrir dómi að ákærði hefði sagt við vitnið, eftir að brotaþoli yfirgaf íbúðina, að hann hefði ekki haft sig í að ríða brotaþola af því hún væri svo ung. Á umræddum tíma var ákærði, sem var 18 ára eða tæpum fjórum árum eldri en brotaþoli, undir áhrifum áfengis, lyfja og fíkniefna. Ákærði átti frumkvæðið að samskiptum við brotaþola umræddan dag og fór ákærði ekki dult með að tilgangurinn hafi verið að hafa samfarir við brotaþola sem hann hafði lítið umgengist fram til þessa dags. Hins vegar treysti brotaþoli ákærða, stóra frænda bestu vinkonu hennar, og taldi að kynferðislegt tal hans fyrir þennan atburð hefði verið grín. Þykir sá framburðar ákærða, að brotaþoli hefði beðið hann um að fara heim til brotaþola í umrætt sinn, styðja framburð brotaþola um að tilgangur hennar hafi aðeins verið að hitta ákærða. Fyrir liggur að ákærði fór með brotaþola í íbúð vinar síns þar sem saman var komið mun eldra fólk en brotaþoli. Fram hefur komið að í íbúðinni var hávær tónlist, fíkniefni á borðum, og í það minnsta tveir, þ.e. ákærði og vinur hans F, undir áhrifum fíkniefna. Þá lýsti brotaþoli því sérstaklega að sér hafi staðið ógn af F og háttalagi hans, eins og rakið hefur verið hér að framan, og vitnið I staðfesti. Voru atvik því með þeim hætti að fyrir tilstilli ákærða var brotaþoli, 13 ára grunnskólanemi, kominn inn í heim sem var henni með öllu ókunnugur og var til þess fallinn að valda henni ótta og bjargarleysi. Vegna þeirra aðstæðna sem voru í íbúðinni gat ákærði, að mati dómsins, ekki litið svo á að með því að brotaþoli fylgdi honum inn á baðherbergið hefði brotaþoli samþykkt að eiga við hann kynferðisleg samskipti. Brotaþoli greindi frá því að sér hefði brugðið og hún orðið hrædd í bifreiðinni á leiðinni í [...] þegar ákærði bað hana um að totta sig. Einnig lýsti brotaþoli því í sjálfstæðri frásögn að hafa orðið mjög hrædd inni á baðberberginu en sýnt litlar tilfinningar. Að mati dómsins fær framburður brotaþola að þessu leyti stoð í framburði vitnanna M, I og F, sem öll töldu ástæðu til að spyrja brotaþola um líðan hennar. Þá þykir frásögn vitnisins M, sem lýsti því að brotaþoli hefði verið með störu þegar hún kom út úr baðherberginu, samræmast lýsingum brotaþola á eigin ástandi. Sama gildir um framburð vitnisins H, sem brotaþoli fór til strax eftir atburðinn, en vitnið upplýsti að brotaþola hefði liðið illa áður en hún fór með ákærða í bifreiðinni en ekki þorað að hætta við. Þá lýsti vitnið ástandi brotaþola þegar hún kom heim til vitnisins þannig að brotaþoli hefði skolfið og viljað fara að sofa og kvaðst vitnið aldrei hafa séð brotaþola í slíku ástandi. Framburður H, foreldra brotaþola og J styður þá frásögn brotaþola að hún hafi orðið mjög hrædd bæði við ákærða og aðstæður í íbúðinni. Það hvort aðstæður í máli þessu hafi verið með þeim hætti sem í ákæru greinir verður að byggjast á heildarmati á öllum aðstæðum, þ.e. ferðinni frá [...] í [...], aðstæðum í íbúðinni að [...] og lýsingum ákærða og brotaþola á því sem fram fór inni á læstu baðherberginu. Að mati dómsins voru aðstæður þær sem ákærði kom brotaþola í umræddan dag þess eðlis að valda þrettán ára barni ótta og bjargarleysi. Vegna þessa og yfirburðastöðu ákærða vegna aldurs- og þroskamunar sem og trúverðugrar lýsingar brotaþola á því hvernig ákærði lét hana hafa við sig munnmök, telur dómurinn hafið yfir skynsamlegan vafa að aðstæður í máli þessu falli undir annars konar ólögmæta nauðung í skilningi 1. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 3. gr. laga nr. 61/2007. Að mati dómsins er því fram komin lögfull sönnun þess að ákærði hafi beitt brotaþola ólögmætri nauðung þegar hann, gegn vilja brotaþola, lét brotaþola hafa við sig munnmök sem samkvæmt dómaframkvæmd hefur verið skilgreint sem önnur kynferðisleg mök í skilningi 1. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga. Brot ákærða í fyrsta og öðrum lið ákæru er réttilega heimfært til refsiákvæða í ákæru. Ákvörðun refsingar Ákærði á, þrátt fyrir ungan aldur, að baki nokkurn sakarferil. Samkvæmt framlögðu sakavottorði hefur ákærði tvívegis gengist undir sektargreiðslu vegna ölvunaraksturs og aksturs án réttinda, með sáttum lögreglustjóra þann 1. og 13. október 2010. Ákærði var dæmdur til greiðslu sektar fyrir fíkniefnalagabrot með dómi í desember 2011 og einnig gekkst ákærði undir sektargreiðslu hjá lögreglustjóra fyrir samskonar brot í september 2012. Með dómi Héraðsdóms [...] þann [...] 2010 var ákvörðun refsingar frestað skilorðsbundið í tvö ár fyrir brot gegn 1. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, en ákærði var 15 ára þegar hann framdi það brot. Með dómi Héraðsdóms [...] þann [...] 2011 var ákærði dæmdur í 6 mánaða fangelsi fyrir frelsissviptingu, sem ákærði framdi þegar hann var 16 ára. Með því broti rauf ákærði skilorð dómsins frá [...] 2010 og var ákærða gerð refsing í einu lagi. Loks var ákærði dæmdur í 18 mánaða fangelsi með dómi Héraðsdóms [...] þann [...] 2011 fyrir brot gegn 217. gr. almennra hegningarlaga, frelsisskerðingu og brennu. Var refsing ákærða ákveðin sem hegningarauki við dóminn frá [...] 2011. Brot ákærða samkvæmt fyrri tölulið ákæru er hegningarauki við dómana frá [...] 2011 og [...] 2012. Við ákvörðun refsingar er litið til þess að ákærði játaði skýlaust brot sitt samkvæmt fyrri lið ákæru, sem og ungs aldurs ákærða sem var tæplega 16 ára þegar hann framdi það brot. Þá þykir rétt að virða það ákærða til refsilækkunar að aldursmunur hans og brotaþola var um tvö ár. Vísast í því sambandi til 2. málsliðar 1. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, og þess sem fram kemur í í athugasemdum með frumvarpi að lögum nr. 61/2007, um áhrif þess ef gerandi og þolandi eru á svipuðum aldri og þroskastigi. Segir í athugasemdum við frumvarpið að þeir séu á svipuðum aldri þegar á milli þeirra eru 2-3 ár hið mesta. Þá er einnig til þess að líta að langt er um liðið síðan brotið var framið. Rúmt ár leið frá broti þar til brotaþoli lagði fram kæru og þá leið aftur rúmt ár þar til ákærði var yfirheyrður hjá lögreglu vegna málsins. Við ákvörðun refsingar er einnig til þess að líta, að brot ákærða samkvæmt síðari lið ákæru, var gróft og beindist að barni við aðstæður sem voru mjög ógnvekjandi fyrir 13 ára barn. Með því braut ákærði gróflega gegn friðhelgi og kynfrelsi stúlku sem enn var á barnsaldri. Af gögnum málsins og framburði J liggur fyrir að brot ákærða hafði verulegar og alvarlegar afleiðingar fyrir andlega líðan stúlkunnar sem hefur í kjölfarið þurft á sjúkrahúsvist að halda. Verður því við refsimatið litið til 1. og 2. tl. 1. mgr. 70. gr. almennra hegningarlaga, sem og til a. liðar 195. gr. sömu laga vegna þess að brotið beindist að barni yngra en 18 ára. Ákærði á sér engar málsbætur vegna þess brots sem hann hefur verið sakfelldur fyrir í síðari lið ákæru. Með vísan til alls þessa og 77. og 78. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1040, þykir refsing ákærða hæfilega ákveðin fangelsi í þrjú ár. Einkaréttarkröfur Í málinu liggur fyrir skaðabótakrafa brotaþolans A, að fjárhæð 1.500.000 krónur, ásamt kröfu um vexti samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 17. júní 2010, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr., sbr. 9. gr., sömu laga til greiðsludags. Þá krefst réttargæslumaður brotaþola hæfilegrar þóknunar sér til handa úr ríkissjóði, sbr. 48. gr. og 216. gr. laga nr. 88/2008. Í kröfunni segir að brotaþoli hafi verið mjög ung þegar atvik urðu og hafi ákærði valdið henni miklum miska. Brotaþoli, sem hafi átt mjög erfitt fyrir, hafi aðeins verið 13 ára gömul og enga reynslu haft af kynlífi. Þá hafi brotið valdið brotaþola mikilli vanlíðan. Með vísan til þessa sé á því byggt að ákærði hafi með háttsemi sinni valdið brotaþola miklum miska sem hann beri ábyrgð á samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Í vottorði E, sálfræðings í Barnahúsi, frá 31. júlí 2013, kemur fram að að brotaþoli hafi glímt við margvísleg vandamál og erfiðleika í nokkurn tíma m.a. vegna hegðunarerfiðleika og neyslu vímuefna. Þá hafi hún lengi glímt við vanlíðan og kvíða. Viðtöl hafi leitt í ljós að mál þetta hafi valdið brotaþola mikilli vanlíðan og varpað skugga á flestar hliðar tilveru hennar, ekki síst vegna þeirra leiða sem hún hafi farið til að forðast að takast á við erfiðar tilfinningar og hugsanir tengdar broti ákærða. Í kjölfarið hafi hún aftur farið í neyslu og bæði neytt sterkari efna og meira magns. Segir að í ljósi sögu brotaþola sé ekki erfitt að gera sér í hugarlund hvernig mál þetta hafi haft áhrif á sjálfsmynd hennar. Þá hafi rannsóknir sýnt að það séu marktækt meiri líkur á að þolendur kynferðisbrota leiðist út í neyslu fíkniefna en þeir sem ekki hafi orðið fyrir slíkum brotum. Fram kemur að brotaþoli glími enn við vanlíðan en því fylgi nú meira þunglyndi og vonleysi. Þá eigi brotaþoli langt í land með að vinna úr reynslu sinni og sé meðferð ekki lokið. Með vísan til þess sem að framan er rakið hefur ólögmæt meingerð ákærða gegn persónu brotaþola haft umtalsverð áhrif á hana að mati dómsins. Að því sögðu og þar sem ákærði hefur verið sakfelldur fyrir kynferðisbrot á brotaþoli rétt á miskabótum úr hendi ákærða á grundvelli b-liðar 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, sbr. lög nr. 37/1999. Þykja bætur A hæfilega ákveðnar 800.000 krónur. Vextir af kröfunni skulu reiknast samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 17. júní 2010 til greiðsludags. Þar sem upphafsdagur dráttarvaxta er ekki tilgreindur í dómkröfunni, er óhjákvæmilegt að vísa kröfu um dráttarvexti frá dómi, sbr. c. lið 2. mgr. 173. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008. Í málinu liggur einnig fyrir skaðabótakrafa brotaþolans B, að fjárhæð 1.500.000 krónur, ásamt kröfu um vexti samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 15. nóvember 2012 og þar til mánuður er liðinn frá birtingu bótakröfunnar, en dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr., sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst réttargæslumaður brotaþola hæfilegrar þóknunar sér til handa úr ríkissjóði. Í kröfunni segir að háttsemi ákærða hafi haft verulega neikvæð áhrif á brotaþola sem hafi fyrst eftir atburðinn þurft á læknismeðferð að halda vegna þunglyndis og kvíða sem tengdist háttsemi ákærða gagnvart henni. Hafi vonleysi og sjálfsvígshugsanir leitað sterkt á brotaþola og haft með beinum hætti áhrif á námsframvindu hennar, en brotaþoli hafi þurft að skipta um skóla. Háttsemi ákærða hafi verið alvarlegt brot gegn persónu- og kynfrelsi brotaþola, sérstaklega sé hún alvarleg með tilliti til þess að ákærði hafi notfært sér ungan aldur brotaþola sem hún hafi treyst vegna frændsemi hans við vinkonu brotaþola. Sé brot ákærða sérstaklega ófyrirleitið þar sem ákærði hafi, þrátt fyrir vitneskju um aldur brotaþola haft ásetning til að misnota hana kynferðislega. Í ljósi aðstæðna brotaþola séu líkur fyrir að tjón það sem brotaþoli hafi orðið fyrir sé ekki að fullu komið fram. Um lagarök er vísað til 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Í vottorði J, uppeldis- og afbrotafræðings og forstöðumanns Barnahúss, frá 26. júní 2013, kemur fram að brotaþoli hafi verið mjög hrædd og óttaslegin frá því brotið átti sér stað og hafi líf hennar og fjölskyldu hennar breyst mikið. Brotaþoli hafi þurft að skipta um skóla og sæki nú skóla fjarri heimili sínu og hafi brot ákærða leitt til vinslita hennar og bestu vinkonu hennar sem sé tengd ákærða fjölskylduböndum. Brotaþoli forðist ákveðna staði tengda brotavettvangi og nágrenni hans. Þá hefði brotaþoli einangrað sig og umgangist ekki jafnaldra utan skólatíma. Brotaþoli hefði farið í gegnum martraðir og átt við erfiðleika tengda svefni. Hún hafi truflandi minningar um atvikið bæði í hugsunum og skynjunum auk líkamlegra streitueinkenna, aukinnar árvekni og pirrings/reiði og hafi þessi einkenni varað lengur en sjö mánuði. Öll þessi einkenni séu þekkt meðal þolenda kynferðisofbeldis en auk þess upplifi brotaþoli ógnina við þann heim sem hún telur sjálf að ákærði lifi í. Með vísan til þess sem að framan er rakið hefur ólögmæt og alvarleg meingerð ákærða gegn persónu brotaþola haft mjög mikil áhrif á hana að mati dómsins. Að því sögðu og þar sem ákærði hefur verið sakfelldur fyrir kynferðisbrot á brotaþoli rétt á miskabótum úr hendi ákærða á grundvelli b-liðar 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, sbr. lög nr. 37/1999. Þykja bætur B hæfilega ákveðnar 1.500.000 krónur. Vextir af kröfunni skulu reiknast samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 15. nóvember 2012 til 20. júlí 2013, en síðan með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, sbr. 9. gr. sömu laga, frá 20. júlí 2013, en þann dag var liðinn mánuður frá birtingu bótakröfunnar, til greiðsludags. Sakarkostnaður Með vísan til 1. mgr. 218. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008 ber að dæma ákærða til að greiða allan sakarkostnað, þar með talda málflutningsþóknun skipaðs verjanda ákærða, Hólmgeirs Elíasar Flosasonar héraðsdómslögmanns, vegna vinnu hans við rannsókn málsins og fyrir dómi sem ákvarðast 614.950 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti og 38.976 krónur í ferðakostnað. Ákærða ber einnig að greiða útlagðan sakarkostnað samkvæmt yfirliti sækjanda, 135.920 krónur. Þóknun réttargæslumanns brotaþolans A, Arnbjargar Sigurðardóttur héraðsdómslögmanns, að teknu tilliti til vinnu á rannsóknarstigi, sem ákærða ber einnig að greiða, þykir hæfilega ákveðin 326.300 krónur, að meðtöldum virðisaukaskatti og ferðakostnaði, 32.540 krónur. Þóknun réttargæslumanns brotaþolans B, Margrétar Gunnlaugsdóttur hæstaréttarlögmanns á rannsóknarstigi þykir hæfilega ákveðin 97.262 krónur, að meðtöldum virðisaukaskatti og þóknun Ingu Lillýjar Baldursdóttur héraðsdómslögmanns við meðferð málsins fyrir dómi þykir hæfilega ákveðin 251.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Um þóknun réttargæslumanna vísast til 48. gr., 216. gr. og 1. mgr. 218. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Af hálfu ákæruvaldsins flutti Kolbrún Benediktsdóttir saksóknari málið. Ragnheiður Thorlacius héraðsdómari, sem dómsformaður, og héraðsdómararnir Hjörtur O. Aðalsteinsson, dómstjóri, og Sigurður G. Gíslason héraðsdómari kváðu upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð: Ákærði, X, sæti fangelsi í þrjú ár. Ákærði greiði C vegna A 800.000 krónur, ásamt vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 17. júní 2010 til greiðsludags. Ákærði greiði D vegna B 1.500.000 krónur, ásamt vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 15. nóvember 2012 til 20. júlí 2013, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, sbr. 9. gr. sömu laga, frá 20. júlí 2013 til greiðsludags.
|
Mál nr. 832/2014
|
Fjársvik Dráttur á máli Aðfinnslur
|
I var ákærð fyrir fjársvik samkvæmt 248. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með því að hafa í félagi við meðákærðu í héraði, X og Y, blekkt A til að greiða henni nánar tilgreinda fjárhæð undir því yfirskini að A væri að greiða henni fyrir að stunda kynlíf með honum. Hefðu þau skipulagt brotið í sameiningu og I mælt sér mót við A á tilteknum stað eftir að I, X og Y hefðu sett auglýsingu um kynlífsþjónustuna í dagblað. Í samræmi við játningu I var hún sakfelld samkvæmt ákæru að því undanskildu að ekki þótti sannað að hún hefði komið að þeirri dagblaðsauglýsingu sem þar var lýst og hún því sýknuð af þeim sakargiftum. Breytti engu um sakfellinguna þótt A kynni með háttsemi sinni að hafa brotið gegn 206. gr. almennra hegningarlaga. I bar að hún hefði fyrir tilviljun hitt X og Y umræddan dag og ekki þorað öðru en að fallast á að taka þátt í fyrirætlunum þeirra. Þá kom fram hjá henni að hún teldi sig hafa ástæðu til að óttast Y. Var ekki talið að framburði hennar um þetta hefði verið hnekkt. Að þessu virtu og því að I hafði ekki áður hlotið refsingu var ákvörðun refsingar hennar frestað skilorðsbundið í tvö ár.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Eiríkur Tómasson, Benedikt Bogason og Helgi I. Jónsson.Ríkissaksóknari skaut málinu tilHæstaréttar 8. desember 2014 í samræmi við yfirlýsingu ákærðu um áfrýjun aðfengnu áfrýjunarleyfi. Af hálfu ákæruvaldsins er þess krafist að ákærðu verðigerð refsing.Ákærða krefst aðallega sýknu, en tilvara staðfestingar héraðsdóms.Með vísan til forsendna hins áfrýjaðadóms verður hann staðfestur.Ákærðaverður dæmd til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaunskipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti sem ákveðin verða með virðisaukaskattieins og í dómsorði greinir.Þaðathugist að verulegar dráttur hefur orðið á meðferð málsins eftir aðhéraðsdómur var kveðinn upp 16. apríl 2014 og er hann að hluta að rekja tilástæðna sem ekki varða ákærðu. Þannig bárust dómsgerðir Hæstarétti fyrst 26.október 2015 eða rúmum átta mánuðum eftir að þær voru afgreiddar frá héraðsdómitil embættis ríkissaksóknara. Ekki hafa verið gefnar haldbærar skýringar áþessum drætti og er hann aðfinnsluverður.Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.Ákærða, Ingibjörg Eva Löve, greiði allanáfrýjunarkostnað málsins, 412.621 krónu, þar með talin málsvarnarlaun verjandasíns, Björgvins Jónssonar hæstaréttarlögmanns, 372.000 krónur.Dómur HéraðsdómsReykjavíkur 16. apríl 2014. Málþetta, sem dómtekið var miðvikudaginn 9. apríl 2014, er höfðað með ákæruríkissaksóknara, útgefinni 12. febrúar 2014, á hendur X, kt. [...], meðdvalarstað að [...], Ingibjörgu Evu Löve, kt. [...], Einholti 9, Akureyri og Y,kt. [...], með óþekktan dvalarstað.IÁ hendur ákærðu öllum fyrir fjársvik framin við Hafnarbraut 11, í Kópavogi að kvöldi þriðjudagsins 22. janúar 2013, með því að hafa í félagi blekkt A, til að greiða ákærðu Ingibjörgu Evu 40.000 krónur í reiðufé undir því yfirskyni að hann væri að greiða henni fyrir að stunda kynlíf með honum, en ákærðu skipulögðu brotið í sameiningu og mælti ákærða Ingibjörg Eva sér mót við A á ofangreindum stað eftir að ákærðu settu auglýsingu um kynlífsþjónustuna í dagblað og tók við greiðslunni út um glugga bifreiðar hans, en saman nýttu þau ávinninginn til fíkniefnakaupa. Brot ákærðu teljast varða við 248. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.Á hendur ákærðu X og Y fyrir tilraun til ráns þegar þeir í félagi, í framhaldi af atvikum þeim sem lýst er að framan og eftir að meðákærða Ingibjörg var farin af vettvangi, settust upp í bifreið A, ákærði Y fram í, en ákærði X aftur í bifreiðina þar sem ákærðu hugðust ræna A, með því að ákærði X hótaði A með því leggja hníf að hálsi hans meðan meðákærði tæki af honum fjármuni. Fór tilraunin út um þúfur vegna áverka sem ákærði X veitti honum áður en brotið var full framið eins og lýst er síðar.Brot ákærðu teljast varða við 252. gr., sbr. 20. gr. almennra hegningarlaga.Á hendur ákærða X fyrir sérstaklega hættulega líkamsárás með því hafa í framhaldi af því er hann lagði hníf að hálsi A eins og lýst er að framan, skorið hann í hálsinn með þeim afleiðingum að A hlaut tvo skurði annan u.þ.b. 4 cm langan frá vinstra kjálkabarði yfir það og skáhallt niður á við í átt að hálsæðum en hinn svipað langan en dýpri flipaskurð þvert á hálsinn í átt að barkanum.Brot ákærða telst varða við 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga.IIÁ hendur ákærða X fyrir sérstaklega hættulega líkamsárás með því að hafa, að morgni þriðjudagsins 2. júlí 2013, veist að B á heimili hans að [...], með hnífi og veitt honum 10 cm langt skurðsár á hægri framhandlegg fyrir ofan úlnlið.Brot ákærða telst varða við 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga.Þess er krafist að ákærðu verði dæmd til refsingar og greiðslu alls sakarkostnaðar.A, kt. [...], krefst þess að ákærða X verði gert að greiða honum bætur að fjárhæð 3.149.094 krónur, auk vaxta og dráttarvaxta samkvæmt lögum um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001. B, kt. [...] krefst þess að ákærða X verði gert að greiða honum miskabætur að fjárhæð 1.500.000 krónur, auk vaxta og dráttarvaxta samkvæmt lögum um vexti og verðtryggingu. Verjandi ákærða X krefst þess að ákærði verði sýknaður af ákærulið I.1, en dæmdur til vægustu refsingar er lög leyfa vegna háttsemi sem lýst er í öðrum ákæruliðum. Þá krefst hann þess að bætur í málinu verði lækkaðar. Verjandi ákærðu Ingibjargar Evu krefst þess aðallega að ákærða verði sýknuð af kröfum ákæruvalds, til vara að ákærðu verði ekki dæmd refsing, en til þrautavara að dæmd refsing verði bundin skilorði. Verjandi ákærða Y krefst þess aðallega að ákærði verði sýknaður af kröfum ákæruvalds, en til vara að honum verði ekki gerð refsing samkvæmt ákærulið I.1, en hann dæmdur til vægustu refsingar er lög leyfa vegna ákæruliðar I.2. Loks krefjast verjendur hæfilegra málsvarnarlauna, sem greiðist úr ríkissjóði. I. kafli ákæru Samkvæmt skýrslu lögreglu barst Neyðarlínunni símtal frá A þriðjudagskvöldið 22. janúar 2013. A kvaðst vera staddur við Hamarsbraut 11 í Kópavogi og óskaði eftir aðstoð þar sem hann hefði verið skorinn. Lögreglumenn fóru á vettvang og hittu þar A, sem reyndist vera alblóðugur og virtist vera töluvert stórt sár á hálsi hans, undir höku og blóðlifrar þar um, auk þess sem blóð var í bifreið hans. A greindi frá því að hann hefði komist í kynni við stúlku í gegnum smáauglýsingu í Fréttablaðinu. Hefði hann mælt sér mót við stúlkuna þetta kvöld á þessum stað og hringt í símanúmer sem hún hefði áður gefið upp þegar þangað kom. Stúlkan hefði komið út að bifreið hans og hefði hann greitt henni 40.000 krónur fyrir kynlífsþjónustu, en hún hefði þá sagst þurfa að skreppa aðeins. Hefði stúlkan gengið í burtu, en tveir menn komið að bifreiðinni og hefði annar sest í farþegasæti fram í en hinn í aftursæti. Hefði maðurinn sem sat í aftursætinu stungið hann eða skorið í hálsinn svo að honum fossblæddi, en hann hefði forðað sér út úr bifreiðinni og mennirnir horfið brott af vettvangi. Var A fluttur á slysa- og bráðadeild Landspítala. Samkvæmt vottorði C sérfræðilæknis á slysa- og bráðadeild reyndist A vera með um fjögurra cm langan skurð á vinstra kjálkabarði sem byrjaði við höku en lá síðan skáhallt niður á við í átt að hálsæðum. Neðar á hálsinum var annað skurðsár þar sem skorist hafði inn í húðina nokkuð dýpra inn í átt að barkanum. Voru sárin saumuð með 14 til 15 sporum. Læknisvottorðinu fylgja ljósmyndir af áverkum. Símanúmerið sem A sagðist hafa hringt í til að ná sambandi við stúlkuna, sem að framan greinir, reyndist tengjast ákærða Y. Voru ákærðu Y og X handteknir nokkrum dögum eftir atvikið og ákærðu yfirheyrð í kjölfarið. Þau játuðu aðild sína að málinu og vísaði ákærði X á hnífinn, sem hann hefði notað við verknaðinn. Í málinu er skýrsla tæknideildar lögreglu um hnífinn, sem reyndist vera flökunarhnífur með 10 cm löngu blaði. Verður nú gerð grein fyrir framburði ákærðu og vitna við aðalmeðferð málsins. Ákærði X játaði þá háttsemi sem honum er gefin að sök í I. kafla ákæru, að öðru leyti en því að hann kvaðst ekki hafa komið að því að setja auglýsingu um kynlífsþjónustu í dagblað, eins og þar er rakið, heldur hefði nafngreind vinkona þeirra Y lesið inn auglýsingu á svonefndu Rauða torgi og dagblaðsauglýsing birst í framhaldi af því. Ákærði kvaðst hafa verið með hníf í fórum sínum umrætt sinn og hefði hann ætlað að nota hann til að ógna manninum í bifreiðinni í því skyni að hafa af honum fé. Hann kvað þá Y ekkert hafa rætt um þetta áður en þeir settust inn í bifreiðina. Þá kvaðst ákærði ekki hafa ætlað að skera manninn, heldur hefði hann byrjað að sprikla þegar ákærði lagði hnífinn við háls hans og skorist í látunum. Hefði Y öskrað: „Hvað ertu að gera maður“, þegar þetta gerðist. Borinn var undir ákærða framburður hans við yfirheyrslu hjá lögreglu 27. janúar 2013, þar sem meðal annars kom fram að þeir meðákærði hefðu verið búnir að ræða það áður en þeir settust inn í bifreiðina hvernig þeir ætluðu að stela frá manninum og hefði Y ætlað að fara í vasa mannsins á meðan hann beindi hnífnum að hálsi hans. Ákærði kvaðst fyrir dóminum ekki geta skýrt hvers vegna hann hefði borið á þennan veg við yfirheyrsluna og áréttaði að frásögn hans af atvikum við aðalmeðferðina væri rétt. Ákærði Y játaði rétta þá háttsemi sem honum er gefin að sök í ákærulið I.1, að öðru leyti en því að hann kvað þau ákærðu ekki hafa sett auglýsingu í dagblað, eins og þar er lýst, heldur hefði vinkona þeirra lesið inn á auglýsingu og gefið upp símanúmer hans í því sambandi. Að því er varðar ákærulið I.2 bar ákærði að hann hefði sest inn í bifreiðina með meðákærða til að hræða manninn, svo að hann myndi ekki elta Ingibjörgu af vettvangi. Þeir X hefðu ekkert rætt um að ræna manninn og hefði hann ekki vitað að X var með hníf meðferðis. Ákærði kvaðst hafa verið ósáttur við athafnir X í bifreiðinni og hefði hann gripið í hönd X þegar hann skar manninn, til að stöðva hann. Maðurinn hefði reynt að komast út úr bifreiðinni en verið fastur í öryggisbeltinu. Ákærði kvaðst hafa losað öryggisbeltið fyrir hann, kastað til hans símanum hans og sagt honum að hringja eftir aðstoð. Þá kvaðst ákærða ráma í að hann hefði boðist til að aka manninum á sjúkrahús. Ákærða Ingibjörg kvað lýsingu atvika í 1. ákærulið vera rétta, að því undanskildu að hún hefði ekki komið að því að setja auglýsingu í dagblað, svo sem þar greinir. Ákærða kvaðst hafa blandast í þetta mál fyrir tilviljun. Hún hefði komið að hitta meðákærðu þennan dag í íbúð sem þeir dvöldu í við Hamarsbraut. Þeir hefðu verið að undirbúa þetta þegar hún kom og þurft á konu að halda til að ræða í síma við mann sem hefði svarað auglýsingunni. Ákærða kvaðst ekki hafa þorað annað en gera það sem þeir sögðu. Hefðu þau Y í sameiningu skrifað niður á blað það sem hún átti að segja við manninn. Hún hefði átt að mæla sér mót við hann og taka við peningum frá honum, en fara svo aftur inn í húsið. Ákærðu hefðu farið út með henni og beðið eftir manninum. Þeir hefðu ekki rætt um að þeir ætluðu í kjölfarið að reyna að ræna manninn. Þá kvaðst ákærða ekki hafa vitað að X var með hníf meðferðis. Ákærða kvaðst hafa hræðst Y, en það væri „löng saga“ á milli þeirra og hefði hún orðið fyrir ofbeldi af hans hálfu. Þá kvað hún ástand sitt hafa verið slæmt á þessum tíma, hún hefði verið í mikilli óreglu og heimilislaus. Vitnið A kvaðst hafa hringt í símanúmer á Rauða torginu, eftir að hafa séð það auglýst í dagblaði. Hefði einhver stúlka lesið inn á auglýsingu sem þar var spiluð, en ekki kvaðst vitnið vita hvort það var stúlkan sem hann hitti síðar. Vitnið kvað sms skilaboð hafa gengið á milli þar sem ákveðið hefði verið hvað hann myndi greiða fyrir kynlíf með stúlkunni. Hann hefði síðan mælt sér mót við stúlkuna í því skyni að eiga við hana kynferðismök gegn greiðslu, eins og í ákæru greinir. Hann hefði ekið á mótsstaðinn við Hafnarbraut 11 og hitt þar stúlku, sem hann hefði rétt 40.000 krónur út um glugga bifreiðarinnar. Stúlkan hefði þá gengið á brott, en tveir menn sest inn í bifreiðina, annar við hlið hans, en hinn í aftursætið. Sá sem sat í framsætinu hefði spurt hann hvað hann hefði ætlað að gera með stúlkunni. Síðan hefði maðurinn sem sat í aftursætinu gripið í öryggisbeltið sem hann hafði um sig og stungið hann eða skorið með hnífi. Vitnið neitaði því að hann hefði verið að hreyfa sig þegar þetta gerðist. Hann kvað svo hafa virst sem manninum sem sat við hlið hans hefði brugðið við þetta og hefði hann sagt: „Það blæðir úr þér, farðu, flýðu í burtu.“ Hefði maðurinn síðan hent til hans símanum hans, sem hann hefði áður tekið af honum inni í bifreiðinni. Mennirnir hefðu síðan horfið á brott, en vitnið kvaðst hafa hringt í Neyðarlínuna. D lögreglumaður kom fyrir dóminn sem vitni og gerði grein fyrir rannsókn málsins. Vitnið staðfesti meðal annars að hafa tekið skýrslu af stúlku, sem hefði kannast við að hafa lesið umrædda auglýsingu á hljóðupptöku á Rauða torginu. Hefði stúlkan sagst hafa gert þetta til að stríða ákærða Y. NiðurstaðaÁkæruliður I.1. Ákærðu játa að hafa framið þá háttsemi sem þeim er gefin að sök í ákærulið I.1, að öðru leyti en því að þau kannast ekki við að hafa sett auglýsingu um kynlífsþjónustu í dagblað, eins og þar greinir. Ákærðu bera hins vegar fyrir sig að þau beri ekki refsiábyrgð vegna háttseminnar, þar sem vændiskaup varði refsingu samkvæmt almennum hegningarlögum og geti sá sem uppvís verður að slíkri háttsemi ekki notið réttarverndar samkvæmt 248. gr. almennra hegningarlaga.Með játningu ákærðu og gögnum málsins að öðru leyti er sannað að ákærðu hafi staðið saman að því að blekkja A með þeim hætti sem í ákæru greinir og að ásetningur þeirra hafi staðið til þess að hafa af honum fé, sem raunin varð. Sú háttsemi varðar ákærðu refsingu samkvæmt 248. gr. almennra hegningarlaga. Breytir ekki þeirri niðurstöðu að sá sem fyrir brotinu varð kunni með háttsemi sinni að hafa unnið sér til refsingar samkvæmt 206. gr. almennra hegningarlaga. Samkvæmt framansögðu verða ákærðu sakfelld samkvæmt ákærulið I.1, að því undanskildu að ekki hefur verið sýnt fram á að þau hafi komið að dagblaðsauglýsingu, sem þar er lýst og ber að sýkna þau af ákæru að því leyti. Er háttsemin rétt færð til refsiákvæða í ákæru.Ákæruliður I.2. Ákærði X játar sök samkvæmt ákærulið I.2. Með játningu ákærða og öðrum gögnum málsins er sannað að hann er sekur um þá háttsemi sem honum er þar gefin að sök og er brot hans rétt heimfært til refsiákvæða í ákæru.Ákærði Y neitar sök samkvæmt sama ákærulið og kveður ásetning sinn ekki hafa staðið til þess að ræna A, heldur hafi hann sest upp í bifreiðina til hans til að varna því að hann fylgdi Ingibjörgu Evu eftir. Bar meðákærði X fyrir dóminum að þeir hefðu ekki rætt það sín á milli að ræna A og hefði Y ekki vitað um þá fyrirætlan sína. Samkvæmt framansögðu, og með vísan til 108. gr. og 109. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008 telst ósannað að ákærði Y hafi haft í hyggju að ræna A, eins og honum er gefið að sök í ákæru og verður hann sýknaður af kröfum ákæruvalds að því leyti. Ákæruliður I.3. Ákærði X hefur fyrir dómi játað sök samkvæmt ákærulið I.3, en bar þó að um óviljaverk hefði verið að ræða. Lýsti ákærði atvikum svo að A hefði byrjað að „sprikla“ þegar hann lagði hnífinn við háls hans og skorist við það. Framburður ákærða að þessu leyti er í ósamræmi við framburð A, sem neitaði að hafa hreyft sig umrætt sinn, sem og framburð meðákærða Y, sem kvaðst hafa gripið í hönd ákærða þegar hann skar manninn, til að stöðva hann. Svo sem rakið hefur verið hlaut A tvö skurðsár á kjálkabarð og undir háls og var um nokkuð djúpa áverka að ræða, svo sem vel sést á ljósmyndum sem liggja fyrir í málinu. Verður að telja ólíklegt að slíkir áverkar hafi orðið með þeim hætti sem ákærði hefur lýst. Samkvæmt framansögðu þykir verða að hafna sem ótrúverðugum framburði ákærða um að um óviljaverk hafi verið að ræða og verður verknaðurinn virtur honum til ásetnings. Ber því að sakfella ákærða samkvæmt þessum ákærulið og er háttsemi hans þar rétt færð til refsiðákvæða.II. kafli ákæru Ákærði X játar sök samkvæmt ákærulið II.4. Sannað er með játningu ákærða og öðrum gögnum málsins að hann er sekur um þá háttsemi sem honum er þar gefin að sök og er brot hans rétt fært til refsiákvæða í ákæru.Viðurlög, skaðabætur og sakarkostnaður Ákærða Ingibjörg Eva Löve er fædd í júlí 1993 og hefur hún ekki áður sætt refsingu. Ákærða hefur borið að tilviljun hafi ráðið því að hún kom að hitta meðákærðu þennan dag og hafi hún ekki þorað öðru en að fallast á að taka þátt í fjársvikabroti þeirra. Kom jafnframt fram hjá ákærðu að hún teldi sig hafa ástæðu til að óttast ákærða Y. Hefur framburði hennar um þetta ekki verið hnekkt. Með vísan til framangreinds þykir rétt að fresta ákvörðun refsingar ákærðu og skal hún falla niður að liðnum tveimur árum haldi hún almennt skilorð samkvæmt 57. gr. almennra hegningarlaga. Ákærði Y er fæddur í [...] 1982 og nær sakaferill hans aftur til ársins 1998. Ákærði er í máli þessu sakfelldur fyrir fjársvik. Samkvæmt sakavottorði hefur hann 13 sinnum verið dæmdur til refsingar fyrir umferðarlagabrot, fíkniefnalagabrot, skjalafals, fjársvik, þjófnað, nytjastuld og líkamsárásir. Þá hefur hann þrívegis gengist undir lögreglustjórasáttir fyrir umferðarlagabrot og tvisvar gengist undir viðurlagaákvarðanir fyrir þjófnað, fíkniefnabrot og umferðarlagabrot. Síðast var ákærði dæmdur 29. nóvember 2013 til 16 mánaða fangelsisrefsingar fyrir brot gegn 244. gr., 244. gr. sbr. 20. gr. og 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga, auk brota gegn umferðarlögum og fíkniefnalögum, en 330 daga reynslulausn vegna eldri refsidóma var þá jafnframt dæmd upp. Verður refsing í máli þessu dæmd sem hegningarauki við síðastgreindan refsidóm, sbr. 78. gr. almennra hegningarlaga. Þótt jafnframt verði litið til ákvæða 2. mgr. 70. gr. og 255. gr. almennra hegningarlaga er það mat dómsins að brot það sem ákærði er nú sakfelldur fyrir hefði ekki leitt til þyngri refsingar en ákærða var gert að sæta með fyrrgreindum dómi. Verður ákærða því ekki gerð sérstök refsing í máli þessu.Ákærði X er fæddur í [...] 1992. Hann er í máli þessu sakfelldur fyrir fjársvik, ránstilraun og tvær sérstaklega hættulegar líkamsárásir þar sem hnífi var beitt gegn brotaþolum. Samkvæmt sakavottorði hefur hann frá árinu 2008 hlotið 11 refsidóma fyrir auðgunarbrot, rán, nytjastuld, brot gegn valdstjórninni, hótanir, frelsissviptingu og líkamsárásir, meðal annars brot gegn 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga. Þá hefur hann þrívegis gengist undir lögreglustjórasáttir vegna fíkniefnialagabrota og einu sinni undir viðurlagaákvörðun vegna umferðar- og fíkniefnalagabrota. Síðast var ákærði dæmdur 14. febrúar 2014 til tveggja ára og sex mánaða fangelsisrefsingar fyrir brot gegn 2. mgr. 218. gr. og 1. mgr. 226. gr. almennra hegningarlaga. Refsing ákærða verður tiltekin eftir reglum 77. gr. og 78. gr. almennra hegningarlaga. Til refsiþyngingar horfir að um samverknað var að ræða, sbr. 2. mgr. 70. gr. almennra hegningarlaga. Þá hafa eldri refsidómar sem ákærði hefur hlotið fyrir ofbeldis- og auðgunarbrot ítrekunaráhrif í málinu, sbr. 1. mgr. 218. gr. b og 255. gr. almennra hegningarlaga. Þykir refsing ákærða hæfilega ákveðin fangelsi í tvö ár. Af hálfu A er krafist skaðabóta úr hendi ákærða X að fjárhæð 3.149.094 krónur auk vaxta. Við aðalmeðferð málsins féll réttargæslumaður brotaþola frá bótakröfu á hendur ákærða Y. Krafist er miskabóta að fjárhæð 3.000.000 króna, auk málskostnaðar að viðbættum virðisaukaskatti. Sú háttsemi ákærða að skera brotaþola tvívegis í háls var stórhættuleg og hlaut brotaþoli af þessu tvö djúp skurðsár, sem skilið hafa eftir sig áberandi ör. Brotaþoli á rétt á miskabótum úr hendi ákærða samkvæmt a-lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Þykja miskabætur hæfilega ákveðnar 1.500.000 krónur, með vöxtum sem í dómsorði greinir, en það athugast að upphafsdagur vaxta sem krafist er í bótakröfu hefur misritast í ákæru. Brotaþola var skipaður réttargæslumaður við þingfestingu málsins og verður réttargæsluþóknun ákveðin í einu lagi vegna vinnu við gerð bótakröfu og við meðferð málsins fyrir dómi. Af hálfu B er krafist miskabóta úr hendi ákærða X að fjárhæð 1.500.000 krónur auk vaxta, en réttargæslumaður lýsti því yfir við flutning málsins fyrir dómi að miskabótakrafa væri lækkuð frá því sem í ákæru greinir. Ákærði lagði til brotaþola með hnífi, með þeim afleiðingum sem í ákæru getur og lýst er í fyrirliggjandi læknisvottorðum. Með vísan til a-liðar 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga verða brotaþola dæmdar miskabætur, sem þykja hæfilega ákveðnar 1.000.000 króna, með vöxtum sem í dómsorði greinir. Ákærða Ingibjörg Eva greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Jóhönnu Sigurjónsdóttur hdl., 690.250 krónur. Ákærði X greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Inga Freys Ágústssonar hdl., 690.250 krónur, þóknun réttargæslumanna brotaþola, Daníels Pálmasonar hdl., 313.750 krónur, Gunnhildar Pétursdóttur hdl., 323.163 krónur, og réttargæslumanns A við lögreglurannsókn málsins, Bjarna Haukssonar hrl., 25.100 krónur. Ákærði X greiði jafnframt 115.678 krónur í annan sakarkostnað. Ákærði Y greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Stefáns Karls Kristjánssonar hdl., 690.250 krónur. Þóknun lögmanna er vegna vinnu á rannsóknarstigi málsins og við meðferð málsins fyrir dómi, að meðtöldum virðisaukaskatti. Af hálfu ákæruvaldsins flutti málið Helgi Magnús Gunnarsson vararíkissaksóknari. Ragnheiður Harðardóttir héraðsdómari kveður upp dóminn.Dómsorð:Ákvörðun refsingar ákærðu, Ingibjargar Evu Löve, er frestað og fellur hún niður að liðnum tveimur árum frá birtingu dómsins haldi ákærða almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955.Ákærði, X, sæti fangelsi í tvö ár.Ákærða, Y, er ekki gerð sérstök refsing.Ákærði X greiði A 1.500.000 krónur með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 22. janúar 2013 til 6. apríl 2014, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr., sbr. 9. gr. sömu laga, frá þeim degi til greiðsludags. Ákærði X greiði B 1.000.000 króna með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu frá 2. júlí 2013 til 6. apríl 2014, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr., sbr. 9. gr. sömu laga, frá þeim degi til greiðsludags.Ákærða Ingibjörg Eva greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Jóhönnu Sigurjónsdóttur hdl., 690.250 krónur. Ákærði X greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Inga Freys Ágústssonar hdl., 690.250 krónur, þóknun réttargæslumanna brotaþola, Daníels Pálmasonar hdl., 313.750 krónur, Gunnhildar Pétursdóttur hdl., 323.163 krónur, og Bjarna Haukssonar hrl., 25.100 krónur. Ákærði X greiði 115.678 krónur í annan sakarkostnað. Ákærði Y greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Stefáns Karls Kristjánssonar hdl., 690.250 krónur.
|
Mál nr. 416/2004
|
Kærumál Þinglýsing Málshöfðunarfrestur Frávísunarúrskurður felldur úr gildi
|
G og ÞS kærðu frávísun héraðsdóms á kröfu þeirra um að þinglýsing sýslumanns á tiltekinni yfirlýsingu yrði felld úr gildi og afmáð úr þinglýsingabók. Var frávísunin byggð á því að frestur til að bera þinglýsinguna undir héraðsdóm samkvæmt 1. mgr. 3. gr. þinglýsingarlaga nr. 39/1978 hefði verið liðinn. Í Hæstarétti var tekið fram að G og ÞS hefðu krafist leiðréttingar á þinglýsingunni strax og þau fengu vitneskju um hana en sýslumaður hefði hafnað þeirri beiðni. Var talið að í synjun sýslumanns hefði falist úrlausn hans um þinglýsingu í merkingu 3. gr. þinglýsingalaga sem G og ÞS hafi verið rétt að bera undir héraðsdóm innan fjögurra vikna frestsins í 1. mgr. greinarinnar sem þau hefðu gert. Var úrskurðurinn því felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 12. október 2004, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 18. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 1. október 2004, þar sem vísað var frá dómi kröfu sóknaraðila um að þinglýsing sýslumannsins í Kópavogi á nánar tilteknu skjali yrði felld úr gildi og afmáð úr þinglýsingabók. Kæruheimild er í 5. mgr. 3. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978, sbr. 1. gr. laga nr. 6/1992. Sóknaraðilar krefjast þess aðallega að felld verði úr gildi úrlausn sýslumannsins í Kópavogi um þinglýsingu uppsagnar á lóðarleigusamningi um Elliðahvamm í Kópavogi og hún afmáð úr þinglýsingabók, en til vara að uppsögninni verði þinglýst sem athugasemd í þinglýsingabók og eigendaskráning Elliðahvamms færð í fyrra horf. Þá krefjast þau málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst þess aðallega að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur og sér dæmdur kærumálskostnaður en til vara að kröfum sóknaraðila verði hafnað og þeim gert að greiða málskostnað fyrir héraðsdómi og kærumálskostnað. Varnaraðili hefur ekki kært úrskurðinn fyrir sitt leyti. Kemst krafa hans um málskostnað í héraði því ekki að fyrir Hæstarétti. I. Eins og nánar er rakið í hinum kærða úrskurði varðar ágreiningur aðila þinglýsingu á yfirlýsingu varnaraðila 27. febrúar 2004 um uppsögn á lóðarleigusamningi frá 1931 með síðari breytingum um landspilduna Elliðahvamm í landi Vatnsenda í Kópavogi. Var yfirlýsingin móttekin til þinglýsingar af sýslumanninum í Kópavogi 12. mars 2004 og innfærð í þinglýsingabók 15. sama mánaðar. Munu sóknaraðilar hafa fengið vitneskju um þinglýsingu þessa í maímánuði 2004. Rituðu þau sýslumanni bréf 24. sama mánaðar þar sem þinglýsingu yfirlýsingarinnar var mótmælt og þess krafist hún yrði afmáð úr þinglýsingabók. Hafnaði sýslumaður þeirri beiðni með bréfi 4. júlí 2004. Rituðu sóknaraðilar sýslumanni af þessu tilefni bréf 22. sama mánaðar. Þar var þess farið á leit með vísan til 3. mgr. 3. gr. þinglýsingalaga að framangreind úrlausn „verði borin undir héraðsdóm.“ Voru málsatvik rakin og krafan rökstudd. Var þess jafnframt farið á leit að eftir að sóknaraðilar hefðu fengið málsgögn og sýslumaður sent málið til héraðsdóms yrði þeim gefinn kostur á að koma að frekari gögnum og sjónarmiðum. Sýslumaður svaraði þessu bréfi 17. ágúst 2004. Taldi hann að í bréfi sóknaraðila hafi falist beiðni um að hann bæri synjun sína um að afmá yfirlýsinguna undir dómstóla. Þar sem slíkt samrýmdist ekki 1. mgr 3. gr þinglýsingalaga var beiðninni hafnað. Samdægurs rituðu sóknaraðilar Héraðsdómi Reykjaness og beiddust úrlausnar um þessa synjun. Fylgdi bréfinu afrit af bréfi þeirra til sýslumanns 22. júlí 2004. II. Varnaraðili krafðist þess í héraði að málinu yrði vísað frá dómi og var orðið við þeirri kröfu með hinum kærða úrskurði. Eru því þar gerð rækileg skil á hverju sú krafa er byggð. Varnir reistar á aðildarskorti varða ekki frávísun máls og koma því ekki til skoðunar nú rök varnaraðila fyrir því að sóknaraðilinn Guðrún Alisa Hansen geti ekki átt aðild að málinu. Þá krefst varnaraðili frávísunar vegna þess að sóknaraðilar reisi kröfu sína á því að um hafi verið að ræða einhliða uppsögn óuppsegjanlegs lóðarleigusamnings. Með þessari framsetningu séu sóknaraðilar í raun að óska eftir úrlausn á ágreiningsefni sem ekki verði til lykta leitt í máli sem þessu. Í máli þessu verður ekki skorið úr öðru en því hvort sú úrlausn sýslumanns að hafna því að afmá úr þinglýsingabók yfirlýsingu um uppsögn umrædds lóðarleigusamnings hafi verið rétt eins og málið lá fyrir honum. Það veldur hins vegar ekki frávísun málsins þótt sóknaraðilar hafi uppi málsástæður er snúa kunna að ágreiningi um efnisleg réttindi varðandi umrædda lóðarspildu. Loks reisir varnaraðili frávísunarkröfu sína á því að sóknaraðilar hafi borið úrlausn sýslumanns um þinglýsingu yfirlýsingarinnar undir héraðsdóm eftir að liðinn var sá frestur sem kveðið er á um í 1. mgr. 3. gr. þinglýsingalaga. Sóknaraðilar kveðast hafa orðið þess áskynja í maí 2004 að þinglýst hafði verið uppsögn á margnefndum lóðarleigusamningi. Var þeim rétt að bera kröfu um leiðréttingu fyrst upp við sýslumann, sbr. 27. gr. þinglýsingalaga. Það gerðu þau með bréfi 24. maí 2004 og kröfðust þess að yfirlýsingin yrði afmáð úr þinglýsingabók. Því hafnaði sýslumaður með bréfi 4. júlí sama árs. Í því bréfi fólst úrlausn sýslumanns um þinglýsingu í merkingu 3. gr. þinglýsingalaga, sem sóknaraðilum var rétt að bera undir héraðsdóm innan þess fjögurra vikna frests, sem um ræðir í 1. mgr. greinarinnar. Það gerðu þau með bréfi 22. júlí 2004, sem var réttilega beint til sýslumanns, sbr. 3. mgr 3. gr. þinglýsingalaga. Voru engin efni til að skilja síðastnefnt bréf þeirra öðru vísi en svo að í því fælist ákvörðun af þeirra hálfu um að bera úrlausnina undir héraðsdóm. Var samkvæmt þessu ekki liðinn frestur samkvæmt 1. mgr. 3. gr. þinglýsingalaga þegar sóknaraðilar vísuðu úrlausn sýslumanns til héraðsdóms. Samkvæmt framansögðu verður hinn kærði úrskurður felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Varnaraðili verður dæmdur til að greiða sóknaraðilum málskostnað í héraði og kærumálskostnað, sem ákveðinn verður í einu lagi eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er úr gildi felldur og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Varnaraðili, Þorsteinn Hjaltested, greiði sóknaraðilum, Guðrúnu Alisu Hansen og Þorsteini Sigmundssyni, samtals 200.000 krónur í málskostnað í héraði og kærumálskostnað.
|
Mál nr. 276/2017
|
Kærumál Gæsluvarðhald Gæsluvarðhald. 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
|
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem X var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
|
Dómur HæstaréttarMál þetta dæma Helgi I. Jónssonhæstaréttardómari og Ingibjörg Benediktsdóttir og Ingveldur Einarsdóttir settirhæstaréttardómarar.Varnaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 4. maí 2017, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degisíðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 4. maí 2017, þar semvarnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 26. maí2017 klukkan16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferðsakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinnkærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldinu verðimarkaður skemmri tími.Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar.Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðarverður hann staðfestur.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkurfimmtudaginn 4. maí 2017Lögreglustjórinná höfuðborgarsvæðinu hefur krafist þess að Héraðsdómur Reykjavíkur úrskurði aðkærða, X, kt. [...], verði gert að sætagæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 26. maí nk. kl 16:00. Í greinargerð lögreglu kemur fram að embættilögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu rannsaki nú tilraun til manndráps eðaeftir atvikum alvarlega líkamsárás X, hér eftir kærði, gegn A, hér eftirbrotaþoli, utan við [...] í [...] aðfaranótt sunnudagsins 5. mars sl.Samkvæmtfrumskýrslu málsins þá barst lögreglu tilkynning laust eftir miðnætti þann 5mars sl. um aðila sem gengi berserksgang á bifreiðarstæðinu við söluturninn [...].Í tilkynningu hafi komið fram að aðilinn hefði m.a. sparkað í bifreið sem þarværi. Skömmu seinna hafi önnur tilkynning borist þess efnis að aðilinn væri hugsanlega vopnaðurhníf. Þegar lögregla hafi komið á vettvang hafi hún hitt fyrir kærða sem hafiverið handtekinn á vettvangi. Hann hafi neitað að hafa sparkað í bifreiðina enhafi kannast við að hafa verið með umrædda bifreið í láni hjá vinkonu sinni. Þáhafi kærði kannast við að skömmu áður hefði komið maður á bílastæðið sem hefðiráðist á hann en sá aðili væri farinn. Kærði hafi verið í annarlegu ástandi oggreinilega undir áhrifum áfengis eða fíkniefna. Þegar lögreglan hafi rætt viðkærða á vettvangi hafi eigandi umræddrar bifreiðar komið, kona að nafni B, oggefið sig á tal við lögreglu. Hafi hún sagt lögreglu að skömmu áður, ábílastæðinu, hefði kærði stungið brotaþola í höfuðið og hefði vitnið séð þaðgerast. Í skýrslutöku hjá lögreglu þann 6 mars sl. hafi B sagtað brotaþoli hefði verið að aðstoða hana við að fá bifreið sína hjá kærða enhann hefði fengið bifreiðina að láni hjá henni tveimur dögum áður en síðanneitað að skila henni til baka. Hafi kærði síðan mælt sér mót við vitnið við [...] um miðnætti þann 5 mars sl. en vitnið ekki þorað að fara þangað ein til aðræða við kærða og brotaþoli boðist til að koma með vitninu. Kærði hafi ávettvangi verið beðinn um að skila vitninu lyklunum en þá hafi hann reiðst ográðist á brotaþola. Þeir hafi síðan tekist á. Kærði hafi síðan skyndilegadregið upp hníf sem hann hafi verið með og stungið brotaþola í höfuðið. Vitniðhafi í framhaldi sagst hafa náð lyklunum úr bifreiðinni og eftir það farið meðbrotaþola inn í húsnæði skammt frá. Framburður brotaþola sé til samræmis viðframburð vitnisins. Brotaþoli hafi lýst því að hann hefði verið beðinn um aðkoma með vitninu að [...] til að hitta kærða sem hafiverið með bíl vitnisins í leyfisleysi. Hafi kærði komið en neitað að afhendaeigandanum lykla bifreiðarinnar. Brotaþoli hafi sagsthafa verið rólegur en kærði hafi hinsvegar verið mjög æstur. Hafi kærði ætt útúr bifreiðinni og ráðist á brotaþola. Þeir hafi tekist á en síðan hafi kærðitekið upp hníf og stungið brotaþola í höfðið. Í framhaldi hafi blóð byrjað aðspýtast úr höfðinu á brotaþola. Brotaþoli hafi komið sér í burtu og síðanhringt í vinkonu sína og fengið hana til að skutla sér á slysadeild. Brotaþolihafi verið inntur eftir því hver hefði komið með hnífinn á vettvang og hafibrotaþoli sagt að það hefði verið kærði sem hefði verið með hnífinn.Í greinargerðlögreglu kemur einnig fram að við komu á slysadeild hafi brotaþoli reynst verameð alvarlega stunguáverka á höfði og slagæðarblæðingu úr höfuðleðri. Samkvæmtbráðabirgðaáverkavottorði hafi tölvusneiðmynd sýnt áverka á höfuðkúpu semvirðist ná í gegnum fulla þykkt höfuðkúpunnar. Við nánari skoðun hafi síðankomið í ljós að áverkinn náði í gegnum beinþykktina en ekkert inn fyrir kúpunasjálfa. Það hafi verið mat vakthafandi læknis á heila- og taugadeild LSH að efeggvopnið hefði gengið inn í heilavefinn hefði ekki verið að sökum að spyrja ogáverkinn getað leitt til mikils varanlegs tjóns og jafnvel dauða. Kærði hafineitað sök. Hann kannist við að hafa mælt sér mót við B fyrir utan [...]. Með henni hafi einnig komið brotaþoli sem hafi að sögn kærða ráðist á sigvopnaður hnífi. Þeir hafi lent í átökum og þar sem kærði hafi verið að reyna aðkoma í veg fyrir að brotaþoli myndi stinga sig með hnífnum hefði hnífurinnfarið í höfuð brotaþola í átökunum. Í framhaldi hafi brotaþoli farið afvettvangi og tekið hnífinn með sér.Þann8. mars sl. hafi vitnið B óskað eftir því að fá að gefa skýrslu á ný vegnamálsins. Fram hafi komið hjá vitninu að hún héldi sig við fyrri framburð sinnnema að því leyti að hún vildi taka fram að brotaþoli hefði komið með hnífinn ávettvang. Hafi brotaþoli verið með hnífinn í vasanum. Í átökunum við kærða hafihnífurinn hinsvegar dottið úr vasa brotaþola og kærði tekið hann upp íframhaldi og stungið brotaþola í hausinn með hnífnum. Eftir að hafa stungiðbrotaþola hafi kærði hent hnífnum í burtu. Rannsókn málsins sé á lokastigiog verði málið sent Héraðssaksóknara á næstu dögum til þóknanlegrar meðferðar.Kærða hafi með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur nr. 66/2017 verið gert að sætagæsluvarðhaldi á grundvelli rannsóknarhagsmuna frá mánudaginn 5. mars sl. til10 mars sl. sem staðfest hafi verið með dómi Hæstaréttar nr. 150/2016. Íframhaldi hafi kærða verið gert að sæta gæsluvarðhaldi á grundvellialmannahagsmuna, nú síðast með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur frá 6 apríl sl.sem staðfestur hafi verið með dómi Hæstaréttar nr. 226/2017.Kærði liggi nú undir sterkum grun um brot gegn 211.gr. sbr. 20 gr. hegningarlaga eða til vara gegn 2. mgr. 218. gr. sömu laga, semgeti varðað allt að 16 ára fangelsi, með því að hafa ráðist á brotaþola meðhnífi og stungið hann í höfuðið. Sé ljóst að beiting vopnsins og staðsetningáverkans sé lífshættuleg og hafi kærða mátt vera það ljóst. Þá sé rétt að getaþess að fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur sé nú rekið sakamál á hendur kærða þar semhonum sé gefið að sök annars vegar líkamsárás sem heimfærð sé undir 1. mgr. 218gr. gr. hegningarlaga og hinsvegar brot gegn valdstjórninni. Með hliðsjón afframangreindu og með tilliti til almannahagsmuna er það mat lögreglustjóra aðbrot kærða sé þess eðlis að nauðsynlegt sé að tryggja að hann gangi ekki lausmeðan mál hans sé til meðferðar. Sakarefni málsins sé talið varða við 211. gr.sbr. 20. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 en til vara við 2. mgr. 218.gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, en brot gegn ákvæðunum geti varðaðfangelsi allt að 16 árum ef sök sannist. Um heimild til gæsluvarðhalds sé vísaðtil 2. mgr. 95. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008. Niðurstaða Í ljósi rannsóknargagna og aðteknu tilliti til dóms Hæstaréttar Íslands í máli nr. 226/2017 er á það fallistað kærði sé undir sterkum grun um tilraun til manndráps eða stórfelldalíkamsárás, sbr. 211. gr., sbr. 20. gr. almennra hegningarlaga, eða 2. mgr.218. gr. sömu laga. Brot gegn 211. gr. almennra hegningarlaga getur varðaðfangelsi ekki skemur en í fimm ár eða ævilangt. Þá getur brot gegn 2. mgr. 218.gr. sömu laga varðað allt að 16 ára fangelsi. Skilyrði 2. mgr. 95. gr. laga nr.88/2008, um að sterkur grunur leiki á að sakborningur hafi framið afbrot semvarðað getur 10 ára fangelsi, er því fyrir hendi. Með vísan til eðli brotsinsog fyrrgreinds dóms Hæstaréttar Íslands er einnig á það fallist að varðhald sénauðsynlegt með tilliti til almannahagsmuna. Því verður fallist á kröfu sóknaraðilaum að kærði sæti gæsluvarðahaldi á grundvelli heimildar í 2. mgr. 95. gr. laganr. 88/2008 eins og í úrskurðarorði greinir, en ekki er efni til að markagæsluvarðhaldinu skemmri tíma.ÁsmundurHelgason héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan. Ú R S K U R Ð A R O R ÐKærði,X, kt. [...], skal sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 26. maí nk. kl16:00.
|
Mál nr. 242/2003
|
Kærumál Dánarbússkipti Kröfugerð Vanreifun Frávísun frá héraðsdómi
|
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem til úrlausnar var ágreiningur um nánar tiltekin atriði varðandi opinber skipti á dánarbúi X. Tekið var fram að skiptastjóri búsins hefði ekki farið að í samræmi við ákvæði laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Þannig hefði hann strax á fyrstu stigum skipta gert drög að frumvarpi til úthlutunar án þess að atriðin, sem ágreiningurinn stendur um, hefðu áður verið könnuð nægilega og síðan útkljáð eftir þörfum samkvæmt reglum laga nr. 20/1991. Í málinu lágu að auki aðeins fyrir drög að frumvarpi til úthlutunar, sem fullnægðu ekki ákvæðum 1. mgr. 77. gr. laga nr. 20/1991, en ekki frumvarp í formlegum skilningi laganna. Þótt þetta breytti því að vísu ekki að ráða mætti af málatilbúnaði aðilanna um hvað ágreiningur þeirra stæði í meginatriðum, þá yrði afstaða ekki tekin til þessara ágreiningsefna í skjóli dómkrafna aðilanna, enda beindust þær í flestum eða öllum atriðum að því að fá fram tilteknar breytingar á drögum á frumvarpi til úthlutunar á grundvelli þeirra tölulegu forsendna og engan veginn væri tæmandi, sem þar kæmu fram, en ekki að því að fá fram viðurkenningu á tilteknum atriðum, sem ágreiningur væri um. Var því ótækt að fella efnisdóm á kröfur aðilanna í þessari mynd. Samkvæmt þessu varð ekki komist hjá því að vísa málinu sjálfkrafa frá héraðsdómi.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Gunnlaugur Claessen. Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 12. júní 2003, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 24. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 30. maí 2003, þar sem til úrlausnar var ágreiningur aðilanna um nánar tiltekin atriði varðandi opinber skipti á dánarbúi X. Kæruheimild er í 133. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Sóknaraðilar krefjast þess aðallega að frumvarp skiptastjóra til úthlutunar, sem lagt var fram á skiptafundi 16. desember 2002, verði staðfest með þeim breytingum að þær fái hvor í sinn hlut aðallega 38,28% af eignum dánarbúsins eða 16.217.987 krónur, en til vara 34,77% af eignum þess eða 14.731.684 krónur. Til þrautavara krefjast sóknaraðilar þess að frumvarp skiptastjóra verði staðfest þannig að hvor þeirra fái í sinn hlut þriðjung eigna dánarbúsins. Í öllum tilvikum krefjast þær málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðilar krefjast þess að hinn kærði úrskurður verði staðfestur að öðru leyti en því að framreikningur fyrirframgreidds arfs sóknaraðilans A verði miðaður við mat Verðbréfastofunnar hf. frá 4. júlí 2002. Þá krefjast þeir þess að staðfest verði að X og Y hafi aðeins verið „heimilt að ráðstafa að bréfarfi skv. 2. mgr. 36. gr. erfðalaga 1/3 hluta af heildareignum búsins að jöfnu.“ Varnaraðilar krefjast jafnframt málskostnaðar. Varnaraðilar hafa ekki kært úrskurð héraðsdómara til Hæstaréttar fyrir sitt leyti. Framangreindar kröfur þeirra um breytingar á niðurstöðum hins kærða úrskurðar komast því ekki að hér fyrir dómi. I. Samkvæmt gögnum málsins lést X [...] 2001, en hún sat í óskiptu búi eftir að eiginmaður hennar, Y, lést [...] 1999. Y var fæddur á árinu 1899, en X 1904. Sóknaraðilar eru dætur hjónanna, en varnaraðilar synir látins sonar þeirra. Ekki munu vera aðrir lögerfingjar eftir hjónin. Í málinu hafa verið lagðar fram fimm sameiginlegar erfðaskrár þeirra X og Y. Þrjár elstu erfðaskrárnar, sem gerðar voru 27. apríl 1965, 21. júlí 1981 og 21. maí 1982, varða ekki ágreiningsefni málsins. Í fjórðu erfðaskránni, sem hjónin gerðu 16. september 1988, var á hinn bóginn meðal annars svofellt ákvæði: „Við andlát hins langlífara okkar eða hugsanleg skipti eftir hið skammlífara okkar, skal dóttir okkar A, eða niðjar hennar, ef hún yrði látin, erfa allt hlutafé okkar beggja í [...] hf. Hlutafé það, sem fellur til A eða niðja hennar samkvæmt erfðaskrá þessari, erfir hún samkvæmt heimild í 35. gr. erfðalaga og skerðir því ekki lögarf hennar skv. 2. gr. erfðalaga.“ Í síðustu erfðaskránni, sem var gerð 6. desember 1989, var meðal annars kveðið á um það að sóknaraðilinn B skyldi taka að arfi sumarbústað hjónanna í landi [...] við Þingvallavatn ásamt nánar tilteknum mannvirkjum og lausafjármunum þar. Skyldi hún einnig erfa íbúð þeirra á 2. hæð hússins að [...] í Reykjavík, svo og íbúð þar í kjallara. Þá var í erfðaskrá þessari mælt fyrir um að varnaraðilarnir skyldu taka að arfi „50% af IV. hæð húseignarinnar [...] hér í borg“, sem þau X og Y ættu í óskiptri sameign með nafngreindum manni. Greint var frá þeirri kvöð á eigninni að sameigandi þeirra ætti á nánar tiltekinn hátt forkaupsrétt að henni, sem haldast skyldi gagnvart varnaraðilum að tæmdum arfi. Í þessu sambandi var eftirfarandi einnig tekið fram: „Hafi eignin verið seld fyrir lát hins langlífara okkar eða fyrir hugsanleg skipti eftir hið skammlífara skal andvirði eignar þessarar ganga til ofangreindra þriggja bræðra (eða niðja þeirra) að jöfnu.“ Í þessari síðustu erfðaskrá var jafnframt mælt fyrir um það að áðurnefnd erfðaskrá hjónanna frá 16. september 1988 ætti að halda gildi sínu, en þó þannig að síðari málsliðurinn í þeim hluta hennar, sem greint var frá orðrétt hér að framan, skyldi breytast þannig „að arfur til skylduerfingja okkar samkvæmt þeirri erfðaskrá og þessari teljum við jafnan, en að því marki sem hann væri það ekki telst hann falla undir heimild okkar til að ráðstafa eigum okkar með erfðaskrá samkvæmt 2. mgr. 36. gr. erfðalaga sbr. 35. gr.“ Í málinu er gildi þessara erfðaskráa í engu vefengt, en annað efni þeirra en það, sem hér hefur verið greint frá, varðar ekki ágreiningsefnin, sem málið er rekið um. Fyrir liggur í málinu að X og Y afhentu sóknaraðilanum A sem fyrirframgreiðslu á arfi 25. september 1991 hlutabréf í [...] hf. að nafnverði 5.002.200 krónur, en þetta munu hafa verið öll hlutabréf hjónanna í því félagi. Í erfðafjárskýrslu, sem afhent var borgarfógetaembættinu í Reykjavík 4. október 1991 vegna þessarar ráðstöfunar, var um þennan arf sóknaraðilans vísað til erfðaskráa X og Y frá 16. september 1988 og 6. desember 1989. Í tengslum við þessa fyrirframgreiðslu arfs gerðu þau X og Y ásamt sóknaraðilanum A sameiginlega yfirlýsingu 25. september 1991, þar sem fram kom að samkomulag hafi orðið um að hjónin skyldu njóta arðs af hlutabréfunum ævilangt eða þar til þau myndu ákveða annað, en þetta skyldi einnig gilda þótt sóknaraðilinn framseldi hlutabréfin til annarra. Samhliða þessu afhentu X og Y sóknaraðilanum B fyrirfram að arfi fasteignir og aðrar eignir, sem henni voru ætlaðar í erfðaskrá hjónanna frá 6. desember 1989 og áður er getið. Erfðafjárskýrsla vegna þessarar ráðstöfunar var dagsett 25. september 1991, en afhent borgarfógetaembættinu í Reykjavík 7. nóvember sama árs. Í henni var ekki vísað sérstaklega til erfðaskrárinnar. Þá liggur fyrir að varnaraðilarnir fengu hver fyrir sig 3.000.000 krónur í peningum fyrirframgreiddar að arfi frá þeim X og Y. Varnaraðilinn E gerði yfirlýsingu 9. september 1991 varðandi greiðslu þessarar fjárhæðar til sín, þar sem fram kom að þetta væri fyrirframgreiðsla upp í arf eftir afa hans og ömmu, „sem draga ber frá arfhluta mínum þegar skipti fara fram eftir þau.“ Í málinu hefur verið lagður fram hluti af erfðafjárskýrslu vegna þessarar ráðstöfunar, sem einnig er dagsett 9. september 1991 en ber þó ekki með sér hvenær hún var afhent með greiðslu erfðafjárskatts. Einnig hafa verið lögð fram ljósrit af tveimur erfðafjárskýrslum, sem dagsettar voru 9. júní 1992 og afhentar borgarfógetaembættinu í Reykjavík 23. sama mánaðar, en með þeim voru gerð skil á erfðafjárskatti vegna fyrirframgreiðslu umræddrar fjárhæðar að arfi til varnaraðilanna C og D. Með kaupsamningi 16. september 1997 seldu Y og fyrrnefndur sameigandi að eignarhlutanum í svonefndum [...], fasteigninni [...] í Reykjavík, þá eign fyrir samtals 17.310.000 krónur. Kom þar fram að Y væri eigandi að helmingi eignarhlutans, en samkvæmt því nam hlutur hans í söluverðinu 8.655.000 krónum. Af gögnum málsins verður ekki séð að nokkuð hafi verið gert í tengslum við þessa sölu varðandi fyrrnefnd ákvæði í erfðaskránni 6. desember 1989 um erfðarétt varnaraðilanna að eignarhlutanum eða andvirði hans. Eftir andlát X krafðist sýslumaðurinn í Reykjavík 11. febrúar 2002 að dánarbú hennar yrði tekið til opinberra skipta á grundvelli ákvæðis 6. töluliðar 37. gr. laga nr. 20/1991. Var sú krafa tekin til greina með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 15. mars sama árs og skipaður skiptastjóri til að fara með skiptin. Af gögnum málsins virðist skiptastjóri hafa haldið fyrsta skiptafund með erfingjum 7. maí 2002, en í fundargerð var þess getið að þar hafi verið „rætt vítt og breitt um málefni búsins“. Myndi skiptastjóri leita nánari upplýsinga um stöðu dánarbúsins hjá nafngreindum tengdasyni sóknaraðilans B, en boðað yrði til nýs fundar að fengnum þeim, svo og upplýsingum frá tilteknum löggiltum endurskoðanda. Í framhaldi af þessu virðist skiptastjóri hafa leitað mats Verðbréfastofunnar hf. á andvirði hlutabréfa að nafnverði 5.000.000 krónur, sem sóknaraðilinn A hafi fengið sem fyrirframgreiðslu arfs frá þeim X og Y. Í álitsgerð Verðbréfastofunnar hf. 4. júlí 2002 var komist að þeirri niðurstöðu að andvirði þessara hlutabréfa hafi verið 20.900.000 krónur í lok ársins 1990, en sú fjárhæð framreiknuð með vísitölu byggingarkostnaðar frá september 1991 til dagsetningar álitsgerðarinnar næmi um það bil 31.125.000 krónum. Þá liggur fyrir verðmat frá Eignamiðluninni ehf. 10. september 2002, þar sem því áliti var lýst að markaðsverð íbúðar í kjallara hússins að [...] hafi verið 4.000.000 krónur, íbúðar á 2. hæð hússins 18.000.000 krónur og sumarbústaðar í landi [...] 10.000.000 krónur, en í öllum tilvikum væri þetta verð áætlað miðað við það ástand, sem eignin var í þegar núverandi eigandi tók við henni eða þegar hún var seld. Ekki kemur fram berum orðum í verðmati þessu hvort markaðsverðið hafi tekið mið af verðlagi þegar matið var gert eða á þeim tíma, sem sóknaraðilinn B fékk umræddar eignir afhentar fyrirfram að arfi. Loks liggur fyrir álitsgerð Verðbréfastofunnar hf. 24. september 2002, þar sem fram kemur að skiptastjórinn hafi 18. sama mánaðar óskað eftir útreikningi á raungildi greiðslu að fjárhæð 3.000.000 krónur, sem hafi verið innt af hendi í júní 1992. Var það álit látið uppi að með framreikningi þeirrar fjárhæðar samkvæmt breytingum á lánskjaravísitölu frá júní 1992 til september 2002 og að viðbættum 4,75% ársvöxtum næmi hún 6.586.555 krónum. Meðal annars á grundvelli þeirra gagna, sem að framan greinir, gerði skiptastjóri í dánarbúinu drög að frumvarpi til úthlutunar, sem hann lagði fram á öðrum skiptafundi með erfingjunum, en hann var haldinn 30. september 2002. Í upptalningu á eignum dánarbúsins í þessum drögum var greint frá andvirði fasteigna, sem sóknaraðilinn B hafði samkvæmt áðursögðu fengið fyrirfram að arfi og taldist nema 32.000.000 krónum, andvirði hlutabréfa í [...] hf., sem sóknaraðilinn A hafði fengið fyrirfram að arfi og var talið 31.125.000 krónur, og andvirði fyrirframgreiddra peninga til varnaraðila, sem sagt var að hafi upphaflega numið alls 9.900.000 krónum en væri metið 21.735.631 króna. Auk þessa væru eignir dánarbúsins hlutabréf í þremur tilteknum félögum, alls að matsverði 32.418.458 krónur, bankavíxill að andvirði 9.339.993 krónur og peningar að fjárhæð alls 607.059 krónur. Samkvæmt þessu voru eignir taldar samtals að andvirði 127.226.141 króna. Var ráðgert að þeim yrði skipt í þrjá jafna hluta þannig að hvor sóknaraðilinn fengi 42.408.714 krónur og varnaraðilarnir þrír sömu fjárhæð samanlagt. Frá hverjum þriðjungshlut yrði dregin hlutdeild í kostnaði af skiptunum, sem alls næmi 1.035.000 krónum. Að teknu tilliti til þessa og að frádregnu því, sem hver erfingjanna hafði fengið greitt fyrirfram að arfi, væru eftirstöðvar arfshluta sóknaraðilans A 10.938.714 krónur, sóknaraðilans B 10.063.714 krónur, en varnaraðilanna þriggja samtals 20.328.083 krónur. Af fundargerð frá skiptafundinum 30. september 2002 verður ekki séð að annað hafi þar verið gert en að afhenda erfingjunum eintak af þessum drögum að frumvarpi til úthlutunar. Skiptastjóri hélt aftur skiptafund með erfingjunum 20. nóvember 2002, en áður höfðu honum borist skriflegar athugasemdir varnaraðilanna frá 15. sama mánaðar við einstök atriði í áðurnefndum drögum að frumvarpi. Að því leyti, sem athugasemdirnar vörðuðu ágreiningsefnin í máli þessu, sneru þær að fyrirframgreiðslu arfs til varnaraðilanna, sem áréttað var að hafi numið 3.000.000 krónum til hvers þeirra. Jafnframt var því andmælt að vextir yrðu reiknaðir af fyrirframgreiðslunni til þeirra, en ekki af því, sem sóknaraðilarnir höfðu fengið fyrirfram að arfi. Á skiptafundinum voru þessar athugasemdir ítrekaðar, en varðandi fjárhæð fyrirframgreiðslunnar til varnaraðila var því haldið fram af hálfu sóknaraðila að þau X og Y hafi á sínum tíma greitt erfðafjárskatt af henni, 300.000 krónur vegna hvers varnaraðila, og væri hún því réttilega greind í drögunum að frumvarpi. Þá gerðu sóknaraðilar athugasemdir um verðmat á hlutabréfum í [...] hf., sem þær töldu of hátt í drögunum, auk þess sem fyrirvari var gerður um verðmat á sumarbústaðnum í landi [...]. Í framhaldi af síðastnefndum skiptafundi leitaði skiptastjóri enn eftir álitsgerð Verðbréfastofunnar hf. á verðmæti áðurnefndra greiðslna til varnaraðila og hlutabréfanna í [...] hf., sem sóknaraðilinn A hafði fengið fyrirfram að arfi, en í þetta sinn að teknu tilliti til framangreindra athugasemda varðandi þessar eignir. Í álitsgerð frá 12. desember 2002 kom fram að framreiknað andvirði 3.000.000 króna, sem hver varnaraðili hafi fengið í júní 1992, næmi 4.166.000 krónum miðað við verðlagsbreytingar til desember 2002 og án vaxta. Þá var andvirði hlutabréfanna í [...] hf. metið á ný með hliðsjón af því, sem áður greinir, að X og Y höfðu áskilið sér rétt til arðs af þeim ævilangt, en þetta mun ekki hafa legið fyrir þegar leitað var eftir álitsgerðinni 4. júlí 2002 um verðmæti hlutabréfanna. Að því virtu var markaðsverð þeirra nú talið hafa numið 15.675.000 krónum í september 1991, en sú fjárhæð var sögð svara til 22.179.000 króna miðað við verðlagsbreytingar frá þeim tíma til desember 2002. Að fenginni framangreindri álitsgerð gerði skiptastjóri ný drög að frumvarpi til úthlutunar, sem hann lagði fram á skiptafundi 16. desember 2002. Í þessum drögum var andvirði þeirra eigna, sem álitsgerðin sneri að, tilgreint til samræmis við hana. Til þess var þó ekki litið að öðru leyti í drögunum, því þar lagði skiptastjóri til grundvallar að ákvæðið í erfðaskrá X og Y frá 6. desember 1989, sem síðast var tekið orðrétt upp hér áður, skyldi hafa þau áhrif að við skiptin yrði ekkert tillit tekið til þess, sem erfingjarnir höfðu fengið greitt fyrirfram að arfi. Yrði því eignum, sem lágu fyrir, skipt í lögerfðahlutföllum milli erfingjanna. Í þessum drögum voru fyrirliggjandi eignir taldar vera hlutabréf í þremur félögum, bankavíxill og peningar, allt eins og tilgreint var í fyrri drögum að frumvarpi og samtals að andvirði 42.365.510 krónur, en kostnaður vegna skiptanna var sagður alls 1.035.000 krónur. Mismuninum yrði skipt þannig að hvor sóknaraðili fengi 13.776.837 krónur í sinn hlut og varnaraðilarnir sömu fjárhæð samanlagt. Að fram komnum skýringum skiptastjóra á þessum nýju drögum að frumvarpi til úthlutunar var skiptafundi frestað til 9. janúar 2003. Þar lögðu varnaraðilar fram bréf með skriflegum mótmælum gegn tilteknum atriðum í drögunum. Sóknaraðilar lýstu sig á hinn bóginn reiðubúnar til að samþykkja efni draganna, en áskildu sér þó rétt til að hreyfa andmælum gegn þeim ef varnaraðilar héldu mótmælum sínum til streitu. Var skiptafundi síðan enn frestað. Varnaraðilar öfluðu álitsgerðar Verðbréfastofunnar hf. 17. janúar 2003 um hvert væri framreiknað verðmæti þess, sem fékkst fyrir 4. hæð fasteignarinnar [...] í Reykjavík með fyrrnefndum kaupsamningi 16. september 1997. Söluverðið, 17.310.000 krónur, var þar talið nema 21.336.916 krónum framreiknað með vísitölu neysluverðs án vaxta, en 26.942.430 krónum með vöxtum. Skiptafundir voru enn haldnir í dánarbúinu 20. janúar og 3. febrúar 2003, en ekki tókst að jafna þar ágreining aðilanna. Beindi skiptastjóri honum því til Héraðsdóms Reykjavíkur 10. febrúar 2003 og var mál þetta þingfest af því tilefni 7. mars sama árs. II. Fyrir héraðsdómi gerðu varnaraðilar aðallega þá kröfu að dæmt yrði að þeim bæri hverjum fyrir sig að fá 1/9 hluta af heildarandvirði eigna dánarbúsins eins og það væri framreiknað til núvirðis, en að frádregnu andvirði arfs, sem þeir hafi fengið greiddan fyrirfram. Til vara kröfðust þeir þess að fá hver í sinn hlut 7.756.539 krónur, en þó þannig að til frádráttar kæmi hlutur þeirra í skiptakostnaði, sem ekki væri enn ljóst hver yrði. Til þrautavara kröfðust varnaraðilar þess að fá sameiginlega af óskiptu fé dánarbúsins samtals 10.668.458 krónur, en afgangi þess yrði skipt í lögerfðahlutföllum. Í greinargerð varnaraðila fyrir héraðsdómi kom fram að aðalkrafa þeirra tæki mið af því að andvirði fyrirframgreiðslu arfs til sóknaraðilans B næmi 32.000.000 krónum, svo sem komist var að niðurstöðu um í áðurnefndu verðmati Eignamiðlunarinnar ehf., fyrirfram greiddur arfur sóknaraðilans A væri að andvirði 31.125.000 krónur, eins og greindi í álitsgerð Verðbréfastofunnar hf. frá 4. júlí 2002, og framreiknuð fjárhæð fyrirframgreiðslunnar til varnaraðilanna þriggja, upphaflega 3.000.000 krónur til hvers þeirra, væri 4.166.000 krónur eða alls 12.498.000 krónur. Væri í þessu efni miðað við niðurstöðu í áðurnefndum útreikningi Verðbréfastofunnar hf. frá 12. desember 2002, þar sem fjárhæðin hafi verið framreiknuð án vaxta. Að viðbættu andvirði eigna dánarbúsins, sem ekki höfðu verið greiddar fyrirfram að arfi, áðurnefndum 42.365.510 krónum, teldust heildareignir þess að raunvirði 117.988.510 krónur. Í hlut hvors sóknaraðila ætti að koma þriðjungur þeirrar fjárhæðar eða 39.329.503 krónur, en í hlut hvers varnaraðila níundi hluti hennar eða 13.109.834 krónur. Sóknaraðilinn A hafi þegar fengið greiddar fyrirfram 31.125.000 krónur og ætti því nú að fá 8.204.503 krónur í sinn hlut. Sóknaraðilinn B hafi fengið fyrirfram 32.000.000 krónur og stæðu þannig eftir 7.329.503 krónur af hennar hlut. Varnaraðilarnir hafi hver fyrir sig áður fengið sem svari 4.166.000 krónum og ætti því hver þeirra að fá 8.943.834 krónur í sinn hlut við skiptin. Í greinargerð varnaraðila var varakrafa þeirra skýrð þannig út að miðað væri við að heildarandvirði eigna dánarbúsins að meðtöldu því, sem erfingjar hafi fengið greitt fyrirfram að arfi, næmi áðurnefndum 117.988.510 krónum. Þeim X og Y hafi verið heimilt að ráðstafa þriðjungi þeirrar fjárhæðar með erfðaskrá eða 39.329.503 krónum, en mismunurinn, 78.659.007 krónur, væri skylduarfur lögerfingja, sem ekki yrði skertur. Af þeirri fjárhæð bæri sóknaraðilunum hvorri 26.219.669 krónur, en hverjum varnaraðila 8.739.890 krónur. Sóknaraðilinn A hafi fengið greiddar fyrirfram upp í arf 31.125.000 krónur eða 4.905.331 krónu meira en nam skylduarfi hennar. Sóknaraðilinn B hafi fengið fyrirframgreiðslu að andvirði 32.000.000 krónur eða 5.780.331 krónu meira en henni bar að skylduarfi. Með þessu hafi X og Y þannig ráðstafað samtals 10.685.662 krónum af því, sem þeim var heimilt að fara með sem bréfarf, og hafi þá 28.643.841 króna staðið eftir af arfleiðsluheimild þeirra. Þeirri fjárhæð bæri að skipta milli erfingjanna í lögerfðahlutföllum þannig að hvor sóknaraðila fengi 9.547.947 krónur af henni, en hver varnaraðila 3.182.649 krónur. Síðastnefnd fjárhæð að viðbættum áðurnefndum skylduarfi hvers varnaraðila, 8.739.890 krónum, væri alls 11.922.539 krónur. Af þeirri fjárhæð hafi hver þeirra fengið sem svarar 4.166.000 krónum fyrirfram að arfi og standi því eftir 7.756.539 krónur handa hverjum þeirra, svo sem ráðgert sé í varakröfu þeirra. Þrautavarakrafa varnaraðila var skýrð þannig í greinargerð þeirra að gagnstætt sóknaraðilum hafi þeir aldrei fengið fyrirframgreiðslu á bréfarfi, sem X og Y ráðstöfuðu til þeirra með erfðaskránni 6. desember 1989, en samkvæmt henni hafi þeir í sameiningu átt að fá að arfi helmingshluta í 4. hæð hússins að [...] eða andvirði þeirrar eignar ef hún yrði seld fyrir lát arfleiðendanna. Samkvæmt fyrrnefndri álitsgerð Verðbréfastofunnar hf. 17. janúar 2003 sé framreiknað söluverð, sem fékkst fyrir eignarhlutann með kaupsamningi 16. september 1997, 10.668.458 krónur eða sem svarar helmingi af þeim 21.336.916 krónum, sem þar greini. Fyrir héraðsdómi gerðu sóknaraðilar sömu aðalkröfu og varakröfu og þær gera nú fyrir Hæstarétti, en að auki þá þrautavarakröfu að hvor þeirra fengi að arfi þriðjung af þeim eignum, sem nú væru fyrir hendi í dánarbúinu. Samkvæmt greinargerð sóknaraðila fyrir héraðsdómi er í þessum kröfum tekið mið af því að andvirði hlutabréfanna í [...] hf., sem sóknaraðilinn A fékk fyrirfram að arfi, hafi réttilega verið reiknað í álitsgerð Verðbréfastofunnar hf. frá 12. desember 2002 og teljist því 22.179.000 krónur, að andvirði fasteigna, sem sóknaraðilinn B fékk fyrirfram að arfi, beri að telja 32.000.000 krónur, svo sem komist var að niðurstöðu um í verðmati Eignamiðlunarinnar ehf. 10. september 2002, og að raungildi þess, sem hver varnaraðili fékk greitt fyrirfram upp í arf, eigi að teljast 6.586.555 krónur að teknu tilliti til vaxta, eins og fram kom í álitsgerð Verðbréfastofunnar hf. frá 24. september 2002, en alls hafi varnaraðilar þannig fengið 19.759.665 krónur í sinn hlut. Samanlagt verðmæti þess, sem greitt hafi verið fyrirfram að arfi, sé þannig 73.938.665 krónur. Dánarbúið eigi nú hlutabréf, bankavíxil og peninga að andvirði samtals 42.365.510 krónur. Tvær síðastnefndu fjárhæðirnar séu til samans 116.304.175 krónur. Af þeirri samtölu, sem líta beri á sem heildareignir dánarbúsins, hafi X og Y ráðstafað með erfðaskrám 22.179.000 krónum til sóknaraðilans A og 32.000.000 krónum til sóknaraðilans B. Að auki hafi þau mælt fyrir um að varnaraðilar fengju að arfi helmingshlut í 4. hæð hússins að [...] eða andvirði hans, en þá eign hafi X og Y selt 1997 og fengið í sinn hlut 8.655.000 krónur. Samkvæmt útreikningi Verðbréfastofunnar hf. 17. janúar 2003 nemi sú fjárhæð framreiknuð ásamt vöxtum 13.471.215 krónum. Sóknaraðilinn A hafi þannig fengið að bréfarfi 8.707.785 krónum meira en varnaraðilarnir til samans, en sóknaraðilinn B 18.528.785 krónum meira en þeir. Alls séu þessar tvær síðastnefndu fjárhæðir lægri en sá þriðjungur af 116.304.175 krónum, sem ráðstafa hafi mátt með erfðaskrá án tillits til skylduerfingja. Af síðastnefndri fjárhæð hafi X og Y ráðstafað samkvæmt áðursögðu samtals 67.650.215 krónum með erfðaskrám og standi því eftir til skipta eftir lögerfðareglum 48.653.960 krónur eða 16.217.987 krónur handa hvorri af sóknaraðilunum og handa varnaraðilunum þremur til samans. Ekkert hafi verið gengið á þennan lögerfðahlut sóknaraðilanna með fyrirframgreiðslu arfs, enda hafi hvor þeirra fengið á þann hátt sömu fjárhæð og nam bréfarfi samkvæmt erfðaskrám X og Y. Öðru máli gegni um varnaraðila, því bréfarfur þeirra hafi samtals átt að nema áðurnefndum 13.471.215 krónum, en fyrirfram greiddur arfur til þeirra hafi sem fyrr segir alls verið að andvirði 19.759.665 krónur. Með þessu hafi fyrirframgreiðslan orðið 6.288.450 krónum hærri en bréfarfi hafi átt að nema og verði sú fjárhæð að koma til frádráttar samanlögðum lögerfðahluta varnaraðila, 16.217.987 krónum, þannig að eftir standi 9.929.537 krónur. Samkvæmt þessu eigi sóknaraðilinn A að fá í sinn hlut 16.217.987 krónur, sóknaraðilinn B 16.217.987 krónur og varnaraðilarnir þrír til samans 9.929.537 krónur. Samanlagt sé þetta einni krónu meira en þær 42.365.510 krónur, sem dánarbúið eigi nú í hlutabréfum, bankavíxli og peningum. Hlutfallslega eigi því sóknaraðilarnir hvor að fá 38,28% af eignum dánarbúsins í sinn hlut, svo sem aðalkrafa þeirra miðar við. Í greinargerð fyrir héraðsdómi skýrðu sóknaraðilar varakröfu sína þannig út að hún væri reist á sömu forsendum og aðalkrafa þeirra í öllum öðrum atriðum en þeim að ekki væri gert ráð fyrir því að vextir yrðu reiknaðir annars vegar af þeirri fjárhæð, sem varnaraðilar fengu samtals greidda fyrirfram að arfi, og hins vegar af söluverðinu, sem fékkst fyrir eignarhlutann í fasteigninni að [...] samkvæmt kaupsamningi frá 16. september 1997. Fyrirframgreiddur arfur varnaraðila yrði samkvæmt því talinn alls 12.498.000 krónur í staðinn fyrir þær 19.759.665 krónur, sem aðalkrafa sóknaraðila miðist við, og söluverð eignarhlutans í fasteigninni 10.668.458 krónur í stað áðurnefndra 19.759.665 króna. Eftir nánari útreikningi, sem fram kom í greinargerðinni, olli þessi munur því að arfshlutfall hvors sóknaraðila yrði talinn 34,77%. Í þrautavarakröfu sóknaraðila var loks tekið mið af því að fyrrnefnd drög að frumvarpi til úthlutunar, sem skiptastjóri lagði fram á skiptafundi 16. desember 2002, yrðu látin standa óröskuð. III. Svo sem ráðið verður af framansögðu snýst ágreiningur aðilanna um nokkurn fjölda atriða, sem varða forsendur fyrir skiptingu arfs milli þeirra við skipti á dánarbúi X. Helstu ágreiningsatriðin virðast nánar tiltekið vera í fyrsta lagi hvort andvirði fyrirframgreiðslu arfs til sóknaraðilans A á hlutabréfum í [...] hf. skuli teljast 31.125.000 krónur í samræmi við álitsgerð Verðbréfastofunnar hf. 4. júlí 2002 eða 22.179.000 krónur samkvæmt álitsgerð hennar 12. desember sama árs. Í öðru lagi hvort meta eigi fyrirframgreiðslu arfs að fjárhæð 3.000.000 krónur handa hverjum varnaraðila með framreikningi þeirrar fjárhæðar samkvæmt verðlagsbreytingum og leggja þar við vexti, þannig að andvirði hennar verði 6.586.555 krónur, eða án þess reikna vexti, þannig að andvirðið verði 4.166.000 krónur. Í þriðja lagi hvort varnaraðilar hafi fengið umræddar fjárhæðir greiddar á árunum 1991 og 1992 fyrirfram upp í bréfarf samkvæmt erfðaskránni frá 6. desember 1989, þar sem þeim var ætlaður helmings eignarhluti í 4. hæð fasteignarinnar að [...] í Reykjavík eða andvirði hans, eða fyrirfram upp í arf á grundvelli lögerfðaréttar, þannig að bréfarfur þeirra standi enn óuppgerður. Í fjórði lagi hvort andvirði þessa eignarhluta í fasteign verði nú ákveðið með því að framreikna hlut Y í söluverði hennar samkvæmt kaupsamningi 16. september 1997 og leggja þar við vexti, þannig að andvirðið verði talið nema 13.471.215 krónum, eða án þess að leggja við vexti, þannig að andvirðið teljist 10.668.458 krónur. Í fimmta lagi hvort skipta eigi heildareignum dánarbúsins að viðbættu andvirði fyrirframgreidds arfs eftir lögerfðahlutföllum, draga síðan frá hlut hvers erfingja þá fjárhæð, sem talin verður andvirði fyrirframgreiðslunnar til hans, og greiða hverjum þeirra mismuninn án þess að áhrifa gæti af áðurgreindu ákvæði í erfðaskrá X og Y frá 6. desember 1989 um samjöfnuð á bréfarfi einstaka erfingja. Í sjötta lagi, hafi þetta ákvæði erfðaskrárinnar áhrif, hvort eingöngu eigi að skipta núverandi eignum dánarbúsins milli erfingja í lögerfðahlutföllum án þess að nokkuð tillit verði tekið til fyrirframgreiðslu bréfarfs eða hvort og þá hvernig reikna þurfi með bréfarfinum og eftir atvikum fyrirframgreiðslu hans í uppgjöri milli erfingjanna. Samkvæmt ákvæðum 2. þáttar laga nr. 20/1991 er skiptastjóra við opinber skipti á dánarbúi ætlað á fyrstu stigum að kanna tilkall til arfs og fá leyst ef þörf krefur úr ágreiningi um það efni fyrir dómi, sbr. 53. gr. laganna. Sú könnun verður að taka bæði til erfðaréttar á grundvelli lögerfðareglna og erfðaskrár, en eftir þörfum verður þannig að leysa ágreining um skýringu og beitingu erfðaskrár við skiptin þegar á fyrstu stigum þeirra. Skiptastjóra er jafnframt ætlað við upphaf skipta að afla vitneskju um eignir dánarbús og komast jafnframt eftir þörfum að niðurstöðu um verðgildi þeirra, sbr. 54. gr. laga nr. 20/1991. Meðal eigna í þessum skilningi getur talist andvirði fyrirframgreidds arfs, en standi ágreiningur um atriðin, sem hér um ræðir, verður skiptastjóri að leita úrlausnar dómstóla ef ekki tekst að jafna hann á annan hátt. Auk þessa ber skiptastjóra að ganga úr skugga um skuldbindingar dánarbús, sbr. 55. gr. laganna. Að þessu gerðu verður að leita afstöðu erfingja til þess hvort þeir taki á sig ábyrgð á skuldbindingum dánarbúsins, hvort þeir vilji fá eignir þess lagðar sér út að arfi eða hvort koma eigi þeim í verð við skiptin. Eftir að öll framangreind atriði hafa verið leidd til lykta, eftir atvikum með dómsúrlausn, eignum hefur verið ráðstafað eftir þörfum og skuldbindingar dánarbúsins efndar, lýkur skiptastjóri opinberu skiptunum með því að gera frumvarp til úthlutunar, afgreiða það á skiptafundi og greiða erfingjum út arf því til samræmis, sbr. 77.-80. gr. laga nr. 20/1991. Við opinberu skiptin, sem mál þetta er risið af, hefur skiptastjóri ekki farið þannig að sem að framan greinir. Þess í stað gerði hann strax á fyrstu stigum skipta drög að frumvarpi til úthlutunar án þess að atriðin, sem ágreiningur stendur nú um, hafi áður verið könnuð nægilega og síðan útkljáð eftir þörfum samkvæmt reglum laga nr. 20/1991. Í málinu liggja að auki aðeins fyrir drög að frumvarpi til úthlutunar, sem fullnægja ekki ákvæðum 1. mgr. 77. gr. laga nr. 20/1991, en ekki frumvarp í formlegum skilningi laganna. Þótt þetta breyti því að vísu ekki að ráða megi af málatilbúnaði aðilanna um hvað ágreiningur þeirra stendur í meginatriðum, þá verður afstaða ekki tekin til þessara ágreiningsefna í skjóli dómkrafna aðilanna, enda beinast þær, ýmist eftir orðanna hljóðan eða samkvæmt skýringum á þeim, í flestum eða öllum atriðum að því að fá fram tilteknar breytingar á drögum að frumvarpi til úthlutunar á grundvelli þeirra tölulegu forsendna, sem þar koma fram og engan veginn eru tæmandi, en ekki að því að fá fram viðurkenningu á tilteknum atriðum, sem ágreiningur er um. Er því ótækt að fella efnisdóm á kröfur aðilanna í þessari mynd. Ekki er frekar unnt að taka á annan hátt efnislega afstöðu til ágreiningsatriðanna í málinu, enda yrði þá farið út fyrir efni dómkrafna aðilanna, sbr. 1. mgr. 111. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sem hér á við samkvæmt 2. mgr. 131. gr. og 2. mgr. 133. gr. laga nr. 20/1991. Samkvæmt þessu verður ekki komist hjá því að vísa málinu sjálfkrafa frá héraðsdómi. Eftir þessum úrslitum málsins verða aðilarnir hver að bera sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá héraðsdómi. Málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 137/2010
|
Fasteignakaup Kaupsamningur Vanheimild Skaðabætur Kvittun
|
Með kaupsamningi 10. september 2001 keypti A tvö hestpláss í hesthúsi af Á. Þegar A hugðist þinglýsa kaupsamningnum 28. desember 2007 hafði Á afsalað hesthúsinu, þ. á m. eignarhluta A, til þriðja aðila með afsali 2. desember 2007, sem hafði þegar afhent afsalið til þinglýsingar. A krafði Á um skaðabætur vegna vanheimildar hennar. Í dómi Hæstaréttar segir meðal annars að óumdeilt væri í málinu að Á hefði undirritað kaupsamninginn og að hún hefði hvorki sannað að kaupsamningurinn hefði verið óskuldbindandi né að ákvæði hans um greiðslu kaupverðs væri rangt. Var héraðsdómur staðfestur um skaðabætur til handa A.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Jón Steinar Gunnlaugsson, Páll Hreinsson og Viðar Már Matthíasson. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Kaupsamningi aðila 10. september 2001 um 16.66% af hesthúsi að Drífubakka 1C í Mosfellsbæ er lýst í hinum áfrýjaða dómi. Í samningnum er tekið fram að kaupverð eignarinnar 1.300.000 krónur sé að fullu greitt. Óumdeilt er í málinu að áfrýjandi undirritaði kaupsamninginn. Hvorki form né undirskriftir aðila og votta eða efni samningsins að öðru leyti bendir til þess að aðeins hafi verið um að ræða „drög“ að samningi svo sem áfrýjandi heldur fram. Áfrýjandi hefur hvorki sannað að kaupsamningurinn hafi verið óskuldabindandi né að ákvæði samningsins um greiðslu kaupverðsins sé rangt. Fjárhæð skaðabótakröfu stefnda hefur ekki sætt andmælum. Af þessum ástæðum verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur um annað en dráttarvexti en þeir verða dæmdir í samræmi við kröfu stefnda í héraði. Samkvæmt úrslitum málsins verður áfrýjandi með vísan til 1. mgr. 130. gr., sbr. 166. gr., laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála dæmd til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Áfrýjandi, Ása Þórunn Matthíasdóttir, greiði stefnda, Alberti Sigurði Rútssyni, 2.500.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 3. desember 2008 til greiðsludags. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað skal vera óraskað. Áfrýjandi greiði stefnda 400.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 23. september 2009. Mál þetta sem dómtekið var þann 27. febrúar 2010, er höfðað með stefnu birtri 21. apríl 2009. Stefnandi er Albert Rútsson, kt. 140546-4539, Bjargi Mosfellsbæ. Stefnda er Ása Þórunn Matthíasdóttir, kt. 250452-3739, Arnartanga 51, Mosfellsbæ. Stefnandi gerir kröfu um að stefnda greiði sér 2.500.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, frá 3. desember 2008 til greiðsludags. Þá gerir stefnandi kröfu um að stefnda greiði sér málskostnað að teknu tilliti til þess að hann er ekki virðisaukaskattskyldur. Stefnda krefst sýknu, auk málskostnaðar að teknu tilliti til þess að hún er ekki virðisaukaskattskyld. Í greinargerð gerði stefnda kröfu um frávísun málsins. Að loknum munnlegum málflutningi um frávísunarkröfuna, 16. september 2009, var málið tekið til úrskurðar. Málinu var vísað frá með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 23. september 2009. Stefnandi kærði úrskurðinn til Hæstaréttar sem felldi hann úr gildi með dómi 23. október 2009 og lagði fyrir dómara að taka málið til efnismeðferðar. Málavextir: Í júní árið 2000 veitti stefnda og eiginmaður hennar Örn Ingólfsson stefnanda máls þessa heimild til að taka lán hjá Lífeyrissjóði sjómanna sem þau áttu rétt á. Lánið var að fjárhæð 4.000.000 króna. Stefnandi var lántaki að láninu og setti að veði íbúð sína að Hjallahlíð 21, Mosfellsbæ. Það varð að samkomulagi að Arnartak ehf., félag í eigu Arnar Ingólfssonar, fengi af láninu 1 milljón króna gegn samþykkt víxils. Stefnda ritaði á víxilinn sem útgefandi. Þann 10. september 2001 undirrituðu stefnandi máls þessa, stefnda og eiginmaður hennar Örn Ingólfsson skjal er bar yfirskriftina kaupsamningur. Var samningurinn vottaður af Vilborgu Guðnýju Óskarsdóttur og Rögnvaldi Pálmasyni. Samkvæmt efni samningsins seldi stefnda stefnanda 2 pláss í hesthúsi að Drífubakka 1c, Mosfellsbæ og kaupverð 1.300.000 krónur að fullu greitt. Stefnandi þinglýsti ekki kaupsamningi og afsal var ekki gefið út. Með afsali 2. desember 2007 afsalaði stefnda öllum eignarhluta sínum í hesthúsinu, þar með talið þeim tveimur plássum er samningurinn 10. september 2001 tók til, til þriðja aðila, Kristínar Kristjánsdóttur. Málsástæður og lagarök stefnanda: Stefnandi byggir á því að Örn Ingólfsson, eiginmaður stefndu, hafi á árinu 2000 veitt sér heimild til að taka lán sem Örn hafi átt rétt á frá Lífeyrissjóði sjómanna. Hafi stefnandi verið greiðandi lánsins og hafi hann sett að veði eign sína að Hjallahlíð 21, Mosfellsbæ. Lánið hafi verið að fjárhæð 4 milljónir króna. Stefnandi hafi sjálfur fengið greitt af láninu 2.950.000 kr. en stefnda eða einkahlutafélag í eigu eiginmanns hennar, Arnartak ehf., hafi fengið 1 milljón kr. Til tryggingar þessari 1 milljón hafi stefnda verið útgefandi að víxli sem Arnartak ehf. hafi samþykkt. Stefnandi kveður að greiðslufall hafi orðið á ofangreindum víxli. Í framhaldi af því hafi sér og stefndu samist um að hann fengi endurgreitt með því að fá til eignar tvö hesthúspláss í hesthúsinu nr. 1c að Drífubakka í Mosfellsbæ. Um það hafi þau gert kaupsamning, dagsettan 10. september 2001. Er stefnandi hafi rúmum sex árum síðar, eða þann 28. desember 2007, ætlað að þinglýsa kaupsamningnum um hesthúsplássin, hafi stefnda verið búin að selja þriðja aðila eignarhluta sinn í hesthúsinu. Stefnandi kveðst hafa greitt af hesthúsplássunum tilheyrandi gjöld frá þeim tíma er kaupsamningurinn var gerður. Um það vitnar hann til tveggja greiðslunóta um millifærslur frá sér til stefnanda, samtals að fjárhæð 77.750 krónur. Stefnandi kveðst hafa nýtt hesthúsplássin á meðan hann stundaði hestamennsku á árunum 2000 til 2004. Þá segir að á árunum 2005 til 2008 hafi stefnandi ekki stundað hestamennsku. Hann hafi samið um það við stefndu að hún greiddi fasteignagjöld og annan kostnað sem félli á eignarhluta hans en í staðinn mætti hún nýta plássin tvö. Byggir stefnandi á því að stefnda hafi verið grandsöm um eignarhald stefnanda á eignarhlutanum í hesthúsinu þegar hún framseldi fasteignina í heild sinni án samþykkis stefnanda. Þá byggir hann á sakarreglu íslensks skaðabótaréttar, sem feli í sér að sá aðili beri skaðabótaábyrgð á tjóni sem hann veldur með saknæmri og ólögmætri háttsemi, enda sé tjónið sennileg afleiðing af hegðun hans. Stefnandi vísar í tvö meginskilyrði þess að sakarreglan eigi við, annars vegar að háttsemi verði að vera óforsvaranleg út frá hlutlægu sjónarmiði og hins vegar að hún sé viðhöfð af ásetningi eða gáleysi og kveðst hann telja að þau séu bæði uppfyllt í málinu. Að auki byggir stefnandi á að tjón það er stefnda olli honum stafi af fjárdrætti. Stefnda hafi brotið 247. gr. almennra hegningarlaga þegar hún seldi þriðja aðila eign stefnanda, sem hún hafi haft ákveðin umráð yfir, þar sem stefnandi hafði ekki þinglýst kaupsamningi um eignarhlutann. Þá segir í stefnu að verði ekki fallist á ofangreindar málsástæður byggi stefnandi á að stefnda hafi hlotið ólögmæta auðgun með athæfi sínu á kostnað stefnanda og beri af þeim sökum að skila ávinningi sínum. Stefnandi rökstyður fjárhæð kröfu sinnar þannig að stefnda hafi selt hesthúsið á 15 millj.kr. Hesthúsið hafi að geyma 12 hestpláss sem geri 1.250.000.kr. á hvert pláss. Þar sem stefnandi hafi átt tvö hestpláss í hesthúsinu nemi tjón hans samtals 2.500.000 kr. Kröfur um dráttarvexti, þ.m.t. vaxtavexti, styður stefnandi við reglur III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 með síðari breytingum, einkum þó 1. mgr. 6. gr. Um lagarök fyrir málskostnaðarkröfu sinni vísar stefnandi til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Málsástæður og lagarök stefndu: Stefnda gerir þannig grein fyrir málsatvikum að á árinu 2000 hafi stefnandi máls þessa verið í fjárkröggum. Nokkur kunningsskapur hafi verið með stefnanda og sér og eiginmanni sínum. Þar sem þau hjón hafi ekki haft not fyrir lánamöguleika sem þeim hafi staðið til boða hjá Lífeyrissjóði sjómanna og Lífeyrissjóði verslunarmanna hafi þau orðið við beiðni stefnanda um að láta af hendi við hann lánsrétt sem þau áttu hjá sjóðunum. Hafi þær fjárhæðir sem hann hafi tekið að láni fyrir þeirra tilstuðlan numið um 25 milljónum króna. Þá kveður stefnda að eiginmaður sinn, Örn Ingólfsson, hafi rekið fyrirtæki, Arnartak ehf. Eitt af þeim lánum sem stefnandi hafi fengið, að fjárhæð 4 milljónir króna hafi verið útvegað í gegnum Arnartak ehf. Þann 27. júní 2000 hafi Arnartak ehf. greitt 2.950.000 kr. inn á reikning stefnanda. Arnartak hafi fengið 1 milljón króna lánaða af umræddu 4 milljón króna láni og látið í staðinn sem tryggingu víxil að fjárhæð 1 milljón króna. Víxilinn hafi stefnandi annað hvort selt til Sparisjóðs vélstjóra eða að sparisjóðurinn hafi tekið hann til innheimtu. Stefnda kveðst hafa ritað nafn sitt sem útgefandi á víxlinum. Þó hafi engar innheimtuaðgerðir beinst að henni þar sem viðskiptin að baki víxlinum hafi verið henni óviðkomandi. Stefnda kveður víxilinn hafa verið greiddan af Arnartaki ehf. Stefnda kveður að á árinu 2001 hafi komið til álita að stefnandi keypti hluta í hesthúsi í sinni eigu. Kveður hún að skjal það er nefnist kaupsamningur og liggi fyrir í máli þessu hafi verið útbúið af stefnanda. Leggur stefnda áherslu á að skjalið sé einungis drög að samningi á milli aðila. Jafnframt kveður hún að fjárhæð sú sem tilgreind sé í skjalinu sem kaupverð, 1.300.000 kr. hafi aldrei verið greidd. Samningurinn hafi fallið niður og aldrei verið efndur af stefnanda. Kveður stefnda að tildrög þess að stefnandi hafi sýnt áhuga á að kaupa hestplássin væri að hann hafi um skeið haft tvo hesta í húsi hjá stefndu. Hafi hann ekki greitt fyrir þau afnot, hirðingu á hrossum og fóður nema 17.750 krónur. Stefnda kveðst hafa greitt öll lögboðin gjöld og afnotagjöld af hesthúsinu og mótmælir því að stefnandi hafi nokkru sinni greitt fasteignagjöld eða rafmagnsreikninga vegna hesthússins. Sýknukröfu sína reisir stefnda á því að engum kaupum um hesthúsplássin hafi verið til að dreifa á milli aðila. Gerð hafi verið drög að kaupsamningi í september 2001. Ástæða þess að kaupsamningi hafi ekki verið þinglýst hafi verið sú að kaupverðið hafi aldrei verið greitt. Af sömu ástæðu hafi afsal ekki verið útbúið. Þannig hafi staðið til að aðilar gerðu með sér kaup en ekki hafi orðið af því. Hún leggur áherslu á að engin sönnun hafi verið færð fyrir því að kaupverðið hafi verið greitt. Þá kveður stefnda að áðurnefndur víxill hafi verið sér og þessu máli óviðkomandi. Það sé fráleitt að um hafi verið að ræða greiðslu á hesthúsi. Þá byggir stefnda á að hún hafi ávallt greitt allan kostnað vegna fasteignarinnar. Þá kveður stefnda að þann 28. desember 2007 hafi stefnandi freistað þess að fá kaupsamningnum þinglýst á eignina. Þinglýsingin hafi ekki farið fram vegna þess að á þeim tíma hafi stefnda verið búin að selja Kristínu Kristjánsdóttur fasteignina. Það hafi hún gert með fullri heimild og í góðri trú um að drög að kaupsamningi frá 2001 hafi aldrei tekið gildi, enda hafi sá samningur aldrei verið efndur af hálfu stefnanda. Stefnandi hafi ekki krafið stefndu um neins konar réttindi varðandi eignina hvað þá að hann hafi litið á eða farið með eignina sem sína. Þannig hafi stefnandi sýnt tómlæti. Stefnda kveður að þann 21. febrúar 2008 hafi lögmaður sinn ritað bréf til þáverandi lögmanns stefnanda. Í því bréfi komi fram að hún hvorki skuldi stefnanda neitt né hafi valdið honum tjóni. Þá kveður stefnda að sýknukrafa sín sé reist á aðildarskorti en stefnda hafi engin viðskipti átt við stefnanda á þeim grundvelli sem dómkröfur stefnanda séu reistar á. Um það atriði vísar stefnda til 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála í héraði. Kröfu sína um málflutningsþóknun styður stefnda við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 og enn fremur við lög um virðisaukaskatt nr. 50/1988 varðandi nauðsyn sína á að fá skattinn tildæmdan á málflutningsþóknun. Skýrslur aðila og vitna í málinu. Fyrir dóm kom stefnandi máls þessa. Hann kvað sig hafa vantað peninga á árinu 2001 og hefði spurt Örn Ingólfsson hvort hann gæti útvegað sér peninga. Örn hafi fallist á að útvega honum lífeyrissjóðslán með því skilyrði að stefnandi lánaði sér 1 milljón og greiddi sér 70 þúsund krónur í peningum. Þetta kvað hann hafa gengið eftir. Til tryggingar greiðslu lánsins hefði verið gefinn út víxill. Ása hafi skrifað á víxilinn sem ábyrgðarmaður. Hann kvaðst hafa farið með víxilinn í innheimtu í Sparisjóð vélstjóra. Þau hjónin hafi ekki getað borgað og því hafi orðið að samkomulagi að stefnandi fengi í staðinn stíuna í hesthúsinu sem hann hefði haft á leigu á þessum tíma. Þetta hafi verið tveggja hesta stía. Hann sagði þau hafa gert um þetta kaupsamning. Kaupverðið hafi verið greitt annars vegar með eftirgjöf víxilskuldarinnar og hins vegar með því að hann greiddi 300 þúsund krónur í peningum. Stefnandi kvaðst hafa verið með hross í hesthúsinu í 4-5 ár en hafi hætt því á árinu 2002. Þá hafi þau hjónin, stefnda og Örn, fengið afnot af stíunni. Þá sagði stefnandi fyrir dómi að hann hafi greitt fasteignagjöld og fleira vegna hlutdeildar sinnar í hesthúsinu. Vísaði hann um það til ljósrits af millifærslu á bankareikning stefnda 24. febrúar 2004 að fjárhæð 17.750 krónur. Stefnandi lýsti því jafnframt að eftir að stefnda hafði selt þriðja aðila hesthúsið hafi hún boðið stefnanda spíttbát og sjókött sem hann gæti selt og fengið andvirðið af, sem bætur fyrir að hún seldi hestplássin. Hann sagðist ekki hafa haft áhuga á þessum viðskiptum. Þá sagðist stefnandi hafa borgað fyrir hey og hirðingu hrossa sinna í hesthúsinu eins og honum hafi borið. Stefnda kom fyrir dóm. Hún sagðist, í lok ársins 2000,hafa leyft stefnanda að hafa einn hest í hesthúsinu að Drífubakka 1 eftir að hann missti húsið sitt að Klöpp. Þau hafi gert með sér samkomulag um að hann ætti að greiða fóður og hirðingu en illa hafi gengið að rukka hann um það. Stefnda kvaðst muna að stefnanda hafi langað að kaupa stíuna. Hún sagði stefnanda hafa komið heim til sín með drög að kaupsamningi. Þau hafi undirritað drögin heima hjá henni, en þá hafi ekki verið búið að dagsetja samninginn, engir vottar hafi ritað á hann og kaupverð hafi ekki verið greitt. Hún kvað hesthúsið hafa verið séreign sína. Arnartak ehf. hafi ekkert átt í því og ekki Örn Ingólfsson. Þá kvað hún að skattframtal sitt endurspeglaði ekki þessa sölu, enda hafi hún aldrei gengið í gegn. Þá sagði stefnda að stefnandi hafi ekkert greitt nema þessar 17.750 krónur sem kvittunin var fyrir. Hann hafi aldrei greitt fasteignagjöld og ekki fyrir rafmagn. Þá sagði stefnda að tölvupóstar sem stefnandi hafi lagt fram í málinu með mynd af spíttbát hafi tengst því að þau hjón hafi verið að selja bíl og fengið spíttbát og sjókött í staðinn. Henni hafi dottið í hug að hafa samband við Albert til að leita ráða við að koma þessum bátum í verð. Vitnið Vilborg Guðný Óskardóttir kom fyrir dóm. Hún staðfesti undirskrift sína sem votts á kaupsamningi. Hún sagðist muna að Ása, Örn, Rögnvaldur, hún og stefnandi hafi verið heima hjá þeim stefnanda þar sem þetta var undirritað. Hún kvaðst ekki muna eftir að fjármunir gengju á milli manna sem greiðsla fyrir hesthúsið. Hún kvaðst hafa búið með stefnanda á þessum tíma að Hjallahlíð 23. Vitnið Rögnvaldur Pálmason kom fyrir dóm. Hann staðfesti undirskrift sína sem votts á kaupsamningi. Hann sagðist hafa búið í næsta húsi við stefnanda, sem hafi beðið hann að koma yfir og votta viðskipti sem áttu sér stað. Viðstaddir hafi verið Albert og Vilborg Guðný og væntanlega Örn og Ása en hann sagðist ekki muna eftir Ásu á staðnum. Þau voru að skrifa undir þegar hann kom þangað. Hann sagðist muna eftir víxli og umslagi sem hann taldi peninga hafa verið í, sem hafi skipt um hendur. Vitnið Ásgeir Ásgeirsson kom fyrir dóm. Hann sagðist hafa unnið við að flytja hey fyrir hesta í hesthúsunum. Hann sagði að í fyrsta sinn er hann kom í hesthúsið hafi Örn sýnt sér hesthúsið. Örn hafi sagt að fyrsta stían til vinstri væri í eigu stefnanda. Í annað sinn hafi Örn sagt að spyrja þyrfti stefnanda hvort mætti nota stíuna fyrir hest. Þetta hafi verið einhvern tíma á árunum 2001 eða 2002. Vitnið Birna Sigurðardóttir kom fyrir dóm. Hún sagðist vera búin að vera með einn hest í hesthúsinu að Drífubakka 1c frá árinu 2002. Hún hafi lengst af leigt aðstöðuna af stefndu en leigi nú af Kristínu, nýja eigandanum. Örn hafi séð um alla hesta í húsinu. Hún sagðist hafa borgað 80.000 fyrir hirðingu hestsins síns, árið 2002, sem hafi verið gangverðið þá. Hún sagði Albert hafa verið með hest í húsinu. Í ein tvö ár hafi verið talað um að hann mundi kaupa sig í hesthúsið en aldrei hafi orðið úr því. Þau hafi m.a. verið búin að biðja eiginmann sinn heitinn, sem hafi verið starfandi lögmaður, að útbúa kaupsamning en ekki hafi orðið úr því. Vitnið sagði kaupsamning sem liggi fyrir á milli aðila ekki stafa frá honum. Það geti hún fullyrt þar sem hann hafi alltaf skrifað samninga ,,á haus“. Hún sagði Albert lítið hafa verið í húsinu og hún vissi að hann væri ekki að borga neitt sambærilegt við það sem hún væri að borga. Hann hafi álitið sig eiga þetta. Vitnið Örn Ingólfsson, eiginmaður stefndu, kom fyrir dóm. Hann sagði að á árinu 2001 hafi hesthúsið að Drífubakka 1c verið séreign Ásu. Hann sagðist alla tíð hafa séð um hirðingu hesta í húsinu. Albert hafi verið með einn eða tvo hesta í hesthúsinu í nokkur ár frá árinu 2000. Hann hafi aldrei greitt neitt fyrir það, hvorki leigu né fyrir hirðingu. Hann sagði að 17.750 krónur gætu þó verið fyrir hirðingu. Hin kvittunin, fyrir 60.000 krónum, hafi verið greiðsla stefnanda til sín fyrir uppsetningu á eldhúsinnréttingu fyrir stefnanda. Hann sagði Arnartak ehf. hafa verið verktakafyrirtæki sem hann hafi rekið á þessum árum. Arnartak hafi fengið 1 milljón af 4 milljón króna lífeyrissjóðsláni sem stefnandi hafi fengið í gegnum sig. Það hafi verið skilyrði fyrir því að hann fengið lánið. Hann sagði víxilinn hafa verið greiddan með skuldabréfi sem hafi verið gefið út seinna. Vitnið staðfesti undirskrift sína á kaupsamninginn. Hann kvað þetta hafi verið drög en þar sem þau hafa aldrei verið efnd hafi samningurinn aldrei gengið í gildi. Hann kannast ekki við að 1.300.000 kr. hafi verið greiddar. Hann sagðist ekki muna vel hvar skrifað hafi verið undir, en sig minni þó að það hafi verið heima hjá sér og stefndu. Hann sagðist ekki vita hver hafi útbúið skjalið. Stefnandi hafi komið með það. Hann sagðist ekki muna eftir að vottar hafi verið viðstaddir og skjalið hljóti að hafa verið vottað eftir á. Hann sagði skjalið ekki hafa verið dagsett þegar hann sá það. Hann neitaði því að greiðsla á víxli vegna 1 milljón króna hafi verið hluti af þessu kaupverði. Hann sagðist hafa útvegað stefnanda 25,5 milljón króna lán í heildina. Hann sagðist ekki hafa áskilið sér neina þóknun fyrir útvegun lánanna. Hann sagði stefnanda hafa verið í hesthúsinu með hesta frá árinu 2000 til ársins 2004 eða 2005. Vitnið sagði þau hjón hafa átt tvo báta, sjókött og spíttbát. Erfitt hafi verið að selja þá. Stefnda hafi leitað til stefnanda um að selja þetta. En það tengist ekki með neinum hætti hesthúsinu. Þetta hafi selst fyrir rest, nánast gefið. Forsendur og niðurstöður: Ágreiningur máls þessa snýst um hvort tvö hestpláss í hesthúsinu að Drífubakka 1c, Mosfellsbæ, voru í eigu stefnanda máls þessa í desember 2007 er stefnda seldi allan eignarhluta sinn í hesthúsinu til þriðja aðila. Fyrir liggur kaupsamningur um tvö hestpláss í hesthúsinu að Drífubakka 1c, tilgreint sem 16,66% hluti í hesthúsinu. Samningurinn er dagsettur 10. september 2001, undirritaður af stefndu sem seljanda og eiginmaður hennar, Örn Ingólfsson, ritar á samninginn samþykki maka. Stefnandi máls þessa undirritar samninginn sem kaupandi. Samninginn votta Vilborg Guðný Óskardóttir og Rögnvaldur Pálmason. Hafa þau öll staðfest undirritun sína á samninginn fyrir dómi. Í samningnum segir að kaupverð eignarinnar 1.300.000 krónur sé að fullu greitt. Stefnandi þinglýsti ekki kaupsamningnum. Hann gerði þó tilraun til þess 28. desember 2007 en þá hafði Kristín Kristjánsdóttir afhent til þinglýsingar afsal fyrir öllum eignarhluta stefndu í hesthúsinu, þ.m.t. þeim hluta er ofangreindur kaupsamningur tekur til, dags. 2. desember 2007. Ágreiningur er með málsaðilum um hvort samningurinn hafi verið efndur eða hann hafi gengið í gildi. Stefnda og eiginmaður hennar hafa borið fyrir dómi að um drög að samningi hafi verið að ræða. Engin greiðsla hafi komið fyrir hestplássin og undirskriftir þeirra á kaupsamninginn hafi ekki lögformlega þýðingu. Aðilum ber ekki saman um hvar samningurinn var undirritaður og þeir kváðust hvorugur vita hver hafi samið hann. Aðilum málsins ber saman um að á árunum 2000 til um 2002 hafi stefnandi haft ýmist einn eða tvo hesta í umræddum stíum. Þar sem hinn umdeildi kaupsamningur var gerður í september 2001, það er á þeim tíma er stefnandi hafði þegar umráð yfir hestplássunum á grundvelli óformlegs leigusamnings, kom ekki til afhendingar á plássunum. Þá kveður stefnandi að hann hafi verið kröfuhafi að víxilskuld á hendur einkahlutafélaginu Arnartaki og stefndu persónulega, sem hafi ritað á víxilinn sem útgefandi. Víxillinn sem hafi verið að fjárhæð 1 milljón króna hafi ekki fengist greiddur þrátt fyrir innheimtutilraunir. Því hafi hluti greiðslu fyrir hestplássin verið með eftirgjöf víxilskuldarinnar en eftirstöðvarnar hafi hann greitt stefndu með reiðufé. Þetta fær stoð í vitnisburði Rögnvaldar Pálmasonar sem skrifaði á samninginn sem vottur. Víxilinn hefur ekki verið lagður fram í málinu en sýnt hefur verið fram á tilvist hans með yfirliti frá Sparisjóði vélstjóra þar sem hann endursendir einkahlutafélagi í eigu stefnanda víxilinn þann 2. júlí 2001. Stefnda hefur borið fyrir dómi að hún hafi verið útgefandi að þessum víxli þótt deilt sé um hvort hann hafi verið greiddur af Arnartaki ehf. eða í skiptum fyrir hesthúsplássin tvö. Að öllu framangreindu virtu verður að telja sannað að kaup hafi tekist á milli aðila um umrædd tvö hestpláss í hesthúsinu að Drífubakka 1c. Sala stefndu til þriðja aðila á árinu 2007 var því saknæm og ólögmæt. Verður stefnda því dæmd til greiðslu skaðabóta úr hendi stefndu vegna sviptingar á umráðarétti hans yfir plássunum. Fram hefur komið að stefnandi þinglýsti ekki eignarrétti sínum yfir hlutanum í hesthúsinu eða hélt til haga eignarrétti sínum með öðrum hætti, hvorki með því að standa skil á skyldum sínum sem eigandi, s.s. með greiðslu fasteignagjalda eða annars rekstrarkostnaðar, né með því að hagnýta eign sína í eigin þágu eða með útleigu. Greiðsla að fjárhæð 17.750 krónur, þann 24. febrúar 2004, inn á reikning stefndu með skýringunni ,,fasteignagj rafmagn ofl. v/hesthúss“ verður ekki talin breyta þeirri stöðu. Greiðsla stefnanda inn á reikning stefndu að fjárhæð 60.000 krónur, 22. nóvember 2000, þ.e. tæpu ári áður en kaupsamningur um hestplássin var undirritaður, verður ekki talinn tengjast þeim viðskiptum sem tekist er á um í þessu máli. Þá hefur ekki verið leitt í ljós að tölvupóstsamskipti aðila með áfastri mynd af báti tengist viðskiptum aðila með hestplássin. Eins og lögskiptum aðila hefur verið háttað, s.s. með því að ekki hefur verið leitt í ljós að stefnda hafi gert kröfur til stefnanda um að hann innti þessar skyldur af hendi, verða dómkröfur stefnanda teknar til greina að öðru leyti en því að stefnda skal greiða stefnanda vexti samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 3. desember 2007 til þess dags að mánuður var liðinn frá því stefnandi setti fyrst fram kröfu sína með bréfi lögmanns síns, það er 27. febrúar 2008, en frá þeim degi með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, sbr. 9. gr. sömu laga. Með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála í héraði nr. 91/1991 greiði stefnda stefnanda 700.000 krónur í málskostnað, þ.m.t. virðisaukaskattur. Unnur Gunnarsdóttir settur héraðsdómari kvað upp dóminn. D Ó M S O R Ð Stefnda, Ása Matthíasdóttir greiði stefnanda 2.500.000 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 3. desember 2007 til 27. febrúar 2008 en frá þeim degi með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr., sbr. 9. gr. sömu laga. Stefnda, Ása Matthíasdóttir greiði stefnanda 700.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 16/2020
|
Börn Kynferðisbrot Sönnun Ómerking Heimvísun Stjórnarskrá Sannleiksregla Fíkniefnalagabrot Nauðgun
|
X var ákærður fyrir nauðgun og kynferðisbrot gegn dóttur þáverandi sambýliskonu sinnar, sbr. 1. mgr. 194. gr. og 1. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og fyrir kynferðisbrot með því að hafa haft í vörslum sínum í síma 85 ljósmyndir og eina hreyfimynd sem sýndu börn á kynferðislegan hátt, sbr. 1. mgr. 210. gr. a. laga nr. 19/1940. Loks var X ákærður fyrir fíkniefnalagabrot með því að hafa haft í vörslum sínum 1,44 g af kókaíni, sbr. 2. gr., sbr. 5. og 6. laga nr. 65/1974 um ávana- og fíkniefni. Með héraðsdómi var X sýknaður af því broti sem honum var gefin að sök gegn dóttur þáverandi sambýliskonu sinnar en fundinn sekur um hin brotin. Með dómi Landsréttar var X fundinn sekur um öll brotin sem honum voru gefin að sök. Í dómi Hæstaréttar var vísað til þess að svo verulegir annmarkar hefðu verið á aðferð við sönnunarmatið í hinum áfrýjaða dómi að óhjákvæmilegt væri að ómerkja hann og vísa málinu til Landsréttar til löglegrar meðferðar og dómsálagningar að nýju.
|
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnirBenedikt Bogason, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Sigurður Tómas Magnússon ogIngibjörg Benediktsdóttir og Þorgeir Örlygsson fyrrverandi hæstaréttardómarar.Ríkissaksóknari skautmálinu til Hæstaréttar 21. apríl 2020 í samræmi við yfirlýsingu ákærða umáfrýjun. Ákæruvaldið krefst þess að refsing ákærða verði þyngd. Ákærði krefstþess aðallega að hann verði sýknaður af 1. og 2. lið ákæru og að sér verði gerðvægasta refsing sem lög heimila vegna brots samkvæmt 3. lið ákæru. Til vara krefstákærði þess að refsingin verði milduð.IMeð ákæruhéraðssaksóknara 29. janúar 2018 voru ákærða gefin að sök kynferðis- ogfíkniefnalagabrot í þremur liðum. Í 1. lið ákærunnar var ákærða gefin að söknauðgun og kynferðisbrot gegn barni, með því að hafa þriðjudaginn 24. janúar ogföstudaginn 17. febrúar 2017 haft önnur kynferðismök við A, fædda[...] 2012,dóttur þáverandi sambýliskonu sinnar, með því að hafa sleikt kynfæri stúlkunnarog stungið fingri í leggöng hennar og/eða endaþarm og þannig beitt hana ofbeldiog nýtt sér yfirburði sína gagnvart stúlkunni og traust hennar og trúnað tilhans sem sambýlismanns móður. Var þetta talið varða við 1. mgr. 194. gr. og 1.mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Í 2. lið ákærunnar var ákærðagefið að sök kynferðisbrot, aðallega með því að hafa föstudaginn 10. mars 2017haft í vörslum sínum í farsíma 85 ljósmyndir og eina hreyfimynd sem sýna börn ákynferðislegan hátt en til vara að hafa á tímabilinu 2. október 2016 til 10.mars 2017 skoðað umræddar myndir og myndskeið í símanum. Var þetta aðallegatalið varða við 1. mgr. 210. gr. a. almennra hegningarlaga en til vara við 2.mgr. sömu greinar. Loks var ákærða í 3. lið ákærunnar gefið að sökfíkniefnalagabrot með því að hafa föstudaginn 10. mars 2017 haft í vörslumsínum 1,44 g af kókaíni sem lögregla fann við leit. Var það talið varða við 2.gr., sbr. 5. og 6. gr. laga nr. 65/1974 um ávana- og fíkniefni og 2. gr., sbr.1. mgr. 14. gr. reglugerðar nr. 233/2001 um ávana- og fíkniefni og önnurlyfseðilsskyld efni.Við upphafaðalmeðferðar málsins í héraði var fært til bókar, að ósk ákæruvaldsins, aðláðst hefði að tilgreina brotavettvang í 1. lið ákæru, en hann hefði veriðheimili barnsins að [...] í Hafnarfirði. Jafnframt féll ákæruvaldið fráaðalkröfu í 2. lið ákæru við meðferð málsins í héraði en hélt sig við varakröfuna.Með héraðsdómivar ákærði sýknaður af því broti sem honum var gefið að sök í 1. lið ákærunnar.Hann var hins vegar fundinn sekur um þau brot sem honum voru gefin að sök í 2.og 3. lið hennar, en hann var sakfelldur fyrir síðarnefnda brotið á grundvellijátningar sinnar. Var refsing ákærða ákveðin 300.000 króna sekt í ríkissjóð,auk þess sem gerð voru upptæk farsími hans og þau fíkniefni sem fundust ívörslum hans. Með hinum áfrýjaða dómi var ákærði fundinn sekur um öll brotinsem honum voru gefin að sök. Var refsing hans ákveðin fangelsi í 3 ár auk þesssem staðfest var niðurstaða héraðsdóms um eignaupptöku.Að ósk ákærðavar veitt áfrýjunarleyfi með vísan til 4. málsliðar 4. mgr. 215. gr. laga nr.88/2008 um meðferð sakamála, en þar segir að verða skuli við ósk ákærðs manns,sem sýknaður er af ákæruefni í héraðsdómi en sakfelldur í Landsrétti, um leyfitil áfrýjunar nema Hæstiréttur telji ljóst að áfrýjun muni ekki verða til þessað breyta dómi Landsréttar. Í ákvörðun réttarins um að veita leyfið var tekiðfram að líta yrði svo á að úrlausn um þá aðferð sem viðhöfð var í dómiLandsréttar að telja sakfellingu fyrir tiltekinn ákærulið geta haft áhrif viðmat á sönnunargildi framburðar vegna annars ákæruliðar gæti haft almennaþýðingu og mikilvægt væri að fá úrlausn Hæstaréttar þar um í skilningi 2.málsliðar 4. mgr. 215. gr. laga nr. 88/2008.IIRannsókn málsinshófst í kjölfar þess að lögreglu barst bréf barnaverndarnefndar Hafnarfjarðar3. mars 2017 þar sem tilkynnt var um ætlað kynferðisbrot ákærða gagnvartfyrrgreindu barni. Þar kom fram að deginum áður hefði móðir barnsins haftsamband símleiðis við starfsmann nefndarinnar og tilkynnt að þá um morguninnhefði stúlkan komið upp í rúm til sín og rekið fótinn óvart í klof hennar þarsem móðirin lá nakin. Hefði stúlkan þá spurt hvort hún hefði rekið fótinn í„píkuna á þér“. Móðirin hefði játað því og sagt að hún ætti ekki að vera meðfæturna þarna. Því næst hefði stúlkan kropið við hlið móður sinnar og sagthenni að loka augunum. Stúlkan hefði svo tekið niður um sig nærbuxurnar og færthönd móður sinnar að klofi sínu. Móðir hennar hefði þá dregið höndina til bakaog sagt við stúlkuna að þetta ætti ekki að gera. Þá hefði stúlkan sagt: „Ég og Xtókum buxurnar niður og nærbuxurnar líka og ég setti puttann á (eða í) rassinná honum og hann fékk að skoða rassinn á mér.“ Í bréfinu voru síðan rakinsamskipti og sambúð móður barnsins með ákærða eftir frásögn hennar, en þauhöfðu þá nýlega slitið sambúðinni. Jafnframt sagði að móðir barnsins hefðiupplýst að ákærði hefði tvívegis verið einn með barninu og muni það hafa veriðí þau skipti sem greini í 1. lið ákæru. Einnig kom fram að samkvæmt upplýsingumfrá leikskóla barnsins hefði hegðun hennar breyst svo að eftir var tekiðeinhvern tímann frá 7. til 14. febrúar 2017, auk þess sem faðir stúlkunnarhefði spurt móðurina hvort hún hefði tekið eftir því að stúlkan væri leið oggrátgjarnari en áður.Brotaþoli gafskýrslu fyrir dómi í Barnahúsi 13. mars 2017 á grundvelli a-liðar 1. mgr. 59.gr. laga nr. 88/2008. Stúlkan kannaðist þá ekki við að ákærði hefði gerteitthvað við „einkastaði“ hennar og bætti við að hún myndi segja „stopp“ efeinhver vildi gera það. Hún kvaðst heldur ekki hafa snert óvart „einkastaði“móður sinnar. Síðar við skýrslutökuna sagði stúlkan þó að ákærði hefði strokiðá henni rassinn utan klæða þegar hann var að svæfa hana í rúmi móður hennar.Einu sinni hefði hann þó strokið rassinn á henni innan klæða en þá hefðu þauverið að lesa bók í „kósý-horninu“ undir koju hennar. Spurð um líðan sína þegarþetta gerðist sagði stúlkan að sér hefði liðið vel og að hún hefði greint móðursinni frá þessu. Einnig neitaði hún því að ákærði hefði strokið henni annarsstaðar. Hjá henni kom hins vegar fram að bæði ákærði og móðir hennar hefðustundum hjálpað henni að skeina sig. Móðir stúlkunnargaf skýrslu hjá lögreglu 15. mars 2017 og greindi frá því að kvöldið áður hefðumæðgurnar rætt saman upp í rúmi. Talið hefði borist að líðan stúlkunnar eftirað hún gaf skýrslu sína í Barnahúsi 13. sama mánaðar. Móðirin hefði sagt henniað vel gæti verið að hún þyrfti aftur að hitta þá konu í Barnahúsi sem tókskýrsluna af henni. Stúlkan hefði þá sagt að hún vildi það ekki og spurt umástæðu þess. Því hefði móðirin svarað að konan vildi fá að vita meira um hanaog ákærða og hvað þau hefðu verið að gera. Stúlkan hefði þá sagt að hún vildiekki segja það en eftir nokkrar fortölur hefði hún sagt að ákærði hefði settputtann í píkuna og rassinn á henni og sleikt hana þar.Brotaþoli gafaftur skýrslu fyrir dómi í Barnahúsi 18. apríl 2017 og greindi frá því að húnog ákærði hefðu eitt sinn verið að lita og fara í leiki. Þá hefði ákærði allt íeinu sagt henni að leggjast í rúm móður sinnar og síðan hefði hann girt niðurum hana bæði buxur og nærbuxur og sleikt á henni píkuna. Nánar spurð sagðistúlkan að ákærði hefði sleikt sig með tungunni auk þess sem hann hefði notaðputtann og sett hann „í strikið“. Hjá stúlkunni kom fram að þetta hefði gersttvisvar en ekki sama dag. Þá sagði hún að sér hefði liðið illa á meðan og þettahefði hætt þegar hún sagði „stopp“. Einnig greindi hún frá því að ákærði hefðistundum potað með puttanum í rassinn eða rasskinnina á sér.2Ákærði var handtekinn10. mars 2017 og við leit á honum fundust þau fíkniefni sem greinir í 3. liðákæru. Sama dag var gerð húsleit á heimili ákærða á grundvelli dómsúrskurðarsem gengið hafði fyrr um daginn. Ekkert fannst við þá leit sem skipti málifyrir rannsókn málsins. Jafnframt var lögreglu með úrskurði 11. mars 2017heimilað að athuga efni í farsíma ákærða og við þá rannsókn fundust þær myndir semvísað er til í 2. lið ákæru. Með úrskurði sama dag var ákærða gert að sætagæsluvarðhaldi til 13. sama mánaðar.Ákærði gafskýrslu hjá lögreglu 10. mars 2017 í kjölfar þess að hann var handtekinn og neitaðisakargiftum. Hjá honum kom fram að í janúar á því ári hefði hann passaðstúlkuna í eitt sinn þegar móðir hennar fór á námskeið. Þegar stúlkan fór aðsofa hefði hún farið úr nærbuxunum og viljað sofa nakin eins og móðir sín.Ákærði kvaðst ekki hafa gert athugasemdir við það og hefðu þau lagst upp í rúmþar sem ákærði las fyrir hana. Þá hefði stúlkan tekið í hönd hans og fært hanaá klof sitt og beðið ákærða um að snerta á sér kynfærin. Einnig hefði hún sagtað sér þætti gott að láta snerta sig þar. Ákærði sagði að hönd sín hefði aðeinssnert kynfæri stúlkunnar, en hann hefði tekið höndina til sín og sagt að þettaværi eitthvað sem fullorðnir ættu ekki að gera og hún gæti bara gert þettasjálf. Ákærði greindi einnig frá tilviki skömmu síðar, eða í febrúar, þegarhann átti að aka stúlkunni í leikskóla eftir að móðir hennar var farin tilvinnu. Ákærði kvaðst hafa legið nakinn uppi í rúmi og rumskað við það aðstúlkan var með höndina á rassinum á sér að skoða hann. Ákærði kvaðst hafabrugðist við með því að standa upp og klæða sig. Þá hefði stúlkan beðið hann umað skoða á sér rassinn því að hana klæjaði þar. Ákærði sagðist hafa athugaðþetta og séð að hún var illa þrifin og því þurrkað henni með blautþurrku. Stúlkanhefði þá aftur sagt að sér þætti þetta gott. Hann hefði síðan ekið henni íleikskólann.Eftir aðbrotaþoli gaf síðari skýrslu sína í Barnahúsi 18. apríl 2017, þar sem hún barákærða alvarlegum sökum, var hann aftur yfirheyrður af lögreglu 26. maí samaár. Aðspurður um seinni framburð stúlkunnar neitaði ákærði eindregið sök íöllum atriðum og vísaði í fyrri framburð sinn.Ákærði gafskýrslu við aðalmeðferð málsins í héraði og fyrir Landsrétti og bar í öllummeginatriðum á sama veg og hann hafði gert hjá lögreglu.3Brotaþoli gekkstundir læknisskoðun í Barnahúsi 10. maí 2017. Í læknisvottorði 16. sama mánaðarkemur fram það álit að almenn líkamsskoðun sé eðlileg. Við skoðun á kynfærumstúlkunnar megi hins vegar sjá óeðlilegt útlit á meyjarhafti með skarði að aftanverðuen á því svæði vanti alveg haftið. Skeiðarop að ofanverðu sé um 7 til 8 mm íþvermál og endaþarmssvæði hafi verið eðlilegt við skoðun.Eftir aðbrotaþoli gaf skýrslu í Barnahúsi 13. mars 2017 fór hún þangað í viðtöl. Meðalmálsgagna eru bréf Barnahúss 5. júlí 2017 og 22. febrúar 2018 þar sem lýst ergangi þessara viðtala og líðan stúlkunnar. Einnig liggur fyrir bréfforstöðumanns Barnahúss 10. september 2020 þar sem fram kemur að yfirleitt nægiað börn komi einu sinni í skýrslutöku en sum þurfi að koma aftur þar sem þaueigi erfitt með að treysta ókunnugum við ókunnugar aðstæður. Það eigisérstaklega við um ung börn eða börn með þroska- eða hegðunarfrávik afeinhverjum toga.IIISamkvæmt 1. mgr.109. gr. laga nr. 88/2008 metur dómari hverju sinni hvort nægileg sönnun, semekki verður vefengd með skynsamlegum rökum, er fram komin um hvert það atriðisem varðar sekt og ákvörðun viðurlaga við broti, þar á meðal hvaða sönnunargildiskýrslur ákærða hafa, vitnisburður, mats- og skoðunargerðir, skjöl og önnursönnunargögn. Enn fremur metur dómari, ef þörf krefur, hvert sönnunargildi þærstaðhæfingar hafa sem varða ekki beinlínis það atriði sem sanna skal enályktanir má leiða af um það, sbr. 2. mgr. sömu greinar. Framangreindákvæði mæla fyrir um það sem nefnt hefur verið hið frjálsa sönnunarmat dómaraog er þá átt við að sönnunarmatið sé ekki lögbundið, eins og gilti eftirréttarfarsreglum á öldum áður. Í því felst að málsatvik verða sönnuð með hverriþeirri aðferð og gögnum sem haft geta áhrif til sönnunar eftir heilbrigðriskynsemi og mannlegri reynslu. Jafnframt má mat dómara við sönnun hvorki veraandstætt lögmálum rökfræðinnar né vísindalegri eða almennri þekkingu. Ennfremur verður matið ekki reist eingöngu á huglægum atriðum og heldur ekki áómálefnalegum sjónarmiðum eins og persónulegum skoðunum dómara um menn eðamálefni. Markmiðið með hinu frjálsa sönnunarmati dómara er að komast að réttriniðurstöðu í samræmi við þá meginreglu sakamálaréttarfars að leiða skuli hiðsanna í ljós en hún er nefnd sannleiksreglan.Ísakamálaréttarfari gildir einnig sú meginregla að sönnunarbyrði um sekt ákærðaog atvik, sem telja má honum í óhag, hvíli á ákæruvaldinu, sbr. 108. gr. laganr. 88/2008. Í samræmi við þetta er markmið rannsóknar sakamáls að afla allranauðsynlegra gagna til þess að ákæranda sé fært að ákveða að henni lokinnihvort sækja skal mann til sakar, svo og að afla gagna til undirbúningsmálsmeðferðar fyrir dómi, sbr. 1. mgr. 53. gr. laganna. Til viðbótar því aðákæruvaldið þarf samkvæmt framansögðu að axla sönnunarbyrðina gildir áðurgreindregla eftir 1. mgr. 109. gr. laganna um að sanna beri sekt ákærða svo að ekkiverði vefengt með skynsamlegum rökum. Af því leiðir að vafa um sönnun sektar verðurað skýra ákærða í hag (in dubio pro reo). Samhliða gildir sú regla að hver sásem borinn er sökum um refsiverða háttsemi skal talinn saklaus þar til sekthans hefur verið sönnuð, sbr. 2. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar og 2. mgr. 6. gr.mannréttindasáttmála Evrópu sem hefur lagagildi hér á landi eftir lögum nr.62/1994.2Í niðurstöðukaflahins áfrýjaða dóms (17. lið) segir um 1. lið ákæru að framburður ákærða hjálögreglu og fyrir dómi hafi verið skýr og stöðugur að því er varðar lýsingu áþeim tveimur tilvikum sem hann telur málið vera sprottið af. Við mat átrúverðugleika frásagnar ákærða skipti á hinn bóginn máli að hann hafi ítrekaðskoðað efni á netinu sem sýni börn á kynferðislegan hátt, en hann hafði áður meðdóminum verið fundinn sekur um þá háttsemi samkvæmt 2. lið ákæru. Í niðurlagidómsins (25. lið) segir síðan að samkvæmt þessu verði lagt til grundvallar aðframburður ákærða sé að nokkru marki ótrúverðugur um atriði sem hafi þýðinguvið mat á sönnun í málinu. Verður dómurinn ekki skilinn á annan veg en að meðþessu sé vísað til sakfellingarinnar samkvæmt 2. lið ákæru, enda ekkert annaðatriði nefnt sem gæti dregið úr trúverðugleika frásagnar ákærða.Svo sem áður errakið var fallist á beiðni ákærða um áfrýjunarleyfi til Hæstaréttar á þeimgrunni að það hefði almenna þýðingu að fá úrlausn réttarins um þá aðferð viðsönnunarmatið að telja sakfellingu fyrir tiltekið ákæruatriði geta haft áhrifvið mat á sönnunargildi frásagnar ákærða vegna annars ákæruatriðis.Í dómumHæstaréttar hefur við mat á sönnun sakar reynt á hvaða áhrif það hefur aðákærði hefur samhliða eða áður verið fundinn sekur um samkynja brot eða hann gengistvið slíkri háttsemi. Í fyrsta lagi skal nefndur dómur réttarins 30. janúar 2003í máli nr. 359/2002. Þar var ákærði borinn sökum um kynferðisbrot gegn tveimurungum stúlkum, annars vegar mágkonu sinni um tveggja til þriggja ára skeið og hinsvegar dóttur sinni í framhaldi af því á næstu tveimur árum. Tók Hæstirétturfram að hvert brot um sig sætti sjálfstæðu mati og yrði sakfelling af einu ekkinotuð til sönnunar um sök af öðru, þótt hún kynni að geta gefið ákveðnavísbendingu um hvatir ákærða. Í öðru lagi er dómur réttarins 23. apríl 2008 ímáli nr. 658/2007. Þar voru ákærða gefin að sök kynferðisbrot gegn sex stúlkumog hann sakfelldur fyrir verulegan hluta þeirrar háttsemi. Tekið var fram ídómi réttarins að við sönnun tiltekinna sakargifta skipti ekki máli sú röksemdhéraðsdóms að nafngreind frænka ákærða hefði lagt fram kæru á hendur honumfyrir kynferðisbrot sem ekki hefði leitt til ákæru. Jafnframt var tekið fram ídómi réttarins að við mat á sönnun fyrir einstök brot ákærða yrði ekki litiðtil þess að hann hefði verið sakfelldur fyrir önnur samkynja brot í málinu, svosem gert var með héraðsdómi. Í þriðja lagi skal getið dóms réttarins 28. maí2009 í máli nr. 58/2009 þar sem ákærða voru gefin að sök kynferðisbrot gegnungri stjúpdóttur sinni á tilteknu árabili. Hæstiréttur staðfesti sakfellingu héraðsdómsmeð þeirri athugasemd að ekki skipti máli að systir ákærða hefði borið umkynferðislega tilburði hans gagnvart sér þegar hún var barn að aldri og ákærðihefði viðurkennt það að vissu marki. Loks er hér til að taka dóm réttarins 24.október 2013 í máli nr. 316/2013. Þar hafði ákærði verið sakfelldur í héraðifyrir kynferðisbrot gegn ungum dreng. Hann var hins vegar sýknaður með dómiHæstaréttar en í honum sagði meðal annars að þótt ákærði hefði verið sakfelldurmeð dómi réttarins árið 1994, sem birtur var á bls. 639 í dómasafni réttarinsþað ár, fyrir kynferðisbrot gegn fjórum ungum drengjum fengi það ekki breyttþeirri niðurstöðu í málinu að ákæruvaldið hefði ekki axlað sönnunarbyrðisamkvæmt 1. mgr. 109. gr. laga nr. 88/2008 um að ákærði hefði framið þau brotsem honum voru gefin að sök.Samkvæmt 1. mgr.115. gr. laga nr. 88/2008 metur dómari við úrlausn máls sönnunargildiframburðar ákærða, þar á meðal trúverðugleika hans. Í því sambandi skal meðalannars hugað að ástandi og hegðun ákærða við skýrslugjöf og stöðugleika ífrásögn hans. Samkvæmt þessu verður að meta annars vegar innra samræmiframburðarins með tilliti til þess hvort mótsagna gæti í frásögn og skýringumákærða og hins vegar ytra samræmi framburðarins sem beinist að því að virða hanní ljósi annarra upplýsinga sem komið hafa fram við málsmeðferðina. Á þessum grunniverður metið hvort framburðurinn sé trúverðugur og hvaða áhrif það hefur meðtilliti til annarra sönnunargagna sem liggja fyrir í málinu. Við þetta mat áfrásögn ákærða verður aftur á móti ekki litið til þess hvort hann hefur áðurverið sakfelldur fyrir samkynja brot eða hvort honum eru í málinu gefin að sökönnur sams konar brot. Að öðrum kosti sætti það brot sem til úrlausnar væri ekkisjálfstæðu mati í samræmi við þau fordæmi réttarins sem hér hafa verið rakin,auk þess sem með því væri létt af ákæruvaldinu þeirri sönnunarbyrði sem þaðþarf að axla eftir 108. gr. laga nr. 88/2008 og ákærði fengi heldur ekki notiðþess vafa við sönnun sem kynni að vera fyrir hendi, sbr. 1. mgr. 109. gr.laganna. Jafnframt verður hér að gæta grunnreglunnar í 2. mgr. 70. gr.stjórnarskrárinnar og 2. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu sem myndahornstein réttarríkisins um að hver maður skuli talinn saklaus uns sekt hanshefur verið sönnuð. Um samspil fyrrgreindu reglnanna gagnvart þeirri síðastnefndumá til hliðsjónar benda á dóma Mannréttindadómstóls Evrópu í máli Tsalkitzisgegn Grikklandi (nr. 2) frá 19. október 2017 (60. lið), Telfner gegn Austurríkifrá 20. mars 2001 (15. lið) og Barberà, Messegué og Jabardo gegn Spáni frá 6.desember 1988 (77. lið).Eftirframansögðu var sá annmarki á aðferð við sönnunarmat í hinum áfrýjaða dómi aðframburður sem metinn var stöðugur var að nokkru marki talinn ótrúverðugur íljósi annars brots sem ákærði var sakfelldur fyrir í málinu. 3Íniðurstöðukafla hins áfrýjaða dóms (21. lið) um 1. lið ákæru er fjallað umhvort framburður brotaþola hafi verið misvísandi, en héraðsdómur komst aðþeirri niðurstöðu að svo hefði verið um tiltekin atriði. Um þetta segir í hinumáfrýjaða dómi að til þess sé að líta að í fyrri framburði brotaþola lýsi barniðsamskiptum sem ákærði hafi lýst með svipuðum hætti en lýsing í síðariframburðinum vísi hins vegar til atvika sem ákært sé fyrir. Því sé ekkiaugljóst að um misræmi í lýsingum sé að ræða hjá barninu. Samkvæmt þessu taldiLandsréttur framburð brotaþola í meginatriðum trúverðugan og stöðugan.Svo sem áður errakið kannaðist brotaþoli ekki við í fyrri skýrslu sinni fyrir dómi 13. mars2017 að ákærði hefði gert eitthvað við „einkastaði“ hennar. Þó sagði stúlkanumrætt sinn að ákærði hefði strokið á henni rassinn utan klæða þegar hann varað svæfa hana í rúmi móður sinnar og einu sinni hefði hann þó strokið henni þarinnan klæða. Í síðari skýrslu brotaþola 18. apríl sama ár lýsti hún hins vegarþeim sakargiftum sem ákærða eru gefnar að sök í 1. lið ákæru. Við fyrriskýrslutökuna var stúlkan spurð með almennum hætti um samskipti af þessu tagivið ákærða og því tjáði hún sig ekki um þau atvik sem ákæran lýtur að. Samkvæmtþessu liggur fyrir að stúlkan greindi ekki nánar við fyrri skýrslutökuna frásamskiptunum við ákærða en á því kunna að vera eðlilegar skýringar með hliðsjónaf aldri hennar og öðrum aðstæðum. Á hinn bóginn hefur framburður hennar fyrirdómi ekki verið stöðugur eins og staðhæft er í hinum áfrýjaða dómi.Að réttu lagibar Landsrétti að meta hvort fyrir hendi væru ástæður fyrir breyttum framburðistúlkunnar en í ljósi þeirra má vel vera að síðari framburðurinn hafi verið trúverðugurþrátt fyrir framangreint misræmi. Að þessu leyti er því einnig annmarki áaðferð við sönnunarmat í hinum áfrýjaða dómi.4Í umfjöllun um1. lið ákæru í niðurstöðukafla hins áfrýjaða dóms (21. lið) var fallist á þaðmeð ákæruvaldinu að engar „áreiðanlegar“ vísbendingar væru um að brotaþolahefðu verið lögð orð í munn áður en hún gaf seinni skýrslu sína fyrir dómi ogframburður hennar þannig orðið fyrir áhrifum frá öðrum, einkum móður.Héraðsdómur taldi aftur á móti að ekki væri hægt að útiloka áhrif annarra áframburð stúlkunnar.Ef vísbendingarvoru um að aðrir hefðu haft áhrif á framburð brotaþola bar að leggja mat áhvaða áhrif það hefði á sönnunargildi framburðar barnsins. Í því sambandiskiptir ekki máli hvort vísbendingar eru áreiðanlegar eins og segir í dómiLandsréttar. Verða ekki gerðar auknar kröfur til sönnunar að því leyti ákærða íóhag enda færi það í bága við fyrrgreinda reglu í 1. mgr. 109. gr. laga nr.88/2008 um að virða beri vafa við sönnun honum í hag. Hér er því jafnframt um aðræða annmarka á aðferð við sönnunarmat í hinum áfrýjaða dómi.5Samkvæmt ölluþví sem hér hefur verið rakið eru svo verulegir annmarkar á sönnunarmati hinsáfrýjaða dóms að ómerkja ber hann og vísa málinu aftur til Landsréttar til löglegrarmeðferðar og dómsálagningar á ný. Það skal áréttað að hér hefur aðeins veriðdæmt um þá aðferð sem beitt var við sönnunarmatið án þess að nokkur afstaða sétekin til þess hvort ætlaðar sakir á hendur ákærða teljist sannaðar.Ákvörðun umsakarkostnað bíður nýs dóms í málinu. Allur áfrýjunarkostnaður málsins verðurfelldur á ríkissjóð, þar með talin málsvarnarlaun verjanda ákærða fyrir Hæstaréttisem ákveðin verða með virðisaukaskatti, eins og greinir í dómsorði. Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur er ómerktur og málinu vísað tilLandsréttar til löglegrar meðferðar og dómsálagningar að nýju.Allur áfrýjunarkostnaður málsins greiðist úr ríkissjóði, þarmeð talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, Björgvins Jónssonar lögmanns,992.000 krónur.Dómur Landsréttar 24. janúar 2020Mál þetta dæma landsréttardómararnir Davíð Þór Björgvinsson og Jóhannes Sigurðsson og Sigríður Ingvarsdóttir, fyrrverandi héraðsdómari.Málsmeðferð og dómkröfuraðila. Ríkissaksóknari skaut málinu til Landsréttar 23. október 2018. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjaness 15. október 2018 í málinu nr. S-59/2018.2. Ákæruvaldið krefst þess að ákærði verði sakfelldur samkvæmt ákæru og dæmdur til refsingar og að upptækur verði gerður farsími hans af gerðinni Samsung Galaxy S7 Edge og 1,44 g af kókaíni.3. Ákærði krefst aðallega sýknu af ákæruliðum 1 og 2 og að honum verði gerð vægasta refsing sem lög heimila samkvæmt ákærulið 3. Til vara krefst ákærði þess að honum verði gerð vægasta refsing sem lög heimila vegna allra ákæruliða og að refsing hans verði skilorðsbundin að öllu leyti eða að hluta. Þá krefst hann þess að einkaréttarkröfu brotaþola verði vísað frá héraðsdómi en til vara að fjárhæð hennar verði lækkuð verulega.Málsatvik og sönnunarfærsla4. Málið er höfðað með ákæru héraðssaksóknara 29. janúar 2018. Í 1. lið ákæru er ákærða gefin að sök nauðgun og kynferðisbrot gegn barni, með því að hafa í nánar tilgreind skipti snemma á árinu 2017 haft önnur kynferðismök við brotaþola sem þá var tæplega fimm ára gömul, en hún er dóttir þáverandi sambýliskonu ákærða, með því að hafa sleikt kynfæri stúlkunnar og stungið fingri í leggöng hennar og/eða endaþarm og þannig beitt hana ofbeldi og nýtt sér yfirburði sína gagnvart stúlkunni og traust hennar og trúnað til hans sem sambýlismanns móður hennar. Er háttsemi ákærða talin varða við 1. mgr. 194. gr. og 1. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Í 2. lið ákærunnar er ákærða gefið að sök að hafa í mars 2017 haft í vörslum í farsíma sínum 85 ljósmyndir og eina hreyfimynd sem sýna börn á kynferðislegan hátt, en til vara að hafa á tímabilinu 2. október 2016 til 10. mars 2017, skoðað umræddar myndir og myndskeið á símanum. Telst þetta í ákæru aðallega varða við 1. mgr. 210. gr. a almennra hegningarlaga, en til vara við 2. mgr. 210. gr. a laganna. Þá er ákærða í 3. lið ákæru gefið að sök fíkniefnalagabrot, með því að hafa föstudaginn 10. mars sama ár haft í vörslum sínum 1,44 g af kókaíni sem lögregla fann við leit. Er þetta talið varða við 2. gr., sbr. 5. og 6. gr. laga um ávana- og fíkniefni nr. 65/1974 og 2. gr., sbr. 1. mgr. 14. gr. reglugerðar um ávana- og fíkniefni og önnur lyfseðilsskyld efni nr. 233/2001. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar. 5. Í ákæru er þess krafist, með vísan til 1. töluliðar 1. mgr. 69. gr. a almennra hegningarlaga, að farsími ákærða sem notaður var við að fremja brotið, og er af gerðinni Samsung Galaxy S7 Edge, verði gerður upptækur. Einnig er þess krafist með heimild í 6. mgr. 5. gr. laga nr. 65/1974 um ávana- og fíkniefni og 2. mgr. 14. gr. reglugerðar nr. 233/2001, að samtals 1,44 g af kókaíni sem lögregla lagði hald á verði gerð upptæk.6. Við upphaf aðalmeðferðar í héraði óskaði sækjandi eftir því að bókað yrði að láðst hefði að tilgreina brotavettvang í ákærulið 1, en hann væri heimili stúlkunnar að [...] í Hafnarfirði. Við framhaldsaðalmeðferð óskaði sækjandi jafnframt eftir því að bókað yrði að ákæruvaldið félli frá aðalkröfu samkvæmt 2. tölulið ákæru um vörslu á klámefni sem sýndi börn á kynferðislegan hátt, en héldi sig við varakröfu samkvæmt sama tölulið um skoðun á slíku efni. 7. Við aðalmeðferð málsins fyrir Landsrétti var tekin skýrsla af ákærða. Þá voru skoðaðar og hlýtt á upptökur af skýrslutökum af brotaþola í Barnahúsi, sem og af foreldrum hennar fyrir héraðsdómi.Niðurstaða 8. Með dómi Héraðsdóms Reykjaness 15. október 2018 var ákærði sakfelldur samkvæmt 2. og 3. lið ákæru, eins og henni var breytt við framhaldsaðalmeðferð, en sýknaður af broti því sem honum er gefið að sök í 1. lið hennar. Fyrir Landsrétti krefst ákæruvaldið sakfellingar samkvæmt 1. lið ákærunnar, en að öðru leyti staðfestingar héraðsdóms um sakfellingu samkvæmt öðrum liðum ákærunnar. Þá er þess krafist að hann verði dæmdur til refsingar. Ákærði hefur neitað sök samkvæmt ákæruliðum 1 og 2, en játar sök samkvæmt 3. ákærulið. Hann krefst staðfestingar á sýknu af ákærulið 1 og að hann verði jafnframt sýknaður af ákærulið 2. Ákærði unir aftur á móti sakfellingu samkvæmt ákærulið 3. 9. Með hinum áfrýjaða dómi var ákærði sýknaður af ákærulið 1 og einkaréttarkröfu brotaþola var vísað frá héraðsdómi eins og bar við þær aðstæður að gera samkvæmt 2. mgr. 176. gr. laga nr. 88/2008. Krafa ákærða um frávísun kröfunnar frá héraðsdómi kemur því ekki til álita. Ákæruliður 30. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms er sakfelling ákærða og heimfærsla brots samkvæmt ákærulið 3 staðfest. Ákæruliður 21. Í héraðsdómi var ákærði sakfelldur samkvæmt 2. lið ákærunnar þar sem honum er gefið að sök brot gegn 2. mgr. 210. gr. a almennra hegningarlaga fyrir að hafa á tímabilinu 2. október 2016 til 10. mars 2017 skoðað í síma sínum 85 ljósmyndir, og eina hreyfimynd, sem sýna börn á kynferðislegan hátt. Ákærði neitar sök og skýrir þessar myndir í síma sínum með því að hann hafi verið í samskiptum á spjallsíðu á netinu þar sem fólk var að skiptast á klámmyndum. Hann hafi ýtt á einhvern hlekk sem þar var sendur sem færði hann inn á einhverja aðra netsíðu og hafi umræddar myndir þá vistast óumbeðið í síma hans. Hafi hann séð að eitthvað var athugavert við myndirnar og farið strax út af síðunni. 2. Í framburði vitnisins B lögreglumanns fyrir héraðsdómi kemur fram að hann hafi afritað gögn úr síma ákærða og þar hafi þær 85 myndir sem ákært er fyrir fundist í flýtiminni símans. Fram kemur í skýrslu hans að myndir fari ekki sjálfkrafa í flýtiminnið, til dæmis þegar notandi fái sendan hlekk, heldur þurfi notandinn að opna hlekkinn. Yfirlit um myndir sem vistast hafa í flýtiminni síma ákærða og hversu oft og hvenær þær hafa vistast þar liggur fyrir dóminum. Sýnir yfirlitið að í flýtiminni síma ákærða hafi vistast tugir mynda með grófu efni sem sýna börn á kynferðislegan hátt. Af yfirlitinu má ráða að myndirnar hafi vistast mismunandi oft í flýtiminninu, sumar allt að þrisvar til fjórum sinnum. Vistun myndanna í flýtiminninu átti sér stað annars vegar í október 2016 og hins vegar í mars 2017. Samkvæmt framangreindu verður ekki annað ráðið en að ákærði hafi skoðað að minnsta kosti sumar myndirnar oftar en einu sinni og á mismunandi tímum. Samkvæmt þessu eru skýringar ákærða í þá veru að hann hafi í ógáti hnotið um þetta efni í leit að öðru klámefni því afar ótrúverðugar. Telja verður sannað svo hafið sé yfir skynsamlegan vafa að ákærði hafi skoðað myndir og myndskeið sem sýna börn á kynferðislegan hátt svo sem lýst er í ákæru. Með vísan til forsendna héraðsdóms að öðru leyti verður staðfest sakfelling ákærða fyrir þessa háttsemi, í samræmi við endanlega kröfu ákæruvaldsins, og er þar réttilega færð til refsiákvæða. Ákæruliður 13. Að því er varðar forsendur héraðsdóms fyrir sýknu af sakargiftum samkvæmt ákærulið 1 er á því byggt að ákærði hafi staðfastlega neitað sök og að framburður hans, bæði hjá lögreglu og síðar fyrir dómi, sé samhljóða og stöðugur. Jafnframt er í héraðsdómi á því byggt að framburður brotaþola, sem aflað var í tveimur skýrslutökum í Barnahúsi, sé misvísandi um nokkur atriði og hann sé að því leyti svo ótraustur að ekki sé unnt að útiloka áhrif annarra, einkum móður, á framburð hennar. Í því ljósi, en einnig að gættum öðrum atriðum sem nefnd eru í forsendum dómsins, þótti ekki unnt að slá því föstu, svo hafið væri yfir skynsamlegan vafa, að ákærði hafi gerst sekur um þá háttsemi sem hann er sakaður um samkvæmt þessum ákærulið. 4. Samkvæmt 108. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, sbr. 2. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar, hvílir á ákæruvaldinu að færa sönnur á sekt ákærða. Dómari metur hvort nægileg sönnun, sem ekki verði vefengd með skynsamlegum rökum, sé komin fram um hvert það atriði er varðar sekt og ákvörðun viðurlaga við broti, sbr. 109. gr. laga nr. 88/2008. Tekur þetta mat meðal annars til þess hvaða sönnunargildi skýrsla ákærða eigi að hafa sem og skýrslur vitna. Við þetta mat geta skýrslur vitna, sem ekki hafa skynjað atvik af eigin raun, haft þýðingu að því marki að unnt sé að draga ályktanir um sakarefnið af framburði þeirra. 5. Ákærði, sem neitar sök samkvæmt ákærulið 1, lýsir atvikum með allt öðrum hætti en gert er í ákæru. Við yfirheyrslu hjá lögreglu neitaði ákærði að hafa brotið gegn brotaþola. Ákærði lýsti því á hinn bóginn í skýrslutöku hjá lögreglu að hann hefði verið beðinn um að passa brotaþola að kvöldi til. Þegar hann hafi verið að undirbúa stúlkuna fyrir háttinn hafi hún sagt honum að hún vildi sofa nakin eins og mamma hennar gerði, og hafi hann leyft henni það. Sjálfur hafi hann hins vegar verið í nærbuxum og bol. Hann hafi lagst í rúmið við hlið hennar og lesið fyrir hana. Að loknum lestri hafi brotaþoli tekið í hönd hans og fært hana að klofi hennar. Hafi hann við það snert kynfæri hennar, en strax tekið höndina í burtu og sagt henni að hann ætti ekki að koma þarna við hana. Hafi hún þá tekið fram að henni þætti gott að vera snert þarna. Kvaðst hann þá hafa sagt brotaþola að hún ætti þá bara að snerta sig þarna sjálf. Ákærði greindi frá með svipuðum hætti þegar hann gaf skýrslu fyrir héraðsdómi og Landsrétti.6. Í skýrslutöku hjá lögreglu lýsti ákærði því einnig að einn morgun hefði móðir stúlkunnar, beðið hann um að keyra stúlkuna í leikskólann og hefði hann tekið vel í það. Kvaðst hann hafa verið á milli svefns og vöku þegar brotaþoli hefði komið inn í herbergið og sett hendur á rasskinnar hans þar sem hann hefði legið nakinn í rúminu. Ekki sagðist ákærði hafa sagt brotaþola að færa hendurnar þar sem þetta hafi ekki verið löng stund, en drifið sig á fætur. Brotaþoli hafi þá beðið hann um að skoða á sér rassinn því að hana klæjaði þar. Kvaðst ákærði hafa séð að hún var illa skeind og því hafi hann strokið yfir rassinn á henni með blautu „tissue“. Hafi stúlkan þá sagt að henni þætti gott að vera snert þarna.7. Ákærði byggir mál sitt á því að þau samskipti við brotaþola sem hann lýsti fyrir lögreglu og er í samræmi við fyrsta framburð brotaþola í Barnahúsi hafi ekki verið af kynferðislegum toga af hans hálfu heldur átt sér eðlilegar skýringar eins og að framan er lýst. Framburður ákærða hjá lögreglu og fyrir dómi hefur verið skýr og stöðugur að því er varðar lýsingu á þeim tveimur tilvikum sem hann telur málið vera sprottið af. Við mat á trúverðugleika frásagnar ákærða skiptir á hinn bóginn máli, eins og fyrr er rakið, að ákærði hefur ítrekað skoðað efni á netinu sem sýnir börn á kynferðislegan hátt. 8. Eins og fram kemur í hinum áfrýjaða dómi er upphaf málsins bréf barnaverndarnefndar Hafnarfjarðar 3. mars 2017 þar sem nefndin fer fram á rannsókn lögreglu á meintu kynferðisbroti ákærða gegn brotaþola. Í bréfinu kemur fram að móðir brotaþola hafi daginn áður hringt í starfsmann nefndarinnar og lýst áhyggjum af atviki sem hafi átt sér stað þá um morguninn. Í vitnisburði móðurinnar fyrir héraðsdómi kom fram að brotaþoli hefði í umrætt skipti skriðið upp í rúm til móður sinnar, en þá óvart rekið fótinn í klof hennar. Hafi stúlkan þá spurt hvort hún hafi komið við píkuna á henni. Hafi móðirin játað því og sagt stúlkunni að vera ekki með fæturna þarna því þetta væri einkastaðurinn hennar. Þær hafi síðan farið að spjalla þar til brotaþoli hafi risið upp í rúminu og kropið við hlið móður sinnar og sagt henni að loka augunum. Því næst hafi brotaþoli tekið nærbuxur sínar niður á mið læri, tekið í hönd móður sinnar og fært hana að klofi sínu og sagt henni að setja höndina á píkuna á sér. Móðirin hafi tekið höndina til baka og sagt dóttur sinni að svoleiðis ætti ekki að gera. Hafi stúlkan þá sagt að hún og ákærði hafi tekið buxurnar og nærbuxurnar niður, hún hafi sett puttann á eða í rassinn á honum og hann hafi fengið að skoða rassinn á henni. Hafi móðirin spurt dóttur sína hvort þetta hefði ekki verið óþægilegt og hefði stúlkan svarað því neitandi.9. Við fyrri skýrslutöku af brotaþola í Barnahúsi 13. mars 2017 kom fram að í nokkur skipti hefði ákærði strokið rass hennar. Af myndbandsupptöku, sem spiluð var við aðalmeðferð málsins fyrir Landsrétti, sést að brotaþoli lýsti þessu nánar með látbragði með því að setja hönd sína annars vegar í klof sér og hins vegar á rass. Nánar aðspurð endurtók stúlkan að snertingar hefðu stundum verið utan á og stundum innan á og að bara einu sinni hefði hann gert innan á. Nánar innt eftir þessu tilviki þar sem snerting var innan á hafi það gerst í „kósý horninu undir hjá mér“ sem mun vera undir koju brotaþola. Samkvæmt þessu er ljóst að í fyrri skýrslutöku í Barnahúsi lýsti brotaþoli snertingum af svipuðum toga og hún hafði áður lýst fyrir móður sinni. Hefur ákærði raunar einnig lýst slíkum snertingum, þótt hann hafni því að þær hafi verið af kynferðislegum toga af hans hálfu.20. Í síðari skýrslutöku í Barnahúsi, sem einnig var spiluð við aðalmeðferð málsins fyrir Landsrétti, lýsti stúlkan brotunum með líkum hætti og í ákæru. Greinir hún frá því að ákærði hafi einn dag lagt hana á rúmið, girt niður buxurnar hennar og naríurnar og sleikt á henni kynfærin. Enn fremur kemur fram að stundum hafi hann sett puttann inn og stundum gert með tungunni. Henni hefði liðið illa yfir því að ákærði hefði komið við einkastaðina hennar þegar þau voru uppi í rúmi. Enn fremur greindi hún frá því að ákærði hefði potað í rassinn á henni með puttanum og lýsti því með látbragði. Samkvæmt þessu liggur fyrir all greinargóð lýsing brotaþola, sem var rétt nýorðin fimm ára þegar skýrslutakan fór fram, með orðum og látbragði, á því hvernig ákærði hefði brotið gegn henni. 21. Í héraðsdómi er framburður brotaþola metinn misvísandi um tiltekin atriði. Munur sé á framburði hennar við fyrri og síðari skýrslutöku. Við fyrri skýrslutöku sé atvikum lýst þannig að geti vel samrýmst lýsingu ákærða á atvikum. Það hafi á hinn bóginn ekki verið fyrr en við síðari skýrslutöku að lýst sé háttsemi sem 1. liður ákærunnar lýtur að og ekki sé hægt að útiloka áhrif annarra á þann framburð sem stúlkan gaf við það tækifæri og þá einkum áhrif frá móður. Þá sé frásögn brotaþola misvísandi um hvar brotið á að hafa verið framið, en „kósý horn“ það sem stúlkan vísaði til hafi ekki verið til staðar þegar meint brot á að hafa verið framið. Þrátt fyrir þetta verður að fallast á með ákæruvaldinu að afar ólíklegt sé að brotaþoli, sem þá var rétt um fimm ára gömul, geti lýst atvikum með þeim hætti sem hún gerði án þess að hafa upplifað þau sjálf. Þá er enn fremur fallist á með ákæruvaldinu að engar áreiðanlegar vísbendingar séu um að barninu hafi verið lögð orð í munn fyrir síðari skýrslutökuna og framburður hennar þannig orðið til fyrir áhrif annarra, einkum móður. Til þess er að líta, að í fyrri framburðinum lýsir barnið samskiptum sem ákærði hefur lýst með svipuðum hætti en lýsingar í seinni framburðinum vísa hins vegar til þeirra atvika sem ákært er fyrir, og er því ekki augljóst að um misræmi í lýsingum hennar sé að ræða. Samkvæmt þessu verður framburður brotaþola í meginatriðum metinn trúverðugur og stöðugur.22. Þá er þess að geta að móðir og faðir brotaþola hafa bæði borið um frásagnir hennar sem eru í öllum atriðum, sem máli skipta, í samræmi við síðari framburð hennar í Barnahúsi. Þótt framburður þeirra feli í sér endursögn á frásögn stúlkunnar sjálfrar þá styður hann framburð brotaþola í Barnahúsi og eykur á trúverðugleika hans. Þá er ekki unnt, eins og fyrr greinir, að ráða af gögnum málsins að foreldrarnir hafi haft áhrif á framburð brotaþola þótt fyrir liggi að móðirin hafi upplýst hana um að hún gæti þurft að segja aftur frá samskiptum sínum við ákærða. 23. Meðal gagna málsins er vottorð C barnalæknis og D kvensjúkdómalæknis sem skoðuðu brotaþola 10. maí 2017. Þar segir meðal annars að engin áverkamerki hafi verið að finna á kynfærum stúlkunnar en aftur á móti hafi útlit á meyjarhafti hennar verið óeðlilegt. Í því hafi verið skarð að aftanverðu. Í skýrslum sem þau gáfu við aðalmeðferð málsins fyrir héraðsdómi kom fram að útlit meyjarhaftsins gæti bent til þess að fingur hafi verið settur í kynfæri barnsins þótt þau gætu í raun ekkert fullyrt um orsakir þessa.24. Samkvæmt vottorðum Barnahúss, sem unnin eru af E félagsráðgjafa, hefur brotaþoli, sem þá hafði farið þar í 17 meðferðarviðtöl, sýnt merki um að hafa orðið fyrir áföllum. Hún hafi sýnt merki um aðskilnaðarkvíða, grátið mikið og sýnt erfiða hegðun, en þetta séu þekkt einkenni þolenda kynferðisofbeldis. Þótt vottorð þessi geti ekki slegið neinu föstu um sekt ákærða skipta þau máli í heildarmati á þeim sönnunargögnum sem fyrir liggja í málinu.25. Samkvæmt því sem að framan er rakið verður lagt til grundvallar að framburður ákærða sé að nokkru marki ótrúverðugur um atriði sem hafa þýðingu við mat á sönnun í málinu. Framburður brotaþola er á hinn bóginn í megindráttum stöðugur og trúverðugur. Framburðir annarra vitna, einkum móður og föður, sem og vætti sérfræðinga styðja við framburð brotaþola og auka trúverðugleika hans. Að þessu gættu og með hliðsjón af öðrum atvikum málsins þykir komin fram lögfull sönnun um að ákærði hafi gerst sekur um þá háttsemi sem honum er gefin að sök í 1. lið ákærunnar og er þar réttilega heimfærð til refsiákvæða. Verður hann sakfelldur fyrir hana. Með þessari háttsemi nýtti ákærði sér yfirburðastöðu sína gagnvart brotaþola og traust hennar og trúnað sem sambýlismaður móður hennar. 26. Þykir refsing ákærða hæfilega ákveðin fangelsi í þrjú ár. 27. Staðfest eru ákvæði héraðsdóms um upptöku farsíma ákærða af gerðinni Samsung Galaxy S7 Edge og á 1,44 g af kókaíni.28. Ákærða verður gert að greiða allan sakarkostnað málsins í héraði og fyrir Landsrétti, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns sem ákveðin verða í einu lagi að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð:Ákærði, X, sætifangelsi í þrjú ár. Ákærði greiði allan sakarkostnaðmálsins, 4.938.493 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns íhéraði og fyrir Landsrétti, Unnsteins Arnar Elvarssonar lögmanns, 3.700.000 krónur.DómurHéraðsdóms Reykjaness mánudaginn 15. október 2018Mál þetta, sem þingfest var 21. mars2018, höfðaði héraðssaksóknari með ákæru 29. janúar 2018 á hendur X kt. [...], [...],Reykjavík, „fyrir neðangreind hegningar- og fíkniefnalagabrot, framin á árinu 2017, nema annað sé tekið fram, svo semhér greinir:Nauðgun og kynferðisbrot gegn barni, með því að hafa þriðjudaginn 24. janúar og föstudaginn 17. febrúar haft önnur kynferðismök við A, fædda [...] 2012, dóttur þáverandi sambýliskonu sinnar, með því að hafa sleikt kynfæri stúlkunnar og stungið fingri í leggöng hennar og/eða endaþarm og þannig beitt hana ofbeldi og nýtt sér yfirburði sína gagnvart stúlkunni og traust hennar og trúnað til hans sem sambýlismanns móður. Telst þetta varða við 1. mgr. 194. gr.og 1. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Kynferðisbrot, aðallega með því að hafa föstudaginn 10. mars haft í vörslum sínum í Samsung Galaxy S7 Edge farsíma sínum, 85 ljósmyndir og eina hreyfimynd sem sýna börn á kynferðislegan hátt, en til vara að hafa á tímabilinu 2. október 2016 til 10. mars 2017, skoðað umræddar myndir og myndskeið á símanum. Telst þetta aðallega varða við 1. mgr. 210. gr. a almennra hegningarlaga, entil vara við 2. mgr. 210. gr. a laganna. Fíkniefnalagabrot, með því að hafa föstudaginn 10. mars haft í vörslum sínum 1,44 g af kókaíni sem lögregla fann við leit. Telst þetta varða við 2. gr., sbr. 5. og6. gr. laga um ávana- og fíkniefni nr. 65/1974 og 2. gr., sbr. 1. mgr. 14. gr.reglugerðar um ávana- og fíkniefni og önnur lyfseðilskyld efni nr. 233/2001.Þess er krafist að ákærði verði dæmdurtil refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar. Þá er þess krafist með vísantil 1. tl. 69. gr. a almennra hegningarlaga, að ofangreindur sími af gerðinniSamsung Galaxy S7 Edge verði gerður upptækur. Einnig er þess krafist meðheimild í 6. mgr. 5. gr. laga nr. 65/1974 um ávana- og fíkniefni og 2. mgr. 14.gr. reglugerðar nr. 233/2001, að samtals 1,44 g af kókaíni sem lögregla lagðihald á verði gerð upptæk. Einkaréttarkrafa:Af hálfu F, kennitala [...], og G,kennitala [...], fyrir hönd ólögráða dóttur þeirra, A, kennitala [...], er þesskrafist að ákærði verði dæmdur til að greiða henni miskabætur að fjárhæð kr.3.000.000 auk vaxta samkvæmt 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001frá 24. janúar 2017 þar til mánuður er liðinn frá því að bótakrafa var birtákærða en með dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr. sömu laga fráþeim degi til greiðsludags. Einnig er þess krafist að ákærða verði gert aðgreiða málskostnað að mati dómsins eða samkvæmt síðar framlögðummálskostnaðarreikningi, að viðbættum virðisaukaskatti á málflutningsþóknun.“ Ákærði neitar sök samkvæmt ákæruliðum 1og 2, en játar sök samkvæmt 3. ákærulið. Hann hafnar jafnframt bótakröfu.Aðalmeðferð málsins hófst meðskýrslutökum af ákærða og hluta vitna 28. ágúst 2018, en var þá frestað til 24.september síðastliðinn, og aðalmeðferð þá fram haldið og málið dómtekið. Viðupphaf aðalmeðferðar óskaði sækjandi eftir því bókað yrði að láðst hefði aðtilgreina brotavettvang í ákærulið 1, en hann væri heimili stúlkunnar að [...]í Hafnarfirði. Við framhaldsaðalmeðferð óskaði sækjandi einnig eftir því aðbókað yrði að ákæruvaldið félli frá aðalkröfu samkvæmt 2. tölulið ákæru, enhéldi sig við varakröfu samkvæmt sama tölulið. MálsatvikMeð bréfi 3. mars 2017 óskaðibarnaverndarnefnd Hafnarfjarðar eftir rannsókn lögreglu á meintu kynferðisbrotiákærða gegn A, brotaþola í máli þessu, sem fædd er[...] 2012. Fram kemur íbréfinu að móðir brotaþola, F, hafi daginn áður hringt í starfsmannbarnaverndarnefndar og haft áhyggjur af atviki sem átti sér stað þann samamorgun. Brotaþoli hefði þá skriðið upp í rúm til móður sinnar, en þá óvartrekið fótinn í klof hennar og spurt hvort hún hafi komið við píkuna á henni.Hafi móðirin játað því og sagt stúlkunni að vera ekki með fæturna þarna.Brotaþoli hafi þá kropið við hlið móður sinnar og sagt henni að loka augunum.Því næst hafi brotaþoli tekið nærbuxur sínar niður á mið læri, tekið í höndmóður sinnar og fært hana að klofi sínu og sagt henni að setja höndina á píkunaá sér. Móðirin hafi tekið höndina til baka og sagt dóttur sinni að svoleiðisætti ekki að gera. Hafi stúlkan þá sagt að hún og ákærði hafi tekið buxurnar ognærbuxurnar niður, hún hafi sett puttann á eða í rassinn á honum og hann hafifengið að skoða rassinn á henni. Hafi móðirin spurt dóttur sína hvort þettahefði ekki verið óþægilegt og hefði stúlkan svarað því neitandi.Móðir brotaþola gaf skýrslu hjá lögreglu7. mars 2017 og lagði fram kæru á hendur ákærða vegna meintra brota hans gegndóttur hennar. Er framburður hennar af atvikum á sama veg og að ofan greinir.Aðspurð kvaðst móðirin aðeins muna eftir tveimur skiptum sem ákærði hafi veriðeinn með stúlkunni, annars vegar 24. janúar 2017 og hins vegar 17. febrúar samaár. Þegar hún kom heim í fyrra skiptið hafi ákærði legið hjá dóttur hennar uppií rúmi hennar og hafi bæði verið sofandi. Ákærði hafi verið í buxum og bol, enstúlkan líklega bara í náttbol og nærbuxum. Hafi henni ekkert fundistathugavert við þetta. Ekki sagðist móðirin heldur hafa tekið eftir neinuóvenjulegu í síðara skiptið, en hún hafi þá komið heim um eittleytið umnóttina. Tók hún þó fram að ákærði hefði þá um kvöldið sent henni skilaboð umað eldri bróðir hennar hefði komið í heimsókn og hafi ákærði þá verið ánærbuxunum. Hafi hann bætt við að vonandi hafi bróðurnum ekki þótt það skrýtið.Teknar voru skýrslur af brotaþola íBarnahúsi 13. mars 2017 og 18. apríl sama ár og verður efni þeirra rakið meðframburði annarra.Móðir brotaþola mætti á ný tilskýrslutöku hjá lögreglu 15. mars 2017 og sagðist þá þurfa að upplýsa um samtalsem hún hefði átt við dóttur sína kvöldið áður. Sagði hún þær mæðgur hafa legiðí rúminu og verið að spjalla saman, m.a. um bíómynd sem þær höfðu horft ásaman. Einnig hefði hún beint spjalli þeirra að líðan dótturinnar í samtali viðkonuna sem yfirheyrði hana í Barnahúsi 13. mars, og sagt að vel gæti verið aðhún þyrfti að hitta þá konu aftur. Dóttirin hafi þá neitað því, sagt að húnvildi það ekki, og hafi hún spurt í framhaldinu af hverju konan vildi tala viðhana aftur. Kvaðst móðirin þá hafa sagt að konan vildi kannski vita eitthvaðmeira um hana og X og hvað þau hafi verið að gera. Hafi stúlkan þá sagt að húnvildi ekki segja það. Eftir nokkrar fortölur móðurinnar hafi stúlkan sagt að X hefðisett puttann í píkuna og rassinn á henni og einnig sleikt á henni píkuna ograssinn. Kvaðst móðirin þá hafa spurt dóttur sína hvort hún gæti sagt konunni íBarnahúsi þetta, en stúlkan hafi neitað því og sagt að hún mætti sjálf segjafrá þessu. Fram kom einnig í máli móðurinnar að eftir þetta hefði dóttir hennarorðið ólík sjálfri sér í hegðun, m.a. hefði hún pissað í sig í leikskólanumdaginn eftir spjall þeirra mæðgna og um skeið ekki viljað fara þangað.Ákærði var handtekinn 10. mars 2017 ogyfirheyrður af lögreglu. Sama dag var húsleit gerð á heimili hans að [...] íReykjavík, en daginn eftir var hann úrskurðaður í gæsluvarðhald til 13. mars2017. Ákærði var síðan aftur yfirheyrður af lögreglunni 26. maí sama ár. Viðyfirheyrslu hjá lögreglu neitaði ákærði að hafa brotið gegn brotaþola. Í fyrriyfirheyrslunni var hann sérstaklega að því spurður hvort hann hefði látiðbrotaþola stinga fingri sínum inn í rassinn á honum og að hafa skoðað rassinn ástúlkunni, en hann svaraði því neitandi. Hvort eitthvað annað hefði gerstsvaraði hann því til að einhvern tíma í janúar það ár hafi hann verið beðinn umað passa brotaþola að kvöldi til. Þegar hann var að undirbúa stúlkuna fyrirháttinn hafi hún sagt honum að hún vildi sofa nakin eins og mamma hennar, oghafi hann leyft henni það. Sjálfur hafi hann hins vegar verið í nærbuxum og bol.Hafi hann lagst í rúmið við hlið hennar og lesið fyrir hana, en að því loknuhafi brotaþoli tekið í hönd hans og beðið hann um að fara með hana í klofið ásér því að henni þætti það svo gott. Hafi hann snert kynfæri hennar, en straxtekið höndina í burtu og sagt henni að hann ætti ekki að koma þarna við hana.Hafi hún þá endurtekið að henni þætti gott að vera snert þarna. Kvaðst hann þáhafa sagt brotaþola að hún ætti þá bara að snerta sig þarna sjálf. Eftir þettasagði ákærði að brotaþoli hefði sofnað og hann einnig. Minnti ákærða aðbrotaþoli hefði í umrætt sinn legið á bakinu með beina fætur og í sundur. Aðspurður hvort eitthvað annað hefðigerst milli hans og brotaþola sagði ákærði að einn morgun hefði F, móðirstúlkunnar, beðið hann um að skutla stúlkunni í leikskólann og hefði hann tekiðvel í það. Kvaðst hann hafa verið á milli svefns og vöku þegar brotaþoli kominn í herbergið og setti hendur sínar á rasskinnar hans þar sem hann lá nakinní rúminu. Ekki sagðist hann hafa sagt brotaþola að færa hendurnar þar sem þettahafi ekki verið löng stund, en drifið sig á fætur. Brotaþoli hafi þá beðið hannum að skoða á sér rassinn því að hana klæjaði þar. Kvaðst ákærði hafa séð aðhún var illa skeind og því hafi hann strokið yfir rassinn á henni með blautu „tissue“.Hafi stúlkan endurtekið að henni þætti gott að vera snert þarna.Í síðari yfirheyrslu lögreglu yfirákærða, 26. maí 2017, kvaðst hann standa við allt sem hann sagði í fyrriyfirheyrslu og hafnaði með öllu ásökunum um að hafa snert brotaþola á óviðeigandihátt eða sleikt á henni kynfærin. Hann var þá að því spurður hvort stúlkan hafistungið putta sínum í rassinn á honum í sama skipti og hún snerti rasskinn hansog sagðist hann ekki vita til þess, hún hljóti þá að hafa gert það þegar hannvar sofandi. Hann kvaðst þó örugglega hafa vaknað við slíkt ef sú hefði veriðraunin. Við sama tækifæri var ákærði spurður um ljósmyndir og hreyfimynd semhann geymdi í síma sínum og sýna börn á kynferðislegan hátt, og sagðist hannhafa farið inn á einhverja síðu, ýtt þar á einhvern „link“, og hafi myndirnarþá dælst óumbeðið í síma hans. Kvaðst hann ekki hafa skoðað þessar myndir oghefði alls engan áhuga á því. Meðal gagna málsins er skýrsla Cbarnalæknis og D kvensjúkdómalæknis, en þau önnuðust skoðun á brotaþola 10. maí2017. Þar segir m.a. eftirfarandi: „Það er eðlileg skoðun á ytri kynfærumstúlkunnar. Engin áverkamerki en hins vegar er óeðlilegt útlit á meyjarhaftistúlkunnar, það er skarð í því að aftanverðu eða um kl. 6 og á því svæði vantaralveg meyjarhaft. Skeiðaropið að ofanverðu er um 7-8 mm í þvermál. Spöng ereðlileg. Svæðið umhverfis endaþarm er eðlilegt og það er eðlilegur tonus íendaþarmsvöðva.“ Einnig fylgja málinu upplýsingaskýrslurBarnahúss um meðferðarviðtöl við brotaþola, dagsettar 5. júlí 2017 og 22.febrúar 2018, ásamt teikningum brotaþola. Samkvæmt síðari skýrslunni hafðibrotaþoli komið í 17 meðferðarviðtöl í Barnahúsi. Framburðurfyrir dómiÁkærði kvaðst hafa kynnst F, móður brotaþola, árið 2014 erþau störfuðu hjá [..]. Sambandið var í upphafi leynilegt ástarsamband sem varðtil þess að slitnaði upp úr sambandi beggja við maka þeirra. Sambandið var þóslitrótt þeirra í milli, F hætti oft með honum og tók síðan aftur upp þráðinn.Ekki kvaðst hann hafa flutt formlega til hennar, samband þeirra hafi aðeinsverið þannig að hann dvaldi oft hjá henni þegar hann var ekki með strákana sínaog hún ekki með dóttur sína. Þess á milli kvaðst hann hafa dvalið á heimiliforeldra sinna. Fyrir kom þó að hann dveldi hjá F þegar dóttir hennar var þareinnig. Samband hans og brotaþola hafi verið mjög gott og hafi þau verið ágætirfélagar. Spurður um líðan sína í upphafi árs 2017 sagði ákærðiað hún hafi ekki verið góð, hann hafi glímt við þunglyndi og þurft lyfjameðferðvegna þess. Fyrir kom að hann mætti ekki til vinnu af þessum sökum og hefði Fráðlagt honum að leita sér aðstoðar sálfræðings. Ástæður þunglyndisins raktihann til þess að hann hafi verið niðurbrotinn maður eftir öll þau skipti sem Fhefði slitið sambandi sínu við hann. Í lok janúar eða byrjun febrúar 2017 hafihann ákveðið að slíta endanlega sambandinu við hana og tók fram að hann hafi þáekki getað meira. Spurður um meint kynferðisbrot gagnvart brotaþolakvaðst ákærði alls ekki kannast við neitt slíkt. Hann var þá spurður um atvik ífyrra skiptið samkvæmt ákæru, þ.e. 24. janúar 2017. Hann sagði að F hefði þábeðið hann um að passa dóttur sína um kvöldið. Erfiðlega hefði gengið að fábrotaþola til að hátta, en svo fór að lokum að hún samþykkti að fara í rúmið.Vildi hún ekki vera í náttfötum, en sagðist frekar vilja sofa nakin eins ogmamma hennar gerði oft. Komu þau sér fyrir í rúmi brotaþola, hún breiddi yfirsig sængina, en hann lagðist við hlið hennar fullklæddur og las fyrir hanasögu. Að lestri loknum hafi brotaþoli tekið í hönd hans, sem hann hafði ofan ásænginni, og fært hana í klofið á sér. Kvaðst hann þá hafa kippt hendinni aðsér og sagt að þetta væri ekki neitt sem hann ætti að koma við og enginn ættiað snerta hana þarna. Sérstaklega aðspurður sagði hann að snertingin hafi veriðörlítil áður en hann kippti hendinni að sér. Hafi honum þótt þetta vandræðalegtog óþægilegt og nokkuð sem hann hefði aldrei áður lent í. Síðan kvaðst ákærðihafa sofnað við hlið stúlkunnar, en vaknað þegar F kom heim. Ekki sagðist hannhafa sagt F frá þessu atviki og kunni ekki skýringu á því. Hins vegar hefðihonum þótt þetta háttalag stúlkunnar skrýtið. Ákærði neitaði því alfarið aðhafa í umrætt sinn káfað á kynfærum stúlkunnar, stungið fingri í leggöng hennareða sleikt kynfæri hennar.Þessu næst var ákærði spurður hvort hann myndi eftirþví að hafa passað brotaþola febrúarkvöld 2017, þegar F fór í afmæli, og kvaðsthann muna eftir því. Hafi þau tvö komið heim, eldað sér eitthvað, horft ásjónvarp og síðan hafi hann líkast til svæft stúlkuna. Bróðir F hefði komið íheimsókn um kvöldið og hefðu þeir horft á sjónvarpið stutta stund. Brotaþolihafi þá verið vakandi. Ákærði kvaðst muna eftir því að hafa sent F SMS-skilaboðum kvöldið þar sem hann sagði frá því að bróðir hennar hefði komið í heimsókn,en hann sjálfur hefði þá verið á nærbuxunum. Gaf hann þá skýringu áskilaboðunum að honum hafi þótt það vandræðalegt að hann hefði verið ánærbuxunum þegar bróðir hennar kom í heimsókn. Sérstaklega spurður um einhver önnur tilvik, þar sembrotaþoli hefði beðið hann um að skoða á sér kynfærin eða gera eitthvað viðsig, sagði ákærði að einn morgun hefði F beðið hann um að keyra dóttur sína íleikskólann. Kvaðst hann sofa fast, en í þetta skipti hafi hann vaknað við þaðað brotaþoli var með höndina á rasskinninni á honum. Hafi honum brugðið viðþetta og orðið mjög vandræðalegur, en stokkið á fætur og klætt sig. Brotaþolihafi verið uppi í rúminu og sagt að sig klæjaði í rassinn og beðið hann um aðkíkja. Hafi hann þá séð að hún var illa skeind. Því hafi hann sótt pappír,bleytt hann og þurrkað henni um rassinn. Ekki kvaðst hann heldur hafa haft orðá þessu atviki við F og gaf þær skýringar að honum hafi þótt þettavandræðalegt. Ákærði neitaði því með öllu að hann hneigðist aðbörnum. Kvaðst hann engar skýringar geta gefið á því hvers vegna stúlkan bæri áhann þessar sakir, samband þeirra hefði alltaf verið gott, þau hafi leikið sérsaman, litað og málað. Þá hafi samband sona hans og barnsins einnig verið gottog hafi þau leikið sér saman þegar þeir komu í heimsókn. Þótti honum þessarásakanir barnsins hræðilegar og kvaðst alls ekki hafa átt von á slíku. Ákærði var þvínæst spurður um þær myndir sem fundust í síma hans, sbr. ákærulið 2, og sýnam.a. börn á kynferðislegan hátt. Kvaðst hann ekki hafa séð þær. Gaf hann þærskýringar að á þeim tíma þegar hann átti við þunglyndi að stríða, og um þaðleyti sem hann var að slíta sambandi við F, hafi hann verið að vafra á millispjallsíðna þar sem klámfengnar, en eðlilegar myndir, hafi verið sendar á millimanna. Líklega hafi hann þá ýtt á einhvern „link“ sem hafi fært hann í ógátiinn á einhverja aðra netsíðu. Hafi hann „skrollað“ niður síðuna en séð að þarnavar eitthvað athugavert og því strax farið út af síðunni. Ekki kvaðst hann hafaskýringar á því að myndirnar hafi vistast í síma hans, en neitaði því að hafaskoðað þær. Ekki gat hann heldur skýrt hvers vegna búið væri að opna sumarmyndirnar oft, en taldi að hann hefði þá líklega í ógáti ýtt á sama „linkinn“tvisvar. Tók hann fram að hann hefði litla kunnáttu á tölvur og vissi ekkihvernig þetta virkaði. Brotaþoli, A, var yfirheyrð í Barnahúsi 13. mars og 18. apríl 2017,og hefur dómari horft og hlýtt á upptökur af þeim yfirheyrslum. Í fyrriyfirheyrslunni sagði brotaþoli að ákærði hefði stundum gist á heimili hennar ogstrákarnir hans líka. Hann væri fínn, þau léku sér stundum í mömmó og máluðu oglituðu saman. Spurð hvort einhver hefði gert eitthvað við hennar einkastaðisvaraði hún því neitandi og bætti við að hún myndi segja stopp ef einhver vildigera það. Ekki sagðist hún heldur hafa rekist í einkastað mömmu sinnar. Síðar ískýrslutökunni sagði stúlkan að ákærði hefði strokið á henni rassinn þegar hannvar að svæfa hana í rúmi mömmu hennar og hefði mamma hennar þá verið frammi.Sagðist hún þá hafa verið í buxum og nærbuxum og hefði hann strokið henniutanklæða um rassinn. Hefði henni bara liðið vel og ekkert meitt sig við það.Síðar sagði hún að ákærði hefði strokið henni um rassinn utanklæða, „eittskipti fyrst, svo var það fimm og fjögur og svo tuttugu“. Einu sinni hefði hannþó strokið rassinn á henni innanklæða og hefðu þau þá verið að lesa bók íkósý-horninu undir kojunni hennar. Rúmið í koju hennar væri hátt uppi með engurúmi neðar. Frekar spurð um það atvik svaraði stúlkan þannig: „Hann hérna varbara að strjúka mér og hann gerði bara einu sinni og ekki meira.“ Spurð umlíðan sína þegar ákærði strauk rass hennar innanklæða sagði brotaþoli að hennihafi liðið vel og bætti við: „Af því að hann var að strjúka bara einu sinni ogsvo utan á nærbuxunum.“ Sagðist brotaþoli hafa sagt mömmu sinni frá þessu.Aðspurð neitaði brotaþoli því að ákærði hefði strokið henni einhvers staðarannars staðar, svo og að hún hafi einhvern tíma sofið nakin. Fram kom hinsvegar að bæði ákærði og mamma hennar hefðu stundum hjálpað henni að skeina sig.Í síðari skýrslutöku yfir brotaþola, 18. apríl 2017,sagði hún að hún og ákærði hefðu einu sinni verið að lita og fara í leiki þegarákærði hefði allt í einu sagt henni að leggjast í rúm mömmu sinnar. Síðan hefðihann girt niður um hana buxurnar og nærbuxurnar og sleikt á henni píkuna. Sagðistúlkan að þetta hefði gerst tvisvar, en ekki sama dag. Hefði hún legið ábakinu í engum fötum og verið með beina fætur. Mamma hennar hefði ekki veriðheima þegar þetta gerðist, en hún og ákærði hefðu „fattað“ upp á þessu. Sjálfsagðist hún hafa sagt ákærða að gera þetta ekki og hafi henni liðið illa. Þegarstúlkan var að því spurð hvers vegna hún hafi ekki verið í fötum sagðist húnekki vita það. Að þessu loknu sagði brotaþoli að þau hafi farið í dúkkuleik. Brotaþoli svaraði því neitandi þegar hún var að þvíspurð hvort ákærði hefði oft verið að passa hana. Hins vegar hefði hann gist ogþá sofið í rúmi með mömmu hennar, enhún sjálf í koju, hátt uppi, og væri kojan inni hjá mömmu hennar og með stiga.Hún neitaði því einnig að eitthvað meira hafi verið gert við líkama hennar ogtók fram að hún hefði sagt stopp. Þá sagðist hún aldrei sofa allsber, en ýmistí náttfötum eða naríum og kjól og stundum í naríum og bol. Mamma hennar ogákærði svæfu hins vegar allsber. Brotaþoli tók fram að ákærði gisti ekki lengurá heimilinu og þætti henni það fínt. Brotaþoli var því næst spurð hvort einhver hefði komiðvið einkastaðina hennar, píkuna eða rassinn, og sagði hún að ákærði hefði gertþað þegar þau voru uppi í rúmi mömmu hennar. Hann hefði líka potað með puttanumí rassinn á henni eða rasskinnina og hefði hún þá ekki verið í neinum fötum.Þegar brotaþoli var spurð nánar hvernig ákærði hefði potað í rassinn á hennisagði hún að hann hefði potað í strikið eða í rasskinnina og hefði henni ekkifundist það gott og sagt stopp. Þó hefði hún ekki meitt sig. Brotaþoli var loksað því spurð hvernig ákærði hefði sleikt á henni píkuna og sagði hún að hannhefði gert það með tungunni og bætti við: „Hann setti stundum puttann og gerðimeð puttanum og stundum gerði hann bara með tungunni.“ Nánar spurð sagðibrotaþoli að hann hefði sett puttann í strikið. Vitnið F, móðir brotaþola, skýrði fyrst frá upphafi sambandshennar og ákærða. Sagði hún að samband þeirra hefði hafist veturinn 2014, enmeð hléum allt til desembermánaðar 2016, þegar hún biðlaði til ákærða um aðláta reyna á varanlegra samband. Hefði ákærði verið á báðum áttum um þáhugmynd, en þó slegið til á endanum og flutt inn á heimili hennar í byrjunjanúar 2017. Vitnið sagðist áður hafa vitað af þyngslum hjá ákærða í sambandiþeirra, en um miðjan janúar hafi hann orðið ofboðslega þunglyndur. Hafi hannoft sofið heilu og hálfu dagana og ekki farið út úr húsi. Kvaðst vitnið hafaorðað það við ákærða að leita sér frekari aðstoðar þar sem hún hafi vitað aðhann tæki inn þunglyndislyf, en hann hafi tekið því fálega. Þann 23. febrúarhafi ákærði síðan sagt henni að hann vildi slíta sambandi þeirra, en vitnið gatþess að fyrri sambandsslit þeirra hafi jafnan verið að hennar frumkvæði. Spurð um samband ákærða og brotaþola sagði vitnið aðþað hafi verið gott, ákærði sé hlýr og barngóður maður og hafi leikið sér viðstúlkuna og hafi hún sótt í hann. Hinu sama gegndi um syni ákærða sem hafiverið mjög hændir að honum. Vitnið greindi því næst frá samtali hennar ogbrotaþola, er mál þetta kom upp. Sagðist vitnið hafa sótt dóttur sína íleikskólann skömmu fyrir afmæli hennar. Dóttir hennar hafi þá spurt hvort synirákærðu kæmu ekki í afmælið og hafi vitnið þá sagt henni að hún og ákærði væruekki lengur kærustupar og því byggi ákærði ekki lengur hjá þeim. Barnið hafitekið þeim tíðindum illa og grátið óstjórnlega. Tveimur dögum síðar, áfimmtudagsmorgni, hafi þær mæðgur legið í rúminu undir sæng og verið að spjallasaman. Stúlkan hafi þá rekið fótinn í klofið á vitninu, sem kvaðst yfirleittsofa nakin, og hafi barnið þá sagt: „Oj, er þetta píkan á þér.“ Vitnið hafijátað því og sagt stúlkunni að fara með fótinn í burtu, þetta væri hennareinkastaður. Skömmu síðar hafi stúlkan farið á fjóra fætur í rúminu, sagt móðursinni að loka augunum, tekið í hönd hennar og ætlað að færa hana inn fyrirnærbuxur sínar. Hafi vitnið þá sagt við stúlkuna að hún ætlaði ekki að koma viðþetta, þetta væri hennar einkastaður. Stúlkan hafi þá sagt að hún og ákærðihefðu girt niður buxurnar og nærbuxurnar og hafi hún sett puttann í rassinn áhonum, en hann hafi fengið að skoða rassinn á henni. Vitnið sagði að sér hefðibrugðið mjög við þetta en ákveðið að spyrja dóttur sína ekki frekar. Þess ístað kvaðst vitnið hafa rætt við starfsfólk barnaverndarnefndar Hafnarfjarðar íþví skyni að leita ráða. Jafnframt sagðist vitnið hafa hringt í leikskóladóttur sinnar og spurt hvort einhver fræðsla hafi verið þar um einkastaðibarnanna, en fengið þau svör að svo hafi ekki verið. Tók vitnið fram að sérhafi þótt skrýtið að barnið væri að segja þetta, þótt hún hafi heldur ekkiverið að kaupa það að ákærði hafi verið að gera þetta. Vitnið kvaðst hafa farið með brotaþola í skýrslutöku íBarnahúsi 13. mars 2017. Eftir viðtal við stúlkuna sagði vitnið að starfsmaðurbarnaverndarnefndar hefði sagt sér að barnið hefði ekki greint frá öllu sem þaðsagði við hana. Lagði starfsmaðurinn til að ef barnið greindi síðar fráeinhverju skyldi vitnið skrifa það niður. Jafnframt hafi henni verið sagt aðekki væri útilokað að barnið þyrfti að koma aftur til skýrslutöku. Daginn eftirsagðist vitnið hafa sagt stúlkunni að ef hún þyrfti að fara aftur í Barnahúsgæti verið að hún yrði spurð frekar um hvað hún og ákærði hafi gert. Hafistúlkan mótmælt því og sagt að hún væri búin að segja frá. Nokkru síðar hafihún hins vegar sagt að „hann hafi sett puttann í píkuna og rassinn og sleiktpíkuna og rassinn.“ Hefði henni brugðið mjög við þetta og spurt dóttur sínahvort hún gæti sagt þetta við konuna í Barnahúsi, en hún hafi alls ekki viljaðþað. Hafi brotaþoli viljað að móðir hennar segði frá þessu. Kvaðst vitnið þáhafa lagt til að hún fengi að taka frásögn stúlkunnar upp á vídeó og hafi húnsamþykkt það. Hafi brotaþoli þar endurtekið það sem hún hafði áður sagt. Daginneftir kvaðst vitnið aftur hafa gefið skýrslu hjá lögreglunni. Vitnið gat þessað þegar stúlkan var sótt á leikskólann þann dag hefði hún verið búin að pissaí sig, en slíkt hefði ekki gerst frá tveggja ára aldri. Fram kom hjá vitninu að ákærði hefði aðeins tvisvarsinnum passað brotaþola, 24. janúar og 17. febrúar 2017. Í fyrra skiptið kvaðstvitnið hafa komið heim um tíuleytið og hafi þá bæði ákærði og brotaþoli veriðsofandi í rúmi brotaþola. Sagðist vitnið hafa tekið mynd af þeim og er sú myndmeðal gagna málsins. Á myndinni má sjá ákærða og brotaþola sofandi í litlubarnarúmi í herbergi brotaþola. Ákærði liggur þar við hlið brotaþola, íklæddurbol, en brotaþoli liggur undir sæng og virðist ber að ofan. Kvaðst vitnið hafahent þessu rúmi þegar dóttir hennar fékk koju í afmælisgjöf frá ömmu sinni.Vitnið G, faðir brotaþola, sagði að F, barnsmóðir hans, hefðihringt í hann 2. mars 2017 og sagt honum frá samtali hennar og dóttur þeirrafyrr um morguninn. Kvaðst hann minnast þess að nokkrum vikum áður, eða um þaðleyti sem ákærði og synir hans hafi farið að venja komur sínar á heimilið, hafihann og sambýliskona hans tekið eftir breytingum á hegðun dóttur sinnar, en húndvelji hjá þeim aðra hverja viku. Hafi hún verið vælin og erfið og ólík sjálfrisér, og hafi hann spurt barnsmóður sína hvort hún hafi einnig tekið eftirþessu. Vitnið kvaðst einnig hafa orðið vart við miklar breytingar í fari dóttursinnar eftir að hún sagði móður sinni frá umræddu atviki. Þannig hafi húnpissað í sig í leikskólanum og neitað að fara þangað um nokkurt skeið, auk þesssem hún hafi ítrekað fengið martraðir. Þá greindi vitnið frá því að dóttir hanshefði fyrst í október 2017 sagt honum frá því að ákærði hefði gert ógeðslegtvið hana, hann hefði sleikt og potað í píkuna á henni og potað í rassinn áhenni. Sagðist vitnið margoft síðar hafa rætt þetta við dóttur sína og sagthenni að þetta eigi fullorðnir ekki að gera við börn. Vitnið H, sambýliskona föður brotaþola, sagðist hafa heyrt afmáli þessu frá G, föður brotaþola, og síðar í samtali við F, móður brotaþola. Ásama hátt og faðir brotaþola greindi vitnið frá þeim breytingum sem hún hefðimerkt á hegðun stúlkunnar, bæði fyrir og eftir að hún greindi móður sinni frámeintu broti ákærða.Vitnið C barnalæknirkvaðst hafa skoðað brotaþola í Barnahúsi 10. maí 2017, ásamt D kvensjúkdómalækni,og ritað um það skýrslu sem dagsett er 16. maí það ár. Sjálfur kvaðst hann þóekki hafa skoðað kynfæri stúlkunnar, en aðeins stuðst við teikningu sem D hafilátið honum í té, og lögð var fram sem dómskjal í málinu. Tók hann fram aðmyndbandsupptaka af skoðun stúlkunnar hafi farið forgörðum og því hafi hanntalið nauðsynlegt að endurtaka skoðunina. Móðir stúlkunnar hafi hins vegar ekkitalið slíkt nauðsynlegt. Vitnið sagði að áðurnefnd teikning af kynfærumstúlkunnar sýndi breytingar sem taldar væru óeðlilegar á meyjarhafti hjá fimmára stúlku. Í því sambandi benti vitnið sérstaklega á að skarð væri ímeyjarhafti brotaþola að aftanverðu, en þar vantaði það alveg. Hins vegarkvaðst vitnið ekki með neinu móti geta kveðið upp úr um ástæðu þess.Sérstaklega spurður hvort verið gæti að ástæða þessa væri sú að einhver hefðistungið fingri í leggöng stúlkunnar, sagði vitnið þó að sú gæti veriðskýringin.Vitnið D kvensjúkdómalæknir sagðist hafa skoðað kynfæribrotaþola og hafi hún, ásamt C barnalækni, ritað vottorð um þá skoðun. Vel hafigengið að skoða stúlkuna og hafi ytri kynfæri hennar verið eðlileg. Hins vegarhafi þeim þótt óeðlilegt að eins konar skarð hafi verið á meyjarhaftistúlkunnar, að aftanverðu, og hafi það vantað nánast alveg þar. Báðum hafi þeimfundist slíkt óeðlilegt á svo ungu barni. Vitnið var þá að því spurt hvortútlit meyjarhaftsins gæti bent til þess að fingur hafi verið settur í kynfæribarnsins og sagði vitnið að svo gæti verið. Vitnið var einnig að því spurthvort hún teldi að blætt hefði ef fingur hefði verið settur í kynfæristúlkunnar, og sagði vitnið að það gæti hafa blætt, en þyrfti ekki að gera það.Hins vegar tók vitnið fram að það hefði verið sárt ef slíkt hefði gerst. Vitnið I, leikskólakennari oghópstjóri á leikskólanum [...] Hafnarfirði, sagðist hafa kynnst brotaþola íágúst 2016, er hún tók við hópi barna á þeirri deild er brotaþoli var. Sagðihún að brotaþoli hafi verið glöð, opin og ræðin stúlka, sem greinilega hafiverið vel sinnt af foreldrum. Engu að síður kvaðst vitnið hafa skynjað breytingará stúlkunni frá hausti, september eða október, og fram yfir áramót, en þá hafihún ekki viljað fara í leikskólann og sleppa hendi af foreldrum sínum, auk þesssem hún hafi verið lystarlaus og ekki tekið mikinn þátt í umræðum og öðruleikskólastarfi. Þegar borinn var undir vitnið framburður hennar hjá lögreglu13. mars 2017, þar sem hún sagðist hafa skynjað áðurnefndar breytingar ábarninu í lok janúar eða byrjun febrúar, sagðist vitnið enn halda að þetta hafibyrjað seint um haustið. Þó sagðist vitnið hafa munað þetta betur þegar hún gafskýrslu hjá lögreglunni. Vitnið sagði enn fremur að engin markviss fræðslahefði verið fyrir börnin um kynferðisofbeldi á þessum tíma, en umræða umeinkastaði þeirra hefði verið tekin þegar lesnar voru bækur um slíkt efni. Vitnið J, félagsráðgjafi og starfsmaður Barnahúss, kvaðst allshafa átt 17 meðferðarviðtöl við brotaþola eftir meint brot ákærða, og liggjafyrir í málinu tvær skýrslur vitnisins, dagsettar 5. júlí 2017 og 22. febrúar2018. Fram kom í máli vitnisins að brotaþoli hafi fengið martraðir og hafimeðferðin í upphafi beinst að þeim vanda. Einnig hafi stúlkan um langt skeiðglímt við aðskilnaðarkvíða, auk þess sem hún hafi í byrjun sýnt af sér breyttaog óeðlilega hegðun, svo sem að toga í nærbuxur sínar við kynfærin, eins oghenni liði þar óþægilega. Með tímanum dró þó úr þessari hegðun, allt þar til ímaí 2017, en þá hafi móðir stúlkunnar greint frá því að stúlkan væri hrædd viðað sofa í herbergi móður sinnar, þar sem meint brot voru talin hafa átt sérstað. Hafi stúlkan því aftur komið til meðferðar. Sú meðferð hafi gengið vel,en bakslag hafi þó síðar orðið, og nefndi vitnið sérstaklega frásögn móðurstúlkunnar af ferð þeirra mæðgna í verslun þar sem stúlkan hafi talið sig finnalykt sem minnti hana á ákærða. Hafi móðirin tjáð vitninu að við þetta hafistúlkan tryllst. Vitnið K, fyrrverandi sambýliskona ákærða og barnsmóðir hans,sagði að hún og ákærði hefðu búið saman í tíu ár og ættu saman þrjá drengi, [...],[...] og [...] ára. Hún sagði að ákærði væri mjög góður maður og faðir ogtreysti hún honum 100 prósent fyrir börnum, bæði eigin börnum og annarra.Vitnið var einnig að því spurt hvort hún hafi vitað að ákærði hafi vistaðklámfengið efni, barnaníð, í síma sínum og neitaði hún því. Þá sagðist húnaldrei hafa orðið þess vör að kynferðislegur áhugi hans beindist að börnum. Vitnið L lögreglumaður gaf skýrslu í gegnum síma. Hún kvaðsthafa annast myndskoðun í síma ákærða og hafi hún þar meðal annars fundið myndirmeð barna-og dýraníði, og tók fram að myndirnar hafi verið í grófari kantinum.Vitnið B lögreglumaður kvaðst hafa fengið síma ákærða afhentantil þess að afrita gögn af honum. Síminn hafi verið læstur, en tekist hefði aðopna hann með sérstökum hugbúnaði sem lögreglan búi yfir. Hafi síminn veriðspeglaður, gögnin afrituð og fengin öðrum lögreglumanni til skoðunar. Síðarsagðist vitnið hafa verið beðið um að rannsaka hvar myndirnar hafi verið ísímanum. Hafi þær fundist í flýtiminninu, sem tengt væri við „Gallerí-appið“.Útskýrði vitnið að í flýtiminni, tengt „Gallerí-appinu“, færu til dæmis myndirsem teknar væru á símann og myndir sem hlaðið væri niður. Flýtiminni, eða„cache-minni“, væri ekki aðgengilegt fyrir notendur, heldur væri þar um að ræðavirkni fyrir stýrikerfi símans svo að fljótlegra væri að opna myndir ogvefsíður. Sagði vitnið að myndir færu ekki sjálfkrafa í flýtiminnið, til dæmisþegar notandi fengi sendan hlekk, heldur þyrfti notandinn að opna hlekkinn. Aðöðrum kosti vistist myndirnar ekki í flýtiminni símans. Fullyrti vitnið að myndirnarí síma ákærða hefðu verið opnaðar, að öðrum kosti hefðu þær ekki farið íflýtiminnið. Niðurstaða Eins og fram er komið neitar ákærði alfarið að hafagerst sekur um þá háttsemi sem honum er gefin að sök í ákæruliðum 1 og 2.Krefst hann aðallega sýknu, en til vara að ákvörðun refsingar verði frestaðskilorðsbundið. Til þrautavara krefst hann vægustu refsingar sem lög heimila.Þá krefst hann þess að bótakröfu verði vísað frá dómi, en til vara að hún verðiverulega lækkuð. Loks er þess krafist að allur sakarkostnaður, þar með talinmálsvarnarlaun, greiðist úr ríkissjóði. Að því er varðar 3. tölulið ákærunnar játar ákærði sökog krefst vægustu refsingar sem lög framast leyfa.. töluliðurákæruÁkæruvaldið byggir kröfu sína um sakfellingu ákærðasamkvæmt þessum ákærulið á framburði brotaþola, framburði vitna ogfyrirliggjandi gögnum. Í því sambandi er sérstaklega vísað til framburðar móðurbrotaþola sem ákæruvaldið telur trúverðugan. Þá hafi brotaþoli skýrt oggreinilega sagt frá brotum ákærða í viðtölum við starfsmenn Barnahúss. Vanlíðanbarnsins eftir brot ákærða, breytt hegðun þess og teikningar barnsins ímeðferðarviðtölum styðji og frásögn þess. Fyrirliggjandi læknisvottorð umskoðun á meyjarhafti stúlkunnar renni enn fremur stoðum undir sekt ákærða. Íljósi þessa telur ákæruvaldið að leggja beri framburð stúlkunnar og móðurhennar til grundvallar, enda sé hann trúverðugur. Að sama skapi sé framburðurákærða ótrúverðugur. Sýknukrafa ákærða byggist á því að brot þau sem ákærðier sakaður um í 1. tölulið ákæru séu tilbúningur og hafi aldrei átt sér stað.Bendir hann á að ekkert saknæmt hafi komið fram í fyrsta viðtali við brotaþolaog gerir um leið athugasemd við að ýmis vitni hafi síðan verið kölluð til, bæðihjá lögreglu og fyrir dóm, sem öll eigi það sammerkt að vera í nánum tengslumvið móður brotaþola. Þá byggir hann á því að móðir brotaþola hafi, annaðhvortvísvitandi eða ómeðvitað, lagt barninu orð í munn í síðari skýrslutöku þess íBarnahúsi, svo og að viðmælendur þess í báðum skýrslutökum hafi lagt hart aðbarninu með leiðandi spurningum. Með svörum sínum hafi barnið verið að þóknastviðmælendum, en ekki að greina frá staðreyndum. Eins og fram er komið er upphaf þessa máls að rekjatil bréfs barnaverndarnefndar Hafnarfjarðar 3. mars 2017 til lögreglunnar áhöfuðborgarsvæðinu. Í bréfinu er skýrt frá því að daginn áður hafi móðirbrotaþola hringt í starfsmann barnaverndarnefndar og lýst áhyggjum af atvikisem þá hafði gerst fyrr um morguninn. Hafði stúlkan þá rekið fótinn í klofmóður sinnar, en síðar lagst á fjóra fætur, tekið nærbuxur sínar niður á miðlæri, tekið í hönd móður sinnar og fært hana að klofi sínu og sagt henni aðsetja höndina á píkuna á sér. Móðirin hafi þá tekið höndina til baka og sagtdóttur sinni að svoleiðis ætti ekki að gera. Hafi stúlkan þá sagt að hún ogákærði hafi tekið buxurnar og nærbuxurnar niður, hún hafi sett puttann írassinn á honum og hann hafi fengið að skoða rassinn á henni. Í skýrslu sinni hjá lögreglu og síðar fyrir dómi sagðimóðir brotaþola frá atvikum á sama veg og að ofan. Fyrir dómi sagði hún einnigað skömmu fyrir afmæli dóttur sinnar hefði hún sótt hana í leikskólann og hefðistúlkan þá spurt hvort synir ákærða kæmu ekki í afmælið, en afmæli hennar var[..] Þegar móðirin sagði dóttur sinni að hún og ákærði væru ekki lengurkærustupar og ákærði byggi því ekki lengur hjá þeim, hafi stúlkan tekið þvíilla og grátið óstjórnlega. Í SMS-skilaboðum frá móðurinni til ákærða, sem lögðvoru fram við meðferð málsins, segir móðirin svo um þetta: „Er óskynsamlegt aðbjóða strákunum í afmælið? A er nánast óhuggandi. Var að sækja hana og húnskilur ekki neitt í því af hverju hún hitti ykkur ekki aftur og segir aðafmælisdagurinn verði ömurlegur. En þegar ég sótti hana var hún eittsólskinsbros yfir því að það væru bara 8 dagar.“ Ákærði svaraði móðurinni meðeftirfarandi skilaboðum: „Æ vá það er sárt að heyra. En nei nei eða þú veist égheld ekki eða hvað heldur þú?“ Tveimur dögum síðar, á fimmtudagsmorgni, sagðimóðirin að dóttir hennar hefði svo greint sér frá því atviki sem áður er lýstog er upphaf þessa máls.Ákærði var handtekinn 10. mars 2017 og færður tilyfirheyrslu. Neitaði hann því að hafa brotið gegn stúlkunni. Hann greindi hinsvegar frá atviki er stúlkan tók í hönd hans, er þau lágu í rúmi hennar, og baðhann um að fara með hana í klofið á sér því að henni þætti það svo gott. Munþetta hafa átt sér stað 24. janúar 2017, en móðir stúlkunnar hafði þá beðiðákærða um að passa hana. Einnig skýrði ákærði frá því er móðir stúlkunnar baðhann um að skutla henni í leikskólann, en samkvæmt framburði ákærða mun stúlkanþá hafa sett hönd sína á rasskinn hans, og hann síðar skeint hana þar sem húnvar illa skeind. Frásögn ákærða af atvikum þessum hefur verið rakin hér aðframan og er samhljóða hjá lögreglu og fyrir dómi. Í skýrslutöku í Barnahúsi 13. mars 2017 kom ekkertfram sem benti til þess að frásögn stúlkunnar af meintu broti ákærða, sem húnsagði móður sinni frá skömmu áður, ætti við rök að styðjast. Þannig sagði húnað enginn hefði gert neitt við hennar einkastaði og bætti við að hún myndisegja stopp ef einhver vildi gera það. Ekki sagðist hún heldur hafa rekist íeinkastaðinn á mömmu sinni og ekki skýrði hún frá því er hún reyndi að færahönd ákærða og mömmu sinnar að klofi sínu, en bæði báru þau um að stúlkan hefðireynt það. Síðar í skýrslutökunni sagði stúlkan hins vegar að ákærði hefðistrokið henni um rassinn utanklæða þegar hann var að svæfa hana í rúmi mömmuhennar, og hefði mamma hennar þá verið frammi. Enn síðar sagði stúlkan aðákærði hefði strokið henni einu sinni um rassinn innanklæða, en utan ánærbuxunum, þegar þau voru að lesa bók í kósý-horninu undir kojunni. Sagðiststúlkan einnig hafa sagt mömmu sinni frá þessu. Hins vegar neitaði barnið þvíað ákærði hefði strokið henni einhvers staðar annars staðar. Bæði ákærði ogmamma hennar hefðu þó stundum hjálpað henni að skeina sig. Loks neitaði hún þvíað hafa einhvern tíma sofið nakin. Fram er komið að móðir brotaþola tók mynd af ákærða ogdóttur sinni er hún kom heim að kvöldi 24. janúar 2017. Á myndinni má sjáákærða og brotaþola sofandi í barnarúmi og er ákærði þar íklæddur bol, enbrotaþoli virðist ber að ofan. Sagðist móðirin hafa hent þessu rúmi þegardóttir hennar fékk koju í afmælisgjöf frá ömmu sinni. Samkvæmt lýsingubrotaþola í skýrslutökum í Barnahúsi er koja þessi inni hjá mömmu hennar, meðstiga og engu rúmi neðar, og sagðist brotaþoli sofa þar hátt uppi. Þar sembarnið fékk koju þessa í afmælisgjöf frá ömmu sinni [...], en ákærði sleitsambandi við móður barnsins 23. febrúar, er ljóst að hvorki umrædd koja nékósý-hornið undir henni var á heimili þeirra mæðgna þegar ákærði á að hafastrokið stúlkunni um rassinn innanklæða, en utan á nærbuxunum, eins og barniðlýsti í skýrslutöku í Barnahúsi. Fyrir dómi sagði móðir brotaþola að eftirskýrslutökuna í Barnahúsi hafi starfsmaður barnaverndarnefndar sagt henni aðbarnið hefði ekki greint frá öllu sem það sagði henni, og lagði til að ef þaðmyndi síðar greina frá einhverju skyldi hún skrifa það niður. Jafnframt hafistarfsmaðurinn sagt að ekki væri útilokað að barnið þyrfti að koma aftur tilskýrslutöku. Daginn eftir sagðist móðirin hafa sagt dóttur sinni að ef húnþyrfti að fara aftur í Barnahús gæti verið að hún yrði spurð frekar um hvað húnog ákærði hafi gert. Mun dóttirin hafa mótmælt því og sagt að hún væri búin aðsegja frá. Skömmu síðar hafi barnið hins vegar sagt að ákærði „hafi settputtann í píkuna og rassinn og sleikt píkuna og rassinn.“ Þar sem barnið hafialls ekki viljað segja konunni í Barnahúsi þetta sagðist móðirin hafa lagt tilað hún fengi að taka frásögnina upp á vídeó og hafi stúlkan samþykkt það ogendurtekið þar frásögn sína. Upptaka þessi er þó ekki meðal gagna málsins ogsætir það furðu. Daginn eftir, 15. mars 2017, gaf móðir brotaþolaskýrslu hjá lögreglu um umrætt atvik. Í skýrslunni ræðir hún meðal annars umsamtal sitt við dóttur sína eftir skýrslutöku hennar í Barnahúsi 13. mars ogaðdraganda þess að dóttir hennar sagði frá ofangreindu. Kvaðst hún hafa taliðóhætt að dóttir hennar vissi af hverju hún þyrfti að fara þangað aftur og talavið konuna. Orðrétt segir hún síðan: „Og hún sagði af hverju þarf hún að talavið mig og svona og ég segi við hana að hún vilji kannski vita eitthvað meirahérna um hana og X. Og hérna og kannski vilji hún, kannski vilji hún heyraeitthvað meira sem að þið gerðuð.“ Fram kemur einnig við skýrslutökuna aðmóðirin ræddi daginn áður við lögreglumanninn sem stjórnaði skýrslutökunni ogmá skilja orð hennar svo að hún hafi talið að lögreglumaðurinn hafi sagt henniað í lagi væri að undirbúa stúlkuna fyrir síðari skýrslutöku í Barnahúsi.Lögreglumaðurinn sagðist þá ekki hafa sagt móðurinni að undirbúa stúlkuna fyrirsíðara viðtal og bætti síðar við: [...] „bara ég vil að það komi skýrt fram semsé að þetta sé, hafi ekki verið einhvers konar, ég var ekki að hvetja.“ Brotaþoli gaf aftur skýrslu í Barnahúsi 18. apríl2017, eða rúmum mánuði eftir samtal hennar og móður hennar 14. mars sama ár.Hefur efni hennar þegar verið rakið, en ljóst er að þá greindi barnið frá alltöðrum og mun alvarlegri brotum en í fyrri skýrslutöku þess. Í tilefni af þvívar ákærði yfirheyrður á ný af lögreglu 26. maí 2017 og kvaðst hann standa viðallt sem hann sagði í fyrri yfirheyrslu. Hafnaði hann með öllu ásökunum um aðhafa snert stúlkuna á óviðeigandi hátt eða sleikt á henni kynfærin. Fyrir dómineitaði hann því einnig alfarið að hafa káfað á kynfærum stúlkunnar, stungiðfingri í leggöng hennar eða sleikt á henni kynfærin. Í öllum meginatriðum erfullur samhljómur í framburði hans hjá lögreglu og síðar fyrir dómi.Ekki liggur ljóst fyrir hvenær ákærði á að hafa framiðþað brot sem stúlkan lýsti í samtali við móður sína 14. mars 2017, en samkvæmtákæru er á því byggt að hann hafi framið það 24. janúar og 17. febrúar 2017.Óumdeilt er að ákærði var einn með brotaþola að kvöldi beggja þessara daga, ení bæði skiptin hafði móðir stúlkunnar beðið hann um að passa dóttur sína. Ífyrra skiptið kom móðirin heim um tíuleytið um kvöldið og kom þá að ákærða ogdóttur sinni sofandi í barnarúminu og tók þá af þeim ljósmyndina sem áður ergetið. Hjá lögreglu sagðist ákærði hafa hitt þær mæðgur það kvöld ákjúklingastaðnum í Suðurveri og hafi hann og brotaþoli verið komin heimeinhvers staðar á milli átta og níu. Í sömu yfirheyrslu sagði hann að í seinnaskiptið hefði hann sótt stúlkuna á leikskólann, farið með hana í vinnuna ogleyft henni að prófa gröfu. Að því loknu hafi þau farið í Krónuna og svo heim,þar sem stúlkan hafi lagst í sófann og farið að horfa á barnaefni. Eftir þaðhafi þau meðal annars farið að lita. Bróðir F, móður brotaþola, hefði komið íheimsókn um áttaleytið og stoppað í korter til tuttugu mínútur. Síðan kvaðstákærði hafa lesið og sungið fyrir stúlkuna og hún farið að sofa í sínu rúmi.Aðspurður sagðist hann umrætt sinn hafa verið í vinnubuxum, en farið úr þeim ogþví verið smástund á nærbuxum, en síðan klætt sig í aðrar buxur og bol. Fyrirdómi sagðist ákærði hafa verið á nærbuxunum þegar bróðir F kom í heimsókn oghafi honum þótt það vandræðalegt. Mundi hann eftir því að hafa sent FSMS-skilaboð um kvöldið, þar sem hann sagði frá heimsókn bróður hennar og aðhann hafi þá verið á nærbuxunum. Þá kvaðst hann hafa verið vakandi þegar F komheim um eittleytið um nóttina. Af óútskýrðum ástæðum er ekki að sjá aðlögreglan hafi sannreynt frásögn ákærða af heimsókn móðurbróður brotaþola ogekki gaf sá heldur skýrslu fyrir dómi. Telur dómurinn það alvarlega yfirsjónvið rannsókn jafn alvarlegs brots og hér um ræðir. Ekkert í gögnum málsins bendir til þess að brotaþolihafi á neinn hátt verið búin undir skýrslutöku í Barnahúsi 13. mars 2017.Síðari frásögn brotaþola af meintum brotum ákærða vekur hins vegar óneitanlegaathygli, ekki aðeins vegna alvarleika þeirra, heldur einnig vegna þess aðbrotaþoli greindi móður sinni frá þeim daginn eftir áðurnefnda skýrslutöku. Áþeim tíma hafði móðir stúlkunnar sagt henni að ef hún þyrfti að fara aftur íBarnahús gæti verið að hún yrði spurð frekar um hvað hún og ákærði hafi gert,en stúlkan mun þá hafa mótmælt því og sagt að hún væri búin að segja frá. Ósagtskal látið hvort stúlkan hafi við orð móður sinnar viljað þóknast henni, enviðbrögð hennar voru engu að síður þau að hún lýsti þeim brotum sem ákærði ersakaður um í máli þessu, fyrst fyrir móður sinni og rúmum mánuði síðar viðskýrslutöku í Barnahúsi. Breytt viðhorf stúlkunnar til ákærða á skömmum tímavekur einnig athygli, en eins og áður er rakið grét hún óstjórnlega þegar móðirhennar upplýsti hana um að hún og ákærði væru ekki lengur kærustupar, og þvíkæmi hvorki hann né strákarnir hans í afmæli hennar. Minnt er einnig á að ífyrri skýrslutöku í Barnahúsi sagði stúlkan að ákærði væri fínn, þau léku sérstundum í mömmó og máluðu og lituðu saman. Í síðari skýrslutökunni sagðistúlkan hins vegar að það væri fínt að ákærði gisti ekki lengur á heimilinu.Við mat á trúverðugleika frásagnar stúlkunnar verður að líta til þessa, og ekkisíður til áðurrakins framburðar móðurinnar í skýrslu hennar hjá lögreglu 15.mars 2017, sem vart verður skilinn öðruvísi en svo að hún hafi eftir samtal viðlögreglumanninn sem stjórnaði yfirheyrslunni, talið óhætt að undirbúa stúlkunafyrir síðara viðtal í Barnahúsi. Reyndar mótmælti lögreglumaðurinn því að hannhafi sagt móðurinni að undirbúa stúlkuna fyrir það viðtal. Ákæruvaldið bendir á að báðir foreldrar stúlkunnar,auk stjúpmóður hennar og leikskólakennara, hafi veitt athygli miklum breytingumá hegðun stúlkunnar eftir meint brot ákærða. Reyndar kvaðst faðir stúlkunnar ogsambýliskona hans hafa tekið eftir breytingum á hegðun stúlkunnar nokkru áður,og lýstu þeim þannig að hún hafi verið vælin, erfið og ólík sjálfri sér. Sagðifaðirinn að það hafi verið um það leyti sem ákærði og synir hans fóru að venjakomur sínar á heimili móðurinnar. Þá sagði faðirinn að stúlkan hafi ítrekaðfengið martraðir eftir meint brot ákærða. Vitnið J félagsráðgjafi staðfestieinnig að stúlkan hafi glímt við martraðir og hafi viðtalsmeðferð hennar íupphafi beinst að þeim vanda, en síðar einnig að aðskilnaðarkvíða. Telurákæruvaldið að ofangreint styðji frásögn barnsins af meintum brotum. Engin efni eru til að draga í efa frásagnirofangreindra aðila um breytta hegðun stúlkunnar um það leyti sem hún lýstimeintum brotum ákærða. Hins vegar verður ekki á þeim byggt sem sönnun þess aðákærði hafi framið þau brot sem hann er sakaður um, enda liggur ekkert fyrir umað orsök breyttrar hegðunar verði rakin til meintra brota. Af hálfu ákæruvaldsins er loks á því byggt að framlagtlæknisvottorð tveggja lækna sem skoðuðu brotaþola í Barnahúsi, svo og vættiþeirra fyrir dómi, styrki frásögn stúlkunnar, en í vottorði þeirra komi fram aðóeðlilegt skarð sé í meyjarhafti hennar að aftanverðu og vanti það þar alveg.Hvorugur læknanna kvaðst geta kveðið upp úr um ástæðu þessa, en báðir sögðu þóaðspurðir að skýringin gæti verið sú að fingur hafi verið settur í kynfæristúlkunnar. Annar læknanna var þá að því spurður hvort blæða myndi úr kynfærumstúlkunnar við slíkt og svaraði hann því til að það gæti hafa blætt, en þyrftiekki að gera það. Hins vegar tók læknirinn fram að það hefði verið sárt efslíkt hefði gerst. Í tilefni af þessu þykir rétt að minna á framburð brotaþolaí seinni skýrslutöku í Barnahúsi, en þar sagði stúlkan að ákærði hefði potað ístrikið eða rasskinnina og hefði henni ekki þótt það gott. Þó hefði hún ekkimeitt sig. Þá er hvergi í gögnum málsins að finna vísbendingar um að fundisthafi blóð á kynfærum stúlkunnar, rúmfötum eða í fatnaði. Eins og áður greinir hefur ákærði staðfastlega neitaðsök og er framburður hans, bæði hjá lögreglu og síðar fyrir dómi, samhljóða ogstöðugur. Framburður brotaþola er hins vegar misvísandi í nokkrum atriðum og aðþví leyti ótraustur að ekki er unnt að útiloka áhrif annarra á framburð hennar.Í því ljósi, en einnig að öðrum atriðum gættum sem nefnd hafa verið hér aðframan, þykir ekki unnt að slá því föstu, svo hafið sé yfir skynsamlegan vafa,að ákærði hafi gerst sekur um þá háttsemi sem hann er sakaður um samkvæmtþessum ákærulið. Verður hann því sýknaður af þeirri háttsemi ogeinkaréttarkröfu brotaþola vísað frá dómi, sbr. 2. mgr. 176. gr. laga nr.88/2008. 2. töluliðurákæruEins og ákæruvaldið hefur nú breytt þessum ákærulið erákærði sakaður um að hafa á tímabilinu 2. október 2016 til 10. mars 2017 skoðað85 ljósmyndir og eina hreyfimynd í Samsung Galaxy S7 Edge farsíma sínum, enmyndir þessar sýna börn á kynferðislegan hátt. Er háttsemin talin varða við 2.mgr. 210. gr. a í almennum hegningarlögum nr. 19/1940. Fram er komið að ákærði neitar sök samkvæmt þessumákærulið og krefst sýknu. Hefur hann skýrt umræddar myndir í síma sínum þannigað hann hafi verið að vafra á milli spjallsíðna þar sem klámfengnar, eneðlilegar myndir, hafi verið sendar á milli manna. Líklega hafi hann ýtt áeinhvern hlekk sem fært hafi hann í ógáti inn á einhverja aðra netsíðu, og hafimyndirnar þá vistast óumbeðið í síma hans. Hafi hann „skrollað“ niður síðuna,en séð að þarna var eitthvað athugavert og því strax farið út af síðunni. Hannneitaði því að hafa opnað myndirnar og skoðað þær, en gat ekki skýrt hversvegna búið væri að opna sumar þeirra oft. Vitnið B lögreglumaður sagði fyrir dómi að hann hefðiafritað gögn úr síma ákærða og þar hafi umræddar myndir fundist í flýtiminnihans. Tók hann fram að myndir færu ekki sjálfkrafa í flýtiminnið, til dæmisþegar notandi fengi sendan hlekk, heldur þyrfti notandinn að opna hlekkinn. Aðöðrum kosti vistuðust myndirnar ekki í flýtiminni símans. Með vísan til ofangreindra skýringa lögreglumannsins áhvar umræddar myndir var að finna í síma ákærða, þykja skýringar ákærða ekkitrúverðugar. Þá liggur fyrir að ákærði opnaði og skoðaði að minnsta kostieinhverja þessara mynda áður en hann fór út af netsíðunni, enda hefði hann aðöðrum kosti ekki séð að þar var eitthvað athugavert efni að finna. Samkvæmt þvíþykir sannað að ákærði hafi gerst sekur um þá háttsemi sem að ofan greinir ogvarðar brot hans við 2. mgr. 210. gr. a í almennum hegningarlögum nr. 19/1940. Samkvæmt því sem að framan er rakið er ákærði sýknaðuraf þeim verknaði sem lýst er í 1. tölulið ákærunnar. Hins vegar verður hannsakfelldur fyrir brot það sem greinir í varakröfu 2. töluliðar og 3. töluliðákærunnar, en eins og fram er komið hefur hann játað sök samkvæmt síðastnefndaákæruliðnum. Ákærði er fæddurí[...] árið 1984 og hefur ekki áður gerst sekur um refsiverðan verknað.Þykir refsing hans hæfilega ákveðin 300.000 króna sekt til ríkissjóðs, og skalhún greidd innan fjögurra vikna frá uppkvaðningu dómsins, en ella sæti ákærðifangelsi í 20 daga. Þá verður honum, með vísan til 1. tl. 69. gr. a í almennumhegningarlögum nr. 19/1940 og 6. mgr. 5. gr. laga nr. 65/1974 um ávana- ogfíkniefni og 2. mgr. 14. gr. reglugerðar nr. 233/2001, gert að sæta upptöku ááðurnefndum farsíma af gerðinni Samsung Galaxy S7 Edge, og 1,44 g af kókaíni,sem lögreglan fann við leit á ákærða og lagði hald á. Með hliðsjón af úrslitum málsins og vísan til 235. gr.laga nr. 88/2008 þykir rétt að allur sakarkostnaður málsins greiðist úrríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, UnnsteinsArnar Elvarssonar lögmanns, 2.039.490 krónur, þóknun skipaðs réttargæslumannsbrotaþola, Ingu Lillýjar Brynjólfsdóttur lögmanns, 1.052.450 krónur, og þóknunréttargæslumanns á rannsóknarstigi málsins, Jóhönnu Sigurjónsdóttur lögmanns,84.320 krónur. Við ákvörðun þóknunar lögmanna hefur verið tekið tillit tilvirðisaukaskatts.Ingimundur Einarsson héraðsdómari kveðurupp dóminn.Dó m s o r ð:Ákærði, X, greiði 300.000 krónur í sekttil ríkissjóðs innan fjögurra vikna frá uppkvaðningu dómsins, en sæti ellafangelsi í 20 daga.Einkaréttarkröfu F og G, fyrir hönd A,er vísað frá dómi.Upptækur skal gerður til ríkissjóðs farsími ákærða afgerðinni Samsung Galaxy S7 Edge, og 1,44 g af kókaíni.Allur sakarkostnaður greiðist úr ríkissjóði, þar meðtalin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, Unnsteins Arnar Elvarssonarlögmanns, 2.039.490 krónur, þóknun skipaðs réttargæslumanns brotaþola, InguLillýjar Brynjólfsdóttur lögmanns, 1.052.450 krónur, og þóknun réttargæslumannsá rannsóknarstigi málsins, Jóhönnu Sigurjónsdóttur lögmanns, 84.320 krónur.
|
Mál nr. 147/2011
|
Kærumál Innsetningargerð
|
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var beiðni þrotabús G hf. um að því yrði heimilað að fá með beinni aðfaragerð umráð allra eigna þrotabúsins, ásamt öllu tilheyrandi lausafé, sem væru í vörslum C ehf. og afhentar höfðu verið C ehf. samkvæmt samningi aðila. Í Hæstarétti var talið að í beiðni þrotabúsins um aðför væru slíkir annmarkar á tilgreiningu þeirra muna sem það leitaði heimildar til að fá tekna úr umráðum C ehf. með beinni aðfarargerð, að óhjákvæmilegt væri að hafna beiðninni af sjálfsdáðum sbr. 1. mgr. 10. gr. laga og 2. mgr. 78. gr. laga nr. 90/1989 um aðför. Hæstiréttur staðfesti því niðurstöðu hins kærða úrskurðar og hafnaði beiðni um aðför þrotabús G hf. hjá C ehf.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Markús Sigurbjörnsson og Páll Hreinsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 4. mars 2011, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 11. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 21. febrúar 2011, þar sem var „vísað á bug“ beiðni sóknaraðila um að sér yrði heimilað að fá með beinni aðfarargerð „umráð allra eigna gerðarbeiðanda í vörslum gerðarþola, sem voru afhentar gerðarþola samkvæmt samningi aðila dagsettum 15. september 2010, um rekstur gerðarbeiðanda ásamt öllu tilheyrandi lausafé“. Kæruheimild er í 4. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989 um aðför, sbr. 102. gr. laga nr. 92/1991. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað. Varnaraðili hefur ekki látið málið til sín taka. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður fallist á að í beiðni sóknaraðila um aðför séu slíkir annmarkar á tilgreiningu þeirra muna, sem hann leitar heimildar til að fá tekna úr umráðum varnaraðila með beinni aðfarargerð, að óhjákvæmilegt sé að beiðninni verði af sjálfsdáðum hafnað, sbr. 1. mgr. 10. gr. og 2. mgr. 78. gr. laga nr. 90/1989, enda væri ekki á grundvelli hennar unnt að ákveða nægilega til hvaða muna gerðin ætti að taka. Samkvæmt þessu verður niðurstaða hins kærða úrskurðar staðfest á þann hátt, sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Beiðni sóknaraðila, þrotabús GH1 hf., um aðför hjá varnaraðila, Capacent ehf., er hafnað.
|
Mál nr. 631/2010
|
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
|
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi gert að sæta gæsluvarðhaldi, á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Páll Hreinsson og Viðar Már Matthíasson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 9. nóvember 2010. Kæran barst Hæstarétti ásamt kærumálsgögnum síðar sama dag. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 9. nóvember 2010, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til þriðjudagsins 16. nóvember 2010 klukkan 16 og einangrun meðan á gæsluvarðhaldsvist stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
|
Mál nr. 101/2005
|
Fasteign Eignarréttur Hefð Lóðarréttindi Leiga
|
J og R kröfðust viðurkenningar á því að þau hefðu öðlast fyrir hefð beinan eignarrétt en til vara afnotarétt á spildu, sem var umfram stærðartilgreiningu lóðar þeirra samkvæmt lóðarleigusamningi en innan girðingar umhverfis hana. Vísað var til þess að afnotaréttur þeirra að umræddri lóð væri reistur á samningi, sem gerði ráð fyrir að skila bæri landinu aftur að samningstíma loknum. Því stæði 3. mgr. 2. gr. laga nr. 46/1905 um hefð því í vegi að leigutaki gæti unnið þann rétt sem krafist væri. Í málinu kröfðust J og R enn fremur að viðurkennt væri að leiguréttur þeirra samkvæmt gildandi lóðarleigusamningi tæki til alls svæðisins innan girðingarinnar. Ekki var talið sannað að lóðarleigusamningurinn hefði átt að taka til næstum tvöfalt stærra lands en skýr stærðartilgreining í honum gerði ráð fyrir. Þá var ekki talið að J og R hefðu með afnotum sínum verið unnt að vinna leigurétt umfram það sem samningurinn kvað á um og var um það vísað til fyrri umfjöllunar um skilyrði fyrir hefð. K var því sýknaður af öllum kröfum J og R.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Guðrún Erlendsdóttir og Gunnlaugur Claessen. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 8. mars 2005, en skorið var úr ágreiningi aðilanna með tveimur dómum Héraðsdóms Reykjaness 10. desember 2004 og 8. mars 2005. Er dómkrafa áfrýjenda aðallega sú að viðurkennt verði að þau eigi beinan eignarrétt að 2.078 m2 af 5.078 m2 lóð að Vatnsendabletti 102 í Kópavogi, sem afmarkaðist af girðingu umhverfis hana, en til vara er krafist viðurkenningar á afnotarétti þeirra á sömu spildu og aðalkrafa tekur til. Til þrautavara krefjast áfrýjendur viðurkenningar á því að leiguréttur þeirra samkvæmt lóðarleigusamningi 16. febrúar 1987 taki til 5.078 m2 lóðar, sem afmarkaðist af sömu girðingu umhverfis hana. Í öllum tilvikum krefjast áfrýjendur málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar á hinum áfrýjuðu dómum og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Í héraðsdómi 10. desember 2004 var hafnað málsástæðu áfrýjenda í aðalkröfu, sem reist er á hefð, enda væri um upphaf hefðartíma ekki unnt að miða við fyrra tímamark en 10. febrúar 1987. Skilyrði 1. mgr. 2. gr. laga nr. 46/1905 um hefð um óslitið eignarhald í 20 ár væri því ekki uppfyllt, en stefndi hafi tekið lóðina, sem um ræðir í málinu, eignarnámi 1998 og fengið þinglýst afsali fyrir henni ári síðar. Jafnvel þótt miðað væri við enn fyrra tímamark eða 1. júlí 1982 leiddi það til sömu niðurstöðu. Með sömu rökum var stefndi sýknaður af varakröfu áfrýjenda, sbr. 7. gr. laga nr. 46/1905. Fyrir Hæstarétti halda áfrýjendur fram að ekki skipti máli þótt fasteignin hafi verið seld á uppboði 1982, en landeigandinn eignaðist þá sjálfur öll réttindi leigutaka yfir lóðinni. Miða verði við að löngu fyrir þann tíma hafi þáverandi lóðarhafi samkvæmt leigusamningi verið orðinn eigandi að hluta lóðarinnar fyrir fullnaða eignarhefð, en lóðin hafi að minnsta kosti frá árinu 1957 verið afmörkuð með girðingum þegar henni var skipt út úr enn stærri leigulóð. Hafi því hefð verið fullnuð fyrir 1982 og uppboðið, sem þá fór fram, ekki getað slitið hefðarhaldi. Síðari eigendur hafi svo gengið inn í þennan rétt á grundvelli 3. gr. og 6. gr. laga nr. 46/1905. Í 3. mgr. 2. gr. laga nr. 46/1905 segir að hafi hefðandi fengið hlut að veði, til geymslu, til láns eða á leigu, geti slík umráð ekki heimilað hefð. Rétthafar að lóðinni við Vatnsendablett 102 hafa frá upphafi haft umráð lands þar á grundvelli leigusamnings við eigandann til langs tíma og gildir einu hvort litið er til tímabilsins fyrir 1982 eða eftir það þegar eigandinn veitti að nýju öðrum manni umráð hennar með leigusamningi. Afnotarétturinn er því reistur á samningi um að skila landinu aftur að samningstíma loknum og leigutakar hafa ekki mátt vænta annars en að umráðin væru aðeins tímabundin. Er sú aðstaða fyrir hendi að ákvæði 3. mgr. 2. gr. laga nr. 46/1905 stendur því í vegi að leigutaki geti unnið rétt með hefð, eins og krafist er í aðal- og varakröfu áfrýjenda. Kemur þá ekki til sérstakra álita sá málatilbúnaður áfrýjenda að einhver réttindi leigutaka til landsins hafi ekki fallið til landeigandans 1982, er hann keypti réttindi samkvæmt leigusamningi á uppboði, eða með hvaða hætti þau hafi sjálf gengið inn í réttindi fyrri leigutaka, sem ekki hafi fallið til landeigandans við uppboðið. Í leigusamningi 1987 er skýrt tekið fram að leigð sé 3000 m2 spilda úr landi Vatnsenda til 99 ára og sé hún nr. 102. Komi samningur þessi í staðinn fyrir og felli úr gildi eldri samning „með sama númeri.“ Þrátt fyrir það halda áfrýjendur framað samningurinn hafi í raun átt að ná til 5.078 m2 og þar með alls lands innan girðingar kringum lóðina, sem þau hafi nýtt alla sem sína. Lýtur þrautavarakrafa þeirra að því að fá viðurkennt að réttindi samkvæmt lóðarleigusamningi nái til stærra lands en kveðið er á um í honum sjálfum. Þótt áfrýjendur hafi stutt gögnum að þau og fyrri rétthafi samkvæmt leigusamningnum hafi frá 1987 í raun nýtt stærra land en sem nemur umsömdum 3000 m2 er sú staðhæfing þeirra ósönnuð að samningurinn hafi þrátt fyrir skýra stærðartilgreiningu átt að taka til næstum tvöfalt stærra lands. Hinu sama gegnir um þau rök að þau hafi með afnotum sínum unnið leigurétt á þeim 2.078 m2, sem umfram eru. Vísast um það til þess, sem greindi um skilyrði fyrir hefð í umfjöllun um aðal- og varakröfu áfrýjenda að framan. Að þessu virtu og að öðru leyti með vísan til forsendna fyrir niðurstöðu hinna áfrýjuðu dóma verða þeir staðfestir að því er varðar efnisúrlausn um kröfur áfrýjenda. Rétt er að aðilarnir beri hver sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Hinir áfrýjuðu dómar skulu vera óraskaðir. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 10. desember 2004. Mál þetta, sem dómtekið var 4. nóvember sl., að loknum munnlegum málflutningi, er höfðað með stefnu birtri 7. maí 2004. Stefnendur er Jóhann Björgvinsson, [...], og Rut Kristinsdóttir, [...], bæði til heimilis að Vatnsendabletti 102, Kópavogi en stefndi er Kópavogsbær, [...], Fannborg 2, Kópavogi. Stefnendur gera eftirfarandi kröfur: a) aðallega er þess krafist að viðurkennt verði með dómi að stefnendur eigi réttindi til 5.078 fermetra lóðar að Vatnsendabletti 102, Kópavogi, eins og hún er afmörkuð á dskj. nr. 48, þannig að þau hafi öðlast beinan eignarétt að 2.078 fermetrum af lóðinni, þ.e. þeim hluta lóðarinnar sem er umfram stærðar-tilgreiningu lóðarsamnings frá 16. febrúar 1987 (3.000 fermetrar) og innan girðingar. b) til vara er þess krafist að viðurkennt verði með dómi að stefnendur eigi réttindi til 5.078 fermetra lóðar að Vatnsendabletti 102, Kópavogi, eins og hún er afmörkuð á dskj. nr. 48, þannig að þau hafi öðlast afnotarétt að 2.078 fermetrum af lóðinni, þ.e. þeim hluta lóðarinnar sem er umfram stærðar-tilgreiningu lóðarsamnings frá 16. febrúar 1987 (3.000 fermetrar) og innan girðingar. c) til þrautavara er þess krafist að viðurkennt verði með dómi að stefnendur hafi öðlast réttindi til 5.078 fermetra lóðar að Vatnsendabletti 102, Kópavogi, eins og hún er afmörkuð á dskj. nr. 48, þannig að lóðarleiguréttur þeirra samkvæmt lóðarsamningi frá 16. febrúar 1987 taki til 5.078 fermetra lóðar. d) þá er þess krafist í öllum tilvikum að stefnda verði gert að greiða stefnendum málskostnað samkvæmt málskostnaðarreikningi og við þá ákvörðun verði tekið tillit til skyldu stefnenda til að greiða virðisaukaskatt af málflutnings-þóknun. Stefndi krefst þess að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnenda. Þá er þess krafist að stefnendur verði dæmd til að greiða stefnda hæfilegan málskostnað að skaðlausu eftir mati réttarins. I. Mál þetta varðar ágreining milli aðila um stærð lóðar stefnenda að Vatnsendabletti 102 í Kópavogi og hvort, og þá um leið, hvaða réttindi stefnendur njóti á þeim hluta lóðarinnar, sem þau hafa nýtt umfram stærðartilgreiningu í lóðarleigusamningi frá 16. febrúar 1987. Í samningnum er umrædd lóð tilgreind 3.000 fermetrar án nánari afmörkunar. Stefnendur telja að þeir og fyrri eigendur lóðarinnar hafi nýtt 2.078 fermetra umfram það sem samningurinn tiltekur og er skýrlega afmarkað innan girðingar eða samtals 5.078 fermetra. Eigi stefnendur því tiltekin réttindi umfram þá stærð sem er tilgreind í lóðarleigusamningi. Stefndi hefur hins vegar aðallega byggt mál sitt á því að lóðarleigusamningurinn kveði á um stærð lóðarinnar, sem geti af þeim sökum ekki verið stærri, og að stefnendur hafi hagnýtt land umfram samning án heimildar. Því hafa stefnendur hins vegar mótmælt og freista þess að fá réttindum sínum fullnægt með málshöfðun þessari. II. Í stefnu er málsatvikum lýst með þeim hætti að stefndi hafi með matsbeiðni frá 26. nóvember 2003 tilkynnt stefnendum málsins að eignarnám yrði tekið í lóðarréttindum þeirra að Vatnsendabletti 102 í Kópavogi, vegna skipulagningar og fyrirhugaðs íbúðahverfis í austurhlíðum Vatnsendahvarfs. Viðræður höfðu átt sér stað milli málsaðila vegna þessa en ekki hafði náðst samkomulag um eignarnámsbætur og stefndi því ákveðið að leggja málið fyrir Matsnefnd eignarnámsbóta. Í framhaldinu hafi aðilar gert með sér samning þann 5. janúar 2004 þar sem stefnda, sem eignarnema, hafi verið heimilað að hefja framkvæmdir en stefnendur hafi gert fyrirvara við gildi ákvörðunar eignarnema um eignarnám sem og andlag eignarnámsins. Ekki hafi hins vegar náðst samkomulag um afmörkun á lóð stefnenda sem og stærð hennar við meðferð málsins hjá matsnefndinni. Þar fyrir utan hafi aðilar deilt um hvað fælist í réttindum þeirra til umþrættrar lóðar. Matsnefndin hafi því frestað að meta eignarnámsbæturnar þar til dómstólar hefðu leyst úr ágreiningi aðila. Af þeim sökum sé mál þetta höfðað og hafi stefnendur uppi viðurkenningarkröfur, sem þau hafi augljóslega lögvarða hagsmuni af að fá leyst úr. Að mati stefnenda er forsaga málsins sú að þann 18. júlí 1942 hafi þáverandi ábúandi á Vatnsenda, Lárus Hjaltested, leigt Óskari Gunnarssyni 20.000 fermetra úr landi jarðarinnar Vatnsenda til 50 ára og hafi spildan verið númer 102. Þann 15. mars 1957 hafi lóðin verið framleigð af Óskari til Halldórs Þórarinssonar, með samþykki landeiganda. Skjali því sem fylgir þessari bókun í fasteignabók fylgir ekki nýr samningur heldur eftirrit samnings Óskars frá því 1942 þar sem tekið hafi verið fram að skilmálar eldri samnings gildi gagnvart þeim sem hann framleigi til. Í samningnum, sem vísað sé til, er uppgefin stærð lóðar áðurgreindir 20.000 fermetrar en í skráningarbók sýslumanns sé lóðin nú skráð 3.000 fermetrar og jafnframt bókað að lóðin sé nú merkt Vatnsendablettur 102/1-2-3. Segir í stefnu að Halldór hafi selt sumarbústað sinn, Leyni, að Vatnsendabletti 102 ásamt lóðarleiguréttindum að 3.000 fermetra spildu úr Vatnsendalandi í Kópavogi, auðkennt 102/1-2-3, samkvæmt afsalsbréfi frá 11. maí 1976. Með því hafi Guðlaug Sigmarsdóttir orðið réttur og lögmætur eigandi ofangreindrar eignar, en Guðlaug hafi verið eiginkona Lárusar Óskarssonar, sem átt hafi eignina næst á undan stefnendum. Í yfirlýsingu Guðlaugar frá 13. janúar sl. er staðfesting á því að þegar hún hafi eignast lóðina hafi verið gengið út frá því að henni tilheyrði allt land innan girðingar. Hafi lega girðinga og lóðarmörk verið þau sömu árið 1976 og þau séu í dag. Við kaup hennar á lóðinni hafi ekki farið fram sérstök mæling á nákvæmri stærð hennar heldur hafi verið byggt á því að hún tæki til þess landssvæðis, sem hafi verið afmarkað með girðingum. Þann 16. febrúar 1987 hafi Lárus Óskarsson gert nýjan lóðarleigusamning við þáverandi ábúanda að Vatnsenda, Magnús Hjaltested, þar sem fram hafi komið að Lárus leigði 3.000 fermetra spildu nr. 102 úr landi Vatnsenda til 99 ára. Samningurinn hafi fellt úr gildi eldri samning með sama númeri. Stefnendur hafi síðan keypt fasteign sína af dánarbúi Lárusar Óskarssonar ásamt öllu því sem eigninni tilheyrði og hafi afsal verið gefið út 29. mars 1994. III. Stefndi lýsir málsatvikum í greinargerð þannig að hann hafi árið 1998 tekið eingarnámi 54,18 hektara spildu úr landi jarðarinnar Vatnsenda í Kópavogi og hafi málinu verið lokið með sátt fyrir Matsnefnd eignarnámsbóta þann 13. maí það ár. Hafi eigandi spildunnar afsalað henni til stefnda þann 18. maí 1999 og tekið fram að engar veðskuldir hvíldu á henni og engar aðrar kvaðir, en þær sem legið hafi fyrir á þinglýsingarvottorði við undirskrift afsals. Hafi stefndi yfirtekið alla leigusamninga á hinni afsöluðu spildu. Samkvæmt aðalskipulagi hafi verið fyrirhugað að skipuleggja þar íbúðasvæði og var hafist handa um að deiliskipuleggja svæðið. Vegna framkvæmda á deiliskipulaginu hafi verið nauðsynlegt að skerða ýmsar leigulóðir og fjarlægja eða laga nokkur mannvirki að skipulagi. Hafi málsaðilar átt í viðræðum um aðlögun leigulóðar stefnenda að skipulagi, en gert hafi verið ráð fyrir að íbúðarhús þeirra gæti staðið áfram og jafnframt hafi bílskúr, sem þau höfðu reist í óleyfi, verið felldur inn í skipulag. Gerðu aðilar ráð fyrir því að lóð stefnenda myndi stækka í 3.814 fermetra við nýtt deiliskipulag. Á síðari stigum hafi hins vegar komið upp ágreiningur um stærð lóðarinnar. Samkomulag um bætur hafi ekki náðst og hafi á fundi bæjarstjórnar Kópavogs þann 25. nóvember 2003 verið samþykkt að taka eignarnámi lóðarréttindi stefnanda að því marki sem nauðsynlegt var til framkvæmda á ofangreindu deiliskipulagi. Stefnendur hafa haldið því fram að lóðarstærð þeirra sé 5.078 fermetrar og að lóðin hafi verið skýrlega afmörkuð með girðingum áður en framkvæmdir stefnda hafi hafist. Þessu mótmælir stefndi og telur að lóð stefnanda hafi ekki verið girt, en til staðar hafi verið að hluta til girðingar, sem hafi afmarkað aðrar lóðir í nágrenninu, þ.m.t. girðing umhverfis lóðina að Vatnsendabletti 223 og 245 sem nefnd sé Snæfell, en lóð stefnenda að Vatnsendabletti 102 nái ekki að mörkum þessara lóða. Því til stuðnings megi nefna framburð Þorsteins Hjaltested, sonar Magnúsar Hjaltested, fyrir dómi. Kvaðst Þorsteinn þess fullviss um að Lárusi Óskarssyni, sem átti eignina á undan stefnendum, hefði aldrei dottið það til hugar að lóð sín næði upp að Snæfelli. Eins og fram komi í lýsingu stefnenda á atvikum hafi leigulóðin Vatnsendablettur 102 upphaflega verið 20.000 fermetrar, sbr. leigusamning frá 18. júlí 1942, en lóðin hafi þá verið leigð til 50 ára. Út úr þessari lóð hafi síðan þann 11. maí 1976 verið seldur sumarbústaður, sem nefnist Leynir, að Vatnsendabletti 102, ásamt leigulóðarréttindum að 3.000 fermetra spildu, sem hafi verið auðkennt nr. 102, 1, 2 og 3 og hafi eigandi að spildunni þá orðið Guðlaug Sigmarsdóttir. Á nauðungaruppboði þann 5. maí 1982 hafi eignin Vatnsendablettur verið seld hæstbjóðanda, Magnúsi Hjaltested, bónda að Vatnsenda, sem hafi framselt boð sitt til Lárusar Óskarssonar. Hafi Magnús upplýst í réttarhaldi þann 1. júlí 1982, þar sem afsal hafi verið gefið út, að Lárus hefði greitt sér uppboðsandvirðið og kvaðst óska eftir því að afsal yrði gefið út til hans og hafi svo verið gert í þinghaldi þann 5. maí ári síðar. Uppboðsafsalið hafi síðan verið þinglýst þann 10. febrúar 1987, en þann sama dag hafi í byggingarnefnd Kópavogs verið samþykkt byggingarleyfi fyrir húsið sem standi á lóðinni í núverandi mynd. Þann 16. febrúar 1987 hafi Magnús Hjaltested og Lárus Óskarsson gert með sér nýjan lóðarleigusamning þar sem tekið hafi verið fram að landspildan væri 3.000 fermetrar og að sá samningur komi í stað og felli úr gildi eldri samning. Árið 1994 hafi síðan stefnendur keypt lóðina Vatnsendablett 102 af dánarbúi Lárusar Óskarssonar með kaupsamningi dagsettum 18. mars 1994 og hafi afsal verið gefið út þann 29. mars sama ár. IV. Stefnendur reisa mál sitt á því að stærð lóðarinnar að Vatnsendabletti 102 í Kópavogi sé 5.078 fermetrar og hafi lóðin verið skýrlega afmörkuð með girðingum áður en stefndi hóf framkvæmdir sínar þar. Sjáist afmörkun lóðarinnar mjög greinilega á þeim gögnum sem lögð hafa verið fram, s.s. á loft- og ljósmyndum. Ef loftmyndir frá Landmælingum Íslands frá 1951 eru skoðaðar megi sjá að girðing í kringum Leyni hafi á þessum tíma virst vera um 4.000 fermetrar. Þar séu lóðarmörkin þau sömu og eru við fasteignina í dag, að undanskildri vesturhlið lóðarinnar sem samkvæmt loftmynd sé nær húsinu á lóðinni, þ.e. austar en núverandi girðing er í dag. Stefnendum kveðst vera kunnugt um að þáverandi ábúandi á aðliggjandi lóð, Snæfelli, hafi árið 1953 fengið leigða spildu vestan megin við lóð þeirra. Telja þau líklegt að girt hafi verið á milli þessara lóða á þeim stað sem núverandi girðing sé á vesturmörkum lóðar stefnenda, en sá aðili sem búið hafi á Snæfelli á þessum tíma hafi verið þar með sauðfjárbúskap. Á þessum tíma hafi hann fengið tæki og tól til þess að rækta þar tún og hafi þá væntanlega verið girt á milli lóðar stefnenda og hans, því lóðarhafar að Vatnsendabletti 102 á þeim tíma hafi verið að reyna að rækta upp tré, svo eflaust hafi verið forgangsverkefni að setja upp góða girðingu á milli sauðfjárbúskapar og trjáræktar. Vegna legu þess lands, sem lóðarhafi á Snæfelli hafði haft fyrir og annarra lóða í grennd, hafi líklega legið beinast við að girða á þeim stað sem girðingin sé í dag, en við þetta hafi lóðarmörk vestan megin við Vatnsendablett 102 líklega færst vestar. Sé ástand þeirrar girðingar sem aðskilur þessar lóðir í dag skoðað, megi sterklega leiða að því líkur að hún sé frá þessum tíma. Þá hafi sonur þáverandi eiganda Snæfells, Guðmundur Heiðar Guðmundsson, sem dvaldi stóran hluta æsku sinnar á Snæfelli, staðfest fyrir dómi að lega girðinga á milli Snæfells og Vatnsendabletts 102 sé í dag sú sama og áður hafði verið. Undir þetta hafi tekið Gerður Óskarsdóttir í vitnaskýrslu sinni sem kvað girðinguna í dag, eða öllu heldur fram að skipulagsbreytingum stefnda, vera með sama hætti og hún hafi verið tæpri hálfri öld áður. Stefnendur telji því líklegt að í kringum árið 1953 hafi afgirt lóð í kringum Vatnsendablett 102 verið rúmir 5.000 fermetrar. Þegar lóðarleigusamningurinn hafi verið framseldur til nýs eiganda árið 1957, þá merktur sem Vatnsendablettur 102/1-2-3, hafi verið gengið út frá þessum girðingum (eins og þær séu í dag) og þá hafi stærð lóðarinnar ranglega verið skráð 3.000 fermetrar (skv. bókun hjá sýslumanni) eða 20.000 fermetrar (ef miðað sé við samning frá 1942). Þarna hafi því orðið til það misræmi sem er í dag annars vegar í stærð afgirtrar lóðar og hins vegar í gildandi lóðarleigusamningi. Þá byggja stefnendur á því að í landamerkjauppdrætti frá bæjarverkfræðingi Kópavogs sem mældur hafi verið upp 1946 og 1956 séu lóðarmörk Vatnsendabletts nr. 102 mjög óljós, en umfang þeirrar lóðar gæti einmitt bent til þess að þá hafi verið í gildi samningur upp á 20.000 fermetra. Þá er sýnd afmörkuð lóð á þeim stað sem Vatnsendablettur 102 er í dag, en vestari lóðarmerkin gætu bent til þess að þá hafi þau legið austar en nú og er það í samræmi við fyrrnefnda loftmynd frá 1951. Virðist þessi grunnur hafa verið notaður í landamerkjauppdrátt frá því 1971. Þar sé sú lóð sem hafi verið ómerkt í fyrrnefndum uppdrætti (1946 og 1956) merkt 102, 1-2-3. Af hálfu stefnda hafi verið byggt á því að uppdrátturinn frá 1971 sýni girðingarmörk Vatnsendabletts 102 áður en honum hafi verið skipt upp í þrjú svæði, en það sé hins vegar ekki rétt. Þinglýst gögn bendi til þess að lóðinni hafi verið skipt upp árið 1957 og séu engin gögn til um það að lóðinni hafi verið skipt upp eftir þann tíma. Þá megi greinilega sjá á loftmynd af svæðinu frá 1974 að girðing sú sem þá hafi afmarkað lóðina sé á sama stað og sú girðing sem er um lóðina í dag. Það sé því sú lóð sem Guðlaug Sigmarsdóttir hafi gengið út frá að væri sú lóð sem fylgdi eigninni árið 1976 er hún keypti eignina. Þegar nýr samningur hafi verið gerður við Lárus Óskarsson árið 1987 hafi væntanlega verið gengið út frá þeirri stærðartölu sem tilgreind hafi verið í fyrri samningi, en líkt og áður hafi lóðin ekki verið mæld nákvæmlega né hafi staðsetning hennar verið tilgreind. Þá byggja stefnendur ennfremur á því að greinilegt sé á loftmynd frá 1990 að lóðarmörkin séu þau sömu og hafi verið sýnileg 1974 og 1984. Því sé það alveg ljóst að stefnendur hafi ekki „helgað sér land nýverið“, eins og stefndi hefur haldið fram. Af framangreindu leiðir einnig að lóðin hafi gengið á milli fasteignareigenda Vatnsendabletts 102 með þeirri afmörkun innan girðinga og í þeirri stærð sem hún sé í dag í yfir 20 ár, eða hefðartíma fullan. Stefnendur halda því fram að afmörkun lóðar á deiliskipulagsuppdrætti stefnda sé í samræmi við girðingar umhverfis lóðina sem og sjónarmið þeirra sjálfra. Samkvæmt þeim uppdrætti sé lóðin um 5.078 fermetrar, en deiliskipulagið hafi síðan verið staðfest af stefnda. Stefnendur vilja minna á það að deiliskipulag er stjórnvaldsákvörðun, sem sé birt annars vegar með skriflegri greinargerð og hins vegar uppdrætti, sbr. 23. gr. skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997, og því hafi stefndi þegar tekið ákvörðun um afmörkun lóðarinnar. Stefndi geti því ekki komið núna fram og byggt á því að stærð lóðarinnar eigi að vera með einhverjum öðrum hætti, enda hafi engir fyrirvarar verið gerðir í greinargerð eða deiliskipulagsuppdrætti þess efnis að uppdrátturinn sýni ekki rétt lóðarmörk, en alkunna sé að á þessu svæði sé það mjög algengt að tilgreind lóðarstærð í samningi sé ekki í samræmi við rétt lóðarmörk. Í skýrslu sinn fyrir dómi kvaðst Birgir Hlynur Sigurðsson, skipulagsstjóri Kópavogs, kannast við slíkt misræmi en kvaðst þó ekki muna eftir ákveðnu tilviki þar sem svo háttaði til. Þá byggja stefnendur á þeirri málsástæðu að um langa hríð hafi engar athugasemdir verið gerðar varðandi lóðina. Þáverandi ábúandi á Vatnsenda, Magnús Hjaltested, hafi verið vel kunnugur Lárusi Óskarssyni og vitað nákvæmlega hvernig girðingar hafi legið í kringum lóðina. Þegar Lárus hafi fengið leyfi til heilsársbúsetu árið 1987 hafi Magnús verið tíður gestur á þessum stað og lagt meðal annars pípulagnir í húsið. Um svipað leyti hafi Lárus fengið leyfi til þess að byggja bílskúr á lóðinni. Á þessum tíma hafi stefndi engar athugasemdir gert varðandi ósamræmi á milli annars vegar tilgreindrar lóðarstærðar í lóðarleigusamningi og hins vegar þeirrar lóðar sem Lárus taldi sig réttilega eiga tilkall til. Þá hafi komið fram í skýrslu stefnanda Jóhanns fyrir dómi að Magnús hafi hvorki gert athugasemdir við stefnendur vegna stærðar né afmörkunar lóðarinnar eftir að þau hafi flutt þangað, en þau hefðu meðal annars gróðursett tré víðsvegar um lóðina, enda mikið áhugafólk um skógrækt. Þegar stefndi hafi tekið umþrætt landssvæði eignarnámi af Magnúsi hefðu bæjaryfirvöld átt að gera sér grein fyrir, með því að kynna sér það land sem eignarnámið tók til, að víða er misræmi milli gildandi lóðarleigusamninga á svæðinu og afgirtra svæða. Engar slíkar athugasemdir hafi hins vegar verið gerðar við lóðarleiguhafa á svæðinu. Hinn 10. maí 2000 hafi bæjarstjóri stefnda sent tilkynningu um uppsögn lóðarleigusamnings stefnenda. Þau hafi mótmælt uppsögninni og auk þess bent á umrætt misræmi lóðarstærðar í samningi og samkvæmt mælingu. Engar athugasemdir hafi verið settar fram af hálfu stefnda á þessum tíma auk þess sem lóðarmörk hafi verið tilgreind í samræmi við afstöðu stefnenda á samþykktum skipulagsuppdrætti. Stefndi hafi fyrst haft uppi athugasemdir við stærð lóðarinnar þegar stefnendur gerðu kröfu um að bærinn myndi greiða þeim bætur fyrir skerðingu á lóðinni. Jafnframt benda stefnendur á að samkvæmt 29. gr. skipulags- og byggingarlaga sé það á verksviði sveitarstjórna að láta gera skrá yfir öll lönd og lóðir innan sveitarfélagsins og skuli skráin hafa tilvísun í afmörkun og eignarhald í samræmi við þinglýstar heimildir. Stefnendum sé ekki kunnugt um að stefndi hafi í höndum slíka landaeignaskrá sem sýni nákvæma afmörkun þeirrar 3.000 fermetra lóðar sem stefndi telji nú að sé sú lóðarstærð sem tilheyri fasteign stefnenda. Eina þinglýsta gagnið um lóðina sé fyrrgreindur lóðarleigusamningur frá 1987. Þá sé reyndar til í fórum stefnda áðurnefndur uppdráttur sem hafi upphaflega verið teiknaður 1971, en byggi líklega á grunnupplýsingum um landamerki frá 1946 og 1956 en inn á það hafi síðan verið afmörkuð lega margra þeirra ársbústaðalóða sem samþykktir hafi verið hjá stefnda á árunum fyrir 1990. Virðist sem gleymst hafi að afmarka lóðina að Vatnsendabletti 102 þar inn á sem ársbústað, þrátt fyrir að til sé samþykkt í bæjarráði Kópavogs frá 1987 sem heimili ársbústaðaréttindi á eignina. Það sé því ekkert á uppdrættinum sem gefi til kynna stærð núverandi lóðar að hinni umþrættu lóð. Þá halda stefnendur því fram að það sé vel þekkt meðal lóðarhafa á svæðinu svo og embættismanna á vegum stefnda að það heyri til undantekninga ef samræmi er á milli lóðarstærðar í lóðarleigusamningi og girðingar er afmarka raunverulegar lóðir. Ástæðan sé sú að sjaldnast hafi lóðirnar verið mældar með viðurkenndum mælitækjum eða aðferðum og hafi sú tilhögun verið höfð í gegnum tíðina með fullri vitneskju og samþykki ábúenda á Vatnsenda. Þá hafi Gerður Óskarsdóttir borið fyrir dómi að hún hafi vitað til þess að lóðir á þessu svæði hafi hér áður fyrr verið mældar mjög lauslega, ýmist með því að mæla þær út með skrefum eða málbandi. Þetta hafi verið frekar ónákvæmt og ekki eins og menn myndu gera nú til dags. Stefnendur vilja meina að við kaup þeirra á Vatnsendabletti 102 árið 1994 hafi þau gengið út frá því að afgirt lóð í kringum húsið tilheyrði fasteigninni, enda hafi þau ekki haft tilefni til annars. Þessi skilningur þeirra hafi síðan verið staðfestur af seljendum eignarinnar, erfingjum Lárusar Óskarssonar, og með yfirlýsingu Guðlaugar Sigmarsdóttur, sem fyrr er getið. Frá kaupdegi hafi þau gengið út frá því að lóð þeirra næði að þeirri girðingu sem fylgt hafi lóðinni. Fæstir sem kaupi sér fasteignir byrji á því að mæla upp lóðina til að ganga úr skugga um hvort hún sé í samræmi við uppgefna lóðarstærð í samningi. En líkt og flestir sem kaupi sér hús með garði hafi stefnendur gróðursett upp við lóðarmörkin, meðal annars til þess að skapa skjól inni á lóðinni. Hafi stefnandi Jóhann borið fyrir dómi að sumarið eftir kaupin, þegar snjó tók að leysa, hafið farið að renna á stefnendur tvær grímur. Hafi þau þá áttað sig betur á raunstærð lóðarinnar og fundist hún fljótt á litið í stærri kantinum miðað við uppgefna stærðartölu í lóðarleigusamningi. Kvaðst hann hafa mælt hana í skrefum og séð að lóðin var ríflega 3.000 fermetrar. Árið 1997 hafi stefnendur síðan fengið tölvutæk gögn frá bæjarskipulagi Kópavogs með lóðarmörkum Vatnsendablettanna og hafi þá komið í ljós að lóð stefnenda mældist um 5.200 fermetrar. Telji stefnendur sig því hafa verið í fullum rétti til þess að líta á að lóð þeirra sé 5.078 fermetrar. Varðandi inntak réttinda stefnenda til lóðarinnar byggja þau á því að samkvæmt framansögðu liggi fyrir að hin umþrætta lóð sé 5.078 fermetrar að stærð og afmarkist með þeim hætti, sem sýnt sé á uppdrætti frá stefnda sem lagður hefur verið fram í málinu. Eigi stefnendur því réttindi til 5.078 fermetra lóðar og liggi því næst fyrir að kveða á um inntak þessara réttinda. Aðalkrafa stefnenda sé sú að viðurkenndur verði beinn eignarréttur þeirra að þeim hluta lóðarinnar, sem er umfram lóðarleigusamning og innan girðingar, þ.e. 2.078 fermetra, á grundvelli eignarhefðar en til vara afnotahefðar. Til þrautavara byggja stefnendur á því að leiguréttindi þeirra taki til allrar lóðarinnar. Tilgreind stærð lóðarinnar í lóðarleigusamningi sé 3.000 fermetrar en óumdeilt sé að raunstærð lóðarinnar umhverfis fasteign stefnenda, sem er afmörkuð með girðingum, sé 5.078 fermetrar. Stefnendur hafi öðlast beinan eignarrétt að þeim hluta lóðarinnar, sem sé umfram stærðartilgreiningu lóðarsamningsins, eða 2.078 fermetrum, og um leið einnig að þeim hluta lóðarinnar, sem skerðist vegna framkvæmda og eignarnáms eignarnema. Fyrir liggi samkvæmt gögnum málsins og yfirlýsingum fyrri eigenda að lóðin hafi gengið á milli fasteignareigenda Vatnsendabletts 102 með þeirri afmörkun innan girðinga og í þeirri stærð sem hún sé í dag í yfir 20 ár eða hefðartíma fullan. Byggi stefnendur því eignarrétt sinn á 2.078 fermetrum af lóðinni á því að hefð sé fullnuð í merkingu hefðarlaga nr. 46/1905, sbr. einkum 2., 3. og 6. gr. laganna, og þar undir falli sá hluti lóðarinnar, sem skerðist vegna framkvæmda stefnda. Eigendur lóðarinnar, sem stefnendur hafi leitt rétt sinn frá, hafi litið á lóðina sem sína eign og farið með sem sína í hefðartíma fullan. Hafi enginn efast um eignarrétt þeirra allan þennan tíma. Skilyrði hefðarlaga um óslitið eignarhald sé því uppfyllt. Benda stefnendur því til stuðnings á huglæga afstöðu hefðanda og almennt álit nágranna þeirra, sbr. vitnisburð Guðmundar Heiðars Guðmundssonar fyrir dómi, sem og yfirlýsingu Guðlaugar Sigmarsdóttur. Verði ekki fallist á beinan eignarrétt stefnenda að umræddri lóð byggja stefnendur á því til vara að þau hafi unnið afnotahefð á umræddum hluta lóðarinnar, sbr. 7. gr. hefðarlaga. Af því leiðir að þau hafi sama rétt til afnota af þessum hluta lóðarinnar og fyrri eigendur eignarinnar í samræmi við þau not og nýtingu, sem þau hafi viðhaft. Loks byggja stefnendur á því að verði ekki fallist á varakröfu þeirra sé ljóst að réttindi þeirra til lóðarinnar séu leigulóðarréttindi og að leigusamningurinn taki þá til allrar lóðarinnar innan girðingar, þ.e. 5.078 fermetra, en ekki einungis þess fermetrafjölda, sem tilgreindur sé í samningnum, enda liggi fyrir að raunstærð lóðar í kringum fasteign þeirra sé önnur en þar er tilgreind. Um lagarök er vísað til meginreglna um stofnun eignarréttar og eignarráð fasteignareigenda, almennra reglna samninga- og kröfuréttar, laga nr. 46/1905 um hefð, einkum 2., 3., 6. og 7. gr. laganna. Um málskostnað vísa stefnendur til XXI. kafla laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 og krafa þeirra um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun byggist á lögum nr. 50/1988 um virðisaukaskatt. V. Stefndi kveðst mótmæla því að stefnendur hafi unnið einhvern rétt yfir þeim 2.078 fermetrum af landi sem sé umfram þinglýstan lóðarleigusamning. Þrátt fyrir að Guðlaug Sigmarsdóttir, fyrrverandi eigandi að Vatnsendabletti 102, hefði staðið í þeirri trú að lóð hennar væri stærri en þinglýstur leigusamningur kvað á um, þá skipti það engu máli þar sem hin umþrætta eign hafi verið seld á nauðungaruppboði þann 5. maí 1982, Magnúsi Hjaltested, bónda á Vatnsenda, en hann hafi framselt boð sitt til Lárusar Óskarssonar. Þessu mikilsverða atriði hafi stefnendur kosið að halda leyndu í stefnu sinni. Hafi Guðlaug talið sig hafa hefðað einhvern rétt til lóðar umfram leigusamning, sem hún hafi reyndar aldrei haldið fram fyrr en í ofangreindri yfirlýsingu, þá hefði hann fallið niður við sölu eignarinnar til Magnúsar Hjaltested. Lárus hafi síðan orðið eigandi að eigninni eftir að Magnús hafði óskað eftir því að afsal yrði gefið út til hans þann 5. maí 1983, eins og fyrr hefur verið rakið. Af hálfu Lárusar Óskarssonar hafi því aldrei verið haldið á lofti að hann hafi hefðað rétt til lands umfram það sem um gat í lóðarleigusamningi þeim sem hann sjálfur hafði þinglýst sama dag og byggingarleyfi var gefið út fyrir núverandi húsi á leigulóðinni árið 1987. Þetta hafi Þorsteinn Hjaltested staðfest fyrir dómi og meðal annars bætt því við að það hefði að sjálfsögðu verið tekið fram þegar leigusamningurinn hafi verið endurnýjaður þann 16. febrúar 1987, ef það hefði verið ætlunin, að hann tæki til stærra lands en eldri samningur, enda Lárusi hæg heimatökin vegnar kunningsskapar hans og landeigandans, Magnúsar. Það hafi hins vegar ekki verið gert. Að mati stefnda sé einnig ljóst að þrátt fyrir að Lárus kynni að hafa sökum greiðvikni eða velvildar fengið að nýta stærra land en hann hafði haft á leigu, þá komi það í veg fyrir hefð samkvæmt því sem segi í greinargerð með frumvarpi til hefðarlaga nr. 46/1905. Stefndi kveður það vera augljóst að hafi Lárus Óskarsson og síðan stefnendur í máli þessu nýtt stærra land en um geti í þinglýstum leigusamningi þá hafi upphaf hefðartíma aldrei getað orðið fyrir þann tíma sem hann sjálfur þinglýsti afsali þann 10. febrúar 1987 og nýjum leigusamningi sex dögum síðar til þess að staðfesta rétt sinn til lóðarinnar. Skilyrði 2. gr. hefðarlaga geti því ekki með nokkru móti verið uppfyllt, sem leiði óhjákvæmlega til sýknu stefnda af öllum kröfum stefnenda. Þá reisir stefndi málatilbúnað sinn á þeirri málsástæðu að ekki skipti máli gagnvart stefnda, sem nú sé þinglýstur eigandi alls hins umþrætta lands, hverjar væntingar stefnendur hefðu haft er þau keyptu Vatnsendablett 102 af dánarbúi Lárusar Óskarssonar. Í afsali um eignina sé getið um tilheyrandi lóðarréttindi sem vísi til leigusamnings en ekki sé með neinum hætti haldið fram að frekara land fylgdi við kaupin en þar greini. Hafi stefnendur kynnt sér hvað þau voru að kaupa samkvæmt kaupsamningi og afsali og hafi því mátt vera ljóst að næstum því tvöfalt stærri lóð en tiltekin hafi verið í leigusamningi hafi ekki getað fylgt eigninni. Stefndi telur að sá mikli munur sem verið hafi á lóðinni samkvæmt leigusamningi og því landi sem stefnendur hafa haldið fram að þau hafi talið sig vera að kaupa hafi átt að gefa þeim tilefni til frekari athugana á réttarstöðu sinni en svo hafi ekki verið gert. Þar fyrir utan sé stefnandi Jóhann Björgvinsson verkfræðingur að mennt og ætti því að hafa gert sér grein fyrir þessu misræmi. Stefndi kveður það alrangt að landið hafi verið afgirt. Að sjálfsögðu hafi þar verið leifar af gömlum girðingum frá mismunandi tímum og tilheyrandi hinum ýmsu lóðum á svæðinu að hluta, enda hafi lóðin upphaflega verið hluti af stærra leigulandi, sem ekki hafði verið hirt um að fjarlægja þegar því hafi verið skipt upp. Við endurnýjun lóðarleigusamningsins við Lárus Óskarsson árið 1987 hafi legið fyrir að skipuleggja ætti íbúabyggð á svæðinu og ljóst að lóðamörk kynnu að hreyfast til þannig að ekki var farið út í að girða landið. Lárus hafi ákveðið að girða ekki af land sitt umfram það sem leigusamningurinn sagði til um. Þær girðingaleifar sem stefnendur vísa til kröfu sínum til stuðnings hafi þannig ekki verið komið fyrir í þágu nýtingar á landinu af hálfu leigutaka eða til að sýna stærri lóð en leigusamningur sagði til um, heldur hafi þær tilheyrt landi sem þeim hafi verið skipt út úr eða hafi tilheyrt öðrum lóðum. Lárus hefði aldrei haldið því fram að hann ætti frekari rétt og geti stefnendur því ekki byggt á slíkum rétti nú. Þá verði að telja að Lárus hefði ekki getað haldið því fram að hann hefði átt lóðarréttindi umfram það sem tiltekið hafi verið í leigusamningi sem hann sjálfur hafði nýlega undirritað ásamt landeiganda og sjálfur þinglýst 1987. Telur stefndi því að stefnendur eigi ekki frekari rétt en dánarbúið, sem þau leiði rétt sinn frá. Þá sé einnig ljóst að stærð leigulands eða lands sem Guðlaug Sigmarsdóttir hafði afnot af skipti hér ekki máli þar sem afnot hennar hafi fallið niður við nauðungarsölu á eigninni 1982 og komi því í veg fyrir að eignarhald geti talist óslitið, sbr. 2., 3. og 4. gr. hefðarlaga. Árið 1994 hafi stefnendur eignast Vatnsendablett 102 og sé því skilyrði 2. gr. hefðarlaga um 20 ára óslitið eignarhald á fasteign engan veginn uppfyllt. Þá sé einnig til þess að líta að stefndi hafi árið 1998 tekið eignarnámi áðurnefnda 54,18 hektara spildu úr landi jarðarinnar Vatnsenda í Kópavogi. Þann 18. maí 1999 hafi landeigandi afsalað umræddri spildu til stefnda og hafi þar verið tekið fram að engar veðskuldir hafi hvílt á henni og engar aðrar kvaðir, en þær sem fyrir hafi legið á þinglýsingarvottorði við undirritun afsals. Stefndi hafi því mátt treysta því að engar frekari kvaðir hvíldu á landinu og hafi stefnendur sönnunarbyrðina fyrir því að þau hafi átt frekari rétt til landsins en í lóðarleigusamningi og afsali greinir. Eftir að stefnendur hafi tekið við lóðinni hafi þau engar ráðstafanir gert til að halda fram rétti sínum til stærri lóðar en í leigusamningi greinir, s.s. með því að girða landið af. Það hafi verið fyrst eftir að stefndi hafi gert þeim grein fyrir skipulagstillögum að þau hafi plantað nokkrum trjám í land bæjarins í heimildarleysi og gegn betri vitund. Loks er byggt á því af hálfu stefnda að skilyrði eignarhefðar séu ekki til staðar sbr. 3. mgr. 2. gr. hefðarlaga. Stefndi kveðst líta svo á að þó svo að afnotasamningur hafi verið útvíkkaður geti hann alls ekki leitt til eignarhefðar. Komi afnotahefð engan vegin til greina þar sem ákvæði hefðarlaga um hefðartíma séu langt í frá uppfyllt. Samkvæmt öllu framangreindu beri því að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnenda. Um lagarök er vísað til laga nr. 46/1905 um hefð og varðandi málskostnaðarkröfu kveðst stefndi vísa til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. VI. Niðurstaða Aðalkrafa stefnenda er þess efnis að dæmt verði að þau hafi fyrir hefð öðlast beinan eignarrétt að þeim hluta 5.078 fermetra lóðar að Vatnsendabletti 102, sem er umfram stærðartilgreiningu lóðarsamnings frá 16. febrúar 1987 og innan girðingar. Er þessi hluti 2.078 fermetrar að stærð. Kemur því fyrst til skoðunar hvort yfirráð annarra en eiganda lóðarhlutans hafi verið með þeim hætti að eiganda verði gert að sæta því að glata eignarrétti sínum fyrir hefð. Áður en lengra er haldið er þess að geta að um leigulóð er að tefla og óumdeilt að samkvæmt gildandi lóðarleigusamningi er stærð hennar 3.000 fermetrar og að stefnendum var kunnugt um þá stærðartilgreiningu er þau keyptu Vatnsendablett 102 árið 1994. Hafa þessir 3.000 fermetrar ekki verið afmarkaðir innan heildarlóðarinnar sem er innan girðingar. Hefur þessi staða í för með sér að ekki er hægt að henda reiður á því hvaða hluta lóðarinnar, sem er innan girðingar, stefnendur telja sig geta eignast fyrir hefð, annars vegar, og hins vegar hvaða hluti verður áfram leigulóð. Skilyrði fyrir hefð er óslitið 20 ára ráðvandlegt eignarhald yfir fasteign og skiptir þá ekki máli hvort um er að ræða óslitið eignarhald eins eða fleiri manna, hafi eignarhaldið gengið löglega milli manna. Eru þessar leikreglur lögfestar í 2. og 3. gr. laga um hefð nr.46/1905. Að mati dómara myndi flutningur eignarhalds manna á milli sökum nauðungarsölu að öðru jöfnu vera fullnægjandi að þessu leyti. Í því máli sem hér er til úrlausnar var eignin hins vegar seld á nauðungaruppboði Magnúsi Hjaltested, bónda á Vatnsenda, sem var þá eigandi hinnar umdeildu lóðar. Fékk því eigandinn í sínar hendur öll umráð að hinni umdeildu lóð. Að mati dómara slitnar hefðarhaldið við þetta og breytir engu þó Magnús hafi framselt boð sitt til Lárusar Óskarssonar eftir að Lárus hafði staðið honum skil á uppboðsandvirðinu. Segir svo í endurriti úr uppboðsbók Kópavogs frá 5. maí 1983: ,,Á nauðungaruppboði hinn 5. maí 1982 var eignin Vatnsendablettur 102 seld hæstbjóðanda, Magnúsi Hjaltested, Vatnsenda. Hefur hann að fullu greitt uppboðsandvirði og allan kostnað við uppboðið”. Augljóst þykir að hefðarhald slitnar við það að eign hverfur í umráð eiganda síns eins og hér varð raunin á. Þann 16. febrúar 1987 var lóðarleigusamningur við Lárus endurnýjaður og var honum þinglýst sama dag en afsali hafði Lárus þinglýst þann 10. sama mánaðar. Þannig þykir það vera augljóst að hafi Lárus Óskarsson og síðan stefnendur í máli þessu nýtt stærra land en um geti í þinglýstum leigusamningi þá hafi upphaf hefðartíma aldrei getað orðið fyrir þann tíma sem hann sjálfur þinglýsti afsali þann 10. febrúar 1987 og nýjum leigusamningi sex dögum síðar til þess að staðfesta rétt sinn til lóðarinnar. Skilyrði 2. gr. hefðarlaga geta því ekki með nokkru móti verið uppfyllt, sem leiði óhjákvæmlega til sýknu stefnda af öllum kröfum stefnenda um eignarrétt að hinum umþrættu 2.078 fermetrum. Með sömu rökum ber að sýkna stefnda af varakröfu um afnotarétt af sömu lóð á grundvelli afnotahefðar. Til viðbótar þessum rökstuðningi bendir dómari á að þó svo að miðað væri við dagsetninguna 1. júlí 1982 er Magnús Hjaltested lýsti því yfir að að hann óskaði þess að afsal fyrir Vatnsendabletti 102 yrði gefið út til Lárusar Óskarssonar hefði það í för með sér sömu niðurstöðu vegna þess að stefndi tók landið sem lóðin er hluti af eignarnámi árið 1998 og fékk afsal fyrir því 18. maí 1999 sem var þinglýst athugasemdalaust þann 22. október 1999. Þrautavarakrafa stefnenda um dómsviðurkenningu um að þau hafi öðlast réttindi til 5.078 fermetra lóðar að Vatnsendabletti 102 þannig að lóðarleiguréttur þeirra samkvæmt lóðarsamningi frá 16. febrúar 1987 taki til lóðar af þeirri stærð er á því byggð að lóðin sé afmörkuð með þeim hætti á deiliskipulagsuppdrætti stefnda. Deiliskipulagið hafi verið staðfest af stefnda. Hafi stefndi þar með tekið stjórvaldsákvörðun sem hann sé bundinn af og verði að svara bótum gangi það á rétt lóðarhafa. Því hefur ekki verið mótmælt af hálfu stefnda að hann hafi staðið að deiliskipulagi þar sem umdeild lóð er afmörkuð sem 5.078 fermetrar að stærð. Fyrir liggur að á fundi bæjarstjórnar Kópavogs þann 25. nóvember 2003 var samþykkt að taka lóðarréttindi stefnanda eignarnámi að því marki sem nauðsynlegt væri til þess að framkvæma nýtt deiliskipulag. Fallast verður á með stefnendum að samkvæmt 29. gr. skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997 að það sé á verksviði sveitarstjórna að láta gera skrá yfir lóðir innan viðkomandi sveitarfélags sem hafa skuli tilvísun til afmörkunar og eignarhalds í samræmi við þinglýstar heimildir. Verður að telja það stefnda til hnjóðs að hafa ekki sinnt lögbundinni skyldu sinni til mælinga á lóðinni sem hlýtur að leiða af slíkri skyldu. Telur dómari að hafa verði í huga að sá réttur sem stefndi gæti sótt á hendur stefnanda hlýtur að vera réttur til þess að fá nýjan lóðarleigusamning við hann í samræmi við deiliskipulagið og geti hann hugsanlega átt bótakröfu á hendur stefnda verði hann ekki við þeirri kröfu hans. Krafa hans um viðbótarlóð með þeim réttindum sem lóðarleigusamningurinn frá 16. febrúar 1987 mælir fyrir um telst, eins og hún er fram sett, ekki dómtæk. Er í þessu sambandi til þess að líta að bæjarstjóri stefnda sendi þann 10. maí 2000 tilkynningu til stefnanda um uppsögn lóðarleigusamningsins enda er í honum ákvæði um að hann sé uppsegjanlegur með eins árs fyrirvara. Stefnendur mótmæltu þessarri uppsögn en niðurstöðu um hvort samningurinn er í gildi eður ei er ekki að finna í málsgögnum. Benda má á þá venju, sem gildir um venjulega lóðarsamninga sem sveitarfélög gera, að þeim er framlengt nema mjög sérstök atvik komi til. Væri það því í andstöðu við jafnræðisreglu stjórnsýsluréttar að stefnandi byggi við lakari lóðarleigurétt en sveitungar hans almennt. Í málinu liggur fyrir að stefndi hefur samkvæmt gildandi deiliskipulagi breytt lóðarmörkum þannig að eftir þá breytingu verði lóðarstærð Vatnsendabletts 102a ( áður 102) 3.814 fermetrar og stækkar því um 814 fermetra frá því sem segir í þinglýstum lóðarleigusamningi en minnkar frá því sem fram kemur á deiliskipulagsuppdrætti þar sem hún er sýnd um 5.087 fermetrar. Þá liggur og fyrir að stefndi hefur gert stefnanda tilboð um bætur af þessum sökum vegna skipulagsbreytinga sbr. dómskjal nr. 38 sem stefnandi hafnaði sbr. dómskjal nr. 39. Þrátt fyrir að fallist sé á að stefndi sé bundinn af eigin skipulagi verður að telja að stefnandi hafi ekki af því lögvarða hagsmuni að fá sér dæmda þrautavarakröfuna, auk þess sem áður segir um að hún sé ekki dómtæk, og verður henni því vísað frá dómi. Vegna þess hvernig stefndi hefur samkvæmt framansögðu brugðist þeim skyldum sem skipulagslög leggja honum á herðar verður að telja að hann beri nokkra ábyrgð á því að til þess máls var stofnað sem hér er til meðferðar og þykir því rétt hvor aðili beri sinn kostnað af málinu. Sveinn Sigurkarlsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan. Stefndi skal vera sýkn af aðalkröfu og varakröfu stefnanda í máli þessu. Þrautavarakröfu stefnanda er vísað frá dómi. Málskostnaður fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 8. mars 2005. Mál þetta, sem dómtekið var 1. mars sl., að loknum munnlegum málflutningi, er höfðað með stefnu birtri 7. maí 2004. Stefnendur eru Jóhann Björgvinsson, kt. 031065-8019, og Rut Kristinsdóttir, kt. 120967-5689, bæði til heimilis að Vatnsendabletti 102, Kópavogi en stefndi er Kópavogsbær, kt. 700169-3759, Fannborg 2, Kópavogi. Stefnendur gera eftirfarandi kröfur: e) aðallega er þess krafist að viðurkennt verði með dómi að stefnendur eigi réttindi til 5.078 fermetra lóðar að Vatnsendabletti 102, Kópavogi, eins og hún er afmörkuð á dskj. nr. 48, þannig að þau hafi öðlast beinan eignarétt að 2.078 fermetrum af lóðinni, þ.e. þeim hluta lóðarinnar sem er umfram stærðar-tilgreiningu lóðarsamnings frá 16. febrúar 1987 (3.000 fermetrar) og innan girðingar. f) til vara er þess krafist að viðurkennt verði með dómi að stefnendur eigi réttindi til 5.078 fermetra lóðar að Vatnsendabletti 102, Kópavogi, eins og hún er afmörkuð á dskj. nr. 48, þannig að þau hafi öðlast afnotarétt að 2.078 fermetrum af lóðinni, þ.e. þeim hluta lóðarinnar sem er umfram stærðar-tilgreiningu lóðarsamnings frá 16. febrúar 1987 (3.000 fermetrar) og innan girðingar. g) til þrautavara er þess krafist að viðurkennt verði með dómi að stefnendur hafi öðlast réttindi til 5.078 fermetra lóðar að Vatnsendabletti 102, Kópavogi, eins og hún er afmörkuð á dskj. nr. 48, þannig að lóðarleiguréttur þeirra samkvæmt lóðarsamningi frá 16. febrúar 1987 taki til 5.078 fermetra lóðar. h) þá er þess krafist í öllum tilvikum að stefnda verði gert að greiða stefnendum málskostnað samkvæmt málskostnaðarreikningi og við þá ákvörðun verði tekið tillit til skyldu stefnenda til að greiða virðisaukaskatt af málflutnings-þóknun. Þann 10. desember 2004 var kveðinn upp efnisdómur um aðal- og varakröfu stefnenda en þrautavarakröfu vísað frá dómi. Með dómi Hæstaréttar þann 20. janúar 2005 var ákvæði héraðsdóms um þrautavarakröfu stefnenda ómerkt og lagt fyrir héraðsdóm að taka kröfuna til efnismeðferðar. Stefndi krefst þess að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnenda og lét bóka að hann legði til að í þeim þætti sem hér er til meðferðar krefjist hann ekki málskostnaðar sér til handa heldur félli hann niður milli aðilja. Samhengisins vegna þykir dómara rétt að rekja að nýju alla málavexti, málsástæður og lagarök málsaðilja í heild. I. Mál þetta varðar ágreining milli aðila um stærð lóðar stefnenda að Vatnsendabletti 102 í Kópavogi og hvort, og þá um leið, hvaða réttindi stefnendur njóti á þeim hluta lóðarinnar, sem þau hafa nýtt umfram stærðartilgreiningu í lóðarleigusamningi frá 16. febrúar 1987. Í samningnum er umrædd lóð tilgreind 3.000 fermetrar án nánari afmörkunar. Stefnendur telja að þeir og fyrri eigendur lóðarinnar hafi nýtt 2.078 fermetra umfram það sem samningurinn tiltekur og er skýrlega afmarkað innan girðingar eða samtals 5.078 fermetra. Eigi stefnendur því tiltekin réttindi umfram þá stærð sem er tilgreind í lóðarleigusamningi. Stefndi hefur hins vegar aðallega byggt mál sitt á því að lóðarleigusamningurinn kveði á um stærð lóðarinnar, sem geti af þeim sökum ekki verið stærri, og að stefnendur hafi hagnýtt land umfram samning án heimildar. Því hafa stefnendur hins vegar mótmælt og freista þess að fá réttindum sínum fullnægt með málshöfðun þessari. II. Í stefnu er málsatvikum lýst með þeim hætti að stefndi hafi með matsbeiðni frá 26. nóvember 2003 tilkynnt stefnendum málsins að eignarnám yrði tekið í lóðarréttindum þeirra að Vatnsendabletti 102 í Kópavogi, vegna skipulagningar og fyrirhugaðs íbúðahverfis í austurhlíðum Vatnsendahvarfs. Viðræður höfðu átt sér stað milli málsaðila vegna þessa en ekki hafði náðst samkomulag um eignarnámsbætur og stefndi því ákveðið að leggja málið fyrir Matsnefnd eignarnámsbóta. Í framhaldinu hafi aðilar gert með sér samning þann 5. janúar 2004 þar sem stefnda, sem eignarnema, hafi verið heimilað að hefja framkvæmdir en stefnendur hafi gert fyrirvara við gildi ákvörðunar eignarnema um eignarnám sem og andlag eignarnámsins. Ekki hafi hins vegar náðst samkomulag um afmörkun á lóð stefnenda sem og stærð hennar við meðferð málsins hjá matsnefndinni. Þar fyrir utan hafi aðilar deilt um hvað fælist í réttindum þeirra til umþrættrar lóðar. Matsnefndin hafi því frestað að meta eignarnámsbæturnar þar til dómstólar hefðu leyst úr ágreiningi aðila. Af þeim sökum sé mál þetta höfðað og hafi stefnendur uppi viðurkenningarkröfur, sem þau hafi augljóslega lögvarða hagsmuni af að fá leyst úr. Að mati stefnenda er forsaga málsins sú að þann 18. júlí 1942 hafi þáverandi ábúandi á Vatnsenda, Lárus Hjaltested, leigt Óskari Gunnarssyni 20.000 fermetra úr landi jarðarinnar Vatnsenda til 50 ára og hafi spildan verið númer 102. Þann 15. mars 1957 hafi lóðin verið framleigð af Óskari til Halldórs Þórarinssonar, með samþykki landeiganda. Skjali því sem fylgir þessari bókun í fasteignabók fylgir ekki nýr samningur heldur eftirrit samnings Óskars frá því 1942 þar sem tekið hafi verið fram að skilmálar eldri samnings gildi gagnvart þeim sem hann framleigi til. Í samningnum, sem vísað sé til, er uppgefin stærð lóðar áðurgreindir 20.000 fermetrar en í skráningarbók sýslumanns sé lóðin nú skráð 3.000 fermetrar og jafnframt bókað að lóðin sé nú merkt Vatnsendablettur 102/1-2-3. Segir í stefnu að Halldór hafi selt sumarbústað sinn, Leyni, að Vatnsendabletti 102 ásamt lóðarleiguréttindum að 3.000 fermetra spildu úr Vatnsendalandi í Kópavogi, auðkennt 102/1-2-3, samkvæmt afsalsbréfi frá 11. maí 1976. Með því hafi Guðlaug Sigmarsdóttir orðið réttur og lögmætur eigandi ofangreindrar eignar, en Guðlaug hafi verið eiginkona Lárusar Óskarssonar, sem átt hafi eignina næst á undan stefnendum. Í yfirlýsingu Guðlaugar frá 13. janúar sl. er staðfesting á því að þegar hún hafi eignast lóðina hafi verið gengið út frá því að henni tilheyrði allt land innan girðingar. Hafi lega girðinga og lóðarmörk verið þau sömu árið 1976 og þau séu í dag. Við kaup hennar á lóðinni hafi ekki farið fram sérstök mæling á nákvæmri stærð hennar heldur hafi verið byggt á því að hún tæki til þess landssvæðis, sem hafi verið afmarkað með girðingum. Þann 16. febrúar 1987 hafi Lárus Óskarsson gert nýjan lóðarleigusamning við þáverandi ábúanda að Vatnsenda, Magnús Hjaltested, þar sem fram hafi komið að Lárus leigði 3.000 fermetra spildu nr. 102 úr landi Vatnsenda til 99 ára. Samningurinn hafi fellt úr gildi eldri samning með sama númeri. Stefnendur hafi síðan keypt fasteign sína af dánarbúi Lárusar Óskarssonar ásamt öllu því sem eigninni tilheyrði og hafi afsal verið gefið út 29. mars 1994. III. Stefndi lýsir málsatvikum í greinargerð þannig að hann hafi árið 1998 tekið eingarnámi 54,18 hektara spildu úr landi jarðarinnar Vatnsenda í Kópavogi og hafi málinu verið lokið með sátt fyrir Matsnefnd eignarnámsbóta þann 13. maí það ár. Hafi eigandi spildunnar afsalað henni til stefnda þann 18. maí 1999 og tekið fram að engar veðskuldir hvíldu á henni og engar aðrar kvaðir, en þær sem legið hafi fyrir á þinglýsingarvottorði við undirskrift afsals. Hafi stefndi yfirtekið alla leigusamninga á hinni afsöluðu spildu. Samkvæmt aðalskipulagi hafi verið fyrirhugað að skipuleggja þar íbúðasvæði og var hafist handa um að deiliskipuleggja svæðið. Vegna framkvæmda á deiliskipulaginu hafi verið nauðsynlegt að skerða ýmsar leigulóðir og fjarlægja eða laga nokkur mannvirki að skipulagi. Hafi málsaðilar átt í viðræðum um aðlögun leigulóðar stefnenda að skipulagi, en gert hafi verið ráð fyrir að íbúðarhús þeirra gæti staðið áfram og jafnframt hafi bílskúr, sem þau höfðu reist í óleyfi, verið felldur inn í skipulag. Gerðu aðilar ráð fyrir því að lóð stefnenda myndi stækka í 3.814 fermetra við nýtt deiliskipulag. Á síðari stigum hafi hins vegar komið upp ágreiningur um stærð lóðarinnar. Samkomulag um bætur hafi ekki náðst og hafi á fundi bæjarstjórnar Kópavogs þann 25. nóvember 2003 verið samþykkt að taka eignarnámi lóðarréttindi stefnanda að því marki sem nauðsynlegt var til framkvæmda á ofangreindu deiliskipulagi. Stefnendur hafa haldið því fram að lóðarstærð þeirra sé 5.078 fermetrar og að lóðin hafi verið skýrlega afmörkuð með girðingum áður en framkvæmdir stefnda hafi hafist. Þessu mótmælir stefndi og telur að lóð stefnanda hafi ekki verið girt, en til staðar hafi verið að hluta til girðingar, sem hafi afmarkað aðrar lóðir í nágrenninu, þ.m.t. girðing umhverfis lóðina að Vatnsendabletti 223 og 245 sem nefnd sé Snæfell, en lóð stefnenda að Vatnsendabletti 102 nái ekki að mörkum þessara lóða. Því til stuðnings megi nefna framburð Þorsteins Hjaltested, sonar Magnúsar Hjaltested, fyrir dómi. Kvaðst Þorsteinn þess fullviss um að Lárusi Óskarssyni, sem átti eignina á undan stefnendum, hefði aldrei dottið það til hugar að lóð sín næði upp að Snæfelli. Eins og fram komi í lýsingu stefnenda á atvikum hafi leigulóðin Vatnsendablettur 102 upphaflega verið 20.000 fermetrar, sbr. leigusamning frá 18. júlí 1942, en lóðin hafi þá verið leigð til 50 ára. Út úr þessari lóð hafi síðan þann 11. maí 1976 verið seldur sumarbústaður, sem nefnist Leynir, að Vatnsendabletti 102, ásamt leigulóðarréttindum að 3.000 fermetra spildu, sem hafi verið auðkennt nr. 102, 1, 2 og 3 og hafi eigandi að spildunni þá orðið Guðlaug Sigmarsdóttir. Á nauðungaruppboði þann 5. maí 1982 hafi eignin Vatnsendablettur verið seld hæstbjóðanda, Magnúsi Hjaltested, bónda að Vatnsenda, sem hafi framselt boð sitt til Lárusar Óskarssonar. Hafi Magnús upplýst í réttarhaldi þann 1. júlí 1982, þar sem afsal hafi verið gefið út, að Lárus hefði greitt sér uppboðsandvirðið og kvaðst óska eftir því að afsal yrði gefið út til hans og hafi svo verið gert í þinghaldi þann 5. maí ári síðar. Uppboðsafsalið hafi síðan verið þinglýst þann 10. febrúar 1987, en þann sama dag hafi í byggingarnefnd Kópavogs verið samþykkt byggingarleyfi fyrir húsið sem standi á lóðinni í núverandi mynd. Þann 16. febrúar 1987 hafi Magnús Hjaltested og Lárus Óskarsson gert með sér nýjan lóðarleigusamning þar sem tekið hafi verið fram að landspildan væri 3.000 fermetrar og að sá samningur komi í stað og felli úr gildi eldri samning. Árið 1994 hafi síðan stefnendur keypt lóðina Vatnsendablett 102 af dánarbúi Lárusar Óskarssonar með kaupsamningi dagsettum 18. mars 1994 og hafi afsal verið gefið út þann 29. mars sama ár. IV. Stefnendur reisa mál sitt á því að stærð lóðarinnar að Vatnsendabletti 102 í Kópavogi sé 5.078 fermetrar og hafi lóðin verið skýrlega afmörkuð með girðingum áður en stefndi hóf framkvæmdir sínar þar. Sjáist afmörkun lóðarinnar mjög greinilega á þeim gögnum sem lögð hafa verið fram, s.s. á loft- og ljósmyndum. Ef loftmyndir frá Landmælingum Íslands frá 1951 eru skoðaðar megi sjá að girðing í kringum Leyni hafi á þessum tíma virst vera um 4.000 fermetrar. Þar séu lóðarmörkin þau sömu og eru við fasteignina í dag, að undanskildri vesturhlið lóðarinnar sem samkvæmt loftmynd sé nær húsinu á lóðinni, þ.e. austar en núverandi girðing er í dag. Stefnendum kveðst vera kunnugt um að þáverandi ábúandi á aðliggjandi lóð, Snæfelli, hafi árið 1953 fengið leigða spildu vestan megin við lóð þeirra. Telja þau líklegt að girt hafi verið á milli þessara lóða á þeim stað sem núverandi girðing sé á vesturmörkum lóðar stefnenda, en sá aðili sem búið hafi á Snæfelli á þessum tíma hafi verið þar með sauðfjárbúskap. Á þessum tíma hafi hann fengið tæki og tól til þess að rækta þar tún og hafi þá væntanlega verið girt á milli lóðar stefnenda og hans, því lóðarhafar að Vatnsendabletti 102 á þeim tíma hafi verið að reyna að rækta upp tré, svo eflaust hafi verið forgangsverkefni að setja upp góða girðingu á milli sauðfjárbúskapar og trjáræktar. Vegna legu þess lands, sem lóðarhafi á Snæfelli hafði haft fyrir og annarra lóða í grennd, hafi líklega legið beinast við að girða á þeim stað sem girðingin sé í dag, en við þetta hafi lóðarmörk vestan megin við Vatnsendablett 102 líklega færst vestar. Sé ástand þeirrar girðingar sem aðskilur þessar lóðir í dag skoðað, megi sterklega leiða að því líkur að hún sé frá þessum tíma. Þá hafi sonur þáverandi eiganda Snæfells, Guðmundur Heiðar Guðmundsson, sem dvaldi stóran hluta æsku sinnar á Snæfelli, staðfest fyrir dómi að lega girðinga á milli Snæfells og Vatnsendabletts 102 sé í dag sú sama og áður hafði verið. Undir þetta hafi tekið Gerður Óskarsdóttir í vitnaskýrslu sinni sem kvað girðinguna í dag, eða öllu heldur fram að skipulagsbreytingum stefnda, vera með sama hætti og hún hafi verið tæpri hálfri öld áður. Stefnendur telji því líklegt að í kringum árið 1953 hafi afgirt lóð í kringum Vatnsendablett 102 verið rúmir 5.000 fermetrar. Þegar lóðarleigusamningurinn hafi verið framseldur til nýs eiganda árið 1957, þá merktur sem Vatnsendablettur 102/1-2-3, hafi verið gengið út frá þessum girðingum (eins og þær séu í dag) og þá hafi stærð lóðarinnar ranglega verið skráð 3.000 fermetrar (skv. bókun hjá sýslumanni) eða 20.000 fermetrar (ef miðað sé við samning frá 1942). Þarna hafi því orðið til það misræmi sem er í dag annars vegar í stærð afgirtrar lóðar og hins vegar í gildandi lóðarleigusamningi. Þá byggja stefnendur á því að í landamerkjauppdrætti frá bæjarverkfræðingi Kópavogs sem mældur hafi verið upp 1946 og 1956 séu lóðarmörk Vatnsendabletts nr. 102 mjög óljós, en umfang þeirrar lóðar gæti einmitt bent til þess að þá hafi verið í gildi samningur upp á 20.000 fermetra. Þá er sýnd afmörkuð lóð á þeim stað sem Vatnsendablettur 102 er í dag, en vestari lóðarmerkin gætu bent til þess að þá hafi þau legið austar en nú og er það í samræmi við fyrrnefnda loftmynd frá 1951. Virðist þessi grunnur hafa verið notaður í landamerkjauppdrátt frá því 1971. Þar sé sú lóð sem hafi verið ómerkt í fyrrnefndum uppdrætti (1946 og 1956) merkt 102, 1-2-3. Af hálfu stefnda hafi verið byggt á því að uppdrátturinn frá 1971 sýni girðingarmörk Vatnsendabletts 102 áður en honum hafi verið skipt upp í þrjú svæði, en það sé hins vegar ekki rétt. Þinglýst gögn bendi til þess að lóðinni hafi verið skipt upp árið 1957 og séu engin gögn til um það að lóðinni hafi verið skipt upp eftir þann tíma. Þá megi greinilega sjá á loftmynd af svæðinu frá 1974 að girðing sú sem þá hafi afmarkað lóðina sé á sama stað og sú girðing sem er um lóðina í dag. Það sé því sú lóð sem Guðlaug Sigmarsdóttir hafi gengið út frá að væri sú lóð sem fylgdi eigninni árið 1976 er hún keypti eignina. Þegar nýr samningur hafi verið gerður við Lárus Óskarsson árið 1987 hafi væntanlega verið gengið út frá þeirri stærðartölu sem tilgreind hafi verið í fyrri samningi, en líkt og áður hafi lóðin ekki verið mæld nákvæmlega né hafi staðsetning hennar verið tilgreind. Þá byggja stefnendur ennfremur á því að greinilegt sé á loftmynd frá 1990 að lóðarmörkin séu þau sömu og hafi verið sýnileg 1974 og 1984. Því sé það alveg ljóst að stefnendur hafi ekki „helgað sér land nýverið“, eins og stefndi hefur haldið fram. Af framangreindu leiðir einnig að lóðin hafi gengið á milli fasteignareigenda Vatnsendabletts 102 með þeirri afmörkun innan girðinga og í þeirri stærð sem hún sé í dag í yfir 20 ár, eða hefðartíma fullan. Stefnendur halda því fram að afmörkun lóðar á deiliskipulagsuppdrætti stefnda sé í samræmi við girðingar umhverfis lóðina sem og sjónarmið þeirra sjálfra. Samkvæmt þeim uppdrætti sé lóðin um 5.078 fermetrar, en deiliskipulagið hafi síðan verið staðfest af stefnda. Stefnendur vilja minna á það að deiliskipulag er stjórnvaldsákvörðun, sem sé birt annars vegar með skriflegri greinargerð og hins vegar uppdrætti, sbr. 23. gr. skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997, og því hafi stefndi þegar tekið ákvörðun um afmörkun lóðarinnar. Stefndi geti því ekki komið núna fram og byggt á því að stærð lóðarinnar eigi að vera með einhverjum öðrum hætti, enda hafi engir fyrirvarar verið gerðir í greinargerð eða deiliskipulagsuppdrætti þess efnis að uppdrátturinn sýni ekki rétt lóðarmörk, en alkunna sé að á þessu svæði sé það mjög algengt að tilgreind lóðarstærð í samningi sé ekki í samræmi við rétt lóðarmörk. Í skýrslu sinn fyrir dómi kvaðst Birgir Hlynur Sigurðsson, skipulagsstjóri Kópavogs, kannast við slíkt misræmi en kvaðst þó ekki muna eftir ákveðnu tilviki þar sem svo háttaði til. Þá byggja stefnendur á þeirri málsástæðu að um langa hríð hafi engar athugasemdir verið gerðar varðandi lóðina. Þáverandi ábúandi á Vatnsenda, Magnús Hjaltested, hafi verið vel kunnugur Lárusi Óskarssyni og vitað nákvæmlega hvernig girðingar hafi legið í kringum lóðina. Þegar Lárus hafi fengið leyfi til heilsársbúsetu árið 1987 hafi Magnús verið tíður gestur á þessum stað og lagt meðal annars pípulagnir í húsið. Um svipað leyti hafi Lárus fengið leyfi til þess að byggja bílskúr á lóðinni. Á þessum tíma hafi stefndi engar athugasemdir gert varðandi ósamræmi á milli annars vegar tilgreindrar lóðarstærðar í lóðarleigusamningi og hins vegar þeirrar lóðar sem Lárus taldi sig réttilega eiga tilkall til. Þá hafi komið fram í skýrslu stefnanda Jóhanns fyrir dómi að Magnús hafi hvorki gert athugasemdir við stefnendur vegna stærðar né afmörkunar lóðarinnar eftir að þau hafi flutt þangað, en þau hefðu meðal annars gróðursett tré víðsvegar um lóðina, enda mikið áhugafólk um skógrækt. Þegar stefndi hafi tekið umþrætt landssvæði eignarnámi af Magnúsi hefðu bæjaryfirvöld átt að gera sér grein fyrir, með því að kynna sér það land sem eignarnámið tók til, að víða er misræmi milli gildandi lóðarleigusamninga á svæðinu og afgirtra svæða. Engar slíkar athugasemdir hafi hins vegar verið gerðar við lóðarleiguhafa á svæðinu. Hinn 10. maí 2000 hafi bæjarstjóri stefnda sent tilkynningu um uppsögn lóðarleigusamnings stefnenda. Þau hafi mótmælt uppsögninni og auk þess bent á umrætt misræmi lóðarstærðar í samningi og samkvæmt mælingu. Engar athugasemdir hafi verið settar fram af hálfu stefnda á þessum tíma auk þess sem lóðarmörk hafi verið tilgreind í samræmi við afstöðu stefnenda á samþykktum skipulagsuppdrætti. Stefndi hafi fyrst haft uppi athugasemdir við stærð lóðarinnar þegar stefnendur gerðu kröfu um að bærinn myndi greiða þeim bætur fyrir skerðingu á lóðinni. Jafnframt benda stefnendur á að samkvæmt 29. gr. skipulags- og byggingarlaga sé það á verksviði sveitarstjórna að láta gera skrá yfir öll lönd og lóðir innan sveitarfélagsins og skuli skráin hafa tilvísun í afmörkun og eignarhald í samræmi við þinglýstar heimildir. Stefnendum sé ekki kunnugt um að stefndi hafi í höndum slíka landaeignaskrá sem sýni nákvæma afmörkun þeirrar 3.000 fermetra lóðar sem stefndi telji nú að sé sú lóðarstærð sem tilheyri fasteign stefnenda. Eina þinglýsta gagnið um lóðina sé fyrrgreindur lóðarleigusamningur frá 1987. Þá sé reyndar til í fórum stefnda áðurnefndur uppdráttur sem hafi upphaflega verið teiknaður 1971, en byggi líklega á grunnupplýsingum um landamerki frá 1946 og 1956 en inn á það hafi síðan verið afmörkuð lega margra þeirra ársbústaðalóða sem samþykktir hafi verið hjá stefnda á árunum fyrir 1990. Virðist sem gleymst hafi að afmarka lóðina að Vatnsendabletti 102 þar inn á sem ársbústað, þrátt fyrir að til sé samþykkt í bæjarráði Kópavogs frá 1987 sem heimili ársbústaðaréttindi á eignina. Það sé því ekkert á uppdrættinum sem gefi til kynna stærð núverandi lóðar að hinni umþrættu lóð. Þá halda stefnendur því fram að það sé vel þekkt meðal lóðarhafa á svæðinu svo og embættismanna á vegum stefnda að það heyri til undantekninga ef samræmi er á milli lóðarstærðar í lóðarleigusamningi og girðingar er afmarka raunverulegar lóðir. Ástæðan sé sú að sjaldnast hafi lóðirnar verið mældar með viðurkenndum mælitækjum eða aðferðum og hafi sú tilhögun verið höfð í gegnum tíðina með fullri vitneskju og samþykki ábúenda á Vatnsenda. Þá hafi Gerður Óskarsdóttir borið fyrir dómi að hún hafi vitað til þess að lóðir á þessu svæði hafi hér áður fyrr verið mældar mjög lauslega, ýmist með því að mæla þær út með skrefum eða málbandi. Þetta hafi verið frekar ónákvæmt og ekki eins og menn myndu gera nú til dags. Stefnendur vilja meina að við kaup þeirra á Vatnsendabletti 102 árið 1994 hafi þau gengið út frá því að afgirt lóð í kringum húsið tilheyrði fasteigninni, enda hafi þau ekki haft tilefni til annars. Þessi skilningur þeirra hafi síðan verið staðfestur af seljendum eignarinnar, erfingjum Lárusar Óskarssonar, og með yfirlýsingu Guðlaugar Sigmarsdóttur, sem fyrr er getið. Frá kaupdegi hafi þau gengið út frá því að lóð þeirra næði að þeirri girðingu sem fylgt hafi lóðinni. Fæstir sem kaupi sér fasteignir byrji á því að mæla upp lóðina til að ganga úr skugga um hvort hún sé í samræmi við uppgefna lóðarstærð í samningi. En líkt og flestir sem kaupi sér hús með garði hafi stefnendur gróðursett upp við lóðarmörkin, meðal annars til þess að skapa skjól inni á lóðinni. Hafi stefnandi Jóhann borið fyrir dómi að sumarið eftir kaupin, þegar snjó tók að leysa, hafið farið að renna á stefnendur tvær grímur. Hafi þau þá áttað sig betur á raunstærð lóðarinnar og fundist hún fljótt á litið í stærri kantinum miðað við uppgefna stærðartölu í lóðarleigusamningi. Kvaðst hann hafa mælt hana í skrefum og séð að lóðin var ríflega 3.000 fermetrar. Árið 1997 hafi stefnendur síðan fengið tölvutæk gögn frá bæjarskipulagi Kópavogs með lóðarmörkum Vatnsendablettanna og hafi þá komið í ljós að lóð stefnenda mældist um 5.200 fermetrar. Telji stefnendur sig því hafa verið í fullum rétti til þess að líta á að lóð þeirra sé 5.078 fermetrar. Varðandi inntak réttinda stefnenda til lóðarinnar byggja þau á því að samkvæmt framansögðu liggi fyrir að hin umþrætta lóð sé 5.078 fermetrar að stærð og afmarkist með þeim hætti, sem sýnt sé á uppdrætti frá stefnda sem lagður hefur verið fram í málinu. Eigi stefnendur því réttindi til 5.078 fermetra lóðar og liggi því næst fyrir að kveða á um inntak þessara réttinda. Aðalkrafa stefnenda sé sú að viðurkenndur verði beinn eignarréttur þeirra að þeim hluta lóðarinnar, sem er umfram lóðarleigusamning og innan girðingar, þ.e. 2.078 fermetra, á grundvelli eignarhefðar en til vara afnotahefðar. Til þrautavara byggja stefnendur á því að leiguréttindi þeirra taki til allrar lóðarinnar. Tilgreind stærð lóðarinnar í lóðarleigusamningi sé 3.000 fermetrar en óumdeilt sé að raunstærð lóðarinnar umhverfis fasteign stefnenda, sem er afmörkuð með girðingum, sé 5.078 fermetrar. Stefnendur hafi öðlast beinan eignarrétt að þeim hluta lóðarinnar, sem sé umfram stærðartilgreiningu lóðarsamningsins, eða 2.078 fermetrum, og um leið einnig að þeim hluta lóðarinnar, sem skerðist vegna framkvæmda og eignarnáms eignarnema. Fyrir liggi samkvæmt gögnum málsins og yfirlýsingum fyrri eigenda að lóðin hafi gengið á milli fasteignareigenda Vatnsendabletts 102 með þeirri afmörkun innan girðinga og í þeirri stærð sem hún sé í dag í yfir 20 ár eða hefðartíma fullan. Byggi stefnendur því eignarrétt sinn á 2.078 fermetrum af lóðinni á því að hefð sé fullnuð í merkingu hefðarlaga nr. 46/1905, sbr. einkum 2., 3. og 6. gr. laganna, og þar undir falli sá hluti lóðarinnar, sem skerðist vegna framkvæmda stefnda. Eigendur lóðarinnar, sem stefnendur hafi leitt rétt sinn frá, hafi litið á lóðina sem sína eign og farið með sem sína í hefðartíma fullan. Hafi enginn efast um eignarrétt þeirra allan þennan tíma. Skilyrði hefðarlaga um óslitið eignarhald sé því uppfyllt. Benda stefnendur því til stuðnings á huglæga afstöðu hefðanda og almennt álit nágranna þeirra, sbr. vitnisburð Guðmundar Heiðars Guðmundssonar fyrir dómi, sem og yfirlýsingu Guðlaugar Sigmarsdóttur. Verði ekki fallist á beinan eignarrétt stefnenda að umræddri lóð byggja stefnendur á því til vara að þau hafi unnið afnotahefð á umræddum hluta lóðarinnar, sbr. 7. gr. hefðarlaga. Af því leiðir að þau hafi sama rétt til afnota af þessum hluta lóðarinnar og fyrri eigendur eignarinnar í samræmi við þau not og nýtingu, sem þau hafi viðhaft. Loks byggja stefnendur á því að verði ekki fallist á varakröfu þeirra sé ljóst að réttindi þeirra til lóðarinnar séu leigulóðarréttindi og að leigusamningurinn taki þá til allrar lóðarinnar innan girðingar, þ.e. 5.078 fermetra, en ekki einungis þess fermetrafjölda, sem tilgreindur sé í samningnum, enda liggi fyrir að raunstærð lóðar í kringum fasteign þeirra sé önnur en þar er tilgreind. Um lagarök er vísað til meginreglna um stofnun eignarréttar og eignarráð fasteignareigenda, almennra reglna samninga- og kröfuréttar, laga nr. 46/1905 um hefð, einkum 2., 3., 6. og 7. gr. laganna. Um málskostnað vísa stefnendur til XXI. kafla laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 og krafa þeirra um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun byggist á lögum nr. 50/1988 um virðisaukaskatt. V. Stefndi kveðst mótmæla því að stefnendur hafi unnið einhvern rétt yfir þeim 2.078 fermetrum af landi sem sé umfram þinglýstan lóðarleigusamning. Þrátt fyrir að Guðlaug Sigmarsdóttir, fyrrverandi eigandi að Vatnsendabletti 102, hefði staðið í þeirri trú að lóð hennar væri stærri en þinglýstur leigusamningur kvað á um, þá skipti það engu máli þar sem hin umþrætta eign hafi verið seld á nauðungaruppboði þann 5. maí 1982, Magnúsi Hjaltested, bónda á Vatnsenda, en hann hafi framselt boð sitt til Lárusar Óskarssonar. Þessu mikilsverða atriði hafi stefnendur kosið að halda leyndu í stefnu sinni. Hafi Guðlaug talið sig hafa hefðað einhvern rétt til lóðar umfram leigusamning, sem hún hafi reyndar aldrei haldið fram fyrr en í ofangreindri yfirlýsingu, þá hefði hann fallið niður við sölu eignarinnar til Magnúsar Hjaltested. Lárus hafi síðan orðið eigandi að eigninni eftir að Magnús hafði óskað eftir því að afsal yrði gefið út til hans þann 5. maí 1983, eins og fyrr hefur verið rakið. Af hálfu Lárusar Óskarssonar hafi því aldrei verið haldið á lofti að hann hafi hefðað rétt til lands umfram það sem um gat í lóðarleigusamningi þeim sem hann sjálfur hafði þinglýst sama dag og byggingarleyfi var gefið út fyrir núverandi húsi á leigulóðinni árið 1987. Þetta hafi Þorsteinn Hjaltested staðfest fyrir dómi og meðal annars bætt því við að það hefði að sjálfsögðu verið tekið fram þegar leigusamningurinn hafi verið endurnýjaður þann 16. febrúar 1987, ef það hefði verið ætlunin, að hann tæki til stærra lands en eldri samningur, enda Lárusi hæg heimatökin vegnar kunningsskapar hans og landeigandans, Magnúsar. Það hafi hins vegar ekki verið gert. Að mati stefnda sé einnig ljóst að þrátt fyrir að Lárus kynni að hafa sökum greiðvikni eða velvildar fengið að nýta stærra land en hann hafði haft á leigu, þá komi það í veg fyrir hefð samkvæmt því sem segi í greinargerð með frumvarpi til hefðarlaga nr. 46/1905. Stefndi kveður það vera augljóst að hafi Lárus Óskarsson og síðan stefnendur í máli þessu nýtt stærra land en um geti í þinglýstum leigusamningi þá hafi upphaf hefðartíma aldrei getað orðið fyrir þann tíma sem hann sjálfur þinglýsti afsali þann 10. febrúar 1987 og nýjum leigusamningi sex dögum síðar til þess að staðfesta rétt sinn til lóðarinnar. Skilyrði 2. gr. hefðarlaga geti því ekki með nokkru móti verið uppfyllt, sem leiði óhjákvæmlega til sýknu stefnda af öllum kröfum stefnenda. Þá reisir stefndi málatilbúnað sinn á þeirri málsástæðu að ekki skipti máli gagnvart stefnda, sem nú sé þinglýstur eigandi alls hins umþrætta lands, hverjar væntingar stefnendur hefðu haft er þau keyptu Vatnsendablett 102 af dánarbúi Lárusar Óskarssonar. Í afsali um eignina sé getið um tilheyrandi lóðarréttindi sem vísi til leigusamnings en ekki sé með neinum hætti haldið fram að frekara land fylgdi við kaupin en þar greini. Hafi stefnendur kynnt sér hvað þau voru að kaupa samkvæmt kaupsamningi og afsali og hafi því mátt vera ljóst að næstum því tvöfalt stærri lóð en tiltekin hafi verið í leigusamningi hafi ekki getað fylgt eigninni. Stefndi telur að sá mikli munur sem verið hafi á lóðinni samkvæmt leigusamningi og því landi sem stefnendur hafa haldið fram að þau hafi talið sig vera að kaupa hafi átt að gefa þeim tilefni til frekari athugana á réttarstöðu sinni en svo hafi ekki verið gert. Þar fyrir utan sé stefnandi Jóhann Björgvinsson verkfræðingur að mennt og ætti því að hafa gert sér grein fyrir þessu misræmi. Stefndi kveður það alrangt að landið hafi verið afgirt. Að sjálfsögðu hafi þar verið leifar af gömlum girðingum frá mismunandi tímum og tilheyrandi hinum ýmsu lóðum á svæðinu að hluta, enda hafi lóðin upphaflega verið hluti af stærra leigulandi, sem ekki hafði verið hirt um að fjarlægja þegar því hafi verið skipt upp. Við endurnýjun lóðarleigusamningsins við Lárus Óskarsson árið 1987 hafi legið fyrir að skipuleggja ætti íbúabyggð á svæðinu og ljóst að lóðamörk kynnu að hreyfast til þannig að ekki var farið út í að girða landið. Lárus hafi ákveðið að girða ekki af land sitt umfram það sem leigusamningurinn sagði til um. Þær girðingaleifar sem stefnendur vísa til kröfu sínum til stuðnings hafi þannig ekki verið komið fyrir í þágu nýtingar á landinu af hálfu leigutaka eða til að sýna stærri lóð en leigusamningur sagði til um, heldur hafi þær tilheyrt landi sem þeim hafi verið skipt út úr eða hafi tilheyrt öðrum lóðum. Lárus hefði aldrei haldið því fram að hann ætti frekari rétt og geti stefnendur því ekki byggt á slíkum rétti nú. Þá verði að telja að Lárus hefði ekki getað haldið því fram að hann hefði átt lóðarréttindi umfram það sem tiltekið hafi verið í leigusamningi sem hann sjálfur hafði nýlega undirritað ásamt landeiganda og sjálfur þinglýst 1987. Telur stefndi því að stefnendur eigi ekki frekari rétt en dánarbúið, sem þau leiði rétt sinn frá. Þá sé einnig ljóst að stærð leigulands eða lands sem Guðlaug Sigmarsdóttir hafði afnot af skipti hér ekki máli þar sem afnot hennar hafi fallið niður við nauðungarsölu á eigninni 1982 og komi því í veg fyrir að eignarhald geti talist óslitið, sbr. 2., 3. og 4. gr. hefðarlaga. Árið 1994 hafi stefnendur eignast Vatnsendablett 102 og sé því skilyrði 2. gr. hefðarlaga um 20 ára óslitið eignarhald á fasteign engan veginn uppfyllt. Þá sé einnig til þess að líta að stefndi hafi árið 1998 tekið eignarnámi áðurnefnda 54,18 hektara spildu úr landi jarðarinnar Vatnsenda í Kópavogi. Þann 18. maí 1999 hafi landeigandi afsalað umræddri spildu til stefnda og hafi þar verið tekið fram að engar veðskuldir hafi hvílt á henni og engar aðrar kvaðir, en þær sem fyrir hafi legið á þinglýsingarvottorði við undirritun afsals. Stefndi hafi því mátt treysta því að engar frekari kvaðir hvíldu á landinu og hafi stefnendur sönnunarbyrðina fyrir því að þau hafi átt frekari rétt til landsins en í lóðarleigusamningi og afsali greinir. Eftir að stefnendur hafi tekið við lóðinni hafi þau engar ráðstafanir gert til að halda fram rétti sínum til stærri lóðar en í leigusamningi greinir, s.s. með því að girða landið af. Það hafi verið fyrst eftir að stefndi hafi gert þeim grein fyrir skipulagstillögum að þau hafi plantað nokkrum trjám í land bæjarins í heimildarleysi og gegn betri vitund. Loks er byggt á því af hálfu stefnda að skilyrði eignarhefðar séu ekki til staðar sbr. 3. mgr. 2. gr. hefðarlaga. Stefndi kveðst líta svo á að þó svo að afnotasamningur hafi verið útvíkkaður geti hann alls ekki leitt til eignarhefðar. Komi afnotahefð engan vegin til greina þar sem ákvæði hefðarlaga um hefðartíma séu langt í frá uppfyllt. Samkvæmt öllu framangreindu beri því að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnenda. Um lagarök er vísað til laga nr. 46/1905 um hefð og varðandi málskostnaðarkröfu kveðst stefndi vísa til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. VI. Niðurstaða um þrautavarakröfu. Þrautavarakrafa stefnenda um dómsviðurkenningu um að þau hafi öðlast réttindi til 5.078 fermetra lóðar að Vatnsendabletti 102 þannig að lóðarleiguréttur þeirra samkvæmt lóðarsamningi frá 16. febrúar 1987 taki til lóðar af þeirri stærð er á því byggð að lóðin sé afmörkuð með þeim hætti á deiliskipulagsuppdrætti stefnda. Deiliskipulagið hafi verið staðfest af stefnda. Hafi stefndi þar með tekið stjórvaldsákvörðun sem hann sé bundinn af og verði að svara bótum gangi það á rétt lóðarhafa. Því hefur ekki verið mótmælt af hálfu stefnda að hann hafi staðið að deiliskipulagi þar sem umdeild lóð er afmörkuð stærri en segir í lóðarsamningi frá 16. febrúar 1987. Fyrir liggur að á fundi bæjarstjórnar Kópavogs þann 25. nóvember 2003 var samþykkt að taka lóðarréttindi stefnanda eignarnámi að því marki sem nauðsynlegt væri til þess að framkvæma nýtt deiliskipulag. Krafa stefnenda um viðbótarlóð með þeim réttindum sem lóðarleigusamningurinn frá 16. febrúar 1987 mælir fyrir um er því krafa um að vikið verði frá óumdeildu orðalagi samningsins um að hann veiti samningshafa rétt til 3.000 fermetra lóðar. Hefur lögmaður stefnenda haldið því fram að ekki sé um viðbótarlóð að tefla vegna þess að stefnendur hafi hagnýtt sér lóðina með sama hætti og fyrri eigendur sem ætíð hafi litið svo á að lóðin innan girðingar tilheyrði fasteigninni Vatnsendabletti 102. Í áðurgengnum héraðsdómi um aðal- og varakröfu stefnenda hefur dómari komist að þeirri niðurstöðu að afnot núverandi og fyrrverandi eigenda að Vatnsendabletti 102 hafi ekki verið með þeim hætti að eignar- eða afnotahefð hafi stofnast. Þykir dómara að hann hafi með dómi sínum tekið af öll tvímæli um að stefnendur geti ekki leitt neinn viðbótarrétt, frá því sem orðalag leigusamningsins frá 16. febrúar 1987 mælir fyrir um, frá viðhorfum fyrri eigenda til hans. Í málinu liggur fyrir vitnisburður núverandi eiganda jarðarinnar Vatnsenda Þorsteins Hjaltested um að þegar lóðarleigusamningurinn var gerður hafi hann ásamt föður sínum sem nú er látinn mælt út 3.000 fermetra lóð fyrir Lárus heitinn Óskarsson sem átti Vatnsendablett 102 á undan stefnendum. Stærðartilgreining lóðarinnar á núverandi deiliskipulagi hefur að mati dómara ekkert gildi við úrlausn um hvaða réttindi sókaraðilar eignuðust á grundvelli lóðarleigusamningsins frá 16. febrúar 1987. Þá er þess að geta að í framburði stefnanda Jóhanns Björgvinssonar fyrir dómi kom fram að sumarið eftir kaupin, þegar snjóa tók að leysa, hafið farið að renna á stefnendur tvær grímur. Hafi þau þá áttað sig betur á raunstærð lóðarinnar og fundist hún fljótt á litið í stærri kantinum miðað við uppgefna stærðartölu í lóðarleigusamningi. Kvaðst Jóhann hafa mælt hana í skrefum og séð að lóðin var ríflega 3.000 fermetrar. Fyrir liggur í málinu að við álagningu gjalda af lóðinni og greiðslu þeirra hefur verið miðað við 3.000 fermetra. Af þessu má ráða að stefnendum var þegar í upphafi ljóst við kaup á eigninni að lóðin sem henni tilheyrði samkvæmt samningi var 3.000 fermetrar. Samkvæmt lóðaskrá Kópavogskaupstaðar og Landsskrá fasteigna hjá Fasteignamati ríkisins er umþrætt lóð skráð 3.000 fermetrar að stærð. Með vísan til þess sem nú hefur verið rakið telur dómari að efni lóðarleigusamningsins verði ekki hnikað frá því sem í honum segir um stærð lóðar og því hafnað að hann nái til stærri lóðar en í honum greinir. Vegna tilmæla stefnda þykir því rétt að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu. Sveinn Sigurkarlsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð : Stefndi skal vera sýkn af þrautavarakröfu stefnenda í máli þessu. Málskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 386/2013
|
Kærumál Réttaráhrif dóms Frávísunarúrskurður staðfestur
|
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem máli G sf. á hendur S hf. var vísað frá dómi. G sf. hafði í málinu uppi kröfu um bætur vegna tapaðra leigutekna af fjarskiptamasti á tiltekinni lóð sem tekin var eignarnámi af forvera S hf. árið 2004 og krafðist þess að auki að staðfestur yrði eignarréttur félagsins að fjarskiptamastrinu. Hinn kærði úrskurður var staðfestur með vísan til þess að dómstólar hefðu þegar leyst endanlega úr sakarefnunum, þ.á m. var talið að leyst hefði verið úr því síðara í dómsforsendum.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Eiríkur Tómasson og Helgi I. Jónsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 29. maí 2013 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 7. júní sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 16. maí 2013, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Í héraðsdómsstefnu krefst sóknaraðili þess í fyrsta lagi að varnaraðili verði dæmdur til að greiða sér „skuld/bætur vegna tapaðra leigutekna af fjarskiptamastri“ sem stendur á tiltekinni spildu úr lóðinni nr. 7A við Aðalgötu í Stykkishólmi, en spildan var tekin eignarnámi af varnaraðila, sem þá hét Landssími Íslands hf., í ársbyrjun 2004. Í annan stað gerir sóknaraðili þá kröfu að staðfestur verði eignarréttur sinn að fyrrgreindu fjarskiptamastri. Eins og rakið er í hinum kærða úrskurði var varnaraðili, með dómi Hæstaréttar 6. apríl 2006 í máli nr. 424/2005 sem er birtur í dómasafni 2006, bls. 1679, dæmdur til að greiða sóknaraðila endurgjald fyrir afnot af hluta áðurnefndrar lóðar vegna fyrrgreinds fjarskiptamasturs til loka febrúar 2004. Í dómsforsendum Hæstaréttar var því slegið föstu að fjarskiptamastrið væri í eigu varnaraðila. Skömmu síðar, 18. maí 2006, var kveðinn upp í Hæstarétti dómur í máli nr. 511/2005, sem birtur er í dómasafni 2006, bls. 2469, en það mál var höfðað af sóknaraðila á hendur íslenska ríkinu og varnaraðila til að fá ógilta með dómi ákvörðun samgönguráðuneytisins um að heimila varnaraðila eignarnámið á lóðarspildunni sem áður er getið. Til stuðnings ógildingarkröfunni var því meðal annars haldið fram af hálfu sóknaraðila að ekkert lægi fyrir um það að varnaraðili væri eigandi að fjarskiptamastrinu. Stefndu kröfðust sýknu af kröfu varnaraðila og studdist sýknukrafa þeirra ásamt öðru við það að enginn vafi léki á eignarhaldi varnaraðila á mastrinu og yrði það ekki vefengt. Í forsendum héraðsdóms var meðal annars komist svo að orði: „Liggur ekki annað fyrir í málinu en að mastrið sé í eigu stefnda, Landssíma Íslands hf.“ Voru stefndu sýknaðir af kröfu sóknaraðila í héraði og staðfesti Hæstiréttur þá niðurstöðu. Í dómi réttarins var tekið fram að Póst- og símamálastofnun hafi reist umrætt fjarskiptamastur á árunum 1960 til 1970, en síðar hafi varnaraðili tekið við því af stofnuninni. Með nokkrum fleiri athugasemdum, sem ekki skipta máli hér, var héraðsdómurinn staðfestur með vísan til forsendna hans. Samkvæmt þessu hefur verið skorið efnislega úr um eignarhald á áðurnefndu fjarskiptamastri í dómsmáli sem báðir aðilar þessa máls áttu aðild að og leitt var endanlega til lykta með fyrrgreindum dómi Hæstaréttar 18. maí 2006. Með þeim dómi var því hafnað að sóknaraðili hafi eignast mastrið með kaupum á fasteigninni nr. 7 við Aðalgötu í Stykkishólmi á árinu 2001, en sú krafa, sem höfð er uppi í þessu máli, að eignarréttur hans að því verði staðfestur er reist á þeirri málsástæðu. Þar sem leyst var efnislega úr þessu sakarefni með hæstaréttardóminum er hann bindandi um úrslit þess milli málsaðila samkvæmt 1. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991. Eftir 2. mgr. þeirrar greinar ber því að vísa umræddri kröfu sóknaraðila á hendur varnaraðila frá héraðsdómi. Í hinum kærða úrskurði er gerð grein fyrir dómi Hæstaréttar 2. febrúar 2012 í máli nr. 220/2011 þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um bætur fyrir áðurgreint eignarnám, umfram það sem matsnefnd eignarnámsbóta hafði áður úrskurðað honum og varnaraðili reitt af hendi. Af þeim sökum er fallist á með héraðsdómara að vísa beri frá héraðsdómi kröfu sóknaraðila um að varnaraðili greiði honum frekari bætur „vegna tapaðra leigutekna“ af umræddu fjarskiptamastri á grundvelli 2. mgr., sbr. 1. mgr., 116. gr. laga nr. 91/1991. Samkvæmt öllu framansögðu verður hinn kærði úrskurður staðfestur. Sóknaraðili verður dæmdur til að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Gullver sf., greiði varnaraðila, Símanum hf., 250.000 krónur í kærumálskostnað.
|
Mál nr. 111/2009
|
Einkahlutafélag Verksamningur Riftun Skaðabætur
|
H var ráðinn framkvæmdastjóri F ehf. og dótturfélags þess en af því tilefni var gerður svokallaður rammasamningur um kaup og kjör hans. Í málinu krafði H, F ehf. um vangreidd laun samkvæmt samningnum. Talið var að þegar litið væri til efnis rammasamningsins, einkum tilhögunar um greiðslu fyrir þá þjónustu sem veitt skyldi, yrði að draga þá ályktun að ekki væri um að ræða ráðningarsamning heldur verksamning. Þannig væri hvorki samið um sérstakan uppsagnarfrest í samningnum né vísað til kjarasamninga eða laga um tilvist uppsagnarfrests. Með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 20. febrúar 2009 hafði H verið dæmdur til greiðslu sektar fyrir brot gegn 1. tl. 127. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög fyrir að senda ranga tilkynningu til hlutafélagaskrár. Með háttseminni hefði H brotið gegn trúnaðarskyldum sínum við F ehf., bæði með því að standa að ólöglegum fundi í þeim tilgangi að víkja löglegri stjórn félagsins frá, auk þess sem hann í framhaldinu aflaði og nýtti til tjóns fyrir félagið opinbert vottorð með röngum upplýsingum. Þá hafði H í kjölfarið hafið störf sem framkvæmdastjóri félags sem hafði verið ætlað að vinna að sömu verkefnum og F ehf. og dótturfélag þess. Að öllu þessu virtu var fallist á það með F ehf. að riftun rammasamningsins hefði verið réttmæt af þess hálfu og gat H því ekki krafið félagið um skaðabætur sem jafngiltu þeirri þóknun sem hann hefði fengið eftir riftunina. Þá var jafnframt ekki fallist á það að H ætti rétt á þóknun samkvæmt samningnum fyrir um tveggja vikna tímabil, áður en til riftunar samningsins kom, þar sem samningurinn tiltók aðeins mánaðarlega heildargreiðslu fyrir þá þjónustu sem um var að ræða, án þess að upplýst væri hvernig sú fjárhæð væri ákvörðuð eða reiknuð. Var F ehf. því sýknað af kröfum H.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Hjördís Hákonardóttir og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 9. mars 2009. Hann krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 37.950 evrur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 11.500 evrum frá 1. janúar 2008 til 1. febrúar 2008, af 26.450 evrum frá þeim degi til 1. mars sama ár, en af 37.950 evrum frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Áfrýjandi hefur lagt fyrir Hæstarétt nokkur ný skjöl eftir að gagnöflunarfresti lauk og koma þau ekki til athugunar. Upphaf máls þessa er að í mars 2007 gerði Árni Benóný Sigurðsson þjónustusamning við KPMG hf. um að félagið myndi finna fjárfesta að tiltekinni viðskiptahugmynd sem hann vildi hrinda í framkvæmd í Króatíu. Keypti hann í þessu skyni stefnda, FS13 ehf. Síðar keypti Standhóll ehf., félag í eigu Róberts Melax, helmingshlut í stefnda og lagði því til fé. Áfrýjandi var í júlí 2007 ráðinn framkvæmdastjóri stefnda og dótturfélags þess í Króatíu, FS13 d.o.o. Svonefndur rammasamningur var gerður um kjör áfrýjanda 16. júlí 2007. Þar segir meðal annars: „Gert er ráð fyrir að Hjörtur stofni félag (XY) í eigin nafni í Króatíu og FS-13 greiði fyrir þjónustu hans til þess félags. XY skal greitt 1.000.000 kr. á mánuði.“ Við þetta er handrituð breyting svohljóðandi: „NB: 17.8.2007. Ákveðið að laun verði greidd í euro 11.500 á mánuði.“ Áfrýjandi reisir kröfu sína á þessum samningi, en heldur því fram að tilgreint einkahlutafélag sitt hafi aldrei verið stofnað. Í samningnum eru ennfremur tiltekin ýmis hlunnindi sem hann skuli njóta, meðal annars „greiðslu á ígildi 10% í lífeyrissjóð“ og ennfremur að hann skuli hafa kauprétt á hlutabréfum í stefnda samkvæmt því sem þar er nánar útfært. Í viðskiptaferð eigendanna og áfrýjanda í Króatíu dagana 3. til 5. desember 2007 kom í ljós ágreiningur milli eigenda félagsins og á fundi í félaginu 11. sama mánaðar lýsti Róbert því yfir að hann vildi slíta samstarfinu og óskaði eftir því Árni Benóný gengi út gegn tiltekinni greiðslu. Árni Benóný hafnaði þessu og virðist óumdeilt að hann hafi sama dag rift framangreindum rammasamningi. Bréf þess efnis hefur þó ekki verið lagt fram í málinu. Árni Benóný var stjórnarformaður félagsins. Einnig virðist óumdeilt að áfrýjandi hafi ekki orðið við þeirri kröfu, sem þar mun hafa komið fram og var ítrekuð í bréfi lögmanns 11. janúar 2008, að skila bókhaldsgögnum og öðrum gögnum félagsins. Daginn eftir ofangreindan fund yfirtóku framkvæmdastjórinn, áfrýjandi, og annar eigandinn, Standhóll ehf., félagið á svonefndum hluthafafundi, og sendi áfrýjandi og umboðsmaður Standhóls ehf. tilkynningu til hlutafélagaskrár um „breytingu á prókúru, stjórn og firmaritun og nýjar samþykktir.“ Samkvæmt tilkynningunni var áfrýjandi nú eini stjórnarmaður félagsins og prókúruhafi. Fékk hann í framhaldinu vottorð frá hlutafélagaskrá um að þannig væri félagið skráð og nýtti hann það til þess að færa alla fjármuni af reikningum félagsins á Íslandi og í Króatíu. Kveðst hann hafa fært allt féð inn á reikninga í eigu Róberts Melax en engin gögn liggja fyrir um það. Þá var félagið Tilt ehf. stofnað 12. desember 2007 af félagi í eigu Róberts Melax, og réðist áfrýjandi sama dag til starfa hjá Tilt ehf. sem framkvæmdastjóri, en að eigin sögn án launa. Hefur hann lagt fram þessu til stuðnings utanréttarvottorð útgefið í Króatíu, þar sem kemur fram að hann hafi engin laun fengið sem framkvæmdastjóri Tilt Project d.o.o. frá desember 2007 til útgáfudags 28. nóvember 2008. Viðurkennt hefur verið að hluthafafundur í stefnda 12. desember 2007 var ólögmætur og var skráning sú sem gerð var í framhaldi hans hjá hlutafélagaskrá leiðrétt 28. desember 2007. Með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 20. febrúar 2009 var áfrýjandi dæmdur til greiðslu sektar fyrir brot gegn 1. tölulið 127. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög fyrir að senda ranga tilkynningu til hlutfélagaskrár. Þegar litið er til efnis rammasamnings áfrýjanda og stefnda, einkum tilhögunar um greiðslu fyrir þá þjónustu, sem veitt skyldi, verður sú ályktun dregin að ekki sé um að ræða ráðningarsamning heldur verksamning. Hvorki er samið um sérstakan uppsagnarfrest í samningnum né vísað til kjarasamninga eða laga um tilvist uppsagnarfrests. Sannað er að áfrýjandi braut gegn trúnaðarskyldum sínum við stefnda, bæði með því að standa að ólöglegum fundi í þeim tilgangi að víkja löglegri stjórn frá og afla í framhaldinu og nýta til tjóns fyrir félagið opinbert vottorð með röngum upplýsingum og hefja störf sem framkvæmdastjóri félags sem virðist ætlað að vinna að sömu verkefnum og stefndi og dótturfélag þess var ætlað að sinna. Þegar allt þetta er haft í huga verður að fallast á með stefnda að riftun rammasamningsins 11. eða 12. desember 2007 hafi verið réttmæt af hans hálfu. Getur hann því ekki krafist skaðabóta sem jafngilda þeirri þóknun sem hann hefði fengið eftir það tímamark. Áfrýjandi hefur lýst því að hvað sem öðru líði eigi hann rétt til greiðslu fyrir tímabilið 1. til 12. desember 2007, það er áður en til riftunar rammasamningsins kom. Samkvæmt samningnum skyldi greiða mánaðarlega þá fjárhæð sem þar er tiltekin. Ekki er tilgreint hvernig sú fjárhæð er ákvörðuð eða reiknuð. Eins og atvikum málsins er háttað verður að líta svo á að um mánaðarlega heildargreiðslu fyrir þjónustu sé að ræða. Er þegar af þeirri ástæðu ekki grundvöllur til að líta svo á að áfrýjandi eigi rétt til sérstakrar greiðslu fyrir þetta tímabil. Samkvæmt þessu verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur. Áfrýjanda verður gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Hjörtur J. Hjartar, greiði stefnda, FS13 ehf., 500.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Verði ekki á það fallist með stefnanda að hann eigi lögvarða kröfu um ógreidd/vangreidd laun skv. framansögðu, þ.e. á grundvelli skriflegs launasamnings aðila, er á því byggt af hálfu stefnanda að hann eigi rétt til skaðabóta úr hendi hins stefnda félags vegna vanefnda á launasamningi aðila, allt að stefnufjárhæð. Skuld þessi hefur ekki fengist greidd þrátt fyrir innheimtutilraunir og er því nauðsynlegt að höfða mál til greiðslu hennar. Málsástæður og lagarök stefnda Málsástæður stefnda eru þær að stefnandi eigi ekki rétt til launa eða skaðabóta úr hendi stefnda þar sem stefnandi hafi brotið af sér gagnvart stefnda með afar alvarlegum hætti, gerst sekur um refsiverða háttsemi, brotið trúnaðarskyldur og fleira og því valdið félaginu verulegu fjártjóni. Þá hafi stefnandi hlaupist úr starfi sínu hjá félaginu, hirt með sér bókhald þess, síma, tölvur og fleira í desember 2007 og hafið störf hjá félagi í sinni eigu og Róberts Melax. Sé ljóst að stefnandi hafi fyrirgert rétti sínum til launa frá og með desembermánuði 2007. En ekki er ágreiningur um laun vegna vinnu sem féll til fyrir desember 2007. Stefndi bendir á það ex tuto að horfa verði á það að stefnandi var ekki með venjulegan launþegasamning við stefnda heldur starfaði í gegnum erlent félag sitt og á hann því ekki rétt, hvað sem öðru líður, til sjálfkrafa 3ja mánaða launa ef svo ólíklega yrði talið að stefndi hefði vanefnt skyldur sínar gagnvart honum eða félagi hans. Verði talið að stefnandi ætti fjárkröfu á hendur stefnda er ljóst að stefndi á skuldajöfnunarrétt á hendur stefnanda og ber því að sýkna stefnda af þeim ástæðum. Stefndi telur málsókn stefnanda í bága við a- og c-lið 1. mgr. 131 gr. eml., honum og lögmanni hans megi vera ljóst að málsóknin sé bersýnilega tilefnislaus og að kröfur og málsástæður stefnanda séu rangar eða haldlausar. Af þeim sökum verði stefnanda gert að greiða stefnda álag á málskostnað skv. 2. mgr. 131.gr. Stefndi tekur einnig fram að laun stefnanda hjá öðrum vinnuveitenda eigi að koma til frádráttar tildæmdri fjárhæð og er skorað á stefnanda að upplýsa um tekjur sínar á tímabilinu desember 2007 og, janúar og febrúar 2008. Eins og að framan greinir var gerður samningur milli málsaðila hinn 16. júlí 2007 og stefnandi ráðinn framkvæmdastjóri fyrir stefnda og dótturfélag þess í Króatíu. Fyrir hönd stefnda rita þeir Róbert Melax og Árni B. Sigurðsson undir samninginn. Ágreiningslaust er að stefnandi fékk greidd laun fyrir nóvember 2007 og krefur nú launa fyrir desember 2007 og janúar og febrúar 2008. Það liggur fyrir í málinu að hinn 12. desember 2007 hafi Tilt ehf. verið stofnað. Stefnandi var í stjórn þess félags, ásamt því að vera framkvæmdastjóri og hafa prókúruumboð. Stofnandi þessa félags er Merla ehf., en í stjórn þess félags og með prókúru fyrir það er Róbert Melax. Þetta er á sama tíma og stefnandi er framkvæmdastjóri hjá stefnda. Augljóst er að það samrýmist ekki vinnuskyldum stefnanda hjá stefnda, að hann ræður sig sem framkvæmdastjóra hjá öðru félagi. Þennan sama daga, eða 12. desember 2007, tilkynnir stefnandi ásamt öðrum manni til Hlutafélagaskrár, að þeir hafi verið kjörnir sem aðal- og varamaður í stjórn stefnda. Fram kemur í tilkynningunni að þetta hafi verið gert á löglegum hluthafafundi sem haldinn hafi verið í stefnda. Umboð fyrri stjórnarmanna, þeirra Árna Sigurðssonar og Róberts Melax, var einnig afturkallað og stefnanda veitt prókúra. Enginn fótur mun hafa verið fyrir þessari tilkynningu og vegna þessarar athafnar stefnanda hefur verið gefin út ákæra á hann og er hún nú til meðferðar í Héraðsdómi Reykjavíkur. Ljóst er að stefnandi fór langt út fyrir skyldur sínar sem framkvæmdastjóri stefnda sem hann ber, samanber 44. gr. laga um einkafélög nr. 138/1994. Að mati dómsins var háttsemi stefnanda ósamrýmanleg trúnaðarskyldum, sem hann bar gagnvart vinnuveitanda sínum, þ.e. stefnda. Eins og að framan greinir áttu atburðir þessir sér stað 12. desember 2007. Varðandi laun frá 1.12. desember þá athugast að stefnandi hélt sjálfur um stjórnvölinn hjá stefnda og var því í lófa lagið að greiða sér laun fyrir þetta tímabil, hafi hann á annað borð litið svo á að hann ætti rétt til launa. Í ljósi alls þess sem að framan greinir er það niðurstaða dómsins að stefnandi eigi ekki rétt til þeirra launa né skaðabóta, sem hann krefur um í málinu. Stefndi er því sýknaður af öllum kröfum stefnanda í máli þessu. Eftir þessari niðurstöðu ber stefnanda að greiða stefnda málskostnað, sem þykir, eins og hér stendur á, hæfilega ákveðinn 650.000 kr. Af hálfu stefnanda flutti málið Sigmundur Hannesson hrl. Af hálfu stefnda flutti málið Hróbjartur Jónatansson hrl. Sigrún Guðmundsdóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan. Stefndi, FS 13 ehf., er sýknaður af kröfum stefnanda, Hjartar J. Hjartar. Stefnandi greiði stefnda 650.000 kr. í málskostnað.
|
Mál nr. 178/2011
|
Kærumál Fjármálafyrirtæki Slitameðferð Réttindaröð Laun
|
J kærði úrskurð héraðsdóms þar sem staðfest var sú afstaða slitastjórnar G hf. að hafna kröfu hans sem hann hafði lýst sem forgangskröfu við slit G hf. J hafði verið ráðinn til starfa hjá G hf. með ráðningarsamningi 1. apríl 2006. Samkvæmt ráðningarsamningnum voru meginskyldur J að byggja upp viðskipti G hf. í K og B og koma á fót starfsemi bankans í B. Sérstakt dótturfélag G hf., GCC, var sett á stofn til að halda utan um starfsemi G hf. í B. J gegndi starfi framkvæmdastjóra hjá dótturfélaginu og sat í stjórn þess. Í úrskurði héraðsdóms var fallist á með G hf. að réttindi og skyldur samkvæmt samningnum hefðu flust yfir til GCC þegar það var stofnað, skrifstofa þess opnuð í NY og sóknaraðili ráðinn framkvæmdastjóri. Þar hefði J starfað í október 2008. Í dómi Hæstaréttar sagði m.a. að J hefði í kærumálinu reynt að draga úr starfsemi GCC og haldið því fram að hann hefði í raun verið starfsmaður G hf. Í málinu var talið í ljós leitt að GCC hefði verið dótturfélag G hf. og launagreiðandi J á því tímabili sem krafa hans miðaðist við. Hvorki upplýsingar um að G hf. hefði sent GCC fé til launagreiðslna fengju því breytt né önnur gögn sem J hefði lagt fyrir Hæstarétt. Að þessu athuguðu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurður var hann staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Árni Kolbeinsson og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 14. mars 2011, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 23. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 28. febrúar 2011, þar sem staðfest var sú afstaða slitastjórnar varnaraðila að hafna kröfu sóknaraðila að fjárhæð 414.644 bandaríkjadalir, sem lýst var sem forgangskröfu við slitameðferð varnaraðila. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Sóknaraðili krefst þess að framangreind krafa hans verði aðallega viðurkennd sem forgangskrafa við skiptin en til vara sem almenn krafa að því marki sem hún verði ekki viðurkennd sem forgangskrafa. Þá krefst sóknaraðili kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði staðfestur um að hafna kröfu sóknaraðila nr. CL20091103-546 í kröfuskrá að fjárhæð 54.198.112 krónur (414.644 bandaríkjadalir) en til vara að krafan verði lækkuð í 1.910.496 krónur (14.496 bandaríkjadali) og þá aðeins viðurkennd sem almenn krafa. Varnaraðili krefst og kærumálskostnaðar. I Sóknaraðili hefur fyrir Hæstarétti bent á að ætlun varnaraðila hafi verið að stunda umfangsmeiri starfsemi í Bandaríkjunum en starfsheimildir dótturfélags varnaraðila, Glitnir Capital Corporation (GCC), hafi náð yfir. Skrifstofa GCC hafi í raun verið „margnota húsnæði“ í þágu varnaraðila og þar hafi starfað bæði starfsmenn varnaraðila og GCC. Öllum hafi verið greidd laun í gegnum reikninga GCC og hafi sérhæft launagreiðslufyrirtæki, Cerdian, annast greiðslurnar. Eftir að starfsmenn GCC hafi tekið við hlutverki Ceridan hafi launadeild varnaraðila fengið sérhæft fyrirtæki, AON Consulting, til að sjá um eftirlaunaréttindi starfsmanna sinna í Bandaríkjunum, umfram 401K lífeyrisreikninga, og til að veita starfsmönnum GCC sömu þjónustu. Tekjur GCC hafi verið óverulegar og hafi varnaraðili mánaðarlega sent fyrirtækinu þær fjárhæðir sem greiða skyldi í laun um næstu mánaðamót, bæði til starfsmanna varnaraðila og GCC. Launadeild varnaraðila hafi síðan bókfært kostnað vegna starfsmannanna á GCC eða þá einingu innan varnaraðila sem ábyrgð bar á viðkomandi starfsmanni, jafnt föst laun og aukagreiðslur. Launadeild varnaraðila hafi einnig annast yfirumsjón með launagreiðslum. Gagnvart stjórnvöldum í Bandaríkjunum hafi GCC komið fram sem launagreiðandi sóknaraðila og allra starfsmanna sem unnu á skrifstofunni, bæði GCC og varnaraðila. Hins vegar hafi hvorki varnaraðili né nokkur starfsmannanna litið svo á að þessi háttur á launagreiðslum hefði nein áhrif á ráðningarsamband starfsmannanna við varnaraðila. Sóknaraðili hefur leitast við að hnekkja hinum kærða úrskurði með því að engin aðilaskipti hafi orðið að ráðningarsamningi hans frá 1. apríl 2006. Telur hann niðurstöðu úrskurðarins um að GCC hafi tekið við réttindum og skyldum varnaraðila byggða á því að varnaraðili hafi af hagkvæmnisástæðum kosið að efna skyldur sínar með því að greiða sóknaraðila laun í gegnum GCC án þess að athugasemdir hafi við það verið gerðar. Sóknaraðili hefur lagt fyrir Hæstarétt ný gögn sem hann telur sýna að varnaraðili hafi talið hann starfsmann sinn en ekki GCC. Þar er í fyrsta lagi um að ræða lánssamning milli aðila 11. júní 2008 þar sem hann telur koma fram að hann sé starfsmaður varnaraðila og að uppsögn hans úr störfum hjá varnaraðila teljist vanefnd á lánssamningnum. Í öðru lagi hefur hann lagt fram yfirlýsingu frá þáverandi yfirmanni launadeildar varnaraðila, þar sem fram kemur að sóknaraðili hafi verið starfsmaður hans og að varnaraðili hafi aldrei talið að fyrirkomulag launagreiðslna ætti að hafa áhrif á ráðningarsamband aðila. Þessi skjöl sýni að afstaða beggja málsaðila hafi verið sú að sóknaraðli hafi allan sinn starfstíma starfað hjá varnaraðila. Sóknaraðili hafi auk þess haft yfirumsjón með allri starfsemi varnaraðila í Kanada og Bandaríkjunum, þar á meðal lánveitingum móðurfélagsins á Íslandi til viðskiptavina á þessu markaðssvæði. Einn þáttur í þessu hafi verið að sóknaraðili tók að sér forstöðu GCC, eftir að það félag var stofnað, og félagið hafi að auki verið „millileikur í átt að annarri skipan málefna varnaraðila í USA“. Þegar varnaraðili hafi orðið ógjaldfær í október 2008 hafi verið lokið undirbúningi fyrir umsókn um leyfi til að stofna útibú og verðbréfafyrirtæki í New York og þar með hefði tímabundnu hlutverki GCC verið lokið. Auk þessa styður sóknaraðili kröfu sína með því að opinberar yfirlýsingar skilanefndar varnaraðila í október 2008 um að erlendri starfsemi hans yrði hætt, synjun á að nýta starfskrafta hans til annarra verka og tilkynning um að ekki yrði um frekari launagreiðslur til hans að ræða hafi falið í sér uppsögn ráðningarsamningsins frá 1. apríl 2006. Hann hafi engin laun fengið fyrir vinnu á uppsagnarfresti sínum frá 1. nóvember 2008 til 1. maí 2009 og því verði krafa hans ekki lækkuð af þeim sökum. Hann hafi verið millistjórnandi hjá varnaraðila og tilheyrt, eins og tugir slíkra, þriðja efsta lagi stjórnendanna, á eftir forstjóra og framkvæmdastjórum í framkvæmdastjórn. Hann hafi því ekki haft með höndum framkvæmdastjórn í skilningi þágildandi ákvæðis 3. mgr. 112. gr. laga nr. 21/1991. II Svo sem nánar greinir í hinum kærða úrskurði var sóknaraðili ráðinn til starfa hjá varnaraðila með ráðningarsamningi 1. apríl 2006. Í grein 2.1. sagði í íslenskri þýðingu: „Þú verður ráðinn í stöðu framkvæmdastjóra og forstöðumanns Glitnis North American Operation og starfar fyrir bankann sem slíkur eða alfarið skv. frekari ákvörðun bankans þar um. Þú verður ráðinn í starf framkvæmdastjóra þegar stjórn bankans samþykkir að opna skrifstofur í Bandaríkjunum.“ Í hinum kærða úrskurði var fallist á með varnaraðila að réttindi og skyldur samkvæmt samningnum hafi flust yfir til dótturfélags varnaraðila Glitnir Capital Corporation (GCC) þegar það var stofnað, skrifstofa þess opnuð í New York í september 2007 og sóknaraðili ráðinn framkvæmdastjóri. Fram er komið að þar hafi sóknaraðili starfað í október 2008. Hann hefur í kærumáli þessu leitast við að draga úr umfangi starfsemi GCC og haldið því fram að hann hafi í raun verið starfsmaður varnaraðila. Í málinu er í ljós leitt að félagið Glitnir Capital Corporation var dótturfélag varnaraðila og að það var launagreiðandi sóknaraðila á því tímabili fyrir gjaldþrot varnaraðila sem krafa sóknaraðila miðast við. Fá hvorki upplýsingar um að varnaraðili hafi sent dótturfélaginu fé til launagreiðslna né ný gögn sem sóknaraðili hefur lagt fyrir Hæstarétt þessu breytt. Að þessu athuguðu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði segir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Jonathan B. Logan, greiði varnaraðila, Glitni Banka hf., 250.000 krónur í kærumálskostnað.
|
Mál nr. 692/2011
|
Kærumál Gæsluvarðhald. C. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
|
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi áfram, á grundvelli c. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma Ólafur Börkur Þorvaldsson hæstaréttardómari og Benedikt Bogason og Helgi I. Jónsson settir hæstaréttardómarar. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 22. desember 2011 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum sama dag. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 22. desember 2011, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til fimmtudagsins 19. janúar 2012 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 22. desember 2011. Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hefur krafist þess að Héraðsdómur Reykjavíkur úrskurði að [X], verði gert að sæta áframhaldandi gæsluvarðhaldi, allt til fimmtudagsins 19. janúar 2012 kl. 16:00. Í greinargerð lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu kemur fram að kærði hafi verið handtekinn aðfaranótt 27. október sl. í kjölfar þess að lögregla hafði af honum afskipti þar sem hann hafi verið að aka bifreiðinni [...] en bifreiðin, sem og skráningarnúmerin, hafi áður verið tilkynnt stolin. Kærði hafi verið úrskurðaður í gæsluvarðhald allt til fimmtudagsins 24. nóvember 2011 kl. 16:00 með úrskurði héraðsdóms Reykjavíkur nr. R-493/2011. Þann 24. nóvember sl. hafi gæsluvarðhaldið verið framlengt með úrskurði héraðsdóms Reykjavíkur nr. R-561/2011 allt til fimmtudagsins 22. desember 2011 kl. 16.00. Kærði hafi margsinnis komið við sögu lögreglu og sé nú grunaður um þjófnaði, gripdeildir, fjársvik, nytjastuld, skjalafals, aðild að ránum og umferðarlagabrot allt frá því í um miðjan september, fyrir utan eitt brot frá því í maí sl. Kærði hafi hlotið fjöldamarga fangelsisdóma fyrir samskonar brot. Þyki að mati lögreglu ljóst að kærði hafi einbeittan brotavilja og virðist ekkert lát vera á brotastarfsemi hans. Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hafi gefið út ákæru á hendur kærða þann 22. nóvember sl. Þá hafi ríkissaksóknari gefið út ákæru á hendur kærða vegna fjögurra ránsbrota þann 30. nóvember sl. Hafi ákærurnar verið sameinaðar fyrir dómi og málið verið þingfest þann 1. desember sl. Við þingfestingu málsins hafi ákærði viðurkennt sök að því er varði alla ákæruliði í ákæru lögreglustjóra fyrir utan eitt þjófnaðarbrot (007-2011-61678), þá hafi hann neitað sök varðandi það sem honum sé gefið að sök með ákæruskjali ríkissaksóknara. Aðalmeðferð málsins hafi farið fram þann 19. desember sl. en framhaldi hennar hafi verið frestað til 13. janúar nk. Með ákæruskjali dagsettu 22. nóvember sl. hafi lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu höfðað mál á hendur kærða vegna eftirfarandi brota: Hinn 6. maí sl. hafi verið tilkynnt um gripdeild á handtösku úr bifreið á gatnamótum Grettisgötu og Vitastígs í Reykjavík. Kærði hafi viðurkennt við skýrslutöku að hafa opnað farþegahurð bifreiðarinnar og tekið töskuna sem bílstjórinn hafði lagt frá sér í farþegasætið við hliðina á sér. Kærði hafi viðurkennt við skýrslutöku hjá lögreglu að hafa hinn 11. september sl. dælt eldsneyti að fjárhæð kr. 11.041 á bifreið með skráningarmerkinu [...] ekið henni á brott án þess að greiða fyrir eldsneytið. Kærði hafi viðurkennt við skýrslutöku hjá lögreglu að hafa hinn 16. september sl. dælt eldsneyti að fjárhæð kr. 8.549 á bifreið með skráningarmerkinu [...] og ekið henni á brott án þess að greiða fyrir eldsneytið. Kærði hafi viðurkennt við skýrslutöku hjá lögreglu að hafa hinn 24. september sl. dælt eldsneyti að fjárhæð kr. 8.075 á bifreið með skráningarmerkinu [...] og ekið henni á brott án þess að greiða fyrir eldsneytið. Kærði hafi verið kærður fyrir þjófnað með því að hafa hinn 12. október sl. brotist inn í íbúð að Hverfisgötu [...] í Reykjavík og stolið þaðan tveimur 42” flatskjám, tveimur bolum og derhúfu. Kærði hafi neitað sök en samkvæmt vitnum hafi kærði verið á vettvangi umrætt sinn og hafi sést til hans bera út flatskjá úr húsinu. Kærði hafi viðurkennt við skýrslutöku hjá lögreglu að hafa hinn 13. október sl. stolið súrmjólk í verslun 11-11, Laugavegi 116, Reykjavík. Kærði hafi viðurkennt við skýrslutöku hjá lögreglu að hafa aðfaranótt 27. október sl. ekið bifreiðinni [...] með röngum skráningarmerkjum sem kærði hafi áður stolið, en kærði hafi vitað að bifreiðin hafi verið stolin og jafnframt að hafa ekið bifreiðinni undir áhrifum ávana og fíkniefna. Kærði hafi viðurkennt í skýrslutöku hjá lögreglu að hafa mánudaginn 3. október sl. ekið bifreiðinni [...] undir áhrifum ávana- og fíkniefna. Kærði hafi viðurkennt við skýrslutöku hjá lögreglu að hafa hinn 8. október sl. blekkt starfsfólk í staðgreiðsluviðskipum í verslun [...], með því hafa framvísað og greitt með greiðslukorti í eigu annars aðila og þannig svikið út vörur að fjárhæð kr. 89.920. Þá hafi ríkissaksóknari með ákæruskjali dagsettu 30. nóvember sl. höfðað mál á hendur kærða vegna eftirfarandi brota: Hinn 6. október sl. hafi verið tilkynnt um rán við Þórsgötu í Reykjavík. Er lögregla hafi komið á vettvang sat þar gömul kona á bekk og hafi vegfarendur verið að hlúa að henni. Kvaðst hún hafa verið á göngu er tveir einstaklingar hafi skyndilega komið aftan að henni, hrint henni og hrifsað veskið hennar af henni. Kærði hafi viðurkennt við skýrslutöku hjá lögreglu að hafa átt þátt í ráninu ásamt annarri stúlku. Kærði hafi aftur á móti neitað sök fyrir dómi við aðalmeðferð málsins. Hinn 6. október sl. hafi verið tilkynnt um rán í undirgöngum við Lautasmára við Fífuhvammsveg í Kópavogi. Hafi kona leitað aðstoðar á “Stöðinni” við Hagasmára í Kópavogi. Er lögregla hafi komið þangað hafi konan verið í miklu sjokki og kvaðst finna til eymsla í sköflungi eftir að árásaraðili hafði sparkað í hana. Kvað hún tvo aðila, mann og konu, hafa verið fyrir aftan sig þar sem hún var að ganga í undirgöngunum og þar hafi konan ráðist á sig og þær slegist í stutta stund en konan náð að hrifsa af henni veskið og hlaupa burt. Kvað hún manninn ekki hafa ráðist á sig heldur staðið álengdar og fylgst með. Kærði hafi viðurkennt í skýrslutöku hjá lögreglu að hafa verið þarna með annarri stúlku og að þau hafi ákveðið í sameiningu að ná veskinu af konunni en það hafi verið skyndiákvörðun. Kærði hafi aftur á móti neitað sök fyrir dómi við aðalmeðferð málsins. Hinn 14. október sl. hafi verið óskað eftir aðstoð lögreglu að Sundhöll Reykjavíkur. Þar hafi kona verið sem kvaðst hafa verið að koma úr sundi og verið að ganga heim til sín er par hefði komið að henni og hrifsað til sín töskuna hennar. Hún kvaðst hafa haldið fast í töskuna og fallið fram fyrir sig er töskunni var kippt af henni. Við skýrslutöku hjá lögreglu kvaðst kærði ekkert hafa munað þar sem hann hafi verið undir miklum áhrifum fíkniefna. Fyrir dómi hafi kærði sagt sig saklausan af þessu broti. Hinn 21. október sl. hafi verið óskað eftir aðstoð lögreglu við Kirkjusand 5 í Reykjavík vegna ránstilraunar. Þar var kona sem kvaðst hafa verið á gangi ásamt barnabarni sínu á gangstétt skammt sunnan við Íslandsbanka í Kirkjusandi er stúlka hafi komið upp að þeim og reynt að hrifsa af henni veskið. Kvaðst hún hafa haldið fast í veskið og stúlkan togað og við það hafi hún fallið í jörðina og lent á vinstri öxl. Stúlkan hafi svo hlaupið upp í bíl þar rétt hjá en kærði hafi viðurkennt að hafa verið ökumaður bifreiðarinnar greint sinn og að hafa gert sér grein fyrir því hver ætlun félaga hans hefði verið. Fyrir dómi kvað kærði sig vera saklausan af þessu broti. Kærði eigi langan sakaferil að baki og hafi margsinnis hlotið fangelsisdóma fyrir hegningarlagabrot, s.s. þjófnaði, gripdeildir, rán og líkamsárás. Með vísan til framangreinds og ferils kærða telji lögregla yfirgnæfandi líkur á því að kærði muni halda brotastarfsemi áfram fari hann frjáls ferða sinna og því nauðsynlegt að kærði sæti gæsluvarðhaldi á meðan mál hans sæta dómsmeðferð. Sakarefni málanna séu talin varða við 244., 245., 248., 252. og 259. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, auk umferðarlaga nr. 50/1987, en brot gegn ákvæðunum geti varðað fangelsi allt að 10 árum ef sök sannast. Um heimild til gæsluvarðhalds sé vísað til c-liðar 1. mgr. 95. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008. Kærði hefur setið í gæsluvarðhaldi á grundvelli c-liðar 95. gr. laga nr. 88/2008, frá 27. október sl. Gögn málsins bera með sér að kærði á að baki nokkuð langan sakarferil og hefur margsinnis hlotið fangelsisdóma fyrir hegningarlagabrot, svo sem þjófnaði, gripdeildir, rán og líkamsárás. Í greinargerð lögreglustjóra, er rakin brotastarfsemi kærða frá 6. maí sl. til 27. október. Þau brot eru talin varða við 244., 245, 248, 252. og 259. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Við brotum þessum liggur fangelsisrefsing sannist sök. Ákærur hafa nú verið gefnar út á hendur kærða vegna margra þessara brota. Aðalmeðferð málsins fór fram þann 19. desember sl., en framhaldi hennar var frestað til 13. janúar nk. Með vísan til alls framangreinds og gagna málsins er fallist á að líkur séu til þess að kærði haldi áfram brotastarfsemi meðan málum hans er ekki enn lokið, fari hann frjáls ferða sinna. Í þessu tilfelli breytir engu þótt kærði hafi sótt AA-fundi í fangelsinu, en ekkert liggur fyrir um aðstæður hans, verði kröfunni hafnað. Með vísan til c liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 er fallist á kröfu lögreglustjóra eins og hún er fram sett og nánar greinir í úrskurðarorði, en ekki þykir ástæða til að marka varðhaldinu skemmri tíma. Sigrún Guðmundsdóttir héraðsdómari kvað upp úrskurð þennan. Ú R S K U R Ð A R O R Ð : Kærða, [X], er gert að sæta áframhaldandi gæsluvarðhaldi, allt til fimmtudagsins 19. janúar 2012 kl. 16:00.
|
Mál nr. 584/2006
|
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
|
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi áfram sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Jón Steinar Gunnlaugsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 10. nóvember 2006, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 13. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 10. nóvember 2006, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 17. nóvember 2006 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Lögreglustjórinn í Reykjavík hefur lagt fram kröfu þess efnis að X, [kt. og heimilisfang], sæti áfram gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 17. nóvember 2006, kl. 16:00. Í greinargerð lögreglu kemur fram að ávana- og fíkniefnadeild lögreglustjórans í Reykjavík rannsaki meint fíkniefnalagabrot kærða sem varði innflutning á fíkniefnum til landsins 12. og 13. október sl. Hinn 12. október sl. hafi þeir A, [kt.], og B, [kt.], verið handteknir eftir komuna til landsins frá Kaupmannahöfn. Hafi þeir verið handteknir í bifreiðinni [...] á Bústaðavegi við Reykjanesbraut. Í bifreiðinni hafi fundist fíkniefni. Þeir hafi báðir játað aðild sína að framangreindum innflutningi fíkniefna. Sé nánar vísað um þetta til framburðarskýrslna. Hinn 13. október sl. hafi svo C, [kt.], verið handtekinn eftir komu til landsins frá Kaupmannahöfn. Í fórum hans hafi fundist fíkniefni. Hann hafi játað sök og greint m.a. frá því að hann hafi flutt þau til landsins fyrir ónafngreinda aðila til að losna við fíkniefnaskuldir. Sé nánar vísað um þetta til framburðarskýrslna. Kærði hafi játað aðild sína að umræddum innflutningum. Segist hann hafa verið milliliður og sé ekki eigandi efnanna. Segist hann hafa verið í sambandi við eigendur fíkniefnanna sem hann neiti að nafngreina. Hans hlutverk hafi verið að finna menn til að fara erlendis til að sækja fíkniefni og aðstoða þá við að koma þeim til landsins. Nánar sé vísað til framburðarskýrslna af kærða dags. 1. og 8. nóvember sl. Símagögn lögreglu bendi til þess að kærði hafi verið í samskiptum við X, [kt.], sem lögreglu gruni að hafa staðið að umræddum innflutningi, sbr. fyrirliggjandi greinargerðir í rannsóknargögnum. X hafi verið handtekinn og yfirheyrður hinn 7. nóvember sl. og hafi neitað aðild að meintu broti. Nánar um framburð hans sé vísað til framburðarskýrslna af kærða. Kærði þyki vera undir rökstuddum grun um aðild að fíkniefnabroti. Rannsókn lögreglu miði áfram, en nauðsynlegt sé að upplýsa nánar um meinta aðild kærða að brotinu og tengsl hans við aðra sakborninga sem tengist málinu. Í málinu eigi eftir að fara fram frekari yfirheyrslur yfir sakborningum, bæði þeim sem hafi verið handteknir vegna málsins og þeim sem gangi lausir og lögregla telji tengjast fjármögnun, kaupum á fíkniefnunum og ætlaðri móttöku og dreifingu efnanna hér á landi. Nauðsynlegt sé að kærði sæti gæsluvarðhaldi en ljóst sé að gangi kærði laus geti hann sett sig í samband við aðra sakborninga í málinu og þessa meintu vitorðsmenn sem gangi lausir eða þeir geti sett sig í samband við hann eða kærði geti komið undan gögnum með sönnunargildi sem ekki hafi verið lagt hald á. Þyki þannig brýnt að vernda rannsóknarhagmuni á þessu stigi málsins með því að varna því að kærði gangi laus. Sakarefnið sé talið geta varðað við 173. gr. a. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 1. gr. laga nr. 64/1974 og 1. gr. laga nr. 32/2001. Um heimild til gæsluvarðhalds sé vísað til a-liðar 1. mgr. 103. gr. laga um meðferð opinberra mála nr. 19/1991. Með vísan til þess sem fram kemur í greinargerð lögreglustjóra og þess sem rannsóknargögn málsins bera með sér er fallist á að kærði sé undir rökstuddum grun um að hafa framið brot sem varðað geta fangelsisrefsingu. Rannsókn málsins virðist enn vera í fullum gangi og er fallist á að kærði geti torveldað rannsókn málsins með því að koma undan sönnunargögnum eða hafa áhrif á vitni eða samseka gangi hann laus. Er því fallist á kröfu um gæsluvarðhald eins og hún er fram sett og nánar greinir í úrskurðarorði. Ásgeir Magnússon héraðsdómari kvað upp úrskurðinn Úrskurðarorð: Kærði, X, [kt.], sæti áfram gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 17. nóvember 2006, kl. 16.00.
|
Mál nr. 142/2002
|
Frelsissvipting Lögræðislög Skaðabætur Gjafsókn
|
X krafðist miskabóta úr hendi stefndu vegna þeirra ráðstafana E, sem var sérfræðingur í geðlækningum, að hafa tvisvar gegn vilja X staðið að því að láta handtaka hana og færa á geðdeild Landspítalans og þeirrar háttsemi lögreglu að handtaka hana og flytja þangað í umrædd sinn. Taldi X að þessar athafnir hafi falið í sér meingerð gagnvart sér sem skylt væri að bæta samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga. Málsástæðu X um að E hafi, á grundvelli samnings við X um læknisfræðilega aðstoð, verið vanhæfur til að taka ákvörðun um nauðungarvistun X var hafnað sem of seint fram kominni, en ekki hafði verið byggt á þeirri málsástæðu í héraði. E hafði í júní 2000 metið ástand X svo að óhjákvæmilegt væri að leggja hana inn vegna sjúkdóms hennar. Hafði X þá komið tvívegis á heimili hans án sýnilegs tilefnis og haft þar, að sögn E, í hótunum. Óskaði E eftir að X yrði flutt og lögð inn á geðdeild Landspítalans. Vakthafandi læknir, sem tók á móti X á bráðaþjónustu, treysti sér ekki í kjölfar geðskoðunar á X til að leggja hana inn. X hafði komið í viðtöl til E um fjögurra ára skeið en við skoðun læknis þess er tók á móti henni á geðdeild, sem ekki var sérfræðingur í geðlækningum, var ekki stuðst við sjúkragögn um X. Stóð sú skoðun yfir í hálfa klukkustund. Áður en E óskaði eftir flutningi X á geðdeild hafði hann leitað samráðs yfirlæknis á geðdeild. Meðal annars með vísan til þessa var fallist á þá niðurstöðu héraðsdóms að ekki væri í ljós leitt að ástand X hafi ekki verið með þeim hætti sem áskilið sé í lögræðislögum fyrir nauðungarvistun og voru stefndu sýknaðir af kröfu X.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir og Ingibjörg Benediktsdóttir og Arnljótur Björnsson fyrrverandi hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 21. mars 2002. Hún krefst þess aðallega að stefndu verði dæmdir óskipt til þess að greiða sér skaðabætur að fjárhæð 2.000.000 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 16. september 1999 af 1.000.000 krónum og af 2.000.000 krónum frá 13. júní 2000 til 1. júlí 2001 en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hún málskostnaðar fyrir héraðsdómi og Hæstarétti. Stefndu krefjast aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti en til vara er þess krafist að stefnukröfur verði lækkaðar og málskostnaður fyrir héraðsdómi og Hæstarétti felldur niður. I. Í máli þessu krefst áfrýjandi miskabóta úr hendi stefndu vegna þeirra ráðstafana stefnda Ernis Kristjáns Snorrasonar að hafa 16. september 1999 og 13. júní 2000 gegn vilja áfrýjanda staðið að því að láta handtaka hana og færa á geðdeild Landspítalans og þeirrar háttsemi lögreglu að handtaka hana og flytja þangað í umrædd sinn. Telur áfrýjandi að þessar athafnir stefndu hafi falið í sér meingerð gagnvart sér sem skylt sé að bæta samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Fyrir Hæstarétti reisir áfrýjandi kröfu sína um bætur meðal annars á þeirri málsástæðu að munnlegur samningur hafi komist á milli áfrýjanda og stefnda Ernis um læknisfræðilega aðstoð. Hafi hann á grundvelli þessa samnings verið vanhæfur samkvæmt II. kafla stjórnsýslulaga nr. 37/1997 um sérstakt hæfi til að taka ákvörðun um nauðungarvistun áfrýjanda. Á þessari málsástæðu var ekki byggt í héraði og hafa stefndu mótmælt henni sem of seint fram kominni. Þegar af þeirri ástæðu verður ekki á henni byggt í málinu. II. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður staðfest niðurstaða hans um handtöku og nauðungarvistun áfrýjanda 16. september 1999. Eins og greint er frá í héraðsdómi leitaði áfrýjandi til stefnda Ernis vorið 1996, en fram er komið að hann hefur lokið meistaraprófi í lífeðlisfræði og er sérfræðingur í geðlækningum. Kom áfrýjandi til hans í viðtöl um fjögurra ára skeið. Í skýrslu hans fyrir dómi kemur fram að áfrýjandi hafi frá upphafi verið mjög erfiður sjúklingur. Hann hafi talið nauðsynlegt að áfrýjandi fengi frekari meðferð vegna ranghugmynda sem hún hafi verið haldin, en hún ekki fengist til þess. Í skýrslu geðlæknisins 14. september 1999, sem hann ritaði í tilefni af beiðni hans um nauðungarvistun áfrýjanda 15. sama mánaðar, kemur fram að hún hafi verið haldin verulegum ranghugmyndum, þegar hún leitaði til hans í maí 1996. Í svokallaðri dagnótu dagsettri kl. 00.20 14. júní 2000 frá vakthafandi lækni, sem tók á móti áfrýjanda á bráðaþjónustu geðdeildar Landspítalans, er lögregla kom með hana þangað, kemur fram að hún hafi „krónisk paranoid“ einkenni, sem væri ekkert nýtt. Hafi hún sagst hafa hringt í stefnda Erni að kvöldi 13. júní en engar ógnanir haft í frammi. Einnig hafi hún sagt að hún þyrfti að tala við Davíð Oddsson vegna einhverra kvartana. Um rannsókn læknisins á áfrýjanda segir meðal annars í dagnótunni að fram komi hjá henni ákveðnar „paranoid“ ranghugmyndir. Er eftir henni haft að hún sé í mikilli baráttu við „kerfið“ og telji sig ekki hafa fengið leiðréttingu sinna mála. Í niðurlagi dagnótunnar segir meðal annars að áfrýjandi hafi verið samvinnugóð í viðtalinu og sýnt „góðan kontakt, það gæti þó verið hennar frontur, en maður hefur ekkert annað í höndunum að byggja á, en þessa geðskoðun.“ Er fram komið að læknirinn treysti sér ekki til að leggja áfrýjanda inn í kjölfar þessarar geðskoðunar. Fyrir dómi skýrði hann svo frá að skoðunin hafi tekið um hálfa klukkustund og hann hafi ekki haft fyrri sjúkraskýrslur áfrýjanda undir höndum. Hafi hann einungis lýst ástandi sjúklingsins eins og það kom honum fyrir sjónir. Fram kom í vætti hans að á þessum tíma hafi hann ekki verið orðinn sérfræðingur í geðlækningum. Í framburði yfirlæknis geðdeildarinnar kom fram að stefndi Ernir hafði samráð við hann áður en áfrýjandi var flutt á deildina. Staðfesti vitnið að áfrýjandi hefði fyrir þennan atburð verið haldin ofsóknarhugmyndum og sagði að í símtölum væri hún mjög ógnandi og hótandi, og gæti hann ímyndað sér að hún gerði marga hrædda. III. Stefndi Ernir, sem hafði verið læknir áfrýjanda um árabil, mat ástand hennar svo að kvöldi 13. júní 2000 að óhjákvæmilegt væri að leggja hana inn vegna sjúkdóms hennar. Hafði áfrýjandi þá komið tvívegis á heimili hans án sýnilegs tilefnis og haft þar, að hans sögn, í hótunum. Í framburði læknis þess, sem skoðaði áfrýjanda, við komu á geðdeild, kemur fram að alþekkt sé að sjúklingur geti fyrir læknisskoðun hafa verið í allt öðru ástandi en þegar skoðun fer fram. Eins og að framan er rakið stóð skoðun læknisins, sem ekki var sérfræðingur í geðlækningum, á áfrýjanda yfir í hálfa klukkustund og við þá skoðun var ekki stuðst við sjúkragögn um hana. Svo sem áður greinir leitaði stefndi Ernir samráðs yfirlæknisins á geðdeildinni áður en hann óskaði eftir að hún yrði flutt og lögð inn á geðdeild í kjölfar þess að hún kom í annað sinn á heimili hans umrætt kvöld. Bar yfirlæknirinn fyrir dómi að sér hafi sýnst alveg einsætt mál eftir þeirri sögu, sem stefndi Ernir sagði honum, og hann hafi enga ástæðu til að draga í efa, að mjög eðlilegt væri að lögregla hefði verið tilkvödd. Með vísan til þess, sem nú var rakið, verður að fallast á þá niðurstöðu héraðsdóms að ekki sé leitt í ljós að ástand áfrýjanda hafi ekki verið með þeim hætti sem áskilið er í 2. mgr. 19. gr. lögræðislaga nr. 71/1997, sem kveður á um að læknir geti ákveðið að sjálfráða maður verði vistaður nauðugur í sjúkrahúsi ef hann er haldinn alvarlegum geðsjúkdómi eða verulegar líkur eru á að svo sé eða ástand hans þannig að jafna megi til alvarlegs geðsjúkdóms. Þegar allt framangreint er virt og að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms verður niðurstaða hans um handtöku og nauðungarvistun áfrýjanda 13. júní 2000 staðfest svo og um málskostað. Rétt þykir að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður. Gjafsóknarkostnaður áfrýjanda greiðist úr ríkissjóði, eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Gjafsóknarkostnaður áfrýjanda, X, greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar, Sigurðar Gizurarsonar hæstaréttarlögmanns, 300.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 28. janúar 2002. Mál þetta, sem dómtekið var 4. janúar sl., var höfðað með stefnu, þingfestri 24. apríl sl. Stefnandi er X, kt. [...], [...], Reykjavík. Stefndu eru lögreglustjórinn í Reykjavík, kt. 450269-7519, Hverfisgötu 113-15, Reykjavík og Ernir Kristján Snorrason, kt. 170344-2199, geðlæknir, Stigahlíð 80, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda: Að stefndu verði dæmdir in solidum til þess að greiða stefnanda skaðabætur að fjárhæð 2.000.000 kr. ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga nr. 25/1987 frá 16. september 1999 af 1.000.000 kr. og af 1.000.000 kr. frá 13. júní 2000 til 1. júlí 2001 en samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Auk þess krefst stefnandi þess að henni verði dæmdur hæfilegur málskostnaður óskipt úr hendi stefndu að teknu tilliti til viðisaukaskatts. Dómkröfur stefnda, lögreglustjórans í Reykjavík: Þessi stefndi krefst aðallega sýknu af öllum kröfum stefnanda og að honum verði tildæmdur málskostnaður úr hendi stefnanda að mati réttarins. Til vara er þess krafist að stefnukröfur verði stórkostlega lækkaðar og málskostnaður verði í því tilviki látinn niður falla. Dómkröfur stefnda, Ernis K. Snorrasonar: Þessi stefndi krefst aðallega sýknu af öllum kröfum stefnanda og að honum verði tildæmdur málskostnaður að mati réttarins. Til vara er þess krafist að stefnukröfur verði stórlega lækkaðar og í því tilviki verði málskostnaður látinn niður falla. Við aðalmeðferð málsins gáfu stefnandi og stefndi, Ernir Snorrason, skýrslu fyrir dómi, svo og vitnin, Tómas Zoëga læknir, Lúðvík Ólafsson læknir, Ómar Hjaltason læknir, Jón Torfason Ágústsson leigubílstjóri, Guðbrandur Sigurðsson lögreglumaður og Hermann Þór Baldursson lögreglumaður. Málavextir Á árinu 1996 hóf stefnandi að ganga til stefnda, Ernis Snorrasonar geðlæknis. Hinn 14. sept. 1999 gaf stefndi, Ernir, út læknisvottorð til dóms- og kirkjumálaráðuneytisins vegna beiðni um nauðungarvistun. Hinn 16. sept. ákvað dómsmálaráðuneytið að stefnandi skyldi vistuð á sjúkrahúsi. Sama dag fór stefndi, Ernir, með tveim lögreglumönnum á heimili stefnanda að [...]. Í framhaldi af því var stefnandi flutt á geðdeild Landspítalans. Hinn 27. sept. 1999 var kveðinn upp úrskurður í Héraðsdómi Reykjavíkur þar sem staðfest var sú ákvörðun dómsmálaráðuneytisins frá 16. sept. 1999 að stefnandi skyldi vistast á sjúkrahúsi. Úrskurður þessi var staðfestur með dómi Hæstaréttar, uppkveðnum 1. okt. 1999. Beiðni Félagsþjónustunnar í Reykjavík um að stefnandi skyldi svipt sjálfræði í 6 mánuði svo vista mætti hana gegn vilja hennar á geðdeild Landspítalans var hafnað með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur, uppkveðnum 13. okt. 1999. Í forsendum úrskurðarins segir m.a. svo: "Ekki verður heldur talið að óyggjandi vísbending hafi komið fram í málinu um það að varnaraðili sé beinlínis hættuleg sjálfri sér og öðrum eða þá að hún sé sturluð. Loks bendir framkoma hennar á sjúkrahúsinu eða fyrir dómi ekki til þess heldur. Þegar þetta er allt metið verður að telja að ekki hafi verið sýnt fram á að varnaraðili sé algerlega ófær um að ráða persónulegum högum sínum eða að brýn þörf sé til þess að svipta hana sjálfræði " Að sögn stefnanda hóf hún að nýju að ganga til stefnda, Ernis, nokkrum dögum eftir að hún losnaði út af Landspítalnum um haustið 1999. Að kvöldi hins 13. júní 2000 fór stefnandi í leigubíl tvívegis að heimili stefnda, Ernis. Í fyrra skiptið var stefndi ekki heima en að sögn stefnanda sagði kona stefnda að stefnandi mætti koma aftur seinna. Þá er stefnandi kom aftur um hálftíma síðar hitti hún stefnda, Erni. Þeim stefnanda og stefnda, Erni, ber ekki saman um samskipti þeirra að kvöldi 13. júní 2000. Í framhaldi af heimsókn þessari hafði stefndi, Ernir, samband við lögreglu og óskaði eftir því að stefnandi yrði flutt á geðdeild Landspítalans. Lögreglumenn fóru að heimili stefnanda sem opnaði ekki en hringdi í lögregluna til þess að leggja fram kvörtun. Þá var stefnandi hvött til þess að koma niður á lögreglustöð að Hverfisgötu 113. Þá er stefnandi kom þangað kl. 23.19 var hún flutt á geðdeild Landspítalans. Vakthafandi læknir á geðdeildinni, Ómar Hjaltason, skoðaði stefnanda. Eftir skoðun læknisins fékk stefnandi að fara heim. Í dagnótu læknisins, dags. 14. júní 2000, kl. 13.09, segir m.a. um samskipti læknisins við stefnanda sama dag, kl. 00.20,: "Kona sem lá hér í haust og fékk greininguna Delusional disorder. Hefur Paranoid einkenni í grunninn, sem til staðar eru en a.ö.l. róleg og með ofangreinda geðskoðun í huga tel ég mér ekki á neinn hátt fært að svipta þessa manneskju inn á deild." Málsástæður og rökstuðningur stefnanda Stefnandi kveðst að ástæðulausu tvívegis hafa verið svipt frelsi. Á þeirri ólöglegu og saknæmu meingerð beri annars vegar stefndi, Ernir K. Snorrason, ábyrgð og hins vegar stefndi, lögreglustjóraembættið í Reykjavík. Ábyrgð þeirra sé óskipt. Aðför stefnda, Ernis K. Snorrasonar, sem og lögreglunnar í Reykjavík hafi verið tilefnislaus með öllu bæði í september 1999 og í júní 2000. Stefnandi hafi ekki gert neitt á hlut stefnda, Ernis, er geti réttlætt tiltektir hans. Stefnandi hafi hvorki í september 1999 né í júní 2000 haft í hótunum við hann né heldur hafi stefnandi beitt fjölskyldu hans eða eignir ofbeldi. Staðhæfingar þessa stefnda um hótanir stefnanda séu ósannaðar svo og staðhæfingar þessa stefnda um að stefnandi hafi skemmt bifreið hans. Stefnandi hafi hvorki 16. september 1999 né 13. júní 2000 gefið neitt tilefni til þess að hún yrði óforvarandis handtekin og flutt nauðug á geðdeild Landspítala við Hringbraut í Reykjavík. Í hvorugt skiptið hafi stefnandi sýnt af sér í orði eða verki þá framkomu er gæfi tilefni til þess að handtaka hana og færa nauðuga á geðsjúkrahús. Beiðni stefnda, Ernis, um handtöku og nauðungarflutning á geðdeild Landspítala annars vegar í september 1999 og hins vegar í júní 2000 hafi hvorki stuðst við lögræðislög nr. 17/1997 né lög nr. 91/1991 um meðferð opinberra mála. Beiðnirnar hafi ekki haft stoð í neins konar sannaðri meingerð stefnanda í garð þess stefnda. Því hafi þarna verið um ólöglegt athæfi að ræða og saknæmt gagnvart stefnanda. Ekki hafi legið fyrir rökstuddur grunur um að stefnandi hefði framið brot sem sætt gæti ákæru og handtaka hennar hafi ekki heldur verið nauðsynleg til að koma í veg fyrir brot, tryggja návist hennar og öryggi eða koma í veg fyrir að hún spillti sönnunargögnum, sbr. 1. mgr. 97. gr. laga nr. 19/1991. Ekki hafi heldur verið skilyrði til handtöku hennar samkvæmt öðrum málsgreinum 97. gr. laganna né heldur samkvæmt 98. eða 99. gr. laganna. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur uppkveðnum 13. október 1999 hafi verið hafnað beiðni Félagsþjónustunnar í Reykjavík um 6 mánaða sjálfræðissviptingu stefnanda í því skyni að vista hana með nauðung á geðsjúkrahúsi haustið 1999. Handtaka og nauðungarflutningur 13. júní 2000 hafi ekki getað gerst löglega nema búið hefði verið að fá stefnanda svipta sjálfræði með dómi. Ekkert hafi þá breyst frá því að úrskurðurinn 13. október 1999 var kveðinn upp. Beiðni stefnda, Ernis, um handtöku eða nauðungarvistun á nýjan leik í júní 2000 stangist á við úrskurð Héraðsdóms Reykjavíkur. Samþykki stjórnenda lögreglunnar í Reykjavík annars vegar í september 1999 og hins vegar í júní 2000 við beiðni stefnda, Ernis, aðstoð við handtöku og nauðungarflutning stefnanda á geðdeild hafi verið ástæðulaus og ekki stuðst við nein haldbær gögn. Það hafi því ekki haft fullnægjandi stoð í lögum og því verið ólöglegt og saknæmt athæfi gagnvart stefnanda. Um lagastoð kröfu sinnar vísar stefnandi til 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Títtnefndar handtökur og nauðungarflutningar 16. sept. 1999 og 13. júní 2000 á geðdeild Landspítalans hafi verið mikil meingerð í garð stefnanda. Sá skaði sem henni hafi þar með verið valdið sé miklu meiri en sá skaði sem almennt hljótist af ólöglegri handtöku. Slík aðför sem hafi að forsendu að stefnandi sé geðveik, sé annars vegar til þess fallin að brjóta niður sjálfsvirðingu og sjálfstraust og draga svo kjark úr stefnanda að hún treysti sér ekki til að lifa eðlilegu lífi. Slík aðför sé til þess fallin að eyðileggja þjóðfélagslega stöðu hennar og álit í augum samborgaranna sem aftur hafi valdið erfiðleikum í samskiptum við annað fólk og torveldað mjög að stefnandi fengi lifað eðlilegu lífi. Þessi aðför raski svo stöðu stefnanda og högum að henni sé orðið mjög örðugt að fá og halda vinnu þótt hún hafi fulla starfsorku og hafi hvarvetna getið sér orð fyrir dugnað á vinnustað. Stefndu beri óskipta ábyrgð á handtökum og nauðungarflutningum stefnanda 16. sept. 1999 og 13. júní 2000. Í báðum tilvikum hafi lögreglustjóraembættið í Reykjavík fallist á beiðni stefnda, Ernis, og framkvæmt hana samdægurs. Þar með hafi lögreglustjóraembættið gerst samábyrgt stefnda, Erni. Þessir tveir aðilar hafi staðið í sameiningu að framkvæmd handöku og nauðungarflutnings stefnanda á geðdeild Landspítalans. Vegna þess beri þeir óskipta ábyrgð á ólöglegri framkvæmd handtöku og nauðungarflutnings. Sá miski sem stefnanda hafi verið gerður með framangreindum handtökum og nauðungarflutningum sé mikill en erfitt sé að meta skaðann til peninga. Í lögfræðilegum skilningi teljist vera um ófjárhagslegt tjón að ræða. Ljóst sé þó að röskunin á stöðu og högum sé fjárhagslegs eðlis sem líkleg sé til að lýsa sér í því að stefnandi standi um lengri eða skemmri tíma uppi atvinnulaus. Þrátt fyrir það stilli stefnandi kröfugerð sinni mjög í hóf og krefjist aðeins skaðabóta að fjárhæð 1.000.000 kr. fyrir handtöku og nauðungarflutning í september 1999 og skaðabóta að fjárhæð 1.000.000 kr. fyrir handtöku og nauðungarflutning í júní 2000. Málsástæður og rökstuðningur stefnda, lögreglustjórans í Reykjavík Af hálfu þessa stefnda er því mótmælt, að afskipti lögreglu í þeim tveim tilvikum sem málið er af risið, hafi verið ólögmæt eða falið í sér ólögmæta meingerð í garð stefnanda. Er bótakröfu stefnanda á hendur þessum stefnda því eindregið vísað á bug. Samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga sé heimilt að láta þann sem ábyrgð ber á ólögmætri meingerð greiða miskabætur til þess sem misgert er við. Skilyrði fyrir því að miskabætur verði dæmdar vegna meingerðar sé að um sé að ræða ólögmæta og saknæma hegðun og þurfi gáleysi að vera verulegt til þess að tjónsatvik geti talist ólögmæt meingerð. Þau bótaskilyrði séu ekki uppfyllt í málinu hvað varðar stefnda, lögreglustjórann í Reykjavík, og hann beri heldur ekki að lögum ábyrgð á gerðum meðstefnda né starfsliðs sjúkrahúsa. Í 32. gr. lögræðislaga nr. 71/1997 sé sérákvæði um skaðabætur úr ríkissjóði varðandi nauðungarvistun sjálfráða manns komi í ljós að lögmælt skilyrði hafi brostið til slíkrar aðgerðar, hún hafi staðið lengur en efni stóðu til eða að henni staðið á óþarflega hættulegan, særandi eða móðgandi hátt. Af hálfu stefndanda sé bótakrafa ekki reist á þessu lagaákvæði og ljóst að kröfu á þeim lagagrundvelli verði heldur ekki beint að stefnda, lögreglustjóranum í Reykjavík, sem fari ekki með fyrirsvar vegna ríkissjóðs í slíkum málum heldur fjármálaráðherra fyrir hönd íslenska ríkisins, sbr. 5. mgr. 17. gr. laga um meðferð einkamála í héraði. Samkvæmt 1. mgr. 19. gr. lögræðislaga verði sjálfráða maður ekki vistaður nauðugur í sjúkrahúsi. Samkvæmt 2. mgr. geti læknir þó ákveðið að sjálfráða maður skuli færður og vistaður nauðugur í sjúkrahúsi ef hann er haldinn alvarlegum geðsjúkdómi eða verulegar líkur eru taldar á að svo sé eða ástand hans sé þannig að jafna megi til alvarlegs geðsjúkdóms. Frelsisskerðing samkvæmt þeirri málsgrein megi ekki standa lengur en 48 klukkustundir nema til komi samþykki dómsmála-ráðuneytisins samkvæmt 3. mgr. Samkvæmt 4. mgr. 19. gr. sé lögreglu skylt að verða við beiðni læknis um aðstoð við að flytja mann nauðugan í sjúkrahús samkvæmt 2. og 3. mgr. og skuli læknir þá fylgja honum ef nauðsyn þyki bera til. Lögreglumenn hafi sinnt lögboðinni skyldu sinni samkvæmt 4. mgr. 19. gr. lögræðislaga er þeir veittu aðstoð við að flytja stefnanda á geðdeild. Í fyrra skiptið hafi þeir gert það að beiðni stefnda, Ernis, og samkvæmt ákvörðun dómsmálaráðuneytisins. Atbeini lögreglu hafi því í einu og öllu verið að lögum og af og frá að gerðir lögreglu umrætt sinn hafi mótast af meingerð í garð stefnanda. Engri ólögmætri eða saknæmri háttsemi hafi verið fyrir að fara af þeirra hálfu. Beri því að sýkna stefnda, lögreglustjórann í Reykjavík, af öllum bótakröfum stefnanda reistum á 26. gr. skaðabótalaga vegna þessa atviks. Í síðara skiptið hafi aðstoð komið til í kjölfar þess að stefndi, Ernir, hafi krafist þess að stefnandi yrði flutt á geðsjúkrahús þar sem hún væri geðveik, í slæmu andlegu ástandi og hættuleg umhverfi sínu. Nauðungarflutningur hafi þá farið fram að undangengnu samráði við vakthafandi lækni á geðdeild Landspítalans. Fái þannig ekki á nokkurn hátt staðist að sú aðgerð hafi falið í sér ólögmæta meingerð af hálfu lögreglu né sé unnt að virða það lögreglunni til saknæms gáleysis varðandi meinta ólögmæta meingerð stefnda, Ernis, að lögreglan veitti atbeina sinn til flutnings í það skiptið, þótt læknir sá er tók við stefnanda á geðdeild Landspítalans hafi ekki talið forsendur fyrir því að halda stefnanda inni á spítalanum að lokinni skammri dvöl og skoðun þar. Beri þannig einnig að sýkna stefnda, lögreglustjórann í Reykjavík, vegna þess atviks og af öllum kröfum stefnanda í máli þessu. Verði ekki á sýknukröfu fallist er varakrafa þessa stefnda sú að kröfur stefnanda honum á hendur verði stórkostlega lækkaðar. Í því sambandi er á því byggt í fyrsta lagi að sýkna beri vegna annars hvors tilviksins. Kröfur stefnanda séu úr öllu hófi og er krafist stórkostlegrar lækkunar miskabótakrafna stefnanda fari svo að dómurinn fallist á bótaskyldu að einhverju leyti. Vakin er athygli á því að frelsissvipting stefnanda vegna atviksins 13. júní 2000 hafi staðið í mjög skamman tíma. Þá er því mótmælt að stefnandi geti átt rétt til dráttarvaxta frá fyrri tíma en þingfestingu máls þessa en það hafi verið fyrst við stefnu í málinu að stefnandi hafði uppi bótakröfu á hendur stefnda, lögreglustjóranum í Reykjavík. Málsástæður og rökstuðningur stefnda, Ernis K. Snorrasonar Stefndi, Ernir, telur að eins og málið liggur fyrir snúist það í grunninn einkum um tvennt, annars vegar um það hvernig heilsu stefnanda var háttað á umræddum tímabilum þegar til frelsissviptingar kom og svo hins vegar hvort atbeini hans að flutningi stefnanda á sjúkrahús í framhaldinu hafi verið með einhverjum þeim hætti að það kunni að skapa stefnanda bótarétt og þá stefnda bótaskyldu að einhverju marki. Stefndi telur hafið yfir allan vafa að stefnandi hafi um langt árabil átt við að stríða alvarlega geðbilun sem á köflum a.m.k. hafi fylgt ranghugmyndir, veruleikafirring og ofsóknarhugmyndir. Eins og ástandi stefnanda hafi verið háttað leiki enginn vafi á því að hún hafi verið hættuleg sjálfri sér og umhverfi sínu þegar verst stóð á. Það hafi átt við í báðum þeim tilvikum þegar stefndi, Ernir, ljáði atbeina sinn að vistun hennar á sjúkrahúsi af því tilefni í september 1999 og júní 2000. Í báðum tilvikum hafi stefnandi þurft á lyfjameðferð að halda, sem ómögulegt hafi verið að standa að án þess að vista hana á sjúkrahúsi. Vegna viðkvæmni málsins vilji stefndi af tillitssemi við stefnanda hvorki leggja fram sjúkraskrá stefnanda né greina frá einstökum tilvikum sem beri vott um hennar andlegu vanheilsu umfram það sem þegar komi fram í gögnum málsins. Sjúkrasaga stefnanda spanni miklu lengri tíma en þau ár sem stefndi, Ernir, hefur sinnt henni. Heilsubresturinn hafi markað allt líf og lífsgæði stefnanda og nægi þar að nefna að henni hafi gengið illa að haldast á vinnu og húsnæði jafnframt því sem henni hafi reynst lítill stuðningur í fjölskyldu sinni, a.m.k. hin seinni árin. Stefnandi sé þannig í raun einstæðingur sem stefndi, Ernir, hafi kennt í brjósti um og því a.m.k. á stundum lagt sig fram um að hjálpa langt umfram þær skyldur sem að honum hafi snúið sem lækni. Um það vitni m.a. komur hennar til hans á læknastofuna vorið 2000 eftir að stefndi, Ernir, hafði hlutast til um vistun hennar hið fyrra skiptið og þrátt fyrir að stefnandi hafi borið þungan hug til hans af því tilefni. Að því er varðar matið á því hvort stefndi, Ernir, hafi í umræddum tilvikum farið út fyrir þær heimildir/skyldur sem hann hafi í þessu sambandi og einkum sé að finna í 2. mgr. 19. gr. lögræðislaga er vakin athygli á eftirfarandi þáttum: Tilvitnuð lagaheimild veiti öllum læknum aðgang að því úrræði að koma sjúklingi á sjúkrahús gegn vilja hans enda sé vistunin í framhaldinu ávallt háð mati annarra aðila og eftir atvikum borin undir dómstóla. Stefndi, Ernir, sé hins vegar sjálfur fjölmenntaður sérfræðingur á sviði geðlæknisfræði og ætti því að öðru jöfnu að geta staðið að traustara mati á sjúklingum að þessu leyti en læknar sem ekki eru sérmenntaðir. Heimsóknir stefnanda á heimili stefnda, Ernis, að kvöldi 13. júní hafi verið með ógnandi hætti. Stefndi telur stefnanda hafi sönnunarbyrði um það að hún hafi haft lögmætt og eðlilegt erindi í tvígang sama kvöldið á heimili hans. Lánist henni ekki sú sönnun hljóti að eiga að ganga út frá því að um hafi verið að ræða annarlega heimsókn sjúklings á heimili geðlæknis síns. Tilvitnuð 2. mgr. 19. gr. lögræðislaga sé fullkomlega þýðingarlaus ef sá sem fer fram á flutning þurfi ævinlega að tryggja sér fyrir fram að sá sem framkvæmir geðskoðun í kjölfarið sé sammála og fallist á innlögn. Það hljóti m.ö.o. að vera lagt í mat þess læknis sem óskar aðstoðar í byrjun hvort flytja eigi sjúkling á sjúkrahús til frekari skoðunar, a.m.k. meðan það sé sæmilega sennilegt að krafan um aðstoðina sé ekki gjörsamlega að tilefnislausu. Að mati stefnda megi umorða þessu reglu þannig að það þurfi a.m.k. stórkostlegt gáleysi að vera fyrir hendi af hálfu þess sem óski aðstoðar eða illfýsi sem stjórnist af annarlegum og ómálefnalegum hvötum ef um bótskyldu eigi að geta verið að ræða skv. 26. gr. skaðabótalaga. Öllum öðrum bótasjónarmiðum og bótagrundvelli er mótmælt af hálfu stefnda. Fráleitt sé að gáleysi eigi hér við vegna þekkingar stefnda á högum stefnanda og enn síður illfýsi þar sem stefndi, Ernir, hafi ávallt borið hagsmuni stefnanda fyrir brjósti. Það sé sérstaklega mikilvægt að dómstólar skýri þessar heimildir með þeim hætti að þeir skapi ekki hræðslu hjá læknum til frambúðar við það að beita þessum úrræðum. Það velti á miklu að læknar geti gripið fljótt og örugglega inn í tvísýna atburðarráðs, enda sé framhaldið alltaf háð mati annarra aðila með einum eða öðrum hætti og þannig tryggt að hugsanleg misbeiting heimildarinnar eigi aðeins að hafa í för með sér lágmarkstjón. Af hálfu stefnda, Ernis, er því haldið fram að þá er stefnandi kom heim til hans að kvöldi 13. júní 2000 hafi stefnandi haft uppi ógnandi tilburði og líflátshótanir. Umrædda hegðun hafi stefndi, Ernir, talið vera órækan vott um það að andlegu ástandi stefnanda hefði hrakað svo að það væri ábyrgðarhluti, með tilliti til hagsmuna stefnanda fyrst og fremst, að hafast ekkert að þar sem stefnandi væri augljóslega illa haldin og hættuleg umhverfinu og sjálfri sér. Vegna þessa hafi hann óskað eftir því við lögregluna í Rekjavík, eftir að hafa haft samráð við Tómas Zoëga geðlækni og Ómar Hjaltason, vakthafandi geðlækni á Landspítalanum, að stefnandi yrði flutt þangað. Stefndi, Ernir, telur það ekki eiga að breyta neinu hvort hótun stefnanda um líflát hafi beinst gegn honum sjálfum eða einhverjum öðrum. Hann hefði brugðist nákvæmlega eins við ef hótanirnar og aðförin 13. júní 2000 hefðu beinst gegn einhverjum örðum. Hann hafi hvorki farið fram í máli þessu af eigingjörnum né annarlegum hvötum enda hafi hann fyrst og fremst borið hag sjúklingsins fyrir brjósti. Ákvörðunin um að óska eftir liðsinni lögreglunnar hafi ekki grundvallast eingöngu á þessari einu uppákomu heldur hafi legið þar að baki heildstætt mat á högum og heilsu sjúklingsins. Ef undanþiggja ætti atvik sem beinast gegn lækninum sjálfum þyrfti að undanþiggja það alveg sérstaklega í lögum. Ekki sé ástæða til sérstakrar umfjöllunar um fyrri vistunina í september 1999. Þar hafi verið staðið þannig að málum að ábyrgðin hljóti alfarið að vera hjá dómsmálaráðuneytinu, ef um einhverja ábyrgð væri að ræða þar sem ráðuneytið hafi tekið sjálfstæða ákvörðun um vistun áður en til flutnings kom á grundvelli 3. mgr., sbr. 2. mgr. 19. gr. lögræðislaga. Það að dómstólar staðfestu vistunarkröfu ráðuneytisins hljóti einnig með sama hætti að gera sjálfstæða skoðun á sjálfum flutningnum á sjúkrahúsið óþarfa. Bótkröfu er alfarið hafnað þar sem bótagrundvöll skorti. Verði þrátt fyrir það talið að stefnanda beri einhverjar bætur er bótakröfunni mótmælt sem allt of hárri og órökstuddri. Í því sambandi er bent á að í fyrra tilvikinu hafi vistunin verið úrskurðuð í héraðsdómi og staðfest í Hæstarétti en í síðara tilvikinu hafi líklega einungis verið um tveggja klukkutíma dvöl stefnanda á sjúkrahúsinu að ræða, en stefnandi hafi komið af fúsum og frjálsum vilja á lögreglustöðina. Vaxtakröfu er mótmælt frá fyrri tíma en þingfestingu málsins enda hafi stefndi, Ernir, ekki áður verið krafinn um bætur. Niðurstaða Um lagastoð kröfu sinnar vísar stefnandi til 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Eftir breytingu á skaðabótalögum nr. 50/1993 með lögum nr. 37/1999, 13. gr., er grein þessi svohljóðandi: "Heimilt er að láta þann sem: a. af ásetningi eða stórfelldu gáleysi veldur líkamstjóni eða b.ábyrgð ber á ólögmætri meingerð gegn frelsi, friði, æru eða persónu annars manns greiða miskabætur til þess sem misgert var við. Þeim sem af ásetningi eða stórfelldu gáleysi veldur dauða annars manns má gera að greiða maka, börnum eða foreldum miskabætur." Í greinargerð með skaðabótalögum segir að í skilyrði 26. gr. um ólögmæta meingerð felist að um saknæma hegðun sé að ræða. Gáleysi mundi þurfa að vera verulegt til þess að tjónatvik yrði talið ólögmæt meingerð. Fyrst verður tekin afstaða til kröfugerðar stefnanda vegna atviksins í september 1999. Áður en stefndi, Ernir, hlutaðist til um nauðungarvistun stefnanda í september 1999 hafði hann gefið út læknisvottorð, dags. 14. sept. 1999, til dóms- og kirkjumálaráðuneytisins vegna beiðni um nauðungarvistun skv. heimild í 3. mgr., sbr. 2. mgr. 19. gr. lögræðislaga nr. 71/1997. Hinn 16. sept. 1999 ákvað dómsmálaráðuneytið að stefnandi skyldi vistuð á sjúkrahúsi. Ákvörðun þessi var staðfest með úrskurði, uppkveðnum í Héraðsdómi Reykjavíkur 27. sept. s.á. Úrskurður þessi var staðfestur með dómi Hæstaréttar, uppkveðnum 1. okt. 1999. Verður ekki séð annað en að hegðun stefnda, Ernis, í sambandi við flutning stefnanda á sjúkrahús 16. sept. 1999 hafi að öllu leyti verið lögum samkvæmt. Sama er um atferli lögreglumannanna sem stóðu að flutningi stefnanda. Samkvæmt 4. mgr. 19. gr. lögræðislaga er lögreglu skylt að verða við beiðni læknis um aðstoð við að flytja mann nauðugan í sjúkrahús. Ekki er því haldið fram að lögreglumennirnir hafi á nokkurn hátt hagað sér á annan veg en þeim bar í samskiptum þeirra við stefnanda. Ber því að sýkna stefndu af öllum kröfum stefnanda vegna frelsissviptingar í september 1999. Þá verður tekin afstaða til kröfugerðar stefnanda vegna atviksins 13. júní 2000. Fram er komið að áður en stefndi, Ernir, leitaði til lögreglunnar í Reykjavík um aðstoð við að koma stefnanda á sjúkrahús hinn 13. júní 2000 hafði hann haft samband við Tómas Zoëga, yfirlækni geðdeildar Landspítalans. Yfirlæknirinn mundi ekki hvort hann hafði samband við vakthafandi lækni vegna væntanlegrar innlagnar stefnanda. Vakthafandi læknir taldi eftir skoðun á stefnanda ekki ástæðu til nauðungarvistunar stefnanda á geðdeild. Það að vakthafandi læknir á geðdeildinni komst að annarri niðurstöðu varðandi ástand stefnanda en stefndi, Ernir, sannar ekkert um saknæma hegðun stefnda, Ernis, né ólögmæta meingerð hans gegn stefnanda. Það að Héraðsdómur Reykjavíkur hafnaði með úrskurði, uppkveðnum 13. október 1999, kröfu Félagsþjónustunnar í Reykjavík um að svipta stefnanda sjálfræði í 6 mánuði segir ekkert um þörf á sjúkrahúsvistun stefnanda 13. júní 2000. Af því sem fram er komið undir rekstri málsins þykir ljóst að ástand stefnanda hafi verið mismunandi frá einum tíma til annars. Með vísan til þess sem hér hefur verið rakið telst ósannað að stefndi, Ernir, hafi farið út fyrir heimildir þær sem læknum eru veittar með 2. mgr. 19. gr. lögræðislaga. Jafnframt er ósannað að hegðun stefnda, Ernis, gagnvart stefnanda feli í sér ólögmæta meingerð gagnvart stefnanda. Ber því að sýkna stefnda, Erni, af öllum kröfum stefnanda í máli þessu. Hvað varðar þátt lögreglunnar þá er stefnandi var flutt á sjúkrahús 13. júní 2000 á við það sama og rakið var vegna atviksins 16. september 1999. Niðurstaða málsins er því sú að stefndu eru sýknaðir af öllum kröfum stefnanda í máli þessu. Eftir atvikum þykir rétt að fella málskostnað niður. Auður Þorbergsdóttir héraðsdómari dæmir málið. D ó m s o r ð: Stefndu, lögreglustjórinn í Reykjavík og Ernir Snorrason, skulu vera sýkn af kröfum stefnanda, X, í máli þessu. Málskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 212/2000
|
Þjófnaður Ítrekun Hegningarauki
|
H var ákærður fyrir þjófnað með því að hafa brotist inn í skrifstofuhúsnæði, tvær verslanir og þrjár bifreiðar og stolið þaðan verðmætum. H játaði þjófnað úr skrifstofuhúsnæðinu og var þjófnaður úr verslununum tveimur einnig talinn sannaður. Hins vegar þóttu ekki fram komnar sönnur fyrir því að hann hefði átt þátt í þjófnaði úr bílunum og var hann sýknaður af sakargiftum samkvæmt þeim hluta ákærunnar. Var niðurstaða héraðsdóms um að dæma H til fangelsisrefsingar staðfest, en um ítrekuð brot var að ræða.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson og Gunnlaugur Claessen og Björn Þ. Guðmundsson prófessor. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 8. maí 2000 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun og jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst þess að refsing ákærða verði þyngd frá því, sem ákveðið var í héraðsdómi. Ákærði krefst sýknu af sakargiftum samkvæmt III. og IV. kafla ákæru, en að öðru leyti að refsing verði milduð. Í II. kafla ákæru í máli þessu, sem var gefin út 23. nóvember 1999, var ákærða gefið að sök brot gegn 244. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með því að hafa aðfaranótt 17. nóvember 1999 brotist inn í skrifstofuhúsnæði að Skipholti 50b í Reykjavík og stolið þaðan tölvu að andvirði 87.990 krónur. Með III. kafla ákærunnar var ákærði ásamt öðrum nafngreindum manni borinn sökum um brot gegn sama ákvæði með því að hafa brotist inn í tvær verslanir að Álfheimum 74 í Reykjavík hinn 9. júlí 1999 og tekið þar varning að andvirði samtals 136.000 krónur. Í IV. kafla ákærunnar var ákærða loks gefið að sök brot gegn sama ákvæði með því að hafa 9. ágúst 1999 ásamt tveimur nafngreindum mönnum brotist inn í þrjár bifreiðir við Ingólfsstræti og Sölvhólsgötu í Reykjavík og stolið úr þeim munum að verðmæti alls 163.000 krónur. Við meðferð málsins í héraði kom fram að ætluð brot samkvæmt síðastnefndum kafla ákæru hafi verið framin 8. ágúst 1999. Fyrir héraðsdómi gekkst ákærði við verknaðinum samkvæmt II. kafla ákæru. Verður staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms um sakfellingu ákærða fyrir það brot. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður staðfest niðurstaða hans um sakfellingu ákærða samkvæmt III. kafla ákæru. Fyrir dómi neitaði ákærði að hafa framið þau brot, sem greinir í IV. kafla ákæru. Viðurkenndi hann að hafa verið á vettvangi þegar annar meðákærðu samkvæmt þeim kafla ákæru braust inn í bifreiðirnar þrjár, sem þar um ræðir, en sá hafi ætlað að kenna ákærða og hinum meðákærða til verka í þeim efnum. Er sá framburður í samræmi við framburð beggja meðákærðu samkvæmt þessum kafla ákærunnar. Ekki liggja fyrir í málinu haldbær sönnunargögn, sem byggt verður á samkvæmt 48. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, til að tengja ákærða við þessi brot frekar en hann hefur sjálfur gengist við. Verður því að sýkna hann af sakargiftum samkvæmt IV. kafla ákærunnar. Ákærði er fæddur 1972. Þar til héraðsdómur gekk í máli þessu hafði ákærði frá árinu 1989 þrívegis gengist undir sátt og tólf sinnum hlotið dóm fyrir skjalafals, auðgunarbrot, nytjastuld, fíkniefnalagabrot og umferðarlagabrot. Eftir að ákærði framdi þau brot, sem hann er nú sakfelldur fyrir, og þar til héraðsdómur var upp kveðinn höfðu þrívegis gengið refsidómar á hendur honum. Verður refsing hans því ákveðin sem hegningarauki við þá dóma, sbr. 78. gr. almennra hegningarlaga. Á árinu 1996 var ákærði tvisvar dæmdur fyrir auðgunarbrot og gætir nú ítrekunaráhrifa af þeim dómum við ákvörðun refsingar, sbr. 71. gr. og 255. gr. almennra hegningarlaga, auk þess að ákvæði 2. mgr. 70. gr. sömu laga eiga hér við um hluta af brotum ákærða. Að öllu þessu gættu og að teknu tilliti til ákvæðis 3. mgr. 159. gr. laga nr. 19/1991, sbr. 19. gr. laga nr. 37/1994, er rétt að staðfesta niðurstöðu hins áfrýjaða dóms um refsingu ákærða, svo og um sakarkostnað. Ákærði verður dæmdur til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Ákærði, Helgi Þór Kristínarson, greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Hilmars Ingimundarsonar hæstaréttarlögmanns, 30.000 krónur. [...] Verjandi ákærðu, Helga Þórs, B og C, gerir eftirfarandi kröfur: Vegna ákærða, Helga Þórs, að hann verði sýknaður af III og IV. kafla ákærunnar. Enn fremur að ákærða verði að öðru leyti ekki gerð sérstök refsing í máli þessu. Þá verði allur sakarkostnaður greiddur úr ríkissjóði, þ.m.t. málsvarnarlaun. [...] Ákærði, Helgi Þór, er fæddur 1972 og hefur ítrekað síðan árið 1989 gerst brotlegur gegn refsilögum og á langan sakarferil að baki. Ákærði hefur samtals hlotið tólf dóma og gengist undir þrjár sáttir fyrir ýmis brot. Hann gekkst tvívegis á árunum 1989 og 1990 undir viðurlög fyrir ölvunarakstur og nytjastuld og viðurlög 1995 fyrir brot gegn lögum um ávana- og fíkniefni. Frá 18 ára aldri hefur ákærði hlotið tólf refsidóma fyrir umferðarlagabrot, nytjastuld, skjalafals, fíkniefnalagabrot og þjófnað. Þar er helst að nefna að í september 1993 var ákærði dæmdur í 60 daga varðhald fyrir nytjastuld og umferðarlagabrot en í júní 1994 var ákærða veitt reynslulausn í eitt ár á eftirstöðvum refsingar, 30 dögum. Í ágúst 1994 var ákærði dæmdur fyrir skjalafals en um hegningarauka var að ræða og ákærða var ekki gerð sérstök refsing. Þá var ákærði dæmdur í júlí 1995 í 60 daga fangelsi fyrir skjalafals og var fyrrgreind reynslulausn dæmd með. Með dómi 29. febrúar 1996 var ákærði dæmdur í 3 mánaða fangelsi skilorðsbundið í tvö ár fyrir þjófnað. Næst var ákærði dæmdur með dómi Hæstaréttar 21. nóvember 1996 í 6 mánaða fangelsi fyrir þjófnað og var dómurinn frá 29. febrúar 1996 dæmdur með. Ákærða var veitt reynslulausn 5. mars 1997 í eitt ár á eftirstöðvum refsingar, 120 dögum. Ákærði hlaut, þann 12. mars 1999, dóm, 100.000 króna sekt fyrir fíkniefnalagabrot og einnig dóm þann 18. maí 1999, 250.000 króna sekt auk ævilangrar ökuleyfissviptingar, fyrir umferðarlagabrot. Ákærði hlaut dóm 17. nóvember 1999, 6 mánaða fangelsi, þar af 3 mánuðir skilorðsbundnir í þrjú ár, fyrir þjófnað og hylminguu. Ákærði hlaut síðan dóm 19. janúar 2000, 6 mánaða fangelsi fyrir umferðarlagabrot, þjófnað og nytjastuld. Síðast hlaut hann dóm 16. febrúar sl., 3 mánaða fangelsi, fyrir þjófnað og nytjastuld, hegningarauka við dóm 19. janúar 2000. Brot þau sem ákærði, Helgi Þór, hefur nú verið fundinn sekur um teljast hegningarauki við dóma frá 19. janúar og 16. febrúar sl. Ber því að tiltaka ákærða refsingu eftir reglum 78. gr. almennra hegningarlaga. Þykir refsing ákærða, þegar tillit er tekið til sakaferils hans, verðmæta þeirra sem í húfi voru og hliðsjón höfð af 77. gr. almennra hegningarlaga, hæfilega ákveðin fangelsi í 3 mánuði. Ákærðu, Helgi Þór, C og B, dæmast til að greiða óskipt málsvarnarlaun skipaðs verjanda þeirra, Hilmars Ingimundarsonar hæstaréttarlögmanns, 200.000 krónur. Ekki hefur verið upplýst um annan sakarkostnað í máli þessu. Af hálfu ákæruvaldsins flutti málið Hjalti Pálmason, fulltrúi lögreglustjórans í Reykjavík. Valtýr Sigurðsson héraðsdómari kvað upp dóminn. Dómsorð: [...] Ákærði, Helgi Þór Kristínarson, sæti fangelsi í 3 mánuði. [...] Ákærðu, Helgi Þór, C og B, greiði óskipt málsvarnarlaun skipaðs verjanda þeirra, Hilmars Ingimundarsonar hæstaréttarlögmanns, 200.000 krónur. [...]
|
Mál nr. 313/2006
|
Kærumál Gjaldþrotaskipti
|
Varnaraðili, Ragnar Orri Benediktsson, gerir þá kröfu aðallega að málinu verði vísað frá dómi en til vara að synjað verði um kröfu sóknaraðila um töku bús hans til gjaldþrotaskipta. Þá er þess krafist að sóknaraðila verði gert að greiða varnaraðila málskostnað.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Hjördís Hákonardóttir og Ingibjörg Benediktsdóttir. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 2. júní 2006, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 9. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 23. maí 2006, þar sem bú sóknaraðila var tekið til gjaldþrotaskipta samkvæmt kröfu varnaraðila. Kæruheimild er í 179. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Sóknaraðili krefst þess aðallega að kröfu varnaraðila verði vísað frá héraðsdómi, en til vara að henni verði hafnað. Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur og sér dæmdur kærumálskostnaður. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðili verður dæmdur til að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Ragnar Orri Benediktsson, greiði varnaraðila, Símanum hf., 150.000 krónur í kærumálskostnað.
|
Mál nr. 137/2000
|
Kærumál Vanhæfi Dómari
|
Talið var að héraðsdómarinn G, sem jafnframt var formaður barnaverndarnefndar sveitarfélagsins R, væri ekki vanhæfur til að fara með mál, sem laut að kynferðisbroti gegn barni, en málið hafði ekki komið til umfjöllunar nefndarinnar.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Arnljótur Björnsson og Markús Sigurbjörnsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 29. mars 2000, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 31. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 28. mars 2000, þar sem Greta Baldursdóttir héraðsdómari hafnaði kröfu varnaraðila um að hún viki sæti í málinu. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst að þessari niðurstöðu verði hnekkt. Sóknaraðili hefur ekki látið málið til sín taka. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Með ákæruskjali dagsettu 14. desember 1999 höfðaði ríkissaksóknari opinbert mál á hendur [...] "fyrir eftirtalin kynferðisbrot: 1. Frá nóvember 1997 til vors 1999, á heimili ákærða að [...] þuklað á lærum drengsins [...] fædds [...] 1986, utan klæða og baki hans innan og utan klæða, margsinnis þuklað lim drengsins innan klæða og fróað honum, tekið lim drengsins í munn sér og haft munnmök við hann og fróað sjálfum sér á sama tíma í nokkur skipti og, sumarið 1998, í tjaldi á ferðalögum á Akureyri og á Laugarvatni, fróað drengnum og sjálfum sér á sama tíma. 2. Frá hausti 1997 fram á árið 1999, einnig á heimili sínu, margsinnis strokið drengnum [...], fæddum [...]1985, um rass og mitti utan klæða, sett hönd undir buxnastreng drengsins og fróað honum. Telst þetta varða við 1. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga nr. 19,1940 sbr. og nr. 40,1992. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar. Af hálfu [...] er krafist miskabóta að fjárhæð 5.000.000 krónur, auk dráttarvaxta samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25,1987 frá 15. apríl 1997 til greiðsludags og þóknunar vegna réttargæslu og lögmannsaðstoðar. Af hálfu [...] er krafist miskabóta að fjárhæð 3.000.000 krónur, auk dráttarvaxta samkvæmt III. kafla vaxtalaga frá 11. nóvember 1997 til greiðsludags og þóknunar vegna réttargæslu og lögmannskostnaðar." Málið var þingfest þann 13. janúar sl. og mætti ákærði þá ekki en verjandi hans Lúðvík Emil Kaaber hdl. mætti og óskaði eftir fresti þar sem ákærði væri í útlöndum. Var málið tekið fyrir að nýju þann 2. febrúar sl. og mætti þá ákærði og játaði að mestu leyti þau ákæruatriði sem honum eru að sök gefin, en gerði þær athugasemdir varðandi lið tvö að hann hafi einungis gert það sem honum er að sök gefið í nokkur skipti ekki margsinnis eins og greini í ákæru. Var ákveðin aðalmeðferð málsins þann 29. mars n.k. en þann 17. mars sl. barst héraðsdómara krafa verjanda um að dómari málsins víki sæti. Ákæruvaldið hefur ekki látið ágreining þennan til sín taka. Af hálfu verjanda er þess krafist að dómari málsins, sem jafnframt er formaður Barnaverndarnefndar Reykjavíkur, víki sæti í máli þessu. Ástæðu þess kveður verjandi vera þá að ætla megi að starf dómarans sem formaður Barnaverndarnefndar fari í máli þessu illa saman við dómarastarfið. Telur hann að til að vernda það traust, sem ákærði verði að hafa á endanlegum dómi, beri dómaranum að víkja sæti. Tekur hann fram að ákærði hafi enga sérstaka ástæðu til að ætla dómaranum hlutdrægni í máli hans, hvað þá illan vilja í hans garð. Sé krafa þessi ekki sett fram með tilliti til þess að ætla megi að dómaranum sé vernd barna sérstaklega hugleikin umfram annað fólk, heldur öllu fremur vegna þess að ákærði geti ekki talið víst að staða dómarans sem formanns Barnaverndarnefndar Reykjavíkur hafi ekki áhrif á mat hans sem dómara. Þá kveður hann að dómarinn kunni að hafa tengsl við rannsóknaraðila sem ekki samræmist dómarastarfinu. Sé krafan sett með vísan til undirstöðuraka 5. gr. laga um meðferð einkamála í heild sinni en einkum þó g-liðar þeirrar greinar. Samkvæmt 6. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála víkur dómari sæti samkvæmt lögunum ef svo stendur á sem segir í lögum um meðferð einkamála. Verjandi byggir fyrst og fremst á g lið 5. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála en í 5 gr. laganna er rakið í sjö stafliðum hvenær dómari, þar á meðal meðdómsmaður sé vanhæfur, til að fara með mál. Í g lið þessa ákvæðis segir að dómari sé vanhæfur til að fara með mál ef fyrir hendi eru önnur atvik eða aðstæður en þau sem talin eru upp í liðum a-f, sem fallnar séu til þess að draga óhlutdrægni hans með réttu í efa. Hér er því um að ræða reglu reista á mati á aðstæðum hverju sinni, andstætt því sem gildir um þær reglur, sem aðrir stafliðir greinarinnar byggjast á. Í því máli sem hér er til úrlausnar er sú aðstaða uppi að dómarinn er formaður Barnaverndarnefndar Reykjavíkur. Forsaga máls þess sem hér er til meðferðar er sú að mæður kærenda leituðu til Félagsþjónustunnar í Reykjavík vegna gruns um að synir þeirra hefðu orðið fyrir kynferðislegri áreitni af hálfu ákærða í máli þessu og óskaði forstöðumaður Félagsþjónustunnar í Reykjavík, Aðalbjörg Traustadóttir eftir lögreglurannsókn samkvæmt lögum nr. 19/1991. Starfsmenn Félagsþjónustunnar í Reykjavík þeir sem vinna að barnaverndarmálum eru starfsmenn Barnaverndarnefndar Reykjavíkur en um skilgreiningu á starfsliði barnaverndarnefnda er fjallað í 7. gr. barnaverndarlaga nr. 58/1992. Í samræmi við 2. mgr. 6. gr. barnaverndarlaga hafa verið samþykktar reglur um verkaskiptingu Félagsmálaráðs og Barnaverndarnefndar Reykjavíkur. Ef ekki tekst samvinna við forsjáraðila barns um viðunandi úrbætur varðandi umönnun og/eða uppeldisaðstæður barns eða barn er í bráðri hættu ber að leggja mál fyrir barnaverndarnefnd. Einnig ber að leggja mál fyrir barnaverndarnefnd þegar um er að ræða fósturráðstöfun sem ætlað er að standa lengur en í 6 mánuði og þegar sótt er um langtímameðferðarúrfæði fyrir börn. Þá má leggja fyrir nefndina beiðni um umsögn vegna umgengnis-og forsjármála. Barnaverndarnefnd Reykjavíkur er skipuð 5 aðalmönnum og kemur sem slík ekki að vinnslu barnaverndarmála. Mál það sem hér er til umfjöllunar hefur ekki komið til umfjöllunar á fundi í Barnaverndarnefnd Reykjavíkur og þykir því aðkoma starfsmanns Barnaverndarnefndar Reykjavíkur að málinu í upphafi ekki til þess fallin að draga megi óhlutdrægni dómarans í efa, enda verður ekki séð að nefndin sjálf eða formaður hennar hafi nokkra hagsmuna að gæta um úrslit þess. Verður því kröfu verjanda hafnað. Greta Baldursdóttir héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan. Hafnað er kröfu um dómari máls þessa víki sæti.
|
Mál nr. 141/2010
|
Börn Barnavernd Forsjá Gjafsókn
|
D krafðist þess að K yrði svipt forsjá dóttur sinnar sem fædd er 1995. Mál stúlkunnar hafði verið til meðferðar hjá barnaverndaryfirvöldum með hléum allt frá árinu 1999 og stúlkan meðal annars verið send í fóstur á þeirra vegum. Undir rekstri málsins í héraði voru dómkvaddir matsmenn sem töldu forsjárhæfni K vera skerta. Hún hafi meðal annars talsverð merki um aðsóknarpersónuleikaveilu og væri ekki líkleg til samvinnu við barnaverndaryfirvöld. Í héraðsdómi, sem staðfestur var í Hæstarétti, kemur meðal annars fram að daglegri ummönnun stúlkunnar og uppeldi væri að ákveðnu leyti ábótavant. Henni hefði vegnað vel þegar hún hafi verið send í fóstur og ekki átt í sérstökum erfiðleikum með líkamleg einkenni og skólasókn. Tengsl væru á milli viðhorfa K og vandamála stúlkunnar. K hafi ofmeðhöndlað A með lyfjum og vanrækt þarfir hennar að vissu leyti og því væri líkamlegri og andlegri heilsu stúlkunnar að þessu leyti veruleg hætta búin. Þó vilji A stæði til þess að vera hjá móður sinni yrði fyrst og fremst að horfa til hagsmuna hennar. Var talið að hagsmunir A krefðust þess að K yrði svipt forsjá hennar, sbr. a. og d. lið 29. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Önnur og vægari úrræði hefðu verið reynd, en ekki komið að haldi. Var því fallist á kröfu D um forsjársviptingu.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason, Markús Sigurbjörnsson og Viðar Már Matthíasson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 9. mars 2010 og krefst sýknu af kröfu stefnda um að hún verði svipt forsjá dóttur sinnar A. Hún krefst og málskostnaðar fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar sem henni hefur verið veitt. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms. Stefndi er réttur aðili málsins samkvæmt 29. gr., sbr. 56. gr., barnaverndarlaga nr. 80/2002. Með þessari athugasemd og að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Málskostnaður fyrir Hæstarétti verður ekki dæmdur. Um gjafsóknarkostnað áfrýjanda fer eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda, K, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, 900.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 8. janúar 2010. Mál þetta var höfðað 25. maí 2009 og dómtekið 14. desember sama ár. Stefnandi er barnaverndarnefnd D, [...], D. Stefnda er K, [...], D. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefnda verði með dómi svipt forsjá yfir barninu A, kt. [...], sbr. a- og d-lið 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Jafnframt er þess krafist að málskostnaður verði felldur niður hver svo sem úrslit málsins verða. Stefnda krefst sýknu af kröfum stefnanda. Þá er þess krafist að stefnandi verði dæmdur til að greiða stefndu málskostnað, eins og málið væri eigi gjafsóknarmál. I. Stefnda eignaðist dótturina A hinn [...]. [...] [...]. Faðir stúlkunnar er C. Stefnda fer ein með forsjá stúlkunnar. A á eldri hálfbróður, C, sem er fæddur [...], og býr hann á heimili stefndu. Upphaf máls þessa er að rekja til þess að á árinu 1999 fór A í viðtöl í Barnahúsi vegna gruns stefndu um að stúlkan hefði sætt kynferðislegri áreitni eða ofbeldi af hálfu föður síns. Rannsókn málsins leiddi ekki til útgáfu ákæru. Með bréfi yfirfélagsráðgjafa E, dags. 30. apríl 2003, var óskað eftir meðferðarviðtölum fyrir A hjá Barnahúsi. Í bréfinu kemur fram að ástæða beiðninnar sé sú að stúlkan hafi fyrir um fjórum árum farið í viðtal í Barnahús og stefnda sæki stíft að stúlkan fái meðferðarviðtöl vegna meints kynferðisáreitis sem hún hefði orðið fyrir. Þá kemur fram í bréfinu að nýlega hefðu komið fram áhyggjur hjá kennara stúlkunnar vegna mikillar fjarveru stúlkunnar úr skóla. Þá sé hegðun stúlkunnar sérstök, en hún festist í hlutverki dýra og hegði sér samkvæmt því. Þá kemur fram í bréfi Barnahúss, dags. 15. maí 2003, að stefnda hafi lýst áhyggjum af kynferðislegum leikjum sem A sýni. Með bréfi yfirfélagsráðgjafa E, dags. 23. maí 2003, var sótt um innlögn fyrir A á barna- og unglingageðdeild Landspítalans (BUGL) og var A sett á biðlista eftir innlögn. Þá fór hún í greiningu og meðferð í Barnahúsi. Hinn 26. nóvember 2004 var sálfræðiathugun gerð á stúlkunni á BUGL. Í niðurstöðum segir að í svörum stefndu komi fram einkenni um að A sé með ofvirkniröskun, en samkvæmt svörum kennara hennar séu engin einkenni til staðar. Samkvæmt stefndu sé hegðun A erfið og hún sé félagslega illa stödd. Töluverð einkenni séu frá tilfinningasviði, kvíði og depurð, en samkvæmt kennara beri lítillega á kvíða, depurð og áráttuþráhyggju, auk smávægilegra félagslegra erfiðleika. Svör stefndu um félagslega hæfni A sýni mikil einkenni, en svör kennara ívið lægri. Mælt var með öflugum stuðningi frá félagsþjónustu með stuðningsfjölskyldu og liðsmönnum, auk þjálfunar í félagsfærni á BUGL. Með beiðni yfirfélagsráðgjafa E, dags. 4. apríl 2005, var óskað eftir því við Barnaverndarstofu að A færi í tímabundna fósturvistun að [...] í [...], í alls sex mánuði. Í beiðninni er aðdragandi fósturbeiðni rakinn. Þar segir að fljótlega eftir að A hafi byrjað í [...]skóla á E í 2. bekk, vorið 2003, hafi farið að bera á slökum mætingum. Kennari hennar hafi haft miklar áhyggjur er A hafi ekki mætt í skólann í tvær vikur. Kennarinn hefði reynt að hringja heim til hennar, en enginn svarað. Þá hefði kennarinn farið í tvígang heim til hennar en enginn komið til dyra þótt ljóst væri að einhver hafi verið heima. Sótt hafi verið um innlögn á BUGL og stefndu boðinn stuðningur inn á heimilið, en hún ekki treyst sér til að samþykkja það. Þá hafi stúlkunni verið boðið upp á sumardvöl, en stefnda átt erfitt með að treysta öðrum fyrir stúlkunni. Að endingu hafi stefnda samþykkt að stúlkan færi í vikudvöl í sumarbúðir. Strax um haustið 2003 hafi mætingar A í skólann byrjað illa. Möguleg úrræði hafi verið rædd við stefndu og hún samþykkt að fá aðstoð inn á heimilið á morgnana til að koma stúlkunni í skólann. Til að byrja með hafi þetta virst virka vel, en þegar líða fór á haustið hafi stefnda tilkynnt um veikindi stúlkunnar eða ekki komið til dyra að morgni. Í nóvember hafi úrræðið verið hætt að virka og í desember verið ákveðið að láta það niður falla. Um sumarið 2004 hafi A dvalið í samtals sex vikur í [...]. A hafi gengið vel í dvölinni og hún komið heim eins og annað barn, glöð og ánægð. Það hefði því verið samþykkt í félagsmálaráði að A færi aftur í stuðning í [...] um helgar, eina helgi í mánuði komandi vetur. Skólinn hafi byrjað ágætlega hjá A um haustið 2004, en hún hafi byrjað í [...]skóla vegna flutnings þeirra mæðgna innan E. Mætingar hafi hins vegar fljótlega farið að versna og í nóvember hafi hún nánast verið hætt að mæta. Í byrjun janúar 2005 hafi A farið í fóstur að [...], en farið aðra hverja helgi til stefndu. Fósturvistun hafi gengið mjög vel, en „barnið hafi blómstrað“ bæði á heimilinu og skólanum. Fyrir liggur bréf skólastjóra grunnskólans á Borðeyri, dags. 21. nóvember 2007, í tengslum við dvöl A í [...] frá janúar 2005 til júní 2007. Í bréfinu segir að hún hafi stundað nám sitt af mikilli prýði og fljótlega öðlast sterka félagslega stöðu meðal nemenda. Skólasókn hennar hafi verið sérlega góð, fyrir utan sex vikur á vorönn 2007 er móðir hennar hafi haldið henni heima vegna þess að hún hafi talið stúlkuna rófubeinsbrotna. Að lokum segir í bréfinu að A hafi virst líða sérlega vel og að dvöl hennar þarna hafi verið henni til mikils þroska og gæfu. A flutti aftur til stefndu eftir dvölina í [...] og hóf nám í [...]skóla á E. Í bréfi skólans, dags. 20. nóvember 2007, kemur fram að stúlkan hafi ekki mætt í skólann frá 19. október. Skólanum hefði á þessum tíma einstaka sinnum borist tilkynning um veikindi en yfirleitt væri um óheimilar fjarvistir að ræða. Hinn 3. desember 2007 var samþykkt í félagsmálaráði E einhliða áætlun máls, sbr. 23. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Í áætluninni kemur fram að eftir að A hafi flutt aftur til stefndu hafi hún mætt mjög illa í skólann. Ítrekað hafi verið reynt að fá stefndu til samvinnu, en án árangurs. Stefnda hafi aflýst boðuðum viðtölum og ekki svarað símtölum. Lagt var til að beitt yrði þvingunarúrræðum þannig að stefnda sæi til þess að stúlkan mætti í skóla daglega og sinnti heimanámi sínu. Þá færi stúlkan tvær helgar í mánuði til stuðningsfjölskyldu í [...]. Áætlunin náði til tímabilsins 3. desember 2007 til 3. febrúar 2008. Í bréfi félagsmálaráðs E, dags. 3. janúar 2008, kemur fram að barnaverndaryfirvöld á E hafi farið ásamt lögreglu og lækni í vitjun að heimili stefndu hinn 27. nóvember 2007, í því skyni að fjarlægja A af heimilinu, eftir að hafa ítrekað reynt að ná símasambandi við stefndu, en án árangurs. Í bréfinu segir að stefnda hafi neitað að hleypa þeim inn og lögregla þurft að grípa til þess ráðs að brjóta upp lás á hurðinni. Ástandið á heimilinu hafi verið mjög slæmt, dregið hafi verið fyrir alla glugga og mæðgurnar legið saman á dýnu inni í svefnherbergi. Ekki hafi orðið af því að fjarlægja A af heimilinu, heldur hafi mæðgurnar verið fluttar á bráðamóttöku geðdeildar Landspítala-háskólasjúkrahúss. Fyrir liggur dagnóta F geðlæknis vegna stuðningsviðtals sem hann átti við stefndu í desember 2007. Þar kemur m.a. fram að í viðtalinu hafi ekki verið hægt að greina nein áberandi geðræn einkenni hjá stefndu en að hún virðist vera haldin persónuleikaröskun og með ákveðnar ofsóknarhugmyndir. Stefnda flutti með dóttur sína til D í byrjun janúar 2008 og hóf A þar nám við [...]skóla. Í bréfi umsjónarkennara stúlkunnar, dags. 1. mars 2008, kemur fram að stúlkan standi sig vel í náminu, en mæting hennar sé ekki góð vegna veikinda og leyfa. Samkvæmt lista yfir ástundun stúlkunnar fram til 28. maí 2008 var hún fjarverandi vegna veikinda í 292 stundir og með leyfi í 77 stundir. Þá kemur fram í staðfestingu aðstoðarskólastjóra hinn 19. september 2008 að stúlkan hafi ekki mætt í skólann í átta daga af nítján skóladögum. Hinn 9. júní 2008 voru málefni A lögð fyrir barnaverndarnefnd D vegna skólasóknar hennar. Í greinargerð fjölskyldu- og félagsþjónustu D af því tilefni segir að reynt hafi verið að ræða málin við stefndu en ekki hafi náðst samkomulag um úrbætur. Stefnda hafi verið boðuð í viðtal hjá barnaverndarnefnd D 19. febrúar 2008. Hún hafi verið afar ósátt við afskipti barnaverndaryfirvalda og sagt að stúlkan væri sjúklingur og því verið mikið frá skóla. Þá kemur einnig fram í greinargerðinni að haldnir hafi verið þrír fundir með stefndu, síðast 22. apríl 2008 með skólastjóra og skólahjúkrunarfræðingi. Sá fundur hafi endað með því að stefnda hafi gengið á dyr. Stefnda mætti á fund barnaverndarnefndar 9. júní 2008 og samþykkti stuðningsúrræði fyrir A. Í þeim fólst að stúlkan fengi talsmann og sálfræðiviðtöl. Jafnframt yrði henni útvegaður barnalæknir sem yrði tengiliður stúlkunnar við aðra lækna og heilbrigðisþjónustu almennt. Þá átti stefnda að gangast undir foreldrahæfnismat. Stefnda synjaði því að stúlkan færi í sveitarvistun á vegum barnaverndarnefndar. G sálfræðingur framkvæmdi foreldrahæfnismat á stefndu. Í mati hans, dags. 10. september 2008, segir að hann hafi hitt stefndu einu sinni og átt við hana langt viðtal, auk þess sem hún hefði svarað persónuleikaprófi. Einnig hafi hún fengið sendar spurningar varðandi uppeldi sem hún hafi svarað. Þá hafi hann óskað eftir því, í samræmi við venju, að koma á heimili stefndu en hún hafi ekki viljað það. Í niðurstöðu sálfræðingsins kemur m.a. fram að stefnda sé án efa góðviljuð manneskja sem vilji börnum sínum vel. Hún hafi lent í afar erfiðum áföllum í æsku sem hafi án efa markað sálarlíf hennar verulega og líklega orðið þess valdandi að trufla eðlilegan tilfinningaþroska. Líf stefndu snúist um sjúkdóma og veikindi og þegar ein einkenni sjúkdóms minnki eða hverfi blossi önnur upp, gömul eða ný eftir atvikum. Hún sé líkleg til að fara á milli allmargra lækna og ef einn þóknist henni ekki fari hún til annars. Líklegt sé að hún forðist að vera í tengslum við einn lækni sem hafi yfirsýn yfir öll veikindi hennar. Hennar mesti (ómeðvitaði) ótti sé að veikindin hverfi og hún standi varnarlaus eftir, án vitneskju um hvernig hún eigi að lifa lífinu. Þessi sterku varnarviðbrögð komi óneitanlega niður á dóttur hennar, sem hún ofverndi og ali upp í sama lífsmunstri og hún sé sjálf föst í. Eitt einkenni þess sé að stúlkan fái of mikið að stjórna sér sjálf. Mat sálfræðingsins var það að stefnda komi honum fyrir sjónir sem mjög slæm fyrirmynd fyrir dóttur sína og að hún væri vanhæf til að sinna ýmsum skyldum uppalandans. Í stað þess að horfa til þarfa telpunnar einkennist viðhorf stefndu af sjálfmiðuðum veikindum hennar sjálfrar, þörfum hennar sjálfrar og sterkum áherslum til að gera A háða sér. Jafnframt segir sálfræðingurinn að sjúklingar eins og stefnda hafi að öllu jöfnu lítinn meðferðarvilja og vinni ekki af heilindum að eigin bata. Hún væri því einungis líkleg til að samþykkja tillögur barnaverndaryfirvalda ef hún teldi sig ekki komast undan þeim, en hætta væri á því að slíkur samstarfsvilji væri meira í orði en á borði. Væri hún hins vegar tilbúin í raunhæft samkomulag um að taka á sínum málum væri sjálfsagt að reyna slíkt. Hinn 22. september 2008 ákvað barnaverndarnefnd að vista A tímabundið utan heimilis á grundvelli 31. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Sama dag fór H, starfsmaður stefnanda, að heimili stefndu til að tilkynna henni þá ákvörðun. Fyrir liggur lögregluskýrsla þar sem H kærði stefndu fyrir líkamsárás á heimili stefndu. Með viðurlagaákvörðun 19. mars 2009 gekkst stefnda undir að greiða 50.000 króna sekt fyrir brot gegn valdstjórninni, sbr. 1. mgr. 106. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Með úrskurði stefnanda 6. október 2008 var ákveðið að A skyldi tekin af heimili sínu og send í fóstur. Stefnda bar úrskurðinn undir héraðsdómara í því skyni að hann yrði felldur úr gildi. Með úrskurði Héraðsdóms [...] 31. október 2008 var fallist á kröfu stefnanda um vistun A utan heimilis í 12 mánuði. Málið fór fyrir Hæstarétt Íslands og með dómi réttarins 16. janúar 2009, í máli nr. 682/2008, varð niðurstaðan sú að A yrði vistuð utan heimilis stefndu frá 6. október 2008 til og með 1. júní 2009. Í millitíðinni hafði stefnandi kveðið upp úrskurð um umgengni stefndu við A, að fenginni greinargerð stefndu og tillögum um fyrirkomulag umgengni. Með úrskurði, dags. 22. desember 2008, var ákveðið að umgengni stefndu við A skyldi vera einu sinni í mánuði, tvær klukkustundir í senn undir eftirliti starfsmanna stefnanda og að stefnda og sonur hennar mættu auk þess hafa símasamband við stúlkuna einu sinni í viku í allt að eina klukkustund á laugardögum. Stefnda kærði úrskurð stefnanda til kærunefndar barnaverndarmála sem staðfesti þetta fyrirkomulag með úrskurði sínum 20. febrúar 2009. Stefnandi kveðst hafa í kjölfar dóms Hæstaréttar Íslands í máli nr. 682/2008 átt fund með stefndu og lögmanni hennar í lok janúar 2009, þar sem farið hafi verið yfir viðeigandi geðræktarúrræði fyrir stefndu. Þar hefðu starfsmenn stefnanda lagt til að stefnda færi í meðferð til F geðlæknis og geðrækt í [...], geðræktarmiðstöð [...]. Stefnda hafi samþykkt þetta. Í bréfi F geðlæknis kemur fram að hann hafi hitt stefndu 11. febrúar 2009. Í bréfinu segir að stefnda hafi rakið alla sína raunasögu og í raun ekki viljað tala um annað en þær ofsóknir sem hún hefði orðið fyrir. Hún sæi enga ástæðu til neinna viðtala eða meðferðar á sér. Þá sæi hún ótal meinbugi á því að fara aftur í [...]. Stefnandi kveðst hafa fundað með stefndu á ný 24. febrúar 2009 vegna þess að stefnda hefði eingöngu mætt einu sinni í [...] og hún teldi sig ekki hafa þörf fyrir að mæta í fleiri viðtöl hjá geðlækni. Á fundinum hafi stefnda lýst sig reiðubúna til að stunda áfram viðtöl hjá geðlækninum, væri það ósk starfsmanna stefnanda, en hún hefði látið þess getið að hún teldi sig ekki hafa þörf fyrir geðlæknisfræðilega aðstoð þar sem hún ætti ekki við geðræna erfiðleika að stríða. Haldinn var fundur 30. apríl 2009 með stefndu og lögmanni hennar þar sem stefnandi óskaði eftir afstöðu stefndu til þess að A yrði vistuð áfram í fóstri á vegum barnaverndaryfirvalda þar til grunnskóla lyki. Í svarbréfi lögmanns stefndu, dags. 5. maí 2008, segir að afstaða stefndu sé sú að hagsmunum stúlkunnar væri best borgið hjá fjölskyldu sinni, þ.e. stefndu og bróður sínum. Í bréfinu var þess óskað að stúlkan kæmi til stefndu 1. júní, þegar vistunartíma lyki. Tekið er sérstaklega fram í bréfinu að stefnda væri tilbúin til að þiggja aðstoð og vera undir eftirliti félagsmálayfirvalda í D, gæti það orðið til þess að stúlkan fengi að búa heima hjá sér. Þá væri stefnda reiðubúin til að undirgangast meðferð hjá geðlækni. Einnig kemur fram í bréfinu að telji stefnandi ómögulegt að fallast á tillögur stefndu, væri farið fram á að úrskurðað yrði til skemmri tíma en tillögur barnaverndar gengu út á, auk þess sem umgengni stefndu við A yrði aukin. Þá var þess óskað að stefnda fengi að undirgangast annað foreldrahæfnismat. Í greinargerð tveggja félagsráðgjafa hjá stefnanda, dags. 6. maí 2009, var lagt til að A yrði vistuð í varanlegu fóstri til 18 ára aldurs hjá hjónunum að [...] í [...]. Í greinargerðinni er forsaga málsins og helstu gögn reifuð. Þar koma m.a. fram áhyggjur um öryggi barnsins vegna lyfjasendinga stefndu til A, en í þrígang hefðu starfsmenn stefnanda þurft að gera ráðstafanir vegna óeðlilegs magns lyfja í herbergi A á fósturheimilinu sem hún hafi fengið send frá stefndu. Um hafi verið að ræða lyf sem hafi verið ávísað á stefndu. Fyrir liggur í gögnum málsins bréf F geðlæknis, dags. 10. maí 2009. Þar kemur fram að hann hafi hitt stefndu á göngudeild geðdeildar í apríl sl. og síðan á læknastofu sinni 2. og 9. maí sl. Í bréfinu segir að í þessum viðtölum hafi stefnda neitað eins og áður öllum geðrænum einkennum. Hún segi að hún sé hvorki kvíðin né þunglynd. Þá hafi hún tíundað margvísleg líkamleg veikindi sín sem valdi henni miklum þjáningum og erfiðleikum. Hún sé með skjaldkirtilssjúkdóm og stoðkerfisvandamál. Einnig endurtaki hún fyrri ásakanir á hendur félagsmálayfirvöldum um að þau séu að taka A frá henni að ósekju. Jafnframt hafi stefnda vísað því á bug að hún vilji halda stúlkunni veikri með lyfjagjöfum og innrætingu. Þá hafi stefndu orðið tíðrætt um líkamleg veikindi stúlkunnar. Enn fremur kemur fram í bréfinu að læknirinn hafi ekki séð nein gögn um veikindi A, en væri hún einkennalaus og þyrfti engin lyf í fóstrinu benti það til þess að samband væri á milli veikinda A og hugarástands stefndu. Slíkt sé vel þekkt í læknisfræðinni og kallist „Munchausen by proxy“ en þá ali umráðamaður barns á veikindum þess og leiti margra lækna vegna óljósra einkenna. Í niðurlagi bréfsins segir læknirinn að hann líti svo á að stefnda sé með persónuleikaröskun sem einkennist af vænisýki og miklum ósveigjanleika. Í tilvikum sem þessum sé ekki óvenjulegt að verulegur hluti vandamála og árekstra sem upp komi stafi af rangtúlkunum og skertri veruleikasýn. Stefnda hafi ekkert breyst hvað varði afstöðu sína til vandamála A og samskipta við félagsmálayfirvöld. Að lokum telur læknirinn að fái stefnda forræði stúlkunnar á nýjan leik séu miklar líkur á að fyrri vandamál og heilsuleysi taki sig upp á ný. Vegna framangreindrar tillögu, um að A yrði vistuð í varanlegu fóstri til 18 ára aldurs, lagði stefnda fram greinargerð sína, dags. 10. maí 2009, þar sem tillögunni var mótmælt. Stefnda og lögmaður hennar mættu svo á fund stefnanda 11. maí 2009. Á fundinum kvað stefnandi upp úrskurð um að þess skyldi krafist fyrir dómi að stefnda yrði svipt forsjá A. Stefnandi hefur í kjölfarið höfðað mál þetta. II. Hinn 21. júlí 2009 voru dómkvaddir tveir matsmenn, I sálfræðingur og J geðlæknir, til að meta atriði tengd forsjárhæfni stefndu. Í matsgerð þeirra, dags. 28. september 2009, er rakin saga stefndu og ýmislegt annað henni tengt, auk þess sem greint er frá ýmsum rannsóknum og sálfræðilegum prófum sem lögð voru fyrir hana, m.a. svokallað ASPECT-matskerfi. Þá ræddu matsmenn við dóttur stefndu, A, og núverandi fósturforeldra hennar. Í niðurstöðum matsmanna segir um forsjárhæfni stefndu að á yfirborðinu komi hún eðlilega fyrir og sé mjög vel greind. Samkvæmt persónuleikaprófi reyni hún að fegra sig og neiti almennt vandamálum sem flestir hafa. Hún sé ósveigjanleg og eigi þá líklegast erfitt með að sýna samvinnu eða breyta skoðunum sínum til að komast hjá samskiptavandamálum. Tilfinningasambönd virðast vera á yfirborðinu. Oft gefi slíkur „prófill“ til kynna að próftaki geti illa nýtt sér hvers konar meðferð eða ráðgjöf þar sem afneitun á vandamálum og ósveigjanleiki sé ráðandi. Samkvæmt viðbrögðum hennar við spurningum matsmanna og fyrri sögu úr málsgögnum bendi flest til þess að hún sé stíf á sinni meiningu og ósveigjanleg. Hún telji sig oft og tíðum vita betur en aðrir og sé í raun sjálfmiðuð. Þetta leiði til þess að erfitt hafi verið að leiðbeina henni og styðja. Einnig valdi þetta ósveigjanleika í samvinnu og samskiptum. Þessi stífni leiði til þess að tengslahæfni við umhverfið sé skert og spilli fyrir farsælum lyktum þessa máls. Stefnda hafi þá tilhneigingu til að byrgja innra með sér reiði og hafi þetta valdið upphlaupum. Stefnda sé óeðlilega tortryggin og hafi tilhneigingu til að varpa allri ábyrgð yfir á aðra. Tilfinningaástand hennar hafi sveiflast talsvert milli viðtala hjá matsmönnum og eftir eðli spurninga. Jafnvel hafi komið fram tortryggni í garð matsmanna um að þeir ynnu ekki nægilega faglega. Í heildarmati á forsjárhæfni, sem m.a. sé byggt á ASPECT-kerfinu, er það niðurstaða matsmanna að forsjárhæfni stefndu sé skert. Hún hafi styrkleika sem tengist almennum aðbúnaði og sérstaklega sé hún sterk greindarfarslega. Hins vegar hafi hún sýnt vissa óæskilega hegðun í samskiptum sem og vanskilning á þörfum dóttur sinnar, en það beri að taka inn í mat á forsjárhæfni. Matsmenn taka fram að í nútímasamfélagi þurfi foreldrar að sýna festu, en jafnframt sveigjanleika í samskiptum við yfirvöld. Þessi hæfni telja matsmenn að sé skert hjá stefndu. Um andlega heilsu stefndu segir að hún sé ekki með greiningu um formlegan geðsjúkdóm. Engin merki hafi verið um rugl, geðrof eða alvarlega persónuleikaröskun. Hins vegar sé ljóst að persónuleikaþættir hennar lúti allir að tilhneigingu til að varpa ábyrgð á umhverfið og sjá ekki sína eigin ábyrgð og þátt í því sem á undan er gengið. Stefnda einblíni óeðlilega á óréttlæti og óvirðingu í sinn garð frá yfirvöldum í stað þess að sjá á innsæisfullan og þroskaðan hátt leið til að sætta málin og læra af reynslunni. Hún hafi auk þess eytt orkunni í málaferli í stað þess að sinna sjálfri sér og barninu. Í þessu liggi hennar vandi. Matsmenn telja stefndu hafa talsverð merki um aðsóknarpersónuleikaveilu (paranoidpersonality disorder) sem einkennist af eftirfarandi þáttum: (a) Óeðlileg viðkvæmni við hindrunum, synjunum eða höfnun. (b) Tilhneiging til að stöðugt bera kala, óvild, hafa óbeit á einhverju, þ.e.a.s. neita að fyrirgefa móðganir, árekstra, jafnvel óverulega eða smávægilega. (c) Tortryggni sem gegnumsýrir hugsun og leiðir til truflaðrar reynslu, skilnings. Hlutlausar eða vinalegar athafnir geta túlkast fjandsamlegar eða fyrirlitlegar. (d) Bardagagirni og fastheldni við eigin réttindi úr takti við hina raunverulegu stöðu. (e) Endurtekin tortryggni án ástæðu, varðandi tryggð, trúmennsku, hollustu maka. (f) Tilhneiging til upplifunar óhóflegrar, ýkts, sjálf-mikilvægis, þetta kemur fram í tilvísun í eigin viðhorf. (g) Upptekin við samsæriskenningar sem eru án grunns en eiga að útskýra atburði tengda einstaklingi eða umhverfi hans, jafnvel samfélaginu. Að mörgu leyti sé stefnda hæfur uppalandi með mikinn metnað fyrir hönd dóttur sinnar. Í ljós hafi hins vegar komið að þegar vandamál koma upp varðandi meinta sjúkdóma þá þiggi stefnda ekki aðstoð og ráð og telji sig í raun vita betur en sérfræðingar hvað barninu er fyrir bestu. Matsmenn telja að persónuleikabrestir hennar hindri samstarf, en hún þiggi hjálp og ráð fagfólks eins og reyndin hafi verið. Ólíklegt sé að hún verði í samstarfi við barnaverndaryfirvöld miðað við þau orð sem hún hafi haft um þá starfsmenn. Tortryggni í garð yfirvalda sé mikil. Þá segja matsmenn að stefnda sé í raun ofverndandi varðandi sjúkdóma og sjúkdómseinkenni sem börn fái á mismunandi tímabilum. Einnig virðist hún halda að sum veikindi, sem aðrir telji léttvæg, réttlæti það að stúlkan fari ekki í skóla. Matsmenn segja að líkamleg einkenni A séu að hluta til vegna andlegrar vanlíðunar. Sem dæmi um það benda matsmenn á að A hafi greint þeim frá því að hún hafi verið óörugg í skóla vegna hræðslu við föður sinn, en stefnda hafi talið það vera vegna alvarlegra líkamlegra veikinda. Þarna virðist stefnda túlka eðlileg hræðsluviðbrögð dóttur sinnar og óöryggi sem líkamleg veikindi. Matsmenn telja að barninu sé mest hætta búin af því að fá ekki eðlileg uppvaxtarskilyrði. Í ljósi sögu stúlkunnar sé mikilvægt að skoða tengsl þeirra við hennar sjúkdómseinkenni (mígreni og astma). Báðir sjúkdómar séu þekktir fyrir að hafa sálrænar orsakir, en stefnda virðist einblína um of á líkamlegu hliðina og ekki sjá þá andlegu. Í sama farveg hafi dóttir hennar farið þrátt fyrir að hún hafi lýst því að hún hafi ekki farið í skólann vegna kvíða, þ.e. hún hafi ekki þorað að hitta föður sinn. Að þessu leyti telja matsmenn að dóttur stefndu sé hætta búin. Hvað varðar tengsl stefndu og dóttur hennar segja matsmenn að á yfirborðinu virðist tengsl þeirra mjög náin og sterk. Stefnda virðist ofverndandi og næstum því stöðugt á vaktinni að verja dóttur sína fyrir sjúkdómum og afleiðingum þeirra. Þarfir stúlkunnar séu hins vegar örugglega fyrst og fremst andlegs eðlis. Mætti segja að þetta sé misskilin góðsemi stefndu í garð dóttur sinnar. Stefnda hafi verið fórnarlamb líkamlegra sjúkdóma en svo virðist sem hún hafi aldrei talið sig þurfa andlegan stuðning eða skilið mikilvægi þess að vinna með sjálfa sig til að ná raunverulegum bata. Hættan sé sú að stúlkan læri sömu hegðun. Hún sé afburða vel gefin og mikilvægt að skólaganga hennar truflist ekki enn frekar. Matsmenn taka fram að mikilvægt sé að stefnda þiggi þann stuðning sem í boði er fyrir hana og A. Stefnda segi sjálf að henni hafi aldrei verið boðinn stuðningur. Hins vegar sé það í ósamræmi við málsgögn. Matsmenn telja að veruleg hætta sé á því að stúlkan verði ofmeðhöndluð með lyfjum en andlegar þarfir hennar vanræktar. Þroski hennar gæti því orðið minni en efni standa til. Mikilvægt sé að tryggja örugga skólagöngu stúlkunnar næstu árin. Stefnda hafi hingað til ekki verið samvinnuþýð hvað varðar mætingu stúlkunnar í skóla og það er álit matsmanna að stefnda hafi ekki þann sveigjanleika og hæfni til samvinnu sem þurfi til að styðja við stúlkuna í skóla. Það er því álit matsmanna að sama sagan geti endurtekið sig varðandi skólasókn. Matsmenn telja ólíklegt að stefnda verði fús til samvinnu við barnavernd varðandi stúlkuna. Þá segja matsmenn að í eðli sínu, hvað varðar börn, séu allir skaðar eða vanræksla alvarlegir. Að mati matsmanna er stefnda að mörgu leyti fær um að sinna daglegri umönnun og uppeldi stúlkunnar. Hins vegar sýni saga stefndu og viðbrögð hennar þegar veikindi koma upp hjá A að hún geti aftur fallið í sömu gryfju, að oftúlka líkamleg einkenni stúlkunnar. Því þurfi hún við uppeldið í framtíðinni tilsjón og eftirlit þar til samvinna tekst. Matsmenn kveða að ljóst sé að stúlkan vilji flytja aftur til móður sinnar og hún hafi þroska og aldur til að á hana sé hlustað. Vandinn sé hins vegar sá að erfitt sé að meta hvort A sé undir óbeinum þrýstingi frá stefndu um að koma heim því hún segi að fósturforeldrar séu góðir við sig og hún sé ánægð í skólanum. Hún hafi ekki haft líkamleg einkenni undanfarna mánuði í fóstri, hún hafi mætt vel og eignast vinkonur. Henni virðist líða vel og að sögn fósturforeldra hafi hún aðlagast vel. A hafi vegna vandamála stefndu þurft að flytja á undanförnum árum milli margra heimila. Mikilvægt sé að tryggja stöðugleika hjá stúlkunni. Þetta mál hefði líklegast aldrei komið upp ef stefnda hefði sinnt hlutverki sínu varðandi skólaskyldu dóttur sinnar. Skólaskyldu ljúki eftir 10. bekk og eðlilegast væri að tryggja að lágmarki að stúlkan fengi tækifæri til að ljúka skólaskyldu við aðstæður sem byðu upp á stöðugleika og öryggi. Matsmenn mæla með áframhaldandi fóstri til þess tíma. A fái tækifæri til að komast út úr sjúklingahlutverkinu varanlega og tíma til að þroskast og fjarlægjast þau vandamál sem þær mæðgur hafi hrærst í. Miðað við þroska og gáfur stúlkunnar þá ætti þessi tími að vera nægjanlegur. Mælt er með að á þessum tíma verði umgengni við móður aukin og telja matsmenn ekki gætt meðalhófsreglu varðandi það stranga eftirlit sem barnavernd sé með í umgengni nú. Matsmenn telja ekki svo bráða hættu stafa af móður að henni sé ekki treystandi til að hitta dóttur sína án eftirlits. Þá væri eðlilegt vegna góðra tengsla við hálfbróður stúlkunnar að sömu tilslakanir yrðu gerðar varðandi hann. III. Vitnið J geðlæknir skýrði frá því fyrir dómi að vandi stefndu væri sá að hún væri afskaplega sjálfmiðuð og ætti ekki auðvelt með að sjá raunverulegar þarfir A. Stefnda væri algerlega föst í líkamlegum vandamálum sínum og stúlkunnar. Stefnda væri öll af vilja gerð til að hjálpa dóttur sinni en hún veiti henni ekki þann stuðning sem þurfi, sem væri meira af sálfræðilegum toga. Vitnið sagði að þegar liðið hafi á vinnu við matið hafi komið í ljós vandi stefndu við túlkun á aðstæðum og hvað hún sé tortryggin. Í stað þess að vinna í málefnum dóttur sinnar og ná sáttum þá væri hún föst í alls kyns málum, eins og því að hún hafi verið lögð í einelti af starfsmanni barnaverndaryfirvalda o.fl. Stefnda hafi ákveðin einkenni um aðsóknarpersónuleika og það spilli fyrir henni. Henni finnist hún alltaf hafa rétt fyrir sér og aðrir beita sig órétti. Hún fari í eins konar baráttuför gegn kerfinu og sé föst í því liðna. Vitnið kvaðst ekki geta séð annað af gögnum málsins en að allar leiðir hefðu verið reyndar til að leita sátta við stefndu. Stefnda sæi alltaf annmarka hjá öðrum en það væri eiginlega aldrei neitt sem hún tæki til sín; að hún viðurkenndi að hafa gert eitthvað rangt. Fram kom hjá vitninu að ekki væri um hættulega sjúkdóma að ræða hjá A en stefnda gerði meira úr þeim en efni stæðu til og þeir réttlættu ekki þessa fjarveru hennar úr skóla. Vitnið sagði að A hefði komið sér vel fyrir sjónir og hún væri greinilega mjög greind og efnileg stúlka. Þegar vitnið var innt eftir því hvort andlegar þarfir A hefðu verið vanræktar í uppeldinu svaraði vitnið því játandi. Vitnið sagði að A gæfi þær skýringar á fjarveru sinni frá skóla að hún hefði verið hrædd við föður sinn. Hún hefði því þurft meiri andlegan stuðning en líkamlegan. Vitnið taldi A ekki stafa bein hætta af stefndu, en það sé alvarlegt að verða leiksoppur sjúkdóma. Stefnda elski dóttur sína en hafi skaðað hana án þess að átta sig á því með því að ofvernda hana fyrir sjúkdómum. Vitnið sagði að stefnda væri ekki í neyslu eða með alvarlegan geðsjúkdóm en gáfur hennar og persónuleiki hefði leitt hana í ógöngur í samskiptum við kerfið. Vitnið taldi að stefnda hefði möguleika á að bæta sig en hún tæki þetta mál ekki alvarlega. Borin var undir vitnið sú greining F geðlæknis að stefnda væri með svokallað „Munchausen by proxy“.Vitnið sagði að stefnda hefði persónuleikaveilur af þessum toga, en hún hefði ekki alvarlegan aðsóknarpersónuleika. Eftir því sem liðið hefði á matið væri fleira sem styddi við þessa tegund af truflun. Þessi niðurstaða F væri góðra gjalda verð en vitnið vildi ekki kalla þetta „syndrom“. Fólk sem eigi erfitt með að vinna úr andlegum málum líkamsgeri þau oft og leiðin til þess geti verið mismunandi. Vitnið kvaðst geta að þessu leyti verið sammála pælingum F. Vitnið sagði að ef A færi aftur til móður sinnar og í sama farið með skólasókn væri það alvarlegt mál og ákveðinn skaði fyrir hana. Lífi hennar og heilsu væri hins vegar ekki hætta búin. Vitnið sagði að það væri ekki sáttahugur hjá stefndu. Vitnið I sálfræðingur kom fyrir dóm og greindi m.a. frá niðurstöðum úr ASPECT-matskerfinu, sem er notað til að meta forsjárhæfni foreldra. Vitnið sagði að stefnda útskýrði líðan sína aðallega út frá líkamlegum sjúkdómum, frekar en því að hún þyrfti tilfinningalegan eða andlegan stuðning. Vitnið sagði að meðalgildi í matskerfinu væri 50. Niðurstaða stefndu hefði verið meðalgildið 42 í forsjárhæfniseinkunn. Fram kom að í einstökum þáttum matsins (OBS), um hegðun og viðhorf, hefði stefnda fengið 27, sem væri mjög slæm einkunn. Vitnið sagði að A hefði komið vel fyrir og hún væri mjög eðlileg. Þegar vitnið var spurt hvort það hefði merkt það að stúlkan hefði verið vanrækt í uppeldinu sagðist vitnið ekki hafa verið fengið til að meta það, en hún hefði ekki litið þannig út. Fram kom hjá vitninu að stefnda eigi erfitt með að semja við fólk. Þá kom fram hjá vitninu að stúlkunni stafi ekki hætta af stefndu að því leyti að stefnda sé ekki ofbeldishneigð eða vanræki daglega umönnun stúlkunnar. Það sé hins vegar alvarlegt að hún láti hana ekki í skóla og sjúkdómageri hlutina og hætta sé á því að það haldi áfram. Þá nefndi vitnið að stefnda hefði sent stúlkunni lyf þegar hún var í fóstri. Vitnið sagði að miklar breytingar hefðu orðið á A eftir að hún fór í fóstur og það væri æskilegt að sú breyting héldist. Stefnda sagði fyrir dómi að heimilislíf sitt og barna sinna hefði verið eðlilegt. Aðspurð um heilsufar þeirra sagði stefnda að þegar A hafi verið tekin í fóstur hafi hún verið nýbyrjuð að taka lyf sem hafi virkað. Stefnda kvaðst alltaf hafa samþykkt það sem farið hafi verið fram á við hana af hálfu barnaverndaryfirvalda. Stefnda neitaði því að hún hefði ekki viljað fá G inn á heimilið, en hún hafi viljað hitta hann oftar áður en hann kæmi inn á heimilið. Hann hefði orðið eitthvað fúll og þau hefðu bara hist einu sinni. Stefnda var innt eftir ástæðu mikillar fjarveru A úr skóla. Stefnda sagði að það hefði verið eitrun í íbúðinni sem þær bjuggu í á E og vegna þess hefðu þær mæðgur báðar verið mikið veikar. Þá hafi A verið með fyrirferð undir fæti vegna þess að hún hefði stigið á nagla og þurft að fara í aðgerð. Frá 1. desember 2007 og fram á haustið næsta ár á eftir hafi astminn verið uppgötvaður hjá A og lyf sem hún hafi fengið við honum virkað á móti mígrenilyfjum sem hún tók. Stefnda taldi að heilsufar A hefði batnað hvort sem hún hefði farið burt í fóstur eða ekki. Stefnda sagði að hún hefði alltaf reynt að koma A í skólann og hún hefði farið í hvert einasta skipti sem hún hafi mögulega getað. Stefnda sagði að hún gæti ekki látið grátandi barn fara í skólann. Um lyfjasendingar til A í fóstrinu sagði stefnda að hún hefði fengið fyrirmæli frá barnaverndaryfirvöldum um að senda A föt og lyfin sín. Stefnda sagði að hún hefði sótt lyf fyrir A í lyfjaverslun og ekki athugað hvort lyfin væru örugglega á nafni A. Á útskriftum sjáist að þetta hafi verið lyf A því stefnda væri ekki með sömu lyf. Stefnda kvaðst aldrei hafa gefið A lyf sem hafi ekki verið ávísað á hana. Stefnda sagði að upplýsingar hjá skólayfirvöldum um fjarvistir A úr skóla væru orðum auknar. Hvað varðar atvik þegar starfsmenn barnaverndaryfirvalda komu heim til stefndu til að tilkynna henni ákvörðun um neyðarráðstöfun sagði stefnda að sér hefði fundist sem starfsmennirnir hefðu komið illa fram og þær ráðist á sig og stefnda brugðist við því. Um heilsufar stefndu í dag kvaðst hún bara vera með gigt og að það þurfi að fylgjast með skjaldkirtli hennar. Stefnda kvaðst vera um það bil vinnufær og hún stefni að því að vinna. Stefnda sagði að hún hefði unnið í [...] í D, sem væri vettvangur fyrir atvinnulaust fólk sem væri að koma undir sig fótunum. Stefnda kvaðst hafa hitt G sálfræðing og F geðlækni eftir að A fór í fóstur. Einnig hefði hún farið í [...], athvarf fyrir geðfatlaða, samkvæmt kröfu barnaverndaryfirvalda, en þau hefðu alltaf talið að hún væri geðveik án þess að skilgreina það frekar. Geðlæknir þar hefði ekki talið ástæðu til að hún væri þar. Stefnda sagði að það væri ekkert mál fyrir sig að mæta á svona stað en hún telji sig ekki þurfa á því að halda. Aðspurð um framtíðina kvaðst stefnda vilja flytja austur til að tryggja stöðugleika fyrir A svo hún þurfi ekki að skipta aftur um skóla og skilja við vinkonur sínar. Stefnda sagði að veikindatímabilið væri búið og þær mæðgur þyrftu að fá að lifa eðlilegu lífi. Stefnda kvaðst vera reiðubúin til að gera allt sem hún hafi verið búin að samþykkja áður en A hafi verið tekin. Stefnda var innt eftir því hvort hún væri reiðubúin til að vera í samstarfi eða þiggja aðstoð hjá barnaverndaryfirvöldum ef hún fengi aftur dóttur sína. Stefnda sagði að hún gæti ekki talað við ákveðinn félagsráðgjafa „sem geislaði af einhverri ógurlegri tortryggni“ en það væri búið að skipta um félagsráðgjafa og stefnda gæti verið í samstarfi við hann. Aðspurð hvort stefnda teldi sig hafa þörf fyrir stuðning eða aðstoð barnaverndaryfirvalda sagði stefnda að hún færi eftir því sem krafist væri af henni. Sjálfri hafi henni ekki fundist hún þurfa á aðstoð að halda og hún hafi getað unnið mjög vel úr sínum málum. En ef barnaverndaryfirvöld telji að hún þurfi á því að halda geri hún það. Stefnda sagði að A hefði sagt sér að hún gréti sig í svefn á kvöldin í fóstrinu vegna heimþrár og að hún hefði sagt sér að hún væri ekki laus við gigtina þótt dregið hefði úr henni. Þegar stefnda var innt nánar um framburð sinn fyrir dómi varðandi lyfjasendingar til A og hvaða starfsmaður barnaverndaryfirvalda hefði beðið hana um að senda A lyf, svaraði stefnda því til að það hefði verið lögreglan sem hefði beðið hana um það og hún geri ráð fyrir að þau fyrirmæli hafi komið frá barnaverndaryfirvöldum. Þá sagði stefnda að það hefðu verið mistök hjá lækni að setja lyf sem voru ætluð A á nafn stefndu. Stefnda sagði að hjá lyfjaversluninni sjáist að þetta séu lyf sem hún hafi sjálf aldrei tekið heldur A. Stefnda neitaði því að hafa sent A lyfið Paxal. Þá neitaði stefnda því að hún hafi ofverndað A eða haldið henni heima frá skóla að óþörfu. A, dóttir stefndu, kom fyrir dóm og lýsti því að hún vildi flytja aftur til móður sinnar. Hún sagði m.a. að hún hefði ekki viljað fara í skólann vegna hræðslu við föður sinn og helst viljað vera örugg heima. Einnig hefði hún verið með astma. Hún sagði jafnframt að fósturforeldrar hennar væru góðir og að henni gengi mjög vel í skólanum og félagslega. Um líkamlegt ástand sitt í dag sagði hún að gigtin væri horfin og hvað varðar mígreni þá fengi hún stundum kannski smá pirring. Hún sagði að mígrenið tengdist stressi, en það hefði ekki truflað hana undanfarna mánuði. Þá væri hún með áreynsluastma og hún þyrfti aðeins að taka lyf mjög sjaldan, ef hún reyndi mjög mikið á sig. Hún sagði að ef hún fengi að fara aftur til móður sinnar myndi hún alltaf mæta í skólann. Vitnið C, sonur stefndu, lýsti A sem jákvæðri, skemmtilegri og klárri stelpu. Vitnið var spurt um veikleika móður sinnar hvað varðar uppeldi A og svaraði vitnið því til að það væri helst það að hún væri of góð og fyndi mikið til með A. A hafi verið með gigt og astma. Þá hafi hún haft miklar tíðablæðingar. A hefði oft ekki viljað fara í skólann og kvartað mikið og þau hefðu reynt allt til að fá hana til að fara í skólann. Vitnið G sálfræðingur greindi frá því að við vinnslu á foreldrahæfismati stefndu hafi vitnið viljað kanna heimilisaðstæður hennar, en hún hefði verið mjög mótfallin því að vitnið kæmi inn á heimilið. Vitnið kvaðst hafa hitt stefndu tvisvar. Vitnið sagði að stefnda væri mjög upptekin af veikindum og sjúkdómum. Hún væri mjög sjálfmiðuð og einblíndi á veikindi sín og hefði því lítið innsæi í þarfir A. Þar af leiðandi komi stefnda í veg fyrir það samstarf sem þurfi að vera við aðra sem koma að málum stúlkunnar, s.s. skólayfirvöld. Jafnframt sagði vitnið að almenna örvun og leiðbeiningu skorti í uppeldinu. Vitnið sagði að stúlkunni væri ekki beint hætta búin af stefndu en þetta form vanrækslu væri mjög skaðlegt. Ef stefnda breytti ekki framkomu sinni við dóttur sína gætu jafnvel mjög lítil samskipti eða umgengni við stefndu verið skaðleg. Það þurfi að fylgjast mjög vel með umgengni stefndu við stúlkuna og stýra henni meðan stefnda sé svona veik. Þá kom fram hjá vitninu að stefnda ætti erfitt með að setja dóttur sinni mörk og aga hana, eins og t.d. varðandi skólasókn stúlkunnar. Vitnið sagði að A væri á þeim aldri sem félagsmótun væri mjög mikilvæg og að þegar vitnið hafi hitt hana hefði þeim þætti verið ábótavant. Borinn var undir vitnið framburður A fyrir dómi um að ef hún flytti aftur til stefndu ætlaði hún sér að mæta alltaf í skólann. Vitnið taldi að þótt stúlkan ætlaði sér það þá væri hún of ung til að hægt væri að treysta því. Vitnið F geðlæknir greindi frá því að hann hefði hitt stefndu einu sinni í desember 2007 og eftir það hefði hann hitt hana þrisvar sinnum. Vitnið lýsti stefndu sem mjög ósveigjanlegri manneskju og henni finnist hún vera ofsótt og hún hafi ofsóknarhugmyndir. Hún hefði lýst fyrir vitninu áföllum sem hún hefði orðið fyrir í lífinu og heilsuleysi dóttur sinnar. Vitnið sagði að vænisýki stefndu hefði birst í ásökunum hennar í garð félagsmálayfirvalda og annarra ásamt meintum ofsóknum. Vitnið taldi að stefnda hefði ýkt hlutina og um væri að ræða hennar hugarfóstur að einhverju leyti. Þá sagði vitnið að óhjákvæmilegt væri að svona alvarleg einkenni móður hefðu áhrif á dótturina og gerðu henni mjög erfitt um vik í samskiptum við aðra. Vitnið kvaðst ekkert vita um veikindi A, en hafi heilsufar hennar batnað mjög í fóstrinu styðji það þá skoðun vitnisins að stefna sé haldin svokölluðu Munchausen by proxy. Vitnið sagði að í viðtölum sínum við stefndu hefði afstaða hennar ekkert breyst, hvorki gagnvart veikindum A eða félagsmálayfirvöldum. Vitnið taldi stefndu ákaflega ósveigjanlegan einstakling og litlar líkur væru á því að hún breyttist. Vitnið taldi að samskipti þeirra mæðgna yrðu þannig óbreytt og hafði vitnið efasemdir um að stefnda yrði líkleg til samstarfs við barnaverndaryfirvöld. Vitnið kvaðst líta svo á að stefnda hefði ákveðna persónuleikaröskun, vænisýki og tortryggni, en það væri skilgreiningaratriði hvort það teldist geðsjúkdómur. Vitnið sagðist ekki efast um að stefndu þætti vænt um dóttur sína og henni stafaði ekki beint líkamleg hætta af stefndu, en hugmyndir stefndu væru þannig að þær gætu haft áhrif á stúlkuna og skaðað hana þannig óbeint svo að stúlkan yrði tortryggin og vör um sig. Ef þessi veikindi stúlkunnar stöfuðu af hugmyndum móður hennar gæti það skaðað stúlkuna. Aðspurt kvaðst vitnið telja að það ætti að aðskilja stefndu og dóttur hennar til 18 ára aldurs stúlkunnar. Það væri þýðingarmikið að stúlkan næði fótfestu í skólagöngu sinni. Vitnið K sálfræðingur skýrði frá því að hún hefði hitt A tvisvar sinnum. Fyrra skiptið sem vitnið hitti hana hafi verið daginn eftir að hún var tekin af heimili stefndu. Vitnið sagði að A hafi komið sér fyrir sjónir sem mjög tilfinningalega flöt og hafi sýnt lítil viðbrögð, en erfitt væri að segja til um ástæðu þess. Þá hefðu prófanir sem vitnið lagði fyrir hana ekki sýnt vanlíðan hjá henni og það væri óvenjulegt þar sem hún hafi verið nýfarin af heimili stefndu. Vitnið kvaðst hafa rætt við fósturforeldra A sem hefðu nefnt að þau hefðu ekki tekið eftir neinum líkamlegum einkennum hjá henni. Þá hefði umsjónarkennari stúlkunnar sagt það sama. Jafnframt sagði vitnið að A hefði mikið rætt um veikindi sín og að þau væru ástæða fjarveru hennar úr skóla. Vitnið L sálfræðingur kvaðst hafa hitt A einu sinni í mánuði í heilt ár að beiðni barnaverndaryfirvalda. Ekki væri um meðferðarvinnu að ræða heldur stuðningsviðtöl. Vitnið lýsti henni sem skemmtilegri og skýrri stúlku sem ætti ekki við andleg vandamál að stríða. Fram kom að hún hefði sagt vitninu að hún saknaði móður sinnar. Þá sagði vitnið að A væri ánægð með fósturforeldra sína og tæki virkan þátt í fjölskyldulífi þeirra. Hún væri jákvæð og lagaði sig að aðstæðum, jafnvel um of. Jafnframt sagði vitnið að hún hefði aldrei kvartað undan líkamlegum einkennum við vitnið. Vitnið kvað stúlkuna vera á eðlilegri þroskabraut. IV. Stefnandi byggir á því að það þjóni best hagsmunum barnsins, A, að svipta stefndu forsjá hennar og að koma henni í varanlegt fóstur. Það séu frumréttindi barna að búa við stöðugleika í uppvexti og þroskavænleg skilyrði. Að mati stefnanda hafi það sýnt sig svo ekki verði um villst að stefnda geti ekki búið dóttur sinni þau uppeldisskilyrði sem hún eigi rétt á. Stefnandi segir að mikið hafi skort á samstarfsvilja stefndu við stefnanda og á stundum hafi samstarfi beinlínis verið hafnað, eða það einungis boðið á forsendum stefndu sjálfrar. Staðreyndir málsins tali sínu máli og endurspegli því miður getuleysi stefndu til að tryggja hag barnsins og ekki síður viljaleysi sem birtist í stopulu og stirðu samstarfi við barnaverndaryfirvöld. Fjölmargar meðferðaráætlanir hafi verið gerðar í gegnum tíðina án þess að þær hafi skilað tilætluðum árangri. Af meðferðaráætlununum og greinargerðum sem fyrir liggi í málinu sé einnig fullljóst að leitast hafi verið við að beita eins vægum úrræðum gagnvart stefndu og unnt hafi verið hverju sinni og reynt hafi verið að aðstoða stefndu og A þannig að stefnda gæti haldið barninu hjá sér. Stefnandi telur alveg ljóst að við meðferð málsins hafi verið kappkostað að gæta meðalhófs og öll úrræði tæmd áður en sú viðurhlutamikla ákvörðun var tekin að höfða þetta mál. Stefnandi telur að önnur barnaverndarúrræði en forsjársvipting séu ekki tiltæk, enda brýn nauðsyn á því að skapa stúlkunni öryggi og uppeldi sem hún hafi ótvírætt farið á mis við hjá stefndu. Stefnandi kveður að um langa hríð hafi verið til staðar viðvarandi vandamál í tengslum við uppeldi A sem skýrist af geðrænum vandamálum stefndu sem ekki hafi tekist að ráða bug á þrátt fyrir mikla aðstoð frá sálfræðingum og geðlæknum. Í þessu sambandi vísar stefnandi til foreldrahæfnismats G sálfræðings, dags. 10. september 2008, þar sem fram komi að stefnda sé mjög slæm fyrirmynd fyrir dóttur sína og vanhæf til að sinna ýmsum skyldum uppalandans. Niðurstaða F geðlæknis, dags. 10. maí 2009, sé einnig sú að stefnda sé með persónuleikaröskun sem einkennist af vænisýki og miklum ósveigjanleika. Geðlækninum finnist líklegt að fái stefnda stúlkuna á nýjan leik séu miklar líkur á að fyrri vandamál og heilsuleysi hennar taki sig upp á ný. Í gögnum sérfræðinga, sem stefnandi hafi aflað um geðrænt ástand stefndu, komi fram að sérfræðingarnir telji að stefnda yfirfæri veikindi sín á A. Um þetta vísar stefnandi til foreldrahæfnismats G sálfræðings, skýrslu K sálfræðings og gagna frá F geðlækni um „Munchausenby proxy“. Stefnandi byggir á því að þessi geðræna truflun stefndu geri það að verkum að andlegri og líkamlegri heilsu A yrði hætta búin ef hún færi aftur til stefndu. Í þessu samhengi verði að hafa í huga að A hafi gengið allt í haginn þegar hún var í fóstri frá janúar 2005 til vors 2007. Hún hafi nánast aldrei verið veik og stundað skóla og félagslíf tengt skólanum. Þá hafi fósturvistun A að [...] í [...] einnig gengið vel. Í bréfum frá fósturforeldrunum, dags. 17. desember 2008 og 27. apríl 2009, komi m.a. fram að miklar breytingar hafi orðið á A frá því að hún kom fyrst til þeirra hjóna 12. nóvember 2008. Hún virðist ánægð með skólann og taki virkan þátt í félagsstarfi og íþróttum, auk þess sem henni semji vel við alla á heimilinu. Enn fremur vísar stefnandi í þessu sambandi til skýrslu talsmanns A, M, dags. 4. maí 2009, þar sem m.a. komi fram að henni líði vel í fóstrinu og í skólanum. Í skýrslunni hafi talsmaðurinn eftir A að mígrenisköstin sem hún hafi haft áður séu að minnka og hún sé við það að vera í toppástandi. Sömu sögu sé að segja um skólagöngu A í [...]skóla í [...]. Í bréfum N skólastjóra, dags. 17. desember 2008 og 28. apríl 2009, komi m.a. fram að A hafi komið í skólann 14. nóvember 2008 og hún hafi frá þeim tíma mætt alla daga í skólann fyrir utan tvo daga þar sem hún hafi fengið leyfi. Þá sé A orðin félagslega sterk og taki þátt í öllum félagslegum samkomum á vegum skólans. Hún hafi aðlagast vel í skólanum og henni virðist líða vel. Þá sé það samdóma álit þeirra lækna sem meðhöndlað hafa A að ekkert sé talið benda til þess að hún geti ekki stundað eðlilega skólagöngu. Sérstök athygli sé vakin á bréfum lækna sem meðhöndlað hafi A eftir að hún fór í fóstur í kjölfar úrskurðar stefnanda 6. október 2008. Í bréfi O barnalæknis, dags. 13. mars 2009, komi m.a. fram að A sé hraustleg unglingsstúlka, hjarta- og lungnahlustun hafi komið eðlilega út, ofnæmispróf hafi verið neikvætt og „góð kúrfa og góð gildi“ hafi komið úr blástursprófi (svokölluð spirometria). Í lok bréfsins taki læknirinn fram að ljóst sé að A sé hugsanlega með vægan astma, en það eigi ekki á neinn hátt að hefta skólagöngu stúlkunnar. Þá vísar stefnandi til göngudeildarnótu Ó, sérfræðings í gigtarsjúkdómum, og P, prófessors í barnalækningum, dags. 14. apríl 2009. Í bréfinu segi að A hafi komið á göngudeild Barnaspítala Hringsins til endurmats vegna mögulegs gigtarsjúkdóms. A hafi verið lyfjalaus um nokkurra mánaða skeið og hún þoli ágætlega að vera lyfjalaus þótt hún telji að verkir séu verri eftir að hún hafi hætt að taka inn verkjalyfið Ibúfen. Þá hafi A ekki haft höfuðverki (migraine) í um fjóra mánuði. Í lok bréfsins komi fram að gigtarsjúkdómur A virðist vera að baki, enda sé vel þekkt að „Pauciarticuler juvenile arthritis“, sem stúlkan hafi greinst með fyrir nokkrum árum, gangi yfir, og sé það raunar yfirleitt svo með þennan sjúkdóm. Stefnandi telur að framangreint sýni svo ekki verði um villst að þegar A sé fjarri stefndu hafi hún heilsu til að mæta í skóla og taka þátt í íþróttum og öðru félagslífi tengdu skólanum. Þetta áorki A þrátt fyrir að taka engin lyf í dag, fyrir utan astmalyf sem hún geymi sjálf. Önnur lyf séu geymd í læstum lyfjaskáp heimilisins og skömmtuð til hennar af fósturforeldrum, en til þess hafi ekki komið þar sem A hafi ekki óskað eftir neinum lyfjum í talsverðan tíma. Bendi þetta ótvírætt til þess að samband sé á milli veikinda A og hugarástands stefndu, svokallaðs „Munchausen by proxy“. Með hliðsjón af öllu þessu telur stefnandi að hagsmunum A sé best borgið með því að stefnda verði svipt forsjá hennar. Með því móti sé hagur stúlkunnar til framtíðar best tryggður. Með vísan til alls framanritaðs, meginreglna í barnaverndarstarfi, sbr. 4. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002, og gagna málsins, gerir stefnandi þá kröfu að stefnda verði svipt forsjá barns síns, A, sbr. a- og d-liður 1. mgr. 29. gr. sömu laga. V. Stefnda byggir á því að lagaskilyrði séu ekki fyrir hendi til þess að svipta hana forsjá yfir dóttur sinni. Þá telur stefnda forsjársviptingu andstæða hagsmunum stúlkunnar auk þess sem beita megi öðrum og vægari úrræðum. Þannig fari forsjársvipting í bága við meðalhófsreglu stjórnsýsluréttar og meginreglur barnaverndarlaga. Stefnda mótmælir því að uppfyllt séu skilyrði a-liðar 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002, um sviptingu forsjár. Stefnda segir að dóttir hennar hafi alla tíð verið afburðanemandi og hún þyki þroskuð og greind eftir aldri. Þá sé stúlkan skýr, vel máli farin, kurteis og bráðger. Ljóst sé að stúlkan hafi fengið gott uppeldi og mikla athygli frá fullorðnum í uppvextinum, enda sé hún bæði fullorðinsleg og skýr. Ekkert í málinu bendi til þess að dagleg umönnun stúlkunnar hafi ekki verið góð á meðan hún bjó hjá stefndu, en stúlkan sé eðlilega þroskuð líkamlega miðað við sinn aldur. Það sem helst megi gera athugasemdir við í daglegu lífi stúlkunnar sé skólasókn hennar. Stefnda fullyrðir að stúlkan hafi verið veik og það sé ástæða lakrar skólasóknar hennar. Hin laka skólasókn hafi hingað til ekki komið niður á námsárangri stúlkunnar. Auk þess eigi hún góðar vinkonur í skólanum. Stefnda kveður aðstæður á heimili sínu góðar að öðru leyti en því að töluverð veikindi hafi hrjáð stefndu og dóttur hennar undanfarin ár. Þeir sjúkdómar séu þó ekki af andlegum toga. Í greinargerð stefndu lýsir hún því að þegar þær mæðgur bjuggu á E hafi farið að bera á miklum astmaeinkennum hjá þeim báðum, auk þess sem mígrenihöfuðverkir hafi orðið mun tíðari en áður. Af þessum sökum hafi skólasókn A verið stopul um haustið. Stefnda kveður að veikindi þeirra hafi tengst myglusveppum í húsnæðinu. Eftir að A byrjaði í nýjum skóla í desember 2007 hafi heilsufar hennar verið slæmt alla vorönnina og allt sumarið. Í janúar 2008 hafi stúlkan svo verið lögð inn á spítala þar sem framkvæmd hafi verið aðgerð á fæti og aðskotahlutur fjarlægður. Stúlkan hafi haft mikla verki og óþægindi vegna aðskotahlutarins. Þá hafi hún um haustið leitað til kvensjúkdómalæknis vegna mikilla blæðinga og verkja samfara þeim. Einnig hafi hún verið greind með astma, liðagigt og mígreni. Þá segir stefnda að A hafi ekki brugðist vel við meðferð sjúkdóma sinna. Stefnda telur að A sé haldin fleiri sjúkdómum og kvillum en gengur og gerist meðal barna á hennar aldri. Jafnvel þó að hver og einn sjúkdómur réttlæti ekki að mati lækna langar fjarverur frá skóla þá verði að líta á heilsufar stúlkunnar heildstætt og meta getu hennar til að mæta í skóla með tilliti til þess að allir þeir sjúkdómar sem hana hrjái geti saman leitt til þess að hún eigi erfitt með skólasókn. Þannig verði að taka tillit til bágs heilsufars A við mat á því hvort skólasókn hennar teljist innan eðlilegra marka. Stefnda segir að heilsufar stúlkunnar hafi vissulega batnað eftir að hún var vistuð utan heimilis. Stefnda geti þó með engu móti fallist á að fyrra heilsufar hennar tengist sér eða veru stúlkunnar á heimili sínu. Stúlkan hafi verið meðhöndluð með hormónagjöf vegna mikilla blæðinga og verkja samfara þeim. Þá hafi stúlkan læknast af barnaliðagigt sem hafi hrjáð hana frá unga aldri. Í læknisvottorði Ó, sérfræðings í gigtarsjúkdómum, og P, prófessors í barnalækningum, segi enda að gigtarsjúkdómur sá sem stúlkan hafi verið greind með á unga aldri gangi yfirleitt yfir. Stefnda segir að það að sjúkdómarnir hafi horfið núna eigi sér eðlilegar skýringar sem ekki tengist henni eða fjarveru stúlkunnar frá heimili sínu. Stefnda kveður að þær mægður hafi alla tíð verið afar nánar og sé samband þeirra mikið og gott. Stúlkan líti upp til stefndu og leiti til hennar með hvaðeina. Þá sé samband stúlkunnar við eldri bróður sinn, C, mjög gott. Stefnda kveðst vera reglusöm og aldrei hafa átt við vandamál að stríða tengd áfengis- eða vímuefnaneyslu. Stefnda hafi ekki verið greind með geðsjúkdóm og ekki verði leitt af neinum gögnum að hún sé annað en heilbrigð á geði. Stefnda telur ljóst samkvæmt framansögðu að daglegri umönnun, uppeldi eða samskiptum stefndu við dóttur sína sé ekki ábótavant á neinn hátt. Skilyrði a-liðar 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga til forsjársviptingar séu því ekki uppfyllt og verði stefnda því ekki svipt forsjá stúlkunnar á þeim forsendum. Enn fremur mótmælir stefnda því að skilyrði d-liðar 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga séu uppfyllt. Af gögnum málsins verði ekki annað séð en að andleg heilsa stefndu sé góð. Hún hafi ekki verið greind með geðsjúkdóm. Þá liggi fyrir að stefnda sé reglusöm en hún hvorki reyki, drekki né neyti vímuefna af nokkru tagi. Stefnda hafi alla tíð látið hagsmuni dóttur sinnar ganga framar sínum eigin og líf stefndu snúist að stærstum hluta um uppeldi dóttur sinnar. Af gögnum málsins og framburði dóttur stefndu verði ekki annað leitt en að samskipti mæðgnanna hafi alla tíð verið mjög góð og að þær mæðgur séu afar nánar. Stefnda áréttar að stúlkan sé bráðger, kurteis og námsfús. Í gögnum málsins hafi ekkert komið fram sem bendi til þess að hún hafi átt við andlega erfiðleika að stríða undanfarin ár eða að andleg líðan hennar sé önnur eða verri en almennt hjá 13 ára unglingum, þó svo að atburðir undanfarins árs hafi gengið mjög nærri stúlkunni og hún sé verulega mótuð af því að hafa verið kippt út úr skólanum í Dog sett í fóstur án þess að fá að kveðja fjölskyldu sína síðastliðið haust. Hvað varðar líkamlega heilsu stúlkunnar þá hafi hún glímt við barnagigt, mígreni, óeðlilegar tíðablæðingar og astma. Þá hafi hún einu sinni fengið flogakast í skólanum, en hún hafi ekki verið greind flogaveik. Líkamleg veikindi stúlkunnar verði á engan hátt rakin til vanrækslu stefndu, enda hafi þau öll verið staðfest af læknum. Stefnda telur ekkert benda til þess að hún sé líkleg til að skaða sjálfa sig eða dóttur sína, hvorki andlega né líkamlega. Þá bendi ekkert til þess að dóttur stefndu stafi hætta af því að búa hjá stefndu eða að brýn nauðsyn sé til þess að svipta stefndu forsjár hennar. Stefnda byggir einnig á því að ef stefnda yrði svipt forsjá yfir dóttur sinni færi sú ákvörðun í bága við grundvallarreglu barnaverndarlaga nr. 80/2002, sem lögfest sé í 7. mgr. 4. gr. laganna, um að beita beri vægasta úrræði sem unnt er til að ná þeim markmiðum sem að er stefnt, og meðalhófsreglu stjórnsýsluréttarins, sbr. 12. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Þá vísar stefnda til þess að í 2. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga segi að kröfu um sviptingu forsjár skuli því aðeins gera að ekki sé unnt að beita öðrum og vægari úrræðum til úrbóta eða slíkar aðgerðir hafi verið reyndar án viðunandi árangurs. Stefnda heldur því fram að barnaverndarnefnd hafi farið fram með offorsi og beitt þær mægður alvarlegum þvingunum sem aðstæður hafi ekki gefið tilefni til að beita. Framburður A við skýrslutöku í Barnahúsi, við meðferð vistunarmálsins fyrir héraðsdómi, staðfesti þetta. Þar hafi komið fram að stúlkan hafi verið dregin úr skólanum og niðurlægð fyrir framan skólafélaga sína. Þá hafi hún ekki fengið leyfi til að hitta stefndu eða bróður sinn, auk þess sem henni hafi ekki verið heimilað að fara í skóla í heila viku. Stefnda telur neyðarráðstöfun samkvæmt 31. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002, sem stefnandi beitti haustið 2008, hafa verið með öllu óþarfa og ekki í neinu samræmi við aðstæður. Engin bráð hætta eða aðrar aðstæður hafi réttlætt þá ákvörðun stefnanda að beita neyðarráðstöfun. Þá liggi fyrir að stefndu og dóttur hennar hafi ekki verið tilkynnt fyrirfram sú ákvörðun stefnanda að vista stúlkuna utan heimilis og þeim því ekki verið gefinn kostur á að fallast á þá ráðstöfun eða undirbúa sig undir hana og kveðjast. Verði að telja það skilyrðislausa skyldu stefnanda að kanna afstöðu aðila til slíkra aðgerða áður en gripið sé til neyðarráðstöfunar, sér í lagi þar sem það liggi fyrir að stúlkan hafi ekki verið í nokkurri hættu í umsjá stefndu. Stefnda telur að tillaga stefnanda um forsjársviptingu sé sama marki brennd og aðrar aðgerðir stefnanda gagnvart sér undanfarið ár. Hún sé í algjöru ósamræmi við aðstæður þeirra mæðgna og önnur og vægari úrræði séu betur til þess fallin að leysa vanda þann sem þær mæðgur hafa glímt við. Jafnframt telur stefnda að úrskurður héraðsdóms hafi brotið í bága við grundvallarreglu 4. gr. barnaverndarlaga nr. 80/200, um að við úrlausn barnaverndarmála skuli beita þeim ráðstöfunum sem eru barni fyrir bestu og að hagsmunir barna skuli ætíð vera í fyrirrúmi. Stefnda kveður dóttur sína nú á afar viðkvæmum aldri. Hún hafi náð þeim aldri og þroska að átta sig vel á aðstæðum og geri sér vel grein fyrir alvöru málsins. Inngrip af því tagi sem vistun utan heimilis og forsjársvipting er hafi nú þegar leitt til gríðarlegrar vanlíðunar hjá stúlkunni, en stúlkan hafi í bréfi til lögmanns stefndu kallað á hjálp. Af lestri bréfsins megi sjá að líðan stúlkunnar sé mjög slæm og andlegt ástand hennar alvarlegt. Ljóst sé að aðgerðir stefnanda hafi nú þegar sett mark sitt á dóttur stefndu, en verulegar líkur séu á því að vistun utan heimilis til 18 ára aldurs, án möguleika á endurskoðun, muni reynast stúlkunni þungbær reynsla sem hún verði lengi að vinna úr. Við skýrslutöku í Barnahúsi 27. nóvember 2008, vegna vistunarmálsins fyrir héraðsdómi, hafi stúlkan staðfest efni bréfsins og ítrekað vilja sinn til að fara heim og að henni liði illa af því að hún væri í fóstri. Stúlkan hafi látið það skýrlega í ljós við skýrslutökuna að vilji hennar stæði ekki til þess að vera í áframhaldandi vistun utan heimilis. Ljóst sé af framburði stúlkunnar að líðan hennar fjarri heimili sínu og fjölskyldu sé slæm og hún sakni móður sinnar og bróður sárt. Stefnda tekur fram að framburður stúlkunnar 27. nóvember 2008 hafi ekki getað litast af samskiptum við stefndu þar sem samskipti þeirra hafi verið takmörkuð verulega af stefnanda, bæði hvað varði símtöl og heimsóknir. Umgengni hafi til að mynda átt að fara fram milli mæðgnanna daginn fyrir skýrslutökuna fyrir dómi, en stefnandi breytti því á þann veg að umgengnin færi fram eftir viðtalið. Stúlkunni hafi verið ofarlega í huga ýmis atriði varðandi framkomu barnaverndaryfirvalda og rétt sinn til talsmanns, enda hafi sálfræðingur sem við hana ræddi bent henni á hvað væri eðlilegt og lögmætt í málum sem þessu. Verði því framburður stúlkunnar ekki skýrður með neins konar áhrifum stefndu á barnið. Stefnda kveður að ein helsta röksemd stefnanda fyrir ákvörðun sinni sé sú að stúlkan hafi verið félagslega einangruð í umsjá stefndu. Stefnda telur óforsvaranlegt að rífa barn á þessum aldri upp með rótum og senda að heiman vegna þess að það eigi erfitt með að eignast vini. Ljóst sé að fjöldi íslenskra barna séu félagslega einangruð. Ástæður þess séu margvíslegar og vissulega eigi vinalaus og einmana börn í miklum erfiðleikum. Verði ekki gert lítið úr þeim vanda hér. Félagsleg einangrun barna geti þó aldrei réttlætt það að taka börn frá foreldrum sínum og vista þau utan heimilis. Verði slíkt að teljast í mikilli andstöðu við hagsmuni félagslega einangraðs barns þar sem foreldrar séu oft og tíðum þeirra eini félagsskapur. Í tilfelli dóttur stefndu sé hins vegar umdeilt hvort hún hafi í raun verið félagslega einangruð. Fullyrðingar stefnanda þess efnis virðist að miklu leyti byggjast á stöðu stúlkunnar á fyrstu skólaárum sínum. Staðan nú sé hins vegar önnur. Í skýrslu talsmanns stúlkunnar komi fram að stúlkan eigi tvær góðar vinkonur í bekknum sem hún hafi samband við nánast daglega. Þegar meta skuli hvað börnum sé fyrir bestu beri meðal annars að taka tillit til núverandi aðstæðna barna og til þeirra afleiðinga sem ákvörðun geti haft á líf og líðan þeirra. Þegar tekið sé mið af aðstæðum á heimili stúlkunnar og þeim alvarlegu afleiðingum sem það geti haft fyrir barn að vera tekið af heimili sínu og úr forsjá foreldra verði ekki séð að sú ráðstöfun sé stúlkunni fyrir bestu. Það verði því ekki séð að forsjársvipting stefndu yfir stúlkunni þjóni hagsmunum hennar á neinn hátt. Í ljósi ofangreinds sé ljóst að engin lagaskilyrði séu fyrir því að svipta stefndu forsjá dóttur sinnar. Með því yrði gengið mun lengra en nauðsyn krefji, auk þess sem úrræðið brjóti gegn mjög brýnum hagsmunum stúlkunnar um að fá að njóta stuðnings móður sinnar sem sé henni afar náin. Í greinargerð stefndu gerir hún athugasemdir við foreldrahæfnismat G sálfræðings. Stefnda telur að matið sé ekki unnið á nægilega vandvirkan og faglegan hátt. G hafi aðeins hitt stefndu einu sinni í klukkustund. Þá hafi hann hvorki þekkingu né menntun til að meta læknisfræðileg atriði. Hlutverk hans hafi verið að meta hæfni hennar sem foreldris, en ekki líkamlegt ástand síðustu ár. Stefnda segir að þegar sjúkrasaga hennar sé skoðuð sé engum vafa undirorpið að hún hafi þurft að kljást við raunveruleg og alvarleg veikindi. Um lagarök vísar stefnda til ákvæða barnaverndarlaga nr. 80/2002, einkum 4. og 29. gr. Einnig er vísað til stjórnsýslulaga nr. 37/1993, einkum til 12. gr. og hinnar almennu meðalhófsreglu. Hvað varðar málskostnaðarkröfu er vísað til XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. VI. Í máli þessu krefst stefnandi þess að stefnda verði svipt forsjá dóttur sinnar sem er fædd [...]. Eins og rakið hefur verið með ítarlegum hætti hér að framan verða afskipti barnaverndaryfirvalda af stefndu og dóttur hennar rakin allt til ársins 1999, vegna gruns um kynferðislega misnotkun stúlkunnar af hálfu föður síns. Vorið 2003 komu upp áhyggjur hjá félagsmálayfirvöldum af mikilli fjarveru stúlkunnar úr skóla. Fram kemur í gögnum málsins að stefndu hafi verið boðinn stuðningur inn á heimilið en hún ekki viljað þiggja það. Stefnda hafi hins vegar samþykkt að stúlkan dveldi í eina viku í sumarbúðum. Haustið 2003 fór aftur að bera á slakri mætingu stúlkunnar í skóla. Stefnda fékk aðstoð félagsmálayfirvalda á heimili sínu við að koma stúlkunni í skóla, en eftir nokkurn tíma hætti það úrræði að virka þar sem ýmist enginn kom til dyra hjá stefndu eða hún hafði tilkynnt um veikindi stúlkunnar. Stúlkan dvaldi um sumarið 2004 í sex vikur í [...] í [...]. Virðist sú dvöl hafa gengið afar vel. Haustið 2004 fór enn á ný að bera á mikilli fjarveru stúlkunnar úr skóla. Úr varð að stúlkan fór í tímabundið fóstur í [...] frá janúar 2005 til júní 2007, en fór að jafnaði aðra hverja helgi til stefndu. Samkvæmt umsögn skólastjóra, vegna náms hennar þar, leið stúlkunni sérlega vel þennan tíma og var skólasókn hennar mjög góð, fyrir utan sex vikur vorið 2007 þegar stefnda hélt henni heima. Eftir þessa tímabundnu dvöl í [...] flutti stúlkan aftur til stefndu og enn og aftur varð fjarvera stúlkunnar frá skóla mikil. Í desember 2007 samþykktu barnaverndaryfirvöld einhliða áætlun máls, sbr. 23. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002, þar sem stefnda hefði ekki fengist til samvinnu. Lagt var til að beitt yrði þvingunarúrræðum svo stefnda myndi sjá til þess að stúlkan sækti skóla. Þá færi stúlkan tvær helgar í mánuði til stuðningsfjölskyldu í [...]. Í nóvember 2007 fóru félagsmálayfirvöld inn á heimili stefndu, eftir að þau höfðu árangurslaust reynt að ná sambandi við stefndu, í því skyni að fjarlægja stúlkuna af heimilinu. Ekki varð af því en mæðgurnar voru hins vegar fluttar á geðdeild Landspítalans. Fyrir liggur að skólasókn stúlkunnar veturinn 2008 var mjög slök. Samkvæmt gögnum málsins reyndi stefnandi að komast að samkomulagi við stefndu um úrbætur en án árangurs þar til á fundi í júní 2008 þegar stefnda samþykkti stuðningsúrræði fyrir dóttur sína, sem fólust í því að stúlkunni var fékk talsmann, barnalækni og sálfræðiviðtöl. Jafnframt féllst stefnda á að gangast undir foreldrahæfnismat hjá G sálfræðingi. Í mati hans, dags. 10. september 2008, kemur m.a. fram að stefnda sé mjög slæm fyrirmynd fyrir dóttur sína og vanhæf til að sinna ýmsum skyldum uppalandans. Þá væri hún ekki líkleg til samstarfs við barnaverndaryfirvöld. Stefnandi ákvað í september 2008 að vista stúlkuna tímabundið utan heimilis á grundvelli 31. gr. barnaverndarlaga og fór starfsmaður stefnanda á heimili stefndu til að tilkynna henni það. Þar kom til átaka og liggur fyrir að stefnda gekkst undir viðurlagaákvörðun fyrir brot gegn valdstjórninni. Í október 2008 ákvað stefnandi svo að taka stúlkuna af heimilinu og senda hana í fóstur. Með dómi Hæstaréttar Íslands í máli nr. 682/2008 var fallist á að hún skyldi vistuð utan heimilis frá 6. október 2008 til og með 1. júní 2009. Í apríl 2009 leitaði stefnandi eftir því við stefndu að stúlkan yrði vistuð lengur, en stefnda var mótfallin því. Af þessu sést að barnaverndaryfirvöld hafa beitt ýmsum þeim úrræðum sem barnaverndarlög heimila til stuðnings stúlkunni og stefndu, en þau hafa ekki skilað árangri. Stefnda hefur útskýrt fjarveru stúlkunnar úr skóla undanfarin ár með því að stúlkan hafi verið veik, en hún hafi haft astma, mígreni, barnaliðagigt og þjáðst af miklum tíðablæðingum. G sálfræðingur, sem framkvæmdi foreldrahæfnismat á stefndu, telur líf stefndu snúast um sjúkdóma og veikindi. Þetta komi óneitanlega niður á dóttur hennar sem hún ofverndi og ali upp í sama lífsmunstri og hún sé sjálf föst í. Eitt einkenni þess sé að stúlkan fái að stjórna sér of mikið sjálf, eins og varðandi skólasókn. Sálfræðingurinn telur stefndu hafa lítinn vilja til samstarfs við barnaverndaryfirvöld. Að áliti F geðlæknis er stefnda með persónuleikaröskun sem einkennist af vænisýki og miklum ósveigjanleika. Hann telur, hafi dóttir stefndu verið laus við veikindi og ekki þurft lyf þegar hún var í fóstri, að samband sé milli veikinda stúlkunnar og hugarástands stefndu, þ.e. að stefnda sé með svokallað Munchausen by proxy. Hann telur miklar líkur á því að vandamál og heilsuleysi stúlkunnar taki sig upp á ný flytjist hún aftur til stefndu. Hann telur jafnframt að stefnda sé ákaflega ósveigjanlegur einstaklingur og litlar líkur á því að hún breytist. Samkvæmt niðurstöðu dómkvaddra matsmanna, I sálfræðings og J geðlæknis, er forsjárhæfni stefndu skert. Kemur stefnda sérstaklega illa út í svokölluðu ASPECT-matskerfi hvað varðar hegðun og viðhorf hennar. Stefnda hefur ekki verið greind með geðsjúkdóm, en hún er talin hafa talsverð merki um aðsóknarpersónuleikaveilu. Matsmenn telja hana ósveigjanlega og eiga erfitt með að sýna samvinnu. Hún sé sjálfmiðuð og óeðlilega tortryggin. Matsmennirnir telja stefndu að mörgu leyti hæfan uppalanda, en hún ofverndi dóttur sína fyrir sjúkdómum og hafi ekki innsæi í þarfir dóttur sinnar. Þannig einblíni hún um of á líkamleg einkenni dóttur sinnar, sem virðist að hluta til vera vegna andlegrar vanlíðunar. Hætta sé á að stúlkan fái ekki eðlileg uppvaxtarskilyrði og mikilvægt sé að skólaganga hennar truflist ekki frekar. Þá telja matsmennirnir verulega hættu á því að stúlkan verði ofmeðhöndluð með lyfjum og andlegar þarfir hennar vanræktar. Fari stúlkan aftur til stefndu sé hætta á því að sama sagan endurtaki sig með skólasókn hennar. Stefnda er ekki talin líkleg til samvinnu við barnaverndaryfirvöld. Að mati dómsins er hin mikla fjarvera dóttur stefndu frá skóla óásættanleg og verður ekki réttlætt með líkamlegum einkennum hennar. Þau geta hvorki ein og sér eða heildstætt skýrt fjarveru hennar frá skóla. Eins og fram hefur komið hjá þeim sérfræðingum sem hafa rætt við stefndu þá ofverndar hún mjög dóttur sína og hefur ekki innsæi í líðan hennar eða þarfir. Einnig á stefnda erfitt með að setja dóttur sinni mörk og sýna henni aðhald. Að þessu leyti telur dómurinn daglegri umönnun og uppeldi stúlkunnar alvarlega ábótavant. Sú staðreynd að stúlkunni hefur vegnað vel þegar hún hefur verið í fóstri, og ekki átt í sérstökum erfiðleikum með líkamleg einkenni og skólasókn, styður það að tengsl séu milli viðhorfa stefndu og vandamála stúlkunnar. Við upphaf aðalmeðferðar málsins var lagt fram skjal um þau lyf sem ávísað hefur verið á stefndu og dóttur hennar í lyfjaverslun [...], á tímabilinu 1. janúar 2008 til 11. desember 2009. Þar sést að stefnda hefur fengið ávísað á sig fjölmörgum lyfjum, sumum í miklu magni á skömmum tíma, m.a. róandi lyfjum, svefnlyfjum og sterkum verkjalyfjum sem virka á svipaðan hátt og morfín. Fyrir liggur í málinu að þegar stúlkan var í fóstri sendi stefnda henni fjölmörg lyf, m.a. alprazolam (Paxal®,Tafil®) sem hefur róandi, kvíðastillandi, krampastillandi og vöðvaslakandi áhrif. Dómurinn lítur þetta alvarlegum augum og tekur undir með matsmönnum að telja verði verulega hættu á því að stefnda ofmeðhöndli stúlkuna með lyfjum og vanræki andlegar þarfir hennar. Líkamlegri og andlegri heilsu stúlkunnar er að þessu leyti hætta búin. Þótt það sé vilji stúlkunnar að vera hjá móður sinni verður dómurinn fyrst og fremst að horfa til hagsmuna stúlkunnar. Enn fremur verður að líta til þess að þótt stúlkan hafi sagt fyrir dómi að hún ætli sér að mæta alltaf í skólann, fái hún að fara aftur til stefndu, þá er hún of ung til hægt sé að treysta því. Þegar litið er til alls framangreinds, fyrirliggjandi matsgerðar, vitnisburðar matsmanna og annarra sérfræðinga fyrir dómi, verður að telja að þarfir og hagsmunir dóttur stefndu krefjist þess að stefnda verði svipt forsjá hennar, sbr. a- og d-lið 29. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Önnur og vægari úrræði hafa þegar verið reynd en þau ekki komið að haldi. Verður því ekki fallist á með stefndu að ekki hafi verið gætt meðalhófs við meðferð málsins eða að aðrar málsmeðferðarreglur hafi verið brotnar. Sérstaklega skal tekið fram, vegna athugasemda stefndu um að henni hafi ekki verið tilkynnt fyrirfram um neyðarráðstöfun stefnanda samkvæmt 31. gr. barnaverndarlaga, að slík ráðstöfun fer fram án undangenginnar málsmeðferðar samkvæmt VIII. kafla laganna sem m.a. kveður á um andmælarétt. Með hliðsjón af viðhorfum stefndu og framburði hennar fyrir dómi, um að hún þurfi ekki á aðstoð eða stuðningi að halda, þykir stefnda ekki líkleg til samvinnu við barnaverndaryfirvöld. Samkvæmt framansögðu er krafa stefnanda um forsjársviptingu tekin til greina. Stefnandi gerir kröfu um að málskostnaður verði felldur niður. Gjafsóknarkostnaður stefndu greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar, Guðríðar Láru Þrastardóttur hdl., sem þykir hæfilega ákveðin, með hliðsjón af tímaskýrslu og tilkynningu dómstólaráðs nr. 5/2009, 1.012.185 krónur, að virðisaukaskatti meðtöldum. Dóm þennan kveður upp Sandra Baldvinsdóttir héraðsdómari ásamt meðdómsmönnunum Páli Matthíassyni geðlækni og Þorgeiri Magnússyni sálfræðingi. D ó m s o r ð: Stefnda, K, skal svipt forsjá dóttur sinnar, A. Málskostnaður fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður stefndu greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar, Guðríðar Láru Þrastardóttur héraðsdómslögmanns, að fjárhæð 1.012.185 krónur.
|
Mál nr. 487/2010
|
Lausafjárkaup Galli Ábyrgð
|
Í mars 2007 leigðu SH og SH sf. gröfu hjá V ehf. í því skyni að vinna ákveðið verk. Síðar sama mánaðar keyptu SH og SH sf. gröfuna af V ehf., en óumdeilt var að hún var biluð við kaupin. Starfsmenn V ehf. töldu að bilunina mætti rekja til þess að ventlakistur væru ónýtar og tók V ehf. í kjölfarið að sér viðgerð vegna þessa. Svo fór að viðgerð varð mun umfangsmeiri en til stóð og krafði V ehf. SH og SH sf. um greiðslu viðgerðarkostnaðarins. Héraðsdómur, sem staðfestur var í Hæstarétti, taldi sannað að kaupin hefðu tekist með þeim skilmálum að V ehf. tæki að sér að gera við gröfuna fyrir ákveðið verð og að þannig hefði kaupverð verið fundið. Þá var talið að SH og SH sf. hefðu fengið rangar upplýsingar um söluhlutinn við kaupin og að réttar upplýsingar hefðu haft veruleg áhrif á kaupverð. Grafan hefði því verið gölluð, sbr. 18. gr. laga nr. 50/2000 um lausafjárkaup. V ehf. hefði ábyrgst að vélin yrði starfhæf með viðgerð á ventlakistum og ættu ákvæði 2. mgr. 21. gr. laganna við í málinu. Kröfu V ehf. um viðgerðarkostnað var því hafnað.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Viðar Már Matthíasson. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Vélaborg ehf., greiði stefndu, Steinþóri Hjaltasyni og SH Vinnuvélum og verktaki sf., 400.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 12. maí 2010. Mál þetta, sem dómtekið var 20. apríl 2010, var þingfest 24. júní 2009. Stefnandi er Vélaborg ehf., Krókhálsi 5f, Reykjavík, en stefndu eru Steinþór Hjaltason, Furugrund 72, Kópavogi, og SH Vinnuvélar og verktak sf., Hjallalind 37, Kópavogi. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndu verði in solidum dæmd til að greiða skuld að fjárhæð 3.367.686 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 30. mars 2008 til greiðsludags, allt að frádregnum 1.025.415 krónum sem greiddar voru inn á skuldina 22. febrúar 2008. Þá er þess krafist að vextir leggist við höfuðstól á 12 mánaða fresti og að stefndu verði dæmd til að greiða stefnanda málskostnað. Af hálfu stefndu er krafist sýknu og málskostnaðar úr hendi stefnanda. I. Stefnandi kveður skuld þessa byggjast á einum reikningi að fjárhæð 3.367.686 krónur sem sé útgefinn 22. febrúar 2008 með gjalddaga 30. mars 2008. Stefnandi sé söluaðili fyrir Case-vinnuvélar og reki jafnframt verkstæði sem annist viðgerðir og viðhald þeirra véla. Ofangreindur reikningur sé tilkominn vegna þjónustu stefnanda í þágu stefndu vegna vinnuvélar af gerðinni Case 1288 árgerð 1998. Nánar um málavexti segir stefnandi að stefndu hafi keypt umrædda vinnuvél af stefnanda í mars 2007. Stefndu hafi óskað eftir viðgerð á vélinni á verkstæði stefnanda og hafi viðgerð farið fram. Reikningurinn sé vegna þessarar viðgerðar. Í viðgerðinni hafi m.a. falist að skipta um ventlakistur, olíu, glussa og síur. Þá hafi farið fram umfangsmikil bilanaleit vegna vandræða í snúningsbremsu og að lokum hafi verið skipt um heila í vélinni. Einnig hafi verið skipt um pakkdósir, skinner og tjakka og falllokar teknir úr. Um nánari sundurliðun vísi stefnandi til framlagðs reiknings en sjá megi á honum að viðgerð hafi verið verulega umfangsmikil. Reikningurinn taki til efniskostnaðar og vinnu auk allra umsýslu vegna viðgerðarinnar. Ekki hafi verið unnið eftir tilboði, enda hefði slíkt verið ómögulegt. Stefnandi telji einingaverð sanngjarnt og eðlilegt og það eigi einnig við um varahluti. Stefndu hafi ekki gert athugasemdir við viðgerðina og stefnandi telji að vélin hafi ekki verið í ábyrgð hjá honum. Til stuðnings kröfu sinni vísar stefnandi til meginreglna kröfuréttarins um efndir fjárskuldbindinga en reglur þessar fái m.a. stoð í 45., 47. og 54. gr. laga nr. 50/2000 og lögum nr. 42/2000. Um gjalddaga kröfunnar vísar stefnandi til meginreglu 49. gr. laga nr. 50/2000. Þá vísar stefnandi ennfremur til laga um sameignarfélög nr. 50/2007. Um vexti er vísað til laga nr. 38/2001 og um málskostnað til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991. II. Stefndi Steinþór kveðst vera jarðvinnuverktaki og hafi hann starfað í þeirri grein í áratugi. Hann hafi rekið sameignarfélagið SH Vinnuvélar og verktak frá árinu 2003. Í ársbyrjun 2007 hafi stefndi verið að grafa grunn sem hafi reynst of djúpur fyrir þá gröfu sem hann notaði. Starfsmaður hans, Árni Björn Guðmundsson, hafi vitað af stærri vél hjá stefnanda og hafi hann falast efir því hjá stefnanda að fá vélina leigða. Tekist hafi samkomulag milli aðila um að stefndi leigði vélina af stefnanda og hafi Árni Björn sótt vélina á starfsstöð stefnanda. Starfsmaður stefnanda, Gunnar Einarsson, hafi látið Árna vita af því við afhendingu að vélin væri biluð en væri samt sem áður að mestu nothæf. Gunnar hafi sagt Árna að bilunin fælist í því að ventlakistur væru ónýtar. Nokkru síðar hafi Gunnar haft samband við Árna og boðið vélina til kaups. Bæði Gunnar og verkstæðisformaður stefnanda, Guðmundur Kristjánsson, hafi fullvissað stefnda Steinþór um að eina bilunin í vélinni væri vegna ofangreindra ventlakista og eftir lagfæringu á þeim ætti bilun að vera úr sögunni. Á þessum grunni kveðst stefndi Steinþór hafa keypt vélina á 3.250.000 krónur. Hann hafi verið upplýstur um gallann af sölumanni stefnanda, Gunnari Einarssyni, og samið við stefnanda um að hann pantaði ventlakistur og að viðgerð færi fram á verkstæði stefnanda. Ennfremur hafi verið samið um að stefndi greiddi 1.000.000 króna fyrir ventlakisturnar auk hæfilegrar þóknunar fyrir vinnu við að skipta um þær. Gert hafi verið ráð fyrir að viðgerð tæki nokkra klukkutíma á verkstæðinu. Ekki hafi verið gert ráð fyrir að vélin væri haldin öðrum göllum. Stefndi Steinþór segir að vélin hafi verið kölluð inn á verkstæði stefnanda 5. október 2007 til að skipta um ventlakistur. Stefndi hafi óskað eftir því í leiðinni að skipt yrði um olíur og síur. Fljótlega hafi verkstæðisformaður, Guðmundur Kristjánsson, haft samband við stefnda og sagt honum að viðgerðin hefði ekki borið árangur. Hafi hann talið að þéttingar í tjakknum væru sennilega farnar og taldi nægja að skipta um þéttingar í dippertjakknum. Í ljós hafi síðan komið að tjakkurinn var ónýtur og því hafi verið nauðsynlegt að skipta út húsinu á honum. Þá hafi ennfremur komið í ljós að þéttingar voru töluvert skemmdar. Stefndi Steinþór sagði að hann hefði illa mátt við þeirri töf sem orðin var og því hafi hann hlaupið til og útvegað sjálfur varahluti hjá Landvélum og greitt fyrir 75.857 krónur. Hann hafi látið sjóða saman hjá Arentstáli og borgað fyrir það 218.070 krónur. Verkstæðismenn stefnanda hafi nú lokið viðgerð sinni og hringt í stefnda og tilkynnt að vélin væri tilbúin. Starfsmaður stefnda, Árni Björn, hafi farið sama dag til að sækja vélina en ákveðið þó að kanna fyrst hvernig til hefði tekist með viðgerðina. Í ljós hafi komið að tilraunir stefnanda til að gera við vélina höfðu mistekist. Snúningsbremsan hafi verið föst og glussi spýst upp um glussatankinn. Verkstæðismenn stefnanda hafi nú tekið vélina enn og aftur inn á verkstæðið og nú komist að þeirri niðurstöðu að heilinn í vélinni væri ónýtur. Nýr heili hafi ekki verið til reiðu en síðar hafi hann þó fundist og viðgerð lokið 22. febrúar 2008 eða 109 dögum eftir að vélin var tekin til viðgerðar. Stefndi kveðst hafa fengið reikning frá stefnanda þar sem hann hafi verið krafinn um greiðslu að fjárhæð 3.367.686 krónur fyrir viðgerð á vélinni. Hann hafi ekki verið tilbúinn til að greiða reikninginn að fullu þar sem hann hafi talið að hann væri að stórum hluta til kominn vegna úrbóta og galla á vélinni sem stefnandi hafi sjálfur borið ábyrgð á. Hann hafi þó greitt þann hluta er hann hafi talið tilheyra sér. Stefndi hafi greitt kaupverðið að fullu, 3.250.000 krónur, og þann viðgerðarkostnað er samið hafi verið um til að lagfæra bilun í vélinni, 1.025.415 krónur. Þá hafi stefndi greitt 293.927 krónur vegna varahluta og viðgerðar eins og að framan sé rakið. Komi sá kostnaður til skuldajafnaðar við skipti á olíu og síum. Stefndi Steinþór kveðst byggja sýknukröfu sína á því að hann hafi ákveðið að kaupa vélina á grundvelli upplýsinga starfsmanna stefnanda um að ekki þyrfti að leggja út nema um 1.000.000 króna vegna varahluta og viðgerðar á vélinni. Hann hafi verið upplýstur um bilun á vélinni og í hverju hún fælist og honum hafi verið kynnt sérstaklega hvað þyrfti að gera til að bæta úr biluninni. Samið hafi verið um hvað viðgerðin ætti að kosta. Í ljós hafi komið að greining starfsmanna stefnanda á orsökum bilunarinnar var röng. Viðgerð hafi orðið mun kostnaðarmeiri en ráð var fyrir gert. Upplýsingar stefnanda um kaupin hafi því reynst rangar og hafi vélin því augljóslega verið haldin galla við kaupin, sbr. 1. mgr. 18. gr. laga nr. 50/2000 um lausafjárkaup. Gallinn hafi verið á ábyrgð seljanda þrátt fyrir að afhending hefði farið fram, sbr. 2. mgr. 21. gr. sömu laga. Stefnandi hafi efnt samninginn með því að gera við vélina. Hann eigi hins vegar ekki rétt á frekari greiðslu umfram kaupverð. Stefndi hafi staðið við skuldbindingar sínar gagnvart stefnanda vegna kaupanna og því beri að sýkna hann af dómkröfum stefnanda. Stefnandi vísar til framangreindra lagaákvæða og um málskostnað vísar hann til 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991. III. Stefndi Steinþór sagði m.a. í skýrslu sinni fyrir dómi að leigutími hafi aðeins staðið í stuttan tíma, líklega tvo daga, því fljótlega hafi starfsmaður stefnanda, Gunnar Einarsson, boðið vélina til kaups. Vitað hafi verið að vélin var biluð er hún var tekin á leigu. Bilunin hafi lýst sér í því að bóman eða lyftuarmurinn hafi alltaf sigið og hafi gröfumaður því þurft að hafa varann á og halda í á móti því annars var hætta á að skuflan rækist í vélarhúsið. Þá hafi bilunin einnig lýst sér í því að erfitt gat verið að snúa gröfunni og átti hún það til að festast í snúningnum. Þrátt fyrir þetta hafi mátt nota vélina ef varlega var farið. Þegar sölumaður hjá stefnanda, Gunnar Einarsson, hafi boðið vélina til kaups hafi verið farið yfir þessi mál og Gunnar og Guðmundur Kristjánsson, verkstæðisformaður stefnanda, sannfært hann um að bilun í ventlakistum væri orsökin fyrir framangreindum bilunum. Viðgerð hafi átt að kosta rúmlega 1.000.000 króna og hafi honum þá fundist kaupverð sanngjarnt. Í ljós hafi komið að bíða þurfti fram í nóvember eftir nýjum ventlakistum og þá hafi stefnandi kallað vélina inn til viðgerðar. Á þessum tíma hafi vélin verið í notkun hjá stefnda með hléum. Steinþór skýrði á sama veg frá varðandi viðgerðina og fram kemur í málavaxtalýsingu hér að framan. Að lokum hafi komið í ljós að svokallaður heili í gröfunni var bilaður og ómögulegt að fá hann keyptan þrátt fyrir leit. Að lokum hafi það þó tekist og viðgerð lokið 22. febrúar 2008 eða 109 dögum eftir að vélin var tekin til viðgerðar. Gunnar Einarsson var sölumaður hjá stefnanda á þessum tíma. Hann sagði m.a. í vitnaskýrslu sinni að bilun í vélinni hafi lýst sér þannig að bóman hafi alltaf sigið. Þetta hafi verið rætt við sölu en honum hafi ekki verið kunnugt um vandamál varðandi snúningsbremsur svo hann myndi. Hins vegar hafi verið rætt um að skipta þyrfti um ventlakistur og kostnaður við það áætlaður 1.000.000 króna og að stefndi greiddi þann kostnað. Þannig hafi honum fundist verð fyrir gröfuna sanngjarnt. Guðmundur Kristjánsson, verkstjóri á verkstæði stefnanda, sagði m.a. að bilun í ventlakistum hefði þau áhrif að glussakerfi vélarinnar yrði ekki almennilega virkt. Ventlakistur stjórni öllum hreyfingum vélarinnar. Þær geti einnig haft áhrif á snúningsbremsur en þó sé ekki unnt að fullyrða það þar sem rafmagn komi þar einnig við sögu. Árni Björn Guðmundsson var vélamaður hjá stefnda á þessum tíma. Hann kvaðst hafa haft milligöngu um málið þegar vélin var leigð. Þegar vélin var boðin til kaups hafi stefndi Steinþór séð um þá hlið mála. IV. Í mars 2007 vantaði stefndu gröfu til að vinna ákveðið verk. Fékk stefndi Steinþór leigða gröfu af gerðinni Case hjá stefnanda til þessa verks og eftir nokkra daga bauð sölumaður stefnanda honum vélina til kaups sem stefndi Steinþór þáði og var gengið frá kaupunum 20. mars 2007. Óumdeilt er að vélin var biluð er kaup tókust og er ágreiningslaust að bilunin lýsti sér í því annars vegar að bóman hélst ekki uppi heldur vildi síga og hins vegar var vandkvæðum bundið að snúa vélinni. Stefnandi, sem selur vinnuvélar af gerðinni Case og rekur jafnframt verkstæði til viðgerðar á slíkum vélum, tók að sér að gera við gröfuna. Af hálfu stefnda Steinþórs er því haldið fram að það hafi verið ákvörðunarástæða fyrir kaupunum af hans hálfu að bilanagreining stefnanda stæðist og taldi hann að komist hefði á munnlegur samningur þessa efnis. Hann heldur því jafnframt fram að kaupverð hafi verið sanngjarnt miðað við að hann tæki á sig viðgerðarkostnað á ventlakistum. Vitnið Gunnar Einarsson, sem var sölumaður hjá stefnanda og annaðist söluna af hans hálfu, bar einnig fyrir dómi að með þessum hætti hafi stefndu greitt sanngjarnt verð fyrir gröfuna. Eins og málið liggur fyrir verður talið að það hafi verið hald starfsmanna stefnanda að bilana í vélinni mætti rekja til þess að ventlakistur væru ónýtar. Í ljós kom síðar, eftir að viðgerð hófst á verkstæði stefnanda, að svo var ekki heldur varð viðgerð mun umfangsmeiri en til stóð og er sú atburðarás, sem ekki er deilt um í málinu, rakin hér að framan. Stefndu þykja hafa fært sönnur fyrir því að tekist hafi kaup um framangreinda vél með þeim skilmálum að stefnandi tæki að sér að gera við hana fyrir ákveðið verð og að þannig væri kaupverð fundið. Um viðskipti aðila gilda lög nr. 50/2000 um lausafjárkaup. Stefndu keyptu hlut af stefnanda og fengu rangar upplýsingar um söluhlutinn. Réttar upplýsingar hefðu haft veruleg áhrif á kaupverð. Hið selda telst því hafa verið gallað í skilningi 1. mgr. 18. gr. laga nr. 50/2000. Verður talið að stefnandi hafi ábyrgst að vélin yrði starfhæf með viðgerð á ventlakistum. Eiga því ákvæði 2. mgr. 21. gr. laganna við í málinu. Niðurstaða málsins verður því sú að stefndu verða alfarið sýknaðir af kröfum stefnanda í málinu. Eftir þessari niðurstöðu verður stefnandi dæmdur til að greiða stefndu málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 450.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Gunnar Aðalsteinsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan. Dómsorð Stefndu, Steinþór Hjaltason og SH Vinnuvélar og verktak ehf., eru sýkn af kröfu stefnanda, Vélaborgar ehf., í málinu. Stefnandi greiði stefndu 450.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 458/2009
|
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 Gögn
|
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi gert að sæta gæsluvarðhaldi, á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur. Þá var jafnframt staðfest niðurstaða héraðsdóms um að S væri heimilt að synja verjanda X um aðgang að rannsóknarskýrslum í málinu.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 12. ágúst 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Norðurlands eystra 12. ágúst 2009, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til þriðjudagsins 18. ágúst 2009 klukkan 13 og sæta einangrun meðan á því stendur. Þá var verjanda varnaraðila synjað um aðgang að rannsóknarskýrslum í máli þessu, en þó eigi lengur en til mánudagsins 31. ágúst 2009 klukkan 18. Kæruheimild er í c. og l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími og honum ekki gert að sæta einangrun á gæsluvarðhaldstíma. Þá er þess krafist að verjanda varnaraðila verði afhent öll gögn málsins, en til vara að heimild lögreglu til að synja um aðgang að gögnunum verði markaður skemmri tími en greinir í hinum kærða úrskurði. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur um gæsluvarðhald varnaraðila og að sóknaraðila sé heimilt að synja verjanda varnaraðila um aðgang að rannsóknarskýrslum í máli þessu. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
|
Mál nr. 239/2007
|
Sameign Veiðiréttur Kaupsamningur Samaðild Fasteign
|
Aðilar deildu umhvort veiðiréttur í Berufjarðará hefði fylgt þegar röskir 25 hektarar af landijarðarinnar Berufjarðar voru seldir árið 1961. Umrætt land lá hvergi að ánni enáfrýjendur, sem leiddu rétt sinn frá kaupendum þess árið 1961, reistu tilkallsitt til veiðiréttar á því að þau væru sameigendur að óskiptu landiBerufjarðar. Ekki var fallist á að þessi skilningur ætti sér stoð í samningnum1961 og fremur talið að þetta færi gegn orðalagi hans. Þá hefðu áfrýjendur ekkifært sönnur á að eigendur Berufjarðar hefðu óbeint viðurkennt réttmætiskilnings þeirra á efni samningsins. Var því fallist á kröfu stefndu aðáfrýjendur ættu ekki veiðirétt í ánni.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þettadæma hæstaréttardómararnir Jón Steinar Gunnlaugsson, Hjördís Hákonardóttir ogPáll Hreinsson. Áfrýjendurskutu málinu til Hæstaréttar 4. maí 2007 að fengnu áfrýjunarleyfi. Þau krefjastsýknu af kröfu stefndu og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndukrefjast staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. FyrirHæstarétti hafa stefndu gefið yfirlýsingu um að Bóka- og minjasafn Nönnu Guðmundsdóttureigi ekki hlutdeild í hinum umdeilda veiðirétti í Berufjarðará. Var þess þvíóskað að aðild safnsins að málinu félli niður. Af hálfu áfrýjenda voru ekkigerðar athugasemdir við þetta. Stefnduhafa við meðferð málsins upplýst að auk þeirra eigi tvö systkini þeirra, Kristrún og Guðmundur, 1/16 hluta hvort íhinni óskiptu sameign um jörðina Berufjörður. Stefndu hafa hvert um sigsjálfstæðra hagsmuna að gæta af kröfu sinni um viðurkenningu á að áfrýjendureigi ekki veiðirétt í Berufjarðará. Verður ekki talið að 1. mgr. 18. gr. laganr. 91/1991 um meðferð einkamála standi því í vegi að þau geti sótt rétt sinnfyrir dómi án aðildar þessara sameigenda sinna, sbr. síðari málslið 2. mgr. 18.gr. laganna. Svo semtekið er fram í hinum áfrýjaða dómi lýtur ágreiningur málsaðila að efnikaupsamnings og afsals 20. júlí 1961 þar sem Hjálmar Guðmundsson seldi EinariGunnlaugssyni 4/5 hluta af fjórðungshlutdeild sinni í jörðinni Berufirði, enjörðin var þá í óskiptri sameign Hjálmars og systkina hans Finns, Nönnu ogGunnlaugs að jöfnum hlutum. Áfrýjendur, sem nú eru eigendur hins afsalaðahluta, telja að hlutdeild í veiðirétti í Berufjarðará hafi fylgt með viðkaupin, þrátt fyrir að óumdeilt sé með aðilum að hið afmarkaða land, semsamningurinn tók til, liggi hvergi að ánni. Stefndu mótmæla þessu. Texti skjalsins 20. júlí 1961 ertekinn upp í hinn áfrýjaða dóm. Þar segir fyrst að seljandi lofi að seljakaupanda „4/5 hluta af eign sinni í Berufirði, en seljandi telst nú eiga 1/4hluta af óskiptu landi Berufjarðar, ...“ Síðan eru dregin mörk „hins seldalands“ sem samningurinn tekur til og er ekki deilt um legu þess eða mörk. Segirað landið hafi verið mælt og sé það að flatarmáli rösklega 25 hektarar og alltræktanlegt. Beitarréttur kaupanda fari eftir stærðarhlut hans í jörðinnihlutfallslega. Þáverandi eigendur 3/4 hluta jarðarinnar Berufjarðar, Finnur,Nanna og Gunnlaugur Guðmundarbörn, rituðu samdægurs nöfn sín undir svofelldayfirlýsingu sem skráð var á skjalið: „Við undirritaðir sameigendur að jörðinniBerufirði erum samþykk því, að ofanumgetið land selt Einari Gunnlaugssyni ásamtmeðfylgjandi beitarréttindum séu réttir 4/5 hlutar af eign HjálmarsGuðmundssonar í jörðinni, og einnig samþykkjum við söluna.“ Áfrýjendur byggjaeinkum á upphafsorðum kaupsamningsins, sem tekin voru upp að framan, og teljaþau veita vísbendingu um að seld hafi verið hlutdeild í óskiptu landiBerufjarðar. Á tíma kaupsamningsins var, svo sem íhéraðsdómi greinir, í gildi lagaákvæði sem bannaði að skilja veiðirétt frájörð. Áfrýjendur hafa tekið fram að þau telji sig ennþá meðal sameigenda aðöðrum hlutum jarðarinnar Berufjarðar en þeim sem skipt var frá jörðinni meðsamningnum 20. júlí 1961. Við málflutning fyrir Hæstarétti var tilkall þeirratil veiðiréttar í Berufjarðará sagt byggjast á því að þau væru sameigendur meðstefndu að landi Berufjarðar. Fyrir þessu er ekki stoð í samningnum 1961.Fremur má telja að þetta fari gegn orðalagi hans, þar sem með orðunum „hinsselda lands“ er greinilega einungis vísað til landhlutans innan hinna tilgreindumarka. Í samningnum er sérstaklega nefnt að beitarréttur fylgi. Ekki hefðiverið þörf á að nefna þetta ef skilningur áfrýjenda á efni hans væri réttur,þar sem slíkur réttur hefði þá fylgt sameignarrétti þeirra. Þá verður textinnsem sameigendurnir þrír undirrituðu á skjalinu talinn fela í sér þann skilningþeirra að með afmörkuðu spildunni og beitarréttinum hafi að fullu verið gengiðfrá afhendingu á 4/5 hlutum af fjórðungshlut bróður þeirra HjálmarsGuðmundssonar, enda er þar sagt að þetta séu „réttir 4/5 hlutar af eign“ hans íjörðinni. Þessu til stuðnings er ennfremur afsalsáritun Hjálmars sjálfs áskjalið sama dag, sem hljóðar svo: „Þar sem Einar Gunnlaugsson, Berufirði,hefir staðið mér full skil á kaupverði ofangreinds lands og beitarréttinda,lýsi ég hann hér með réttan og löglegan eiganda hins selda.“ Með hliðsjón afþví sem hér hefur verið rakið verður talið að orðalagið „af óskiptu landi“ íupphafi kaupsamningsins vísi aðeins til eignar seljandans en ekki landshlutanssem seldur var úr jörðinni Berufirði og geti því ekki orðið til stuðnings kröfuáfrýjenda. Áfrýjendurhafa, auk þess sem að framan greinir, sérstaklega talið að stefndu og fyrrieigendur Berufjarðar hafi óbeint viðurkennt réttmæti skilnings þeirra á efnisamningsins 1961. Er þeim atriðum sem þetta varða lýst í hinum áfrýjaða dómi.Sá sem byggir tilkall sitt til sameignarréttar á viðurkenningu annarra eigendaverður að færa fram skýra sönnun þess að slík viðurkenning hafi verið veitt ogþá af öllum þeim sem hlut eiga að máli. Áfrýjendur hafa ekki fært slíka sönnunfram í málinu og verður krafa þeirra því ekki tekin til greina á þessumgrundvelli. Samkvæmtframanrituðu verður fallist á með stefndu að áfrýjendur hafi ekki sýnt fram áað þau eigi eignartilkall til veiðiréttar í Berufjarðará og verður hinnáfrýjaði dómur því staðfestur um annað en málskostnað. Samkvæmtþessum málsúrslitum verða áfrýjendur dæmdir til að greiða stefndu óskiptmálskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti sem ákveðst eins og nánar greinir ídómsorði. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur eróraskaður um annað en málskostnað. Áfrýjendur, Ólafur ÁkiRagnarsson og Álfheiður Freyja Friðbjarnardóttir, greiði stefndu, ÓskariGunnlaugssyni, Braga Gunnlaugssyni, Ingunni Gunnlaugsdóttur, GuðríðiGunnlaugsdóttur, Guðlaugu Gunnlaugsdóttur, Baldri Gunnlaugssyni, HaukiGunnlaugssyni, Vilborgu Gunnlaugsdóttur og Birni Gunnlaugssyni, sameiginlega1.000.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur HéraðsdómsAusturlands 28. júní 2006. Máliðvar höfðað 14. júní 2005 og dómtekið 22. júní 2006. Stefnendur eru Óskar,Berufirði III, Djúpavogshreppi, Bragi, Berufirði II, sama stað, Ingunn, Kleif,Breiðdalshreppi, Guðríður, Sæbergi 19, Breiðdalsvík, Guðlaug, Engihlíð, samastað, Baldur, Borgargarði 3, Djúpavogi, Haukur, Runná, Djúpavogshreppi,Vilborg, Hæðargarði 21, Nesjum, Hornafirði, Björn, Sunnubraut 6, Höfn, öllGunnlaugsbörn Guðmundssonar og Bóka- og minjasafn Nönnu Guðmundsdóttur,Berufirði, Djúpavogshreppi. Stefndu eru Ólafur Áki Ragnarsson ogÁlfheiður Freyja Friðbjarnardóttir, Heinabergi 20, Þorlákshöfn. Stefnendurkrefjast þess að viðurkennt verði með dómi að jörðinni Berufirði-Melshornitilheyri ekki veiðiréttur í Berufjarðará. Þá er krafist málskostnaðar. Stefndukrefjast sýknu af dómkröfum stefnenda og málskostnaðar. I. II. Hinn 20.júlí 1961 gerðu Hjálmar og bróðursonur hans, Einar Gunnlaugsson, með sérkaupsamning, en meginefni hans hljóðar svo: „Seljandilofar að selja kaupanda 4/5 hluta af eign sinni í Berufirði, en seljandi telstnú eiga 1/4 hluta af óskiptu landi Berufjarðar, þ.e. þegar frá er talið landHvannabrekku og Lindarbrekku. Mörk hins selda lands eru þessi: Að utan:Illagilslækur, frá Berufjarðará og upp að Dalstóttum (Ólafs sel). Að ofan:Bein lína, sem hugsast dregin frá Dalstóttum í vörðu utanhalt við Ljósumela. Aðinnan: Bein lína, sem hugsast dregin frá þeirri vörðu í aðra vörðu á mel ofanvið Mjósund. Að neðan: Bein lína, sem hugsast dregin úr þeirri vörðu íMelshorn, sem er í krikanum milli Berufjarðarár og Illagilslækjar. Land þettahefur verið mælt, og er það að flatarmáli rösklega 25 hektarar og er alltræktanlegt. Beitarréttur kaupanda fer eftir stærðarhlut hans í jörðinnihlutfallslega.“ Ákaupsamningnum er yfirlýsing Finns, Nönnu og Gunnlaugs, dagsett sama dag, enþar segir: „Viðundirritaðir sameigendur að jörðinni Berufirði erum samþykk því, að ofanumgetiðland selt Einari Gunnlaugssyni ásamt meðfylgjandi beitarréttindum séu réttir4/5 hlutar af eign Hjálmars Guðmundssonar í jörðinni, og einnig samþykkjum viðsöluna.“ Fyrirneðan yfirlýsinguna er afsal Hjálmars fyrir hinu selda, dagsett sama dag, semhljóðar svo: „Þar semEinar Gunnlaugsson, Berufirði, hefur staðið mér full skil á kaupverði ofangreindslands og beitarréttinda, lýsi ég hann hér með réttan og löglegan eiganda hinsselda. Ég svara til vanheimildar.“ III. Í málinuliggur fyrir að Ragnar eignaðist hlut bræðra sinna Finns og Hjálmars í jörðinniBerufirði 28. október 1970 og afsalaði sömu eignarhlutum til Gunnlaugs bróðursíns 2. desember sama ár. Í afsalinu segir að eftir söluna sé eignarhluturGunnlaugs 2,20 á móti 1 hlut Nönnu og að heimajörðin teljist þannig samtals3,20 hlutar. Fer ekkifrekari sögum af samningsgerð í Berufirði fyrr en haustið 1977 þegar veiðimálastjóri,fyrir hönd hins opinbera og Ragnar, Gunnlaugur og Einar, fyrir hönd eigendaBerufjarðar, undirrituðu samning um að Veiðimálastofnun væri heimilt að sleppalaxaseiðum í tilraunaskyni í Berufjarðará. Tekjur sem af kynnu að hljótastskyldu renna til helminga milli stofnunarinnar og eigenda Berufjarðar. Erskemmst frá því að segja að umrædd tilraun bar ekki ávöxt. Hinn 19.ágúst 1979 seldi Nanna stefnanda Óskari eignarhlut sinn í jörðinni Berufirði.Í samningnum segir að Berufjarðarlandið sé óskipt, en svo teljist til að Gunnlaugureigi 2,1 og Einar sonur hans 0,9 á móti 1, sem sé eign Nönnu. Jarðarhlutinn,sem hún selji, sé því 1/4 úr heildarlandi Berufjarðar og Melshorns. Ísamningnum er getið um hlunnindi, sem felist í veiði í ánni og sjó, en í þvísambandi áskildi Nanna sér rétt til nýtingar þeirra, þó aðeins til matar.Samkvæmt þinglýsingabók ber hinn seldi eignarhluti nafnið„Berufjörður/Berufjörður 2“, með fasteignanúmer 159097. Meðalannarra málsgagna er skiptayfirlýsing erfingja Nönnu 20. október 1988 um aðákveðin hafi verið stofnun Bóka- og mynjasafns Nönnu Guðmundsdóttur og skuliöllum eignum hinnar látnu varið til þessara hluta. Þáliggur fyrir yfirlýsing 28. desember 1994 vegna einkaskipta á dánarbúi móðurtíttnefndra systkina, sem þinglýst var án athugasemda. Sama skjal ber með sérað hinn 29. ágúst 2002 hafi þinglýsingarstjóri fært eftirfarandi athugasemd íþinglýsingabók: „Jörðin Berufjörður er óskipt í þingl.bók og færðist skjalþetta, sem skv. efni þess á við um Berufjörð 2, á blað jarðarinnar Berufjarðarí þingl.bók. Skv. afsali dags. 19.8.1979 á Óskar Gunnlaugsson 5/16 hluta(31,25%) jarðarinnar, sjá litra nr. 1211/1980. Skv. afsali dags. 2.12.1970,litra nr. NN-418/1970, varð eignarhluti Gunnlaugs Guðmundssonar í Berufirði2,20 af 3,20 hlutum (11/16 hlutar - 68,75%) og kemur sá hluti í eign viðtakendaþessa skjals.“ Virðist hér vísað til stefnenda, að frátöldu Bóka- ogminjasafni Nönnu Guðmundsdóttur, og til Kristrúnar og Guðmundar Gunnlaugsbarna. IV. Áðurhafði það gerst 11. apríl 2002 að jörðin Melshorn var auglýst til sölu á vegumFasteigna- og skipasölu Austurlands ehf. og óskað eftir tilboðum í hana ásamtmeðfylgjandi hlunnindum, svo sem „veiði í ám og rjúpna- og gæsaveiði.“ Seljandivar Stefanía Rósa Jóhannsdóttir eftirlifandi sambúðarmaki Einars Gunnlaugssonar,en hann lést árið 1991. Stefnendur halda því fram að um leið og þeir hafi séðnefnda auglýsingu hafi stefnandi Bragi farið á fund Stefaníu og kvartað undansölulýsingunni. Óháð því fór svo að stefndu keyptu jörðina 7. ágúst 2002 ogvar afsal gefið út fyrir henni 11. febrúar 2003. Í hvorugu skjalinu er getið umveiðirétt í Berufjarðará eða önnur hlunnindi, en eignin seld með öllu því semhenni fylgir og fylgja ber og seljandi hafi upplýst kaupendur um. Varðandilandamerki er þess getið að þau séu óumdeild og í því sambandi vísað tilfyrrnefnds kaupsamnings 20. júlí 1961. Að sögnstefnenda munu stefndu hafa heimilað gestum að veiða í Berufjarðará haustið2002 og aftur sumarið 2004. Hafi stefnendur kvartað undan þessu við stefndu.Með bréfi stefnenda 12. október 2004 var skorað á stefndu að sýna fram áhvernig þau gætu talið til veiðiréttar í ánni. Í svarbréfi 23. nóvember sama árvar bent á að veiðiréttur hefði fylgt við kaupin á Melshorni í ágúst 2002. V. Samkvæmtþinglýsingarvottorði fyrir Berufjörð-Melshorn er fasteignin skráð sem nýbýli.Á vottorðið eru færð ýmis veðbönd í formi lífeyrissjóðslána. Í þinglýsingarvottorðifyrir Berufjörð/Berufjörð 2 eru stefnendur skráðir eigendur að jörðinni ísamræmi við fyrrnefndar skiptayfirlýsingar og afsöl til stefnanda Óskars.Samkvæmt vottorðinu hvílir eitt lán á jörðinni frá Lánasjóði landbúnaðarins. Ávottorðið er meðal annars færð áðurnefnd athugasemd þinglýsingarstjóra um aðjörðin Berufjörður sé óskipt í þinglýsingabók. Þá liggur fyrir þinglýsingarvottorðfyrir Hvannabrekku, sem skráð er jörð í byggð, með fastanúmer 159109. Á hennihvíla sjálfstæð veðbönd. Ívottorðum Fasteignamats ríkisins er Berufirði-Melshorni (159096), Berufirði 2(159097) og Berufirði (159098) lýst með tilliti til eigna, sem þeim fylgir.Varðandi fyrstnefndu fasteignina, sem sögð er ná yfir 20,8 hektara ræktaðslands, er ekki getið um hlunnindi. Berufjörður 2 er sögð jörð í byggð, með 56,5hektara ræktaðs lands og Berufjörður, jörð í byggð, með 12 hektara ræktaðslands. Til fasteignamats varðandi báðar jarðirnar teljast lax- og silungsveiði.Skráðir rétthafar slíkra hlunninda að Berufirði 2 eru stefnendur, að frátölduBóka- og minjasafni Nönnu Guðmundsdóttur, en stefnandi Óskar er skráður rétthafisömu hlunninda að Berufirði. VI. Viðaðalmeðferð málsins komu Óskar og Bragi Gunnlaugssynir fyrir dóm af hálfustefnenda, stefndi Ólafur Áki og vitnið Stefanía Rósa Jóhannsdóttir. Í málistefnenda kom fram að Melshorn væri nýbýli, sem byggt hefði verið úr landi Berufjarðarmeð kaupsamningnum 1961, en samkvæmt honum hefði Einar Gunnlaugsson fengiðbeitarrétt í óskiptu landi Berufjarðar, hlutfallslega að 1/5 eða 20% af heildarlandijarðarinnar. Veiðiréttur í Berufjarðará hefði ekki fylgt með í kaupunum, envegna náinna fjölskyldubanda hefðu eigendur Berufjarðar látið óátalið þóttEinar og fjölskylda hans veiddu sér til matar og fólk á þeirra vegum renndistöku sinnum fyrir fisk í ánni. Aðilarnir báru ekki á móti því að Vegagerðinhefði í einhver skipti fengið leyfi til malarnáms í landi Berufjarðar og að20-25% tekna af náminu hefðu runnið til eiganda Melshorns, þótt engin efnistakaværi úr þeirri jörð. StefndiÓlafur kvaðst hafa verið að leita sér að jörð með aðgangi að veiði í vatni ogsjó þegar hann hefði rekið augun í fasteignaauglýsinguna 11. apríl 2002. Í framhaldihefði verið gengið til samninga við Stefaníu Rósu, en við samningsgerðina hefðiverið rætt ítarlega um veiðirétt í Berufjarðará og skýrt tekið fram af hálfuStefaníu og fasteignasalans að Melshorni fylgdi hlutfallslega 20% veiðiréttur íjörðinni Berufirði. Að sögn stefnda hefði sá réttur verið forsenda fyrirkaupunum. Einnig hefði komið fram að Melshorn fengi í sinn hlut 20% afmalarnámi í sömu jörð. Stefndi hefði því staðið í þeirri trú að Melshorn væri20% af óskiptu landi Berufjarðar. Hann kvaðst ekki hafa talið ástæðu til aðáskilja sér veiðirétt í sjálfum kaupsamningnum, enda hefði sá réttur verið ljóssamkvæmt fyrri afsalsgerð um jörðina frá 1961. StefaníaRósa bar fyrir dómi að hún hefði hafið búskap að Melshorni 1972, en fyrir þanntíma hefði Einar Gunnlaugsson búið jörðina um 11 ára skeið. Afkoma þeirra hefðibyggst á sauðfjárbúskap og hefði fénu verið sleppt í landi Berufjarðar. Aðsögn Stefaníu hefði henni skilist að þau ættu 20% í óskiptu landi sömu jarðar,utan ræktaðs túns að Melshorni og að veiðiréttur í Berufjarðará hefði fylgtbýlinu. Stefanía bar að börn þeirra Einars hefðu verið duglegust við að veiða íánni, auk þess sem bræður hennar hefðu stundum rennt fyrir fisk. Á þessu hefðiekki orðið breyting eftir andlát Einars 1991. Aðspurð kannaðist Stefanía við aðstefnandi Bragi hefði komið að máli við hana daginn sem Melshorn var auglýsttil sölu og hann sagt henni að jörðinni fylgdi ekki veiðiréttur í Berufjarðará.Hún bar enn fremur að hún hefði aldrei beðið fasteignasöluna að auglýsa jörðinameð slíkum hlunnindum og gaf berlega í skyn að umræddur texti í sölulýsingueignarinnar væri ekki frá henni komin. Þá bar Stefanía á móti því að rætt hefðiverið sérstaklega um það við kaupsamningsgerðina að veiðiréttur fylgdiMelshorni og andmælti því að hún hefði ábyrgst að slík hlunnindi fylgdujörðinni. Að sögn Stefaníu hefði Ólafur þó spurt um þetta atriði, en ekki lagtsérstaka áherslu á að veiðiréttur fylgdi með í kaupunum. VII. Stefnendurbyggja kröfu sína á því að fyrirliggjandi eignarheimildir og þinglýst gögnleiði til þess að jörðinni Berufirði fylgi veiðiréttur í Berufjarðará. Að samaskapi sýni gögnin að slíkur réttur fylgi ekki nýbýlinu Melshorni. Fyrri staðhæfinginsé óumdeild. Af kaupsamningi og afsali til Einars Gunnlaugssonar 20. júlí 1961sé jafn ljóst að Melshorni hafi verið skipt úr jörð Berufjarðar sem sjálfstæðubýli, landamerki hinnar nýju jarðar afmörkuð og kveðið skýrt á um hvaðahlunnindi væru seld með jarðarhlutanum. Í þessu sambandi hafi verið getið umbeitarréttindi í landi Berufjarðar að 1/5 hluta, en ekki minnst á veiðirétt.Slíkan rétt hafi Einar ekki keypt af eigendum Berufjarðar og því geti síðarieigendur Melshorns ekki öðlast meiri réttindi en leiðir af hinu upphaflegaeignarafsali. Benda stefnendur á að opinber skráning hjá Fasteignamatiríkisins staðreyni veiðirétt þeirra í ánni og hreki jafnframt fullyrðingarstefndu um sams konar rétt jarðarinnar Melshorns. Sönnunarbyrði um hið gagnstæðahvíli á stefndu. Að mati stefnenda breyti hér engu þótt fyrri eigendumjarðarinnar, Einari og síðar eftirlifandi sambýliskonu hans, hafi verið leyfðeinhver veiði í ánni, en slíkt hafi verið látið óátalið, enda Einar náskyldurstefnendum. Hinu sama gegni um skiptingu tekna af malarnámi í landiBerufjarðar. Þá breyti samningur við Veiðimálastofnun um seiðasleppingar íBerufjarðará engu um réttarstöðu í málinu, enda hafi hann ekki verið undirritaðuraf öllum eigendum Berufjarðar, Ragnar aðeins verið ábúandi og Einar beðinn aðundirrita samninginn til þess að sátt yrði um veiðitilraun Gunnlaugs föðurhans. Gildi samningsins hafi því hvorki verið háð samþykki Ragnars né Einars.Loks benda stefnendur á að í kaupsamningi um Melshorn 7. ágúst 2002 hafi hiðselda verið nákvæmlega tilgreint, í samræmi við lýsingu í fasteignamati oghvergi minnst á veiðirétt í Berufjarðará. Hefði þó verið ærin ástæða til, efstefndu hefðu ætlað að áskilja sér slíkan rétt gagnvart seljanda eða gera hannað forsendu fyrir kaupunum. Vitnisburður Stefaníu Rósu Jóhannsdóttur sýnifram á hið gagnstæða, sem og að hún hafi sjálf ekki ætlað að láta veiðiréttfylgja eigninni, enda enginn sá réttur fyrir hendi. Þábyggja stefnendur á meginreglu íslensks réttar um að landeiganda sé einumheimil veiði í vatni á landi sínu, sbr. 2. gr. laga nr. 76/1970 um lax- ogsilungsveiði og 1. gr. tilskipunar um veiði á Íslandi nr. 20 frá 1849. Þannigrenni Berufjarðará um landareign stefnenda, en ekki um Melshorn. Til að jörð,sem ekki liggi að á, tilheyri engu síður veiðiréttur í sömu á þurfi að kveða áum slíkan rétt með skýrum hætti í eignarheimildum. Slíku sé ekki fyrir aðfara í því tilviki, sem hér um ræði. Taka hefði þurft fram í eignarafsalinu1961 ef ætlunin hefði verið að veiðiréttur fylgdi Melshorni. Slíkt hafi ekkiverið gert af þeirri einföldu ástæðu að aldrei hefði staðið til af hálfusamningsaðila að láta veiðirétt fylgja jörðinni. Til samanburðar bendastefnendur á að Hvannabrekka og Lindarbrekka hafi einnig verið seldar undanjörðinni Berufirði án veiðiréttinda, enda liggi hvorugt býlanna aðBerufjarðará. Að öðruleyti vísa stefnendur til 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála, lax- og silungsveiðilaganna almennt, laga nr. 41/1919 um landamerki o.fl.og 72. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944. VIII. Stefndubyggja sýknukröfu sína á því að Berufjörður-Melshorn sé 20% af óskiptu landijarðarinnar Berufjarðar, svo sem skýrt komi fram í eignarafsalinu 20. júlí1961, en með kaupsamningi þann dag hafi Einar Gunnlaugsson eignast 4/5 affjórðungshlutdeild Hjálmars Guðmundssonar í óskiptu landinu, þar með talið20% hlutdeild í veiðirétti og öðrum hlunnindum, sem fylgja hinu óskipta landi.Stefndu leiði rétt sinn frá Einari og eigi því sömu réttindi og hann samkvæmtkaupsamningi 7. ágúst 2002 við eftirlifandi sambúðarmaka hans, Stefaníu RósuJóhannsdóttur. Benda stefndu hér á að sá skilningur samrýmist eignarafsali tilstefnanda Óskars 19. ágúst 1979 og orðalagi kaupsamningsins 7. ágúst. Viðþá samningsgerð hafi Stefanía upplýst um 20% veiðirétt í Berufjarðará, rætt umnýtingu fjölskyldu hennar á veiði í ánni og hún greint frá því að Melshornifylgdu einnig 20% tekna af malarnámi í Berufjarðarlandi. Þá telja stefndu að ílögskiptum við opinbera aðila hafi ávallt verið litið svo á að Melshorn væri20% hluti af óskiptu landi Berufjarðar, ekki aðeins varðandi tekjur afmalarnámi, heldur einnig í tengslum við samning um seiðasleppingar 1977, skurðgröftí landinu 1983 og skiptingu kostnaðar vegna hans. Loks benda stefndu á jarðalýsinguNönnu Guðmundsdóttur í III. bindi ritverksins „Sveitir og jarðir í Múlaþingi“,sem samrýmist skilningi þeirra og fyrrnefndu eignarafsali til stefnanda Óskars,en því afsali hafi verið þinglýst líkt og öðrum tilvitnuðum eignarafsölum.Þannig bendi þinglýstar heimildir eindregið til þess að skilningur stefndusé réttur. Í ljósi nefndra atriða sé skýr eignarréttur þeirra að 20%Berufjarðarlandsins, ásamt 20% í hlunnindum vegna veiði í ánni, ensönnunarbyrði um hið gagnstæða hvíli á stefnendum. Meðhliðsjón af framansögðu byggja stefndu einnig á því að jörðinBerufjörður-Melshorn, ásamt nefndum veiðirétti og öðrum hlunnindum, sé háðeignarrétti þeirra, sem varinn sé af 72. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslandsnr. 33/1944, sbr. 10. gr. laga nr. 97/1995 og 1. gr. samningsviðauka nr. 1við mannréttindasáttmála Evrópu, sem lögfestur hafi verið hér á landi með lögumnr. 62/1994. Þegar í því ljósi verði stefndu aldrei svipt sömu eign bótalausteða nýting hennar takmörkuð án bóta. Er í þessu sambandi vísað til dómafordæmaMannréttindadómstóls Evrópu í sambærilegum málum. Loksbyggja stefndu á meginreglu 121. gr. vatnalaga nr. 15/1923, sbr. 94. gr. laganr. 61/1932 um lax- og silungsveiði, 4. mgr. 2. gr. samnefndra laga nr.112/1941 og nr. 53/1957, sbr. nú 4. mgr. 2. gr. samnefndra laga nr. 76/1970,en í tilgreindum ákvæðum komi efnislega fram sama meginregla um að óheimiltsé að skilja veiðirétt að nokkru eða öllu við landareign. Ákvæðunum sé ætlað aðtryggja að réttur til veiði fylgi öðrum landsnytjum og að ábúandi jarðar, semhafi önnur landsnot, njóti einnig veiðihlunninda. Hafi ætlunin verið sú aðskilja veiðirétt frá Melshorni við samningsgerðina 20. júlí 1961 hefði orðiðað taka slíkt skýrt fram í viðkomandi kaupsamningi, en ella fylgi sá réttur meðvið sölu samkvæmt fyrirmælum laga. IX. Ágreiningurmálsaðila, sem hér er til úrlausnar, lýtur að því hvort veiðiréttur í Berufjarðaráhafi fylgt með eignarafsali 20. júlí 1961 þegar Einar Gunnlaugsson keypti 4/5hluta af eign Hjálmars Guðmundssonar í jörðinni Berufirði og úr varð nýbýliðMelshorn (Melshorn-Berufjörður). Er óumdeilt að stefndu leiða rétt sinn afnefndu eignarafsali og að þau geti ekki átt annan og meiri rétt gagnvartstefnendum en sem því nemur. Samningsaðilar og aðrir, sem skráðu nöfn sín áskjalið, eru látnir. Samkvæmtframansögðu ræðst niðurstaða í málinu af túlkun á eignarafsalinu og skýringu áorðalagi þess, en við hvoru tveggja reynir á reglur eignarréttar og lögskýringusettra lagareglna um eignarréttindi tengd jarðeignum, sem í gildi voru þegarhin umþrætta afsalsgerð fór fram. Afgögnum málsins verður ráðið að Berufjörður hafi verið lögbýli í óskiptrisameign Finns, Nönnu, Gunnlaugs og Hjálmars Guðmundarbarna eftir að jörðinnivar skipt og stofnað til tveggja sjálfstæðra nýbýla úr landi hennar, þ.e.Hvannabrekku og Lindarbrekku. Með kaupsamningi 20. júlí 1961 seldi Hjálmar4/5 hluta af eign sinni í jörðinni, en hann átti þá 1/4 hluta af óskiptu landihennar. Í samningnum voru mörk hins selda lands tilgreind og er merkjalýsingóumdeild. Samkvæmt henni keypti Einar Gunnlaugsson um 25 hektara ræktanlegslands, sem náði hvergi að Berufjarðará. Í kjölfar lýsingar á hinu selda segirí samningnum: „Beitarréttur kaupanda fer eftir stærðarhlut hans í jörðinnihlutfallslega.“ Við samningsgerðina undirrituðu Finnur, Nanna og Gunnlaugur,sem sameigendur að jörðinni Berufirði, yfirlýsingu um að þau samþykktu sölunaog staðfestu jafnframt fyrir sitt leyti að hið selda land ásamt meðfylgjandibeitarréttindum væru 4/5 hlutar af eign Hjálmars í jörðinni. Í framhaldi undirritaðiHjálmar yfirlýsingu þess efnis að Einar væri réttur og löglegur eigandi hinsselda, enda hefði hann staðið Hjálmari full skil á kaupverði jarðarhlutans ogbeitarréttinda. Eins og áður segir hlaut nýbýli Einars nafnið Melshorn, enþar stundaði hann sauðfjárbúskap til dánardægurs. Á þessum tíma voru í gildi lög nr. 53/1957 um lax- ogsilungsveiði. Í 1. mgr. 2. gr. laganna var kveðið á um að landeiganda værieinum heimil veiði á landi sínu, enda væri ekki á annan veg mælt í lögunum.Samkvæmt 4. mgr. 2. gr. mátti ekki skilja veiðirétt að nokkru eða öllu leytivið landareign, hvorki fyrir fullt og allt né um tiltekinn tíma. Frá þeirrimeginreglu voru gerðar þrjár undantekningar, sem hér skipta ekki máli. Í 4. gr.laganna var kveðið á um réttarstöðu þegar fleiri áttu land saman. Ef landareigneða veiðiréttur var í óskiptri sameign, þá skyldi sameigendum öllum veiði jafnheimil, sbr. 1. mgr. Ef landareign var í sameign, en skipt eftir merkjum,afnotaskiptum eða eignar, þá skyldi hver sameigandi eiga veiði fyrir sínulandi, nema önnur lögmæt skipan hafi verið á gerð, sbr. 2. mgr. Tilvitnuð lagaákvæði leystu af hólmi eldri ákvæði, semvoru að meginstofni til sama efnis, sbr. samnefnd lög nr. 112/1941 og þar áðurlög nr. 61/1932. Við gildistöku síðastnefndra laga voru felld brott sambærilegákvæði í XIII. kafla vatnalaga nr. 15/1923, en með þeim lögum voru í fyrstaskipti settar skorður við því að veiðiréttur væri skilinn við landareign. Í 2.gr. laganna, sem enn er í gildi, segir að hverri landareign skuli fylgja réttur tilumráða og hagnýtingar því vatni, straumvatni eða stöðuvatni, sem á henni er, áþann hátt, sem lögin heimila, en í 1. gr. er hugtakið landareign utan þéttbýlisskilgreint sem „land lögbýlis“. Í máli þessu leikur enginn vafi á því aðjarðirnar Berufjörður og Melshorn voru báðar lögbýli í skilningi laganna, sbr.og 1. gr. ábúðarlaga nr. 36/1961. Fyrir setningu vatnalaga gilti sú forna meginregla ííslenskum rétti að landeigandi skyldi einn eiga vatn og veiði fyrir sínulandi, sbr. 56. kapítuli landsleigubálks Jónsbókar frá 1281. Er sú regla óbreytt ídag, enda leiði aðra skipan ekki af lögum eða samningsskuldbindingum, semlöglega hefur verið til stofnað. Samkvæmt sömu reglu fer því saman eignarhald álandi og veiðiréttur í vatni á eða fyrir því landi. Í máliþessu liggur fyrir að jörðin Melshorn var seld með ákveðnum landamerkjum, semhvergi lágu að Berufjarðará. Við kaupsamningsgerðina 1961 var sérstaklegatilgreint að beitarréttindi skyldu fylgja hinu selda landi, sem ákveðið hlutfallaf eign seljanda í landi Berufjarðar, enda hóf kaupandinn sauðfjárbúskap áhinu nýja býli og byggði rekstrargrundvöll sinn á honum. Hvergi var getið umveiðirétt, enda átti nýbýlið ekki land að vatni Berufjarðar. Ef bregða hefðiátt frá þeirri meginreglu að veiðiréttur fylgdi landi jarðeiganda fyrir sínulandi í samræmi við 1. mgr. 2. gr. og 2. mgr. 4. gr. þágildandi lax- ogsilungsveiði hefði kaupanda jarðarinnar, Einari Gunnlaugssyni, borið að gætaþess sérstaklega við samningsgerðina. Samkvæmtlax- og silungsveiðilögum er lagt bann við því að veiðiréttur sé skilinn frájörð, sbr. 4. mgr. 2. gr. laga nr. 53/1957, sbr. nú samnefnd lög nr. 76/1970.Ákvæðin ber að skýra í samræmi við það markmið laganna að tryggja aðveiðiréttur jarðar, sem liggur að árbakka og hefur nytjar af veiði, verði ekkiundanskilinn sömu jörð. Tilgangur laganna erþannig fyrst og fremst að tryggja áframhaldandi sjálfstæði og rekstrargrundvöllþeirra jarða, sem byggja afkomu sína, að öllu leyti eða hluta, á veiðinytjum.Lögin girða því fyrir að jarðeigandi, sem á land að vatni, geti skilið veiðiréttinnfrá því til frambúðar. Í þessu máli hefur veiðiréttur ekki verið skilinn frá jörð, heldursamið svo um að hann fylgi ekki tilteknum jarðarhluta, sem seldur var úrjörðinni til sauðfjárbúskapar. Til frekari skýringar má taka einfalt dæmi umeiganda laxveiðiár, sem selur Vegagerðinni hluta úr jörð sinni, sem hvergi liggurað ánni, til vegaframkvæmda. Því verður fráleitt haldið fram að veiðirétturhafi þá verið skilinn frá jörðinni eða að Vegagerðinni beri hlutdeild ílaxveiðiréttindum landeigandans. Óháð þvíhvort jörðin Melshorn teljist enn hluti af landi Berufjarðar styðja þinglýsingar-og fasteignamatsvottorð enn frekar þá niðurstöðu að veiðiréttur fylgi ekkijörðinni. Að þessu virtu og með vísan til annars, sem að framan er rakið, erósannað að slíkur réttur hafi fylgt eða átt að fylgja með viðkaupsamningsgerðina 1961 og bera stefndu halla af því. Ber því að fallast áviðurkenningarkröfu stefnenda í málinu. Samkvæmt 1. mgr. 130. gr.laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála skal sá er tapar máli í öllu verulegu aðjafnaði dæmdur til að greiða gagnaðila sínum málskostnað. Frá þessu má víkjaef veruleg vafaatriði eru í máli eða ef aðili vinnur mál að nokkru og tapar þvíað nokkru eða ef þeim sem tapar máli hvorki var né mátti vera kunnugt um þauatvik sem réðu úrslitum fyrr en eftir að mál var höfðað, sbr. 3. mgr. 130. gr.Má þá dæma annan aðilann til að greiða hluta málskostnaðar hins eða láta hvornþeirra bera sinn kostnað af málinu. Með hliðsjón afframangreindum málsúrslitum er ljóst að stefnendur hafa með rekstri málsinsfengið framgengt dómkröfu sinni og var málshöfðun nauðsynleg í ljósi afstöðustefndu. Ber því að dæma stefnendum málskostnað. Af hálfu aðila hafa verið lögðfram málskostnaðaryfirlit, sem eru sambærileg að fjárhæð og eiga að sýna skaðleysiaðila af málarekstrinum. Eðli máls samkvæmt hefur fjárhæð málskostnaðar þvíekki verið mótmælt. Að þessu virtu og í ljósi framangreindrar niðurstöðu þykireigi annað fært en að bæta stefnendum það fjártjón, sem málssóknin hefur valdiðþeim og dæma þeim óskipt úr hendi stefndu 1.000.000 krónur í málskostnað. Hefurþá verið tekið tillit til greiðslu virðisaukaskatts af lögmannsþóknun. Dómurinn er kveðinn uppaf Jónasi Jóhannssyni héraðsdómara, sem var falin meðferð málsins 29. mars2006, en fyrir þann tíma hafði hann engin afskipti af rekstri þess. DÓMSORÐ: JörðinniBerufirði-Melshorni-159096 fylgir ekki veiðiréttur í Berufjarðará. Stefndu, Ólafur ÁkiRagnarsson og Álfheiður Freyja Friðbjarnardóttir, greiði stefnendum, ÓskariGunnlaugssyni, Braga Gunnlaugssyni, Ingunni Gunnlaugsdóttur, GuðríðiGunnlaugsdóttur, Guðlaugu Gunnlaugsdóttur, Baldri Gunnlaugssyni, Hauki Gunnlaugssyni,Vilborgu Gunnlaugsdóttur, Birni Gunnlaugssyni og Bóka- og minjasafni NönnuGuðmundsdóttur, óskipt 1.000.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 619/2011
|
Kærumál Dómkvaðning matsmanns
|
M, sem mun vera tékkneskur lögaðili, kærði úrskurð héraðsdóms þar sem tekin var til greina krafa H ehf. um dómkvaðningu matsmanns vegna tjóns sem H ehf. taldi sig hafa orðið fyrir við gerð Héðinsfjarðarganga. Bar M því við að ekki hefði verið heimilt að höfða málið fyrir íslenskum dómstól. Þá hefði H ehf. ekki lögvarða hagsmuni af öflun matsgerðar auk þess sem framsetning matsbeiðni fyrirtækisins samræmdist ekki 2. mgr. 61. gr. og 1. mgr. 61. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Í dómi Hæstaréttar sagði að með vísan til 1. mgr. 5. gr. Lúganósamningsins um dómsvald og um viðurkenningu og fullnustu dóma í einkamálum, sem veitt hefði verið lagagildi með lögum nr. 7/2011 og Tékkland ætti aðild að, en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar yrði staðfest sú niðurstaða hans að heimilt hefði verið að leggja matsbeiðnina fyrir íslenska dómstóla. Þá sagði í dómi réttarins að samkvæmt 1. mgr. 46. gr. laganna hefði aðili rétt á að afla og leggja fram í einkamáli sönnunargögn sem hann teldi málstað sínum til framdráttar. Væri að meginreglu hvorki á valdi gagnaðila né dómara að takmarka þann rétt, umfram það sem leiddi af ákvæði 3. mgr. sömu lagagreinar. Ýmsar röksemdir sem sóknaraðili færði fram til stuðnings þeirri kröfu að matsbeiðni varnaraðila skyldi synjað vörðuðu efnisatriði í lögskiptum aðilanna. Gætu þær engu breytt um hvort varnaraðila yrði heimilað að afla á eigin kostnað og áhættu matsgerðar á þeim forsendum sem hann hefði kosið að leggja til grundvallar í beiðni sinni. Þó mætti fallast á það með sóknaraðila að sumar matsspurningar sem settar væru fram í beiðninni mættu vera skýrari. Að virtri þeirri meginreglu sem að framan greindi um forræði aðila á sönnunarfærslu og því að spurningunum væri ætlað að leggja grunn að kröfum varnaraðila á hendur sóknaraðila í væntanlegu dómsmáli yrði talið að þær fullnægðu þeim kröfum sem gerðar væru í 1. mgr. 61. gr. laga nr. 91/1991, enda yrði ekki litið svo á að með þeim væri verið leita eftir áliti matsmanns á lagalegum atriðum. Var því fallist á að umbeðin dómkvaðning færi fram.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Eiríkur Tómasson og Helgi I. Jónsson settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 10. nóvember 2011 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 21. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 28. október 2011, þar sem tekin var til greina krafa varnaraðila um dómkvaðningu matsmanns. Kæruheimild er í c. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess aðallega „að málinu verði vísað frá héraðsdómi en til vara að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og beiðni varnaraðila um dómkvaðningu matsmanna synjað.“ Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar, málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili hefur ekki kært úrskurð héraðsdóms fyrir sitt leyti. Þegar af þeirri ástæðu kemur krafa hans um málskostnað í héraði ekki til álita fyrir Hæstarétti. Með matsbeiðni 9. júní 2011 fór varnaraðili fram á samkvæmt XII. kafla laga nr. 91/1991 að dómkvaddur yrði maður til að meta ýmis atriði sökum tjóns sem varnaraðili telur sig hafa orðið fyrir við gerð Héðinsfjarðarganga vegna vanefnda sóknaraðila. Í hinum kærða úrskurði er gerð ítarleg grein fyrir spurningum í matsbeiðni varnaraðila og málsástæðum aðila fyrir kröfum sínum. Eins og þar greinir gerðu aðilar máls þessa upphaflega með sér samning árið 2005 um sameiginlega aðkomu að gerð Héðinsfjarðarganga og telur varnaraðili sóknaraðila, sem mun vera tékkneskur lögaðili, hafa sem fyrr segir vanefnt umrætt samkomulag þeirra í ýmsum nánar greindum atriðum. Samkvæmt 1. mgr. 5. gr. Lúganósamningsins um dómsvald og um viðurkenningu og fullnustu dóma í einkamálum, sem veitt var lagagildi með lögum sama efnis nr. 7/2011 og Tékkland á aðild að, er heimilt að höfða mál, sem varða samninga, fyrir dómstóli þess staðar þar sem skuldbindinguna átti að efna. Af gögnum málsins verður ráðið að samkomulag aðila hafi falið í sér skuldbindingar sem efna átti á Íslandi. Að því virtu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður staðfest sú niðurstaða hans að heimilt hafi verið að leggja matsbeiðni þá sem deilt er um í málinu fyrir íslenska dómstóla og þar með Héraðsdóm Reykjavíkur á grundvelli samkomulags aðila þess efnis, sbr. 3. mgr. 42. gr. laga nr. 91/1991. Auk ágreinings um lögsögu greinir aðila á um hvort varnaraðili hafi lögvarða hagsmuni af öflun matsgerðar og hvort framsetning matsbeiðni hans samrýmist 2. mgr. 60. gr. og 1. mgr. 61. gr. laga nr. 91/1991. Samkvæmt 1. mgr. 46. gr. laganna hefur aðili rétt á að afla og leggja fram í einkamáli sönnunargögn sem hann telur málstað sínum til framdráttar. Er að meginreglu hvorki á valdi gagnaðila né dómara að takmarka þann rétt, umfram það sem leiðir af ákvæði 3. mgr. sömu lagagreinar. Ýmsar röksemdir sem sóknaraðili færir fram til stuðnings þeirri kröfu að matsbeiðni varnaraðila skuli synjað varða efnisatriði í lögskiptum aðilanna. Geta þær engu breytt um hvort varnaraðila verði heimilað að afla á eigin kostnað og áhættu matsgerðar á þeim forsendum sem hann hefur kosið að leggja til grundvallar í beiðni sinni. Þó má fallast á það með sóknaraðila að sumar matsspurningar sem settar eru fram í beiðninni mættu vera skýrari. Að virtri þeirri meginreglu sem að framan greinir um forræði aðila á sönnunarfærslu og því að spurningunum er ætlað að leggja grunn að kröfum varnaraðila á hendur sóknaraðila í væntanlegu dómsmáli verður talið að þær fullnægi þeim kröfum sem gerðar eru í 1. mgr. 61. gr. laga nr. 91/1991, enda verður ekki litið svo á að með þeim sé verið leita eftir áliti matsmanns á lagalegum atriðum. Samkvæmt 5. mgr. 61. gr. laganna ber matsmanni að vinna verk sitt af bestu vitund og samviskusemi. Að því leyti sem dómkvaðning matsmanns leiðir ekki til annars hefur hann frjálsar hendur um hvaða sjónarmið hann leggur til grundvallar og eftir atvikum hvaða gagna hann aflar sér til afnota við matið, en matsþoli á þess kost á matsfundi að koma að athugasemdum sínum og ábendingum um framkvæmd mats, sbr. 2. mgr. 62. gr. laganna. Samkvæmt 1. mgr. 61. gr. laga nr. 91/1991 kveður dómari einn eða tvo matsmenn til að framkvæma mat eftir beiðni aðila. Í matsbeiðni varnaraðila er þess farið á leit að dómkvaddur verði maður til að framkvæma hið umbeðna mat. Þar sem ekki verður ráðið af hinum kærða úrskurði að varnaraðili hafi farið fram á að matsmenn yrðu tveir var ekki ástæða fyrir héraðsdómara að fjalla á þessu stigi máls um fjölda matsmanna með þeim hætti sem gert var, þar á meðal í úrskurðarorði. Verður hinn kærði úrskurður staðfestur á þann hátt sem í dómsorði segir. Sóknaraðili verður dæmdur til að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Umbeðin dómkvaðning skal fram fara. Sóknaraðili, Metrostav a.s., greiði varnaraðila, Háfelli ehf., 250.000 krónur í kærumálskostnað.
|
Mál nr. 244/2005
|
Alferðir Líkamstjón Skaðabætur Gjafsókn
|
D krafði F hf. um greiðslu bóta á grundvelli 13. gr. laga nr. 80/1994 um alferðir vegna áverka í andliti er hún hlaut árið 1999 í alferð, sem hafði verið keypt hjá félaginu. Hlaut D áverkana er hún rakst í kafi í stiga við sundlaug gistihússins þar sem hún dvaldist. Ekki var talið að viðhlítandi gögn lægju fyrir um tildrög slyssins og aðstæður í sundlauginni. Þótti því ósannað að slysið yrði rakið til vanbúnaðar á stiganum og var F hf. því sýknað af kröfu D.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Guðrún Erlendsdóttir og Hrafn Bragason. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 13. júní 2005. Hún krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 5.787.375 krónur með 4,5% ársvöxtum af 1.281.560 krónum frá 24. júlí 1999 til 24. september sama ár og af 5.787.375 krónum frá þeim degi til 14. júní 2004, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af síðastgreindri fjárhæð frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem henni hefur verið veitt á báðum dómstigum. Stefndi krefst þess aðallega að héraðsdómur verði staðfestur og sér dæmdur málskostnaður fyrir Hæstarétti. Til vara krefst hann þess að krafa áfrýjanda verði lækkuð og beri 4,5% ársvexti frá 16. september 2000 til þess dags, sem dómur er kveðinn upp í Hæstarétti, en dráttarvexti frá þeim degi til greiðsludags. Að því frágengnu beri dæmd fjárhæð 4,5% ársvexti frá 16. september 2000 til 16. september 2004, en dráttarvexti frá þeim degi til greiðsludags. Í báðum síðastnefndu tilvikunum krefst stefndi þess að málskostnaður falli niður. Áfrýjandi hefur stefnt Tryggingamiðstöðinni hf. til réttargæslu fyrir Hæstarétti. Eins og greinir í hinum áfrýjaða dómi hlaut áfrýjandi verulega áverka í andliti 24. júlí 1999 þegar hún var stödd ásamt fjölskyldu sinni í Portúgal í svokallaðri alferð, sem keypt hafði verið hjá stefnda. Áfrýjandi, sem þá var tæplega 13 ára að aldri, var í sundlaug við gistihús, sem fjölskyldan dvaldist á, þegar hún rakst í kafi utan í stiga upp úr lauginni. Skarst hún mjög í andliti og sködduðust í henni tennur. Af þessum áverkum hlaut áfrýjandi varanlega örorku og varanlegan miska, sem hún krefst skaðabóta fyrir ásamt bótum fyrir þjáningar, en óumdeilt er að hún njóti vegna þessa atviks réttar til greiðslu úr hendi stefnda samkvæmt ákvæðum 13. gr. laga nr. 80/1994 um alferðir ef skilyrðum er fullnægt fyrir bótaskyldu. Í málinu liggja ekki fyrir viðhlítandi gögn um nánari tildrög að slysi áfrýjanda og aðstæður í sundlauginni, þar sem atvik gerðust. Er þannig ósannað að slysið verði rakið til vanbúnaðar á áðurnefndum stiga. Samkvæmt þessu verður að staðfesta niðurstöðu hins áfrýjaða dóms. Rétt er að aðilarnir beri hvor sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti. Um gjafsóknarkostnað áfrýjanda hér fyrir dómi fer samkvæmt því, sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda, Dóru Bryndísar Hjördísardóttur, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, 350.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 8. febrúar 2005. Mál þetta, sem var dómtekið 25. janúar sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Dóru Bryndísi Hjördísardóttur, Barrholti 5, Mosfellsbæ gegn Ferðaskrifstofu Íslands hf., Lágmúla 4, Reykjavík og Tryggingamiðstöðinni hf., Aðalstræti 6-8, Reykjavík til réttargæslu, með stefnu birtri 16. september 2004. Stefnandi gerir þær dómkröfur, að stefnda verði dæmd til þess að greiða stefnanda bætur að fjárhæð 5.787.375 krónur ásamt vöxtum samkvæmt skaðabótalögum, 4,5 % frá slysdegi 24.07.1999 af 1.281.560 krónum til 24.09.1999 en af 5.787.375 krónum frá þeim degi til 14.06.2004 en með dráttarvöxtum samkvæmt l. nr. 38/2001 frá þeim degi og til greiðsludags. Þá er þess krafist að stefnda verði dæmd til greiðslu málskostnaðar ásamt virðisaukaskatti eins og málið væri ekki gjafsóknarmál. Ekki eru gerðar kröfur á hendur réttargæslustefnda. Stefndi gerir þær dómkröfur aðallega að vera sýknaður af öllum kröfum stefnanda og stefnanda verði gert að greiða stefnda málskostnað að skaðlausu að mati dómsins. Til vara er krafist verulegrar lækkunar á stefnufjárhæð og málskostnaður verði látinn niður falla. Ef bætur verða að einhverju leyti tildæmdar er þess krafist að þær beri 4,5% ársvexti frá 16.09.2000 til endanlegs dómsuppsögudags, en beri dráttarvexti skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Til þrautavara er þess krafist, að tildæmd bótafjárhæð beri 4,5% ársvexti frá 16.09.2000 til 16.09.2004, en dráttarvexti skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Af hálfu réttargæslustefnda eru engar kröfur gerðar, enda engum kröfum beint að honum. Málavextir. Stefnandi var ásamt fjölskyldu sinni í sumarfríi í Portúgal. Ferðin var svonefnd alferð, þ.e. keypt var flug og gisting hjá stefnda. Þann 24. júlí 1999 slasaðist stefnandi, sem þá var 13 ára, á andliti er hún rakst á stiga í sundlaug við Hótel Apartamento Alagoamar í bænum Albufeira í Portúgal. Stefnandi lýsir slysinu þannig að hún hafi stungið sér til sunds og á leiðinni úr kafi hafi hún rekist á stigann upp úr lauginni. Hún skarst mjög illa í andliti einkum í kringum nef og út á kinn vinstra megin auk þess sem þrjár tennur í henni brotnuðu og einhverjar losnuðu. Alls munu átta tennur hafa skaddast. Á vettvang kom fararstjóri, þ.e. starfsmaður stefndu en ekki fór fram nein rannsókn á vettvangi eða aðstæðum á slysstað. Stefnandi hefur í kjölfarið þurft að gangast undir lýtaaðgerðir m.a. sumarið 2000, þar sem vinstri nasavængur var lagfærður og reynt að bæta loftflæði um vinstri nös. Sigurjón Sigurðsson læknir mat læknisfræðilegar afleiðingar slyssins og er niðurstaða hans sú að þjáningar án rúmlegu væru 5 mánuðir, varanlegur miski 20 % og varanleg örorka 20 %. Dómkrafa stefnanda sundurliðast á eftirfarandi hátt: Þjáningabætur án rúmlegu kr. 990 x 154 dagar " 152.460.- Varanlegur miski kr. 5.645.000 x 20% " 1.129.100.- Varanleg örorka 1.385.000.- x 16.266 x 20 % " 4.505.815.- Alls " 5.787.375.- Málsástæður og lagarök stefnanda. Stefnandi telur að orsök slyssins megi rekja til vanbúnaðar á tröppum þeim sem liggja upp úr sundlauginni. Stefnandi telur að stigi sá sem hún rakst á hafi verið þannig úr garði gerður, að hann hafi verið hættulegur. Hafi neðri brún þrepa stigans verið svo skörp, að hættulegt sé þeim sem rekast upp undir þrepin eins og sjáist best af því slysi sem hún varð fyrir. Hafi samferðafólk hennar sem skoðaði stigann eftir slysið borið að orsök slyssins hafi verið sú að tröppurnar hafi verið svo beittar. Stefnandi telur að óforsvaranlegt sé að selja sumarleyfisferðir með hótelgistingu þar sem börnun sé hætta búin við að fara í sundlaugina. Alkunna sé hve mjög börn hafa gaman af að fara í sundlaugar, ekki síst þar sem sól er og mikill hiti. Stefnandi kveðst vera með varanlegan miska og varanlega örorku eftir slys þetta og beri andlitslýti eftir það, auk þess sem afleiðingar þess muni geta haft mikil áhrif á starfsval hennar í framtíðinni. Kveðst stefnandi vera með stöðugan höfuðverk eftir slysið og forðist hún umgengni við annað fólk vegna lýta þeirra sem hún hefur á andliti eftir slysið. Þá sé hún orðin mjög gleymin eftir slysið og hafi það haft áhrif á vinnugetu hennar. Stefnandi telur að um sé að ræða vanefnd á framkvæmd þess samnings sem gerður var um ferðina og beri hin stefnda ferðaskrifstofa ábyrgð á tjóni því sem hún varð fyrir vegna þeirra áverka sem hún fékk umrætt sinn. Stefnandi bendir á að enginn reki hafi verið gerður að því að rannsaka slys þetta eða vettvang þess af hálfu hinna stefndu þrátt fyrir að starfsmaður stefnda hafi komið á staðinn er slysið varð. Stefnandi telur því, að stefndi beri sönnunarbyrðina fyrir því að ekki hafi verið um vanrækslu af hálfu hótelsins að ræða umrætt sinn. TM hf., tryggingafélag stefnda, hefur neitað bótaskyldu sinni þar sem það telur að ekki sé um að ræða sök hjá ferðaskrifstofunni þar sem ekki hafi verið lögð fram gögn um að frágangur umrædds stiga hafi verið óforsvaranlegur. Telur félagið að um sé að ræða óhappatilvik sem baki ferðaskrifstofunni ekki skaðabótaábyrgð. Varðandi lagarök vísar stefnandi til 12. og 13. gr. 1. nr. 80/1994 um alferðir. Um útreikning skaðabótakröfu vísar stefnandi til skaðabótalaga nr. 50/1993. Um málskostnað vísar stefnandi til 129. gr. og 130. gr. l. nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Málsástæður og lagarök stefnda. Stefndi bendir í fyrsta lagi á tildrög slyssins eins og þau koma fram í gögnum málins. Þannig kveðst stefnandi í lögregluskýrslu 15. október 1999 hafa stungið sér til sunds, en þegar hún hafi komið upp hafi hún rekið andlitið í neðanverðan stiga í sundlauginni. Í læknisvottorði Ingvars Ingvarssonar heilsugæslulæknis, frá 15. október 1999, segir að stefnandi hafi verið að stinga sér til sunds og rekið sig harkalega í stiga. Í læknisvottorði Rafns A. Ragnarssonar lýtalæknis, frá 25. mars 2002, kemur fram að stefnandi hafi í umrætt sinn stungið sér til sunds í sundlaug hótelsins og hlotið áverkann þannig að andlitið hafi klemmst milli sundlaugarbotns og stiga „sem ekki náði með einhverjum hætti alveg niður á botninn“. Í örorkumati Sigurjóns Sigurðssonar læknis, frá 14. júní 2004, segir að slysið hafi atvikast þannig að stefnandi hafi stungið sér til sunds í sundlauginni. Þegar hún var á leið upp aftur hafi hún rekið andlitið í neðri hluta stiga, sem náði ekki niður á botn, og við það skorist illa í andlitinu auk þess að hljóta tannáverka. Stefndi telur að ætla verði eins og tildrögum slyssins og þeim andlitsáverkum sem stefnandi hlaut hefur verið lýst, að stefnandi hafi á einhvern hátt stungið sér eða spyrnt sér af miklu afli í átt að stiganum og haft andlitið á undan. Stefndi telur að ekki verði með nokkru móti séð að stiginn, gerð hans eða lögun, hafi valdið því hversu illa stefnandi skarst í andlitinu og tennur sködduðust. Stefndi telur að ekkert bendi til þess, að umræddur stigi hafi verið vanbúinn eða haldinn einhverjum galla. Þá vísar stefndi því á bug sem röngu og tilhæfulausu að stiginn hafi verið hættulegur. Sérstaklega er mótmælt sem röngu, að neðri brúnir á þrepum stigans hafi að einhverju leyti verið svo skarpar að hættulegt hafi verið að rekast upp undir þrepin; eða að orsök slyssins hafi verið sú „að tröppurnar hafi verið svo beittar“. Stefndi leggur áherslu á að slysið verði fyrst og síðast rakið til þess hversu hratt stefnandi kom að stiganum og þá um leið hversu harkalega hún skall af þeim sökum á stigaþrepin. Stefndi hafnar þeirri málsástæðu stefnanda að um vanefnd á framkvæmd þess samnings sem gerður var um ferðina hafi verið að ræða og því beri stefndi ábyrgð á því tjóni sem hún hlaut í slysinu. Stefndi heldur því fram að grundvallarskilyrði þess að stefnandi geti átt skaðabótarétt úr hendi stefnda skv. 13. gr. laga nr. 80/1994 sé, að sýnt sé fram á að meiðsli hennar hafi verið rakin til ófullnægjandi ferðar. Í þessu felist að stefnandi verður fyrst af öllu að sanna að stigi sá, sem hún rakst á, hafi verið vanbúinn eða haldinn annars konar ágalla og að slysið verði rakið til vanbúnaðarins eða gallans. Að öðrum kosti getur bótaregla 13. gr. ekki komið til álita. Stefndi telur að samkvæmt gögnum málsins sé ekki minnsta vísbending um, að stiginn hafi verið vanbúinn eða haldinn einhverjum ágalla, hvað þá að slíkt teljist sannað að lögum. Stefndi telur því af og frá að bótaskylda stefnda verði í máli þessu reist á reglum laga um alferðir. Stefndi mótmælir eindregið þeim sjónarmiðum stefnanda, að þar sem stefndi hafi ekki hlutast til um rannsókn á slysinu og slysavettvangi, þá beri hann sönnunarbyrðina um það að slysið hafi ekki hlotist af völdum vanrækslu af hálfu hótelsins. Stefndi heldur því fram að á honum hvíldi engin sérstök skylda til að hlutast til um að rannsókn á slysinu færi fram. Þá liggi heldur ekkert fyrir um að slík skylda hafi hvílt á hóteli því sem í hlut átti. Varðandi varakröfu stefnda um lækkun bóta er annars vegar vísað til eigin sakar stefnanda og hins vegar þess að bótakröfur séu allt of háar einkum vegna þess að fyrirliggjandi örorkumat sé allt of hátt. Varðandi eigin sök ítrekar stefndi að stefnandi hafi skollið á stiganum af miklu afli. Verður það aðallega rakið til þess að stefnandi hefur stungið sér eða spyrnt sér frá laugarbakkanum eða botni laugarinnar af svo miklu afli í námunda við stigann að hún hefur verið á óvenju miklum hraða er hún lenti á stiganum. Hún hefur því sýnt verulegt aðgæsluleysi í umrætt sinn, jafnvel þótt hún hafi verið einungis tæpra 13 ára gömul. Hún verður að sæta því samkvæmt almennum reglum skaðabótaréttar að bótakröfur verði lækkaðar verulega vegna eigin sakar. Þá bendir stefndi á að stefnandi hafi einhliða óskað eftir því örorkumati sem hún byggir bótakröfur sínar á. Það er illa rökstutt og ógjörningur að átta sig á hvaða sjúkdómseinkenni það nákvæmlega eru sem talin eru leiða til þeirrar háu örorku sem metin er. Af hálfu stefnda er því mótmælt að af fyrirliggjandi læknisfræðilegum gögnum verði ráðið að höfuðverk, gleymsku og slakan námsárangur megi rekja til afleiðinga slyssins. Er því mótmælt að umrætt örorkumat verði lagt til grundvallar við ákvörðun bóta í málinu. Stefndi áskilur sér rétt til að afla nýs mats undir rekstri málsins, annað hvort hjá örorkunefnd eða fá dómkvadda matsmenn til að meta örorkuna að nýju. Þá gerir stefndi athugasemdir við útreikning þjáningabóta. Samkvæmt örorkumati verður ekki betur séð en stefnandi hafi náð að jafna sig á tveimur mánuðum og heilsufar verið orðið stöðugt 24. september 1999. Ekki eru því skilyrði til að greiða þjáningabætur fyrir lengra tímabil en 63 daga, sbr. 3. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Stefndi telur ekki skilyrði fyrir dráttarvöxtum fyrr en í fyrsta lagi frá endanlegum dómsuppsögudegi í málinu og vísar til síðari málsliðar 9. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðbætur. Stefndi bendir á að rúm fimm ár liðu frá því slysið varð uns stefnandi höfðaði málið, lagði fram örorkumat og gerði fyrst formlega bótakröfu á hendur stefnda. Er af og frá að lagagrundvöllur sé fyrir því að krafa stefnanda geti borið dráttarvexti fyrr en í fyrsta lagi frá þeim degi sem mál þetta var höfðað. Með vísan til 4. mgr. 5. gr., sbr. 9. gr. laga nr. 38/2001, er þess krafist til þrautavara að dráttarvextir reiknist frá þeim degi eða 16. september 2004, en þann dag var stefna árituð af lögmanni fyrir hönd stefnda. Hvað sem öllu líður þá eru vextir skv. 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 með síðari breytingum eldri en fjögurra ára við höfðun málsins 16. september 2004 fyrndir, sbr. 2. tl. 3. gr. laga nr. 14/1905 um fyrningu skulda og annarra kröfuréttinda. Upphafsdagur ófyrndra vaxta getur því í fyrsta lagi verið 16. september 2000. Málskostnaðarkröfur stefnda, bæði í aðalkröfu og varakröfu, eru reistar á 129. gr. og 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Forsendur og niðurstaða. Af hálfu stefnanda er aðallega byggt á því að stiginn við sundlaugina við hótel Apartamento Alagoamar hafi verið vanbúinn og þar af leiðandi beri stefndi ábyrgð á tjóni stefnanda og er vísað til 13. gr. laga um alferðir nr. 80/1994. Af hálfu stefnda hefur því ekki verið mótmælt að nefnd lög eigi við, en aðallega er byggt á því að ósannað sé að stiginn hafi verið vanbúinn eða haldinn ágöllum. Í athugasemdum með frumvarpi sem varð að lögum nr. 80/1994 um alferðir 13. gr. er tekið fram, að farkaupi, það er stefnandi í þessu tilviki, beri að sýna fram á að um tjón eða slys hafi verið að ræða og að orsakasamhengi sé fyrir hendi. Því er það stefnanda að sýna fram á vanbúnað stigans og er þetta einnig í samræmi við venjulegar reglur í skaðabótarétti. Stefnandi hefur forræðið yfir því hvernig hann sannar málatilbúnað sinn. Í málinu vísar hann, til stuðnings þessari málsástæðu sinni, til vitnisburðar fjögurra einstaklinga, það er móður stefnanda og þriggja sumarleyfisgesta. Sáu þau þó ekki hvernig slysið átti sér stað, þar sem þau voru öll stödd á sundlaugarbakkanum, en ekki undir vatnsborðinu. Vitnunum ber ekki saman um það hvort stefnandi hafi hoppað út í sundlaugina eða stungið sér, en stefnandi hefur sjálf fyrir lögreglu lýst slysinu á þann veg, að hún hafi stungið sér í laugina. Slíkt var bannað samkvæmt varúðarskilti sem var við laugina. Dómurinn lítur svo á, að vitnisburður þessara fjögurra einstaklinga sanni ekki að um vanbúnað á stiganum hafi verið að ræða. Ekkert liggur fyrir um að þau hafi sérþekkingu á sundlaugarstigum. Af framlögðum ljósmyndum að dæma virðist hér vera um venjulegan sundlaugarstiga að ræða og vottorð liggur fyrir í málinu frá framleiðanda að stiginn sé framleiddur samkvæmt tilgreindum stöðlum um sundlaugarstiga. Þá liggja einnig fyrir gögn frá opinberum aðilum í Portúgal að um fjögurra stjörnu hótel sé að ræða. Ekkert er komið fram um það, að þessi eini stigi þar sem óhappið átti sér stað hafi verið frábrugðinn öðrum stigum við laugina, en þeir munu vera fjórir. Því lítur dómurinn svo á, að stefnanda hafi ekki tekist að sanna ætlaðan vanbúnað á stiganum. Verður því ekki fallist á, að alferðin hafi verið ófullnægjandi og verður bótakrafan þar af leiðandi ekki byggð á lögum um alferðir nr. 80/1994. Dómurinn lítur svo á, að ekki sé til staðar lagaskylda á hendur stefnda fyrir því að láta rannsaka óhappið sérstaklega þegar það átti sér stað. Því verður bótaábyrgð ekki byggð á því atriði. Með vísan til þess sem að framan greinir er það niðurstaða dómsins, að stefnanda hafi ekki tekist að sanna rétt sinn til skaðabóta úr hendi stefnda og er dómkröfum því hafnað. Eftir atvikum er rétt, að málskostnaður milli aðila falli niður. Gjafsóknar-kostnaður stefnanda, þar með talin málflutningsþóknun lögmannsins, Arnar Höskuldssonar hrl., sem er hæfilega ákveðin 320.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði. Við ákvörðun þóknunarinnar hefur verið tekið tillit til virðisaukaskatts. Af hálfu stefnanda flutti málið Örn Höskuldsson hrl. Af hálfu stefnda flutti málið Valgeir Pálsson hrl. Sigrún Guðmundsdóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan. DÓMSORÐ Stefndi, Ferðaskrifstofa Íslands hf., skal vera sýkn af kröfum stefnanda, Dóru Bryndísar Hjördísardóttur, í máli þessu. Málskostnaður milli aðila fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, 320.000 krónur greiðist úr ríkissjóði.
|
Mál nr. 41/2015
|
Kærumál Kæra Frávísun frá Hæstarétti
|
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem ákvörðun innanríkisráðherra um framsal X til Póllands var staðfest. Málinu var vísað frá Hæstarétti þar sem kæran uppfyllti ekki áskilnað 2. mgr. 193. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma Helgi I. Jónsson hæstaréttardómari og Guðrún Erlendsdóttir og Karl Axelsson settir hæstaréttardómarar. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 12. janúar 2015 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 15. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 9. janúar 2015, þar sem staðfest var ákvörðun innanríkisráðuneytisins 17. nóvember 2014 um að framselja varnaraðila til Póllands. Kæruheimild er í 24. gr. laga nr. 13/1984 um framsal sakamanna og aðra aðstoð í sakamálum. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Samkvæmt 2. mgr. 193. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála skal í skriflegri kæru til héraðsdómara greint frá því hvaða úrskurður sé kærður, kröfu um breytingu á honum og ástæður sem kæran er reist á. Í kæru varnaraðila var ekki gerð grein fyrir þeim ástæðum sem hún var reist á. Kæran fullnægir því ekki skilyrðum fyrrgreinds lagaákvæðis og verður málinu samkvæmt því vísað frá Hæstarétti. Samkvæmt 2. mgr. 16. gr. laga nr. 13/1984 greiðist kærumálskostnaður úr ríkissjóði, þar með talin þóknun skipaðs réttargæslumanns varnaraðila vegna meðferðar málsins fyrir Hæstarétti, sem ákveðin verður eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá Hæstarétti. Kærumálskostnaður greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun skipaðs réttargæslumanns varnaraðila, Brynjólfs Eyvindssonar héraðsdómslögmanns, 124.000 krónur.
|
Mál nr. 235/2017
|
Kærumál Haldlagning
|
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu X um að haldi H á nánar tilgreindri bifreið yrði aflétt.
|
Dómur Hæstaréttar.Málþetta dæma hæstaréttardómararnir Benedikt Bogason og Karl Axelsson og IngveldurEinarsdóttir settur hæstaréttardómari. Varnaraðiliskaut málinu til Hæstaréttar með kæru 6. apríl 2017 sem barst réttinum ásamtkærumálsgögnum 11. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 4.apríl 2017 þar sem hafnað var kröfu varnaraðila um að sóknaraðila yrði gert aðaflétta haldi á nánar tilgreindri bifreið. Kæruheimild er í g. lið 1. mgr. 192.gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðframangreind krafa verði tekin til greina. Þá krefst hann málskostnaðar íhéraði og kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefststaðfestingar hins kærða úrskurðar.Samkvæmt1. mgr. 68. gr. laga nr. 88/2008 skal leggja hald á muni, ef ætla má að þeirhafi sönnunargildi í sakamáli, að þeirra hafi verið aflað á refsiverðan hátteða að þeir kunni að verða gerðir upptækir. Í greinargerð sóknaraðila kemurfram að sterklega komi til greina að gerð verði krafa um að tilgreind bifreiðverði gerð upptæk með dómi samkvæmt 107. gr. a. umferðarlaga nr. 50/1987, endasé fyrir hendi sterkur grunur um að varnaraðili hafi gerst sekur um stórfelldanog ítrekaðan hraðakstur. Samkvæmt þessu verður hinn kærði úrskurður staðfestur.Kærumálskostnaðurverður ekki dæmdur, sbr. 3. mgr. 220. gr. laga nr. 88/2008.Dómsorð:Hinnkærði úrskurður er staðfestur.Úrskurður HéraðsdómsReykjavíkur 4. apríl 2017:Mál þetta hófst með því að dómnum barst bréf frá sóknaraðila23. febrúar sl. Málið var tekið til úrskurðar 16. mars sl. að loknum munnlegummálflutningi. Sóknaraðili er X, [...] en með lögheimili íDanmörku, en varnaraðili er héraðssaksóknari, Skúlagötu 17, 101 Reykjavík.Sóknaraðili krefst þess að héraðssaksóknaraverði tafarlaust gert að aflétta haldlagningu á bifreið með fastanúmer A. Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar og aðhann verði greiddur úr ríkissjóði. Héraðssaksóknari mótmælir kröfu sóknaraðilaum að haldlagningu á bifreiðinni A í tengslum við mál lögreglu nr. [...] verðiaflétt.I.Að morgni 20. desember 2016 var sóknaraðiliá leið vestur Reykjanesbraut á bifreið í hans eigu með fastanúmerið A.Akstursskilyrði voru mjög slæm, og sóknaraðili sem samkvæmt gögnum málsins ókallt of hratt, missti stjórn á bifreið sinni og lenti þá utan í annarribifreið, með fastanúmer [...]. Afleiðingarnar urðu þær að báðar bifreiðarnarskemmdust nokkuð og ökumaður þeirrar síðarnefndu þarfnaðist aðhlynningar og varkeyrður með sjúkrabíl á slysa- og bráðamóttöku Landspítalans. Í upphafi máls var hald lagt á fyrrnefndabifreið í tengslum við rannsókn lögreglu enda hafði orðið tjón á munum og slysá fólki í tengslum við akstur bifreiðarinnar og því talið nauðsynlegt að leggjahald á bifreiðina og rannsaka hana ásamt öðru. Tilkynningar um ofsaaksturrauðrar [...] bifreiðar munu hafa borist neyðarlínu og lögreglu í aðdragandaatviksins og strax í kjölfar þess. Í kjölfar umferðaróhappsins, haldlagðilögreglustjórinn á Suðurnesjum bifreið sóknaraðila og handtók hann jafnframt.Sóknaraðila var sleppt samdægurs að loknum skýrslutökum. Lögreglustjórinn áSuðurnesjum tók vegna rannsóknarhagsmuna ákvörðun um að leggja hald á bifreiðsóknaraðila.Málið var fyrst til meðferðar hjálögreglustjóranum á Suðurnesjum, en síðar tók embætti héraðssaksóknari viðrannsókn málsins. Með hliðsjón af atvikum og tilkynningum til lögreglu varstrax grunur um að um vítaverðan akstur sóknaraðila hefði verið að ræða og varmálið rannsakað með hliðsjón af ákvæðum umferðarlaga nr. 50/1987, 168. gr.,219. gr. og 4. mgr. 220. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Héraðssaksóknari hefur neitað að afléttahaldlagningu bifreiðarinnar þar sem mjög líklegt sé að krafa komi fram um aðgera bifreiðina upptæka á grundvelli 107. gr. a í umferðarlögum, nr. 50/1987auk þess sem hugsanlega þurfi að rannsaka bifreiðina frekar. II.Sóknaraðili segir að upplýsingagjöf árannsóknarstigi lögreglumálsins hafi verið takmörkuð og honum hafi ekki veriðkynnt hvaða ákvæði laga ætluð háttsemi hans hafi verið talin varða við. Sóknaraðili bendir á að um afar einfalt málsé að ræða. Vegna ytri aðstæðna hafi hann misst stjórn á bifreið sinni með þeimafleiðingum að hún rakst á aðra bifreið. Málið gefi ekkert tilefni til þeirrarítarlegu og íþyngjandi rannsóknar sem sóknaraðili hafi þurft að sæta. Burt séðfrá því sé í öllu falli ljóst að tilefni til haldlagningar sé ekkert lengur oglagaskilyrði bresti til að halda bifreið hans. Jafnvel þótt talið yrði að bifreiðin hefði áeinhvern hátt sönnunargildi skv. 68. gr. laga um meðferð sakamála, nr. 88/2008sé ljóst að í samræmi við meðalhófsreglu 3. mgr. 53. gr. laganna og meðhliðsjón af 2. mgr. 68. gr. þeirra, hvíli sú skylda á varnaraðila að hraðarannsókn á bifreiðinni og tryggja sér gögn eða afrit, svo að unnt sé að afhendabifreiðina sóknaraðila sem allra fyrst. Sóknaraðili telur að rannsókn og skoðun ábifreiðinni hljóti að vera löngu lokið. Líta verði til þess hversu einfaltumrætt mál sé í sniðum og að haldlagning snúist um einn hlut sem hafi veriðgrandskoðaður. Á það sé bent að haldlagning hafi fráupphafi verið þarflaus, enda hefði dugað að veita aðgang að bifreiðinni tilskamms tíma svo unnt væri að leggja mat á hana, sbr. 2. mgr. 68. gr. laga nr.88/2008. Jafnvel þótt talið yrði að skilyrði til haldlagningar hafi verið fyrirhendi verði að líta til þess að aflétta skal haldi þegar þess er ekki lengurþörf, sbr. 1. mgr. 72. gr. laga nr. 88/2008. Þá verði með engu móti séð aðaflétting haldlagningar geti orðið til þess að raska rannsóknarhagsmunum meðnokkrum hætti, og meint brot veiti ekki heimild til upptöku.Sóknaraðili mótmælir því að til greina getikomið að gera hina haldlögðu bifreið upptæka á grundvelli 107. gr. a íumferðarlögum, nr. 50/1987.Í fyrsta lagi verði að hafa í huga að umsérstakt ákvæði er að ræða sem, en ólíkt því sem gegnir um 107. gr. umferðarlaga,nr. 50/1987, skírskotar það ekki til ákvæða laga um meðferð sakamála, nr.88/2008 og veiti ekki rýmri rétt en skv. orðanna hljóðan. Ákvæðið veiti þannigeinungis sjálfstæða heimild til upptöku að því gefnu að krafa þess efnis hafiverið gerð og viðkomandi hafi verið fundinn sekur og dómur fallist á upptökutil samræmis við 107. gr. a í umferðarlögum. Í þessu felist hins vegar ekkiheimild til haldlagningar á meðan á rannsókn stendur og allt þar til ákvörðuner tekin um hvort og hvernig ákæru verður hagað. Í þessu sambandi sé einnigbent á að ákvæði 107. gr. a heimilar upptöku bifreiðar þess sem sekur verðurfundinn, óháð því hvort brot hafi veriðframið með bifreiðinni. Sóknaraðili bendir á að fjárhagslegt verðmæti hinnarhaldlögðu bifreiðar sé verulegt. Upptaka sé því afar íþyngjandi úrræði semgrundvallast síðan á verulega matskenndri heimild umferðarlaganna semvarnaraðili leitist við að ljá aðra og meira íþyngjandi merkingu en nokkur efniséu til. Í öðru lagi sé á það bent að atvik málsinsgefa á engan hátt til kynna að sú aðstaða sé uppi að ætluð brot varði við 107.gr. a í umferðarlögum. Sóknaraðili hafi enda ekki verið sviptur ökuréttindumeða gerst sekur um vítaverðan akstur eða svo ítrekaðan hraðakstur að viðákvæðið varði. Sóknaraðili telur að lögregla hafi fariðlangt fram úr heimildum og brotið gegn rétti sóknaraðila til friðhelgi semvarinn er af 71. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. lög nr. 33/1944, með því að faraí gegnum persónuupplýsingar í bifreiðinni án þess að afla dómsúrskurðar. Vinnubrögðinséu ámælisverð og í engu samræmi við eðli eða umfang málsins. Sé allur rétturáskilinn til að krefjast bóta vegna þeirra brota.Sóknaraðili vísar til laga um meðferðsakamála nr. 88/2008, umferðarlaga nr. 50/1987, stjórnarskrárinnar, sbr. lög nr.33/1944 og mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. III.Lögregla og ákæruvald byggja heimild sínatil haldlagningar bifreiðarinnar A á 1. mgr. 68. gr. laga um meðferð sakamálanr. 88/2008 en þar sé kveðið á um hvenær skuli leggja hald á muni og er þargetið um þrenn tilvik þar sem skylda sé að leggja hald á muni; í fyrsta lagiþegar munurinn hefur sönnunargildi í sakamáli, í öðru lagi þegar munarins hefurverið aflað á refsiverðan hátt eða í þriðja lagi að munurinn kunni að verðagerður upptækur. Að mati héraðssaksóknara eigi tvö af þessum þremur tilvikumvið í umræddu máli.Í fyrsta lagi, er það mat héraðssaksóknaraað bifreiðin hafi sönnunargildi í málinu en farið hafi fram ítarleg skoðun ábifreiðinni. Auk þess hafa fengist gögn frá framleiðanda bifreiðarinnar ígegnum boðskiptatæki ökutækisins sem geti m.a. sýnt fram á hraða bifreiðarinnarþegar henni var ekið og á hvaða tíma það var og þá sendi bifreiðin frá sérmerki þegar hún lendir í árekstri svo dæmi sé tekið. Jafnvel þótt gagna hafa þegarverið aflað um fyrrgreind atriði og þau liggi fyrir í gögnum málsins þá kunniað koma upp ófyrirséð atvik undir rekstri málsins fyrir dómi sem krefjastnánari skoðunar á bifreiðinni eða þeim upplýsingum sem hún hefur að geyma. Í öðru lagi telur héraðssaksóknari að mjöglíklegt sé að gerð verði krafa um að bifreiðin verði gerð upptæk með dómi meðvísan til 107. gr. a. umferðarlaga nr. 50/1987. Rannsókn málsins sé ekki aðfullu lokið og hafi ákæra ekki verið gefin út í málinu. Við rannsókn málsinshafi komið í ljós að gögn málsins bendi til þess að í umrætt sinn hafisóknaraðili ekið bifreið sinni með vítaverðum hætti eða á allt að tæplega 183kílómetra hraða á klukkustund þar sem hámarkshraði sé 90 kílómetrar áklukkustund og að það hafi átt sér stað um 15 sekúndum áður en sóknaraðili ókbifreið sinni aftan á bifreiðina [...]. Auk þess bendi sömu gögn til þess aðsóknaraðili hafi ítrekað síðustu 5 mínúturnar fyrir áreksturinn ekið bifreiðsinni á yfir 160 kílómetra hraða á klukkustund. Lögreglu hefur að sögnsannreynt að gögn sem bárust frá framleiðanda bifreiðarinnar séu marktæk og ísamræmi við hefðbundnar radar hraðamælingar lögreglu. Telur héraðssaksóknariþví að í þessu einstaka tilviki, þann 20. desember sl., sé sterkur grunur um aðsóknaraðili hafi sýnt af sér stórfelldan hraðakstur, þar sem ekið var á meiraen tvöföldum hámarkhraða, sem hafði afleiðingar í för með sér fyrir annanvegfarenda og þá hafi aksturinn verið einnig sérlega vítaverður sé það haft íhuga að slæmt veður var, skyggni takmarkað auk þess sem vegurinn var blautur ogháll. Vegna orðalags ákvæðis 107. gr. a.umferðarlaga þar sem talað er um „stórfelldan eða ítrekaðan hraðakstur“ hafilögregla ákveðið að kanna fyrri ökuferil sóknaraðila og hafi komið í ljós aðsóknaraðili sé með 10 hraðakstursmál í kerfinu á Íslandi og 1 í Danmörku þarsem hefur verið um að ræða „gróf“ hraðakstursbrot að mati héraðssaksóknara ogséu 7 þessara mála, frá árinu 2016.Því sé til skoðunar hvort heimfæra eigiháttsemi sóknaraðila undir 107. gr. a. og gera upptökukröfu á bifreiðinni A. Sémarkmið ákvæðisins skoðað megi sjá að það byggi á því sjónarmiði að þegarrefsingar og svipting ökuréttar vegna brota á umferðarlögum dugi ekki tilgagnvart tilteknum hópi ökumanna, komi upptaka til og sé henni ætlað að hafafyrirbyggjandi áhrif, ekki eingöngu vegna fjárhagslegra sjónarmiða heldureinnig þannig að upptakan hafi bein áhrif á möguleika til þess að notaupptökuandlagið, ökutækið sem notað var þegar brotið var framið, á ný við brot.Upptakan sé því liður í því að koma í veg fyrir frekari brot.Héraðssaksóknari telur líklegt að verðibifreiðin leyst úr haldi og síðar yrði fallist á hugsanlega kröfu um upptökuhennar að þá gæti reynst erfitt að nálgast bifreiðina, og að til standi að farameð hana til útlanda ef haldi verður aflétt. IV.Heimildrannsakenda til að leggja hald á muni er að finna í 68. gr. laga um meðferðsakamála, nr. 88/2008 þar sem segir að leggja skuli hald á muni, þar á meðalskjöl, ef ætla megi að þeir, ellegar hlutir eða upplýsingar sem þeir hafa aðgeyma, hafi sönnunargildi í sakamáli, að þeirra hafi verið aflað á refsiverðanhátt eða að þeir kunni að vera gerðir upptækir. Samkvæmt 1. mgr. 69. gr. erlögreglu heimilt að leggja hald á muni án dómsúrskurðar nema ákvæði 2. mgr.greinarinnar eigi við. Í 72. gr. laganna segir að aflétta skuli haldi þegarþess sé ekki lengur þörf og í síðasta lagi þegar máli er endanlega lokið nemaákvæði a- til c-liðar 1. mgr. greinarinnar eigi við.Samkvæmt 3.mgr. 69. gr., sbr. 2. mgr. 102. gr. laga um meðferð sakamála, nr. 88/2008,getur eigandi eða vörsluhafi munar, sem lögregla hefur lagt hald á, boriðlögmæti haldlagningar undir dómara. Þegar dómstólar hafa fjallað um sambærilegmál er jafnan áréttað, ef um slíkt ræðir, að dráttur á rannsókn máls,sérstaklega ef hann er umtalsverður, brjóti gegn réttindum þess er fyrirverður, sem varin eru af 70. gr. stjórnarskrárinnar og 1. mgr. 6. gr.mannréttindasáttmála Evrópu, samanber lög nr. 62/1994. Einnig má draga þáályktun að slíkur dráttur geti leitt til þess að haldi verði aflétt, burtséðfrá því hvort haldlögð gögn eða munir, geti hugsanlega haft sönnunargildi ímáli því sem til rannsóknar er, ef rannsókn er ekki lokið. Því verður litið svoá að brot á málshraðareglu geti leitt eitt og sér til þess að aflétta berihaldi, sbr. sjónarmið í dómum Hæstaréttar í málunum nr. 682, 683 og 685/2011.Það eru því ekki einhlít rök að það að rannsókn sé ekki lokið komi í veg fyrirað haldi sé aflétt, eins og varnaraðili virðist byggja á. Hitt er einniggrundvallaratriði að á rannsakanda hvílir sú skylda að hann verður að gera þaðsennilegt að haldlagning hafi verið nauðsynleg hvort sem það er í tiltekinntíma eða í öndverðu, samanber ákvæði 72. gr. laga nr. 88/2008 um að það beri aðaflétta haldi þegar þess er ekki lengur þörf, enda sé hér um að ræða íþyngjandiþvingunarúrræði sem skerða alla jafna mjög réttindi þess er fyrir verður. Aðstoðarsaksóknari upplýsti við munnleganmálflutning að rannsókn málsins væri að langmestu leyti lokið og því værifyrirséð að ákvörðun yrði tekin mjög fljótlega um hvort ákært verði í málinu.Ef til ákæru kemur kvað aðstoðarsaksóknari mjög líklegt að krafa yrði gerð umupptöku á bifreiðinni A.Þegar litið er til þessa verður kröfu sóknaraðilahafnað enda fyrirsjáanlegt að hann muni frá bifreiðina afhenta innan tíðar,þ.e. ef ekki verður gerð krafa um upptöku hennar og eftir atvikum á slíka kröfufallist. Ekki eru efni til að kveða á um málskostnað.Lárentsínus Kristjánsson héraðsdómari kveður uppúrskurðinn.ÚRSKURÐARORÐKröfu sóknaraðila um að aflétta haldihéraðssaksóknara á bifreiðinni A vegna máls nr. [...] er hafnað.
|
Mál nr. 628/2006
|
Kærumál Fjárnám Dómsátt
|
H krafðist þess að gert yrði fjárnám hjá R ehf. á grundvelli dómsáttar, en sýslumaður hafði stöðvað framkvæmd gerðarinnar. Vísað var til þess að H hefði viðurkennt að ákvæði samkomulags, sem gert var samhliða sáttinni, um að Þ greiddi kröfuna með þjónustu á sviði fasteignaviðskipta, gengi framar afdráttarlausri skuldbindingu R ehf. til peningagreiðslu samkvæmt aðfararhæfri dómsátt. Ekki var talið að Þ hefði ótvírætt synjað um að veita þjónustu samkvæmt samkomulaginu og var skilyrði þess um gjaldfellingu dómsáttarinnar því ekki uppfyllt. Ákvörðun sýslumannsins var því staðfest.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Hjördís Hákonardóttir og Ingibjörg Benediktsdóttir. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 29. nóvember 2006, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 8. desember sl. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 15. nóvember 2006, þar sem staðfest var ákvörðun sýslumannsins í Reykjavík 18. júlí 2006 um að stöðva framkvæmd fjárnámsgerðar fyrir kröfu sóknaraðila á hendur varnaraðila að höfuðstól 1.300.000 krónur. Kæruheimild er í 4. mgr. 91. gr. laga nr. 90/1989 um aðför, sbr. 102. gr. laga nr. 92/1991. Sóknaraðili krefst þess að ákvörðun sýslumanns verði felld úr gildi og lagt fyrir hann að gera fjárnám hjá varnaraðila fyrir áðurgreindri kröfu. Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Samkvæmt gögnum málsins gerði varnaraðili dómsátt fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur 20. nóvember 2003 við sóknaraðila og Valgerði Jóhannesdóttur, þar sem sá fyrstnefndi skuldbatt sig til að greiða þeim síðarnefndu 1.300.000 krónur ásamt nánar tilgreindum vöxtum, sem reikna átti frá 1. júlí 2004 að telja, með 26 jöfnum mánaðarlegum greiðslum, í fyrsta sinn 5. febrúar 2004. Í sáttinni var tekið fram að skuldin félli í gjalddaga ef greiðslufall yrði á afborgun. Þess var og getið að ef samið yrði „um annað greiðslufyrirkomulag þá skal það gert með skriflegum hætti.“ Fyrir liggur að samhliða þessari sátt gerðu aðilarnir að henni samkomulag, sem dagsett var 19. nóvember 2003, en í því var vísað til þess að þau hefðu samið um að ljúka tilteknu dómsmáli með sátt þess efnis að varnaraðili innti af hendi fullnaðargreiðslu að fjárhæð 1.300.000 krónur að meðtöldum málskostnaði. Í þessu samkomulagi sagði síðan eftirfarandi: „Samkomulag er jafnframt um að tilgreind fjárhæð verði greidd með þjónustu af hálfu Þórarins Jónssonar, hdl. og lögg. fasteignasala ... Þjónustan skal ná til almennrar þjónustu á sviði sölu og verðmats fasteigna, verðmats og/eða sölu á íbúðum, atvinnuhúsnæði eða öðrum eignum sem stefnendur hafa til sölumeðferðar á hverjum tíma auk annarra starfa sem aðilar semja sérstaklega um. Af umsaminni þóknun hverju sinni greiðist fjórðungur inn á umsamda fjárhæð ... nema af verðmötum en í þeim tilvikum greiðist öll þóknunin inn á framangreinda skuld þar til fullnaðaruppgjör hefur átt sér stað. Vanefni Róði ehf. eða Þórarinn Jónsson þetta samkomulag með því að synja um að veita umbeðna þjónustu þá er Hróbjarti og Valgerði heimilt að gjaldfella réttarsátt þá sem gerð var í málinu ... Kröfu um þjónustu á grundvelli þessa samkomulags skal sanna með skeyti eða öðrum sambærilegum hætti ef til framangreindra vanefnda kemur.“ Með yfirlýsingu 1. apríl 2006 hefur Valgerður Jóhannesdóttir framselt sóknaraðila réttindi sín samkvæmt fyrrgreindri dómsátt. Með beiðni til sýslumannsins í Reykjavík 19. júní 2006 leitaði sóknaraðili eftir fjárnámi hjá varnaraðila á grundvelli dómsáttarinnar fyrir þeirri fjárhæð, sem hún tók til, ásamt nánar tilgreindum vöxtum og kostnaði, samtals 2.054.794 krónum. Þegar sýslumaður tók þessa beiðni fyrir 18. júlí 2006 mætti af hálfu varnaraðila áðurnefndur Þórarinn Jónsson, sem samkvæmt gögnum málsins er stjórnarmaður og framkvæmdastjóri félagsins, og mótmælti að fjárnám næði fram að ganga. Studdi hann mótmælin þeim rökum að með vísan til framangreinds samkomulags frá 19. nóvember 2003 hafi varnaraðili ekki vanefnt dómsáttina. Sýslumaður féllst á þessi mótmæli og lýsti sóknaraðili því þegar yfir að hann krefðist úrlausnar héraðsdóms um þá ákvörðun. Mál þetta var þingfest af því tilefni 8. september 2006. Eins og málið liggur fyrir stendur ágreiningur aðilanna um það hvort Þórarinn Jónsson hafi í nóvember 2005 hafnað eða eftir atvikum verið heimilt að hafna nánar tilgreindri beiðni sóknaraðila um þjónustu á grundvelli samkomulagsins frá 19. nóvember 2003, með þeim afleiðingum að sóknaraðili megi krefjast fullnustu samkvæmt hljóðan dómsáttarinnar. Líta verður svo á að með málatilbúnaði, sem að þessu lýtur, hafi sóknaraðili viðurkennt að ákvæði samkomulagsins um greiðslu kröfu hans gangi framar afdráttarlausri skuldbindingu varnaraðila til peningagreiðslu samkvæmt hljóðan aðfararhæfrar dómsáttar þeirra. Að þessu virtu verður hinn kærði úrskurður staðfestur með vísan til forsendna hans. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Hróbjartur Jónatansson, greiði varnaraðila, Róða ehf., 150.000 krónur í kærumálskostnað.
|
Mál nr. 643/2006
|
Víxill Fyrning Endurkrafa Stefnubirting Útivist
|
L gaf út víxil, sem P ehf. samþykkti til greiðslu, og framseldi hann síðan ódagsettu eyðuframsali. R og M ehf. rituðu á víxilinn sem ábekingar. Greiðslufall varð á víxlinum og leysti M ehf. hann til sín. Öðlaðist hann með því endurkröfu á hendur öðrum víxilskuldurum og höfðaði mál á hendur L, R og P ehf. til greiðslu hennar. Í héraði var talið að krafan væri fyrnd gagnvart L og R og dæmdi P ehf. eitt til til greiðslu hennar. M ehf. áfrýjaði niðurstöðu héraðsdóms um sýknu L og R. Í dómi Hæstaréttar var vísað til þess að fullnustukrafa M ehf. á hendur öðrum framseljendum og útgefanda víxilsins fyrntist á sex mánuðum samkvæmt 3. mgr. 70. gr. víxillaga nr. 93/1933. Þar sem M ehf. hafði leyst víxilinn til sín að undangenginni málsókn bar samkvæmt sama ákvæði að miða upphaf fyrningarfrestsins við birtingu stefnu á hendur félaginu 29. mars 2005. Þegar félagið hóf málsókn sína á hendur L og R með birtingu stefnu 23. febrúar 2006 var sex mánaða fyrningafrestur liðinn og endurkrafa á hendur þeim því fyrnd. Niðurstaða héraðsdóms um að sýkna bæri L og R af kröfu M ehf. var því staðfest.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Páll Hreinsson. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 15. desember 2006. Hann krefst þess að gagnáfrýjandi, Lárus Þór Guðmundsson, og stefndi, Ragnar Guðmundsson, verði dæmdir in solidum til að greiða sér 747.273 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 23. september 2005 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjandi áfrýjaði málinu fyrir sitt leyti 28. febrúar 2007. Hann krefst staðfestingar héraðsdóms um annað en málskostnað sem sér verði dæmdur í héraði og fyrir Hæstarétti. Málsatvik og málsástæður eru raktar í hinum áfrýjaða dómi. Eins og þar kemur fram snýst mál þetta um víxil sem gefinn var út 29. apríl 2004 af gagnáfrýjanda, Lárusi Þór Guðmundssyni, og samþykktur til greiðslu 29. maí 2004 af stefnda í héraði, Powerboss Ísland ehf. Á bakhlið víxilsins hefur útgefandi framselt hann ódagsettu eyðuframsali. Hið sama á við um stefnda Ragnar Guðmundsson og aðaláfrýjanda, M. Sig. ehf. og stendur nafn Ragnars framar nafni aðaláfrýjanda. Þar sem greiðslufall varð á víxlinum stefndi víxilhafi, Kaupþing Búnaðarbanki hf., aðaláfrýjanda sem framseljanda víxilsins til greiðslu víxilskuldarinnar með stefnu birtri 29. mars 2005. Málið var þingfest 13. apríl sama ár í Héraðsdómi Reykjaness. Með nafnritun sinni á víxilinn hafði aðaláfrýjandi ábyrgst greiðslu hans gagnvart víxilhafa samkvæmt 1. mgr. 15. gr., sbr. 1. mgr. 47. gr. víxillaga nr. 93/1933. Leysti aðaláfrýjandi víxillinn til sín 23. september 2005 samkvæmt áritun á bakhlið hans. Þar sem fyrningu var slitið gagnvart aðaláfrýjanda með málsókn áður en víxilkrafan á hendur honum var fyrnd samkvæmt 2. mgr. 70. gr. víxillaga, öðlaðist aðaláfrýjandi endurkröfu á hendur öðrum víxilskuldurum með innlausn víxilsins samkvæmt 3. mgr. 47. gr., sbr. 49. gr. víxillaga. Slík fullnustukrafa á hendur öðrum framseljendum og útgefanda fyrnist á sex mánuðum samkvæmt 3. mgr. 70. gr. laganna. Aðaláfrýjandi telur að miða beri upphaf fyrningarfrests kröfu hans á hendur öðrum víxilskuldurum við það tímamark þegar hann leysti til sín víxilinn 23. september 2005. Samkvæmt 3. mgr. 70. gr. víxillaga getur upphaf fyrningarfrests borið að með tvennu móti. Annars vegar getur hann hafist á því tímamarki þegar framseljandi leysir til sín víxil og hins vegar þegar fyrningu er slitið gagnvart honum. Síðarnefnda reglan á við þegar innlausn á sér stað að undangenginni málssókn eins og hér er raunin. Upphaf fyrningarfrests kröfu aðaláfrýjanda á hendur gagnáfrýjanda var því við birtingu stefnu 29. mars 2005 í víxilmálinu á hendur honum, sbr. 1. mgr. 71. gr. víxillaga. Þegar aðaláfrýjandi byrjaði málssókn sína á hendur gagnáfrýjanda til heimtu endurkröfu á víxilfjárhæðinni með stefnu birtri 23. febrúar 2006 var hinn sex mánaða fyrningarfrestur liðinn og endurkrafa hans á hendur gagnáfrýjanda því fyrnd. Verður gagnáfrýjandi því sýknaður af kröfum aðaláfrýjanda. Stefndi Ragnar Guðmundsson sótti ekki þing í héraði og var mál hans því tekið til afgreiðslu á grundvelli 1. mgr. 96. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og hann sýknaður vegna fyrningar, en um þetta var dómara rétt að dæma án kröfu, sbr. til dæmis dóm Hæstaréttar frá 7. október 1970 í máli nr. 178/1969 sem birtur er í dómsafni þess árs á bls. 690. Lögmaður gagnáfrýjanda tók við áfrýjunarstefnu í aðalsök og ritaði undir eftirfarandi texta: „Framanrituð áfrýjunarstefna er mér rétt birt f.h. stefndu sem hafa falið mér að sækja þing fyrir sig við þingfestingu málsins. Samrit áfrýjunarstefnunnar hefur verið afhent mér.“ Þegar lögmaðurinn skilaði greinargerð í málinu kom hins vegar fram að hann annaðist aðeins málflutning fyrir hönd gagnáfrýjanda. Þrátt fyrir það verður að leggja til grundvallar að stefnan hafi verið birt stefnda Ragnari Guðmundssyni á þann hátt sem greinir í b. lið 3. mgr. 83. gr., sbr. 166. gr. laga nr. 91/1991 en hann síðan ekki sótt þing fyrir Hæstarétti. Aðaláfrýjandi byrjaði ekki málssókn sína á hendur þessum stefnda fyrr en með stefnu birtri 23. febrúar 2006 og verður hann samkvæmt framansögðu einnig sýknaður af kröfu aðaláfrýjanda þar sem víxilkrafan á hendur honum var þá fyrnd, sbr. 3. mgr. 70. gr. víxillaga. Eftir þessum úrslitum verður aðaláfrýjandi dæmdur til að greiða gagnáfrýjanda málskostnað sem verður ákveðinn í einu lagi í héraði og fyrir Hæstarétti svo sem nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Gagnáfrýjandi, Lárus Þór Guðmundsson, og stefndi, Ragnar Guðmundsson, eru sýknaðir af kröfum aðaláfrýjanda, M. Sig ehf. Aðaláfrýjandi, M. Sig ehf., greiði gagnáfrýjanda, Lárusi Þór Guðmundssyni, samtals 400.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 15. september 2006. Mál þetta höfðaði M. Sig ehf., kt. 530795-2339, Smiðshöfða 13, Reykjavík, með stefnu birtri 23. febrúar 2006 á hendur Powerboss Ísland ehf., kt. 560701-2250, Bæjargili 98, Garðabæ, Lárusi Þór Guðmundssyni, kt. 121261-5109, Bæjargili 98, Garðabæ og Ragnari Guðmundssyni, kt. 150447-7719, Ásgarði 77, Reykjavík. Málið var dómtekið 11. september sl. Stefnandi krefst greiðslu á 747.273 krónum með dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 frá 23. september 2005 til greiðsludags. Hann krefst vaxtareiknings samkvæmt 12. gr. sömu laga. Loks krefst stefnandi málskostnaðar. Stefndi, Lárus Þór Guðmundsson, krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda. Þá krefst hann málskostnaðar að mati dómsins að viðbættum virðisaukaskatti. Stefndu, Powerboss Ísland ehf. og Ragnar Guðmundsson, hafa ekki sótt þing. Í stefnu segir að um sé að ræða innlausnarkröfu vegna víxils. Víxillinn hafi verið að fjárhæð 750.000 krónur, útgefinn 29. apríl 2004 af stefnda, Lárusi, samþykktur til greiðslu af stefnda, Powerboss Ísland, og ábektur af stefnda, Ragnari. Þá hafi hann verið framseldur af stefnanda. Stefnandi kveðst hafa innleyst víxilinn með greiðslu á samtals 925.455 krónum. Stefndi, Powerboss Ísland, hafi endurgreitt 178.182 krónur af þeirri fjárhæð og nemi eftirstöðvar kröfunnar því stefnufjárhæðinni. Í stefnu segir ekki neitt um gjalddaga víxilsins, en á hann er skráður gjalddaginn 29. maí 2004. Stefnandi krefst vaxta frá innlausnardegi, 23. september 2005. Hann vísar til víxillaga nr. 93/1933. Þá kveðst hann reka málið samkvæmt XVII. kafla laga nr. 91/1991. Stefndi, Lárus, byggir vörn sína á því að krafa á hendur öðrum en samþykkjanda víxilsins hafi verið fyrnd þegar stefnandi leysti til sín víxilinn. Samkvæmt 2. mgr. 70. gr víxillaga fyrnist krafa á hendur framseljanda og útgefanda á einu ári frá afsögn eða gjalddaga víxils. Þá kveðst stefndi byggja á því að framsalshafi geti ekki öðlast meiri rétt á hendur sér en framseljandinn hafi átt. Kröfur á hendur sér séu fyrndar. Þá bendir stefndi á að kröfur á hendur meðstefnda Ragnari séu einnig fyrndar. Forsendur og niðurstaða. Við upphaf aðalmeðferðar lagði stefnandi fram afrit stefnu þar sem honum einum var stefnt af handhafa víxilsins til greiðslu hans. Stefnan hafði verið birt 29. mars 2005 og lauk málinu með réttarsátt 31. mars 2005. Fyrningu var ekki slitið gagnvart stefndu í þessu máli með birtingu þessarar stefnu og stefnandi birti þeim ekki tilkynningu samkvæmt 2. málslið 1. mgr. 71. gr. víxillaga nr. 93/1933. Umræddur víxill er með gjalddaga 29. maí 2004. Hinn 23. september 2005 var krafa samkvæmt honum fyrnd á hendur stefndu, Lárusi Þór og Ragnari Guðmundssonum, sbr. 2. mgr. 70. gr. víxillaga. Innlausn stefnanda á víxlinum breytir þessu ekki og 3. mgr. 70. gr. laganna kemur ekki til skoðunar þar sem víxilkrafan var fyrnd á hendur þessum aðilum. Verður því að sýkna stefndu, Lárus og Ragnar, af kröfum stefnanda. Stefndi, Powerboss Ísland, hefur ekki haldið uppi vörnum. Krafa á hendur honum er í samræmi við framlagðan víxil og málsútlistun stefnanda. Verður hann dæmdur til greiðslu stefnukröfuna svo sem nánar greinir í dómsorði. Stefndi, Powerboss Ísland, verður dæmdur til að greiða stefnanda 160.000 krónur í málskostnað. Að öðru leyti fellur málskostnaður niður. Jón Finnbjörnsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan. Stefndi, Powerboss Ísland ehf., greiði stefnanda, M. Sig. ehf., 747.273 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 frá 23. september 2005 til greiðsludags. Stefndu, Lárus Þór Guðmundsson og Ragnar Guðmundsson, eru sýknaðir af kröfum stefnanda. Stefndi, Powerboss Ísland ehf., greiði stefnanda 160.000 krónur í málskostnað. Að öðru leyti fellur málskostnaður niður.
|
Mál nr. 419/2006
|
Virðisaukaskattur Staðgreiðsla opinberra gjalda Ákæra
|
H og Ó voru ákærðir fyrir brot gegn lögum um virðisaukaskatt nr. 50/1988, um staðgreiðslu opinberra gjalda nr. 45/1987 og 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, með því að hafa sem stjórnarmenn í einkahlutafélaginu A látið undir höfuð leggjast að standa tollstjóra skil á innheimtum virðisaukaskatti og staðgreiðslu sem haldið var eftir af launum starfsmanna félagsins. Ekki var fallist á að ákæra væri óskýr, málatilbúnaður vanreifaður eða brotið gegn reglum um réttláta málsmeðferð og var frávísunarkröfu H og Ó því hafnað. Í dómi Hæstaréttar kom fram að H og Ó hefðu samkvæmt stöðu sinni sem stjórnarmenn í félaginu A borið að afla sér vitneskju um og fylgjast með að rekstur félagsins væri í góðu horfi, sbr. 44. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög, þar á meðal að félagið stæði í skilum með greiðslu virðisaukaskatts og staðgreiðslu til ríkissjóðs. Brugðust þeir þeim skyldum sínum og voru sakfelldir. Þótti refsing hvors þeirra um sig hæfilega ákveðin fangelsi í þrjá mánuði skilorðsbundið. Þá var hvorum um sig gert að greiða 3.800.000 króna í sekt, enda var ekki talið að fullnægt væri skilyrðum 1. og 3. gr. laga nr. 134/2005 til að lækka sektarrefsingu úr fésektarlágmarki laga um virðisaukaskatt og staðgreiðslu opinberra gjalda.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Ríkissaksóknari skaut máli þessu til Hæstaréttar 21. júlí 2006 í samræmi við yfirlýsingu ákærðu um áfrýjun, en jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst staðfestingar á sakfellingu en þyngingar á refsingu. Ákærðu krefjast þess aðallega að málinu verði vísað frá héraðsdómi, til vara að þeir verði sýknaðir en að því frágengnu að refsing verði milduð. Ekki er fallist á með ákærðu að vísa beri málinu frá dómi vegna óskýrleika ákæru eða vanreifunar. Verknaðarlýsing í ákæru er skýr, uppgjörstímabil eru tilgreind og fjárhæðir vanskila sem ákærðu eru taldir bera refsiábyrgð á. Tölulegt misræmi á milli niðurstöðu skattrannsóknarstjóra og þess sem ákært er fyrir er ekki með þeim hætti að vörnum ákærðu hafi af þeim sökum orðið áfátt. Þá telja ákærðu að þeir hafi ekki sætt réttlátri málsmeðferð þar sem jafnræðisregla stjórnarskrár hafi verið á þeim brotin og eigi þetta að leiða til frávísunar. Byggja þeir á því að þeir hafi ekki fengið upplýsingar um verklagsreglur skattrannsóknarstjóra varðandi innborganir á meðan mál eru til rannsóknar þar og framkvæmd þessara reglna. Vegna nefndra reglna geti ólíkur efnahagur haft áhrif á hvort menn verði ákærðir og loks sé misrétti í því fólgið að fyrrum meðstjórnandi í félaginu hafi ekki einnig verið ákærður. Vanskil á lögboðnum opinberum gjöldum í atvinnustarfsemi eru refsiverð jafnvel þó að féleysi sé um að kenna. Þá dugir ekki til varnar að benda á að annar maður sem hugsanlega beri meðábyrgð hafi ekki verið ákærður. Rök er lúta að refsileysis- eða refsilækkunarástæðum standa heldur ekki í vegi fyrir því að mál sé tekið til efnislegrar meðferðar. Af þessum sökum er því hafnað að vísa málinu frá dómi. Ákærðu er sem stjórnarmönnum A ehf. gefið að sök, annars vegar að hafa látið undir höfuð leggjast að standa skil á innheimtum virðisaukaskatti fyrir alls þrjú uppgjörstímabil, tvö síðustu tímabil ársins 2001 og fyrsta tímabil ársins 2002, og hins vegar að hafa ekki staðið skil á afdreginni staðgreiðslu opinberra gjalda starfsmanna sinna fyrir alls sjö tímabil frá september 2001 til og með mars 2002. Áður en til refsimeðferðar kom var ákærðu með bréfi skattrannsóknarstjóra 6. mars 2003 gefinn kostur á að koma að athugasemdum, en engar bárust. Ríkislögreglustjóri gaf út ákæru 27. maí 2005. Höfðu þá engar greiðslur verið inntar af hendi inn á gjaldfallinn virðisaukaskatt eða staðgreiðsluskuld vegna opinberra gjalda starfsmanna þau tímabil sem ákært er fyrir, eins og ranglega er talið í héraðsdómi. Samkvæmt stöðu sinni sem stjórnarmenn í félaginu á þeim tíma sem um ræðir bar ákærðu að afla sér vitneskju um og fylgjast með því að rekstur félagsins væri í góðu horfi, sbr. 44. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög, þar á meðal að félagið stæði í skilum með greiðslu virðisaukaskatts og staðgreiðslu opinberra gjalda starfsmanna. Firrir það stjórnarmenn ekki ábyrgð á þessu að félagið hafði ráðið framkvæmdastjóra til að annast daglegan rekstur þess. Ákærðu færa fram sér til varnar að þeir hafi lagt verulegt fé til fyrirtækisins mánaðarlega til að unnt væri að standa skil á þeim gjöldum sem í ákæru greinir. Af málsgögnum má sjá fjárframlög til félagsins um hver mánaðamót, en þeim hefur jafnharðan verið ráðstafað til greiðslu launa. Ljóst er af gögnum málsins að félagið átti í fjárhagsvandræðum frá upphafi og ákærðu var það kunnugt. Ákærðu sinntu ekki eftirlitsskyldu sinni og geta greind fjárframlög og ætlað grandleysi um stöðu félagsins og störf framkvæmdastjóra ekki orðið þeim til varnar. Samkvæmt framansögðu verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur um sakfellingu ákærðu og heimfærslu til refsiákvæða. Rannsókn skattrannsóknarstjóra hófst 6. janúar 2003 og var lokið með skýrslu 8. apríl sama ár. Hann vísaði málinu til opinberrar rannsóknar 11. september 2003. Skýrsla var tekin af ákærðu hjá ríkislögreglustjóra í febrúar 2005 og ákæra gefin út 27. maí sama ár. Enga skýringu er að finna á því að tvö ár liðu frá kæru þar til ákærðu voru yfirheyrðir og ákæra gefin út. Er það aðfinnsluvert. Að öllu framagreindu virtu og fjárhæð vanskila þykir refsing ákærðu hvors um sig hæfilega ákveðin fangelsi í þrjá mánuði en ákvæði héraðsdóms um skilorðsbindingu hennar verður staðfest. Ekki er fullnægt skilyrðum 1. og 3. gr. laga nr. 134/2005, sem breyttu 2. mgr. 30. gr. laga nr. 45/1987 um staðgreiðslu opinberra gjalda og 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt, til að lækka sektarrefsingu úr fésektarlágmarki ákvæðanna, enda hefur hvorki verið greitt upp í skattskuld né verður séð að sérstakar málsbætur séu fyrir hendi. Ákvörðun héraðsdóms um sekt og vararefsingu verður staðfest. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað verður staðfest. Ákærðu verða hvor um sig dæmdir til að greiða málsvarnarlaun skipaðra verjenda sinna fyrir Hæstarétti, sem ákveðin verða með virðisaukaskatti eins og nánar greinir í dómsorði. Ákærðu verða dæmdir til að greiða óskipt annan áfrýjunarkostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Ákærði Hafliði Þórsson skal sæta fangelsi í þrjá mánuði, en fresta skal fullnustu refsingarinnar og hún falla niður að liðnum tveimur árum frá uppsögu dóms þessa, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Ákærði Óli Rúnar Ástþórsson skal sæta fangelsi í þrjá mánuði, en fresta skal fullnustu refsingarinnar og hún falla niður að liðnum tveimur árum frá uppsögu dóms þessa, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga. Ákvæði héraðsdóms um sekt og vararefsingu ákærðu svo og sakarkostnað skulu vera óröskuð. Ákærði Hafliði greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Halldórs Þ. Birgissonar hæstaréttarlögmanns, 373.500 krónur. Ákærði Óli Rúnar greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Þorsteins Einarssonar hæstaréttarlögmanns, 373.500 krónur. Ákærðu greiði óskipt annan áfrýjunarkostnað málsins, samtals 52.538 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 12. júní 2006. Ríkislögreglustjórinn höfðaði málið með ákæru útgefinni 27. maí 2005 á hendur ákærðu, X [kennitala] [heimilisfang], Hafliða Þórssyni, kt. 100949-4989, Brekkutúni 21, Kópavogi og Óla Rúnari Ástþórssyni, kt. 130157-4679, Sigtúni 31, Selfossi, fyrir brot á lögum um virðisaukaskatt, lögum um staðgreiðslu opinberra gjalda og almennum hegningarlögum, sem hér segir: A. Fyrir brot á lögum um virðisaukaskatt. Ákærða X, sem framkvæmdastjóra A ehf., [kennitala], frá 26. júlí 2001 til 2. apríl 2002 og ákærðu Hafliða og Óla Rúnari, sem stjórnarmönnum einkahlutafélagsins, er gefið að sök að hafa brotið lög um virðisaukaskatt með því að hafa látið undir höfuð leggjast að standa Tollstjóranum í Reykjavík skil, í samræmi við það sem lög áskilja, á innheimtum virðisaukaskatti á árunum 2001 og 2002, samtals að fjárhæð 756.001 krónu, sem sundurliðast svo: Uppgjörstímabil: Árið 2001 September - október kr. 445.839 Nóvember - desember kr. 112.048 kr. 557.887 Árið 2002 Janúar - febrúar kr. 198.114 kr. 198.114 Samtals: kr. 756.001 Í ákæru er háttsemin talin varða við 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt, sbr. 3. gr. laga nr. 42/1995 og 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 1. gr. laga nr. 39/1995 og 139. gr. laga nr. 82/1998. B. Fyrir brot á lögum um staðgreiðslu opinberra gjalda. Ákærðu er einnig gefið að sök að hafa, í framangreindri stöðu þeirra hjá A ehf., brotið lög um staðgreiðslu opinberra gjalda með því að hafa eigi, í samræmi við það sem lög áskilja, staðið Tollstjóranum í Reykjavík skil á staðgreiðslu opinberra gjalda, sem haldið var eftir af launum starfsmanna einkahlutafélagsins á árunum 2001 og 2001, samtals að fjárhæð 4.916.349 krónum, sem sundurliðast svo: Greiðslutímabil: Árið 2001 September kr. 689.554 Október kr. 686.641 Nóvember kr. 702.842 Desember kr. 613.058 kr. 2.692.095 Árið 2002 Janúar kr. 715.073 Febrúar kr. 564.558 Mars kr. 944.623 kr. 2.224.254 Samtals: kr. 4.916.349 Er framangreind háttsemi talin varða við 2. mgr. 30. gr. laga nr. 45/1987 um staðgreiðslu opinberra gjalda, sbr. 2. gr. laga nr. 42/1995 og 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 1. gr. laga nr. 39/1995 og 139. gr. laga nr. 82/1998. Ákærði X krefst þess aðallega að hann verði sýknaður af kröfum ákæruvaldsins, en ellegar dæmdur til vægustu refsingar sem lög leyfa. Ákærðu Hafliði og Óli Rúnar krefjast þess aðallega að málinu verði vísað frá dómi, en að því frágengnu eru kröfur þeirra hinar sömu og meðákærða X. I. Hinn 20. júní 2001 stofnuðu B, C hf. og D ehf. einkahlutafélagið A ehf. Tilgangur félagsins var einkum fjarvinnsla, símsvörun, markaðsrannsóknir, skoðanakannanir, sölustarfsemi og önnur almenn markaðsstarfsemi. Samkvæmt stofnfundargerð var ákærði Óli Rúnar kjörinn stjórnarformaður, sem fulltrúi B og ákærði Hafliði meðstjórnandi, sem fulltrúi D. Þá var E kosinn meðstjórnandi, sem fulltrúi C. Allir höfðu þeir prókúru fyrir félagið, en stofnun þess og skipan félagsstjórnar var tilkynnt til hlutafélagaskrár. Hinn 26. júlí 2001 var hlutafélagaskrá tilkynnt um ráðningu ákærða X sem framkvæmdastjóra. Tekið var fram að ákærða væri veitt prókúrumboð félagsins. Hinn 16. nóvember 2001 tilkynnti E hlutafélagaskrá um úrsögn sína úr stjórn félagsins og að prókúra hans væri afturkölluð frá sama degi. Hinn 2. apríl 2002 sagði ákærði X um störfum framkvæmdastjóra, tilkynnti um afturköllun prókúruumboðs og lýsti því yfir að frá nefndum degi myndi hann ekkert hafa með málefni félagsins að gera. Tilkynning þessa efnis barst hlutafélagaskrá samdægurs. Frá sama tíma sátu því eftir, sem stjórnendur félagsins, ákærðu Óli Rúnar og Hafliði. Samkvæmt vottorði hlutafélagaskrár mun sú skipan hafa haldist óbreytt að minnsta kosti fram til 11. desember 2002. II. Hinn 6. janúar 2003 hóf Skattrannsóknarstjóri ríkisins athugun á mögulegum vanskilum einkahlutafélagsins á afdreginni staðgreiðslu opinberra gjalda. Sú rannsókn þótti leiða í ljós brot ákærðu á lögum um staðgreiðslu opinberra gjalda, lögum um virðisaukaskatt og almennum hegningarlögum vegna tekjuáranna 2001 og 2002, með því að ákærðu hefðu fyrir sakir ásetnings eða stórkostlegs gáleysis vanrækt að standa skil á afdreginni staðgreiðslu á greiðslutímabilunum september til og með 2001 og janúar til og með mars 2002, samtals að fjárhæð 4.780.611 krónur samkvæmt skilagreinum, sem og vanrækt að standa skil á innheimtum og skilaskyldum virðisaukaskatti á uppgjörstímabilunum september-október og nóvember-desember 2001 og janúar-febrúar 2002, samtals að fjárhæð 756.001 krónu samkvæmt afhentum virðisaukaskattsskýrslum. Þá fann skattrannsóknarstjóri að því að ákærðu hefðu ekki í öllum tilvikum afhent viðkomandi skilagreinar og virðisaukaskattsskýrslur á lögmæltum tíma. Við sömu rannsókn kom í ljós að á tímabilinu 15. október 2001 til 11. september 2003 hefðu eftirtaldar greiðslur borist innheimtumanni upp í skuldir félagsins og þeim verið ráðstafað svo: Hinn 14. janúar 2002 hefðu borist 126.922 krónur. Af þeim hefðu 109.211 krónur farið upp í höfuðstól virðisaukaskattsskuldar 2001, en 17.711 krónum verið ráðstafað í dráttarvexti, álag og kostnað. Hinn 16. janúar 2002 hefðu borist 287.979 krónur. Af þeim hefðu 252.836 krónur farið upp í höfuðstól staðgreiðsluskuldar 2001, en 35.143 krónum verið ráðstafað í dráttarvexti, álag og kostnað. Sama dag hefði 150.047 krónum verið ráðstafað vegna skuldar á opinberum gjöldum og tryggingagjaldi 2001, þar af 143.052 krónum til lækkunar á höfuðstól þeirrar skuldar. Ákærðu og E voru yfirheyrðir af starfsmönnum skattrannsóknarstjóra. Til að gera langa sögu stutta lýsti ákærði X fullri ábyrgð á öllum vanskilum á hendur félagsstjórn og sagði hana hafa tekið ákvörðun um hvernig staðið yrði að skilum á afdreginni staðgreiðslu og innheimtum virðisaukaskatti. Meðákærðu Hafliði og Óli Rúnar lýstu á hinn bóginn sömu ábyrgð á hendur framkvæmdastjóranum, ákærða X. E kvaðst ekki vita ástæðu þess að komið hefði til nefndra vanskila og tók fram að hann hefði ekkert komið að daglegum rekstri félagsins. Hins vegar teldi hann framkvæmdastjórann bera ábyrgð á vanskilunum. Hinn 11. september 2003 voru Ríkislögreglustjóranum send gögn málsins til opinberrar rannsóknar. Áður, eða 28. apríl 2003, hafði bú einkahlutafélagsins verið tekið til gjaldþrotaskipta. III. Ákærði X gaf skýrslu hjá Ríkislögreglustjóranum 8. febrúar 2005. Hann staðfesti að hafa verið framkvæmdastjóri A ehf. frá 26. júlí 2001 til 2. apríl 2002, en tók fram að hann hefði í raun starfað sem verkefnisstjóri fremur en eiginlegur framkvæmdastjóri og hvorki haft með höndum bókhald félagsins né komið að fjármálum þess. Aðspurður hver hefði annast daglega fjármálastjórn félagsins og borið ábyrgð á greiðslu vörsluskatta og skilum á staðgreiðslufé sagði ákærði þau mál hafa verið í höndum B samkvæmt þjónustusamningi milli félaganna. Að sögn ákærða hefðu stjórnarfundir í einkahlutafélaginu verið tíðir og þeir haldnir með reglulegu millibili. Hann hefði setið þá fundi, haft áhyggjur af vanskilum félagsins við hið opinbera og rætt það opinskátt við meðákærðu. Þeir hefðu hins vegar tekið allar ákvarðanir um skil á virðisaukaskatti og staðgreiðslu á þeim tíma sem ákærði hefði verið starfandi hjá félaginu. Þá kom fram í máli ákærða að félagið hefði í upphafi verið stofnað til að bjarga eignum F, en hluthafar þar hefðu verið þeir sömu og í A. Hið nýja félag hefði keypt eignir þess eldra, jafnframt því sem hluthafarnir hefðu lofað að koma með allt að 15.000.000 króna hlutafé inn í rekstur A. Umrætt fé hefði hins vegar aldrei skilað sér og ekki heldur 10.000.000 króna styrkur frá Byggðastofnun, sem ákærða hefði einnig verið talið trú um að fengist inn í reksturinn. Hann hefði svo haft spurnir af því í febrúar eða mars 2002 að meðákærðu hygðust loka fyrirtækinu vegna rekstrarerfiðleika og yfirfæra eignir þess og verksamninga yfir á nýstofnað félag þeirra, G. Þangað hefði styrkurinn eða hlutafé frá Byggðastofnun síðan runnið. Undir ákærða voru bornar sjö skilagreinar vegna afdreginnar staðgreiðslu opinberra gjalda á því tímabili, sem ákæra tekur til. Hann kvaðst hafa útbúið þær allar og byggt þær á upplýsingum úr bókhaldi félagsins, sem hann hefði fengið sent reglulega frá B. Hann kvaðst halda að flestir starfsmanna hefðu fengið laun sín greidd, en sjálfur hefði hann ekki þegið laun síðustu 3-4 mánuði starfstíma síns. Í framhaldi voru ákærða kynntar samantektir og niðurstöður lögreglu um afdregna, en vangoldna staðgreiðslu á sama gjaldatímabili, þar sem frá hefði verið dregin staðgreiðsla af launum hans sjálfs, þ.e. samtals 2.692.105 krónur vegna september til og með desember 2001 og 2.224.254 krónur vegna janúar til og með mars 2002, eða samtals 4.916.359 krónur. Í framhaldi kvaðst ákærði ekki rengja þær tölur. Sem fyrr kvað hann meðákærðu bera alla ábyrgð á nefndum vanskilum og áréttaði að þegar stjórn félagsins hefði komið saman um hver mánaðamót hefði hann ávallt lýst áhyggjum af fjárhagsstöðu félagsins, en meðákærðu tekið ákvörðun um að greiða ekki hin lögboðnu gjöld. Ákærða voru með samsvarandi hætti sýndar þrjár skýrslur um innheimtan, en vangoldinn virðisaukaskatt á því tímabili, sem ákæran tekur til. Hann kvaðst sjálfur hafa gert skýrslurnar og hafa stuðst við upplýsingar úr bókhaldi félagsins, eins og það hefði borist frá B. Ákærði sagðist ekki rengja samantektir lögreglu og tölulegar niðurstöður um vanskil nefndra vörsluskatta, en þær samrýmast ákæru að öllu leyti. Hann kvað meðákærðu bera fulla ábyrgð á vanskilunum og vísaði til fyrri skýringa þar að lútandi. Ákærði Hafliði var yfirheyrður 14. febrúar 2005. Hann staðfesti að hafa komið að stofnun A ehf. og hafa setið í stjórn einkahlutafélagsins frá þeim tíma og fram til 11. desember 2002, en sagðist ekki hafa gert sér grein fyrir að hann hefði verið prókúruhafi. Ákærði kvað vafalaust að framkvæmdastjórinn, meðákærði X, hefði annast daglega fjármálastjórn félagsins og borið ábyrgð á færslu bókhalds og skilum á virðisaukaskatti og staðgreiðslufé, en ákærði hefði sjálfur aldrei komið að daglegum rekstri félagsins. Hann kvað framburð meðákærða um annað vera rangan í öllu verulega og greinilega sagðan í því skyni að reyna að firra sig ábyrgð. Ákærða voru kynntar tvær mismunandi samantektir lögreglu um afdregna, en vangoldna staðgreiðslu opinberra gjalda á því tímabili, sem ákæra tekur til, þ.e. annars vegar að frádreginni staðgreiðslu vegna launa meðákærða og hins vegar að þeirri staðgreiðslu meðtaldri. Var seinni samantektin borin sérstaklega undir ákærða, en samkvæmt henni nam vangoldin staðgreiðsla fyrir greiðslutímabilin september til og með desember 2001 og janúar til og með mars 2002 samtals 6.049.056 krónum. Ákærði kvaðst ekkert geta tjáð sig um viðkomandi fjárhæðir og tölulegar niðurstöður lögreglu, enda vissi hann ekkert um staðgreiðsluskil félagsins og hefði aldrei haft hugmynd um hvort félagið hefði staðið í skilum með umrædd gjöld eður ei. Þó hefði hann vitað um einhver vanskil, en þau væru alfarið á ábyrgð framkvæmdastjóra. Ákærða voru með samsvarandi hætti og meðákærða X kynntar samantektir og niðurstöður lögreglu um vanskil á virðisaukaskatti á þeim uppgjörstímabilum, sem ákæra tekur til, samtals 756.001 króna. Ákærði kvaðst ekkert geta tjáð sig um ætluð vanskil og tók fram að hann hefði talið umrædda vörsluskatta að fullu greidda. Sem fyrr sagði ákærði að framkvæmdastjóri félagsins hlyti að bera fulla ábyrgð á slíkum vanskilum. Ákærði Óli Rúnar var yfirheyrður 16. febrúar 2005. Hann staðfesti að hafa komið að stofnun A ehf. og verið stjórnarformaður félagsins og prókúruhafi frá þeim tíma og fram til 11. desember 2002. Ákærði kvað meðákærða X hafa verið ráðinn til félagsins sem framkvæmdastjóri og sem slíkur hefði hann borið ábyrgð á færslu bókhalds, daglegri fjármálastjórn, mannaráðningum og öðru sem við kæmi daglegum rekstri fyrirtækis. Þó vissi ákærði að meðákærði hefði framselt bókhaldsvinnu til B, en öll bókhaldsgögn hefðu farið í gegnum meðákærða og hann séð um samskipti við B. Ákærði kvað framburð meðákærða um annað vera rangan og sagði alrangt að hann eða meðákærði Hafliði hefðu nokkurn tíma tekið ákvörðun um að félagið stæði ekki í skilum á vörslusköttum eða staðgreiðslufé. Ákærði hefði þó vitað um rekstrarvanda félagsins, en ekki haft hugboð um nein vanskil á umræddum gjöldum. Ákærða voru kynntar sömu samantektir og niðurstöður lögreglu og áður höfðu verið sýndar og bornar undir meðákærða Hafliða. Hann kvaðst ekki hafa forsendur til að mótmæla þeim gögnum tölulega, en lýsti undrun sinni á því að samtala vangoldinnar staðgreiðslu á greiðslutímabilum frá september 2001 til og með mars 2002 gæti hafa numið 6.049.056 krónum, miðað við það fjármagn sem hann hefði lagt persónulega til rekstrarins á sama tímabili. Ákærði lýsti fullri ábyrgð á nefndum vanskilum á hendur meðákærða X. Ákærða voru með samsvarandi hætti og meðákærðu kynntar samantektir og niðurstöður lögreglu um vanskil á virðisaukaskatti á þeim uppgjörstímabilum, sem ákæra tekur til, samtals 756.001 króna. Ákærði kvaðst með líkum hætti og fyrr hvorki geta rengt þær tölur né heldur skildi hann af hverju umræddir skattar hefðu ekki verið greiddir, miðað við allt fjármagnið sem sett hefði verið inn í reksturinn. Að sögn ákærða bæri meðákærði X einnig fulla ábyrgð á slíkum vanskilum. IV. Meðal gagna málsins eru tíu fundargerðir A ehf., dagsettar 15. ágúst, 10. september, 4. og 25. október, 15. nóvember, 4. og 12. desember 2001, 4. janúar 2002 og loks 4. og 5. febrúar 2002. Samkvæmt fundargerðabók voru ekki haldnir aðrir stjórnarfundir í félaginu. Í hinni fyrstnefndu er meðal annars getið um vilyrði Byggðastofnunar fyrir allt að 15.000.000 króna hlutafé, að því skilyrði uppfylltu að hlutafé félagsins sé 35.000.000 króna. Skráð hlutafé á sama tíma var hins vegar aðeins 500.000 krónur. Þá er þess getið að ákærði X fái 10% hlut í félaginu eða ekki minna en 2.300.000 krónur í hlutafé. Auk E voru ákærðu skráðir mættir á fundinn og er fundargerðin undirrituð af öllum nema ákærða X. Sömu einstaklingar sátu fundinn 10. september og undirrituðu allir fundargerð. Enn er minnst á Byggðastofnun og ekki getið um greiðsluörðugleika félagsins eða skuldir við hið opinbera. Sömu einstaklingar eiga að hafa setið fundinn 4. október, en fundargerð er þó aðeins undirrituð af hálfu ákærða X. Fundargerðin ber með sér að hafa verið skráð „29.09.2001“, með svörtu bleki, sem og texti um setningu fundar og bókun mættu, en annar texti er með bláu bleki og fyrir ofan nefnda dagsetningu er þannig skráð „04.10.2001“. Jafnframt er strikað með bláu yfir eldri dagsetningu. Í fundargerðinni er meðal annars bókað um 3.000.000 króna lán ákærða Óla Rúnars til félagsins, eigi síðar en 1. desember, en peningarnir verði notaðir til greiðslu útistandandi launa og húsaleigukostnaðar. Þá er bókað um hlutafjárloforð ákærða Hafliða, en þeir peningar verði notaðir til að greiða útistandandi virðisaukaskatt og staðgreiðslu opinberra gjalda. Enn er getið um aðkomu Byggðastofnunar sem hluthafa, nú með 12.000.000 króna hlutafé, en með þeim fjármunum og öðrum framangreindum sé stefnt að því að koma rekstri félagsins í jákvæða stöðu. Samkvæmt undirritaðri fundargerð 25. október sátu ákærðu Óli Rúnar og X þann fund, ásamt E, en ákærði Hafliði var skráður fjarverandi vegna anna. Á fundinum mun hafa verið farið yfir rekstur félagsins og er bókað að fundarmenn séu ánægðir með framvindu mála. Sem fyrr var rætt um aðkomu Byggðastofnunar og þess getið að ákærðu Óli Rúnar og Hafliði muni sjá um að leysa lausafjárstöðu félagsins fyrir mánaðamót. Ákærðu og E sátu stjórnarfundinn 15. nóvember og undirrituðu allir þá fundargerð, sem er í sjö töluliðum. Bókað var, að „VSK málið“ verði skoðað með lögfræðingi þegar þar að kemur, að brýnt sé að fá Byggðastofnun inn í reksturinn og að reynt verði að fá greiddar útistandandi kröfur til að félagið geti greitt áríðandi kostnað. Áður hafði verið rætt um möguleika á sameiningu við önnur fyrirtæki og var þeirri umræðu fram haldið. Rætt var um framlengingu á skuldum gagnvart viðskiptabanka fram yfir þann tíma er Byggðastofnun kæmi inn í reksturinn. Samkvæmt fundargerðinni var í lok fundar færð eftirfarandi bókun: „7. X [ákærði X] lýsir yfir þungum áhyggjum með greiðslur vörsluskatta ef ekki verður klárað að greiða hlutafésloforð 26 mill.“ Fundargerðin 4. desember er aðeins undirrituð af ákærða X og ber ekki með sér að aðrir hafi verið viðstaddir stjórnarfund í félaginu þann dag. Engu síður var bókað að alvarleg fjárhagsstaða félagsins hefði verið rædd og ákærði lýst áhyggjum af stöðu félagsins, svo og að ef ekki kæmi frekara hlutafé inn í reksturinn þá yrði hvorki unnt að standa í skilum við kröfuhafa né gagnvart hinu opinbera með staðgreiðslu og virðisaukaskatt. Í lok sömu fundargerðar er skáð: „framhald 12.12.2001.“ Þann dag voru ákærðu allir skráðir mættir á stjórnarfund, sem og títtnefndur E, en undir fundargerðina ritar ákærði X aleinn. Samkvæmt fundargerðinni voru tekin fyrir og rædd ýmis vandamál, sem lutu að rekstri félagsins. Á stjórnarfund félagsins 4. janúar 2002 mættu allir ákærðu og undirrituðu fundargerð í lok fundarins. Þá var bókað um slæmar heimtur á útistandandi kröfum, ógreidd laun í desembermánuði og vanefndir ákærða Hafliða á loforði um innborgun hlutafjár. Engu síður má ráða af bókun að rekstrarafkoma desembermánaðar hafi verið samkvæmt áætlun og að félagið ráðgerði að sýna hagnað í framtíðinni, þó ekki fyrr en í fyrsta lagi í febrúar eða mars 2002. Ákærða Óla Rúnari mun hafa verið falið að finna lausn á greiðslu launa og annars, en á meðan ynni ákærði X að hagræðingu í rekstrinum. Samkvæmt fundargerðinni leit vel út með aðkomu Byggðastofnunar á þeim tímapunkti. Á fundi 4. febrúar, sem ákærði X sat einn og fól í raun eingöngu í sér „sérbókun framkvæmdastjóra“ eru skráð ýmis vandamál tengd rekstri félagsins, ekki síst vegna vangoldinna launa og greiðslna opinberra gjalda. Framkvæmdastjórinn lýsti í bókun sinni miklum áhyggjum af framtíð félagsins, gat þess að ekki hefði náðst til stjórnarmanna, meðákærðu í málinu, til að fá málefni félagsins á hreint og lýsti ábyrgð á hendur þeim fyrir svikin loforð um aukið hlutafé. Á síðasta skráða stjórnarfundi félagsins, 5. febrúar, voru ákærðu allir bókaðir mættir á fundinn, sem og E, en fundargerð er óundirrituð. Bókað var um viðræður og ákvarðanir tengdar bágri stöðu félagsins og brýnum fjárhagsvanda, sem ákærðu Óli Rúnar og Hafliði munu reyna að leysa úr. V. Eftir útgáfu ákæru krafðist ákærði Hafliði þess að fram færi rithandarrannsókn á fundargerðinni 15. nóvember 2001, með tilliti til þess hvort 7. töluliður bókunar hefði verið færður inn eftir lok fundar og sá liður skráður með annars konar bleki en hinir fyrri. Ríkislögreglustjórinn beindi kröfunni til Statens kriminaltekniska laboratorium í Svíþjóð (SKL). Í álitsgerð SKL, sem liggur frammi í löggiltri íslenskri þýðingu 1. desember 2005, er rithandarrannsókn lýst og því slegið föstu að á fjórum stöðum í nefndri fundargerð hafi verið fyllt í upprunalega skrift með kúlupennableki, sem sé frábrugðið því bleki, sem notað hafi verið að öðru leyti við ritun fundargerðarinnar. Bókun samkvæmt 7. tölulið sé meðal þess sem skráð sé með annars konar bleki. Hins vegar sé ekki hægt að fullyrða hvenær skrift með hinu frábrugðna kúlupennableki hafi verið beitt á fundargerðina. Þeirri spurningu sé því látið ósvarað. VI. Meðal annars, sem á reyndi við meðferð málsins fyrir dómi, var hvort unnt væri að nálgast bókhaldsgögn A ehf. Skiptastjóri þrotabús félagsins kvaðst ekki vita hvort hann hefði fengið slík gögn í hendur, en hafi svo verið hefði hann afhent þau til Skattrannsóknarstjóra ríkisins. Á hinn bóginn vissi skiptastjóri að hann hefði afhent skattrannsóknarstjóra fundargerðabók félagsins. Sá síðarnefndi staðfesti móttöku bókarinnar í bréfi 26. október 2005, en kvað engin bókhaldsgögn hafa verið afhent embætti hans. Fundargerðabókin var lögð í hendur dómara á aðalmeðferðardegi, en í ljósi framanritaðs liggur ekki annað fyrir en að bókhald félagsins vegna tekjuáranna 2001 og 2000 sé glatað. VII. Fyrir dómi staðfesti ákærði X að hann hefði verið ráðinn framkvæmdastjóri A ehf. frá 26. júlí 2001 og gegnt þeirri stöðu til 2. apríl 2002. Þrátt fyrir umrætt starfsheiti kvaðst ákærði fremur hafa verið „faglegur“ framkvæmdastjóri einkahlutafélagsins en „rekstrarlegur“, en þetta útskýrði ákærði þannig að bókhald, útreikningur launa og annað hefði ekki verið hjá félaginu heldur á vegum B. Síðan hefði ákveðinn starfsmaður einkahlutafélagsins, H, séð um útborgun launanna, en viðkomandi hefði þó heyrt undir ákærða. Ákærði neitaði í framhaldi öllum sakargiftum samkvæmt ákæru og kvaðst á engum tímapunkti hafa borið ábyrgð á skattskilum félagsins. Hann greindi frá forsendum fyrir stofnun félagsins og rekstraráætlun E, sem ákærði hefði unnið að. Vegna fjársveltis félagsins frá fyrsta starfsdegi ákærða, sem stafað hefði af vöntun aukins hlutafjár frá meðákærðu og hlutafjár frá Byggðastofnun, hefði ávallt verið vandkvæðum bundið að skrapa saman fyrir launum starfsmanna um hver mánaðamót. Ákærði kvaðst hafa fært fundargerðir félagsstjórnar og játti því að notaðir hefðu verið tveir ólíkir kúlupennar á fundi félagsins 15. nóvember 2001. Allar bókanir hefðu þó verið gerðar á sama fundi og þær staðfestar með nafnritun fundarmanna. Ákærði kvað stöðu og skil á innheimtum virðisaukaskatti og staðgreiðslu afdreginna opinberra gjalda margoft hafa verið rædd utan formlegra stjórnarfunda og hefðu meðákærðu tekið fullan þátt í þeirri umræðu. Ákærði staðfesti að hann hefði undirritað sex af sjö skilagreinum, sem ákæra lýtur að og einnig tvær af þremur virðisaukaskattsskýrslum, en sú þriðja er óundirrituð. Óháð því kvaðst ákærði hafa haldið að B myndi svo „senda allt inn“, þ.e.a.s. gera upp virðisaukaskattinn og afdregna staðgreiðslu til hins opinbera, en í því sambandi gat ákærði þess að hann hefði sjálfur ekki haft „rekstrarlegan bakgrunn“ eða þekkingu til að vita hvernig standa ætti lögformlega að umræddum skilum opinberra gjalda. Aðspurður kvaðst ákærði engu síður hafa kynnt sér lagalegar skyldur framkvæmdastjóra áður en hann hefði hafið störf hjá félaginu, meðal annnars varðandi skil á virðisaukaskatti og staðgreiðslufé. Í framhaldi hélt ákærði því fram að félagsstjórn hefði tekið allar ákvarðanir um daglega fjármálastjórn og meðal annars ákveðið að greiða starfsmönnum útborgaðan hluta launa, en láta staðgreiðsluhluta þeirra og skil á virðisaukaskatti sitja á hakanum. Ákærði kannaðist þó við að hafa í kjölfar slíkra stjórnarfunda gefið fyrirmæli um hvaða opinberu gjöld væri nauðsynlegt að greiða. Að sögn ákærða hefði hann einnig tekið þátt í að reyna að halda rekstri félagsins gangandi eftir að allt hefði verið komið í hnút og á meðan beðið hefði verið eftir innborgun á hlutafjárloforðum meðákærðu og hlutafé frá Byggðastofnun. Sú viðleitni ákærða hefði ekki borið árangur, en sökum hennar sagðist hann ekki hafa greitt sjálfum sér laun síðustu mánuði fyrir uppsögn. Hann kvaðst hafa farið illa út úr samskiptum sínum við meðákærðu og vera nú gjaldþrota. Ákærði Hafliði kannaðist við að hafa verið skráður í stjórn A ehf. á því tímabili, sem ákæra á hendur honum lýtur að. Sem slíkur hefði hann setið stofnfund einkahlutafélagsins, sem og stjórnarfundi framan af ári 2001 og 4. janúar 2002, en ekki eftir það. Ákærði kvaðst þegar við stofnun félagsins hafa lagt ríka áherslu á að starfsmenn yrðu sem fæstir, til að draga úr kostnaði, en þess í stað yrði notast við sjálfstæða verktaka. Hann kvaðst því ekkert hafa vitað um fjölda launþega á vegum félagsins, ekkert hafa komið nærri staðgreiðsluskilum og aldrei hafa vitað um þau skil eða skil á innheimtum virðisaukaskatti, enda einskis spurt í því sambandi. Að sögn ákærða hefði hann þó vitað um rekstrarvanda félagsins, en meðákærði X hefði aldrei rætt um sérstök vanskil, heldur aðeins krafist þess að fá sífellt meira fjármagn inn í fyrirtækið og þá yrði allur rekstur í góðu horfi. Sökum þessa hefði ákærði lagt tæplega 6.000.000 króna inn í reksturinn. Hann sagðist aldrei hafa vitað af vanskilum á opinberum gjöldum fyrr en hann hefði verið boðaður í yfirheyrslu hjá skattrannsóknarstjóra. Ákærði kvaðst ekki kannast við bókun varðandi 7. tölulið fundargerðar félagsins 15. nóvember 2001 og kvað ekki ósennilegt að meðákærði hefði fært þá bókun inn eftir lok fundarins. Varðandi vanskil félagsins, sem ákært er fyrir, lýsti ákærði fullri ábyrgð á hendur meðákærða X, en hann og E hefðu sett upp „módel“ að rekstri félagsins og blekkt ákærða og meðákærða Óla Rúnar til þátttöku í vonlausu ævintýri. Fyrir dómi kannaðist ákærði Óli Rúnar við að hafa verið skráður stjórnarformaður A ehf. á því tímabili, sem ákæra lýtur að, en sagðist jafnframt aldrei hafa komið að daglegum rekstri einkahlutafélagsins og ekki hafa tekið þátt í ákvörðunum um að standa ekki skil á innheimtum virðisaukaskatti eða afdreginni staðgreiðslu opinberra gjalda. Hann kvaðst á greindum tíma hafa verið framkvæmdastjóri B og hefði vitað að B hefði fært bókhald fyrir A, eins og önnur dótturfélög B. Meðákærði X hefði engu síður borið fulla ábyrgð á daglegri fjármálastjórn einkahlutafélagsins, þar með talið ákvörðunum um hvort, hvenær og hvernig umræddum opinberum gjöldum væri skilað til innheimtumanns. Ákærði kvaðst hafa setið þá stjórnarfundi félagsins, sem hann hefði staðfest viðveru á með nafnritun sinni, en sagðist ekki minnast setu á öðrum fundum. Hann kvaðst hafa vitað um vangreidda staðgreiðslu á stjórnarfundi 4. október 2001, að fjárhæð u.þ.b. 700.000 krónur, en ekki hafa vitað af öðrum vanskilum á staðgreiðslu eða virðisaukaskatti. Að sögn ákærða hefðu daginn eftir umræddan stjórnarfund verið lagðir inn peningar til greiðslu nefndrar skuldar og því hefði hann ráðgert að sú skuld væri úr sögunni. Hann kvaðst ekki minnast þeirrar bókunar, sem getið er undir 7. tölulið í fundargerð 15. nóvember 2001 og kvað ljóst að hún hefði verið færð inn síðar, enda hefðu slík málefni ekki verið rædd á viðkomandi stjórnarfundi. Ákærði gat þess og að hann og meðákærði Hafliði hefðu dælt tæplega 25.000.000 króna inn í rekstur félagsins og því hefði aldrei staðið á þeim að leggja til fé til greiðslu þeirra opinberu gjalda, sem ákært væri út af. Ákærði sagði að vegna umræddra greiðslna frá sér og persónulegra ábyrgða, sem hann hefði tekist á hendur vegna félagsins hefði hann síðar verið lýstur gjaldþrota. E bar vitni fyrir dómi. Hann kvaðst hafa setið fundi félagsstjórnar fram til þess tíma er hann hefði sagt sig úr stjórn og sagði að ákærði X hefði farið þokkalega yfir fjármál og rekstrarstöðu félagsins á þeim fundum. E staðfesti að hann hefði setið stjórnarfundi 4. október og 15. nóvember 2001, en sagðist ekki muna hvað hefði verið rætt eða bókað á fundunum. Hann kvaðst ekki geta staðfest setu á þeim fundum, sem ekki bæru með sér nafnritun hans í fundargerðabók, enda hefði hann þann sið að árita fundargerðir til staðfestingar á stjórnarsetu. Að sögn E hefðu vandamál tengd vangreiddum vörslusköttum verið borin upp á fundum félagsins og verið rædd þar. Hann kvað ástæðu vanskila væntanlega hafa verið þá að engir fjármunir hefðu verið til í rekstri félagsins til að standa straum af slíkum gjöldum. Aðspurður kvaðst E vera þeirrar skoðunar að ákærði X bæri ábyrgð á vangreiddum gjöldum og að hann hefði einn tekið ákvörðun um að ekki væri staðið í skilum með innheimtan virðisaukaskatt og staðgreiðslu opinberra gjalda. E staðfesti að „viðskiptamódel“ félagsins hefði verið unnið af honum og ákærða X. H bar fyrir dómi að hann hefði verið ráðinn viðskiptastjóri A ehf. og gegnt því starfi á árunum 2001-2002. Þeirri stöðu hefði fylgt að sjá um samskipti við viðskiptavini einkahlutafélagsins og sagðist H hafa verið „hægri hönd“ ákærða X í ákveðnum verkefnum. H kvað ákærða hafa sagt honum frá því að vangoldnar skattskuldir félagsins hefðu verið ræddar á fundum félagsstjórnar, en sagðist ekki vita hver bæri ábyrgð á því að ekki hefðu verið staðin skil á sömu gjöldum. Hann kvaðst ekki hafa haft prókúru fyrir félagið, en bar að ákærði hefði flokkað reikninga og falið honum að greiða þá. I bar að hann hefði unnið hjá A ehf. á árunum 2001-2002 og séð um tölvukerfi félagsins. Að sögn I hefði hann unnið mikið með ákærða X og hefði skapast trúnaðarsamband milli þeirra. Hann bar að ákærði hefði rætt við sig um ógreidda vörsluskatta félagsins og lýst því yfir að hann hefði margoft viðrað áhyggjur sínar vegna þessa á fundum félagsstjórnar. VIII. Ákærðu Hafliði og Óli Rúnar kröfðust frávísunar málsins frá dómi við munnlegan málflutning og byggðu þá kröfu fyrst og fremst á því að ákæra sé svo óskýr að efnisdómur verði ekki réttilega á hana lagður. Var í því sambandi vísað til c-liðar 1. mgr. 116. gr. og 117. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála og bent á að í ákæru sé ekki tilgreint nægjanlega fyrir hvað gjaldatímabil hver og einn ákærðu sé ákærður fyrir vanskil á virðisaukaskatti og staðgreiðslu opinberra gjalda. Á þau sjónarmið verður ekki fallist. Í fyrsta lagi er óumdeilt að ákærðu Hafliði og Óli Rúnar hafi setið í stjórn A ehf. frá stofnun einkahlutafélagsins 20. janúar 2001 og í það minnsta til 11. desember 2002. Á þeim tíma var ákærði Óli Rúnar stjórnarformaður félagsins og ákærði Hafliði meðstjórnandi. Þá liggur fyrir að ákærði X var ráðinn framkvæmdastjóri félagsins 26. júlí 2001 og gegndi þeirri stöðu til 2. apríl 2002. Er sömu stöðu ákærðu skilmerkilega lýst í ákæru. Í annan stað er ljóst af A kafla ákærunnar að ákærðu er gefið sameiginlega að sök að hafa ekki staðið skil á innheimtum, skilaskyldum virðisaukaskatti á þremur tilgreindum gjaldatímabilum, hinu síðasta janúar- febrúar 2002, en samkvæmt 24. gr. laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt bar að standa skil á innheimtum skatti vegna þess tímabils í síðasta lagi 5. apríl 2002. Komist dómurinn að þeirri niðurstöðu að ákærði X sé laus undan ábyrgð á þeim skilum, eða öðrum, leiðir slíkt hið sama til sýknu en ekki frávísunar. Hinu sama gegnir um hina ákærðu. Eins er farið með sakargiftir samkvæmt B kafla ákæru, en samkvæmt 20. gr. laga nr. 45/1987 um staðgreiðslu opinberra gjalda var gjalddagi fjár, sem einkahlutafélagið hélt eftir eða bar að halda eftir af launagreiðslum til starfsmanna sinna fyrir marsmánuð 2002, 1. apríl sama ár og eindagi sömu gjalda 14 dögum síðar, eða 15. apríl. Verði ákærðu, einn eða fleiri, ekki taldir ábyrgir fyrir þeim vanskilum er þá urðu á staðgreiðslu opinberra gjalda leiðir slíkt til sýknu. Að þessu sögðu er það álit dómsins að ákæra sé nægjanlega skýr til að efnisdómur verði réttilega á hana lagður. IX. Samkvæmt 44. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög fer félagsstjórn með málefni félags og ber ábyrgð á því að skipulag þess og starfsemi sé ávallt í réttu og góðu horfi. Sé framkvæmdastjóri ráðinn fara félagsstjórn og framkvæmdastjóri með stjórn félagsins. Framkvæmdastjóri annast daglegan rekstur félagsins, en skal í þeim efnum fara eftir þeirri stefnu og fyrirmælum, sem félagsstjórn hefur gefið. Stjórnin skal annast um að nægilegt eftirlit sé haft með bókhaldi og meðferð fjármuna félagsins, óháð því hvort framkvæmdastjóri hafi verið ráðinn. Ákærðu Hafliði og Óli Rúnar sátu í aðalstjórn A ehf. á því tímabili, sem ákæra á hendur þeim lýtur að. Samkvæmt þeirri stöðu báru ákærðu báðir ábyrgð í samræmi við ofangreindur skyldur félagsstjórnar. Ákærði X gegndi stöðu framkvæmdastjóra hjá félaginu frá 26. júlí 2001 til 2. apríl 2002. Lögum samkvæmt bar hann því ábyrgð á daglegum rekstri félagsins á sama tímabili, þar á meðal fjármálastjórn. Enginn ákærðu getur skorast undan framangreindri ábyrgð, sem 44. gr. nefndra laga leggur þeim á herðar. Undir öllum venjulegum kringumstæðum er sú ábyrgð óundanþæg. Þar við bætist að opinber staða ákærðu, ekki síst X, gaf til kynna að í lögskiptum við alla aðra en eigendur félagsins væru ákærðu í fyrirsvari fyrir félagið út á við og bæru þær skyldur gagnvart þriðja aðila, sem 44. gr. téðra laga kveður á um. Í ljósi framanritaðs eru fráleitar þær skýringar ákærða X að meðákærðu hafi einir borið ábyrgð á þeim vanskilum virðisaukaskatts og staðgreiðslu opinberra gjalda, sem ákært er út af í málinu. Framburður ákærða hjá lögreglu og fyrir dómi um áhyggjur af skilum nefndra gjalda renna þvert á móti enn frekari stoðum undir ábyrgð hans. Sama gildir um þann framburð ákærða fyrir dómi að hann hafi í framhaldi af fundum félagsstjórnar gefið fyrirmæli um hvaða opinber gjöld skyldu greidd hverju sinni. Þá liggur fyrir að ákærði annaðist gerð þeirra virðisaukaskattsskýrslna og skilagreina, sem hvíla að baki ákæru. Sá framburður hans að B hafi átt að greiða þau gjöld fyrir einkahlutafélagið er vægast sagt fjarstæðukenndur, en engin gögn málsins styðja þá staðhæfingu. Samkvæmt framansögðu leikur enginn vafi á því að ákærði X hafi sem framkvæmdastjóri A ehf. borið ábyrgð á staðgreiðsluskilum einkahlutafélagsins og skilum á innheimtum virðisaukaskatti á því tímabili, sem hann gegndi störfum framkvæmdastjóra, enda liggur fyrir að á greindu tímabili var ákærði í ágætri aðstöðu til að fylgjast gjörla með fjárhag félagsins og vissi eða mátti vita um þau vanskil á opinberum gjöldum, sem ákæra á hendur honum lýtur að. Að þessu virtu velkist dómurinn ekki í vafa um að sakfella beri ákærða fyrir vanskil á virðisaukaskatti vegna uppgjörstímabilanna september-október og nóvember-desember 2001, en eindagi greiðslna hins síðara tímabils var 5. febrúar 2002. Þar sem eindagi gjaldatímabilsins janúar-febrúar 2002 var hins vegar 5. apríl 2002, eða þremur dögum eftir að ákærði lét af störfum framkvæmdastjóra, þykir með vísan til 45. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála rétt að sýkna hann af þeim þætti í A kafla ákæru. Með sömu rökum ber að sýkna ákærða af þeirri háttsemi í B kafla ákæru að hafa vanrækt að standa skil á staðgreiðslu opinberra gjalda vegna mars 2002, en eindagi þeirrar greiðslu var 15. apríl 2002. Ákærði er að öðru leyti sekur um þá háttsemi, sem lýst er í þeim kafla. Um refsiábyrgð ákærðu Hafliða og Óla Rúnars þarf ekki að fjölyrða. Fyrir liggur að þeir sátu í stjórn félagsins á því tímabili, sem ákæra á hendur þeim lýtur að. Ákærðu sátu einhverja fundi félagsstjórnar, svo gerð er grein fyrir í IV. og VII. kafla og var báðum kunnugt um rekstrarerfiðleika félagsins, svo sem ljóst er af framburði þeirra beggja fyrir dómi. Ákærði Hafliði kvaðst engu síður einskis hafa spurt um skil félagsins á virðisaukaskatti og staðgreiðslufé, en lagt það fé inn í fyrirtækið sem meðákærði X hefði farið fram á. Ákærði Óli Rúnar kvaðst á einum tímapunkti hafa vitað að félagið stæði ekki í skilum með staðgreiðslu, en þá hefði hann látið látið fé af hendi rakna, sem hann hefði ráðgert að meðákærði X myndi verja til greiðslu þeirrar skuldar. Að öðru leyti hefði ákærði ekki vitað um vanskil félagsins á opinberum gjöldum og ekki um þau spurt. Af framburði ákærðu allra og fundargerðum félagsstjórnar er ljóst að fjárhagsstaða félagsins var bágborin strax haustið 2001. Ákærðu Hafliða og Óla Rúnari hlaut að vera sú staða ljós og bar þeim því ríkari skylda en ella að fylgjast með því að félagið stæði í lögmæltum skilum á virðisaukaskatti og staðgreiðslu opinberra gjalda. Sem stjórnarmönnum bar þeim og að afla sér vitneskju um reksturinn, í stað þess að láta eða þykjast láta sig fjármálastjórn félagsins engu varða, svo og að annast um að starfsemi félagsins væri að öðru leyti almennt í réttu og góðu horfi, sbr. 44. gr. laganna um einkahlutafélög. Ákærðu brugðust þeim skyldum sínum. Að því virtu, sem nú hefur verið rakið og með hliðsjón af hæstaréttardómum 25. september 1997 í máli nr. 136/1997, 14. október 1999 í máli nr. 242/1999 og 23. nóvember 2000 í máli nr. 277/2000 þykir engum vafa undirorpið að ákærðu Hafliði og Óli Rúnar hafi, annar sem stjórnarformaður og hinn sem meðstjórnandi í títtnefndu einkahlutafélagi, borið ábyrgð á því að staðin væru skil á innheimtum og skilaskyldum virðisaukaskatti vegna þeirra uppgjörstímabila, sem tilgreind eru í A kafla ákæru og að staðin væru skil á staðgreiðslu opinberra gjalda vegna þeirra greiðslutímabila, sem tilgreind eru í B kafla ákæru. Með vanrækslu ákærðu í þessu sambandi gerðust þeir sekir um þá háttsemi, sem lýst er í ákæru. X. Þegar litið er til framferðis ákærða X í starfi framkvæmdastjóra A ehf. og skeytingarleysis um daglega fjármálastjórn einkahlutafélagsins og þess ábyrgðarleysis meðákærðu Hafliða og Óla Rúnars að hafa ekki fullnægjandi eftirlit með því að rekstur félagsins, þar á meðal fjármálastjórnun, væri í réttu horfi, telur dómurinn einsætt að ákærðu hafi allir gerst sekir um stórfellt hirðuleysi í skilningi 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt, sbr. 3. gr. laga nr. 42/1995 og 2. mgr. 30. gr. laga nr. 45/1987 um staðgreiðslu opinberra gjalda, sbr. 2. gr. laga nr. 42/1995. Ber að sakfella ákærðu því til samræmis. Ákærðu hafa ekki borið brigður á tölulegar niðurstöður Ríkislögreglustjórans, sem lagðar eru til grundvallar fjárhæðum vanskila í A og B kafla ákæru. Engu síður liggur fyrir samkvæmt gögnum Skattrannsóknarstjóra ríkisins, sem getið er í II. kafla, að fyrir útgáfu ákæru hafi innheimtumanni borist innborganir frá einkahlutafélaginu, sem ráðstafað hafi verið upp í skuldir félagsins vegna vangoldins virðisaukaskatts, staðgreiðslu og opinberra gjalda. Af lögreglurannsóknargögnum málsins verður ekki séð að tekið hafi verið tillit til þeirra greiðslna. Með hliðsjón af dómafordæmum Hæstaréttar, síðast í dómum 30. mars 2006 í málum nr. 428/2005 og nr. 469/2005, er ljóst að slíkum innborgunum verður ekki ráðstafað til greiðslu álags á vanskilafé eða staðgreiðslu opinberra gjalda, heldur komi til lækkunar á höfuðstól annarra skulda og dráttarvaxta af þeim. Af gögnum málsins verður ekki skýrlega greint á milli dráttarvaxta og álags í þessu sambandi. Því til samræmis og að teknu tilliti til þeirrar niðurstöðu, sem ákærðu er hagfelldust, verður að líta svo á að hinn 14. janúar 2002 hafi fyrir sakir skuldajöfnuðar komið til 126.922 króna lækkunar á höfuðstól vangoldins virðisaukaskatts vegna uppgjörstímabilsins september-október 2001. Enn fremur, að hinn 16. sama mánaðar hafi komið til 287.979 króna lækkunar á höfuðstól staðgreiðsluskuldar vegna september 2001. Sama dag var 150.047 krónum ráðstafað upp í skuld vegna opinberra gjalda og tryggingagjalds 2001. Þykir samkvæmt framansögðu rétt að sú fjárhæð komi einnig til lækkunar á höfuðstól staðgreiðsluskuldar vegna september 2001. XI. Samkvæmt sakavottorðum ákærðu hafa þeir ekki áður orðið uppvísir að afbrotum, sem skipt geta máli við ákvörðun refsingar. Ber að horfa til þessa þegar refsing er ákveðin. Með 1. gr. laga nr. 134/2005 um breytingu á lögum um staðgreiðslu opinberra gjalda nr. 45/1987, og fleiri lögum, var fésektarlágmarki 2. mgr. 30. gr. staðgreiðslulaganna breytt. Þar sem dómstólum bar áður að ákvarða hinum seka fésekt er næmi aldrei lægri en tvöfaldri skattfjárhæð og allt að tífaldri þeirri fjárhæð, sem hann vanrækti að halda eftir eða standa skil á til innheimtumanns á réttum eindögum, var sett heimild í viðkomandi lög til að hverfa frá umræddu fésektarlágmarki í þeim tilvikum þegar brot hins ákærða hefur einskorðast við að standa ekki skil á réttilega tilgreindri staðgreiðslu samkvæmt skilagreinum, enda hafi verið staðin skil á verulegum hluta skattfjárhæðar eða málsbætur eru miklar. Samsvarandi breyting var gerð á 1. mgr. 40. gr. laganna um virðisaukaskatt, sbr. 3. gr. laga nr. 134/2005, þannig að umrætt fésektarlágmark eigi heldur ekki við í þeim tilvikum þegar brot á lagagreininni hefur einskorðast við að standa ekki skil á réttilega tilgreindum virðisaukaskatti samkvæmt virðisaukaskattsskýrslu, enda hafi verið staðin skil á verulegum hluta skattfjárhæðar eða málsbætur eru miklar. Samkvæmt 1. mgr. 2. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 ber að ákvarða refsingu á hendur ákærðu í samræmi við 2. mgr. 30. gr. staðgreiðslulaga og 1. mgr. 40. gr. virðisaukaskattslaga, svo breyttar. Með hliðsjón af þeim innborgunum, sem gerð í gein fyrir í X. kafla og með vísan til tilvitnaðra hæstaréttardóma, sem og dóms Hæstaréttar 11. apríl 2006 í máli nr. 338/2005, ber að líta svo á að umrædd innborgun á skuld einkahlutafélagsins vegna vangoldinnar staðgreiðslu fyrir gjaldatímabilið september 2001, samtals 438.026 krónur af 689.554 króna höfuðstól, teljist veruleg í skilningi 1. gr. laga 134/2005 og komi til samsvarandi lækkunar á höfuðstól skuldar vegna þessa tímabils. Skulu ákærðu allir njóta hagsbóta af því. Innborgun á virðisaukaskattsskuldina vegna september-október 2001 nær hins vegar ekki þriðjungi heildarskuldar félagsins á sama tímabili og telst því ekki veruleg greiðsla á skattskuldinni í skilningi 3. gr. laga nr. 134/2005. Að öðru leyti hefur ekki komið til skila á vangoldnum virðisaukaskatti og staðgreiðslufé. Ákærðu eiga sér ekki aðrar málsbætur í skilningi téðra laga. Í ljósi alls framanritaðs þykja brot ákærðu X, Hafliða og Óla Rúnars stórfelld í skilningi 2. mgr. 30. gr. staðgreiðslulaganna og ber að því leyti jafnframt að refsa þeim fyrir brot á 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga 19/1940, sbr. 1. gr. laga nr. 39/1995 og 139. gr. laga nr. 82/1998. Brot ákærðu á lögum um virðisaukaskatt þykja á hinn bóginn ekki þess eðlis að teljist stórfelld eða sakir þeirra að öðru leyti miklar í skilningi 1. mgr. 40. gr. laganna eða 3. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga með áorðnum breytingum, sbr. og hæstaréttardómur 30. september 1999 í máli nr. 193/1999. Verður ákærðu að þessu leyti því ekki refsað samhliða fyrir brot á almennum hegningarlögum. Að þessu virtu og með hliðsjón af 77. gr. almennra hegningarlaga þykir refsing ákærðu X, Hafliða og Óla Rúnars hvers um sig hæfilega ákveðin fangelsi í einn mánuð og verður hún bundin skilorði eins og í dómsorði greinir. Jafnframt greiði ákærði X 2.700.000 króna sekt í ríkissjóð innan fjögurra vikna frá dómsbirtingu, en sæti ella fangelsi í 68 daga. Þá greiði ákærðu Hafliði og Óli Rúnar hvor um sig 3.800.000 sekt í ríkissjóð innan fjögurra vikna frá dómsbirtingu, en ella komi í stað sektarinnar fangelsi í 84 daga fangelsi. Með hliðsjón af greindum málsúrslitum og með vísan til 2. mgr. 165. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála ber að dæma ákærðu til að greiða hver um sig málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns. Því greiði ákærði X laun Eyvindar G. Gunnarssonar hæstaréttarlögmanns, ákærði Hafliði laun Halldórs Þ. Birgissonar hæstaréttarlögmanns og ákærði Óli Rúnar laun Ólafs Arnar Svanssonar héraðsdómslögmanns. Með hliðsjón af eðli og umfangi máls og að teknu tilliti til fjölda þinghalda þykja málsvarnarlaun til hvers verjanda um sig hæfilega ákveðin 450.000 krónur, að meðtöldum virðisaukaskatti. Á hinn bóginn þykir rétt að 15.902 króna reikningur vegna skjalaþýðingar á álitsgerð SKL greiðist úr ríkissjóði. Helgi Magnús Gunnarsson saksóknari sótti málið af hálfu ákæruvaldsins. Jónas Jóhannsson héraðsdómari kvað upp dóminn. Dómari tók við málinu 1. febrúar 2006, en fyrir þann tíma hafði hann engin afskipti af meðferð þess. Dómsuppsaga hefur dregist vegna anna dómara við önnur dómstörf. DÓMSORÐ: Ákærðu, X, Hafliði Þórsson og Óli Rúnar Ástþórsson, sæti hver um sig fangelsi í einn mánuð, en fresta skal fullnustu þeirra refsinga og þær falla niður að liðnum tveimur árum frá dómsbirtingu haldi ákærðu almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Ákærði X greiði 2.700.000 króna sekt í ríkissjóð innan fjögurra vikna frá dómsbirtingu, en sæti ella fangelsi í 68 daga. Ákærðu Hafliði og Óli Rúnar greiði hvor um sig 3.800.000 króna sekt í ríkissjóð innan fjögurra vikna frá dómsbirtingu, en sæti ella fangelsi í 84 daga. Ákærði X greiði 450.000 króna málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Eyvindar G. Gunnarssonar hæstaréttarlögmanns. Ákærði Hafliði greiði 450.000 króna málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Halldórs Þ. Birgissonar hæstaréttarlögmanns. Ákærði Óli Rúnar greiði 450.000 króna málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Ólafs Arnar Svanssonar héraðsdómslögmanns.
|
Mál nr. 246/2007
|
Víxill Greiðslustaður Kröfugerð
|
J krafðist greiðslu víxilskuldar úr hendi samþykkjanda víxilsins, F ehf., og S útgefanda hans. Fallist var á kröfuna í héraðsdómi. Við munnlegan málflutning fyrir Hæstarétti féllst F ehf. á skyldu sína til greiðslu víxilsins. S krafðist á hinn bóginn sýknu þar sem víxillinn, sem átti að greiðast í „Íslandsbanka hf., Reykjavík“, hefði ekki verið sýndur til greiðslu í höfuðstöðvum Glitnis banka hf. í Reykjavík. Í málinu var talið upplýst að víxillinn hefði verið sýndur til greiðslu í útibúi bankans í Reykjavík á gjalddaga. Varð að líta svo á að með tilgreiningu greiðslustaðar á víxlinum hefði S, sem útgefandi hans, lagt það í vald víxilhafa að ákveða í hvaða afgreiðslu bankans í Reykjavík víxillinn yrði sýndur til greiðslu. Því var einnig fallist á skyldu S til að greiða víxilinn.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 8. maí 2007. Í áfrýjunarstefnu kröfðust þeir sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar. Í greinargerð fyrir Hæstarétti kröfðust þeir aðallega ómerkingar héraðsdóms en til vara að áfrýjandinn Sverrir yrði sýknaður af kröfu stefnda. Þá kröfðust þeir málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Krafa áfrýjenda um ómerkingu héraðsdóms var ekki gerð í áfrýjunarstefnu, svo sem nauðsynlegt var samkvæmt d. lið 1. mgr. 155. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Kemur hún því ekki til meðferðar fyrir Hæstarétti, en rétturinn hugar að því sem endranær, hvort á meðferð málsins í héraði séu ágallar sem valda eigi ómerkingu héraðsdóms án kröfu. Við munnlegan flutning málsins fyrir Hæstarétti viðurkenndi áfrýjandi Fasteignamiðlunin Múli ehf. skyldu sína til greiðslu víxilsins. Verður héraðsdómur staðfestur að því er hann varðar. Í víxli þeim sem stefndi reisir kröfu sína á segir að víxilinn skuli greiða í „Íslandsbanka hf., Reykjavík“, sem nú er Glitnir banki hf. Áfrýjandi telur að þessi fyrirmæli um greiðslustað eigi að skilja á þann hátt að greiða hafi átt víxilinn í höfuðstöðvum Glitnis banka hf. að Kirkjusandi í Reykjavík. Sannað sé í málinu að víxillinn hafi ekki verið vistaður þar né sýndur til greiðslu á gjalddaga eða tveimur næstu virku dögum þar á eftir, sbr. 38. gr. víxillaga nr. 93/1933 og beri því að sýkna útgefanda, áfrýjandann Sverri, af kröfu stefnda. Við rekstur málsins hafa áfrýjendur aflað gagna frá Glitni banka hf. þar sem meðal annars kemur fram að umræddur víxill hafi verið til innheimtu í útibúi bankans við Þönglabakka í Reykjavík og verið sýndur þar á gjalddaga. Telur áfrýjandinn Sverrir allt að einu ósannað að svo hafi verið, þar sem ekki hafi fengist skýr staðfesting á þessu frá starfsmönnum þessa útibús, heldur aðeins starfsmanni með starfsstöð í höfuðstöðvunum við Kirkjusand. Áfrýjandinn Sverrir lýsti yfir fyrir Hæstarétti að fallið væri frá þeirri málsástæðu, sem höfð var uppi í héraði, að stefndi væri ekki réttur aðili að kröfu samkvæmt víxlinum. Af gögnum málsins verður ráðið að umræddur víxill hafi verið til innheimtu í útibúi Glitnis banka hf. við Þönglabakka í Reykjavík og að þar hafi hann verið sýndur til greiðslu á gjalddaga. Hafa áfrýjendur ekki hnekkt þessu. Líta verður svo á að með tilgreiningu greiðslustaðar á víxlinum hafi áfrýjandinn Sverrir, sem útgefandi hans, lagt í vald víxilhafa að ákveða í hvaða afgreiðslu Glitnis banka hf. í Reykjavík víxillinn yrði sýndur til greiðslu, sbr. til dæmis dóm Hæstaréttar í máli nr. 176/1993 á bls. 372 í dómasafni réttarins 1995. Veldur það því stefnda ekki réttarspjöllum að hann lét sýna víxilinn til greiðslu í fyrrnefndu útibúi bankans en ekki höfuðstöðvum hans. Samkvæmt þessu verður hinn áfrýjaði dómur einnig staðfestur að því er áfrýjandann Sverri varðar. Áfrýjendur verða með vísan til 1. mgr. 130. gr., sbr. 166. gr. laga nr. 91/1991 dæmdir til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti svo sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjendur, Fasteignamiðlunin Múli ehf. og Sverrir Kristjánsson, greiði stefnda, Jóni Ellert Lárussyni, óskipt 400.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Mál þetta, sem dómtekið var í gær, er höfðað með stefnu birtri 11.júlí 2006. Stefnandi er Jón Ellert Lárusson, Blásölum 22, Kópavogi. Stefndu eru Fasteignamiðlunin Múli ehf., Síðumúla 11, Reykjavík og Sverrir Kristjánsson, Þingási 9, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndu verði dæmdir in solidum til að greiða stefnanda skuld að fjárhæð 1.800.000 krónur, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 af kr. 1.800.000,00 frá 1. apríl 2006 til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar samkvæmt mati dómsins. Stefndu krefjast sýknu og málskostnaðar. Til vara er þess krafist að stefndi, Sverrir Kristjánsson, verði sýknaður af kröfum stefnanda og að í því tilviki verði dráttarvextir ekki dæmdir fyrr en frá þingfestingardegi. Þá krefjast stefndu málskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefnanda. Krafa stefnanda er byggð á víxli að fjárhæð 1.800.000 krónur, útgefnum að stefnda, Sverri Kristjánssyni, hinn 1. desember 2005, en samþykktur af stefnda, Fasteignamiðluninni Múla ehf., til greiðslu 1. apríl 2006 í Íslandsbanka hf., Reykjavík. Víxillinn er án afsagnar og framseldur af útgefanda. Stefnandi kveðst vera handhafi víxilsins. Vísað er til víxillaga númer 93/1933, einkum 7. kafla laganna um fullnustu vegna greiðslufalls. Stefnandi ber fyrir sig 17. kafla laga 91/1991 um meðferð einkamála. Sýknukröfur sínar byggja stefndu á því að samkvæmt áritun á fylgiseðil víxilsins sé það fyrirtækið Spekt sf. sem talið sé vera eigandi víxilsins. Aðild stefnanda sé ekki skýrð og því beri að sýkna stefndu vegna aðildarskorts. sbr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þá byggir stefndi, Sverrir, sýknukröfu sína á því, að hvergi í gögnum málsins komi fram hvar hinn umstefndi víxill hafi verið vistaður, eða hvort hann hafi yfir höfuð verið vistaður í banka eða annarri lögmætri stofnun, né hvenær hann hafi verið sýndur stefndu til greiðslu. Samkvæmt áritun á víxilinn skyldi hann greiðast í Íslandsbanka, Reykjavík. Með nafnabreytingu á síðasta ári, heiti bankinn nú Glitnir og samkvæmt skráningu í t.d. símaskrá sé bankinn með níu útibú í Reykjavík. Samkvæmt sömu skráningu komi fram, að höfuðstöðvar bankans séu á Kirkjusandi og hafi því, m.a. með hliðsjón af dómafordæmum, borið að vista víxilinn þar. Þar sem engin afsagnargerð hafi farið fram vegna víxilsins sé útilokað að staðreina hvort eða hvenær víxillinn hafi verið sýndur og þá eftir atvikum hvar. Framlögðu afriti af greiðsluseðli er mótmælt sem röngu enda sé það engin sönnun fyrir lögmætri vistun víxilsins eða réttri sýningu hans til greiðslu. Af þessu öllu verði að miða við, að víxillinn hafi í fyrsta lagi verið sýndur til greiðslu við þingfestingu málsins. Réttur stefnanda gagnvart stefnda Sverri sem útgefanda víxilsins sé því fallin niður fyrir vangeymslu, skv. 1. mgr. 53. gr. sbr. 38. gr. víxillaga. Til viðbótar framangreindum lagarökum vísa stefndu m.a. til 46. gr. 2. mgr. og 91. gr. 2. mgr. víxillaga. Þá vísa stefndu til 130. gr. sbr. 129 gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 um málskostnað. Umræddur víxill er framseldur eyðuframsali og er því ekki hnekkt að stefnandi sé réttur handhafi hans. Er því sýknukröfu vegna aðildarskorts hafnað. Víxill sá sem krafið er um greiðslu á er án afsagnar. Samkvæmt 2. mgr. 46. gr. víxillaga hvílir sönnunarbyrði á stefnda, Sverri, um að víxillinn hafi ekki verið sýndur skv. 1. mgr. 38. gr. víxillaga. Sú sönnun hefur ekki tekist og enn fremur er ósannað að tilkynningarskylda hafi verið vanrækt. Víxillinn er í lögmætu formi og samkvæmt öllu framansögðu verður krafa stefnanda tekin til greina. Málskostnaður ákveðst 350.000 krónur. D Ó M S O R Ð Stefndu, Fasteignamiðlunin Múli ehf. og Sverrir Kristjánsson, greiði stefnanda, Jóni Ellert Lárussyni, óskipt 1.800.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 frá 1. apríl 2006 til greiðsludags og 350.000 krónur í málskostnað
|
Mál nr. 29/2022
|
Náttúruvernd Refsiheimild Refsiábyrgð Stjórnarskrá Auglýsing Sekt Refsiábyrgð lögaðila Sératkvæði
|
R ehf., nú V ehf.og F var gefið að sök brot gegn lögum nr. 60/2013 um náttúruvernd og auglýsingu nr. 161/2019 um staðfestingu á stjórnunar- og verndaráætlun friðlandsins á Hornströndum með því að hafa staðið fyrir, skipulagt og selt útsýnisflug með tveimur þyrlum um friðlandið og lendingu þar og G og S fyrir að hafa flogið þyrlunum og lent þeim í friðlandinu án leyfis Umhverfisstofnunar. Ákærðu viðurkenndu þá háttsemi sem í ákæru greindi en kröfðust sýknu meðal annars á grunni þess að hvergi í lögum nr. 60/2013 kæmi fram að bannað væri að lenda þyrlum í friðlandi nema með leyfi Umhverfisstofnunar. Í dómi Hæstaréttar kom fram að efnislegu inntaki refsiverðrar háttsemi sem ákærðu væru bornir sökum um væri nægilega lýst í settum lögum nr. 60/2013 í samræmi við áskilnað 1. mgr. 69. gr. stjórnarskrárinnar. Þannig væri ákvæði 9. gr. auglýsingar nr. 161/2019 sett með viðhlítandi stoð í lögum og tæki í eðlilegu samhengi upp þráðinn þar sem fyrirmæli í settum lögum þraut. Var hinn áfrýjaði dómur staðfestur um sakfellingu og ákvörðun refsingar, með þeirri breytingu að refsing sú sem ákveðin var á grundvelli 4. mgr. 90. gr. laga nr. 60/2013 var lögð á V ehf.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Benedikt Bogason, Ása Ólafsdóttir, Björg Thorarensen, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Sigurður Tómas Magnússon.2. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 3. maí 2022 í samræmi við yfirlýsingu ákærðu um áfrýjun. Ákæruvaldið krefst þess að staðfest verði niðurstaða Landsréttar um sakfellingu ákærðu og refsing þeirra þyngd.3. Ákærðu krefjast aðallega sýknu en til vara vægustu refsingar. Ágreiningsefni4. Með ákæru lögreglustjórans á Vestfjörðum 1. desember 2020 voru ákærðu gefin að sök eftirfarandi brot:[…] gegn lögum um náttúruvernd og auglýsingu um staðfestingu á stjórnunar- og verndaráætlun friðlandsins á Hornströndum, Ísafjarðarbæ, með því að hafa, ákærði Friðgeir, sem framkvæmdastjóri Reykjavík Helicopters ehf., staðið fyrir, skipulagt og selt útsýnisflug með tveimur þyrlum um friðlandið á Hornströndum og lendingu þar, nánar til tekið í Fljótavík, mánudaginn 13. júlí 2020, og ákærðu Gabríel Alexander og Sigtryggur Leví, sem flugstjórar þyrlnanna OY-HIT og OY-HIS, flogið vélunum og lent þeim í Fljótavík, án þess að hafa leyfi Umhverfisstofnunar til lendingar.5. Háttsemi þeirra var í ákæru talin varða við 9. gr. auglýsingar um staðfestingu á stjórnunar- og verndaráætlun friðlandsins á Hornströndum, Ísafjarðarbæ nr. 161/2019, sbr. 2. mgr. 81. og 1. og 4. mgr. 90. gr. laga nr. 60/2013 um náttúruvernd. Samkvæmt a-lið 1. mgr. síðastgreinds ákvæðis varðar það sektum eða fangelsi allt að tveimur árum ef maður framkvæmir eða aðhefst í heimildarleysi nokkuð það sem leyfis eða undanþágu er krafist til samkvæmt lögunum eða stjórnvaldsfyrirmælum settum á grundvelli þeirra, en 4. mgr. lýtur að refsiábyrgð lögaðila.6. Með héraðsdómi voru ákærðu sýknaðir af framangreindum sakargiftum þar sem ekki var talið að 9. gr. auglýsingar nr. 161/2019 fullnægði áskilnaði 1. mgr. 69. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944. Landsréttur komst að gagnstæðri niðurstöðu og sakfelldi ákærðu fyrir framangreinda háttsemi sem réttilega var talin heimfærð til refsiákvæða í ákæru. Ákærða BlueWest ehf., áður Reykjavík Helicopters ehf., var gert að greiða 150.000 króna sekt en ákærðu Friðgeiri, Gabríel Alexander og Sigtryggi Leví hverjum um sig gert að greiða 75.000 króna sekt að viðlagðri vararefsingu.7. Leyfi til að áfrýja málinu var veitt 3. maí 2022 með ákvörðun Hæstaréttar nr. 2022-41. Til grundvallar því lá að úrlausn málsins kynni að hafa verulega almenna þýðingu í skilningi 4. mgr. 215. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Einnig var ákvörðunin reist á því að ákærðu voru sakfelldir í Landsrétti en þeir höfðu verið sýknaðir í héraði.8. Við meðferð málsins fyrir Hæstarétti var upplýst að hið ákærða félag, BlueWest ehf., áður Reykjavík Helicopters ehf., hefði verið fellt brott úr Fyrirtækjaskrá Ríkisskattstjóra með sameiningu við Vesturflug ehf. sem tekið hefði yfir öll réttindi og skyldur BlueWest ehf. Beinist refsikrafa ákæruvaldsins því réttilega að Vesturflugi ehf.Niðurstaða9. Atvik málsins eru óumdeild. Ákærðu eru bornir sökum um að hafa brotið gegn lögum um náttúruvernd nr. 60/2013 og auglýsingu um staðfestingu á stjórnunar- og verndaráætlun friðlandsins á Hornströndum nr. 161/2019 en samkvæmt 9. gr. auglýsingarinnar er óheimilt að lenda þyrlum innan friðlandsins nema að fengnu leyfi Umhverfisstofnunar.0. Ákærðu hafa allir viðurkennt þá háttsemi sem í ákæru greinir. Á hinn bóginn er til þess að líta að ákvæði 9. gr. auglýsingar nr. 161/2019 kveður einungis á um bann við að lenda þyrlum innan friðlandsins á Hornströndum en tekur ekki til þyrluflugs yfir friðlandinu. Verður ákærði Friðgeir því ekki sakfelldur fyrir að hafa staðið fyrir, skipulagt og selt útsýnisflug yfir svæðið. Aftur á móti er ljóst að hann stóð einnig að og skipulagði lendingu umræddra þyrlna innan friðlandsins svo sem greinir í ákæru.1. Krafa ákærðu um sýknu byggist á því að hvergi í lögum nr. 60/2013 komi fram að bannað sé að lenda þyrlum í friðlandi nema með leyfi Umhverfisstofnunar. Heimild umhverfisráðherra til að takmarka umferðarrétt og að áskilja leyfi samkvæmt 2. mgr. 40. gr. laga nr. 60/2013 geti ekki náð til lendingar þyrlna á friðlýstu svæði enda sé um loftferðir að ræða sem heyri undir annan ráðherra. Auk þess geti bannregla 9. gr. auglýsingarinnar ekki sótt fullnægjandi stoð í 2. mgr. 81. gr. laganna. Þá verði að gera þá kröfu að í settum lögum sé tekið fram berum orðum hvaða umferð má takmarka til að stjórnvaldsfyrirmæli geti talist gild refsiheimild. Þar sem bannregla 9. gr. eigi sér ekki viðhlítandi stoð í settum lögum geti hún ekki talist gild refsiheimild eins og áskilið sé í 1. mgr. 69. gr. stjórnarskrárinnar. Auk þess hafi stjórnunar- og verndaráætlun, sem staðfest er með auglýsingunni, ekki verið birt opinberlega samkvæmt fyrirmælum laga nr. 15/2005 um Stjórnartíðindi og Lögbirtingablað og 27. gr. stjórnarskrárinnar.2. Hornstrandir eru friðlýst svæði samkvæmt VII. kafla laga nr. 60/2013 en nánari reglur um svæðið voru settar í auglýsingu nr. 332/1985. Þau stjórnvaldsfyrirmæli hvíla á 2. mgr. 40. gr. laganna þar sem tekið er fram að ráðherra geti í auglýsingu um friðlýsingu kveðið nánar á um takmarkanir sem leiðir af friðlýsingunni, meðal annars á umferðarrétti, notkun veiðiréttar og framkvæmdum. Jafnframt er ráðherra heimilt að ákveða að afla skuli leyfis Umhverfisstofnunar til athafna og framkvæmda sem áhrif geti haft á verndargildi viðkomandi svæðis og um heimild stofnunarinnar til að setja skilyrði fyrir slíkum leyfum ef það er nauðsynlegt til að tryggja að markmið verndarinnar náist. Auk þess er tekið fram að ráðherra geti falið Umhverfisstofnun að setja reglur um umferðarrétt manna í stjórnunar- og verndaráætlun fyrir viðkomandi svæði, sbr. 81. gr. laganna.3. Í fyrrgreindri auglýsingu nr. 332/1985 voru settar reglur um friðland á Hornströndum og athafnir þar sem leyfi Umhverfisstofnunar er áskilið, svo sem vegna umferðar vélknúinna farartækja utan vega og mannvirkjagerð. Verður að líta svo á að þær reglur sem birtar eru í auglýsingu ráðherra nr. 161/2019, sem áskilja meðal annars að leyfi stofnunarinnar þurfi við tilteknar aðstæður til að lenda þyrlum og flugvélum í friðlandinu, séu settar þeim til viðbótar og sæki þannig bæði stoð í 2. mgr. 40. gr. og 2. mgr. 81 gr. laga nr. 60/2013. Samhliða því fjallar auglýsingin um að ráðherra hafi staðfest stjórnunar- og verndaráætlun fyrir friðlandið samkvæmt 3. mgr. 81. gr. laganna en í áætluninni koma fram nánari reglur um umferð og dvöl á svæðinu. Þótt ekki sé einnig vísað til 2. mgr. 40. gr. laganna í ákæru hefur það ekki komið niður á vörnum ákærðu í málinu.4. Í 2. mgr. 46. gr. laga nr. 60/2013 er fjallað um það markmið friðlýsingar óbyggðra víðerna að varðveita einkenni svæðisins, svo og að tryggja að núlifandi og komandi kynslóðir geti notið þar einveru og náttúrunnar án truflunar af mannvirkjum eða umferð vélknúinna farartækja. Eru fyrirmæli 2. mgr. 40. gr. um heimild ráðherra til að takmarka umferðarrétt og að áskilja megi leyfi Umhverfisstofnunar fyrir tilteknum athöfnum í friðlandi í beinu samhengi við þessi markmið friðlýsingar. Ekkert rökrétt tilefni er til að ætla að lendingar þyrlna séu undanskildar þeim takmörkunum sem gera má á umferð í þessu tilliti enda eru slíkar athafnir ótvírætt fallnar til að valda þeirri truflun í friðlandi sem verndarákvæðum laganna er ætlað að reisa skorður við. Þá verður ekki fallist á það með ákærðu að einhverju skipti þótt mismunandi reglur eftir auglýsingu nr. 161/2019 gildi um lendingu þyrlna og flugvéla enda eru loftför þessi ólík með tilliti til þeirrar truflunar sem þau valda.5. Samkvæmt framansögðu er efnislegu inntaki refsiverðrar háttsemi sem ákærðu eru bornir sökum um nægilega lýst í settum lögum nr. 60/2013 í samræmi við áskilnað 1. mgr. 69. gr. stjórnarskrárinnar. Þannig er ákvæði 9. gr. auglýsingar nr. 161/2019 sett með viðhlítandi stoð í lögum og tekur í eðlilegu samhengi upp þráðinn þar sem fyrirmæli í settum lögum þrýtur eins og lagt er til grundvallar í hinum áfrýjaða dómi, sbr. einnig til hliðsjónar dóma Hæstaréttar 8. febrúar 2001 í máli nr. 432/2000 og 3. júní 2010 í máli nr. 14/2010. Þá var auglýsing ráðherra birt í B-deild Stjórnartíðinda og þannig gætt reglna um birtingu stjórnvaldsfyrirmæla, sbr. 3. gr. laga nr. 15/2005. Hefur enga þýðingu þótt stjórnunar- og verndaráætlun fyrir friðland á Hornströndum hafi ekki verið birt með sama hætti.6. Að þessu gættu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur um sakfellingu og ákvörðun refsingar, með þeirri breytingu að refsing sú sem ákveðin er á grundvelli 4. mgr. 90. gr. laga nr. 60/2013 verður lögð á Vesturflug ehf.7. Ákvæði hins áfrýjaða dóms um sakarkostnað verða staðfest, þó þannig að í stað BlueWest ehf. greiði Vesturflug ehf. sinn hluta sakarkostnaðar óskipt með öðrum ákærðu.8. Ákærðu og Vesturflugi ehf. verður gert að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, sem ákveðin verða að meðtöldum virðisaukaskatti eins og greinir í dómsorði.Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur er staðfestur með þeirri breytingu að í stað BlueWest ehf. verður refsingin lögð á Vesturflug ehf.Ákvæði hins áfrýjaða dóms um sakarkostnað skulu vera óröskuð, þó þannig að í stað BlueWest ehf. greiði Vesturflug ehf. sinn hluta sakarkostnaðar óskipt með öðrum ákærðu.Ákærðu og Vesturflug ehf. greiði óskipt allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda þeirra fyrir Hæstarétti, Ásgeirs Þórs Árnasonar lögmanns, 868.000 krónur.SératkvæðiÓlafs Barkar Þorvaldssonar. Samkvæmt 1. mgr. 69. gr. stjórnarskrárinnar verður engum gert að sæta refsingu nema hann hafi gerst sekur um háttsemi sem var refsiverð samkvæmt lögum á þeim tíma þegar hún átti sér stað eða má fullkomlega jafna til slíkrar háttsemi. Af ákvæðinu hafa verið leiddar þrjár grundvallarreglur. Í fyrsta lagi regluna um lögbundnar refsiheimildir sem felur í sér að löggjafinn kveði á um þá háttsemi sem varða skal refsingu. Þessi regla kemur einnig fram í 1. mgr. 1. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Hún girðir þó ekki fyrir að Alþingi geti með lögum heimilað stjórnvöldum að mæla fyrir í almennum stjórnvaldsfyrirmælum um hvaða háttsemi er refsiverð. Kemur það einkum til greina ef nauðsynlegt er að refsiákvæði laga sæki að einhverju marki frekari útfærslu eða fyllingu til stjórnvaldsfyrirmæla. Í öðru lagi regluna um bann við afturvirkni refsilaga. Loks í þriðja lagi verða sett refsiákvæði að vera nægjanlega skýr og glögg til að dómur verði á þeim reistur. Leiki vafi á um hvort háttsemi telst refsiverð eða hvort heimfæra ber háttsemina undir lagaákvæði ber að túlka þann vafa sakborningi í hag.2. Af reglunni um lögbundnar refsiheimildir leiðir annars vegar að skýrt þarf að koma fram í settum lögum að ráðherra hafi heimild fyrir því að mæla fyrir um í stjórnvaldsfyrirmælum hvaða háttsemi telst refsiverð samkvæmt refsiákvæðum viðkomandi laga. Hins vegar leiðir af áskilnaði um að sett lög liggi til grundvallar refsingu að löggjafinn verður í meginatriðum að lýsa því í lögum hvað varðað getur refsingu svo að ráðherra verði heimilað að setja reglur þar að lútandi, sbr. til hliðsjónar dóma Hæstaréttar 31. mars 2015 í máli nr. 563/2014, 28. maí 2014 í máli nr. 735/2013, 16. september 2010 í máli nr. 380/2010 og að sínu leyti 8. febrúar 2001 í máli nr. 432/2000. 3. Samkvæmt þessu er það vilji löggjafans sem ráða á úrslitum um efnisskilyrði refsiábyrgðar hverju sinni en ekki afstaða framkvæmdavaldsins. Þá getur ráðherra enn síður falið undirstofnunum vald að ákveða hvaða háttsemi varðar refsingu og hefur staðfesting ráðherra á slíkum reglum heldur ekki verið jafnað til þess að hann setti þær sjálfur, sbr. dóm Hæstaréttar 18. nóvember 2004 í máli nr. 236/2004. 4. Háttsemi ákærðu var í ákæru talin varða við 9. gr. auglýsingar um staðfestingu á stjórnunar- og verndaráætlun friðlandsins á Hornströndum, Ísafjarðarbæ nr. 161/2019, sbr. 2. mgr. 81. og 1. og 4. mgr. 90. gr. laga nr. 60/2013 um náttúruvernd.5. Auglýsing nr. 161/2019 ber eins og áður segir heitið um staðfestingu á stjórnunar- og verndaráætlun friðlandsins á Hornstöndum, Ísafjarðarbæ. Í upphafi auglýsingarinnar segir að umhverfis- og auðlindaráðherra hafi staðfest slíka áætlun fyrir friðlandið samkvæmt 3. mgr. 81. gr. laganna en einnig staðfest eftirfarandi reglur um dvöl og umferð sem settar hafi verið fram í áætluninni í samræmi við 2. mgr. 81. gr. laganna. 6. Stjórnunar- og verndaráætlunin var samkvæmt fyrirmælum laganna gerð af Umhverfisstofnun og er hún í samræmi við framanritað ekki grundvöllur refsingar fyrir háttsemi sem um ræðir í málinu, enda ekki ákært á þann veg. Á hinn bóginn eru í auglýsingu nr. 161/2019 sérstaklega teknar upp í 15 greinum reglur úr áætluninni. Meðal þeirra er í 9. gr. regla þess efnis að óheimilt sé að lenda þyrlum innan friðlandsins nema að fengnu leyfi Umhverfisstofnunar og er í greininni sérstaklega vísað um það til kafla 3.12 í stjórnunar- og verndaráætluninni en þar er sú regla orðuð á sama veg. Ekki kemur fram í auglýsingunni að brot gegn reglunum varði refsingu samkvæmt lögum nr. 60/2013.7. Ákvæði 81. gr. laga nr. 60/2013 ber heitið stjórnunar- og verndaráætlun. Í 1., 3. og 4. mgr. greinarinnar er fjallað um hvernig skal haga undirbúningi og vinnu við gerð slíkrar áætlunar og endurskoðun hennar. Tekið er fram að hún skuli háð samþykki ráðherra og að hana skuli birta í B-deild stjórnartíðinda. Í 2. mgr. greinarinnar eru síðan ákvæði um til hvaða atriða áætlunin skal taka.8. Ákvæði 2. mgr. 81. gr., sem grundvöllur saksóknarinnar er reistur á, felur á hinn bóginn ekki í sér tilvísun til takmörkunar á flugumferð og þá heldur ekki ramma um hugsanlegar reglur sem gilda ættu í slíkum tilvikum sem útfæra skuli með sérstökum reglum settum af ráðherra. Ákvæðin hljóða svo:Í stjórnunar- og verndaráætlun skal m.a. fjallað um landnýtingu, landvörslu, vöktun, uppbyggingu, fræðslu og miðlun upplýsinga, verndaraðgerðir og aðgengi ferðamanna, þar á meðal aðgengi fatlaðs fólks. Ef ekki hafa verið settar sérstakar reglur um umferð manna og dvöl á viðkomandi svæði í auglýsingu um friðlýsingu er heimilt að setja slíkar reglur í stjórnunar- og verndaráætlun svo og reglur um önnur atriði er greinir í IV. kafla.9. Samkvæmt 2. málslið málsgreinarinnar, sem helst kemur til skoðunar í máli þessu, er þar einungis að finna skilyrta heimild til að setja reglur í stjórnunar- og verndaráætlun hafi ekki þegar verið settar slíkar reglur í auglýsingu um friðlýsingu. Þó liggur fyrir að slíkar reglur voru settar í eldri auglýsingu um friðlandið nr. 332/1985.0. Það sem mestu varðar er að hvergi kemur fram í lagaákvæðinu með skýrum hætti regla um að ráðherra hafi heimild til þess að mæla fyrir um hvaða háttsemi telst refsiverð samkvæmt ákvæðum laganna né er þar lýst í meginatriðum hvað varðað geti refsingu svo að ráðherra verði heimilað að setja reglur þar að lútandi. Verður þannig ekki talið að ákvæði 9. gr. auglýsingar nr. 161/2019 hafi tekið í eðlilegu samhengi upp þráðinn þar sem fyrirmæli í 2. mgr. 81. gr. laga nr. 60/2013 þraut. Samhliða framangreindu má við úrlausn máls þessa einnig hafa í huga framangreinda grundvallarreglu refsiréttar að leiki vafi á um hvort háttsemi telst refsiverð eða heimfæra skuli háttsemi undir refsiákvæði ber að túlka þann vafa sakborningi í hag.1. Að virtu öllu því sem að framan er rakið verður það ekki talið breyta niðurstöðu málsins um refsiábyrgð ákærðu þótt finna megi opna og almenna heimild í 2. mgr. 40. gr. laganna um að ráðherra geti sett reglur um nánari takmörkun sem leiði af friðlýsingunni, meðal annars á umferðarrétti á landinu, notkun veiðiréttar og framkvæmdum á friðlöndum. Er enda ekki vísað til hennar í ákæru sem stoð fyrir sakfellingu ákærðu, sbr. c-lið 1. mgr. 152. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, og verður heldur ekki séð af athugasemdum með frumvarpi að lögum nr. 60/2013 að hún ætti að geyma heimild um setningu reglna vegna flugs yfir friðlandið eða lendingar loftfara þar. 2. Samkvæmt öllu framangreindu er varhugavert að telja að nægileg lagastoð sé fram komin fyrir því að ákærðu hafi unnið sér til refsingar með háttsemi sinni. Því verður að sýkna ákærðu af sakargiftum og fella sakarkostnað á öllum dómstigum á ríkissjóð. https://landsrettur.is/domar-og-urskurdir/domur-urskurdur/?Id=f9b81980-1791-4b67-beb5-4d8793d6128b&verdictid=d7b22a30-f146-4d35-a7af-94654ee4ad56
|
Mál nr. 7/2022
|
Endurupptaka Endurupptökudómur Réttlát málsmeðferð Milliliðalaus sönnunarfærsla Mannréttindasáttmáli Evrópu Frávísun frá Hæstarétti
|
Með dómi Hæstaréttar 31. október 2013 í máli nr. 135/2013 hafði X verið sakfelldur fyrir hlutdeild í umboðssvikum samkvæmt 249. gr., sbr. 1. mgr. 22. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Endurupptökudómur féllst á beiðni X um endurupptöku málsins. Í dómi Hæstaréttar var rakið að munnleg sönnunarfærsla gæti ekki farið fram fyrir réttinum eftir gildistöku laga nr. 47/2020. Endurupptökudómi hefði því að réttu lagi borið, miðað við þær ástæður sem dómurinn lagði til grundvallar endurupptöku málsins, að nýta þá heimild sem hann hefur eftir síðari málslið 1. mgr. 232. gr. laga nr. 88/2008 til að ákveða að vísa því til meðferðar og dómsuppsögu að nýju í Landsrétti. Jafnframt hefði Endurupptökudómi borið að gæta að þessu af sjálfsdáðum. Þá vísaði rétturinn til þess að í því ljósi að málið hefði verið endurupptekið af þeirri ástæðu að meðferð þess fyrir Hæstarétti hefði verið í ósamræmi við regluna um milliliðalausa sönnunarfærslu yrði ekki úr því bætt nema með því að leiða X og vitni fyrir dóm til skýrslugjafar. Réttinum væri ókleift að bæta úr þessu og hefði hann heldur ekki að lögum heimild til að hnekkja að þessu leyti niðurstöðu Endurupptökudóms eða vísa málinu til meðferðar hjá Landsrétti. Því væri óhjákvæmilegt að vísa málinu sjálfkrafa frá Hæstarétti, enda þjónaði meðferð þess fyrir réttinum fyrirsjáanlega engum tilgangi.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Benedikt Bogason og Ása Ólafsdóttir og Helgi I. Jónsson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Þorgeir Örlygsson fyrrverandi hæstaréttardómarar.2. Með úrskurði Endurupptökudóms 30. desember 2021 í máli nr. 26/2021 var fallist á beiðni ákærða um endurupptöku á hæstaréttarmálinu nr. 135/2013 sem dæmt var 31. október 2013. Af því tilefni gaf ríkissaksóknari út fyrirkall 12. janúar 2022 sem birt var ákærða 18. sama mánaðar.3. Ákæruvaldið krefst þess að ákærði verði sakfelldur samkvæmt ákæru og dæmdur til refsingar.4. Ákærði krefst þess aðallega að málið verði fellt niður en til vara að því verði vísað frá Hæstarétti.5. Samkvæmt ákvörðun Hæstaréttar var málið flutt munnlega 21. september 2022 um formhlið þess.Málsatvik6. Með ákæru sérstaks saksóknara 25. júní 2010 voru Jóni Þorsteini Jónssyni, fyrrverandi stjórnarformanni Byrs sparisjóðs, og Ragnari Zophoníasi Guðjónssyni, fyrrverandi sparisjóðsstjóra sama sjóðs, gefin að sök umboðssvik. Þau voru meðal annars talin felast í því að þeir hefðu í október 2008 misnotað aðstöðu sína hjá sparisjóðnum og stefnt fé hans í stórfellda hættu með því að fara út fyrir heimildir til lánveitinga er þeir í sameiningu veittu Tæknisetrinu Arkea ehf., sem síðar fékk nafnið Exeter Holdings ehf., yfirdráttarlán að fjárhæð 800 milljónir króna til að fjármagna að fullu kaup á stofnfjárbréfum í sparisjóðnum sjálfum. Lánið hefði verið veitt án fullnægjandi trygginga fyrir endurgreiðslu þess en það hefði brotið í bága við starfsreglur sjóðsins, auk þess sem ekki hefði á nokkurn hátt verið metin greiðslugeta og eignastaða lánþegans í samræmi við útlánareglur sjóðsins. Í ákærunni var tekið fram að stofnfjárbréfin í sparisjóðnum hefðu meðal annars verið í eigu Jóns Þorsteins og Húnahorns ehf. sem var að hluta í eigu Ragnars Zophoníasar. Því hefðu þeir verið vanhæfir til að taka ákvörðun um lánveitinguna. Þá sagði í ákærunni að MP banki hf., sem lánað hafði Jóni Þorsteini og Ragnari Zophoníasi og tilteknum öðrum starfsmönnum sparisjóðsins vegna kaupa þeirra á bréfunum, hefði hótað að gjaldfella lánin og ganga að stofnfjárbréfunum þar sem tryggingar væru ekki nægar. Þessi háttsemi var talin varða við 249. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.7. Ákærða var í sama máli gefin að sök hlutdeild í umboðssvikum Jóns Þorsteins og Ragnars Zophoníasar en ákærði var á þessum tíma framkvæmdastjóri MP banka hf. Því broti var lýst þannig að ákærði hefði ásamt Jóni Þorsteini og Ragnari Zophoníasi lagt á ráðin um að fjármunirnir yrðu greiddir úr Byr sparisjóði til að fjármagna kaupin á stofnfjárbréfunum með þeim hætti sem nánar var lýst í ákærunni. Með þessu hefði tjónsáhættu MP banka hf. vegna lánanna verið komið yfir á sparisjóðinn en ákærða hefði ekki getað dulist, í ljósi aðdraganda viðskiptanna og allra aðstæðna, að féð var greitt úr sjóðum Byrs sparisjóðs með ólögmætum hætti. Ákærða var einnig gefið að sök peningaþvætti með því að hafa sem framkvæmdastjóri MP banka hf. tekið við fjármunum, sem aflað hefði verið með umboðssvikum Jóns Þorsteins og Ragnars Zophoníasar, þótt ákærða hefði mátt vera ljóst, í ljósi allra aðstæðna, að lán það sem þeir útveguðu frá Byr sparisjóði til viðskiptanna hefði verið veitt með ólögmætum hætti. Þessi háttsemi ákærða var talin varða við 249. gr., sbr. 1. mgr. 22. gr. almennra hegningarlaga og 1. mgr. 264. gr. sömu laga.8. Með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 29. júní 2011 voru Jón Þorsteinn og Ragnar Zophonías sýknaðir af fyrrgreindum umboðssvikum með þeim rökum að lánveitingin hefði verið innan heimildar þess síðarnefnda eftir lánareglum Byrs sparisjóðs og hefði lánveiting sem þessi áður tíðkast hjá sjóðnum. Þá taldi héraðsdómur að við mat á veðhæfni stofnfjárbréfanna yrðu þau ekki lögð að jöfnu við óskráð hlutabréf heldur hefðu starfsmenn sjóðsins haft nægar upplýsingar til að meta verðmæti þeirra sérstaklega. Vísaði dómurinn til þess að eiginfjárstaða sparisjóðsins hefði samkvæmt efnahagsreikningi í september 2008 verið jákvæð um rúma 48 milljarða króna eftir að hafa rýrnað um 16,1% frá áramótum en aukist á ný um þrjá milljarða króna frá 30. júní 2008. Einnig þótti leika verulegur vafi á því hvort stofnfjárbréfin hefðu verið ófullnægjandi trygging fyrir láninu á þeim tíma sem það var veitt. Að fenginni þessari niðurstöðu taldi héraðsdómur leiða af sjálfu sér að sýkna bæri ákærða af sakargiftum.9. Með dómi Hæstaréttar 7. júní 2012 í máli nr. 442/2011 voru Jón Þorsteinn og Ragnar Zophonías á hinn bóginn sakfelldir fyrir umboðssvik samkvæmt 249. gr. almennra hegningalaga og báðum gert að sæta fangelsi í fjögur ár og sex mánuði. Var sú niðurstaða meðal annars reist á því að hvorugur þeirra hefði gætt að því að lánið hefði verið veitt án þess að áður hefði verið könnuð greiðslugeta og eignastaða lántakanda. Hvorki var talið að gögn málsins stæðu til þess að heimilt hefði verið að leggja verðmæti stofnfjárbréfanna og veðhæfni að jöfnu við skráð hlutabréf á markaði né að ætluð eiginfjárstaða sparisjóðsins hefði átt að hafa þá þýðingu sem héraðsdómur lagði til grundvallar. Ekki var heldur fallist á að við mat á refsinæmi verknaðarins ætti að líta til formlegs umboðs Ragnars Zophoníasar til að skuldbinda sparisjóðinn eða að samþykki stjórnar hans fyrir lánveitingunni gegn lánareglum leiddi til þess að Jón Þorsteinn og Ragnar Zophonías gætu ekki hafa farið út fyrir umboð sitt gagnvart sjóðnum í skilningi 249. gr. almennra hegningarlaga. Þá voru gögn málsins ekki talin einhlít um fyrri lánveitingar vegna viðskipta með stofnfjárbréf í sjóðnum. Með aðgerðum sínum voru Jón Þorsteinn og Ragnar Zophonías taldir hafa komið málum þannig fyrir að áhættu af tjóni vegna stofnfjárbréfanna var velt yfir á Byr sparisjóð án þess að kanna sérstaklega stöðu lántakanda og án viðhlítandi upplýsinga um raunverulegt verðgildi bréfanna sem hefðu ein staðið til tryggingar láninu. Auk alls þessa hefðu Jón Þorsteinn og Ragnar Zophonías verið vanhæfir samkvæmt reglum sjóðsins til að taka ákvörðun um lánveitinguna.0. Eins og áður greinir hafði ákærði verið sýknaður í héraði með þeim rökum einum að Jón Þorsteinn og Ragnar Zophonías hefðu ekki framið það brot sem ákærða var gefin að sök hlutdeild í. Í dómi Hæstaréttar í umræddu máli nr. 442/2011 var vísað til þess að héraðsdómur hefði ekki tekið afstöðu til þess hvort og þá eftir atvikum með hvaða hætti meta þyrfti framburð fyrir dómi um ætluð brot ákærða. Að gættum ákvæðum 208. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála og með hliðsjón af 2. mgr. 169. gr., sbr. 210. gr. laganna, eins og þau hljóðuðu á þessum tíma, var héraðsdómur ómerktur hvað ákærða varðaði og málinu vísað aftur heim í hérað til löglegrar meðferðar.1. Málið var aftur dæmt í héraði 31. janúar 2013 og ákærði á ný sýknaður af sakargiftum. Í niðurstöðu dómsins sagði meðal annars að alkunna hefði verið haustið 2008 að mikill lausafjárskortur hefði hrjáð stóru íslensku bankanna og orðið til þess að þeir féllu. Ákærða og vitnum hefði borið saman um að lausafjárstaða Byrs sparisjóðs hefði verið góð og fengi það stoð í gögnum málsins. Óhjákvæmilegt væri að hafa þetta í huga þegar metin væri sú ákvörðun ákærða að leita eftir fjármögnun hjá Byr sparisjóði til kaupa á stofnfjárbréfum í sjóðnum. Það væri hins vegar augljóst mál að lánveitandi bæri ákveðna áhættu af því að lána fé og með því að sparisjóðurinn lánaði fyrir bréfunum í stað MP banka hf. hefði sú áhætta færst til sjóðsins. Vísaði dómurinn til þess að ákærði hefði staðfastlega neitað vitneskju um hvernig staðið hefði verið að málum við lánveitinguna hjá Byr sparisjóði. Var sú frásögn hans talin trúverðug og fengi stoð í framburði vitna. Þá tók héraðsdómur fram að ákærði hefði kannast við að hafa lagt til að sölugengi stofnfjárbréfanna miðaðist við að bankinn fengi lán sitt greitt. Í ljósi stöðu ákærða hjá bankanum hefði ekki verið óeðlilegt að gæta hagsmuna hans við samningsgerðina. Ákærði hefði aftur á móti ekki verið í stöðu til að ákveða hvernig staðið yrði að lánveitingunni af hálfu sparisjóðsins. Taldi dómurinn að ekki hefði verið sýnt fram á að ákærða hefði ekki getað dulist hvernig Jón Þorsteinn og Ragnar Zophonías stóðu með ólögmætum hætti að lánveitingunni. Samkvæmt þessu var talið ósannað að ákærði hefði gerst sekur um hlutdeild í umboðssvikum eða að hafa framið peningaþvætti.2. Með dómi Hæstaréttar 31. október 2013 í máli nr. 135/2013 var ákærði aftur á móti sakfelldur fyrir hlutdeild í umboðssvikum Jóns Þorsteins og Ragnars Zophoníasar og gert að sæta fangelsi í eitt ár. Hæstiréttur taldi ekkert því til fyrirstöðu að litið yrði til sönnunargagna málsins við úrlausn þess að því leyti sem þau vörðuðu annað en hvernig staðið var að lánveitingunni af hálfu Byrs sparisjóðs. Eins og áður greinir hafði frásögn ákærða þar að lútandi verið metin trúverðug af héraðsdómi og kom hún ekki til endurmats fyrir Hæstarétti. Með vísan til þess sem fram hefði komið í málinu þótti liggja fyrir að kaupverðið, sem ákærði gerði tillögu um og var lagt til grundvallar í viðskiptunum, hefði ekki tekið mið af raunverulegu verðgildi bréfanna á þessum tíma. Jafnframt var ákærði ekki talin hafa haft ástæðu til að ætla að sparisjóðurinn myndi krefjast frekari trygginga fyrir láninu en handveðs í stofnfjárbréfunum. Einnig var talið að ákærða hefði verið kunnugt um bága fjárhagsstöðu lántakanda og kaupanda bréfanna. Samkvæmt þessu hefði ákærði ekki síður en Jón Þorsteinn og Ragnar Zophonías tekið þátt í því að leggja á ráðin um hvernig staðið skyldi að lánveitingunni frá Byr sparisjóði til að fjármagna kaup á bréfunum. Með þeim viðskiptum hefði málum verið komið þannig fyrir að áhættu á tjóni vegna bréfanna, sem áður hafði hvílt á MP banka hf. þar sem ákærði var framkvæmdastjóri, verið velt yfir á sparisjóðinn. Að virtri þeirri vitneskju sem ákærði bjó yfir, menntun hans og þekkingu á starfsemi lánastofnana var talið að honum hefði ekki getað dulist að lánveiting Byrs sparisjóðs vegna kaupa á bréfunum hefði verið ólögmæt og til þess fallin að valda sparisjóðnum verulegri fjártjónshættu, enda væri féð sem lánað var glatað sparisjóðnum. Með þessu hefði ákærði gerst sekur um hlutdeild í umboðssvikum Jóns Þorsteins og Ragnars Zophoníasar. Brot gegn 249. gr. almennra hegningarlaga var á hinn bóginn talið tæma sök gagnvart peningaþvætti samkvæmt 264. gr. laganna, eins og það ákvæði hljóðaði þegar ákærði framdi brotið.Endurupptaka málsins3. Ákærði vísaði málinu til Mannréttindadómstóls Evrópu sem í dómi 16. júlí 2019 í máli nr. 36292/14 komst að þeirri niðurstöðu að íslenska ríkið hefði brotið gegn rétti ákærða til réttlátrar málsmeðferðar fyrir Hæstarétti samkvæmt 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Þetta helgaðist af því að málsmeðferðin hefði verið í ósamræmi við regluna um milliliðalausa sönnunarfærslu fyrir dómi.4. Með bréfi 16. júní 2021 fór ákærði þess á leit við Endurupptökudóm að mál hans yrði endurupptekið fyrir Hæstarétti. Til stuðnings beiðninni var vísað til þess að nefndur dómur Mannréttindadómstólsins teldist „ný gögn eða upplýsingar“ í skilningi a-liðar 1. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008. Einnig var því haldið fram að verulegir gallar hefðu verið á meðferð málsins fyrir Hæstarétti þannig að áhrif hefði haft á niðurstöðu þess, sbr. d-lið sömu málsgreinar. Eins og áður greinir tók Endurupptökudómur beiðnina til greina með úrskurði 30. desember 2021 og var sú niðurstaða reist á 1. mgr. 232. gr., sbr. d-lið. 1. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008, svo sem þeim var breytt með lögum nr. 47/2020. Fyrir þessari niðurstöðu voru færð eftirfarandi rök í liðum 19 til 24 í úrskurðinum:9. Samkvæmt framangreindu verður að líta svo á að brot gegn reglunni um milliliðalausa málsmeðferð feli í sér verulegan galla á meðferð sakamáls í skilningi d-liðar 1. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008. Endurupptökudómur telur rétt að líta til dómaframkvæmdar Mannréttindadómstóls Evrópu við mat á því hvort telja megi að verulegur galli hafi verið á meðferð máls endurupptökubeiðanda fyrir Hæstarétti svo efni séu til að verða við beiðni hans um endurupptöku málsins.20. Eins og fyrr hefur verið rakið var það niðurstaða Mannréttindadómstóls Evrópu í máli endurupptökubeiðanda að brotið hefði verið gegn reglunni um milliliðalausa sönnunarfærslu og þar með gegn rétti hans til réttlátrar málsmeðferðar samkvæmt 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Var vísað til þess að endurupptökubeiðandi myndi eiga kost á að óska eftir endurupptöku á dómi Hæstaréttar í máli nr. 135/2013.21. Tók dómstóllinn meðal annars fram í niðurstöðu sinni að þegar Hæstiréttur hefði komist að þeirri niðurstöðu að endurupptökubeiðanda „hafi ekki getað dulist“ að lánið hefði verið veitt með ólögmætum hætti hefði rétturinn beitt rýmri aðferð en héraðsdómur til þess hvaða þættir skiptu máli fyrir matið út frá lagalegu sjónarhorni. Hefði aðferð Hæstaréttar óhjákvæmilega haft í för með sér að rétturinn hefði orðið að leggja nýtt og víðtækara mat á staðreyndir málsins. Ráða mætti af dómi réttarins að hann hefði byggt þetta nýja mat á gögnum málsins, þar með talið endurritum af framburði endurupptökubeiðanda og vitna fyrir héraðsdómi, umfram það sem fram hefði komið í dómi héraðsdóms.22. Þá tók dómstóllinn fram að framangreint mat á því hvað endurupptökubeiðanda hefði ekki getað dulist, út frá þeirri vitneskju sem hann bjó yfir á þessum tíma, því sem hann gat ráðið í og bjó yfir hæfni til að skilja, að lánveitingin væri ólögmæt, hefði falið í sér huglæga þætti þar sem skynjun og viðhorf endurupptökubeiðanda, og þeirra sem beina aðkomu hefðu átt að málinu, og þar með framburður þeirra, hefði haft vægi.23. Að lokum tók dómstóllinn fram í niðurstöðu sinni að þegar litið væri til málsmeðferðarinnar í heild fyrir hinum íslensku dómstólum, til hlutverks Hæstaréttar á þeim tíma sem um ræddi og til eðlis þeirra álitaefna sem dæma átti um að engum sérstökum atriðum hefði verið til að dreifa í málinu er réttlættu að Hæstiréttur léti undir höfuð leggjast að kalla til endurupptökubeiðanda og vitni, sem máli skiptu, til þess að hlýða milliliðalaust á framburð þeirra áður en dómur yrði kveðinn upp.24. Í ljósi alls framangreinds verður hér lagt til grundvallar að verulegur galli hafi verið á meðferð máls endurupptökubeiðanda fyrir Hæstarétti í máli nr. 135/2013. Með vísan til þeirrar meginreglu sakamálaréttarfars að sönnunarbyrði um sekt ákærða hvíli á ákæruvaldinu og að allan vafa um sök hans beri að meta honum í hag, sbr. 108. gr. laga nr. 88/2008 og 2. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar, verður jafnframt lagt til grundvallar að þessir gallar hafi haft áhrif á niðurstöðu þess. Samkvæmt því verður fallist á beiðni endurupptökubeiðanda um að mál hans verði endurupptekið fyrir Hæstarétti á grundvelli d-liðar 1. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008.Málsmeðferð fyrir Hæstarétti5. Eins og áður greinir var ákærða birt fyrirkall 18. janúar 2022 vegna endurupptöku málsins. Fyrirkallið barst Hæstarétti 27. sama mánaðar og þann dag var ákærða skipaður verjandi. Málsgögn voru afhent Hæstarétti 5. júlí sama ár og í kjölfarið var frestur til að skila greinargerð ákveðinn 17. ágúst það ár fyrir ákæruvaldið og 31. sama mánaðar fyrir ákærða.6. Ákæruvaldið lagði ekki fram greinargerð á tilsettum tíma. Aftur á móti barst réttinum greinargerð ákærða 18. ágúst 2022 og laut hún aðeins að formhlið málsins með fyrrgreindum kröfum hans. Réttinum barst tölvubréf ákæruvaldsins degi síðar þar sem þessum kröfum ákærða var mótmælt. Einnig var tekið fram að mistök við dagbókarfærslu hefðu valdið því að greinargerð ákæruvaldsins var ekki skilað á réttum tíma og var óskað eftir viðbótarfresti til að skila greinargerð til 7. september 2022. Þeirri beiðni var hafnað með tölvubréfi réttarins 22. ágúst og degi síðar lagði ákæruvaldið fram greinargerð. Við svo búið tók rétturinn fyrrgreinda ákvörðun um að málið yrði flutt um formhlið þess.NiðurstaðaAðalkrafa um að málið verði fellt niður7. Þegar Endurupptökudómur hefur fallist á kröfu um endurupptöku máls fyrir Hæstarétti, annaðhvort að öllu leyti eða hluta, skal upp frá því fara með það eftir almennum reglum XXXIII. kafla laga nr. 88/2008, eftir því sem við á, eins og áfrýjunarstefna hefði verið gefin út á þeim tíma þegar endurupptaka var ráðin, sbr. 4. mgr. 232. laganna. Í samræmi við 219. gr. þeirra skal ríkissaksóknari þegar áfrýjun er ráðin afla dómsgerða, búa til málsgögn í samráði við verjanda ákærða og afhenda þau Hæstarétti ásamt dómsgerðum. Í 1. mgr. 220. gr. laganna segir síðan að þegar málsgögn hafi verið afhent skuli Hæstiréttur veita þeim aðila sem áfrýjað hefur tiltekinn frest til að skila greinargerð og gögnum sem hann kann enn að telja vanta og hann hyggst byggja mál sitt á. Þegar greinargerð og gögn hafa borist skal gagnaðila svo veittur frestur til að skila greinargerð og gögnum af sinni hálfu.8. Í lögum nr. 88/2008 er ekki mælt fyrir um hvaða afleiðingar það hefur ef sá sem áfrýjað hefur dómi lætur hjá líða að skila greinargerð innan tilskilins frests. Hæstiréttur hefur lagt til grundvallar að þessa stöðu megi leggja að jöfnu við að útivist verði af hálfu ákæruvaldsins í þinghaldi í máli, sbr. dóma réttarins 8. maí 2008 í máli nr. 644/2007 og 13. október 2016 í máli nr. 207/2015. Samkvæmt 160. gr. laga nr. 88/2008 skal dómari, ef útivist verður af hálfu ákæruvaldsins, ákveða nýtt þinghald og tilkynna ákæranda um það. Verði heldur ekki sótt þing af hálfu ákæruvaldsins í það sinn skal mál fellt niður. Við beitingu þessarar reglu, þegar ákæruvaldið hefur ekki skilað greinargerð til Hæstaréttar innan tilskilins frests, verður í samræmi við nefnda dóma réttarins að setja það skilyrði að ekki hafi orðið ítrekuð eða óréttlætt vanræksla af hálfu ákæruvaldsins um skil á greinargerð.9. Af hálfu ákæruvaldsins hefur í málinu ekki orðið ítrekuð vanræksla á því að skila greinargerð og kemur því aðeins til skoðunar hvort hún hafi verið óréttlætt. Eins og áður greinir skilaði ákæruvaldið ekki greinargerð á tilsettum tíma 17. ágúst 2022 en degi síðar óskaði það eftir viðbótarfresti í því skyni. Þegar þeirri beiðni var hafnað 22. þess mánaðar skilaði ákæruvaldið greinargerð sinni degi síðar eða sex dögum eftir að frestur rann út. Ákæruvaldið hefur gefið þá skýringu á þessu að mistök hafði orðið við færslu í dagbók og verður hún talin réttlæta þann skamma drátt sem varð á þessu þar sem ákæruvaldið brást skjótt við eftir að mistökin komu í ljós. Aðstæður í máli þessu eru því ekkert í líkingu við þær sem um ræðir í fyrrnefndu máli réttarins nr. 207/2015 og leiddu til niðurfellingar þess.20. Samkvæmt því sem hér hefur verið rakið eru ekki efni til að fallast á kröfu ákærða um niðurfellingu málsins.Varakrafa um að málinu verði vísað frá Hæstarétti21. Að frumkvæði Hæstaréttar var við munnlegan flutning málsins um formhlið þess reifað af hálfu sakflytjenda hvort réttinum væri kleift að bæta úr þeim annmörkum á fyrri meðferð málsins sem ollu því að málið var endurupptekið.22. Með lögum nr. 50/2016 um dómstóla var gerð sú breyting á dómstólaskipan landsins að stofnað var millidómstig með því að Landsrétti var komið á fót. Tilgangurinn með því var einkum að koma við endurskoðun á áfrýjunarstigi á sönnunargildi munnlegs framburðar fyrir dómi í sakamálum í samræmi við regluna um milliliðalausa sönnunarfærslu. Eftir þá breytingu, sem kom til framkvæmda við gildistöku laganna 1. janúar 2018, er Hæstiréttur þriðja dómstigið og dæmir fyrst og fremst í fordæmisgefandi málum að fengnu leyfi réttarins til málskots. Í samræmi við þetta var frá sama tíma með l-lið 68. gr. laga nr. 49/2016 felld brott heimild í 3. mgr. 205. gr. laga nr. 88/2008 fyrir Hæstarétt til að ákveða að munnleg sönnunarfærsla færi fram fyrir réttinum. Um þessa breytingu sagði í greinargerð með frumvarpi til laganna að vegna tilkomu Landsréttar væri ekki gert ráð fyrir að munnleg sönnunarfærsla færi fram fyrir Hæstarétti. 23. Endurupptökudómur var stofnaður með lögum nr. 47/2020 sem tóku gildi 1. desember 2020. Hann tók við hlutverki endurupptökunefndar sem starfaði samkvæmt IX. kafla laga nr. 50/2016, eins og þau hljóðuðu fyrir setningu fyrrgreindu laganna. Samkvæmt 1. mgr. 54. gr. laga nr. 50/2016 er Endurupptökudómur sérdómstóll sem sker úr um hvort heimila skal endurupptöku dómsmála sem dæmd hafa verið í héraði, Landsrétti eða Hæstarétti. Af 1. mgr. 232. gr. laga nr. 88/2008 leiðir að mál sem er endurupptekið í Landsrétti eða Hæstarétti kemur í kjölfarið til meðferðar á sama dómstigi. Þó segir í síðari málslið þeirrar málsgreinar að Endurupptökudómur geti ákveðið að sömu skilyrðum uppfylltum að máli sem dæmt hefur verið í Hæstarétti verði vísað til meðferðar og dómsuppsögu að nýju í Landsrétti. Í skýringum við umrætt ákvæði í frumvarpi til laganna sagði að þetta ætti við þegar ljóst væri „að efna þyrfti til munnlegrar sönnunarfærslu fyrir dómi svo unnt yrði að fella dóm á málið að nýju, en með þessu móti yrði það tekið fyrir af áfrýjunardómstóli sem hefði það umfram Hæstarétt að geta tekið sjálfur skýrslur af ákærða og vitnum og þar með leyst úr málinu á nýjan leik á grundvelli milliliðalausrar sönnunarfærslu.“ Einnig var tekið fram að dómur Landsréttar yrði þó ekki endanlegur því að skjóta mætti honum til Hæstaréttar að fengnu áfrýjunarleyfi. Loks sagði að sjálfgefið væri að um meðferð mála, sem dæmd hefðu verið fyrir Hæstarétti og tekin yrðu þar upp að nýju, skyldi fara eftir XXXIII. kafla laga nr. 88/2008.24. Að því gættu að með lögum nr. 49/2016 var felld úr gildi heimild fyrir Hæstarétt til að ákveða að munnleg sönnunarfærsla færi fram fyrir réttinum og þegar litið er til þess að með lögum nr. 47/2020 var lögfest heimild fyrir Endurupptökudóm til að ákveða að máli sem dæmt hefði verið í Hæstarétti yrði vísað til meðferðar og dómsuppsögu að nýju í Landsrétti verður því slegið föstu að Hæstarétt skortir að gildandi lögum heimild til að láta slíka sönnunarfærslu fara fram fyrir réttinum. Verður þetta einnig ráðið af fyrrgreindum lögskýringargögnum þar sem beinlínis kemur fram að slík heimild sé ekki fyrir hendi. Jafnframt hefur um langa hríð verið í lögum mælt fyrir um munnlega sönnunarfærslu fyrir dómi og er það í samræmi við 59. gr. stjórnarskrárinnar og 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, þar sem segir að skipan dómsvaldsins skuli ákveðin með lögum. Tekur það ekki aðeins til þess að stofnunum þessum sé komið á fót með lögum heldur einnig að þar sé mælt fyrir um málsmeðferðina.25. Við úrlausn þessa máls hefur ekki þýðingu þótt munnleg sönnunarfærsla hafi farið fram fyrir réttinum í málum nr. 34/2019 og 35/2019, sem lauk með dómum 12. mars 2021, og máli nr. 35/2020 sem lauk með dómi 22. júní 2022. Þar var um að ræða mál þar sem endurupptökunefnd hafði fallist á beiðni um endurupptöku fyrir Hæstarétti en á þeim tíma, fyrir setningu laga nr. 47/2020, var ekki fyrir hendi heimild í lögum til að mál sem dæmt hafði verið í Hæstarétti yrði í kjölfar endurupptöku tekið til meðferðar í Landsrétti. Jafnframt var í þessum málum um að ræða munnlega sönnunarfærslu sakborningum til hagsbóta sem ekki sætti andmælum ákæruvaldsins og var hún í samræmi við grundvallarregluna um réttláta málsmeðferð fyrir dómi að því gættu að önnur úrræði voru ekki tiltæk við meðferð þeirra mála.26. Samkvæmt framansögðu getur munnleg sönnunarfærsla ekki farið fram fyrir réttinum eftir gildistöku laga nr. 47/2020. Bar Endurupptökudómi því að réttu lagi, miðað við þær ástæður sem dómurinn lagði til grundvallar endurupptöku málsins, að nýta þá heimild sem hann hefur eftir síðari málslið 1. mgr. 232. gr. laga nr. 88/2008 til að ákveða að vísa því til meðferðar og dómsuppsögu að nýju í Landsrétti. Jafnframt bar Endurupptökudómi að gæta að þessu af sjálfsdáðum enda veltur úrlausn um þetta atriði á þeim grundvelli sem dómurinn markar endurupptökunni og mati á því hvaða meðferð málið þyrfti að sæta í kjölfar hennar. Af þeirri ástæðu getur þetta ekki oltið á því hvort höfð sé uppi krafa um þetta fyrir dóminum eins og hreyft var af hálfu ákærða við munnlegan flutning málsins fyrir Hæstarétti.27. Í því ljósi að málið var endurupptekið af þeirri ástæðu að meðferð þess fyrir Hæstarétti hefði verið í ósamræmi við regluna um milliliðalausa sönnunarfærslu verður ekki úr því bætt nema með því að leiða ákærða og vitni fyrir dóm til skýrslugjafar. Eins og hér hefur verið rakið er réttinum ókleift að bæta úr þessu og hefur hann heldur ekki að lögum heimild til að hnekkja að þessu leyti niðurstöðu Endurupptökudóms eða vísa málinu til meðferðar hjá Landsrétti. Því er óhjákvæmilegt að vísa málinu sjálfkrafa frá Hæstarétti, enda þjónar meðferð þess fyrir réttinum fyrirsjáanlega engum tilgangi. Af þessu leiðir að héraðsdómur 31. janúar 2013 um sýknu ákærða stendur óhaggaður.28. Eftir þessum málsúrslitum greiðist sakarkostnaður vegna fyrri málsmeðferðar fyrir héraðsdómi og Hæstarétti, sem lauk með dómi Hæstaréttar í máli nr. 135/2013, samtals 1.909.094 krónur, að öllu leyti úr ríkissjóði.29. Allur kostnaður af rekstri málsins fyrir Hæstarétti vegna endurupptöku þess greiðist úr ríkissjóði samkvæmt 6. mgr. 231. gr., sbr. 6. mgr. 232. gr. laga nr. 88/2008, þar með talin málsvarnarlaun verjanda ákærða sem ákveðin eru með virðisaukaskatti eins og greinir í dómsorði. Dómsorð:Máli þessu er vísað frá Hæstarétti.Allur sakarkostnaður vegna fyrri málsmeðferðar fyrir héraðsdómi og Hæstarétti, samtals 1.909.094 krónur, greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða X, Ragnars Halldórs Hall, lögmanns, 1.255.000 krónur. Allur kostnaður af rekstri málsins fyrir Hæstarétti vegna endurupptöku þess greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, Ragnars Halldórs Hall lögmanns, 744.000 krónur.
|
Mál nr. 608/2013
|
Lánssamningur Aðildarskortur Málsástæða
|
Í, E ehf., U ehf. og M höfðuðu mál gegn L hf. og kröfðust þess að viðurkennt yrði að L hf. bæri skaðabótaábyrgð á tjóni þeirra vegna gjaldþrots N ehf. Á því var byggt að L hf. hefði vanefnt samningsskuldbindingar sínar gagnvart N ehf. en félagið hafði verið í eigu Í, E ehf., U ehf. og M. Fyrir Hæstarétti studdu þrotabú Í, E ehf., U ehf. og M kröfu sína meðal annars þeirri málsástæðu að L hf. hefði bakað sér fébótaábyrgð eftir reglum utan samninga. Hún var of seint fram komin og kom því ekki til álita við úrlausn málsins. Að því er varðaði þá málsástæðu að L hf. hefði bakað sér fébótaábyrgð innan samninga kom fram í dómi Hæstaréttar að það væri almenn regla kröfuréttar að aðilar samnings gætu einir haft uppi kröfur í tilefni af ætluðum vanefndum hans. Ættu aðrir, svo sem hluthafar í hlutafélagi eða einkahlutafélagi sem aðili væri að samningnum, almennt ekki aðild að slíkum málum, enda þótt þeir kynnu að hafa orðið fyrir afleiddu fjártjóni. Ljóst var að hvorki N ehf. né skiptastjóri, fyrir hönd þrotabús þess, höfðu beint skaðabótakröfu gegn L hf. vegna vanefnda á samningnum. Þá varð ekki séð að Í, E ehf., U ehf. eða M hefðu farið fram á að slík krafa yrði gerð meðan á skiptum N ehf. stóð. Með vísan til þessa var talið að sú aðstaða væri ekki fyrir hendi að þrotabúi Í, E ehf., U ehf. og M væri heimilt að krefjast viðurkenningar á skaðabótaskyldu L hf. og var L hf. því sýknað á grundvelli 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.
|
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Eiríkur Tómasson og Benedikt Bogason og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 18. september 2013. Þeir krefjast þess að viðurkennt verði að stefndi beri skaðabótaábyrgð á tjóni sínu „vegna gjaldþrots Nýju Jórvíkur ehf. sem rekja má til vanefnda á lánssamningi milli Nýju Jórvíkur ehf. félags í eigu áfrýjenda, og stefnda, dags. 24. maí 2005, upphaflega milli Landsbanka Íslands hf. og Nýju Jórvíkur ehf.“ Þá er krafist málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Málsatvikum er lýst í hinum áfrýjaða dómi. Er þar meðal annars gerð grein fyrir meginefni samningsins 24. maí 2005 milli Nýju Jórvíkur ehf. og Landsbanka Íslands hf., nú LBI hf., þar sem bankinn sem lánveitandi skuldbatt sig til að hafa til reiðu fyrir félagið sem lántaka „reikningslánalínu“ að fjárhæð 1.130.000.000 krónur. Samkvæmt gögnum málsins voru áfrýjendurnir EP fjármál ehf., Upsir ehf. og Magnús Ingi Erlingsson ásamt Ísleifi Leifssyni einu hluthafar Nýju Jórvíkur ehf. í árslok 2009. Bú síðastnefnda félagsins var tekið til gjaldþrotaskipta 28. janúar 2010. Fyrir liggur skrá yfir lýstar kröfur í þrotabúið og kom þar fram að skiptastjóri hafi samþykkt kröfu stefnda, sem þá hét NBI hf., á hendur búinu á grundvelli áðurgreinds samnings að fjárhæð 1.971.683.978 krónur. Ennfremur sagði að kröfuskráin yrði samkvæmt 119. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. lögð fram á skiptafundi sem haldinn yrði 8. júní 2010. Þá liggur fyrir samkomulag skiptastjóra þrotabúsins og stefnda 23. nóvember 2010 um útlagningu á fasteigninni Mýrargötu 26 í Reykjavík til Regins ÞR1 ehf., dótturfélags stefnda, svo og afsal skiptastjóra á eigninni til þess félags. Ekki hafa verið lögð fram gögn um aðrar ráðstafanir skiptastjóra eða skiptafundi í búinu, en skiptum á því lauk 10. mars 2011. Mál þetta var höfðað af áfrýjendunum EP fjármálum ehf., Upsum ehf. og Magnúsi Inga Erlingssyni og Ísleifi Leifssyni 4. desember 2012. Bú þess síðastnefnda var tekið til gjaldþrotaskipta 11. apríl 2013 og tók það við aðild hans að málinu undir rekstri málsins í héraði. II Í héraðsdómsstefnu var tekið fram að stefnendur byggðu „á meginreglum skaðabótaréttarins um fébótaábyrgð innan samninga“ og krefðust þess að stefndi yrði dæmdur skaðabótaskyldur vegna þess tjóns sem þeir hefðu orðið fyrir vegna gjaldþrots Nýju Jórvíkur ehf. Var því haldið fram að Landsbanki Íslands hf. og síðar stefndi hefðu „með saknæmri og ólögmætri háttsemi sinni vanefnt samningsskyldur sínar“ samkvæmt áðurgreindum samningi 24. maí 2005 sem gerður hafði verið milli þess fyrrnefnda og Nýju Jórvíkur ehf. Fyrir Hæstarétti studdu áfrýjendur kröfu sína um viðurkenningu á skaðabótaskyldu stefnda ennfremur þeim rökum að hann hefði bakað sér fébótaábyrgð eftir reglum um skaðabætur utan samninga gagnvart þeim, að því er virðist með athöfnum og athafnaleysi starfsmanna Landsbanka Íslands hf. og stefnda án tengsla við samninginn 24. maí 2005. Málsástæða þessi er of seint fram komin og kemur hún því ekki til álita við úrlausn málsins fyrir Hæstarétti með vísan til 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Það er almenn regla kröfuréttar að aðilar samnings geta einir haft uppi kröfur í tilefni af ætluðum vanefndum hans. Eiga aðrir, svo sem hluthafar í hlutafélagi eða einkahlutafélagi sem aðili er að samningnum, almennt ekki aðild að slíkum málum, enda þótt þeir kunni að hafa orðið fyrir afleiddu fjártjóni, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 7. desember 2000 í máli nr. 153/2000 sem birtur er í dómasafni það ár, bls. 4122. Ekki verður séð af málsgögnum að Nýja Jórvík ehf. hafi haft uppi kröfu á hendur stefnda um skaðabætur vegna vanefnda á áðurgreindum samningi milli félagsins og Landsbanka Íslands hf. Þegar bú Nýju Jórvíkur ehf. var tekið til gjaldþrotaskipta 28. janúar 2010 tók þrotabú félagsins við réttindum þess samkvæmt samningnum, sbr. 1. mgr. 72. gr. laga nr. 21/1991. Eftir 1. mgr. 122. gr. laganna fór skiptastjóri þrotabúsins með forræði búsins og kom fram af hálfu þess fyrir dómi ef því var að skipta. Af því sem að framan greinir er ljóst að skiptastjóri beindi ekki, fyrir hönd búsins, skaðabótakröfu gegn stefnda vegna vanefnda á samningnum. Ekki verður heldur séð að einhver áfrýjendanna EP fjármála ehf., Upsa ehf. eða Magnúsar Inga Erlingssonar ellegar Ísleifur Leifsson hafi farið fram á að slík krafa yrði gerð meðan á skiptum þrotabúsins stóð. Með vísan til þess, sem að framan segir, verður ekki fallist á með áfrýjendum að sú aðstaða sé fyrir hendi að lögum að þeim sé heimilt að krefjast viðurkenningar á skaðabótaskyldu stefnda vegna ætlaðra vanefnda á samningnum 24. maí 2005. Þegar af þeirri ástæðu verður samkvæmt 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 að sýkna stefnda af kröfu áfrýjenda og staðfesta hinn áfrýjaða dóm. Áfrýjendur verða dæmdir óskipt til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði segir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Áfrýjendur, þrotabú Ísleifs Leifssonar, EP fjármál ehf., Upsir ehf. og Magnús Ingi Erlingsson, greiði óskipt stefnda, Landbankanum hf., 500.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 26. júní 2013. Mál þetta var höfðað 11. desember 2012 og dómtekið 30. maí 2013 að loknum munnlegum málflutningi. Stefnendur eru þb. Ísleifs Leifssonar, Höfðatúni 2, Reykjavík, EP fjármál ehf., Smáratorgi 3, Kópavogi, Upsir ehf., Suðurlandsbraut 20, Reykjavík og Magnús Ingi Erlingsson, til heimilis að Kúrlandi 17, Reykjavík, allir fyrrum hluthafar Nýju Jórvíkur ehf. Stefndi er Landsbankinn hf., Austurstræti 11, Reykjavík. Endanlegar dómkröfur stefnenda eru þær að stefndi verði aðallega dæmdur til að greiða sérhverjum skaðabætur sem hér segir: Þrotabúi Ísleifs Leifssonar 78.174.700 krónur, EP fjármálum ehf., 603.142.800 krónur, Upsum ehf. 76.477.300 krónur og Magnúsi Inga Erlingssyni 185.205.200 krónur. Til vara að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnendum skaðabætur að álitum í samræmi við hlutaskrá félagsins. Til þrautavara verði stefndi dæmdur til að bera skaðabótaábyrgð gagnvart sérhverjum stefnanda. Stefnendur krefjast málskostnaðar í öllum tilvikum. Stefndi krefst þess aðallega að vera sýknaður af öllum dómkröfum stefnenda. Til vara er krafist lækkunar á dómkröfum stefnenda. Stefndi krefst jafnframt málskostnaðar. Með ákvörðun dómara þann 18. apríl 2013 og samkomulagi aðila var sakarefninu skipt þannig að fyrst verður dæmt um hvort stofnast hafi til skaðabótaskyldu stefnda gagnvart stefnendum. II Málsatvik Mál þetta snýst um viðskiptasamning um framkvæmdalán milli Landsbanka Íslands hf. og Nýju Jórvíkur ehf. frá 24. maí 2005, til þess að fjármagna byggingu fjölbýlishúss við Mýrargötu 26 í Reykjavík. Á árinu 2006 var hafist handa við að grafa grunn og steypa upp kjallara hússins. Vegna ógildingar á áður samþykktu deiliskipulagi töfðust frekari framkvæmdir og hófust ekki af fullum krafti fyrr en í júní árið 2007. Í júní árið 2008, hafði Nýja Jórvík ehf. fengið greiddar samtals 868.000.000 króna sem lán vegna verkframkvæmdanna. Stefndi lokaði hins vegar fyrir lánalínuna þrátt fyrir að viðskiptasamningurinn gerði ráð fyrir að hærri fjárhæð yrði greidd til framkvæmdanna. Hinn 25. janúar 2010 var Nýja Jórvík ehf. úrskurðað gjaldþrota og töpuðu hluthafar þess öllu hlutafé sínu og þar með einu eign félagsins sem var fasteignin við Mýrargötu 26. Telja stefnendur að stefndi sé skaðabótaskyldur vegna þess tjóns sem stefnendur urðu fyrir vegna gjaldþrots Nýju Jórvíkur ehf. Telja stefnendur að sú háttsemi stefnda að synja um frekari lánagreiðslu frá bankanum á grundvelli fyrrgreinds lánssamnings, dags. 24. maí 2005 hafi verið saknæm og ólögmæt. Í máli þessu kemur fram að samkvæmt viðskiptasamningnum skyldi bankinn hafa til reiðu fyrir lántakanda reikningslánalínu að fjárhæð 1.130.000.000 króna. Innan þeirra marka var lántaka heimilt að taka lán hjá bankanum í íslenskum krónum. Hámarksfjárhæð gat þó aldrei verið hærri en sem nemur 88% af heildarkostnaði vegna framkvæmda við fasteignina við Mýrargötu 26, Reykjavík, samkvæmt mati bankans eða sérfræðinga á hans vegum. Þá taldist hver lánshluti sem lántaki tók innan lánsheimildar reikningslánalínunnar vera sjálfstætt lán. Samkvæmt 4. gr. samningsins var gert ráð fyrir að útgreiðslur hvers lánshluta færu fram í formi reikningsláns og heildargreiðslur gætu ekki orðið hærri en 1.130.000.000 króna sem fyrr sagði. Útborgun lánshluta skyldi miðast við verkframkvæmdir þar sem lánveitandi áskildi sér rétt til að meta framkvæmdir, með aðstoð sjálfstæðra úttektaraðila, og stöðva lánveitingu ef ekki væri talið eðlilegt samband milli útborgunar lánsins og verkframkvæmda. Áður en bankinn kynni að stöðva lánveitingu í samræmi við framangreint, skyldi lántaka gefinn kostur á því að koma athugasemdum á framfæri. Ef verkið drægist umfram staðfesta framkvæmdaáætlun væri bankanum heimilt að fresta útgreiðslum, þar til þeim verkþáttum væri lokið sem átti að ljúka fyrir útborgunardag. Þá var bankanum heimilt að framlengja einstaka lánshluta með sama hætti. Í 6. gr. samningsins var mælt fyrir um vexti og vaxtatímabil. Samkvæmt 1. málsl. í grein 6.1 miðast vaxtakjör hvers lánhluta við REIBOR-vexti eins og þeir eru skráðir að morgni þess dags sem lánið er greitt út að viðbættu 2,50% álagi. Samkvæmt grein 6.2 er lántaka heimilt, hvenær sem er á gildistíma samningsins, að óska eftir breytingu á vaxtakjörum samkvæmt grein 6.1. Skal sú breyting háð samþykki bankans. Samkvæmt 15. gr. samningsins um óviðráðanleg ytri atvik (forcemajeure) bar bankinn ekki ábyrgð á tjóni vegna ákvarðana stjórnvalda, stríðs, verkfalla, hafnbanna, atburða á erlendum gjaldeyris- og fjármagnsmörkuðum eða öðrum óviðráðanlegum orsökum sem hindra, torvelda eða valda töfum á því að bankinn geti staðið við skyldur sínar samkvæmt samningnum. Var gildistími samningsins til 1. maí 2007. Þann 29. desember 2006 var gerður viðauki við framangreindan viðskiptasamning m.a. þess efnis að bætt var við samninginn grein þar sem kveðið var á um kjör á lántöku í erlendum gjaldmiðlum. Þá var gildistími samningsins framlengdur til 28. febrúar 2009. Samkvæmt minnisblaði starfsmanns stefnda kemur fram að á tímabilinu 1. janúar 2008 til 30. júní 2008 hafi gengisvísitala krónunnar hækkað sem hafi skilað sér beint í hækkun á framkvæmdaláninu á hverjum tíma og lækkaði þann hluta sem hægt var að draga á lánalínuna. Staða framkvæmdalánsins hafi verið 693.300.000 krónur í byrjun ársins 2008. Dregið hefði verið fimm sinnum á lánið á árinu 2008, samtals 174.000.000 króna. Raunverulegur ádráttur hafi því numið um 868.000.000 króna, sem væri sú fjárhæð sem raunverulega hefði farið í framkvæmdir á fasteigninni, en heildarskuld á grundvelli skilmála lánssamningsins næmi 1.168.500.000 krónum. Mismunur þessara tveggja fjárhæða, eða um 300.000.000 króna skýrðist af gengislækkun krónunnar á móti þeim myntum sem væru í myntkörfu lánsins. Í lok júní 2008 stöðvaði Landsbanki Íslands hf. lánafyrirgreiðslu til Nýju Jórvíkur ehf. á grundvelli samningsins. Var fyrirsvarsmönnum Nýju Jórvíkur ehf. tilkynnt af lánastjóra Landsbanka Íslands hf., að styrkja þyrfti eigið fé félagsins eða leggja fram sjálfskuldarábyrgðir hluthafa. Í framhaldinu voru lagðar fram sjálfskuldarábyrgðir hluthafa í samræmi við eignarhluta þeirra í félaginu samtals að fjárhæð 125.000.000 króna. Fjallað var um málefni félagsins á lánanefndarfundi bankans þann 23. júlí 2008, þar sem fram kom að auka þyrfti eigið fé félagsins um allt að 500.000.000 króna „ef bankinn á að lána frekar í verkefni“. Með bréfi, Nýju Jórvíkur ehf. til Landsbanka Íslands hf., dags. 26. ágúst 2008 er þess óskað að bankinn verði við tilboði hluthafa um 200.000.000 króna sjálfskuldarábyrgð er verði greidd niður með nýju hlutafé á næstu sex mánuðum og að gengið verði frá samningu um heildarfjármögnun á verkinu um leið. Í svari Landsbanka Íslands hf., dags. 25. ágúst 2008, segir að ábyrgð að fjárhæð 200.000.000 króna nægi ekki. Leggja þurfi að auki fram 100.000.000 króna í reiðufé. Á fundi lánanefndar þann 2. október 2008 var fjallað um málefni félagsins. Var ákveðið að Málið verði stöðvað í 12 mánuði. Lánalína framlengist til 30.10.2009 og hækki í 1.500 m.kr. vegna gengisbreytinga Í niðurlagi bréfsins kemur fram að Við almenna skoðun á málinu þá virðist bankinn vera jákvæður að auka lánveitingu til verkefnisins þó veruleg kostnaðarhækkun hafi átt sér stað en hann vill að eigendur komi með viðbótar áhættufjármagn í félagið á sama hátt og bankinn. Þann 7. október 2008 tók Fjármálaeftirlitið þá ákvörðun, á grundvelli 100. gr. a laga um fjármálafyrirtæki nr. 161/2002, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008, að taka yfir vald hluthafafundar í Landsbanka Íslands hf., og víkja félagsstjórn í heild sinni frá störfum. skipaði Fjármálaeftirlitið skilanefnd sem tók við öllum heimildum stjórnar félagsins samkvæmt ákvæðum laga um hlutafélög nr. 2/1995 í samræmi við 100. gr. a laga um fjármálafyrirtæki. Með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins, dags. 9. október 2008, var Nýi Landsbanki Íslands hf. stofnaður, nú Landsbankinn hf., stefndi í máli þessu. Þann 7. nóvember 2008 tilkynnti stefndi Nýju Jórvík ehf. að fyrri umleitanir félagins fengju ekki frekari meðferð. Fram kemur að þá hafi staða lánsins verið 1,8 milljarður króna og ljóst að eftir var að framkvæma fyrir 2,3 milljarða. Þá var heildarkostnaður kominn í 4,1 milljarð króna, en fasteignin fullbúin hafði verið metin á 3,4-3,8 milljarða króna í árslok 2007 að því er fram kemur í bréfinu. Þann 15. október 2010, sendu stefnendur bréf til stefnda þar sem m.a. kemur fram að stefnendur hafi orðið fyrir tjóni sem þeir telji að stefndi beri skaðabótaábyrgð á. Hafi Nýja Jórvík ehf. ekki fengið það fé til framkvæmdanna sem lofað hafi verið og því ekki getað lokið við umræddar byggingarframkvæmdir og því lent í greiðsluerfiðleikum og orðið gjaldþrota. Hlutur hluthafa hafi við gjaldþrot Nýju Jórvíkur ehf. orðið verðlaus. Hluthafar hafi misst allt forræði á einu eign félagsins til skiptstjóra þrotabúsins. Í svari stefnda, dags. 3. desember 2010, er því mótmælt að stefndi hafi vanefnt skyldur sínar samkvæmt lánssamningnum og tekið fram að stefnda hafi ekki borið skylda til þess að veita viðbótarfjármögnun vegna verkefnisins. Var bótaskyldu hafnað gagnvart því tjóni sem stefnendur kynnu að hafa orðið fyrir við gjaldþrot Nýju Jórvíkur ehf. Með bréfi fyrirsvarsmanns stefnenda til stefnda, dags. 6. mars 2012, var stefndi krafinn um greiðslu skaðabóta vegna þess tjóns sem stefnendur töldu sig hafa orðið fyrir vegna stöðvunar lánafyrirgreiðslu Landsbanka Íslands hf. í lok júní 2008. Í svari stefnda, dags. 14. maí 2012 var bótaskyldu stefnda hafnað og m.a. borið við aðildarskorti. Skýrslu fyrir dómi gáfu Magnús Ingi Erlingsson, Albert Sveinsson, Brynjar Harðarson, Þorsteinn Hjaltason, Davíð Björnsson og Katrín Bryndís Sverrisdóttir. III 1. Helstu málsástæður stefnanda Stefnendur byggja á meginreglum skaðabótarréttarins um fébótaábyrgð innan samninga og krefjast þess að stefndi verði dæmdur skaðabótaskyldur vegna þess tjóns sem stefnendur urðu fyrir vegna gjaldþrots Nýju Jórvíkur ehf. Telja stefnendur að það verði rakið til saknæmrar og ólögmætrar háttsemi gamla Landsbankans þegar félaginu var fyrirvaralaust synjað um frekari lánafyrirgreiðslu frá bankanum þrátt fyrir skýra skuldbindingu bankans þar um samkvæmt lánssamingi, dags. 24. maí 2005. Stefnendur byggja á því að stefndi hafi yfirtekið öll réttindi og allar skyldur Landsbanka Íslands hf. þegar bankinn yfirtók lánssamning Nýju Jórvíkur ehf. við stofnun Nýja Landsbankans auk þess sem stefndi hafi orðið skaðabótaskyldur vegna háttsemi sinnar eftir yfirtöku lánssamningsins, sbr. 100 gr. a í lögum nr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008, og ákvörðunar Fjármálaeftirlitsins, dags. 9. október 2008 um ráðstöfun eigna og skulda Landsbanka Íslands hf. til Nýja Landsbankans. Lánssamningur Nýju Jórvíkur ehf. hafi fallið undir greinda ákvörðun Fjármálaeftirlitsins. Stefnendur byggja á því að við kröfuhafaskipti geti skuldari haft uppi við framsalshafa allar þær mótbárur sem hann hefði getað haft við framseljenda. Stefnendur byggja á því að ólögmæt stöðvun lánafyrirgreiðslu til Nýju Jórvíkur ehf., hafi leitt til þess að félagið gat ekki efnt greiðsluskyldu sína gagnvart byggingarverktakanum Atafli ehf. sem hafi leitt til gjaldþrots Nýju Jórvíkur ehf. Stefndi hafi síðan vanefnt samninginn með því að greiða ekki út eftirstöðvar lánsloforðsins til Nýju Jórvíkur ehf. í kjölfar framsalsins 9. október 2008 til Landsbankans hf. Sú háttsemi stefnda að greiða ekki út eftirstöðvar lánsloforðsins sé skaðabótaskyld. Stefnendur, fyrrum hluthafar Nýju Jórvíkur ehf., hafi tapað öllu hlutafé sínu og þannig orðið fyrir fjárhagslegu tjóni sem rekja megi til saknæmrar og ólögmætrar háttsemi Landsbankans og stefnda. Þá byggja stefnendur á reglum skaðabótarréttarins um húsbóndadábyrgð. Beint orsakasamband sé á milli vanefndar Landsbanka Íslands hf. og stefnda og tjóns stefnenda og hafi þeim mátt vera ljóst að tjón stefnenda væri sennileg afleiðing vanefndarinnar og að áframhaldandi lánafyrirgreiðsla væri lífsnauðsynleg fyrir félagið, enda grandsamir um að verkið myndi stöðvast þegar í stað vegna stöðvunar lánafyrirgreiðslunnar. Á því er byggt að í lánssamningum hafi engin heimild verið til þess að stöðva útgreiðslu lánsins vegna hækkunar sem orsakaðist af vöxtum og gengisbreytingum, auk þess sem óheimilt hafi verið að tengja íslenskt lán við gengi erlendra gjaldmiðla. Nýja Jórvík ehf. hafi átt rétt á láni að fjárhæð 1.130.000.000. króna í íslenskum krónum án tillits til þróunar gengis. Stefndi hafi haft fullnægjandi tryggingar fyrir láninu sbr. tryggingarbréf, sem þinglýst var á eignina að Mýrargötu 26 að fjárhæð 1.594.000 krónur. Af þeim sökum hafi verið óforsvaranleg sú háttsemi Landsbankans og síðar stefnda að stöðva lánafyrirgreiðslur til félagsins eftir að hafa lánað félaginu aðeins 868.000.000 króna. Nánar hafi Landsbanki Íslands hf. og síðar stefndi verið skuldbundnir til þess að lána Nýju Jórvík ehf. 1.130.000.000 króna. Það sé óumdeilt að Landsbanki Íslands hf. og síðar stefndi lánuðu Nýju Jórvík ehf. einungis 868.000.000 króna. Jafnvel þó að miðað yrði við uppreiknaðan höfuðstól lánsins skv. ólögmætri tengingu við gengi erlendra mynta þann 6. júní 2008, hafi lánalínan verið kominn upp í 950.435.652 krónur og lánalínan því verið ófullnýtt af félaginu. Ólögmætar athafnir Landsbanka Íslands hf. og stefnda hafi orðið til þess að Nýja Jórvík ehf. gat ekki staðið skil á greiðslu vegna útgefinna reikninga frá verktaka sínum Atafli ehf., sem voru á gjalddaga í júní vegna vinnu í apríl og maí. Félagið hafi í kjölfarið verið úrskurðað gjaldþrota og möguleikar til þess að fullgera fasteignina þar með eyðilagðir. Stefnendur hafi ítrekað reynt að koma í veg fyrir að verkið stöðvaðist í kjölfar fyrivaralausrar stöðvunar lánafyrirgreiðslu Landsbanka Íslands hf. um mánaðamótin júní/júlí og koma þannig í veg fyrir tjón með því að leita eftir samkomulagi við bankann og stefnda um frekari fjármögnun. Starfsmenn Landsbanka Íslands hf. og stefnda sem m.a. sátu í lánanefndum á þessum tíma hafi sýnt af sér saknæma og ólögmæta háttsemi sem leiddi til tjóns stefnenda sem greindir aðilar beri ábyrgð á samkvæmt almennum reglum skaðabótarréttarins um húsbóndaábyrgð vinnuveitenda, sbr. 25. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. 2. Helstu málsástæður stefnda Stefndi krefst sýknu vegna aðildarskorts bæði að því er varðar sóknaraðild og varnaraðild. Er í því sambandi vísað til 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Byggir stefndi á því að stefnendur eigi ekki þá hagsmuni sem þeir krefjist. Nýja Jórvík ehf. sé sjálfstæður lögaðili og hafi borið réttindi og skyldur samkvæmt lögum nr. 138/1994, um einkahlutafélög. Félagið var aðili lánssamningsins frá 24. maí 2005 og geti stefnendur því ekki höfðað mál vegna hans. Félagið hafi verið úrskurðað gjaldþrota þann 25. janúar 2010 og skiptum lokið 1. mars 2011. Stefndi tekur fram að bústjóri fari með forræði þrotabús og sé einn bær til að ráðstafa hagsmunum og svara fyrir skyldur þess. Stefnendur hafi ekki umboð eða heimild skiptastjóra þrotabúsins og skiptum þess hafi verið lokið án fyrirvara um umdeildar kröfur. Kröfuréttur aðila lánssamningsins sé því ekki lengur til staðar. Stefndi telur að stefnendur hafi beint kröfum sínum að röngum aðila. Hinn umþrætti lánssamningur sé á milli Nýju Jórvíkur ehf. og Landsbanka Íslands hf. Lánssamningurinn hafi verið færður yfir til stefnda þann 9. október 2008 með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins, sama dag ásamt öðrum tilgreindum eignum. Aðrar kröfur hafi ekki færst yfir, þar með taldar afleiddar kröfur. Ætluð krafa vegna skaðabótaskyldu starfsmanna Landsbanka Íslands hf. hafi ekki færst yfir til stefnda. Stefndi hafnar því að starfsmenn Landsbanka Íslands hf. eða stefnda hafi sýnt af sér saknæma háttsemi. Þá er því mótmælt að stefnendur hafi orðið fyrir tjóni sem rekja megi til skaðabótaskyldrar háttsemi starfsmanna Landsbanka Íslands hf. og stefnda. Stefndi tekur fram að hluthafar í félagi beri áhættu á tapi hlutafjár ef hallar undan fæti í rekstri þess, sbr. einnig stöðu slíkra krafna við gjaldþrotaskipti. Hluthöfum sé ekki greitt út hlutafé nema allar aðrar kröfur hafi verið greiddar upp að fullu við skiptin. Jafnvel þó að lánið hefði verið endurreiknað á grundvelli ólögmætrar gengistryggingar á úrskurðardegi hefði Nýja Jórvík ehf. verið ógjaldfær. Ljóst sé að byggingarverð og þróun á gengi tók svo óhagstæðum breytingum á tíma verkefnisins að forsendur þess hurfu. Ekki hafi mátt vænta neins hagnaðar af verkefninu og verkefnið hafi tafist verulega vegna atvika sem hafi verið Landsbanka Íslands hf. og stefnda óviðkomandi. Tilvísun stefnenda til áætlaðs söluverðs, þ.e. 3.800.000.000 króna, sé byggð á mati frá árinu 2007 þegar verð íbúða hafi verið í hámarki. Stefnendur miði tjón sitt við 25. janúar 2010 þegar félagið var úrskurðað gjaldþrota, en ljóst sé að félagið hafi verið ógjaldfært og skuldir félagsins samkvæmt kröfuskrá hafi numið 1.978.584.213 krónum. Eina eign félagsins sem hafi að fullu verið veðsett stefnda hafi verið mun verðminni en áhvílandi skuldir. Stefndi hafi orðið fyrir verulegu tjóni vegna þess að einungis hafi fengist lítill hluti upp í lánsfjárhæðina við sölu eignarinnar. Þá er því mótmælt að önnur skilyrði skaðabótaskyldu hafi verið uppfyllt. Hvorki starfsmenn stefnda né Landsbanka Íslands hf. hafi sýnt af sér saknæma eða ólögmæta háttsemi. Upphaflega lánið hafi verið veitt þar sem Landsbanki Íslands hf. hafði trú á verkefninu, en vegna tafa við framkvæmd þess, þróun gengis, hækkunar byggingarkostnaðar og lækkaðs fasteignaverðs hafi komið í ljós að það gengi ekki upp. Af þeim ástæðum hafi bankinn ekki viljað lána áfram og auka þannig tjón sitt. Skýrt hafi komið fram í lánssamningnum að hámarkslánsfjárhæðin yrði reiknuð út frá tilteknum forsendum með hliðsjón af heildarkostnaði. Nýja Jórvík ehf. hefði lagt fram mat á verðmæti verkefnisins, sem stefndi hafi talið ómarktækt þar sem því hefði verið lýst að verðmæti íbúðanna hefði hækkað töluvert á sama tíma og frost hafi verið yfir fasteignamarkaði og spá Seðlabanka talið að það ástand myndi vara til langs tíma. Óljóst hefði verið hver heildarkostnaðurinn yrði af verkefninu og í ljósi þeirrar óvissu hafi Landsbanka Íslands hf. ekki borið að veita frekara lán jafnvel þótt hámarksfjárhæð lánssamningsins hefði ekki að fullu verið nýtt. Þá er því hafnað að skaðabótaskylda hafi stofnast þegar starfsmenn Landsbanka Íslands hf. samþykktu að breyta skilmálum samningsins með þeim hætti að lánið yrði framvegis í erlendri mynt. Nýja Jórvík ehf. hafi tvívegis óskað eftir slíkri breytingu, fyrst þann 4. janúar 2007, og hafi síðan breytt aftur í íslenskt lán þann 12. febrúar 2007. Þann 6. júní 2007 hafi Nýja Jórvík ehf. óskað eftir því að lánið yrði framvegis í erlendri mynt og það hafi haldist þannig óbreytt. Slíkar skilmálabreytingar geti ekki skapað skaðabótaskyldu. Að lokum er á það bent að fyrirsvarsmenn Nýju Jórvíkur ehf. hafi allan lánstímann haft aðgang að netbanka og getað fylgst með stöðu lánsins. Staða lánsins sumarið 2008 hafi því ekki getað komið þeim á óvart. Engar athugasemdir hafi komið fram um að skilmálar lánsins væru mögulega í andstöðu við vaxtalög. Tæpum fimm árum síðar sé því haldið fram að einungis beri að miða við samtölu útgreiddrar upphæðar miðað við íslenskar krónur og horfa fram hjá öllum ákvæðum lánsins, um vexti, kostnað og verðtryggingu þegar heildarfjáræð lánsins hafi verið metin á hverjum tíma. Þá er því hafnað að gengissveiflur á árinu 2008 hafi valdið gjaldþroti Nýju Jórvíkur ehf. Ekkert orsakasamband sé þar á milli. Það hafi því ekki verið óhagstæðar gengissveiflur sem ollu gjaldþroti Nýju Jórvíkur ehf. Komist dómurinn að þeirri niðurstöðu að skaðabótaskylda hafi stofnast á grundvelli ákvæða lánssamningsins er því mótmælt að sú skylda hafi færst yfir til stefnda eftir stofnun hans. Ekki komi fram í ákvörðun Fjármálaeftirlitsins frá 9. október 2008 að skaðabótaskylda starfsmanna Landsbanka Íslands hf. hafi verið færð yfir til stefnda. IV Niðurstöður Stefnendur í máli þessu eru fyrrum hluthafar Nýju Jórvíkur ehf. Þeir telja að stefndi beri skaðabótaábyrgð vegna tjóns sem þeir urðu fyrir er þeir töpuðu öllu hlutafé sínu vegna gjaldþrots Nýju Jórvíkur ehf., er megi rekja til ólögmætrar synjunar Landsbanka Íslands hf. og stefnda á lánagreiðslum til Nýju Jórvíkur ehf. Það er almenn regla kröfuréttar að aðilar samnings geta einir haft uppi kröfur vegna ætlaðrar vanefndar á samningunum. Eiga aðrir almennt ekki aðild að slíkum málum nema þeir geti sýnt fram á að þeir hafi orðið fyrir beinu einstaklingsbundnu tjóni af þeim sökum. Skaðabótakröfur stefnenda eru reistar á ávirðingum starfsmanna stefnda gagnvart Nýju Jórvík ehf. vegna framkvæmdar og túlkunar lánssamnings á milli Nýju Jórvíkur ehf. og Landsbanka Íslands hf. er hafi leitt til gjaldþrots félagsins. Þar með hafi stefnendur glatað öllu hlutafé sínu í hlutafélaginu. Hlutafé er í eðli sínu áhættufé. Þeir sem það inna af hendi hafa hætt því fé óendurkræft í rekstur félagsins, m.a. í von um hagnað af rekstri þess og arðsúthlutanir séu skilyrði slíks fyrir hendi. Dómkröfur máls þessa lúta hins vegar að hugsanlegri skaðabótaábyrgð Landsbanka Íslands hf. og stefnda gagnvart einstökum hluthöfum, en ekki gagnvart félaginu. Við slíkar aðstæður sem hér hefur verið lýst teljast hluthafar ekki hafa beðið einstaklingsbundið tjón jafnvel þótt hlutir þeirra kunni að hafa orðið verðlausir í framhaldinu. Þegar af þessari ástæðu verður að sýkna stefnda af kröfum stefnenda. Eftir framangreindum málsúrslitum, og með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, verður stefnendum gert að greiða stefnda málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 800.000 krónur. Af hálfu stefnenda flutti málið Hermann Jónasson hdl. Af hálfu stefnda flutti málið Þröstur Þór Guðmundsson hdl. Ragnheiður Snorradóttir héraðsdómari kvað upp dóminn. DÓMSORÐ: Stefndi, Landsbankinn hf., er sýknaður af kröfum stefnenda. Stefnendur greiði stefnda 800.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 467/2013
|
Skuldamál Verksamningur
|
I ehf. krafði F ehf. um greiðslu á reikningum vegna vinnu fyrrnefnda félagsins við eftirlit og viðhald á flugvélum í eigu F ehf. Talið var að þar sem ekki hafði verið samið um endurgjald fyrir umrædda vinnu færi um lögskipti aðila eftir þeirri meginreglu kröfuréttar, sem m.a. kæmi fram í 45. gr. laga nr. 50/2000 um lausafjárkaup, að greiða skyldi það verð sem krafist væri nema telja mætti það ósanngjarnt. Þar sem F ehf. hafði ekki tekist að sanna að fyrrnefndir reikningar væru óhæfilegir var félaginu gert að greiða I ehf. umkrafða fjárhæð.
|
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson og Benedikt Bogason og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 10. júlí 2013. Hann krefst lækkunar á kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Svo sem greinir í hinum áfrýjaða dómi tók stefndi að sér verk fyrir áfrýjanda sem laut að eftirliti og viðhaldi á flugvélum hans, en verkið var unnið á grundvelli verkáætlunar stefnda. Fyrir liggur að suma þætti verksins þurfti að vinna á verkstæði sem hafði tiltekin réttindi, en stefndi staðhæfir að sú vinna hafi annars vegar verið unnin á sínum vegum á verkstæði Flugfélagsins Ernis ehf., sem fullnægi þeim kröfum, og hins vegar erlendis á viðurkenndum verkstæðum. Áfrýjandi reisir varnir sínar á því að sá sem vann verkið á vegum stefnda hafi ekki haft tilskilin réttindi og jafnframt andmælir hann fjárhæð síðustu tveggja reikninga stefnda sem voru útgefnir 15. mars 2012 samtals að fjárhæð 1.954.672 krónur. Samkvæmt gögnum málsins var þeirri málsástæðu áfrýjanda að sá starfsmaður stefnda, sem verkið vann, hefði ekki tilskilin réttindi til að taka að sér alla þætti verksins fyrst hreyft við munnlegan flutning málsins í héraði. Verður fallist á það með héraðsdómi að sú málsástæða hafi komið fram of seint og kemst hún því ekki að í málinu, sbr. 5. mgr. 101. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Samkvæmt 2. mgr. 163. sömu laga kemst heldur ekki að málsástæða áfrýjanda um aðildarskort stefnda til að krefjast verklauna fyrir þá vinnu sem fór fram hjá Flugfélaginu Ernir ehf., en þeirri málsástæðu var fyrst teflt fram við munnlegan flutning málsins fyrir Hæstarétti. Þegar áfrýjandi fól stefnda umrætt verk var ekki samið um endurgjaldið og því fer um lögskipti aðila eftir þeirri meginreglu kröfuréttar, sem meðal annars kemur fram í 45. gr. laga nr. 50/2000 um lausafjárkaup, að greiða skuli það verð sem krafist er nema telja megi það ósanngjarnt. Samkvæmt því og með vísan til forsendna héraðsdóms er ósannað að fyrrgreindir reikningar stefnda séu óhæfilegir. Þá verður ekki fallist á með áfrýjanda að hann hafi glatað rétti til að fá dæmdan málskostnað eftir 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 í máli þar sem tekið var til varna þótt ekki hafi verið send út innheimtuviðvörun eftir 7. gr. innheimtulaga nr. 95/2008. Samkvæmt framansögðu verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur. Eftir þessum úrslitum verður áfrýjanda gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Flugskóli Helga Jónssonar ehf., greiði stefnda, Island Aviation ehf., 500.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 18. apríl 2013. Mál þetta, sem var dómtekið 15. mars sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Island Aviation ehf. Bauganesi 28 í Reykjavík á hendur Flugskóla Helga Jónssonar ehf. með stefnu birtri 18. október 2012. Stefnandi krefst þess að stefndi greiði sér 2.882.988 kr. ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, af 928.316 kr. frá 13. september 2011 til 15. mars 2012, af 2.882.998 kr. frá 15. mars til greiðsludags, að frádregnum 194.638 kr. þann 2. október 2012 og 187.200 kr. þann 2. janúar sl. Þá krefst stefnandi greiðslu málskostnaðar úr hendi stefnda. Stefndi viðurkennir hluta af kröfu stefnanda en krefst að öðru leyti sýknu og greiðslu málskostnaðar út hendi stefnanda. Atvik máls og ágreiningsefni Deila aðila snýst um greiðslu reikninga vegna vinnu stefnanda við eftirlit og viðhald flugvéla í eigu stefnda. Er um að ræða eftirfarandi fimm reikninga samtals að fjárhæð 2.882.988 kr. sem er stefnufjárhæð málsins: Reikningur nr. 69, dags. 13. september 2011 að fjárhæð 194.638 kr. reikningur nr. 70, dags. 13. september 2011 að fjárhæð 546.478 kr. reikningur nr. 73, dags. 13 september 2012 að fjárhæð 187.200,00 kr. , reikningur nr. 83, dags. 15 mars 2012 að fjárhæð 102.472 kr. og reikningur nr. 84, dags. 15. mars 2012 að fjárhæð 852.200 kr.. Stefnandi sendi stefnda innheimtubréf þann 26. september 2012 og greiddi stefndi í kjölfar þess 194.638 kr. Hefur stefnandi tekið tillit til þeirra innborgunar við útreikning kröfunnar. Að öðru leyti hefur stefndi ekki brugðist við innheimtubréfinu og er mál þetta því höfðað til innheimtu kröfunnar. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi vísar til meginreglna kröfuréttar og samningaréttar til stuðnings kröfu sinni. Hann leggur fram þá reikninga sem krafan byggir á sem sundurliðast nánar eins og greinir í atvikalýsingu. Kröfur um dráttarvexti, þ.m.t. vaxtavexti, styður stefnandi við ákvörðun Seðlabanka Íslands á hverjum tíma um grunn dráttarvaxta og vanefndaálags, sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, með síðari breytingum. Krafan um málskostnað styðst við 130. gr. laga og 131. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Varðandi varnarþing vísast til 33. gr. laga nr. 91/1991. Málsástæður og lagarök stefnda Stefndi mótmælir ekki greiðsluskyldu sinni á reikningum nr. 69 og 73, samtals að fjárhæð 381.838 kr. sem hann hefur þegar greitt. Þá mótmælir stefndi því ekki að stefnandi hafi unnið vinnu sem liggur að baki reikningum hans en telur umkrafða fjárhæð allt of háa og ekki í samræmi við umfang vinnunnar. Þá hafi stefnandi ekki sent stefnda innheimtuviðvörun í samræmi við innheimtulög nr. 95/2008. Því eigi stefnandi ekki rétt á innheimtu- eða málskostnaði með vísan til 11. gr. sbr. 7. gr. laganna. Um lagarök víar stefndi, auk ofangreindra laga, til meginreglna kröfuréttar og samningaréttar og ákvæða laga nr. 91/1991, varðandi málskostnað. Niðurstaða Mál þetta varðar innheimtu stefnanda á reikningum vegna vinnu við eftirlit og við hald flugvéla í eigu stefnda. Ekki virðist vera ágreiningur um að stefnandi vann þá vinnu sem rukkað er fyrir en stefndi telur umkrafið endurgjald allt of hátt miðað við umfang vinnunnar. Fyrir dómi gaf skýrslu Arnar Rúnar Árnason, tæknistjóri stefnda, sem staðfesti verkbeiðnir fyrir hönd stefnanda vegna allra reikninga. Hann staðfesti fyrir dómi að umdeildir reikningar væru allir vegna vinnu sem hann hafi óskað eftir að stefandi ynni. Það hafi ýmist verið gert á með formlegum verkbeiðnum eða með munnlegum fyrirmælum sem gefin voru í fullu samráði við eigendur stefnda. Þá gaf Jytte Marcher Jónsson forsvarsmaður stefnda skýrslu fyrir dómi. Af framburði hennar verður ekki annað ráðið en hún hafi móttekið umdeilda reikninga án þess að gera athugasemdir við fjárhæð þeirra. Þá er því ekki mótmælt af hennar hálfu að óskað hafi verið eftir þjónustu stefnanda og staðfesti hún jafnframt að vitnið Arnar Rúnar hefði séð um samskipti við stefnanda þegar kom að viðhaldi og viðgerðum flugvéla. Þá er í gögnum málsins ekki að finna athugsemdir stefnda við fjárhæð reikninganna eða nokkurn rökstuðning fyrir því af hverju hann telji þá of háa eða hver rétt fjárhæð ætti að vera. Þá hefur ekki verið aflað matsgerðar í málinu. Í gögnum málsins eru tölvupóstar milli aðila þar sem stefnandi gerir forsvarsmanni stefnda ítrekað grein fyrir stöðu skulda samkvæmt framangreindum reikningum. Ekki er að sjá á þeim samskiptum að athugasemdir hafi verið gerðar við efni reikninga eða fjárhæð þeirra. Í skeyti sem forsvarsmaður stefnda sendi frá 17. febrúar 2012 er því borið við að fá verkefni hafi verið vegna veðurs en greiðslu lofað um leið og viðskipti stefnda glæðist. Byggja verður niðurstöðu máls þessa á því að stefndi hafi óskað eftir þeirri þjónustu sem stefnandi lét í té og krefst greiðslu fyrir í þessu máli. Aðilar sömdu ekki um verð fyrir þessa þjónustu fyrirfram. Í gögnum málsins má hins vegar sjá að stefnandi hefur sent stefnda áætlanir um kostnað þjónustu sinnar sem fara nærri þeim fjárhæðum sem reikningar eru gerði fyrir. Engin gögn liggja fyrir í málinu að stefndi hafi mótmælt fjárhæð reikninganna fyrr en eftir málshöfðun þessa. Þá hafa engin gögn verið lögð fram sem renna stoðum undir þá staðhæfingu stefnda að fjárhæð þeirra sé ósanngjörn miða við umfang verksins. Þá er heldur ekki gerður reki að því af hálfu stefnda að sýna fram á hvert eðlilegt endurgjald væri fyrir vinnu stefnanda. Með hliðsjón af þessu telst ósönnuð sú staðhæfing stefnda að að reikningarnir séu ósanngjarnt háir. Verður sýkna því ekki byggð á þeirri málsástæðu. Við aðalmeðferð málsins hélt stefndi uppi þeim vörunum að sér bæri ekki að greiða umdeilda kröfu þar sem stefnandi hefði ekki haft starfsréttindi til að vinna öll þau verk sem hann tók að sér og krefur nú greiðslu fyrir. Í því efni vísar stefndi til gangna sem stefnandi lagði fram fyrir dómi, eftir áskorun stefnda, varðandi starfréttindi hans og fyrirtækis hans. Hér er um að ræða málsástæðu sem ekki er hreift í greinargerð, gögnum eða bókunum málsins og var fyrst sett fram við aðalmeðferð þess. Málsástæða þessi er því of seint fram komin og verður gegn mótmælum stefnda ekki tekin til frekari skoðunar. Með vísan til þess sem að framan greinir verður ekki talið að stefndi hafi komið með varnir í málinu sem hafi áhrif á rétt stefnanda til greiðslu samkvæmt framlögðum reikningum. Verður krafa stefnanda því að fullu tekin til greina að frádregnum þeim tveimur greiðslum sem aðilar eru sammála um að stefndi hafi greitt, þ.e. 194.638. kr. þann 2. október 2012 og 187.200 kr. þann 2. janúar 2013. Með hliðsjón af niðurstöðu málsins og vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 skal stefndi greiða stefnanda málskostnað vegna reksturs málsins fyrir dómi. Ákvæði innheimtulaga nr. 95/2008, hafa ekki áhrif á rétt aðila dómsmáls til að fá tildæmdan málskostnað á grundvelli ákvæði laga nr. 91/1991, svo sem stefndi heldur fram í greinargerð. Þá verður ekki annað séð en stefnda hafi verið send innheimtuviðvörun í samræmi við ákvæði þeirra laga. Stefndi verður því dæmdur til greiðslu málskostnaðar til stefnanda, sem telst hæfilega ákveðinn 280.000 kr. Ingibjörg Þorsteinsdóttir kvað upp þennan dóm. D ó m s o r ð : Stefndi, flugskóli Helga Jónssonar ehf., skal greiða stefnanda, Island Aviation ehf., 2.882.988 kr. ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, af 928.316 kr. frá 13. september 2011 til 15. mars 2012, af 2.882.998 kr. frá 15. mars 2012 til greiðsludags, að frádregnum 194.638 kr. þann 2. október 2012 og 187.200 kr. þann 2. janúar sl. Þá skal stefndi greiða stefnanda 280.000 kr. í málskostnað.
|
Mál nr. 10/2019
|
Verksamningur Virðisaukaskattur Uppgjör Frávísun frá héraðsdómi að hluta
|
Ó sf. sem verktaki og V hf. sem verkkaupi gerðu verksamning um gerð Vaðlaheiðarganga ásamt tilheyrandi vegskálum og vegagerð. Að kröfu V hf. lækkaði Ó sf. reikninga sína um 1,2% á tilteknu tímabili vegna lækkunar á virðisaukaskattshlutfalli úr 25,5% í 24%. Deila aðila snérist um hvort og þá að hve miklu leyti lækkun virðisaukaskatts ætti að leiða til lækkunar á umsömdum einingarverðum verksamnings þeirra sem hefðu verið ákvörðuð að meðtöldum virðisaukaskatti og verðbætt með vísitölu byggingarkostnaðar. Vísaði Ó sf. til þess að samkvæmt útboðslýsingu hefðu einingarverð verið bindandi heildarverð og V hf. því ekki verið heimilt að breyta endurgjaldi fyrir verkið sér í hag. Í dómi Hæstaréttar kom fram að ljóst væri að heildarverð samningsins gæti breyst ef tilteknar forsendur breyttust þrátt fyrir fyrrnefnt orðalag í útboðslýsingu verksins. Þá var vísað til þess að grein 31.12 í ÍST 30 kvæði skýrt á um að báðir samningsaðilar gætu krafist breytinga á samningsfjárhæð í kjölfar breytinga á lögum og/eða stjórnvaldsfyrirmælum. Var talið að fyrrnefnd grein tæki jafnt til hækkunar og lækkunar á kostnaði verktaka við verk. Vísað var til þess að lækkun virðisaukaskatts hafi getað haft áhrif á kostnað við verkið samkvæmt grein staðalsins þó þannig að einungis skyldi líta til þess hvaða áhrif lækkunin hefði á kostnað sem reglur um verðbreytingar í samningi endurspegluðu ekki eins og segði í lokaorðum greinarinnar. Var talið að heildaráhrif skattbreytinganna til hags fyrir Ó sf. hefði numið 13.989.939 krónum og var sú fjárhæð dregin frá dómkröfu Ó sf. Var því krafa Ó sf. tekin til greina að hluta. Þá var vaxtakröfu Ó sf. vísað frá héraðsdómi vegna vanreifunar.
|
Dómur Hæstaréttar.Málþetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson, Greta Baldursdóttir, KarlAxelsson, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Viðar Már Matthíasson. Aðaláfrýjandiskaut málinu til Hæstaréttar 31. janúar 2019 að fengnu áfrýjunarleyfi. Hannkrefst þess að gagnáfrýjanda verði gert að greiða sér 52.533.838 krónur meðdráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu af nánar tilgreindum fjárhæðum frá 31. janúar 2015 tilgreiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði, fyrir Landsrétti ogHæstarétti. Gagnáfrýjandiáfrýjaði dómi Landsréttar fyrir sitt leyti 12. apríl 2019. Hann krefst þess aðhinn áfrýjaði dómur verði staðfestur um annað en málskostnað og aðaðaláfrýjanda verði gert að greiða sér málskostnað á öllum dómstigum.IÍ ágúst2011 óskaði Vegagerðin fyrir hönd gagnáfrýjanda eftir tilboðum í gerðVaðlaheiðarganga, jarðganga milli Eyjafjarðar og Fnjóskadals, ásamt tilheyrandivegskálum og vegagerð.Í grein1.6.1 í útboðslýsingu um gerð tilboðs sagði: „Öll einingarverð í tilboði skuluvera heildarverð í íslenskum krónum með virðisaukaskatti og eru þau bindandifyrir tilboðið. Bjóðandi skal í tilboði sínu skrá einingarverð sitt við hverneinasta greiðslulið í tilboðsskránni. Komi fram ósamræmi milli einingarverðs ogsamsvarandi heildarverðs í tilboðsskrá skal einingarverðið ráða og verabindandi. Í einingarverðum í tilboðsskrá skal koma fram allur kostnaður viðviðkomandi verklið, þ.m.t. allur rekstrarkostnaður vegna aðstöðu og mannahalds.Samanlagt verð úr tilboðsskrá flytjist á safnblöð og síðan á tilboðsblað ogmyndi heildarverð fyrir verkið.“Þá sagðimeðal annars í grein 3.2 í útboðslýsingunni er bar heitið verðlagsákvæði: „1.Byggingarvísitala, reiknuð af Hagstofu Íslands er 110,8 stig fyrir ágúst 2011og skulu einingarverð í tilboði miðast við þá vísitölu. Reikningar verðaverðbættir miðað við byggingarvísitölu sem gildir í upphafi þess tímabils seminnheimt er fyrir ... Miða skal við að vísitala haldist óbreytt milligildistökudaga, sem er fyrsti dagur hvers mánaðar.“ Í greininni voru sérstökákvæði um að verð á asfalti verðbættist miðað við „breytingar á verði asfaltsfrá birgðatönkum Vegagerðarinnar“ með nánar tilteknum fyrirmælum. Í grein1.5 útboðslýsingarinnar var svo tiltekið að auk útboðsgagna giltu um útboðiðtilgreind rit sem yrðu hluti af verksamningi. Þar á meðal var ÍST 30:2003 Almennirútboðs- og samningsskilmálar um verkframkvæmdir 5. útgáfa 2003-07-15 en í grein31.12 í staðlinum segir „Báðir aðilar geta krafist breytinga á samningsfjárhæðef fram koma á samningstímabilinu breytingar á lögum og/eða almennumstjórnvaldsfyrirmælum er hafa áhrif á kostnað sem reglur um verðbreytingar ísamningi endurspegla ekki.“Aðaláfrýjandigerði tilboð í verkið og á grundvelli þess gerðu hann og gagnáfrýjandiverksamning 1. febrúar 2013 að heildarfjárhæð 8.853.134.474 krónur. IIMeðlögum nr. 124/2014 um breytingu á lögum nr. 50/1988 um virðisaukaskatt,brottfall laga nr. 97/1987 um vörugjald, breytingu á lögum nr. 90/2003 umtekjuskatt og breytingu á fleiri lögum (kerfisbreyting á virðisaukaskatti,brottfall laga og hækkun barnabóta) var skatthlutfall virðisaukaskatts samkvæmt1. mgr. 14. gr. laga nr. 50/1988 lækkað úr 25,5% í 24%. Með lögunum voru ýmsaraðrar breytingar gerðar og meðal annars afnumin vörugjöld á stærri raftækjum ognánar tilteknum byggingarvörum. Þá rann út heimild sem sett hafði verið tilbráðabirgða í ákvæði XV. laga nr. 50/1988 og fól í sér þá tímabundnu breytinguá 2. mgr. 42. gr. þeirra laga að í stað þess að endurgreidd yrðu 60% afvirðisaukaskatti af vinnu, sem leyst væri af hendi á byggingarstað við bygginguíbúðarhúsnæðis, endurbætur á því eða viðhaldi, skyldi skatturinn endurgreiddurað fullu. Tóku breytingarnar gildi 1. janúar 2015. Framangreind þrjú atriði höfðuáhrif á útreikning byggingarvísitölunnar, sem var eins og fyrr greinir tengdeiningarverðum verksamnings aðila. 2Meðtölvubréfi 13. febrúar 2015 óskaði gagnáfrýjandi eftir því við aðaláfrýjanda að„útfærsla á VSK breytingunni um áramót verði með öðrum hætti en Vegagerðinhefur gefið út.“ Fór gagnáfrýjandi fram á „að reiknaður verði sérstaklegamunurinn sem nemur VSK breytingunni og hann dreginn frá á hverjumreikningi...“. Í kjölfar frekari bréfaskipta málsaðila varð niðurstaðan sú aðaðaláfrýjandi gaf á ný út reikning fyrir verkframvindu janúarmánaðar 2015 meðleiðréttingu á einingarverðum miðað við lægri virðisaukaskattsprósentu. Var íreikningnum gerður fyrirvari um að heildarfjárhæð hans væri lægri enaðaláfrýjandi taldi sig eiga rétt til. Þá sagði: „Ólögmæt krafa verkkaupa vegnalækkunar virðisaukaskatts 1. janúar 2015 hefur leitt til samsvarandi lækkunar áeiningarverðum þótt útboðsskilmálar og verksamningur tilgreini eingönguheildarfjárhæð sem innihaldi virðisaukaskatt. Þá hefur verkkaupi ekki tekiðtillit til breytinga á vísitölu sem leiðir af lækkun virðisaukaskatts. Áskilinner réttur til viðbótargreiðslu ásamt dráttarvöxtum og kostnaði sem hlýst afkröfugerð.“ Munu aðrir útgefnir reikningar aðaláfrýjanda sem um ræðir í málinueinnig hafa verið bundnir sama fyrirvara. Eftirfrekari samskipti aðila til lausnar deilu þeirra höfðaði aðaláfrýjandi málþetta 5. desember 2016 með dómkröfu sömu fjárhæðar og hér fyrir dómi, en súfjárhæð svarar til 1,2% af samningsfjárhæð verksins frá 1. janúar 2015 til 5.desember 2016. Eins og nánarer rakið í héraðsdómi byggir aðalafrýjandi helst á því að samið hafi verið umfast verð fyrir verkið er innifalið hafi virðisaukaskatt, sbr. grein 1.6.1 íútboðslýsingu gagnáfrýjanda. Samningsskilmálar hefðu ekki gert ráð fyrir lækkuná heildarverði samnings þótt virðisaukaskattshlutfall hafi lækkað ásamningstímanum. Grein 31.12 í ÍST 30 gæti heldur ekki leitt til þeirrarlækkunar á samningsfjárhæð sem gagnáfrýjandi miðar við þar sem hún tækieingöngu til breytinga á kostnaði við verkið, en lækkun virðisaukaskatts félliekki undir það hugtak. Jafnvel þótt svo yrði talið mætti samkvæmt lokaorðumákvæðisins eingöngu breyta fjárhæð verklauna að því marki sem „reglur umverðbreytingar í samningi endurspegla ekki.“ Vísar aðaláfrýjandi einnig tilþess að umrædd lagabreyting hefði sannarlega haft áhrif til lækkunar ábyggingarvísitölu og þar með endurgjaldi hans fyrir verkið. Gagnáfrýjandi reisirkröfu sína á hinn bóginn á því að grein 31.12 í ÍST 30 eigi samkvæmt orðumsínum við um einingarverð samningsins og beri því að taka tillit tilframangreindra breytinga á skattalögum sem leiddu til lækkunar kostnaðaraðaláfrýjanda vegna verksins og að heildaráhrif skattbreytinganna hafi leitttil hækkunar á byggingarvísitölu.3Undirrekstri málsins fyrir héraðsdómi aflaði aðaláfrýjandi matsgerðar dómkvaddsmanns 10. júlí 2017 um hver áhrif laga nr. 124/2014 og niðurfellingar XV.bráðabirgðaákvæðis laga nr. 50/1988 hefðu haft á vísitölu byggingarkostnaðarsundurliðað eftir mánuðum frá 1. janúar 2015 til júlí 2017. Þá var óskað svars við því hvaða breytinghefði orðið á fjárhæð hvers og eins reiknings aðaláfrýjanda vegnaverkframkvæmdanna sama tímabil ef framangreindar skattbreytingar hefðu ekkikomið til og að lokum hvaða áhrif þessar skattbreytingar hefðu haft á kostnaðaðaláfrýjanda við kaup á byggingaraðföngum. Í niðurstöðumatsgerðar var tekið fram að ákveðin óvissa ríkti um matið en ætla mætti að vísitalabyggingarkostnaðar á tímabilinu febrúar 2015 til júlí 2017 hefði verið 1,5% til2,1% lægri ef ekki hefði komið til skattbreytinganna og hefðu reikningaraðaláfrýjanda lækkað um 24.368.483 krónur fyrir virðisaukaskatt. Varðandi áhrifskattbreytinga á kostnað við kaup á byggingaraðföngum var tekið fram að aðilarhefðu á matsfundi sammælst um að þau yrðu ekki metin í krónutölu þar sem þaðmyndi kalla á sundurliðaðar upplýsingar vegna aðkeyptrar vöru og þjónustuaðaláfrýjanda. Var svarið því veitt með almennum hætti þannig að áhrif lækkunará virðisaukaskatti hafi ekki haft áhrif á afkomu aðaláfrýjanda þegar tekið væritillit til frádráttar virðisaukaskatts sem aðaláfrýjandi lagði á útgefnareikninga. Breytingar á vörugjöldum hefðu haft áhrif til lækkunar kostnaðar áaðföngum aðaláfrýjanda sem báru slík gjöld fyrir breytingarnar. Þau aðföng, semhafi verið verðtryggð með vísitölu, hafi sætt sambærilegum áhrifum og greindi viðspurningu um áhrif laganna á vísitöluna, en ekki liggi fyrir hvort og þá hvemikið af aðföngum vegna verksins hafi borið fyrrnefnd vörugjöld eða veriðverðtryggð með þeim hætti. Þá hefði lækkun á endurgreiðslu vegna vinnu ábyggingarstað íbúðarhúsnæðis engin áhrif haft á kostnað aðaláfrýjanda. Með dómihéraðsdóms 18. desember 2017 var að meginstefnu fallist á kröfu aðaláfrýjandaað fjárhæð 51.421.493 krónur en talið var að 1.112.345 krónur hefðu veriðraunveruleg kostnaðarlækkun aðaláfrýjanda vegna lagabreytinganna. 4Gagnáfrýjandiáfrýjaði dóminum 16. mars 2018 til Landsréttar sem og aðaláfrýjandi fyrir sittleyti. Að beiðni gagnáfrýjanda var dómkvaddur matsmaður til að finna út hvaðahlutfall af fjárhæð útgefinna reikninga fyrir verkframvindu hafi svarað tilvirðisaukaskatts af reikningsfjárhæð miðað við 25,5% skatthlutfall annars vegarog 24% hins vegar og hver hefði verið samtala virðisaukaskatts samkvæmtreikningum á tímabilinu 1. janúar 2015 til 31. október 2016 sem leiddi aflækkun skatthlutfalls úr 25,5% í 24%. Þá var óskað eftir mati á áhrifumlækkunar skatthlutfallsins á kostnað aðaláfrýjanda annars vegar og hins vegar hækkunkostnaðar gagnáfrýjanda á sama tímabili af sama tilefni „í krónum talið oghlutfallslega“. Loks var óskað álits á hvaða „breytingu þyrfti að gera ásamningsverðum í téðum verksamningi til þess að gera aðila eins setta og ekkihefði komið til umræddrar lækkunar á skatthlutfalli virðisaukaskatts 1. janúar2015.“Ímatsgerð 15. mars 2018 kom fram að virðisaukaskattur næmi 20,32% afreikningsfjárhæð við 25,5% virðisaukaskattshlutfall en 19,35% væri hlutfallið24%. Heildarfjárhæð útgefinna reikninga aðaláfrýjanda á tímabilinu 1. janúar2015 til 31. október 2016 hafi verið 4.345.085.790 krónur án frádráttar. Hverog einn reikningur hafi innihaldið frádráttarlið vegna lækkunarvirðisaukaskattshlutfalls úr 25,5% í 24% og samtala þessa liðar allra reikningayfir fyrrgreint tímabil hefði verið 52.561.522 krónur. Samtala virðisaukaskattsaf heildarfjárhæð útgefinna reikninga á framangreindu tímabili hafi numið851.157.544 krónum miðað við 24% skatthlutfall en 893.545.868 krónum miðað við25,5% skatthlutfall. Um lækkun kostnaðar aðaláfrýjanda vegna lækkunar á skatthlutfallivirðisaukaskatts var tekið fram í matsgerðinni að í bókhaldivirðisaukaskattsskyldra aðila væri virðisaukaskattur ekki talinn tilrekstrarliða, enda væri um skatt að ræða sem söluaðilum væri skylt að haldaeftir af tekjum og skila innheimtumanni ríkissjóðs. Tekjur í bókhaldi væruþannig innheimtar tekjur að frádregnum virðisaukaskatti og unnt að krefjastendurgreiðslu úr ríkissjóði á þeim virðisaukaskatti sem greiddur væri afaðföngum og rekstrarkostnaði. Kostnaður í bókhaldi væri því ánvirðisaukaskatts. Sú forsenda ætti þó ekki við í máli þessu þar semaðaláfrýjandi hefði litið svo á að samningsverð skyldi haldast óbreytt þráttfyrir breytingar á virðisaukaskatti. Ætti það að leiða af sér að öðru jöfnu aðtekjur hans myndu aukast. Erfitt væri að áætla áhrif á gjaldfærðan kostnaðaðaláfrýjanda vegna lækkunar á virðisaukaskattshlutfallinu en upplýsingarskorti um eðli rekstarkostnaðar og samninga við undirverktaka og birgja. Þóværu sterkar líkur til þess að áhrif á gjaldfærðan rekstrarkostnað væruóveruleg líkt og kæmi fram í hinni fyrri matsgerð. Framangreind niðurstaðabyggði þó á þeirri forsendu að kostnaður aðaláfrýjanda hefði almennt séð ekkisætt verðtryggingu með vísitölu byggingarkostnaðar, en telja yrði að vísitalanhafi lækkað ef litið væri eingöngu til breytingar á skatthlutfalli. Loks sagðiað á matsfundi hefði komið fram að „með kostnaði í þessu samhengi var meðalannars átt við þann virðisaukaskatt sem matsþoli héldi eftir af útgefnumreikningum og skilaði inn til ríkissjóðs. Þessi virðisaukaskattur er jafnannefndur útskattur. Er þessi forsenda byggð á túlkun á dómsorði Héraðsdóms ímáli þessu þar sem litið er á að útskattur teljist til kostnaðar í þessusamhengi.“ Á grundvelli þessa taldi matsmaður rétt að líta á sem kostnaðarlækkunaðaláfrýjanda mismuninn á útskatti af samningsverði með 24% skatthlutfalliannars vegar og 25,5% hlutfalli hins vegar sem næmi 42.388.324 krónum. Súfjárhæð kæmi á móti til hækkunar á kostnaði hjá gagnáfrýjanda.Þá vartil þess vísað að áhrif lækkunar skatthlutfalls virðisaukaskatts á kostnaðgagnáfrýjanda væru tvíþætt. Kostnaður vegna aðfanga frá aðaláfrýjanda hefðihækkað því sú fjárhæð virðisaukaskatts sem hann hefði fengið endurgreiddan úrríkissjóði og kæmi til lækkunar kostnaði hefði orðið lægri en ella. Á móti kæmiað sýnt væri að lækkun skatthlutfalls hefði haft bein áhrif til lækkunar ábyggingarvísitölu á umræddu tímabili og leitt til lækkunar kostnaðargagnáfrýjanda. Gagnáfrýjandi hefði fengið endurgreiddan virðisaukaskatt afreikningum aðaláfrýjanda á tímabilinu, að samtölu 851.157.544 krónur miðað við24% skatthlutfall í stað 893.545.868 krónur miðað við 25,5% hlutfall.Endurgreiðslan hafi því lækkað um 42.388.324 krónur og kostnaður aukist sem þvínæmi. Þetta myndi kröfufjárhæð aðaláfrýjanda utan virðisaukaskatts enda hefði gagnáfrýjandifengið virðisaukaskattinn endurgreiddan. Þá varvísað til niðurstöðu hinnar fyrri matsgerðar um áhrif laga nr. 124/2014 tillækkunar virðisaukaskatts og niðurfellingar vörugjalda á ýmsum aðföngum og þessað XV. bráðabirgðaákvæði laga nr. 50/1988 rann sitt skeið á enda með þeirriniðurstöðu að skattbreytingar í heild hefðu leitt til hækkunar vísitölubyggingarkostnaðar. Ef litið væri hins vegar eingöngu til breytingar ábyggingarvístölunni vegna lækkunar á virðisaukaskattshlutfallinu og áhrif þessaá verðbótaþátt verksamningsins hefði gagnáfrýjandi greitt 31.106.115 krónurminna en ella. Hefði því kostnaður gagnáfrýjanda samtals hækkað um 11.282.209krónur sem væri „bein afleiðing af lækkun virðisaukaskattshlutfalls.“ Jafnframthefðu tekjur aðaláfrýjanda aukist um sömu fjárhæð, en til að „gera aðila jafnsetta hefði því þurft að lækka samningsverð um 0,32% eða 13.989.939 kr. átímabilinu 1. janúar til 30. október 2016. Jafngildir það 11.282.209 kr. aukvirðisaukaskatts.“Í hinumáfrýjaða dómi Landsréttar 14. desember 2018 var gagnáfrýjandi sýknaður af kröfuaðaláfrýjanda. IIIEins ogað framan greinir snýst deila málsaðila um hvort og þá að hve miklu leyti lækkunvirðisaukaskatts úr 25,5% í 24%, sem kom til framkvæmda 1. janúar 2015, eigi aðleiða til lækkunar á umsömdum einingarverðum verksamnings þeirra sem ákvörðuðvoru að meðtöldum virðisaukaskatti og verðbætt með vísitölu byggingarkostnaðar.Í málinu er ekki tölulegur ágreiningur þótt aðilar séu ekki sammála um forsendurað baki útreikningum.Aðaláfrýjandi heldur því fram að samkvæmtgrein 1.6.1 í útboðslýsingu hafieiningarverð verið bindandi heildarverð með virðisaukaskatti þannig aðgagnáfrýjanda hafi ekki verið heimilt að breyta endurgjaldi fyrir verkið sér íhag. Bæði útboðsskilmálar og verksamningurkváðu á hinn bóginn á um að breytingar gætu orðið á einingarverði og þar meðheildarverði verksins. Samkvæmt grein 3.2 í útboðslýsingu var tekið fram aðreikningar yrðu verðbættir í upphafi þess tímabils sem innheimt væri fyrirmiðað við breytingu á byggingarvísitölu 1. hvers mánaðar. Þar var einnig skýrttekið fram að um útboðið gilti staðallinn ÍST 30 og að hann yrði hluti afsamningi aðila. Á grundvelli greinar 31.12 í staðlinum var báðum samningsaðilumunnt að krefjast breytinga á samningsfjárhæð að uppfylltum skilyrðum sem þarkoma fram. Jafnvel þó að í útboðslýsingu verksins hafi með skýrum hætti verið tiltekiðað öll einingarverð í tilboði skyldu vera heildarverð í íslenskum krónum meðvirðisaukaskatti og bindandi fyrir tilboðið þá er ljóst að heildarverð samningsgat breyst ef tilteknar forsendur breyttust. Framangreindgrein 31.12 í ÍST 30 hefur að geyma sérreglu um heimild verktaka eða verkkaupatil að krefjast breytinga á fjárhæð verklauna ef breytingar verða á verktímanumá lögum eða stjórnvaldsfyrirmælum sem áhrif hafa á kostnað án þess að þeirragæti í verðlagsmæli, sem kann að hafa verið samið um að láta verklaunin fylgja.Eftir efni ákvæðisins getur það eingöngu tekið til þeirra aðstæðna að breytingá lögum eða stjórnvaldsfyrirmælum hafi áhrif á „kostnað“, sem hlýtur eðli málssamkvæmt að vera kostnaður verktaka af því að leysa verk af hendi, sbr. dóma Hæstaréttar 7. júní 2012 í málumnr. 392/2011 og 417/2011. Í þessum dómumvar á hinn bóginn ekki talið að þessi grein ÍST 30 ætti við þar semlagabreyting sú sem þar um ræddi hafði ekki áhrif á kostnað verktaka afframkvæmd verksins heldur eingöngu á vísitölu byggingarkostnaðar sem réði afturfjárhæð verklauna í krónum talið. Í dómiHæstaréttar 25. september 2014 í máli nr. 778/2013 háttaði svo til aðágreiningur reis milli Vegagerðarinnar, sem verkkaupa, og Háfells ehf., semverktaka, um þýðingu laga nr. 130/2009 um ráðstafanir í skattamálum(virðisaukaskattur o.fl.), er tóku gildi 1. janúar 2010 og hækkuðu virðisaukaskattúr 24,5% í 25,5%. Einingarverð í verksamningi höfðu verið gefin upp meðvirðisaukaskatti og tóku þau ekki breytingum þrátt fyrir þessa hækkun. Verkkaupihafði á hinn bóginn, umfram skyldu að hans mati, boðið verktaka 0,25% hækkunallra reikninga vegna verka sem verðbætt voru með byggingarvísitölu. Meðfyrrnefndum dómi Hæstaréttar var staðfest sú niðurstaða héraðsdóms að hækkun súsem varð á virðisaukaskatti úr 24,5% í 25,5% skyldi teljast til aukinskostnaðar verktaka í skilningi greinar 31.12 í ÍST 30. Jafnframt yrði að skýraþá grein á þann veg að aðeins skyldi bæta raunverulegan kostnaðaraukasamningsaðila og ekki kæmi til álita að tjón aðila yrði talið jafngildahlutfallshækkun skatts án nánari rökstuðnings. Sagði að umrædd hækkunvirðisaukaskatts hefði einnig haft áhrif á verðbótaákvæði samnings aðila og varverktakinn ekki talinn hafa fært sönnur á að raunverulegur viðbótarkostnaðurhans hefði numið meiru en þeim 0,25% sem verkkaupinn hafði fallist á að greiða.2Grein31.12 í ÍST 30 kveður skýrt á um að báðir samningsaðilar geti krafist breytingaá samningsfjárhæð í kjölfar breytinga á lögum og/eða almennumstjórnvaldsfyrirmælum. Verður því ekki önnur ályktun dregin af ákvæðinu en aðþað taki jafnt til hækkunar og lækkunar á kostnaði verktaka við verk. Samkvæmt þvígat lækkun virðisaukaskatts úr 25,5% í 24% haft áhrif á „kostnað“ við verkið samkvæmtgrein staðalsins þó þannig að einungis skyldi líta til þess hvaða áhrif lækkuninhefði á kostnað „sem reglur um verðbreytingar í samningi endurspegla ekki“,eins og segir í lokaorðum greinarinnar. Ber gagnáfrýjanda að færa sönnur ákostnaðarbreytingar við verkið að gættum áhrifum skattbreytingarinnar áverðbótaákvæði samnings aðila.Eins áðursegir voru reikningar aðaláfrýjanda lækkaðir um 1,2% vegna beinna áhrifalækkunar virðisaukaskatts úr 25,5% í 24% eða um 52.533.838 krónur. Að ölluframanrituðu virtu kemur það atriði eitt til skoðunar við mat á breytingum ákostnaði að gættum lokaorðum greinar 31.12 í ÍST 30, en ekki breytingar semurðu á öðrum sköttum og gjöldum 1. janúar 2015. Samkvæmtframangreindum matsgerðum leiddi lækkun skatthlutfalls virðisaukaskatts ein ogsér til lækkunar á byggingarvísitölu sem var verðbótaþáttur verksamningsmálsaðila. Taldist sú lækkun 1,2% á liðum vísitölunnar sem höfðu samtals 73%vægi í henni. Verður við það miðað að vegna breytinga ávirðisaukaskattshlutfalli eingöngu hafi vísitalan lækkað um 0,876%, sem er 73%af 1,2%. Að fengnumframangreindum forsendum námu heildaráhrif skattbreytinganna til hags fyriraðaláfrýjanda 11.282.209 krónum, eða 13.989.939 krónum þegar bætt hefur veriðvið virðisaukaskatti. Þó ber að taka tillit til þess að áhrifa framangreindraatriða á vísitölu tók ekki að gæta í janúar 2015 eins aðaláfrýjandi miðar við.Ber því til viðbótar að lækka dómkröfu aðaláfrýjanda um 1.153.834 krónur.Verður dómkrafa aðaláfrýjanda því samtals lækkuð um 12.436.043 krónur, eða15.420.693 krónur með virðisaukaskatti. Samkvæmt þessu verður gagnáfrýjandagert að greiða aðaláfrýjanda 37.113.145 krónur. Vaxtakrafa aðaláfrýjanda tekur mið af hverjumreikningi fyrir sig, sem voru 42 talsins, þannig að fjárhæðir voru lagðar samanmiðað við hver mánaðarmót. Að virtri framangreindri niðurstöðu um lækkunkröfunnar á hverjum gjalddaga er vaxtakrafa aðaláfrýjanda ekki þannig úr garðigerð að færa megi í dómsorð. Af þeim sökum og með vísan til d. liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 ummeðferð einkamála verður vísað frá héraðsdómi kröfu aðaláfrýjanda um vexti afdæmdri fjárhæð.Eftirþessum úrslitum og með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 er rétt aðhvor aðila beri sinn hluta málskostnaðar vegna reksturs málsins á öllumdómstigum.Dómsorð:Gagnáfrýjandi,Vaðlaheiðargöng hf., greiði aðaláfrýjanda, Ósafli sf., 37.113.145 krónur. Kröfuaðaláfrýjanda um vexti á framangreinda fjárhæð er vísað frá héraðsdómi.Málskostnaðurí héraði, fyrir Landsrétti og Hæstarétti fellur niður. Dómur Landsréttar 14. desember 2018.Mál þettadæma landsréttardómararnir Arnfríður Einarsdóttir, Sigurður Tómas Magnússon ogÞorgeir Ingi Njálsson.Málsmeðferð ogdómkröfur aðilaAðaláfrýjandi skaut málinu til Landsréttar 16. mars 2018. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 18. desember 2017 í málinu nr. E-3733/2016. Aðaláfrýjandi krefst aðallega sýknu af kröfum gagnáfrýjanda en til vara að krafa hans verði lækkuð. Í báðum tilvikum krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti.Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 30. maí 2018. Hann krefst þess að aðaláfrýjandi verði dæmdur til að greiða honum 52.533.838 krónur auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af nánar tilgreindum fjárhæðum frá 31. janúar 2015 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar fyrir Landsrétti.Málsatvik ogsönnunarfærslaAðaláfrýjandi var verkkaupi og gagnáfrýjandi verktaki við gerð Vaðlaheiðarganga og er málið sprottið af ágreiningi þeirra um áhrif breytinga, sem urðu 1. janúar 2015 á lögum nr. 50/1988 um virðisaukaskatt, við gildistöku laga nr. 124/2014, á endurgjald fyrir þann hluta verksins sem gagnáfrýjandi reikningsfærði á tímabilinu janúar 2015 til október 2016. Af hálfu aðaláfrýjanda var óskað eftir því 13. febrúar 2015 að gagnáfrýjandi lækkaði reikninga sína frá og með 1. janúar 2015 um 1,2% vegna lækkunar virðisaukaskatts úr 25,5% í 24%. Gagnáfrýjandi mótmælti réttmæti lækkunarinnar en taldi sig nauðbeygðan til að gefa út reikninga vegna vinnu við jarðgöngin með sérstakri leiðréttingu í samræmi við kröfur aðaláfrýjanda. Hann gerði þó fyrirvara um réttmæti lækkunarkröfunnar. Gagnáfrýjandi telur vangoldin verklaun vegna hinnar óréttmætu lækkunarkröfu nema 52.533.838 krónum að meðtöldum virðisaukaskatti. Málsatvikum og ágreiningsefnum málsaðila er nánar lýst í hinum áfrýjaða dómi.Eftir uppkvaðningu hins áfrýjaða dóms var Sturla Jónsson, löggiltur endurskoðandi, dómkvaddur í Héraðsdómi Reykjavíkur 16. febrúar 2018 að beiðni aðaláfrýjanda til þess að svara fimm matsspurningum. Matsgerð hans er dagsett 15. mars 2018 og var lögð fram í Landsrétti við þingfestingu aðalsakar 2. maí 2018. Matsmaðurinn gaf munnlega skýrslu fyrir Landsrétti, staðfesti að hafa unnið matsgerðina og skýrði niðurstöður hennar. NiðurstaðaÍ útboðslýsingu aðaláfrýjanda frá ágúst 2011 vegna verks þess sem málið er sprottið af var kveðið á um það í grein 1.6.1 að öll einingarverð í tilboði skyldu vera heildarverð í íslenskum krónum með virðisaukaskatti og væru þau bindandi fyrir tilboðið. Í grein 1.5 í útboðslýsingunni segir: „Um útboðið gilda auk þess eftirtalin rit, sem verða hluti samnings: … ÍST30:2003, Almennir útboðs- og samningsskilmálar um verkframkvæmdir, 5. útgáfa 2003-07-15.“Í grein 31.12 í umræddri útgáfu staðalsins segir: „Báðir aðilar geta krafist breytinga á samningsfjárhæð ef fram koma á samningstímabilinu breytingar á lögum og/eða almennum stjórnvaldsfyrirmælum er hafa áhrif á kostnað sem reglur um verðbreytingar í samningi endurspegla ekki.“Í fyrrnefndri útboðslýsingu er ákvæði um slíkar verðbreytingar að finna í grein 3.2 en þar segir meðal annars í 1. lið að byggingarvísitala, reiknuð af Hagstofu Íslands, sé 110,8 stig fyrir ágúst 2011 og skuli einingarverð í tilboði miðast við þá vísitölu. Reikningar verði verðbættir miðað við byggingarvísitölu sem gildi í upphafi þess tímabils sem innheimt er fyrir.Af hálfu aðaláfrýjanda er því haldið fram að hann hafi á grundvelli greinar 1.5 í útboðslýsingu og greinar 31.12 í ÍST30:2003 getað krafist breytinga á samningsfjárhæð vegna þeirra áhrifa sem lækkun á virðisaukaskatti úr 25,5% í 24% hafi haft á kostnað beggja samningsaðila. Af hálfu gagnáfrýjanda er því haldið fram að grein 1.6.1 sé skýr og afdráttarlaus um að öll einingarverð í tilboði skuli vera heildarverð með virðisaukaskatti og gangi því framar grein 31.12 í ÍST30:2003. Í útboðsgögnunum hafi verkkaupi ákveðið einhliða að breytingar á virðisaukaskatti skyldu ekki hafa áhrif á endurgjald fyrir verkið og geti hann ekki breytt endurgjaldinu sér í hag þegar virðisaukaskatturinn lækki. Fallist er á með aðaláfrýjanda að þrátt fyrir að í grein 1.6.1 í útboðslýsingu sé mælt fyrir um að öll einingarverð í tilboði skuli vera heildarverð að meðtöldum virðisaukaskatti og mynda þannig heildarverð fyrir verkið, hafi önnur ákvæði samningsins verið til þess fallin að hafa áhrif á heildarverð fyrir verkið. Meðal slíkra ákvæða var fyrrnefnt verðbótaákvæði í grein 3.2 í útboðslýsingu svo og grein 1.5 í útboðslýsingu sem kvað með skýrum hætti á um að ÍST30:2003 skyldi vera hluti verksamningsins. Á grundvelli greinar 31.12 í staðlinum er báðum samningsaðilum unnt að krefjast breytinga á samningsfjárhæð ef þær forsendur sem í greininni eru nefndar breytast jafnvel þótt samningsfjárhæð sé skilgreind með skýrum og afdráttarlausum hætti í samningi. Ekkert í aðdraganda samnings aðila gefur tilefni til að draga þá ályktun að samningsaðilar hafi sérstaklega viljað semja um að þeir gætu ekki á grundvelli greinar 31.12 í staðlinum krafist breytinga á samningsfjárhæð vegna áhrifa breytinga á lagaákvæðum um virðisaukaskatt á kostnað þeirra. Þar sem grein 31.12 í ÍST 30:2003 var sem fyrr segir hluti af verksamningi aðila gat aðaláfrýjandi, að uppfylltum skilyrðum greinarinnar, krafist breytinga á endurgjaldi fyrir þann hluta verksins sem unninn var eftir 1. janúar 2015 vegna áhrifa sem breytingar á lögum um virðisaukaskatt höfðu á kostnað. Óumdeilt er að lækkun virðisaukaskatts úr 25,5% í 24% frá 1. janúar 2015, sbr. lög nr. 124/2014, hafði í för með sér að hlutfall virðisaukaskatts af heildarendurgjaldi fyrir þá hluta verksins sem reikningsfærðir voru eftir þann dag lækkaði úr 20,32% í 19,35% miðað við óbreytt heildarendurgjald. Þetta var staðfest í matsgerð Sturlu Jónssonar. Aðaláfrýjandi telur leiða af þessu að innskattur, sem hann eigi rétt á að fá endurgreiddan úr ríkissjóði eða komi eftir atvikum á móti útskatti, lækki sem þessu nemi en kostnaður sem hann verði að bera vegna verksins hækki að sama skapi. Áhrif breytinga á hlutfalli virðisaukaskatts hafi gagnstæð áhrif á afkomu gagnáfrýjanda þar sem hann þurfi aðeins að greiða sem útskatt í ríkissjóð 19,35% af hverri reikningsfjárhæð miðað við 24% virðisaukaskatt í stað 20,32% ef virðisaukaskattur hefði haldist 25,5%. Hann fái eftir sem áður allan virðisaukaskatt sem hann greiði af keyptum aðföngum og þjónustu endurgreiddan úr ríkissjóði. Aðaláfrýjandi telur að í ljósi þess að samið var um að virðisaukaskattur teldist hluti af heildarendurgjaldi verði að líta á þann virðisaukaskatt sem gagnáfrýjandi þarf að greiða í ríkissjóð sem kostnað í skilningi greinar 31.12 í ÍST30:2003 þótt almennt sé ekki litið á virðisaukaskatt sem kostnað í bókhaldi og reikningsskilum.Af hálfu gagnáfrýjanda er því haldið fram að kostnaður í skilningi laga sé endurgjald fyrir aðkeypta vöru eða þjónustu. Virðisaukaskattur falli ekki undir þá skilgreiningu enda sé hann vörsluskattur sem seljanda sé falið að innheimta fyrir ríkið af seldri vöru eða þjónustu og beri að skila til ríkisins. Fallist er á þau sjónarmið aðaláfrýjanda að þar sem virðisaukaskattur var hluti af umsömdu samningsverði í verksamningi málsaðila og lækkun hans úr 25,5% í 24% hafði bein áhrif á kostnað gagnáfrýjanda vegna verksins og jafnframt afkomu aðaláfrýjanda, sé óhjákvæmilegt að líta á hann sem kostnað í skilningi greinar 31.12 í ÍST30:2003. Miðað við óbreytt heildarendurgjald hefði kostnaður gagnáfrýjanda í þessum skilningi, samkvæmt matsgerð Sturlu Jónssonar, lækkað um 42.388.324 krónur vegna framangreindra áhrifa af lækkun virðisaukaskatts úr 25,5% í 24%. Framkvæmdakostnaður aðaláfrýjanda vegna Vaðlaheiðarganga hefði, miðað við sömu forsendur, hækkað um sömu fjárhæð af völdum lækkunar virðisaukaskattsprósentunnar vegna lækkunar á fjárhæð innskatts sem aðaláfrýjandi gat notfært sér.Óumdeilt er að breytingar sem urðu 1. janúar 2015 á lögum nr. 50/1988 höfðu ekki aðeins framangreind bein áhrif á kostnað málsaðila í skilningi greinar 31.12 í ÍST30:2003, heldur voru þær einnig til þess fallnar að hafa áhrif á þróun byggingarvísitölu og þar með á endanlegt endurgjald fyrir framangreint verk þar sem reikningar vegna þess skyldu verðbættir í samræmi við breytingar á byggingarvísitölu. Þær breytingar á lögum nr. 50/1988 sem höfðu áhrif á byggingarvísitölu voru annars vegar fyrrnefnd lækkun á virðisaukaskatti úr 25,5% í 24% og hins vegar lækkun á endurgreiðslu virðisaukaskatts til byggjenda íbúðarhúsnæðis og frístundahúsnæðis úr 100% í 60%. Síðarnefnda breytingin leiddi af því að 1. janúar 2015 féll niður ákvæði XV til bráðabirgða í lögum nr. 50/1988 sem hafði verið í gildi frá 1. mars 2009, síðast á grundvelli laga nr. 139/2013.Samkvæmt matsgerð Friðriks Más Baldurssonar prófessors, sem dómkvaddur var að beiðni gagnáfrýjanda undir rekstri málsins fyrir héraðsdómi, tekur vísitala byggingarkostnaðar mið af kostnaði við byggingu þriggja hæða fjölbýlishúss á höfuðborgarsvæðinu með 18 íbúðum og nánar skilgreindum eiginleikum. Byggingarvísitalan mælir breytingar á kostnaði verktaka við byggingu vísitöluhússins að viðbættum virðisaukaskatti. Af því leiðir að breytingar á ákvæðum laga um virðisaukaskatt hafa áhrif á þróun byggingarvísitölu.Fyrir liggur að áhrifa framangreindra tveggja breytinga á lögum nr. 50/1988 gætti fyrst í vísitölu byggingarkostnaðar sem tók gildi 1. febrúar 2015 þar sem vísitala sú sem gilti í janúar 2015 tók mið af verðlagi í desember 2014, áður en fyrrgreindar lagabreytingar tóku gildi. Vísitala byggingarkostnaðar hækkaði 1. febrúar 2015 úr 120,9 stigum í 123,3 stig eða um nærri 2%. Aðila greinir á um hvort og þá að hvaða leyti eigi við úrlausn málsins að taka tillit til framangreindra áhrifa breytinga á lögum nr. 50/1988 á þróun byggingarvísitölu og þar með á verðbætur samkvæmt samningi aðila. Við úrlausn þess ágreinings verður að líta til þess að í grein 31.12 í ÍST30:2003 er gerður sá fyrirvari að því aðeins sé unnt að krefjast breytinga á samningsfjárhæð vegna breytinga á lögum sem hafa áhrif á kostnað að þessi kostnaðaráhrif endurspeglist ekki í reglum um verðbreytingar í samningi. Augljós ástæða þessarar tengingar við verðbótaákvæði samnings er sú að tryggja að samningsaðili geti ekki fengið kostnaðaráhrif lagabreytinga tvíbætt. Við úrlausn ágreinings aðila verður jafnframt að líta til tveggja dóma Hæstaréttar 7. júní 2012 í málum nr. 392/2011 og 471/2011 en þar var komist að þeirri niðurstöðu að tilteknar breytingar á lögum nr. 50/1988 hefðu engin áhrif haft á kostnað verktaka af framkvæmd verks fyrir verkkaupa, heldur eingöngu á vísitölu byggingarkostnaðar, sem aftur réð fjárhæð verklauna. Þegar af þeim sökum var grein 31.12 í ÍST30:2003 ekki talin geta átt við. Sú breyting á lögum nr. 50/1988 sem um var fjallað í þessum málum hafði áhrif til lækkunar á byggingarvísitölu og þar með lækkuðu verðbætur til verktakans þótt raunkostnaður hans vegna verksins lækkaði ekki. Með vísan til framangreindra dóma Hæstaréttar verður ekki talið að þær breytingar sem gerðar voru á lögum nr. 50/1988 og áhrif þeirra á þróun byggingarvísitölu hafi skapað málsaðilum sjálfstæðan rétt til að krefjast breytinga á þeim hluta heildarendurgjalds fyrir verkið sem laut að verðbótum.Þau beinu áhrif breytinga á lögum nr. 50/1988 á kostnað málsaðila, sem áður er getið, eru hins vegar annars eðlis en þau áhrif vísitölubreytinga á endanlegt endurgjald sem umræddir tveir dómar fjölluðu um. Vegna þeirrar tengingar sem er að finna í grein 31.12 í ÍST30:2003 milli leiðréttinga á samningsverði, sökum beinna kostnaðarbreytinga sem leiða af breytingum á lögum, og áhrifa lagabreytinga á verðbætur verður ekki hjá því komist að meta saman hin beinu áhrif lagabreytinganna 1. janúar 2015 á kostnað málsaðila og hin óbeinu áhrif þeirra á verðbætur.Áhrif framangreindra tveggja breytinga á lögum nr. 50/1988 á byggingarvísitölu voru samkvæmt matsgerðum Friðriks Más Baldurssonar og Sturlu Jónssonar þær að lækkun virðisaukaskatts úr 25,5% í 24% hafði um 1,2% lækkunaráhrif á þætti sem höfðu 73% vægi í byggingarvísitölunni og því um 0,876% áhrif til lækkunar á byggingarvísitölu. Áhrif lækkunar á endurgreiðslu virðisaukaskatts til byggjenda íbúðarhúsnæðis og frístundahúsnæðis úr 100% í 60% leiddu hins vegar til 9,6% hækkunar á vinnuliðum byggingarvísitölu sem höfðu 27% vægi og því um 2,356% áhrif til hækkunar á byggingarvísitölu. Samkvæmt matsgerð Friðriks Más Baldurssonar voru samanlögð áhrif þessara tveggja breytinga á lögum nr. 50/1988 á byggingarvísitöluna í grófum dráttum þau að ef lagabreytingarnar hefðu ekki komið til hefði byggingarvísitalan verið 1,5% lægri en hún varð í febrúar 2015, þegar áhrifa breytinganna gætti fyrst. Þegar síðasti reikningur gagnáfrýjanda til aðaláfrýjanda, sem um er deilt, var gefinn út í október 2016 voru áhrifin hins vegar orðin þau að byggingarvísitalan hefði án þessara tveggja lagabreytinga verið 1,9% lægri en hún var í reynd. Óumdeilt er að hvorug þessara breytinga á lögum nr. 50/1988 var til þess fallin að hafa áhrif á raunverulegan kostnað gagnáfrýjanda vegna verksins þar sem hann gat eftir sem áður fengið allan virðisaukaskatt af aðkeyptum aðföngum og þjónustu endurgreiddan úr ríkissjóði eða fært hann sem innskatt á móti útskatti í virðisaukaskattsuppgjörum. Aftur á móti höfðu breytingar á lögum nr. 50/1988 áhrif á endanlegt endurgjald gagnáfrýjanda fyrir verkið þar sem reikningar vegna þess skyldu samkvæmt grein 3.2 í útboðslýsingu verðbættir miðað við breytingar á byggingarvísitölu. Samkvæmt matsgerð Sturlu Jónssonar hafði lækkun virðisaukaskatts úr 25,5% í 24% ein og sér þau áhrif á byggingarvísitölu, og þar með verðbætur samkvæmt samningi málsaðila, að endanlegt endurgjald gagnáfrýjanda úr hendi aðaláfrýjanda, fyrir virðisaukaskatt, varð 11.282.209 krónum lægra en það ella hefði orðið. Í framburði Sturlu fyrir dómi kom fram að hann hefði ranglega reiknað með því að áhrif umræddrar breytingar hefðu komið fram í reikningum gagnáfrýjanda í janúar 2015 en óumdeilt er að þau komu fyrst fram í reikningum hans í febrúar það ár. Sé tekið tillit til þessarar leiðréttingar á niðurstöðu matsmannsins höfðu áhrif umræddrar lagabreytingar einnar og sér á byggingarvísitölu það í för með sér að heildarfjárhæð reikninga gagnáfrýjanda með verðbótum en fyrir virðisaukaskatt, varð 12.212.719 krónum lægri en ef til lækkunar virðisaukaskatts hefði ekki komið. Í matsgerð Friðriks Más Baldurssonar eru samanlögð áhrif lækkunar á virðisaukaskatti úr 25,5% í 24% og lækkunar á endurgreiðslu virðisaukaskatts til byggjenda íbúðarhúsnæðis og frístundahúsnæðis úr 100% í 60% á byggingarvísitölu metin þannig að heildarfjárhæð reikninga gagnáfrýjanda með verðbótum en fyrir virðisaukaskatt hafi verið 24.368.483 krónum hærri en hún hefði orðið ef lögin hefðu ekki tekið breytingum. Þegar metið er hvort bein áhrif lækkunar á virðisaukaskatti úr 25,5% í 24% á kostnað málsaðila hafi endurspeglast í verðbótum í skilningi greinar 31.12 í ÍST30:2003 þykir verða að líta til þeirra heildaráhrifa sem framangreindar breytingar á lögum nr. 50/1988 í ársbyrjun 2015 höfðu á verðbætur sem gagnáfrýjanda féllu í skaut. Samkvæmt framansögðu fékk gagnáfrýjandi greiddar frá aðaláfrýjanda mun hærri verðbætur ofan á samningsfjárhæðina en hann hefði fengið ef umræddar lagabreytingar hefðu ekki komið til án þess þó að kostnaður hans hækkaði. Ósk aðaláfrýjanda sem sett var fram 13. febrúar 2015 um að reikningar gagnáfrýjanda yrðu lækkaðir um 1,2% vegna beinna áhrifa lækkunar virðisaukaskatts úr 25,5% í 24% á kostnað var samkvæmt framansögðu réttmæt þar sem ekki verður talið að kostnaðarbreytingar sem af lækkuninni leiddu hafi endurspeglast í áhrifum breytinga á lögum nr. 50/1988 á verðbætur samkvæmt samningi aðila. Með vísan til þess sem að framan er rakið verður aðaláfrýjandi sýknaður af kröfum gagnfrýjanda.Þar sem veruleg vafaatriði eru uppi í máli þessu og með hliðsjón af 2. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála er rétt að málskostnaður í héraði og fyrir Landsrétti í aðalsök og gagnsök falli niður. Dómsorð:Aðaláfrýjandi,Vaðlaheiðargöng hf., er sýkn af kröfu gagnáfrýjanda, Ósafls sf. Málskostnaður íhéraði og fyrir Landsrétti fellur niður. Dómur HéraðsdómsReykjavíkur 18. desember 2017.Mál þetta varhöfðað með stefnu birtri 5. desember 2016 og dómtekið að lokinni aðalmeðferð 8.desember sl. Stefnandi er Ósafl sf., Höfðabakka 9, Reykjavík. Stefndi erVaðlaheiðargöng hf., Strandgötu 29, Akureyri. Málið var endurupptekið með vísantil 2. og 3. mgr. 101. gr. og 104. gr. laga nr. 91/1991 og þess óskað aðstefnandi setti fram nýjan útreikning vegna dráttarvaxta samkvæmt forsendum semnánar greinir í forsendum dómsins. Málið var að nýju dómtekið 18. desember sl.eftir útreikningur stefnanda hafði verið lagður fram og lögmönnum gefinn kosturá athugasemdum til viðbótar fyrri málflutningi sínum. Stefnandi krefstþess að stefndi greiði 52.533.838 krónur auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6.gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, af 1.882.277 krónum frá 31.janúar 2015 til 28. febrúar þess árs, af 3.194.703 krónum frá þeim degi til 31.mars þess árs, af 5.513.985 krónum frá þeim degi til 30. apríl þess árs, af7.985.991 krónu frá þeim degi til 31. maí 2015, af 9.362.725 krónum frá þeimdegi til 30. júní þess árs, af 11.456.126 krónum frá þeim degi til 31. júlíþess árs, af 13.872.161 krónu frá þeim degi til 31. ágúst þess árs, af16.213.019 krónum frá þeim degi til 30. september þess árs, af 18.745.638krónum frá þeim degi til 31. október þess árs, af 21.165.234 krónum frá þeimdegi til 30. nóvember þess árs, af 23.584.588 krónum frá þeim degi til 31.desember þess árs, af 24.557.660 frá þeim degi til 31. janúar 2016, af27.035.123 krónum frá þeim degi til 29. febrúar þess árs, af 30.640.811 krónufrá þeim degi til 31. mars þess árs, af 33.189.037 krónum frá þeim degi til 30.apríl þess árs, af 35.246.562 krónum frá þeim degi til 31. maí þess árs, af 37.975.143krónum frá þeim degi til 30. júní þess árs, af 40.420.702 krónum frá þeim degitil 31. júlí þess árs, af 43.170.201 krónu frá þeim degi til 31. ágúst þessárs, af 46.045.401 krónu frá þeim degi til 30. september þess árs, af48.952.497 krónum frá þeim degi til 31. október þess árs, en stefnufjárhæð fráþeim degi til greiðsludags. Hann krefst einnig málskostnaðar.Stefndi krefstaðallega sýknu en til vara lækkunar á kröfu stefnanda. Hann krefst einnigmálskostnaðar.Helstu ágreiningsefni og yfirlit málsatvikaÍ kjölfar útboðsí ágúst 2011 gerði stefndi, sem verkkaupi, samning við stefnanda, sem verktaka,um gerð svonefndra Vaðlaheiðarganga ásamt tilheyrandi vegskálum og vegagerð. Ígrein 1.6.1 í útboðslýsingu, sem lá til grundvallar samningsgerð aðila, segirað öll einingarverð í tilboði skuli vera heildarverð í íslenskum krónum meðvirðisaukaskatti. Þá segir í lið 3.2 lýsingarinnar að einingarverð skuli miðavið byggingarvísitölu ágústmánaðar 2011 (110,8 stig) sem reiknuð sé af HagstofuÍslands. Í grein 1.5 í útboðslýsingu var kveðið á um að ÍST 30:2003 gilti umsamning aðila, en í grein 31.12 segir að báðir aðilar geti krafist breytinga ásamningsfjárhæð ef fram koma á samningstímabilinu breytingar á lögum, almennumstjórnvaldsfyrirmælum eða aðrar breytingar er hafa áhrif á kostnað verktaka eðaverkkaupa, til hækkunar eða lækkunar sem reglur um verðbreytingar í samningiendurspegla ekki. Með lögum nr.124/2014, um breytingu á lögum um virðisaukaskatt nr. 50/1988 o.fl., varskatthlutfall virðisaukaskatts lækkað úr 25,5% í 24% og tóku lögin gildi 1.janúar 2015. Fór stefndi af þessum sökum fram á við stefnanda í ársbyrjun 2015að hann léti þessa lækkun skattsins, þ.e. 1,2%, koma fram í reikningum fyrirvinnu samkvæmt verksamningi aðila, þannig að reikningar yrðu lægri sem þessummun svaraði. Stefnandi varð við tilmælum stefnda og færði á reikningasérgreindan lið til lækkunar en með fyrirvara um réttmæti kröfunnar. Snýstágreiningur aðila um skyldu stefnda til greiðslu á þessum mismun aukdráttarvaxta. Í málinu er hins vegar hvorki ágreiningur um málsatvik nétölulegur ágreiningur.Undir meðferðmálsins var, að beiðni stefnanda, dómkvaddur sem matsmaður Friðrik MárBaldursson hagfræðingur, til að láta í té skriflegt og rökstutt álit umeftirfarandi spurningar: „1. Hver eru áhrif laga nr. 124/2014 og niðurfellingarXV. bráðabirgðaákvæðis laga nr. 50/1988 á vísitölu byggingarkostnaðar HagstofuÍslands? Óskað er eftir því að matsmaður áætli gildi vísitölunnar frá 1. janúar2015 til ritunardags matsgerðarinnar ef ekki hefði komið til lagasetningarinnarog niðurfellingar bráðabirgðaákvæðisins, sundurliðað eftir mánuðum. 2. Hvaðabreyting hefði orðið á fjárhæð reikninga tímabilið janúar 2014 – febrúar 2017vegna verkframkvæmdanna við Vaðlaheiðargöng ef vísitala byggingarkostnaðarhefði þróast í samræmi við niðurstöður matsspurningar 1 (þ.e. ef ekki hefðikomið til setningu laga nr. 124/2014 og niðurfellingar XV. bráðabirgðaákvæðislaga nr. 50/1988)? Óskað er eftir því að matsmaður meti aukið endurgjald áverðlagi þegar reikningar voru gefnir út og sundurliði endurgjaldið á hvernreikning fyrir sig. 3. Hver eru áhrif laga nr. 124/2014 og niðurfellingar XV.bráðabirgðaákvæðis laga nr. 50/1988 á kostnað matsbeiðanda við kaup ábyggingaraðföngum? Óskað er eftir að matsmaður tilgreini hvort breyting hafiorðið á kostnaði matsbeiðanda við kaup á byggingaraðföngum.“Í niðurstöðummatsmanns við fyrstu matsspurningu var vísað til meðfylgjandi útreiknings þarsem fram kom að frá og með febrúar 2015 hefði byggingarvísitala, ef ekki hefðikomið til setningar laga nr. 124/2014, orðið 1,5% lægri en hún varð í reynd,frá ágúst þess árs 1,7% lægri, frá október þess árs 1,8% lægri og frá maí 2016til október þess árs 1,9% lægri. Í matsgerð er þó áréttað að um þetta atriðiríki ákveðin óvissa og útreikningur byggi á einföldum forsendum. Í svarimatsmanns við annarri matsspurningu er einnig vísað til útreikninga sem sýnirsamsvarandi hækkun á fjárhæð reikninga stefnanda miðað við hver raunin hefðiorðið ef byggingarvísitala hefði þróast til samræmis við niðurstöður matsmannsvegna fyrstu matsspurningar. Segir þar að fjárhæð reikninga fyrirvirðisaukaskatt hefði alls lækkað um 24.368.483 krónur. Í niðurstöðu matsmannsum þriðju matsspurningu segir eftirfarandi: „Eins og fram kemur á fundargerðfrá matsfundi sem haldinn var 8.5.2017 voru aðilar sammála um að mat á þessumlið takmarkist við hlutfallsleg áhrif VSK og vörugjalda (eins og kostur er áskv. fyrirliggjandi upplýsingum) á kostnað vegna byggingaraðfanga; m.ö.o.fjárhæðir verða ekki metnar, enda myndi það kalla á sundurliðaðarupplýsingar/fjárhæðir vegna aðkeyptrar vöru og þjónustu matsbeiðanda. Almenntmá segja eftirfarandi um þessa spurningu: a) Áhrif lækkunar á virðisaukaskattihafa komið fram í greiddum virðisaukaskatti matsbeiðanda; ath. þó að sú hækkundregst frá þeim virðisaukaskatti sem matsbeiðandi lagði á útgefna reikninga ogþessi breyting hefur því ekki áhrif á afkomu matsbeiðanda. b) Lækkun/afnámvörugjalda hefur haft áhrif til kostnaðarlækkunar á þau aðföng matsbeiðanda sembáru slík gjöld fyrir breytingarnar, en ekki eru tök á því hér að áætla þærfjárhæðir sem um ræðir. c) Þau aðföng matsbeiðanda sem hafa verið verðtryggðmeð vísitölu byggingarkostnaðar hafa sætt sambærilegum áhrifum og fram koma ítöflu 1. Ekki eru fyrirliggjandi upplýsingar um það hvort og þá hve mikið afaðföngum hafa verið verðtryggð með slíkum hætti og því eru ekki tök á að metaþær fjárhæðir sem um ræðir. d) Breytingar á því hlutfalli virðisaukaskattsvegna vinnu á byggingarstað íbúðarhúsnæðis hafa ekki áhrif á kostnaðmatsbeiðanda.“Við aðalmeðferðmálsins kom fyrir dóminn sem vitni dómkvaddur matsmaður.Helstu málsástæður og lagarök stefnandaStefnandibyggir kröfu sína á því að hann eigi ógreidd verklaun hjá stefnda vegna vinnusinnar við Vaðlaheiðargöng tímabilið 1. janúar 2015 til stefnubirtingardags ensíðasti reikningur fyrir birtingu stefnu þessarar hafi verið gefinn út 31.október 2016. Stefnandi vísar til þess að í útboðsskilmálum er ekki að finnaheimildarákvæði til handa stefnda að breyta umsömdu samningsverði. Þá gerisamningsskilmálar ekki ráð fyrir lækkun heildarverðs samnings þóttvirðisaukaskattsprósentan lækki. Vísað er til greinar 1.6.1 í útboðslýsingu ogákvæða 3. kafla hennar um nánari ákvæði um greiðslur. Þar sé tekið fram aðfyrirframgreiðsla að fjárhæð 400.000.000 króna sé „með virðisaukaskatti“ og að„verðmæti verkstöðu sé alltaf reiknað á grunnverðum samnings“, sem samkvæmtframansögðu feli ávallt í sér virðisaukaskatt. Í útboðslýsingu eða verksamningikomi hvorki fram að skýra eigi verðlagsákvæði á þá leið að reiknað sé meðtiltekinni virðisaukaskattsprósentu né að átt sé við „gildandi“ prósentu áhverjum tíma, eins og verkkaupi rökstyður málatilbúnað sinn. Ef skilningurstefnda yrði lagður til grundvallar leiddi það til þeirrar niðurstöðu aðmismunandi einingarverð giltu fyrir verkið eftir því hvenær verkþættir eruunnir. Sú skýring fari þvert gegn beinu ákvæði útboðslýsingar í gr. 3.3.Í annan stað byggir stefnandiá því að skilmálar ÍST 30 geri ekki ráð fyrir lækkun heildarverðs samnings þóttvirðisaukaskattsprósenta á samningstíma lækki. Stefnandi hafi ítrekað bentstefnda á að umrætt ákvæði eigi einungis við um „kostnað“eins og það hafi veriðskýrt í dómaframkvæmd Hæstaréttar. Breyting ávirðisaukaskattsprósentu heyri ekki undir „kostnað“ í lagalegum skilningi endasé virðisaukaskattur ekki kostnaður verktaka heldur vörsluskattur sem seljandivöru/þjónustu skilar til ríkissjóðs. Grein ÍST 30 eigi því ekki við í þeimaðstæðum sem hér séu uppi. Líta verði til þess að þótt virðisaukaskattur lækkiþá breytist ekki kostnaðaruppbygging verksins. Verktakinn fái endurgreiðsluvegna virðisaukaskatts á aðföng sín. Sú staða breytist ekki. Aftur á móti skilihann minna af samningsverð til ríkisins en í því felst þó ekki breyting á„kostnaði“ hans. Vegna þessa sé ekki unnt að styðjast við grein 31.12 ÍST 30til að breyta samningsverði verksins sem um ræðir. Að síðustu, hvað þennan þáttmálsins varðar, vísar stefnandi til þess að í svarbréfum stefnda sé alfariðlitið fram hjá því að lækkun virðisaukaskatts hafi ekki áhrif fyrr en hjáendanlegum kaupanda, þ.e. stefnda sjálfum. Ástæðan sé sú að verktaki greiðiekki virðisaukaskatt heldur „flæði“ hann í gegnum verktakann til verkkaupans.Það þýði að verð á aðföngum sem verktaki kaupir lækkar ekki. Kostnaðurinn sé íreynd sá sami, rétt eins og ef virðisaukaskattur hefði verið felldur niður þáhefði það ekki haft bein áhrif á kostnað verktaka. Jafnvel þótt ákvæði ÍST 30væri talið eiga við um „kostnaðinn“ þá þurfi í þriðja lagi að taka tillit tilniðurlags áðurnefndrar greinar þess efnis að eingöngu eigi að breyta fjárhæðverklauna að því marki sem „reglur um verðbreytingar í samningi endurspegla[breytinguna] ekki“. Verksamningurinn sem um ræði taki mið afbyggingarvísitölu. Samkvæmt II. bráðabirgðaákvæði laga nr. 42/1987 um vísitölubyggingarkostnaðar skuli við útreikning vísitölunnar taka tillit tilendurgreiðslna virðisaukaskatts af byggingu íbúðarhúsnæðis vegna vinnu ábyggingarstað þannig að endurgreiddur virðisaukakostnaður sé dreginn frábyggingarkostnaði reiknuðum með fullum virðisaukaskatti. Vísitalan grundvallastþannig á verðmælingum á byggingaraðföngum frá mánuði til mánaðar meðvirðisaukaskatti. Stefnandi vísar til þess að lagabreytingin sem um ræðir hafisannarlega áhrif til lækkunar á vísitölunni og þar með endurgjaldi stefnandafyrir vinnu sína, enda ráði vísitalan hvernig verklaunin halda verðgildi sínuvið breytingar á umsömdum kostnaðargrunni. Áhrifin séu slík að hinn ætlaðiávinningur, sem stefndi telur að stefnandi fái, þurrkast út að nánast ölluleyti. Með hliðsjón af framangreindu stenst ekki sú aðferðafræði stefnda aðtaka ekki tillit til þeirrar staðreyndar að verðbótagrunnurinn raskast vegnalægri virðisaukaskatts á aðföng verka. Verklaun stefnanda lækka í reynd umtalsvertmeira en sem nemur 1,2%. Að síðustu er bent á að í dómaframkvæmd Hæstaréttar erlitið svo á að aðilar verksamnings verði að bera áhættuna af því aðverðbótagrunnur gangi eftir öðrum hvorum aðilanum í óhag.Helstu málsástæður og lagarök stefndaStefndi byggirsýknukröfu sína á því að samningsfjárhæð skuli miðast við virðisaukaskatt einsog hann er á hverjum tíma. Hafi stefnda því verið heimilt að fara fram á lækkunreikninga stefnanda eftir lækkun virðisaukaskatts úr 25,5% í 24% í ársbyrjun2015. Stefndi vísar aðallega til greinar 31.12 ÍST 30:2003 sem gildi um samningaðila samkvæmt grein 1.5 í útboðslýsingu, en einnig er vísað til 36. gr. laganr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, eins og lögunum hefursíðar verið breytt. Stefndi teluraugljóst að í reikningum stefnanda fyrir verkframvindu birtist greiðslavirðisaukaskatts sem ráðstöfun tekna og sé skatturinn því kostnaður í skilningigreinar 31.12 ÍST 30:2003. Sjáist þetta best af því, að lækkunskatthlutfallsins hafi leitt til þess að verktakinn fékk eftir hana haldiðeftir hærra hlutfalli samningsfjárhæðar þegar virðisaukaskattur hafi veriðgreiddur af reikningsfærðri fjárhæð, eða sem svarar 80,65% í stað 79,68%.Ávinningur verktakans sé 1,22%. Sýni það glögglega að hlutdeild útskatts íreikningi lækkaði um 1,2% við lækkun skatthlutfallsins eða úr 20,32% af fjárhæðreiknings, sbr. reikningsuppgjör með reikningi 21 fyrir desembermánuð 2014 í19,35% í janúar 2015. Telur stefndi þetta allt vera til staðfestingar því, að íreikningum stefnanda hafi lækkun virðisaukaskatts komið fram í lækkun á þeimútgjöldum sem honum bar að standa skil á í tengslum við verkframkvæmdina. Skilstefnanda á virðisaukaskatti af samningsfjárhæðinni birtist þannig semkostnaður af verkframkvæmdinni.Verði aftur ámóti fallist á þá málsástæðu stefnanda, að greiðsla virðisaukaskatts afsamningsfjárhæð teljist ekki kostnaður þar sem um vörsluskatt sé að tefla,breyti það allt að einu ekki þeirri meginniðurstöðu að stefnandi fái ekkihaldið ávinningi af lækkun skattsins. Þá yrði að líta svo á að 20,32% afsamningsfjárhæðinni hafi verið vörsluskattur. Lækkun skattsins ætti þá með samahætti að vera hlutlaus gagnvart fjárhagslegum hagsmunum verktakans og koma frammeð beinum hætti sem lækkun samtölu hins beina framkvæmdarkostnaðar ogskattsins.Stefndi vísar tilþess að kostnaður af byggingu og rekstri Vaðlaheiðarganga verði greiddur afveggjöldum sem bera munu virðisaukaskatt. Af því leiði að verkkaupi fáiendurgreiddan allan greiddan virðisaukaskatt af kostnaði við byggingu ganganna.Verði fallist á kröfu stefnanda leiði það beinlínis til hækkunar áframkvæmdarkostnaði verkkaupa sem stefnufjárhæðinni svarar og að auki þeimmismun sem til mun falla allt til loka verksins. Það sé þannig óumdeilanlegt aðumrædd breyting hafði ótvíræð og tilsvarandi áhrif á framkvæmdarkostnaðverkkaupa og sem svaraði til lækkunar skatthlutfallsins. Auðgun stefnandaumfram það sem verksamningur aðila miði við yrði tilsvarandi.Stefndi telur aðvið blasi að hluti virðisaukaskatts af framvindureikningi verkkaupa sé hluti afframkvæmdarkostnaði verksins og það eins þótt hann sé endurgreiddur oginnheimtur síðar af vegfarendum með veggjaldi. Ótvírætt sé að breyting áskatthlutfalli virðisaukaskatts hafði áhrif á kostnað beggja málsaðila; breytinginhafi lækkað kostnað stefnanda en hækkað kostnað stefnda af verkframkvæmdinni.Stefndi telur ágreiningslaust að skv. gr. 1.6.1 í útboðslýsingu, sbr. dskj. 21,hafi öll einingarverð í tilboði verið „heildarverð“ í íslenskum krónum „meðvirðisaukaskatti“. Þá er vísað til þessað allur kostnaður við viðkomandi verklið, þ.m.t. allur rekstrarkostnaður vegnaaðstöðu og starfsmannahalds, komi fram í einingarverðum í tilboðsskrá. Hafivirðisaukaskattur þannig verið felldur inn í einingarverð samningsins og þarmeð framkvæmdarkostnað. Stefndi vísar tildóma Hæstaréttar um að það séu eingöngu þær breytingar á lögum eðastjórnvaldsfyrirmælum sem áhrif hafa á „kostnað verktaka af því að leysa verkaf hendi“ sem geti haft þýðingu. Ákvæði greinar 31.12 ÍST 30:2003 sé ætlað aðkoma í veg fyrir að annar hvor aðili verksamnings hagnist af slíkum breytingum.Þær breytingar sem gerðar voru á reglum um endurgreiðslu virðisaukaskatts afvinnu við íbúðarhúsnæði skv. lögum nr. 10/2009 hafi hins vegar engin áhrif haft á kostnað við umræddaverkframkvæmd. Dómar Hæstaréttar styðji við þá málsástæðu stefnda að téð lækkunvirðisaukaskatts eigi að leiða til endurskoðunar samningsverða fyrirframkvæmdina.Stefndi hafnarþví að þýðingu hafi um kostnað verktaka að hann fái endurgreiddanvirðisaukaskatt. Slík endurgreiðsla hafi enga þýðingu um ákvörðun kostnaðarverktaka í skilningi greinar 31.12 ÍST 30:2003. Stefndi mótmælir enn fremurórökstuddum og röngum staðhæfingum stefnanda um að lækkun virðisaukaskatts hafiekki áhrif á kostnað hans af verkframkvæmdinni. Staðhæfing hans, um aðvirðisaukaskattur „flæði“ í gegnum verktaka til verkkaupa, sé í besta fallivillandi þar sem virðisaukaskattur af aðföngum verktakans, innskattur, sé munlægri en virðisaukaskattur á verkframvindu, útskattur.Stefndi hafnarþví að umrædd lagabreyting hafi haft þau áhrif á byggingarvísitölu aðávinningur stefnanda hafi þurrkast út. Hann vísar til matsgerðar dómkvaddsmatsmanns um að breytingin hafi í reynd haft þau áhrif að hækkabyggingarvísitölu án þess þó að stefnandi hafi orðið fyrir auknum kostnaðivegna þeirra liða sem ullu hækkuninni. Hann vísar einnig til þess að reikningurvegna vinnu í janúar 2015 geti ekki helgast af þessum ástæðum enda hafibreyting á vísitölu vegna lagabreytingarinnar þá ekki verið komin fram. Hannvísar einnig sem fyrr til dóma Hæstaréttar um að breyting á byggingarvísitölugeti ekki haft þýðingu við mat á kostnaði verktaka í skilningi greinar 31.12ÍST 30:2003.Verði komist aðþeirri niðurstöðu að samningur aðila hafi ekki heimilað stefnda að gerabreytingu á fjárhæð samningsins vísar stefndi til þess að bersýnilega séósanngjarnt, í ljósi síðar tilkominna atvika, að stefnandi beri fyrir sigákvæði samningsins um samningsfjárhæð. Ljóst sé að stefnandi þurfi ekki aðskila í ríkissjóð sömu fjárhæð og hann þurfti áður og hafi þannig verið létt afhonum kostnaði sem þessari breytingu nemi. Ósanngjarnt sé að stefnandi haldieftir þeim mismun, sem er umtalsverður. Þá hafi stefndi fært ítarleg rök fyrirþví að ætla megi að áhrif breytinganna á verð aðfanga stefnanda hafi alltafverið meiri en sem nemur þessari breytingu. Sé því augljóslega ósanngjarnt aðstefnandi njóti lækkunar virðisaukaskatts bæði í formi lægra gjalds á aðföngumog lægra virðisaukaskattshlutfalls, sbr. 36. gr. laga nr. 7/1936.Varakrafa stefndaum lækkun er á því byggð að stefnandi eigi aðeins rétt til greiðslu að þvímarki sem hann fái sannað hver nákvæmlega hafi verið neikvæð fjárhagsleg áhriflækkunar virðisaukaskatts á verðbætur honum til handa. Tilvitnað ákvæði ÍST 30verður að mati stefnda aldrei túlkað víðtækar en svo að takmörkun heimildar tilendurskoðunar samningsverðs vegna áhrifa lagabreytinga miðist við þann hlutaáhrifanna sem ekki teljist endurspeglast í greiðslu verðbóta af verkinu.Stefndi telur bæði óljóst og ósannað að þau áhrif hafi verið umfram það semstefnandi naut í lækkuðum tilkostnaði við öflun aðfanga til verksins. NiðurstaðaSamkvæmt grein1.5 í útboðslýsingu, sem lá til grundvallar samningi aðila, gilti staðallinnÍST 30:2003. Í grein 31.12 staðalsins segir að báðir aðilar geti krafistbreytinga á samningsfjárhæð ef fram koma á samningstímabilinu breytingar álögum, almennum stjórnvaldsfyrirmælum eða aðrar breytingar er hafa áhrif ákostnað verktaka eða verkkaupa, til hækkunar eða lækkunar, sem reglur umverðbreytingar í samningi endurspegla ekki. Í samræmi við dóma Hæstaréttar 7.júní 2012 í málum nr. 392/2011 og 417/2011 verður að skýra umrætt ákvæðið á þáleið að það geti eingöngu tekið til þeirra aðstæðna að breyting á lögum eða stjórnvaldsfyrirmælumhafi áhrif á „kostnað“, sem hlýtur eðli máls samkvæmt að vera kostnaðurverktaka af því að leysa verk af hendi.Í málinu liggurfyrir að eftir gildistöku laga nr. 124/2014 1. janúar 2015 lagði stefnandi 24%virðisaukaskatt á reikninga sína, til samræmis við lögin, án þess aðeiningarverðum væri breytt til samræmis við lækkun skattsins. Er í sjálfu sérekki um það deilt að ef tekið hefði verið tillit til lækkunar virðisaukaskattssamkvæmt lögunum úr 25,5% í 24% hefði það leitt til þess að reikningar stefndahefðu lækkað um 1,2%. Svarar það hlutfall til þeirrar fjárhæðar, sem ekki ertölulegur ágreiningur um, sem stefndi hefur haldið eftir og telur sér óskylt aðgreiða stefnanda.Þótt leggja beritil grundvallar að virðisaukaskattur, sem stefnda bar að leggja á reikningasína, innheimta og standa skil á til ríkissjóðs, hafi verið kostnaður ískilningi greinar 31.12 ÍST 30:2003, gat heimild stefnda til lækkunarsamningsverðs af þessum sökum þó einungis komið til greina að því marki sembreytingin leiddi til raunverulegrar kostnaðarlækkunar stefnda. Gat stefndiþannig ekki gengið út frá því að hlutfallslækkun skattsins svaraði tilkostnaðarlækkunar stefnda án nánari rökstuðnings, sbr. dóm Hæstaréttar 25.september 2014 í máli nr. 778/2013. Leiðir jafnframt af þeirri niðurstöðu aðþað var stefnda, sem bar fyrir sig umrætt ákvæði, að sýna fram á þáraunverulegu lækkun á kostnaði stefnanda sem leiddi af breytingunni. Með hliðsjón affyrirkomulagi við innheimtu og uppgjör virðisaukaskatts hefur það líkurnar gegnsér að raunveruleg kostnaðarlækkun verktaka geti numið allri þeirri lækkunskatts sem verktaki leggur á reikninga sína og innheimtir frá verkkaupa, sbr.áðurtilvitnaðan dóm Hæstaréttar 25. september 2014 í máli nr. 778/2013.Stefnandi hefur lagt fram í málinu virðisaukaskattsskýrslur sínar fyrir þaðtímabil sem hér um ræðir. Við munnlegan flutning málsins lögðu lögmenn aðilaeinnig fram, á grundvelli þessara gagna, útreikning á virðisaukaskattsskilumstefnanda vegna verksins á þeim tíma sem hér um ræðir. Kemur þar fram að allshafi stefnandi innheimt 883.124.778 krónur í virðisaukaskatt frá stefnda. Hinsvegar hafi hann dregið frá þessari fjárhæð 790.429.339 krónur sem innskatt.Samkvæmt þessu verður að leggja til grundvallar að endanlegur greiddurvirðisaukaskattur og þar með kostnaður stefnanda að þessu leyti á þeim tíma semhér um ræðir hafi numið 92.695.439 krónum. Að teknu tilliti til 1,2% lækkunarsvarar sú fjárhæð til 1.112.345 króna sem dómurinn telur að leggja verði tilgrundvallar sem raunverulega kostnaðarlækkun stefnanda vegna téðrarlagabreytingar.Að virtumniðurstöðum dómkvadds matsmanns verður ekki á það fallist að umrædd lækkunkostnaðar stefnanda hafi í reynd ekki leitt til ávinnings hans vegnaverðbreytingareglna samningsins og ætlaðra neikvæðra breytinga ábyggingarvísitölu. Benda niðurstöður dómkvadds matsmanns þvert á móti til þessað áðurnefnd lagabreyting hafi fremur leitt til hækkunar á vísitölubyggingarverðs, án þess þó að fyrir liggi að þeir liðir sem orsökuðu hækkunina hafihaft áhrif á aðföng stefnanda. Í samræmi við dóma Hæstaréttar 7. júní 2012 ímálum nr. 392/2011 og 417/2011 getur stefndi hins vegar ekki byggt kröfu umlækkun samkvæmt grein 31.12 ÍST 30:2003 sjálfstætt á því að lagabreytingin hafileitt til meiri hækkunar byggingarvísitölu en ella hefði orðið raunin. Liggurog ekkert fyrir í málinu um kostnaðarauka stefnanda vegna hækkunar verðlags eðaendanlegan ávinning hans af þessum sökum. Eru áhrif lagabreytingarinnar áútreikning byggingarvísitölu og þar með verðtryggingarákvæði verksamningsinsþví í reynd þýðingarlaus fyrir úrlausn málsins. Samkvæmtframangreindu verður að telja nægilega komið fram að raunveruleg lækkunkostnaðar stefnda við téð verk vegna lækkunar á virðisaukaskatti með lögum nr.124/2014 á því tímabili sem hér um ræðir hafi numið 1.112.345 krónum. Enda þóttfallist verði á varakröfu stefnda um lækkun sem þessu nemur er hér um að ræðaóverulega fjárhæð þegar tekið er tillit til heildarfjárhæðar samnings aðila svoog fjárhæðar stefnukröfu. Þegar horft er til stöðu aðila og þess að ávalltríkir ákveðin óvissa um afkomu þeirra sem gera samninga til lengri tíma, þ. ám. vegna ýmissa breytinga á skattalegu umhverfi, telur dómurinn umrædda fjárhæðsvo smávægilega að engin haldbær rök standi til þess að víkja samningi aðila umeiningarverð til hliðar á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð,umboð og ógilda löggerninga. Þá er ekki á því byggt að víkja beriverðtryggingarákvæðum samningsins til hliðar á þessum grundvelli.Samkvæmt þessariniðurstöðu verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda langstærstan hlutakröfu sinnar eða 51.421.493 krónur. Stefnandi hefur, að ósk, dómara lagt framnýjan útreikning dráttarvaxta miðað við þær forsendur að reikninga fyrireinstök tímabil hafi borið að lækka samkvæmt því sem áður greinir. Eins ogmálið liggur fyrir verður hann lagður til grundvallar dráttarvöxtum svo semnánar greinir í dómsorði. Með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað sem þykir hæfilegaákveðinn 1.500.000 krónur og hefur þá verið tekið tillit til virðisaukaskatts. Af hálfustefnanda flutti málið Sveinbjörn Claessen hdl. Af hálfugagnstefnanda flutti málið Þórarinn V. Þórarinsson hrl. Skúli Magnússon héraðsdómarikveður upp dóm þennan.DÓMSORÐStefndi,Vaðlaheiðargöng hf., greiði stefnanda, Ósafli hf., 51.421.493 krónur ásamtdráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu, af 1.454.004 krónum frá 31. janúar 2015 til 28. febrúar þessárs, af 2.766.430 krónum frá þeim degi til 31. mars þess árs, af 4.972.163 krónum frá þeim degi til 30. apríl þess árs, af 7.444.169 krónum frá þeim degi til 31. maí 2015, af9.066.108 krónum frá þeim degi til 30. júní þess árs, af 11.159.509 krónum fráþeim degi til 31. júlí þess árs, af 13.430.705 krónum frá þeim degi til 31.ágúst þess árs, af 15.771.563 krónum frá þeim degi til 30. september þess árs,af 18.092.617 krónum frá þeim degi til 31. október þess árs, af 20.512.213 krónumfrá þeim degi til 30. nóvember þess árs, af 22.965.167 krónum frá þeim degi til31. desember þess árs, af 23.938.239 frá þeim degi til 31. janúar 2016, af26.042.843 krónum frá þeim degi til 29. febrúar þess árs, af 29.648.531 krónufrá þeim degi til 31. mars þess árs, af 32.397.627 krónum frá þeim degi til 30. apríl þess árs,af 34.455.152 krónum frá þeim degi til 31. maí þess árs, af 36.983.017 krónumfrá þeim degi til 30. júní þess árs, af 39.428.576 krónum frá þeim degitil 31. júlí þess árs, af 42.187.924 krónum frá þeim degi til 31. ágúst þessárs, af 45.063.124 krónum frá þeim degi til 30. september þess árs, af47.840.152 krónum frá þeim degi til 31. október þess árs, en af 51.421.493krónum frá þeim degi til greiðsludags.Stefndi greiðistefnanda 1.500.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 371/2002
|
Skuldabréf Varnarþing Frávísun frá héraðsdómi
|
Sænska hlutafélagið S, sem hafði með höndum lánastarfsemi í Svíþjóð, stefndi A og B fyrir Héraðsdóm Reykjavíkur til greiðslu á skuld samkvæmt skuldabréfi, sem þau gáfu út til félagsins. Var málið höfðað í þeirri þinghá, þar sem lögmaðurinn sem fór með það fyrir S í héraði, hafði starfstöð, sbr. 3. mgr. 36. gr. laga um meðferð einkamála, en óumdeilt var að A og B áttu þá lögheimili í Kópavogi. Í dómi Hæstaréttar segir að skýra verði ákvæði 36. gr. áðurnefndra laga eftir orðanna hljóðan, þannig að þau varði eingöngu mál, sem eru höfðuð til greiðslu á andvirði vöru eða þjónustu. Þótt lánastarfsemi geti eftir atvikum talist til þjónustu sé málið ekki höfðað til greiðslu þóknunar fyrir hana, heldur til heimtu ætlaðrar skuldar samkvæmt viðskiptabréfi, sem S kveði hafa verið gefið út til sín fyrir veittu láni. Geti reglur 36. gr. því ekki heimilað að málið sé sótt í þeirri þinghá, þar sem lögmaðurinn, sem fór með málið fyrir S í héraði, hafði starfstöð. Var málinu vísað frá héraðsdómi.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Áfrýjendur skutu málinu upphaflega til Hæstaréttar 12. júní 2002, en ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu þess 7. ágúst sama árs. Með heimild í 4. mgr. 153. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 7. gr. laga nr. 38/1994, áfrýjuðu þau öðru sinni 12. ágúst 2002. Þau krefjast þess aðallega að málinu verði vísað frá héraðsdómi, til vara að þau verði sýknuð af kröfu stefnda en að því frágengnu að hún verði lækkuð. Í öllum tilvikum krefjast áfrýjendur málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst þess að héraðsdómur verði staðfestur og sér dæmdur málskostnaður fyrir Hæstarétti. Stefndi höfðaði mál þetta á hendur áfrýjendum 8. maí 2001 og var það þingfest í Héraðsdómi Reykjavíkur 31. sama mánaðar. Í héraðsdómsstefnu krafðist stefndi þess að áfrýjendum yrði gert óskipt að greiða sér 309.000 sænskar krónur með nánar tilgreindum dráttarvöxtum frá 31. maí 1997 til greiðsludags og málskostnað. Sagði þar að stefndi reisti kröfu sína á skuldabréfi, sem áfrýjendur hafi gefið út til hans 10. júní 1991, og hafi höfuðstóll þess verið framangreind fjárhæð. Fasteign á nánar tilteknum stað í Svíþjóð hafi verið sett að veði fyrir skuldinni. Í skuldabréfinu hafi meðal annars verið ákvæði um að hún félli öll í gjalddaga ef veðið yrði selt nauðungarsölu, en það hafi verið gert 2. nóvember 1993 og ekkert fengist greitt upp í kröfu stefnda. Í stefnunni var tekið fram að málið væri höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur með stoð í 3. mgr. 36. gr. laga nr. 91/1991, en óumdeilt er að áfrýjendur hafi þá átt lögheimili í Kópavogi. Fyrir héraðsdómi gerðu áfrýjendur sömu kröfur og þau gera nú fyrir Hæstarétti. Þegar málið var flutt í héraði 5. nóvember 2001 um frávísunarkröfu þeirra lækkaði stefndi dómkröfu sína í 210.986 sænskar krónur. Héraðsdómari hafnaði að vísa málinu frá dómi með úrskurði 9. sama mánaðar. Með hinum áfrýjaða dómi, sem kveðinn var upp 27. mars 2002, var fallist á kröfu stefnda eins og henni hafði verið breytt samkvæmt framansögðu. Samkvæmt 1. mgr. 36. gr. laga nr. 91/1991 má sækja mál til greiðslu á andvirði vöru eða þjónustu, sem hefur verið fengin eða þegin í verslun eða annarri fastri starfstöð, í þeirri þinghá, þar sem verslunin eða starfstöðin er, sé það atvinna upphaflegs skuldareiganda að láta slíka vöru eða þjónustu í té. Ef vara eða þjónusta hefur verið látin á þennan hátt í té erlendis er heimilað í 3. mgr. sömu lagagreinar að mál til greiðslu andvirðis hennar verði höfðað í þinghá þar sem sá, sem hefur kröfuna til innheimtu hér á landi, hefur starfstöð, enda hafi hann skuldheimtu að atvinnu. Þessi ákvæði, sem veita heimild til að víkja frá grunnreglum 32. gr. og 33. gr. laga nr. 91/1991 um að mál verði höfðað á heimilisvarnarþingi stefnda, verður að skýra eftir orðanna hljóðan, þannig að þau varði eingöngu mál, sem eru höfðuð til greiðslu á andvirði vöru eða þjónustu. Samkvæmt málflutningi stefnda hefur hann með höndum lánastarfsemi í Svíþjóð. Þótt slík starfsemi geti eftir atvikum talist til þjónustu er mál þetta ekki höfðað til greiðslu þóknunar fyrir hana, heldur til heimtu ætlaðrar skuldar samkvæmt viðskiptabréfi, sem stefndi kveður hafa verið gefið út til sín fyrir veittu láni. Reglur 36. gr. laga nr. 91/1991 gátu því ekki heimilað að mál þetta yrði sótt í þeirri þinghá, þar sem lögmaðurinn, sem fór með það fyrir stefnda í héraði, hefur starfstöð. Þegar af þeirri ástæðu verður að fallast á kröfu áfrýjenda um að málinu verði vísað frá héraðsdómi. Eftir þessum úrslitum málsins verður stefndi dæmdur til að greiða áfrýjendum málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem er ákveðinn í einu lagi handa hvoru þeirra eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá héraðsdómi. Stefndi, Statens Bostadsfinansieringsaktiebolag, greiði áfrýjendum, Brynjólfi Haukssyni og Arndísi Magnúsdóttur, hvoru um sig 150.000 krónur samtals í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Mál þetta, sem dómtekið var 4. þ.m., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Ágeiri Björnssyni hdl. f.h. SBAB Statens Bostadsfinansieringsaktiebolag, Karlstad, Svíþjóð, gegn Brynjólfi Haukssyni, kt. 100648-3779, og Arndísi Magnúsdóttur, kt. 130658-4749, Lækjarsmára 80, Kópavogi, með stefnu sem birt var 8. maí 2001. Dómkröfur stefnanda eru að stefndu verði dæmd in solidum til greiðslu skuldar að fjárhæð 210.986 sænskar krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 11. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 með síðari breytingum frá 31. maí 1997 til 1. júlí 2001 en samkvæmt III. kafla laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar samkvæmt framlögðum málskostnaðar-reikningi. Dómkröfur stefndu eru aðallega að þau verði sýknuð af öllum kröfum stefnanda og þeim tildæmdur málskostnaður samkvæmt mati dómsins auk virðisaukaskatts á málflutningþóknun. Til vara að krafa stefnanda verði stórlega lækkuð og málskostnaður samkvæmt mati dómsins auk virðisaukaskatts á málflutningsþóknun felldur á stefnanda. Helstu málavextir eru að 10. júní 1991 gáfu stefndu út skuldabréf til stefnanda. Skuldabréfi ber númerið 20-04-48101-2 og er að höfuðstól 309.000 sænskar krónur. Til tryggingar var veð í fasteigninni Borgärde 31:20 Falun. Eignin var seld á nauðungaruppboði 2. nóvember 1993 en samkvæmt skilmálum bréfsins féll það allt í gjalddaga við nauðungaruppboðið. Ekkert kom upp í kröfu samkvæmt skuldabréfinu af andvirði eignarinnar. Af hálfu stefnanda segir að krafan sé byggð á lánssamningi aðila, þ.e. skuldabréfinu, skilmálum þess og á almennum reglum samninga- og kröfuréttinda um ábyrgð manna á skuldbindingum sínum. Af hálfu stefndu er byggt á því að skuldabréfið hafi á sínum tíma verið gefið út til staðfestingar á þegar afgreiddri lánveitingu. Lánið hafi verið veitt 3. september 1990 en skuldabréfið gefið út 10. júlí 1991. Því beri að miða upphaf fyrningarfrests við 3. september 1990, en meira en 10 ár hafi liðið frá þeim degi og þar til stefna var birt 8. maí 2001. Á því er einnig byggt að skuldabréfið hafi verið gjaldfellt 2. nóvember 1993 en samkvæmt 4. gr. laga um fyrningu skulda og annarra kröfuréttinda nr. 14/1995, þá gildi 10 ára fyrning því aðeins að því er snertir kröfur þær, er um ræðir í 2.- 4. tölul. 3. gr. laganna að skuldabréf sé út gefið, dómur genginn eða sátt gerð, eftir að krafan féll í gjalddaga, eða var orðin sjálfstæð skuldakrafa á annan veg. Skuldin hafi því fyrnst á 4 árum samkvæmt 3. gr. laganna og hún því fyrnd. Þá er á því byggt að Falun Kommune hafi gengist í sjálfskuldarábyrgð vegna skuldar samkvæmt skuldabréfinu. Hafi Falun Kommune greitt samkvæmt þeirri ábyrgð. Stefnandi sé því að tvíkrefja sömu skuld. Í öllum tilvikum mótmæla stefndu vaxtakröfu stefnanda. Fyrningarfrestur telst frá þeim degi, er krafa varð gjaldkræf, sbr. 5. gr. laga nr. 14/1995. Á 10 árum fyrnast kröfur samkvæmt skuldabréfi, sbr. 4. gr. sömu laga. Eins og áður sagði féll skuld stefndu samkvæmt skuldabréfi, er hér um ræðir, öll í gjalddaga við nauðungaruppboð 2. nóvember 1993. Stefna var birt 8. maí 2001 og var því fyrning rofin innan 10 ára. Krafa stefnanda er byggð á skuldabréfi sem ekki ber með sér að skuldin hafi verið greidd eða felld niður með öðrum hætti. Eru því ekki haldbærar ástæður til annars en að fallast á kröfu stefnanda að öllu leyti. Rétt er að stefndu greiði stefnanda óskipt 350.000 krónur í málskostnað. Páll Þorsteinsson héraðsdómari kveður upp dóminn. DÓMSORÐ: Stefndu, Brynjólfur Hauksson og Arndís Magnúsdóttir, greiði stefnanda, SBAB Statens Bostadsfinansieringsaktiebolag, 210.986 sænskar krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 11. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 með síðari breytingum frá 31. maí 1997 til 1. júlí 2001 en samkvæmt III. kafla laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Stefndu greiði stefnanda óskipt 350.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 570/2014
|
Líkamstjón Skaðabætur Örorkubætur Miskabætur Gjafsókn
|
A höfðaði mál á hendur ábyrgðartryggjandanum V hf. til bótauppgjörs vegna líkamstjóns sem hann hlaut í starfi sínu við nýbyggingu húss að […] í Reykjavík árið 2006. Fyrir Hæstarétti greindi aðila einungis á um við hvaða árslaun skyldi miða ákvörðun bóta fyrir varanlega örorku, sbr. 7. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. A taldi að miða ætti við meðallaun verkamanna árið 2007 en til vara við uppreiknuð laun sín þann eina og hálfa mánuð sem hann starfaði á Íslandi árið 2006. V hf. taldi á hinn bóginn að miða skyldi við lágmarksárslaun samkvæmt 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaga. A var ekki talinn hafa sýnt fram á að svo óvenjulegar aðstæður hefðu verið fyrir hendi að annar mælikvarði en lágmarksárslaunaviðmiðið væri réttari á líklegar framtíðartekjur hans, en samkvæmt upplýsingum sem lögð voru fyrir Hæstarétt um laun hans fyrir byggingarvinnu í […] árin 2004 og 2005 námu þau aðeins broti af lágmarksárslaunum og ekkert lá fyrir um að A hefði á slysdegi markað sér ákveðinn starfsvettvang á Íslandi. Var V hf. því sýknað af kröfu A.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 27. ágúst 2014. Hann krefst þess að stefnda verði aðallega gert að greiða sér 35.562.189 krónur, en til vara 29.142.060 krónur, í báðum tilvikum með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 10. júní 2009 til greiðsludags. Þá krefst hann þess að ákvæði héraðsdóms um málskostnað verði staðfest, en stefnda gert að greiða sér málskostnað fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar sem honum hefur verið veitt. Ágreiningsefni málsins hér fyrir dómi lýtur einvörðungu að því hvaða árslaunaviðmið skuli leggja til grundvallar við útreikning skaðabóta til áfrýjanda fyrir varanlega örorku, en hann telur að miða eigi við meðallaun verkamanna árið 2007 og til vara við uppreiknuð laun sín í þann eina og hálfa mánuð sem hann starfaði hér á landi á árinu 2006. Stefndi telur að miða eigi við lágmarksárslaun samkvæmt 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Af gögnum málsins verður ráðið að áfrýjandi hafi komið til Íslands í apríl 2006 til þess að vinna í byggingariðnaði og safna sér fyrir frekari námi. Á slysdegi 6. júní 2006 hafði hann unnið í um einn og hálfan mánuð við byggingarvinnu og hafði áður unnið við slík störf í […]. Hann hefur í málinu lagt fram gögn er sýna fram á að laun hans þar fyrir árin 2004 og 2005 hafi aðeins numið broti af lágmarkslaunum samkvæmt 3. mgr. 7.gr. skaðabótalaga. Hann hefur ekki sýnt fram á að svo óvenjulegar aðstæður hafi verið fyrir hendi að annar mælikvarði sé réttari á líklegar framtíðartekjur hans en lagt er til grundvallar í hinum áfrýjaða dómi, enda liggur ekkert fyrir um að hann hafi á slysdegi markað sér ákveðinn starfsvettvang á Íslandi. Með þessum athugasemdum verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur með vísan til forsendna hans en þó þannig að stefndi verður vegna þess sem að framan greinir sýknaður af kröfu áfrýjanda. Rétt er að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður, en um gjafsóknarkostnað áfrýjanda fer eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Stefndi, Vátryggingafélag Íslands hf., er sýkn af kröfu áfrýjanda, A. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans, 1.000.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 4. júní 2014. Mál þetta höfðaði A, kt. [...], […], með stefnu birtri 10. júní 2013 á hendur Vátryggingafélagi Íslands hf., kt. [...], Ármúla 3, Reykjavík. Málið var dómtekið 7. maí sl., en endurupptekið og dómtekið á ný fyrr í dag. Stefnandi krefst þess aðallega að stefndi verði dæmdur til að greiða honum skaðabætur að fjárhæð 43.367.422 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 10. júní 2009 til greiðsludags. Til vara krefst stefnandi skaðabóta að fjárhæð 36.947.293 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001frá 10. júní 2009 til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar að mati dómsins eins og málið væri ekki gjafsóknarmál. Stefndi krefst sýknu af kröfum stefnanda og málskostnaðar að mati dómsins, til vara að kröfur stefnanda verði lækkaðar og málskostnaður falli niður. Stefnandi vann við nýbyggingu húss að […] í Reykjavík. Hann var starfsmaður Byggingafélagsins B ehf. Þann 6. júní 2006 var verið að undirbúa að steypa plötu yfir bílakjallara hússins. Stefnandi mun hafa stigið á lausan þverbita sem sporðreistist, þannig að stefnandi féll niður á steypt gólf tæplega sex metra fall. Hlaut hann margvíslega og alvarlega áverka. Stefnandi var fluttur á Landspítalann í Fossvogi. Þar gekkst hann undir fjölmargar aðgerðir og dvaldi ýmist á gjörgæsludeild eða legudeild til 23. október 2006, er hann var fluttur á Grensásdeild. Endurhæfingarmeðferð hans þar stóð allt til 15. júní 2007. Stefnandi flutti aftur til […] 19. júní 2007 og hefur meðferð hans verið haldið áfram þar. Stefnandi hefur upp frá því búið í […] ásamt móður sinni, en faðir hans er nú látinn. Byggingafélagið B var með ábyrgðartryggingu hjá stefnda Vátryggingafélagi Íslands. Viðurkennir stefndi bótaskyldu, en ágreiningur er um nokkra þætti bótaákvörðunar. Aðilar sammæltust um að fela C bæklunarskurðlækni og D hæstaréttarlögmanni að meta afleiðingar slyssins. Matsgerð þeirra er dagsett 20. október 2008. Varanlegur miski stefnanda var metinn 90 stig og varanleg örorka 100%. Tímabil þjáningabóta var talið hafa staðið frá 6. júní 2006 til 30. ágúst 2007, var stefnandi rúmfastur allan þann tíma. Tímabundið atvinnutjón var metið 100% frá 6. júní 2006 til 30. ágúst 2007. Heilsufar stefnanda var talið hafa verið orðið stöðugt þann 30. ágúst 2007. Í matsgerð segir m.a. að stefnandi hafi við slysið hlotið lífshættulega fjöláverka. Alvarlegastur hafi verið höfuðáverki, sem hafi leitt til verulegra heilaskemmda með mikilli skerðingu á andlegu atgervi og áhrif á hreyfifærni, sérstaklega í vinstri helmingi líkamans. Telja matsmenn að heyrn á hægra eyra hafi skerst svo og sjón á hægra auga. Hægri augntóft hafi brotnað og andlit aflagast. Stefnandi sé með dofa vinstra megin í andliti og skekkju á nefi. Hann hafi fjölmörg ör eftir barkaskurð með inndrætti, ventilaðgerð á höfði, höfuðaðgerð og vegna aðgerðar á vinstri fæti. Vinstra hné sé kreppt og einnig vinstri mjöðm að hluta til vegna afleiðinga brots á lærlegg, heilaáverka og brots á vinstri hnéskel. Aðilar hófu umræður um bótauppgjör í kjölfar kröfubréfs lögmanns stefnanda í desember 2008. Kom fram að ágreiningur stóð einkum um þrjú atriði, álag á miskabótagreiðslu, árslaun til viðmiðunar um ákvörðun bóta fyrir varanlega örorku og loks um frádrátt reiknaðs eingreiðsluverðmætis bóta frá Tryggingastofnun ríkisins. Þann 4. desember 2009 var gengið frá uppgjöri og greiðslu bóta, en stefnandi samþykkti þó ekki að allir liðir bótakröfu hans væru greiddir að fullu. Hann fékk greiddar bætur fyrir tímabundið vinnutap og er ekki ágreiningur um þann lið. Þá voru greiddar miskabætur með 15% álagi, sbr. 3. mgr. 4. gr. skaðabótalaga, en stefnandi krafðist 50% álags. Bætur fyrir varanlega örorku voru reiknaðar eftir lágmarksviðmiðun um tekjur samkvæmt 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaga, en stefnandi vildi miða við meðallaun verkamanna. Þá var dregin frá bótum fjárhæð sem svaraði til eingreiðsluverðmætis bóta frá Tryggingastofnun ríkisins í samræmi við útreikning tryggingastærðfræðings stefnda. Í útreikningnum kemur fram að eingreiðsluverðmætið sé reiknað miðað við stöðugleikadag 30. ágúst 2007. Gert væri ráð fyrir að stefnandi ætti rétt á örorkulífeyri, aldurstengdum örorkulífeyri, tekjutryggingu og heimilisuppbót. Mat tryggingastærðfræðingurinn þannig eingreiðsluverðmæti bótanna samtals 36.568.046 krónur Frádráttur næmi 67% af þeirri fjárhæð, 24.500.591 krónum, að teknu tilliti til eingreiðslu- og skatthagræðis. Ekki var deilt um frádrátt vegna innborgunar að fjárhæð 500.000 krónur og bóta úr slysatryggingu launþega að fjárhæð 13.648.489 krónur. Frádráttur vegna bóta frá Tryggingastofnun var endurskoðaður í nóvember 2011 og frádrátturinn þá lækkaður um 675.080 krónur. Komið hafði í ljós að stefnandi fengi ekki allar þær bætur sem reiknað hafði verið með. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi byggir á því að ekki skuli reikna bætur fyrir varanlega örorku eftir lágmarksviðmiðun 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaga, heldur verði að ákveða viðmiðunina sérstaklega, sbr. 2. mgr. Hann vísar til þess að hann hafi starfaði í um einn og hálfan mánuð hér á landi sem ófaglærður byggingaverkamaður. Hann hafi haft reynslu á þessu sviði í heimalandi sínu. Hann hafi lært bifvélavirkjun, en ekki starfað við þá iðn. Hann hafi haft væntingar um frekara nám, en óvíst hafi verið hvað hann vildi leggja fyrir sig. Hann hafi á slysdegi verið fullfrískur við störf í byggingariðnaði, sem hann hafi haft reynslu af. Ekkert annað hafi legið fyrir en að hann myndi halda áfram á þeirri braut. Aðstæður sínar hafi verið óvenjulegar. Hann hafi verið nýkominn hingað til starfa sem verkamaður. Því séu meðaltekjur verkamanna réttari mælikvarði um líklegar framtíðartekjur heldur en lágmarkslaun. Því krefjist hann þess að bætur verði reiknaðar eftir meðallaunum verkamanna árið 2007. Miðar hann því við árslaunin 4.367.520 krónur. Í stefnu voru hafðar uppi ýmsar röksemdir um frádrátt frá bótum vegna greiðslna Tryggingastofnunar. Undir rekstri málsins jafnaðist ágreiningur aðila um þennan þátt, en uppi er ágreiningur um hvernig fara skuli með félagslegar bætur sem stefnandi fær greiddar í […]. Stefndi telur að ekki skuli draga þær frá bótakröfunni, en þær verði ekki felldar undir ákvæði 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga. Segir hann að með hugtakinu almannatryggingar sé átt við bætur samkvæmt lögum nr. 100/2007, um almannatryggingar og eldri lögum um sama efni. Ef ætlun löggjafans hefði verið sú að horfa bæri til réttinda utan Íslands hefði borið að víkja að slíku berum orðum í ákvæðinu. Hér skipti einnig máli það mat löggjafans að með setningu laga nr. 53/2009 hafi alfarið verið horfið frá því að beita frádrætti frá skaðabótakröfu vegna réttinda tjónþola úr almannatryggingum samkvæmt lögum nr. 100/2007 í alvarlegri slysum líkt og slysi stefnanda. Þó svo að Hæstiréttur hafi kveðið úr um að lögum nr. 53/2009 verði ekki beitt með afturvirkum hætti um slys sem áttu sér stað fyrir gildistöku laganna þann 1. maí 2009, þá verki lögin til skýringar 4. mgr. 5. gr. laganna í eldri gerð. Þá krefst stefnandi 50% álags á varanlegan miska samkvæmt 3. mgr. 4. gr. skaðabótalaga. Hann hafi við slysið hlotið alvarlega fjöláverka, sem leitt hafi til verulegrar andlegrar og líkamlegrar skerðingar. Stefnandi búi þannig við mikla líkamlega og andlega fötlun eftir slysið. Hann sé öðrum háður um flestar daglegar athafnir og ófær um að búa einn. Þá hafi hann á árinu 2012 greinst með flogaveiki. Grunnfjárhæð miska að teknu tilliti til hækkunar lánskjaravísitölu frá gildistöku skaðabótalaga fram til 18. apríl 2009, sem marki upphafsdag dráttarvaxta samkvæmt uppgjöri aðila þann 4. desember 2009, nemi 8.097.500 krónum. Að viðbættu 50% álagi nemi grunnmiski 12.146.250 kr., eða 10.931.625 kr. miðað við 90 stiga miska. Stefnandi sundurliðar aðalkröfu sína þannig: Eftirst. þjáningarbóta 617.337 kr. Bætur vegna varanlegrar örorku: 4.367.520 kr. * 14,836 * 100% 64.796.527 kr. Bætur vegna varanlegs miska: 12.146.250 kr. * 90% 10.931.625 kr. Samtals 76.345.489 kr. Frádráttur: Eingreiðsluverðmæti bóta SÍ/TR -4.371.362 kr. Bætur úr slysatryggingu launþega -13.731.884 kr. Innborgun stefnda VÍS 4.10.2013 -14.874.821 kr. Samtals -32.978.067 kr. Aðalkrafa samtals 43.367.422 kr. Varakrafa stefnanda byggir á því, fallist héraðsdómur ekki á forsendur aðalkröfu varðandi árslaunaviðmið, að við ákvörðun árslaunaviðmiðs beri með vísan til 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga og nýlegra dóma Hæstaréttar að leggja til grundvallar uppreiknuð laun stefnanda þann tíma sem hann starfaði hjá hjá Byggingafélaginu B ehf. á árinu 2006. Fyrir liggi að meðal mánaðarlaun stefanda með orlofi fyrir slys hafi numið 305.333 kr. Sú fjárhæð hafi verið lögð til grundvallar uppgjöri tímabundins tekjutaps. Meðal mánaðarlaun stefnanda árið 2006 án orlofs hafi numið 277.148 krónum. Samkvæmt því hafi árslaun numið 3.591.838 krónum að teknu tilliti til mótframlags vinnuveitanda í lífeyrissjóð. Verðbætt til stöðugleikadags þann 30. ágúst 2007 nemi árslaunaviðmið 3.971.554 krónum. Varakröfu sína sundurliðar stefnandi svo: Eftirst. þjáningarbóta 617.337 Bætur vegna varanlegrar örorku: 3.934.780 * 14,836 * 100% 58.376.398 Bætur vegna varanlegs miska: 12.146.250 * 90% 10.931.625 . Samtals 69.925.360 Frádráttur: Eingreiðsluverðmæti bóta SÍ/TR -4.371.362 Bætur úr slysatryggingu launþega -13-731.884 Innborgun stefnda VÍS 4.10.2013 -14.874.821 Samtals -32.978.067 Varakrafa samtals 36.947.293 krónur. Stefnandi vísar til almennu skaðabótareglunnar og þeirrar meginreglu að skaðabætur eigi að gera tjónþola eins settan og ef slys hefði ekki orðið. Um forsendur og útreikning bótakröfunnar vísar hann til skaðabótalaga, einkum 1. gr., 5. gr., 6. gr., 7. gr., og 15. gr. Þá vitnar hann til laga nr. 100/2007 um almannatryggingar, einkum I. til IV. kafla, svo og ákvæða eldri laga um sama efni nr. 119/1993, laga nr. 99/2007, um félagslega aðstoð, einkum 1., 8. og 9. gr., svo og eldri laga um sama efni nr. 118/1993. Stefnandi krefst nú dráttarvaxta frá 10. júní 2009. Vextir sem féllu á fyrir þann dag séu fyrndir, en mál þetta var höfðað 10. júní 2013. Hann mótmælir því sérstaklega að málshöfðun hafi verið dregin til að afla dráttarvaxta fyrir langt tímabil, eins og stefndi heldur fram. Málsástæður og lagarök stefnda Stefndi byggir á því að stefnandi hafi fengið greiddar að fullu þær bætur sem hann eigi rétt á úr hendi stefnda. Stefndi mótmælir því að unnt sé að miða við meðallaun verkamanna hér á landi á árinu 2007 við útreikning bóta fyrir varanlega örorku stefnanda. Stefnandi hafi verið 24 ára gamall á slysdegi. Hann hafi lokið námi í grunn- og framhaldsskóla í […] og lært bifvélavirkjun, en aldrei starfað í faginu. Hann hafi verið í byggingavinnu í […]. Stefndi bendir á að stefnandi hafi ekki ætlað sér að vinna hér á landi til frambúðar, heldur ætlað að vinna hér um tíma til að safna peningum fyrir frekara námi. Því geti meðalárslaun verkamanna hér á landi ekki endurspeglað líklegar framtíðartekjur stefnanda. Ekkert bendi til þess að stefnandi hafi ætlað sér að starfa hér á landi í framtíðinni, heldur þvert á móti. Þar sem stefnandi hafi áður en hann kom hingað til lands verið í byggingavinnu í […] væri nærtækast að miða við vinnutekjur stefnanda í […] síðustu þrjú ár fyrir slysið í samræmi við meginreglu 1. mgr. 7. gr. skaðabótalaga. Stefnandi hafi ekki upplýst hvaða tekjur hann hafi haft og því ekki sýnt að þær tekjur séu umfram lágmarksárslaun skv. 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaga. Því séu ekki efni til annars en að miða við lágmarksárslaun 3. mgr. 7. gr. Stefndi mótmælir því einnig að unnt sé að reikna framtíðartekjur eftir launum stefnanda í það stutta tímabil, einn og hálfan mánuð, sem hann vann hér fyrir slysið, en á því er varakrafa stefnanda byggð. Almennt sé einn og hálfur mánuður allt of skammur tími til að byggja á sem viðmiðun um framtíðartekjur, a.m.k. þegar ekki liggi fyrir að um framtíðarstarf sé að ræða. Þá hafi þessi vinna stefnanda ekki verið hugsuð sem framtíðarstarf, heldur starf til bráðabirgða til fjáröflunar til frekara náms annars staðar. Það geti því ekki orðið marktækur mælikvarði á framtíðartekjur. Stefndi segir að við bótauppgjörið 4. desember 2009 hafi verið dregið frá bótum fyrir varanlega örorku eingreiðsluverðmæti félagslegra bóta frá Tryggingastofnun. Gert hafi verið ráð fyrir því að stefnandi nyti örorkulífeyris, aldurstengdrar örorkuuppbótar, tekjutryggingar og heimilisuppbótar. Þetta hafi verið byggt á þágildandi 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga. Hins vegar hafi komið í ljós að stefnandi nyti aðeins örorkulífeyris. Þá hafi stefnandi átt rétt til félagslegra bóta í […] vegna slyssins frá 1. júlí 2010 til 31. des. 2015. Stefndi byggir á því að draga beri félagslegar bætur stefnanda í […] frá skaðabótum samkvæmt 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga. Sama eigi við um greiðslur úr lífeyrissjóðum. Þá sé það meginregla að bætur sem tjónþoli fái frá þriðjamanni skuli koma til frádráttar skaðabótum úr hendi tjónvalds. Undantekningar frá þeirri reglu verði því að skýra þröngt. Þá sé það andstætt jafnræðissjónarmiðum, að mismunandi reglur gildi um frádrátt við uppgjör skaðabóta eftir því hvort tjónþoli er erlendur eða íslenskur og fái félagslegar bætur frá erlendum eða innlendum almannatryggingum og lífeyrissjóðum. Stefndi byggir á því að 15% álag á varanlegan miska sé hæfilegt í tilviki stefnanda, en mótmælir því að álagið verði hærra. Skilyrði þess að heimilt sé að bæta álagi við miskabætur sé að „sérstaklega standi á“, sbr. 2. málsl. 3. mgr. 4. gr. skaðabótalaga. Fram komi í athugasemdum í frumvarpi til skaðabótalaga að heimilt skuli vera í undantekningartilvikum að veita hærri bætur, einkum þegar tjónþoli hafi orðið fyrir margvíslegum líkamsspjöllum, t.d. bæði orðið fyrir mikilli sköddun á útlimum og jafnframt misst sjón á báðum augum. Ekki sé um það að ræða að stefnandi hafi tapað sjón á báðum augum og orðið jafnframt fyrir lömun líkamans eða missi útlima. Þá sé hann ekki ófær um að sinna frumþörfum daglegs lífs. Því sé álitamál hvort yfirleitt hafi verið tilefni til þess að hækka miskabætur til stefnanda. Það hafi þó verið gert með 15% álagi. Krafa um hámarksálag sé hins vegar úr öllu hófi og ekki í samræmi við dómvenju. Það sé rétt að stefnandi hafi orðið fyrir mikilli andlegri skerðingu auk þess sem vinstri fótur sé krepptur og nýtist lítið. Hann geti ekki búið einn eða haldið heimili án aðstoðar. Á móti komi að stefnandi sé sjálfbjarga með frumþarfir daglegs lífs (hreinlæti, klæðnað, borðhald), hann hafi ekki lamast og ekki misst útlimi. Hann geti gengið við hækjur. Sjón hafi skerst aðeins að hluta á öðru auga og heyrn að hluta á öðru eyra. Í örorkumati sé tekið fullt tillit til andlegrar og líkamlegrar skerðingar stefnanda og félagslegra aðstæðna hans við mat á varanlegum miska. Stefndi mótmælir því að dráttarvextir verði reiknaðir fyrr en að liðnum mánuði frá birtingu stefnu, en þrjú og hálft ár hafi liðið frá því að bætur voru gerðar upp og þar til stefna var birt. Ekki sé rétt að tjónþoli geti ávaxtað kröfur sínar með dráttarvöxtum með því að draga málshöfðun um árabil. Með birtingu stefnunnar hafi stefndi fyrst séð endanlega kröfugerð stefnanda. Í greinargerð stefnda er vísað til meginreglna skaðabótaréttar, 4. og 7. gr. skaðabótalaga og lögskýringargagna með þeim, 2. mgr. 3. gr. laga nr. 14/1905 og lokamálsgreinar 9. gr. laga nr. 38/2001. Í munnlegum málflutningi mótmælti stefndi því að tekið yrði tillit til frásagna um flogaveiki stefnanda. Taldi hann að ósannað væri samband milli þess og slyssins. Stefnandi mótmælti þessari málsástæðu sem of seint fram kominni. Niðurstaða Áður en fjallað verður um þau þrjú ágreiningsefni sem enn eru uppi milli aðila verður að fjalla um frásagnir af flogaveiki sem greinst hafi hjá stefnanda. Þetta atriði getur eins og kröfugerð er háttað eingöngu komið til skoðunar ásamt öðru varðandi hækkun miskabóta. Frásögn af þessu kom fram í stefnu og er vikið að því í greinargerð stefnda, án þess að mótmælum sé hreyft sérstaklega, en svo sem venja er þá er öllum kröfum og málsástæðum mótmælt með almennri yfirlýsingu. Að þessu virtu verður að hafa hliðsjón af þessum upplýsingum um flogaveiki við ákvörðun um miskabótakröfu stefnanda. Stefnandi krefst þess að miskabætur verði reiknaðar í samræmi við 4. gr. skaðabótalaga og að þær verði hækkaðar um helming samkvæmt 3. mgr. Við uppgjör það sem stefndi vill telja endanlegt voru miskabætur hækkaðar um 15%. Nokkur dæmi eru um það í dómaframkvæmd að fallist er á hækkun miskabóta, en almennt skal hækkun einungis beitt þegar um fjölþætta áverka er að ræða, sem hver um sig veldur verulegum miska sem heildarmiskastig nær ekki að sýna með réttu. Er gjarnan tekið dæmi um að viðkomandi sé ósjálfbjarga um flestar athafnir daglegs lífs. Stefnandi er samkvæmt gögnum málsins ekki ósjálfbjarga um hreinlæti, mat og klæði. Hann hefur hins vegar hlotið verulega bæði líkamlega og andlega skerðingu. Verður einnig að líta til þess að hann hefur fengið flogaveikikast. Er að þessu virtu rétt að hækka miskabætur til hans samtals um 30%. Verða honum því dæmdar 1.093.995 krónur undir þessum lið. Stefndi hefur greitt stefnanda bætur fyrir varanlega örorku sem hann reiknaði eftir lágmarksviðmiðun 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaga. Í þessu ákvæði er fjallað um það sem nefnt er í upphafsorðum 1. mgr. árslaun til ákvörðunar bóta. Bætur eru reiknaðar eftir tilteknum árslaunum. Þegar þessi viðmiðun er ákveðin á að leita eftir því sem í lok 2. mgr. er kallað líklegar framtíðartekjur tjónþola. Skaðabótum vegna varanlegrar örorku er ætlað að bæta tekjutap sem vænta má vegna minni starfsorku, í þessu tilviki engrar starfsorku. Meta verður hvaða laun stefnandi hefði að óbreyttu haft. Þannig er fundin sú fjárhæð sem bætt skal. Samkvæmt 1. mgr. 7. gr. skulu líklegar framtíðartekjur reiknaðar sem meðaltal atvinnutekna tjónþola síðustu þrjú almanaksárin áður en hann slasaðist, framreiknað með tilteknum hætti. Á þessi regla ágætlega við um þorra fólks, en gert er ráð fyrir því að tekjur séu tiltölulega jafnar milli ára. Í 2. mgr. segir að árslaun skuli metin sérstaklega þegar aðstæður eru óvenjulegar og ætla megi að annar mælikvarði sé réttari. Ágreiningur aðila þessa máls snýst um það hvort unnt er að miða við laun sem vænta má að stefnandi hefði fengið hér á landi, eða hvort miða beri við laun sem hann hafði síðustu árin fyrir slysið, í […]. Stefnandi hefur kosið að segja ekki hvaða laun hann hafði í […]. Engin haldbær gögn eru til um framtíðaráform stefnanda er hann slasaðist. Hann hefur sennilega velt ýmsu fyrir sér, eins og títt er um unga menn, en ekki er augljóst hvert hugur hans stefndi. Þá er hann ekki til frásagnar um hugmyndir þær sem hann gerði sér. Ekki er hægt að útiloka að stefnandi hefði sest að hér á landi og unnið í byggingavinnu eða öðrum störfum ófaglærðra. Hann hafði alla möguleika til þess og ekki hægt að búast við öðru en að hann hefði fljótt náð þeim tökum á tungumálinu að hann gæti bjargað sér vel. Hann átti hins vegar ekki fjölskyldu hér á landi, foreldrar hans voru búsettir í […]. Fjölskylduaðstæður ungs fólks geta þó breyst með skömmum fyrirvara. Þegar haft er í huga að stefnandi hafði einungis verið hér á landi í um sex vikur er ekki hægt að miða áætlun um árslaun við þau laun sem hann hafði fengið hér eða meðallaun verkamanna annars. Verður stefnandi að bera hallann af því að ekki eru fram komnar nægilega skýrar vísbendingar til að draga af ályktanir. Verður ekki hjá því komist að notast við lágmarksviðmiðun 3. mgr. 7. gr. Stefndi hefur þegar greitt bætur fyrir varanlega örorku samkvæmt þeirri viðmiðun og verður því hafnað kröfu um frekari bætur samkvæmt þessum lið. Loks deila aðilar um frádrátt vegna bóta er stefnandi fær frá félagsmálayfirvöldum í […]. Um þetta gildir 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga. Það er ekki alveg nákvæmt þegar stefndi heldur því fram að það sé meginreglan að draga bætur frá þriðjamanni frá skaðabótakröfu. Það er meginreglan um tjón á munum, en ekki um bætur vegna líkamstjóns. Ákvæði 4. mgr. 5. gr. er tæmandi og í lokamálsliðnum segir að aðrar greiðslur en þar eru taldar upp verði ekki dregnar frá. Frádráttarliðirnir eru að sönnu víðtækir, en til þess að draga frá þær bætur er stefnandi fær frá félagsmálayfirvöldum í […] yrði að beita hér lögjöfnun. Þegar ákvæðið er skoðað tiltekur það mjög nákvæmlega hvaða bætur skuli dragast frá og er frádráttur að forminu til undantekning, þ.e. ekki er annað dregið frá en það sem talið er upp. Í því ljósi er ótækt að beita hér lögjöfnun eða rýmkandi lögskýringu. Verður að skýra ákvæðið eftir orðanna hljóðan og fallast á kröfu stefnanda samkvæmt þessum lið. Sjónarmið um jafnræði hagga ekki þessari niðurstöðu. Í endanlegri kröfugerð stefnanda er krafist eftirstöðva þjáningabóta að fjárhæð 617.337 krónur. Þessa kröfuliðar er ekki getið í stefnu, en stefndi samþykkti að kröfuliðurinn kæmist að og mótmælir hann honum ekki. Verður þessi krafa því tekin til greina. Samkvæmt framansögðu verða stefnanda dæmdar hærri miskabætur en hann hefur þegar fengið greiddar, 1.093.995 krónur til viðbótar. Þá verða bætur hækkaðar um 5.254.408 krónur frá fyrra uppgjöri stefnda, þar sem ekki er fallist á að draga skuli frá bætur frá […] félagsmálayfirvöldum. Þá eru þjáningabætur hækkaðar eins og áður segir um 617.337 krónur. Krafan ber dráttarvexti eins og stefnandi krefst, þó þannig að dráttarvextir af þjáningabótum reiknast frá 16. desember 2013, er sú krafa var fyrst höfð uppi fyrir dómi. Ekki verður fallist á andmæli stefnda sem byggjast á því að málið hafi legið óhreyft um langt skeið, en stefnandi hefur skýrt frá því að óformlegar viðræður hafi verið í gangi mikinn hluta þess tíma sem leið frá uppgjörinu þar til stefna var birt. Fallist er á hluta af kröfum stefnanda, en þeirri sem er hæst er hafnað. Verður litið til þessa við ákvörðun málskostnaðar. Stefnandi hefur gjafsókn og er þóknun lögmanns hans ákveðin með virðisaukaskatti 1.500.000 krónur. Stefndi verður dæmdur til að greiða 500.000 krónur í málskostnað til ríkissjóðs. Jón Finnbjörnsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan. D ó m s o r ð Stefndi, Vátryggingafélag Íslands hf., greiði stefnanda, A, 6.965.740 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af 6.348.403 krónum frá frá 10. júní 2009 til 16. desember 2013, en af 6.965.740 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Þóknun lögmanns stefnanda, 1.500.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði. Stefndi greiði 500.000 krónur í málskostnað til ríkissjóðs.
|
Mál nr. 86/2010
|
Frávísun frá Hæstarétti Haldlagning Kærumál
|
Í greinargerð ríkislögreglustjóra kemur fram að þann 19.nóvember 2009 hafi efnahagsbrotadeild ríkislögreglustjóra borist kæra fráFjármálaeftirlitinu um meint brot gegn lögum nr. 87/1992 um gjaldeyrismál ogreglum settum á grundvelli þeirra. Seðlabankinn tilkynnti meint brot tilFjármálaeftirlitsins sem í kjölfarið kærði málin til efnahagsbrotadeildar.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir IngibjörgBenediktsdóttir, Hjördís Hákonardóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Varnaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru12. febrúar 2010 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 15. sama mánaðar.Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 9. febrúar 2010 þar sem fallist vará kröfu sóknaraðila um haldlagningu á inneignum á nánar tilgreindumbankareikningum í eigu varnaraðila og fleiri hjá Skandinaviska Enskilda Banken,Stokkhólmi í Svíþjóð. Kæruheimild er í g. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008um meðferð sakamála. Varnaraðilar krefjast þess að hinn kærði úrskurður verðifelldur úr gildi að því er varðar haldlagningu sóknaraðila á fyrrnefnduminneignum þeirra. Þá krefjast þeir kærumálskostnaðar úr ríkissjóði. Sóknaraðili krefst þessnú að máli þessu verði vísað frá Hæstarétti. Með bréfi ríkislögreglustjóra til Hæstaréttar 25. febrúar 2010 er upplýstað efnahagsbrotadeild hans hafi sent sænskum yfirvöldum réttarbeiðni með ósk umliðsinni þeirra við að framfylgja hinum kærða úrskurði. Sænsk yfirvöld hafihafnað beiðninni og verði hinum kærða úrskurði því ekki framfylgt. Stendurþannig eins á og um ræðir í 4. mgr., sbr. 3. mgr., 192. gr. laga nr. 88/2008 ogber að vísa máli þessu frá Hæstarétti. Kærumálskostnaður greiðist úr ríkissjóði eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Máli þessu er vísaðfrá Hæstarétti. Kærumálskostnaðurvarnaraðila, X og Y, 100.000 krónur til hvors greiðist úr ríkissjóði.
|
Mál nr. 287/2004
|
Bifreið Skaðabætur Sönnun Aðilaskýrsla Vátrygging
|
L missti stjórn á bifreið sinni, sem hann ók austur Suðurlandsveg, er hann reyndi að forða árekstri við rauða bifreið af Volvo gerð, sem ekið var á röngum vegarhelmingi. Við þetta kastaðist bifreið L framan á bifreið SS, sem ekið var vestur sama veg. Sama dag tilkynnti SML lögreglu um skemmd á spegli á bifreið sinni sem hún kvað stafa af því að bifreið hennar hafi mætt hvítri sendibifreið er hún ók vestur Suðurlandsveg og hafi bifreiðarnar ekið svo nálægt hvor annarri að hliðarspegill hafi brotnað. Kvaðst SML hafa mætt umræddri bifreið á svipuðum slóðum og áðurnefndur árekstur átti sér stað. L höfðaði mál á hendur SML til greiðslu skaðabóta. Í málinu var upplýst að á slysdegi var þoka og slæmt skyggni á umræddum slóðum. Talið var sannað með vísan til framburðar vitna að rauðri bifreið af Volvo gerð hafi verið ekið með háskalegum hætti í niðdimmri þoku á röngum vegarhelmingi vestur Suðurlandsveg á þeim tíma, sem áreksturinn varð. Þá var talið sannað að SML hafi ekið á sama tíma slíkri bifreið vestur Suðurlandsveg og að vinstri spegill hennar hafi brotnað við snertingu við aðra bifreið. Kom árekstrarstaður saman við lýsingu SML. Þá hafði vitnið SP lýst því að rauðri bifreið af Volvo gerð hafi verið ekið svo nærri sendibifreið að það hafi jafnvel talið að bifreiðarnar hafi nuddast eitthvað saman. Með vísan til þessa og framburðar SML fyrir lögreglu um að hún hafi mætt neyðarbifreiðum slökkviliðs á leið austur Suðurlandsveg um það bil 5 mínútum eftir að bifreið hennar rakst á bifreiðina, sem hún taldi hafa verið hvíta sendibifreið, var talið sannað að bifreið SML hafi verið sú bifreið, sem kom á móti bifreið L á röngum vegarhelmingi. Var krafa L því tekin til greina.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Jón Steinar Gunnlaugsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 7. júlí 2004. Þau krefjast sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Í greinargerð lögmanns áfrýjenda til Hæstaréttar kemur fram, að ítrekaðar tilraunir hafi verið gerðar til að ná sambandi við áfrýjandann Sergiu Margréti Leonar. Þær hafi ekki borið árangur og ekki sé vitað hvar hana sé að finna. Af þessu tilefni hafa af hálfu áfrýjenda verið lagðir fram í Hæstarétti skilmálar fyrir ábyrgðartryggingar ökutækja, sem giltu um vátryggingarsamning þeirra. Þar kemur meðal annars fram, að vátryggjandi skuli annast málsvörn fyrir íslenskum dómstólum, komi fram bótakrafa á sviði sem vátryggingin nær til. Við málflutning af hálfu áfrýjenda fyrir Hæstarétti var upplýst, að áfrýjandi Ibex Motor Policies at Lloyd´s hafi tekið ákvörðun um áfrýjun málsins og þá fyrir hönd áfrýjanda Sergia Margrétar Leonar á grundvelli þessa ákvæðis í skilmálunum. Þá hefur verið upplýst fyrir Hæstarétti, að starfsemi áfrýjanda Ibex Motor Policies at Lloyds hér á landi á vettvangi bifreiðatrygginga fari fram með stoð í 65. gr. laga nr. 60/1994 um vátryggingastarfsemi og að Baldvin Hafsteinsson hæstaréttarlögmaður sé fulltrúi þessa vátryggingafélags hér á landi samkvæmt síðari málslið 4. tl. 2. mgr. 65. gr. laganna, en honum var stefnt til fyrirsvars í héraði. Stefndi lýsti yfir því fyrir Hæstarétti að hann gerði ekki athugasemdir við framangreind atriði. Í forsendum hins áfrýjaða dóms segir að til þess hafi verið litið við mat á sönnunarfærslu um atvik að slysi því, sem málið fjallar um, að áfrýjandi Sergia hafi ekki mætt fyrir héraðsdóm til skýrslugjafar. Til þess að fjarvera málsaðila geti haft áhrif af þessu tagi á sönnunarfærslu í einkamáli, þarf gagnaðilinn að hafa skorað á hann að gefa skýrslu sbr. 2. mgr. 50. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þótt stefndi hafi nefnt nafn þessa áfrýjanda í héraðsstefnu meðal þeirra sem óskað væri eftir að skýrslur yrðu teknar af fyrir dómi, felur slík tilgreining ekki í sér áskorun, sem haft getur þessi tilteknu réttaráhrif. Átti athugasemd um þetta því ekki rétt á sér í héraðsdóminum. Í hinum áfrýjaða dómi er rökstudd sú niðurstaða, að nægilega sé sannað í málinu, að bifreið áfrýjandans Sergia hafi verið sú bifreið, sem kom á móti bifreið stefnda á röngum vegarhelmingi og olli því að hann missti stjórn á henni. Auk þess sem þar er nefnt, fær sú niðurstaða stoð í þeim framburði áfrýjanda Sergia fyrir lögreglu, að um það bil 5 mínútur hafi liðið frá því bifreið hennar rakst í hvíta sendibifreið, sem hún taldi hafa verið, þar til hún hafi mætt neyðarbifreiðum slökkviliðs, sem þá hafi verið á leið austur Suðurlandsveg í forgangsakstri. Verður niðurstaða héraðsdóms um þetta staðfest. Áfrýjandi hefur haldið því fram, að slysið megi að minnsta kosti að hluta rekja til þess, að stefndi Leifur Agnarsson hafi ekið of hratt miðað við aðstæður, þegar slysið varð. Stefndi taldi sjálfur í skýrslu sinni fyrir dómi, að hann hefði ekið á 70-80 kílómetra hraða miðað við klukkustund. Hefur framburði hans um þetta ekki verið hnekkt. Hámarkshraði á akbrautinni þarna var 90 kílómetrar á klukkustund. Þrátt fyrir að þoka hafi gefið ökumönnum tilefni til að aka með sérstakri gát umrætt sinn, verður ekki talið að í þessum aksturshraða felist gáleysi sem eigi að hafa þau áhrif að sök verði skipt í málinu. Er þess þá gætt, að áfrýjandi Sergia átti yfirgnæfandi sök á árekstrinum með því að aka á röngum vegarhelmingi á móti umferð úr gagnstæðri átt. Með þessum athugasemdum en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Áfrýjendur verða dæmdir til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti, eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Áfrýjendur, Sergia Margrét Leonar og Ibex Motor Policies at Lloyd´s, greiði stefnda, Leifi Agnarssyni, óskipt málskostnað fyrir Hæstarétti 200.000 krónur. Stefnandi málsins er Leifur Agnarsson, kt. 100856-5579, Þorláksgeisla 49, Reykjavík, en stefndu eru, Sergia Margrét Leonar, kt.050658-2019, Unufelli 46, Reykjavík og tjónafulltrúi Lloyd´s á Íslandi v/Ibex Motor Policies at Lloyd´s á Íslandi, Tryggvagötu 8, Reykjavík. Eftirleiðis verður vísað til Sergiu sem stefndu nema annað sé tekið fram. Málið er höfðað með stefnu, dagsettri 15. desember 2003, sem árituð er sama dag um birtingu af lögmanni stefndu. Það var þingfest hér í dómi 18. sama mánaðar. Málið var dómtekið 5. apríl sl. að afloknum skýrslutökum og munnlegum málflutningi. Dómkröfur: Upphaflegar dómkröfur stefnanda voru þær, að stefndu verði í sameiningu dæmd til að greiða honum 500.000 krónur og dráttarvextir leggist við höfuðstól á 12 mánaða fresti, í fyrsta sinn þann 26. apríl 2000 og svo árlega þann dag. Við aðalmeðferð málsins breytti stefnandi dráttarvaxtakröfu sinni þannig, að krafist var dráttarvaxta, samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 16. desember 1999 til 1. júlí 2001, en samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags, en dráttarvextir leggist við höfuðstól fjárkröfu á 12 mánaða fresti í fyrsta sinn 16. desember 2000. Þá krefst stefnandi málskostnaðar að mati dómsins úr hendi beggja stefndu í samræmi við hagsmuni málsins, vinnu málflytjanda og annan kostnað af málinu. Stefndu krefjast sýknu af öllum kröfum stefnanda og að stefnanda verði gert að greiða þeim málskostnað að skaðlausu að mati dómsins. Stefndu mótmæla breyttri dráttarvaxtakröfu stefnanda, sem of seint fram kominni. Málavextir, málsástæður og lagarök málsaðila. Árekstur varð með bifreiðunum BZ-737, sem stefnandi ók, og KN-871 hinn 26. apríl 1999 á móts við vegamót Suðurlandsvegar og afleggjara að Skíðaskálanum í Hveradölum. Ökumaður bifreiðarinnar KN-871 var Svanur Hólm Sigurðsson. Bifreiðarnar stórskemmdust og slys varð á farþegum og ökumönnum. Lögreglan á Selfossi var tilkvödd og samdi skýrslu um vettvangskönnun sína. Tekin var skýrsla af ökumönnum bifreiðanna á vettvangi og Sigurði Péturssyni, farþega í bifreiðinni KN-871. Stefnandi gaf einnig skýrslu hjá lögreglunni á Selfossi 29. apríl s.á. Þess er getið í frumskýrslu lögreglunnar, að Málfríður Sigurhansdóttir hafi hringt daginn eftir slysið og gefið lýsingu á aksturslagi rauðrar fólksbifreiðar af Volvogerð. Einnig hafi Eyjólfur K. Kolbeins hringt og gefið svipaða lýsingu. Þá liggur fyrir skýrsla lögreglunnar í Reykjavík, sem tekin var af stefndu, en hún ók bifreiðinni IM-260, sem er rauð á lit af Volvogerð. Málavaxtalýsing er byggð á skýrslum lögreglu. Stefnandi segist hafa ekið bifreiðinni BZ-737 austur Suðurlandsveg og verið einn á ferð. Skyggni hafi verið mjög slæmt, þoka og rigning, þannig að varla hefði sést lengra fram á veginn en rúmlega eina vegstiku. Hafi hann ekið nokkra hríð á eftir Subarubifreið, sem ekið var á innan við 60 km hraða. Þegar hann var kominn þangað sem vegurinn skiptist í tvær akreinar fyrir umferð í austur neðst í Hveradölum, hafi hann aukið hraðann og farið vinstra megin fram úr Subarubifreiðinni. Hann hafi ekki verið búinn að skipta yfir á vinstri akrein, þegar allt í einu hafi rauð bifreið af Volvo -700 gerð birst í þokunni og hafi hann ekki séð til ferðar hennar, fyrr en hún var rétt framan við hann, þótt ökuljós hennar væru kveikt. Honum fannst sem hann heyrði smell um leið og Volvobifreiðin þaut hjá. Bifreiðinni hafi verið ekið á röngum vegarhelmingi, þ.e. á akrein, sem ætluð sé umferð til austurs. Við þetta hafi honum brugðið og fyrst sveigt til hægri að því er hann hélt, en síðan til vinstri til að rétta bifreiðina af. Afturendi hennar hafi þá kastast til og hafi hún snúist og farið þvert fyrir veginn í veg fyrir bifreið, sem ekið var í vesturátt. Framendi bifreiðarinnar, KN-871, hafi komið á hægri hlið bifreiðar hans. Í skýrslu sinni á vettvangi sagðist stefnandi ekki muna, hvort hann beygði til vinstri eða hægri, þegar bifreiðin birtist á móti honum. Svanur Hólm Sigurðsson sagðist hafa ekið vestur Suðurlandsveg á 60-70 km hraða í slæmu skyggni, þannig að ekki hafi sést lengra fram á veginn en sem svaraði u.þ.b. einni vegstiku. Skammt á undan honum hafi rauðri Volvobifreið verið ekið til vesturs á miðri akrein. Á móts við Skíðaskálann í Hveradölum hafi hann séð bifreið stefnanda koma í ljós fyrir aftan Volvobifreiðina. Hann hafi hemlað, en ekki náð að afstýra árekstri við bifreið stefnanda. Sigurður Pétursson sagðist strax í Kömbum hafa veitt athygli rauðri Volvobifreið, þar sem honum hafi fundist aksturslag hennar nokkuð sérkennilegt. Skammt fyrir ofan Kamba, þar sem vegurinn þrengist, hafi Volvobifreiðinni verið ekið samhliða hvítri sendibifreið líklegast af Volkswagengerð. Fannst honum bifreiðarnar fara svo nálægt hvor annarri, að þær hafi jafnvel nuddast eitthvað saman. Þegar komið var að Smiðjulág, þar sem vegurinn verður tvöfaldur til austurs, hafi Volvonum strax verið ekið inn á miðju akreinanna og verið þar. Hann kvaðst ekki hafa orðið var við bifreið stefnanda, fyrr en hún birtist skyndilega fram undan afturenda Volvosins. Málfríður Sigurhansdóttir sagðist hafa mætt rauðri Volvobifreið efst í Hveradölum skammt frá þeim stað, sem slysið átti sér stað og hafi Volvoinn nánast verið kominn yfir á þá akreins, sem sé hægra megin til austurs. Eyjólfur K. Kolbeins sagðist einnig hafa mætt rauðri Volvobifreið efst í Hveradölum, skammt þaðan sem áreksturinn varð. Hann hafi verið kominn út á vegöxlina, þegar hann mætti Volvonum, sem farið hafi þétt fram hjá honum á vesturleið. Frá því er greint í skýrslu lögreglunnar í Reykjavík, að stefnda hafi hringt 26. apríl og tilkynnt tjón á bifreið sinni og að hún væri á leið heim til sín. Lögreglan hafi komið í þann mund, sem hún var að leggja bifreið sinni á bifreiðarstæði fyrir utan heimili hennar, og hafi hún þá verið nýkomin frá Hveragerði. Í skýrslunni segir, að vinstri hliðarspegill bifreiðarinnar hafi verið brotinn úr rammanum. Síðan er eftir stefndu haft: Kvaðst Sergia vera að koma frá Hveragerði um Suðurlandsveg og að þoka og rigning hafi verið á heiðinni. Kvaðst hún hafa verið nýkomin niður af heiðinni þegar hún mætti hvítri sendibifreið og að bifreiðarnar hafi ekið svo nálægt hvor annarri að þær hafi snerst og að við það hafi vinstri hliðarspegill bifreiðar hennar brotnað. Sagði hún að sendibifreiðin hafi ekki verið með glugga á hliðunum aftan við farþegarýmið. Kvaðst hún hafa orðið mjög skelkuð við þetta og að hún hafi stöðvað bifreið sína út í vegkanti á eftir. Var þá sendibifreiðin horfin inn í þokuna sem þá var mjög þétt. Varð árekstur á milli tveggja bifreiða á Suðurlandsvegi við Skíðaskálann um svipað leyti og Sergia átti þar leið um. Kvaðst Sergia ekki hafa orðið vör við þann árekstur og taldi að um það bil 5 mínútur hafi liðið frá því að bifreið hennar rakst utan í hvítu sendibifreiðina og að hún hafi mætt neyðarbifreiðum slökkviliðsins sem þá voru á leið austur Suðurlandsveg í forgangsakstri. Stefnandi, sem ekki taldi sig eiga sök á árekstrinum, leitaði til tjónanefndar vátryggingafélaga, sem komst að þeirri niðurstöðu, að ökumaður IM-260 ætti alla sök á honum. Bifreið stefndu var tryggð hjá meðstefnda, tjónafulltrúa Lloyd´s á Íslandi, sem neitaði greiðsluskyldu. Málið var því lagt fyrir úrskurðarnefnd í vátryggingamálum 29. september 1999, sem felldi þann úrskurð 16. nóvember s.á., að stefnda ætti alla sök á árekstri stefnanda og bifreiðarinnar KN-871, þar sem hún hafi ekið vinstra megin við óbrotna línu, þegar hún mætti bifreið stefnanda og með því orsakað þá hættu, sem olli árekstrinum. Samkomulag er með málsaðilum um upphæð tjónafjárhæðar og að stefnandi sé réttur sóknaraðili málsins, þar sem hann hafi verið raunverulegur eigandi bifreiðarinnar BZ-737, þegar áreksturinn átti sér stað. Málsástæður og lagarök stefnanda. Stefnandi byggir á því, að stefnda eigi alla sök á árekstri bifreiðanna BZ-737 og KN-871. Bifreið stefndu hafi verið tryggð hjá meðstefnda, tjónafulltrúa Lloyd´s á Íslandi, og sé meðstefndi því greiðsluskyldur gagnvart stefnanda. Sannað sé með lögregluskýrslum, að bifreið stefndu hafi verið ekið á röngum vegarhelmingi, þegar stefnandi mætti henni. Bæði Svanur Hólm Sigurðsson og Sigurður Pétursson staðfestu, að rauðri Volvobifreið hafi verið ekið á öfugum vegarhelmingi rétt fyrir slysið og það sama geri tveir aðrir vegfarendur, sem leið áttu um Hellisheiði rétt fyrir slysið. Einnig liggi fyrir, að stefnda hafi verið á leið um Suðurlandsveg á sama stað og tíma og stefnandi varð rauðu Volvobifreiðarinnar var. Þá hafi stefnda staðfest, að bifreið hennar hafi rekist í aðra bifreið og að bifreið hennar hafi skemmst við það. Þá sé sannað, að stefnda tilkynnti lögreglu um snertingu bifreiðar sinnar við aðra bifreið kl. 18.00, en fram komi í lögregluskýrslu, að tilkynnt hafi verið um áreksturinn kl. 17.35. Með vísan til þessa hljóti að teljast nægilega sannað, að bifreið sú, sem stefnandi mætti á móts við Hveradali á öfugum vegarhelmingi hafi verið bifreið stefndu. Ljóst sé, að það háttarlag stefndu að aka á öfugum vegarhelmingi hafi skapað mikla hættu og hafi beinlínis valdið árekstri bifreiðar stefnanda við bifreiðina KN-871. Slíkt aksturslag fari í bága við 4. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Aðstæður hafi verið þannig, þegar áreksturinn varð, að skyggni hafi verið slæmt og vegurinn blautur og því sérstök nauðsyn að haga akstri með hliðsjón af því. Stefnandi byggir einnig á því, að stefnda hafi með akstri á öfugum vegarhelmingi handan óbrotinnar línu á vegi gerst brotleg við 14. gr. umferðarlaga, en slíkt aksturslag hafi verið sérstaklega hættulegt, eins og akstursskilyrði voru. Þá styður stefnandi kröfur sínar þeim lagarökum, að stefndu hafi borið að gæta þess, að nægilegt bil væri á milli bifreiðar hennar og þeirra bifreiða, sem á móti komu, sbr. 19. gr. og 36. gr. umferðarlaga. Stefnandi telur, með vísan til þess, sem að framan sé rakið, að sannað sé með óyggjandi hætti, að stefnda hafi ein átt sök á árekstri umræddra bifreiða og hann hafi ekkert getað gert til að afstýra honum. Meðstefndi beri, sem vátryggjandi bifreiðar stefndu, greiðsuskyldu á tjóni því, sem hlaust af háskaakstri hennar á grundvelli 91. gr. umferðarlaga. Meðstefndi hafi hafnað greiðslu bóta, þrátt fyrir gagnstæða niðurstöðu tjónanefndar vátryggingafélaga og úrskurðarnefndar í vátryggingamálum. Stefnandi eigi því ekki annars úrkosta en höfða mál þetta. Stefnandi vísar til ákvæða umferðarlaga, eins og áður er getið, svo og til skaðabótalaga nr. 50/1993 og almennra reglna skaðabótaréttar og kröfuréttar. Málsástæður og lagarök stefndu. Stefndu byggja í fyrsta lagi á því, að lögregluskýrsla, dags. 26. apríl 1999, veiti enga vitneskju um staðsetningu bifreiðar stefndu, þegar áreksturinn átti sér stað, enda hafi bifreið hennar eða önnur samsvarandi ekki verið á árekstursstað. Margt sé óljóst um málsatvik og misræmi í frásögnum þeirra, sem hafi tjáð sig um málsatvik. Stefnandi telji sig hafa verið á vinstri akrein, þegar rauði Volvoinn hafi skyndilega birst beint fyrir framan hann á vesturleið. Hann hafi ekki getað munað, hvort hann hafi beygt fram hjá henni vinstra eða hægra megin. Þegar Volvoinn hafi verið kominn hjá, hafi bifreið hans verið kominn þvert á veginn og yfir á akreinina, sem liggi til vesturs. Þar hafi hvít bifreið komið aðvífandi og í sömu mund hafi hann fundið þungt högg og að bifreið hans hafi snúist. Svanur H. Sigurðsson hafi talið sig hafa ekið á 60-70 km hraða og verið á vesturleið. Skammt á undan bifreið hans hafi rauðri bifreið, líklega af Volvogerð, verið ekið í sömu átt á miðri akrein. Á móts við Skíðaskálann hafi skyndilega birst hvít bifreið fyrir aftan Volvoinn, þvert fyrir bifreið hans. Sigurði Péturssyni hafi sagst svo frá, að Volvonum hafi verið ekið samsíða hvítri sendibifreið, líklegast Volkswagen, og bifreiðarnar farið svo nálægt hvor annarri að þær hefðu eitthvað nuddast saman. Þetta hafi gerst, þar sem vegurinn til vesturs þrengist fyrir ofan Kamba. Þegar komið var í Smiðjulaut, þar sem vegurinn verði tvöfaldur til austurs, hafi Volvonum verið ekið inn á miðjuakreinina og verið þar. Hann hafi ekki orðið bifreiðar stefnanda var, fyrr en hún hafi birst skyndilega fyrir aftan Volvoinn. Ljóst sé af framburði þessara manna, að enginn þeirra hafi vitað með neinni vissu, hvar þeir voru staddir á Hellisheiði. Sama eigi við um lýsingu Málfríðar Sigurhansdóttur og Eyjólfs K. Kolbeins. Stefnda vekur athygli á því, að enginn þeirra, sem vísað sé til, hafi getað borið um skráningarnúmer rauðu bifreiðarinnar. Ekkert liggi heldur fyrir um það, hvort önnur Volvobifreið hafi verið á ferð um Hellisheiði, þegar slysið átti sér stað. Þá séu menn ekki á eitt sáttir um undirtegund meintrar Volvobifreiðar. Allir séu þó sammála um það, að dimm þoka hafi verið og slæmt skyggni. Hafa beri í huga, að menn missi allt fjarlægðar- og áttarskyn, þegar ekið sé í dimmri þoku, enda séu engin kennileiti sýnileg, sem taka megi mið af. Stefnda bendir einnig á, að hraði beggja bifreiðanna, sem lentu saman, hafi verið alltof mikill miðað við akstursskilyrði. Ljóst sé af lýsingu, að ökumenn þeirra hafi ekki séð lengra fram en 20-25 metra. Nálgunartími bifreiðanna á þeim hraða, sem ökumenn segjast hafa ekið á, hafi verið u. þ. b. 0,5 sek. Viðbragðstími þeirra til að forðast árekstur hafi því verið ónógur. Stefnda vísar einnig til skýrslu sinnar. Hún hafi verið nýkomin niður af heiðinni, þegar hún mætti hvítri sendibifreið og hafi bifreiðunum verið ekið svo nálægt hvor annarri, að þær hafi snerst og vinstri hliðarspegill bifreiðar hennar brotnað. Þegar hún hafi stöðvað bifreið sína nokkru síðar, hafi sendibifreiðin verið horfin í þokuna. Þá heldur stefnda því fram, að hún hefði orðið þess vör, ef árekstur hefði orðið með þeim hætti, sem stefnandi lýsi. Í máli þessu liggi engin sönnun fyrir því, að stefnda hafi með beinum eða óbeinum hætti átt nokkurn þátt í umræddum árekstri. Hins vegar sé ljóst, að áreksturinn hafi orðið vegna háskaaksturs þeirra, sem þar komi við sögu. Hraði bifreiðanna hafi verið allt of mikill miðað við akstursskilyrði og verði stefnandi, sem sýnilega hafi átt sök á árekstrinum, að taka afleiðingum þess. Stefndi vísar til 1. mgr. 36.gr. umferðarlaga og 2. mmgr. b og h.liða, en byggir málskostnaðarkröfu sína á sömu lagaákvæðum og stefnandi vísar til, svo og kröfu sína um virðisaukaskatt á tildæmda lögmannsþóknun. Niðurstaða. Stefnandi gaf skýrslu við aðalmeðferð málsins. Einnig var skýrsla tekin af þeim einstaklingum, sem lögregla hafði samband við og getið er hér að framan. Lögmaður stefndu, kvaðst ekki hafa náð sambandi við umbj. sinn, þrátt fyrir ítarlegar tilraunir og sagðist ekki vita, hvar hana væri nú að finna. Verður nú getið þess helsta í framburði þessa fólks fyrir dóminum. Stefnandi lýsti aðdraganda árekstursins með sama hætti og fram kemur í lögregluskýrslu. Hann kvað skyggni ekki hafa verið eins rosalega slæmt og fram kemur í skýrslu hans hjá lögreglu. Þokan hafi verið kaflaskipt og misþétt. Hann hafi vitað nákvæmlega, hvar hann var staddur, enda hafi hann ótal sinnum ekið þessa leið við allar mögulegar aðstæður. Hann hafi mætt bifreið, sem ekið var á öfugum vegarhelmingi og ósjálfráð viðbrögð valdið því, að hann hafi sveigt bifreiðinni til hægri, en síðan rétt hana af og beygt til vinstri og misst við það stjórn á henni. Hún hafi snúist í hring og beint í veg fyrir bifreið, sem kom úr gagnstæðri átt. Kvaðst hann aldrei hafa séð þá bifreið. Bifreiðin, sem ekið var á röngum vegarhelmingi, hafi verið af Volvogerð og hafi hún farið svo nálægt sinni bifreið, að honum hafi fundist bifreiðarnar snertast. Volvoinn hafi verið með ökuljósin kveikt. Mætti sagðist ekki vera viss um það nú, hvort hann hafi farið fram úr Subaru bifreið, sem lýst sé í lögregluskýrslu, en sú bifreið hafi ekki verið stöðvuð við áreksturinn og óvíst sé, hvort ökumaður þeirrar bifreiðar hafi orðið árekstursins var. Mætti taldi sig hafa verið á 70 km og í mesta lagi á 80 km hraða og líklega hafi Volvonum verið á svipuðum hraða. Hann hafi ekki veitt skárningarnúmeri Volvosins athygli og sagðist ekki hafa veitt því athygli, hvort ökumaður hennar var karl eða kona. Hann kvaðst hafa verið vankaður, þegar lögregluskýrsla var tekin á vettvangi. Hann taldi að einhver á staðnum hafi tilkynnt um slysið, strax eftir að það átti sér stað. Vitnið Sigurður Pétursson staðfesti skýrslu sína hjá lögreglu. Hann sagðist hafa fylgst vel með akstri sonar síns. Mjög dimm þoka hafi verið á Hellisheiði og ekki sést milli stika. Ekið hafi verið eftir stikunum og kantlínu vegarins. Hann kvaðst hafa fylgst með hraðamæli bifreiðarinnar og hafi henni verið ekið á 60 til 70 km hraða. Ekið var á eftir rauðum bíl af Volvogerð og afturljós hans sjáanleg framundan. Þegar komið var í brekkuna ofan við Skíðaskálann, þar sem vegurinn breikki í tvær akreinar til austurs, hafi hann séð, að Volvonum var ekið inn á miðju vegarins, þ.e. á akrein, sem ætluð sé umferð til austurs. Hann hafi þá beðið son sinn að hægja ferðina. Þeir hafi misst sjónar af Volvonum um skeið, en þegar hann kom aftur í augsýn, hafi hann beðið son sinn að hægja ferðina á ný, þar sem hann hafi talið hættu á því, að Volvoinn fengi einhvern framan á sig. Hann hafi vart sleppt þessum orðum, þegar bíll hafi komið fljúgandi þversum á móti þeim og árekstri ekki verið afstýrt. Hann hafi misst meðvitund við áreksturinn. Þá hafi bifeið þeirra verið utan vegar öfugu megin við akstursleið þeirra. Vitnið kvaðst aðspurt áður hafa veitt Volvonum athygli. Það hafi verið, þegar þeir hafi verið komnir upp Kambana, þangað sem vegurinn mjókki í eina akrein í hvora átt. Þá hafi sér virst sem ökumaður Volvosins hafi ekki vitað, hvar hann ætti að vera á veginum. Bifreiðinni hafi t.d. verið ekið öfugu megin fram úr ljósri bifreið, sem þar var á ferð. Svo hafi virst sem ökumaður Volvosins hafi þá áttað sig og haldið sig á réttum vegarhelmingi, allt þar til vegurinn skiptist á ný ofan við Skíðaskálann, en þá hafi bifreiðinni aftur verið ekið yfir á öfugan vegarhelming. Hann kvaðst aðspurður ekki hafa séð skrásetningarnúmer Volvobifreiðarinnar. Svavar Hólm Sigurðsson staðfesti skýrslu sína hjá lögreglu. Hann sagði blinda þoku hafi verið á Heiðinni og hafi hann orðið að aka eftir vegstikum og línu með fram veginum. Hann hafi fylgst með bíl fyrir framan hann á sömu leið, sem lengi hafi verið ekið á röngum vegarhelmingi. Þetta hafi verið rauður meðalstór fólksbíll, að því að hann minnti. Dregið hafi sundur með bifreiðunum og hafði hann misst sjónar á henni, þegar bifreið stefnanda hafi allt í einu birst beint framundan og árekstur orðið. Vitnið, Eyjólfur Kristinn Kolbeins, staðfesti þá frásögn, sem lögreglan skráði eftir honum og áður er getið. Að fenginni reynslu kvaðst hann aka lengst til hægri alveg út við vegstikur, þegar þoka væri á Heiðinni, en umræddan dag hafi þokan verið mjög dimm. Allt í einu hafi rauð bifreið birst í þokunni á öfugum vegarhelmingi, þannig að hann hafi talið víst að árekstur yrði. Þetta hafi átt sér stað nokkru fyrir ofan Skíðaskálann. Hann hafi ekki veitt athygli skráningarnúmeri rauðu bifreiðarinnar, enda hafi þetta gerst á örskotsstundu. Vitnið, Aðalbergur Sveinsson lögreglumaður, staðfesti skýrslu sína. Hann sagðist líklega hafa farið frá lögreglustöð á Selfossi og vart náð á slysstað á skemmri tíma en hálfri klukkustund miðað við aðstæður. Hann taldi eitthvað styttri tíma taka að aka til Reykjavíkur frá slysstað. Skýrsla sú, sem liggi frammi í málinu hafi bæði verið tekin á vettvangi og einnig á sjúkrahúsi. Hann kvaðst ekki muna nákvæmlega, hvernig veðurskilyrði hafi verið en vísar til skýrslu sinnar. Vitnið, Málfríður Sigurhansdóttir, staðfesti frásögn lögreglu, sem eftir henni er höfð í lögregluskýrslu. Henni sagðist svo frá, að hún og fjölskylda hennar hafi verið á austurleið. Eiginmaður hennar hafi ekið bifreið þeirra. Þau hafi mætt þar rauðri Volvobifreið, sem ekið var á öfugum vegarhelmingi og hafi svo virst sem árekstur myndi verða. Þeim hafi verið mjög brugðið við aksturslag þessarar bifreiðar. Eftir að bifreiðarnar mættust, hafi Volvobifreiðinni verið sveigt aftur inn á öfugan vegarhelming og hafi þau haft áhyggjar af bifreiðum, sem á eftir þeim komu. Hún taldi, að bifreið þeirra hafi verið ekið á vinstri akrein til austurs, en vildi ekki fullyrða það. Atvikið hafi átt sér stað ofan við Skíðaskálann. Álit dómsins: Sannað þykir, að rauðri fólksbifreið af Volvogerð var ekið með háskalegum hætti í niðdimmri þoku um Hellisheiði og Hveradali til vesturs á röngum vegarhelmingi á þeim tíma, sem áreksturinn varð. Einnig liggur fyrir, að stefnda, Sergia Margrét Leonar, var á sama tíma á ferð um Hellisheiði og ók rauðri Volvobifreið. Gler í vinstri spegli bifreiðar hennar hafði brotnað við snertingu við aðra bifreið. Allt annað verður að leiða af líkum. Stefnandi bar hér fyrir dómi, svo og í skýrslu sinni hjá lögreglu, að bifreið sú, sem skyndilega hafi birst í þokunni á öfugum vegarhelmingi, hafi verið rauð Volvobifreið og hafi honum fundist bifreiðarnar snertast um leið og þær mættust. Engin rannsókn fór fram á bifreiðum málsaðila til að ganga úr skugga um, hvort ummerki sæjust um þessa snertingu. Stefnda greindi lögreglu frá því, að hún hefði mætt hvítri sendiferðabifreið, þegar hún var nýkomin niður af Heiðinni og hafi þær ekið svo nálægt hvor annarri, að þær hafi snerst og við það hafi gler í vinstri spegli bifreiðar hennar brotnað. Árekstrarstaðurinn kemur heim við lýsingu stefndu um snertingu við aðra bifreið og einnig það, að bifreið stefnanda var hvít á lit og allstór (Peugeot 405). Á hinn bóginn var bifreið stefnanda fólksbíll en ekki sendiferðabíll, eins og stefnda lýsti. Þá er til þess að líta, að vitnið Sigurður Pétursson skýrði lögreglu frá því, að rauða volvonum hefði verið ekið svo nærri hvítum sendiferðabíl, að hann hafi jafnvel talið, að bifreiðarnar hefðu nuddast eitthvað saman. Styður þetta atvikalýsingu stefndu Sergiu, en á móti kemur, að vitnið kvað þetta hafa gerst rétt eftir að komið var upp úr Kömbum. Vitnin Sigurður Pétursson og Svanur Hólm Sigurðsson skýrðu dóminum frá því, að rauða Volvonum hafi verið ekið á röngum vegarhelmingi, þegar þeir misstu sjónar af honum í þann mund, sem bifreið stefnanda hafi skyndilega birst í þokunni, rétt fyrir áreksturinn. Styður þetta lýsingu stefnanda á atburðarásinni. Þegar allt það er virt, sem að framan er rakið, og til þess litið, að stefnda, Sergia, mætti ekki fyrir dóminn til skýrslugjafar, þykir verða að telja, að hún hafi verið ökumaður rauða Volvosins og valdið tjóni stefnanda með háskaakstri sínum. Stefndu, Sergia og Ibex Motor Policies at Lloyd´s, verða því sameiginlega dæmd til að greiða stefnanda 500.000 krónur, enda hafa málsaðilar komið sér saman um að miða tjón stefnanda við þá fjárhæð. Dráttarvaxtakrafa stefnanda, eins og hún var sett fram í stefnu, var óljós og ekki tæk til efnisdóms. Sú dráttarvaxtakrafa, sem stefnandi setti fram við aðalmeðferð málsins, verður að telja of seint fram komna með hliðsjón af mótmælum lögmanns stefndu, og verður því ekki á hana fallist. Rétt þykir með vísan til 130. gr. laga nr. 19/1991, að stefndu greiði stefnanda málskostnað, sem ákveðst 155.000 krónur, að teknu tilliti til lögmælts virðisaukaskatts. Skúli J. Pálmason héraðsdómari kveður upp þennan dóm. Dómsorð: Stefndu, Sergia Margrét Leonar og Ibex Motor Policies at Lloyd´s, greiði stefnanda, Leifi Agnarssyni, 500.000 krónur. Stefndu greiði stefnanda 155.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 407/1998
|
Fasteignakaup Galli Afsláttur Matsgerð Meðdómsmaður
|
S keypti íbúðarhús af T. Eftir kaupin komu í ljós fúaskemmdir í húsinu og hélt S eftir hluta af greiðslu kaupverðs þar sem hann taldi sig eiga kröfu á hendur T vegna þessa. T stefndi S til greiðslu fjárins en S gagnstefndi og krafðist afsláttar eða skaðabóta auk þess sem hann krafðist þess að T yrði gert að gefa út afsal fyrir eigninni.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Hjörtur Torfason og Hrafn Bragason. Áfrýjandi hefur skotið málinu til Hæstaréttar með stefnu 5. október 1998. Hann krefst aðallega sýknu af kröfum stefnda ásamt því, að stefndi verði dæmdur til að gefa út og afhenda honum afsal fyrir fasteigninni Marargrund 11 í Garðabæ. Til vara krefst hann sýknu að svo stöddu af kröfum stefnda, en til þrautavara þess, að kröfurnar verði lækkaðar til mikilla muna. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Mál þetta varðar kaup aðila um íbúðarhúsið Marargrund 11 í Garðabæ, svo sem rakið er í héraðsdómi. Höfðaði stefndi málið til greiðslu á ógoldnum eftirstöðvum kaupverðs, en áfrýjandi hefur á móti gert kröfu um skaðabætur eða afslátt af kaupverði vegna galla á húsinu, auk kröfu um útgáfu afsals. Gögn málsins leiða ekki í ljós, að stefnda hafi verið kunnugt um það við kaupin, að fúaskemmdir væru á húsinu. Almenn frásögn hans um, að svo væri ekki, verður ekki metin sem ábyrgðaryfirlýsing, er leiði til skaðabótaábyrgðar, svo sem atvikum var háttað. Hins vegar ber á það að fallast með héraðsdómi, sem skipaður var sérfróðum meðdómendum, að áfrýjandi eigi rétt til afsláttar vegna þeirra skemmda, sem í ljós komu eftir kaupin, og sé hann hæfilega ákveðinn 350.000 krónur. Áfrýjandi hefur ekki sýnt fram á, að hann þurfi á sérstökum atbeina stefnda að halda til að geta staðið við skuldbindingar sínar um endurfjármögnun og yfirtöku áhvílandi lána á eigninni, og útgáfa afsals að þeim óleystum gæti ekki orðið án fyrirvara. Ber einnig að fallast á það með dómendum, að hann eigi ekki rétt á afsali að svo stöddu. Hinn áfrýjaði dómur verður þannig staðfestur, með skírskotun til forsendna hans að öðru leyti. Áfrýjandi greiði stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti, svo sem um er mælt í dómsorði. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur á að vera óraskaður. Áfrýjandi, Sólskin ehf., greiði stefnda, Theodór Einarssyni, 90.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 6. júlí 1998. Ár 1998, mánudaginn 6. júlí, er Héraðsdómur Reykjaness háður í húsi dómsins, Brekkugötu 2 Hafnarfirði. Dómendur eru Finnur Torfi Hjörleifsson héraðsdómari, dómsformaður, og meðdómendurnir Björn Björnsson húsasmíðameistari og Freyr Jóhannesson byggingatæknifræðingur. Fyrir er tekið: Málið nr. E-120/1998:Theodór Einarsson gegn Sólskini ehf., og í því kveðinn upp svohljóðandi dómur. Mál þetta var höfðað með birtingu stefnu 8. janúar sl. Það var þingfest 3. febrúar og tekið til dóms að lokinni aðalmeðferð 11. júní. Stefnandi málsins er Theodór Ragnar Einarsson leigubifreiðarstjóri, kt. 240437-8059, Asparfelli 10 Reykjavík. Stefnt er Sólskini ehf., kt. 620895-2029, Dalshrauni 13 Hafnarfirði. Dómkröfur. Endanlegar dómkröfur stefnanda eru þær; að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda kr. 1.160.742 auk dráttarvaxta skv. III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af kr. 50.000 frá 1.september 1997 til 1. desember 1997, af kr. 550.000 frá þeim degi til 1. mars 1998, af kr. 1.050.000 frá þeim degi til 1. júní 1998 og af kr. 1.160.742 frá þeim degi til greiðsludags. Stefnandi krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað samkvæmt fram lögðum málskostnaðarreikningi. Endanlegar kröfur stefnda eru þessar: Aðallega að stefndi verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda. Til vara er krafist sýknu að svo stöddu, og til þrautavara er krafist lækkunar á stefnukröfum. Við aðalmeðferð var af hálfu stefnda höfð uppi sú krafa að stefnandi yrði dæmdur til þess að gefa út afsal til stefnda fyrir fasteigninni Marargrund 11 Garðabæ. Af hálfu stefnanda var á það fallist að krafan kæmist að, en henni var mótmælt. Stefndi hefur í málinu uppi skuldajafnaðarkröfu að fjárhæð kr. 1.128.135. Stefndi krefst málskostnaðar úr hendi stefnanda samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi. Málsatvik, málsástæður og lagarök. Í stefnu segir, að með kaupsamningi dags. 16. maí 1997 hafi stefndi keypt fasteign stefnanda, einbýlishúsið Marargrund 11 í Garðabæ, ásamt bílskúr og tilheyrandi lóðarréttindum. Kaupverðið hafi verið kr. 9.500.000, og hafi átt að standa skil á því með þeim hætti að greiða útborgun kr. 3.010.742 og með því að yfirtaka áhvílandi skuldir að upphæð kr. 6.489.258. Þegar stefna var útgefin var höfuðstóll stefnukröfu kr. 550.000, og segir í stefnunni að stefndi hafi staðið skil á greiðslu að upphæð kr. 1.100.000 við samning. Þá hafi hann greitt næstu útborgunargreiðslu að upphæð kr. 300.000, sem var í gjalddaga 1. júlí 1997. Afborgun að upphæð kr. 500.000, sem var í gjalddaga 1. september 1997 hafi stefndi aðeins greitt að hluta eða kr. 450.000 og því séu kr. 50.000 af þeirri afborgun í vanskilum. Þá hefur stefndi ekkert greitt, segir í stefnu, af afborgun kr. 500.000 sem var í gjalddaga 1. desember 1997. Við aðalmeðferð málsins jók stefnandi við kröfur sínar vegna tveggja gjaldfallinna greiðsla til viðbótar skv. kaupsamningi, þ.e.a.s. 500.000 króna sem féllu í gjalddaga 1. mars 1998 og kr. 110.742 , sem gjaldféllu 1. júní 1998, og er þannig fenginn höfuðstóll stefnukröfu kr. 1.160.742. Í stefnu segir, að þrátt fyrir ítrekaðar tilraunir og innheimtubréf lögmanns stefnanda 9. janúar 1998 til stefnda hafi skuldin ekki fengist greidd og því sé málshöfðun óhjákvæmileg. Ennfremur segir í stefnu: “Ekki verður séð að ágreiningur sé milli stefnanda og stefnda um réttmæti þessarar fjárkröfu, sem er í vanskilum og ástæða vanefnda stefnda á skilvísri greiðslu skv. kaupsamningi, annaðhvort að kenna vilja- eða getuleysi stefnda til þess.” Stefnandi byggir fjárkröfu sína gegn stefnda á gagnkvæmum samningi þeirra, kaupsamningi 16. maí 1997. Sá kaupsamningur er fram lagður í málinu. Greiðsluskylda stefnda, segir í stefnu, byggist á samningssambandi aðilja. Greiðsluskylda stefnda sé óumdeild og ótvíræð. Hann hafi því vanefnt samningsskyldur sínar um skilvísa greiðslu kaupverðsins, sem sé ein af meginskyldum stefnda í þessu samningssambandi við stefnanda. Vanefndir stefnda hafi valdið stefnanda, eins og við mátti búast, verulegum vandræðum og erfiðleikum vegna skuldbindinga við kaup annarrar húseignar, sem byggðist á trausti til efnda stefnda á greiðslu kaupverðs á Marargrund 11. Við aðalmeðferð voru bókuð mótmæli stefnanda gegn kröfu stefnda um að stefnandi yrði dæmdur til að gefa út afsal fyrir fasteigninni Marargrund 11 til stefnda. Byggðust mótmæli stefnanda á því að stefndi hefði ekki létt af stefnanda skuldarábyrgð á tveimur áhvílandi veðskuldum skv. kaupsamningi aðilja. Um lagarök og réttarreglur vísar stefnandi til almennra reglna samninga- og kröfuréttar svo sem þeirra meginreglna sem fram koma í lögum nr. 7/1936 og nr. 39/1922 um efndaskyldu kaupanda á skilvísri greiðslu kaupverðs. Kröfur um dráttarvexti styður stefnandi við samning aðilja og reglur III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 með síðari breytingum. Í greinargerð stefnda segir að hann mótmæli því ekki að félagið sé skuldugt stefnanda um þær fjárhæðir sem um er stefnt vegna viðskipta um fasteignina Marargrund 11. Hins vegar hafi komið í ljós eftir kaupin, að húseignin hafi verið haldin alvarlegum göllum, þ.e.a.s. að í útveggjum sé mikill fúi og því burðarvirki hússins verulega gallað. Við þennan galla hafi orðið vart þar sem megn fúkkalykt hafi verið í húsinu. Stefndi telur að stefnandi hafi vitað eða hafi mátt vita um þennan galla, þar sem sýnileg viðgerð hafi farið fram á eigninni með því að skipt hafi verið um panel undir gluggum á hluta hússins og klætt yfir fúa, auk þess hafi stefnandi byggt við eignina forstofu. Stefndi telur að hann eigi rétt til þess að fá afslátt af kaupverði og/eða skaðabætur og hefur óskað eftir því við héraðsdóm að kvaddur verði hæfur og óvilhallur matsmaður til þess að lýsa ástandi eignar, mæla fyrir um úrbætur og meta kostnað ef þeirra er þörf. Stefndi telur að niðurstöður mats muni a.m.k. nema stefnukröfunni. Segir í greinargerð hans að félagið muni hafa uppi niðurstöðu matsins, auk kostnaðar af því, til skuldajafnaðar gegn öllum kröfum stefnanda. Fjárhæð skuldajafnaðarkröfu stefnda er þannig fengin að lagðar eru saman niðurstöðutölur matsgerðar Leifs Benediktssonar byggingaverkfræðings (sjá síðar), kr. 950.740, og kostnaður við matið, sem stefndi telur vera kr. 177.395, og fást þá kr. 1.128.135. Varakrafa stefnda um sýknu að svo stöddu, er reist á þeirri málsástæðu að stefnandi hafi ekki aflétt af eigninni öllum þeim veðskuldum sem hann skuldbatt sig til með kaupsamningi á dskj. nr. 3. Í greinargerð stefnda eru þessar veðskuldir taldar þrjár, samtals að fjárhæð kr. 869.594. En í bókun sem gerð var við aðalmeðferð í þingbók segir að þær skuldir sem stefnandi á eftir að aflétta af Marargrund 11 skv. kaupsamningi sé skuld við Sparisjóð Hafnarfjarðar og fjárnámsskuld við Sýslumanninn í Hafnarfirði, en ekki sé ágreiningslaust hverjar fjárhæðirnar nákvæmlega eru. Þessar tvær skuldir eru í greinargerð stefnda að fjárhæð kr. 250.000. Þá segir enn í greinargerð stefnda að lækkunarkrafa stefnda sé reist á þeirri málsástæðu að niðurstöður væntanlegrar matsgerðar geymi kostnað, sem hann hafi uppi til skuldajafnaðar gegn öllum kröfum stefnanda. Dráttarvaxtakröfu stefnanda og kröfu um málskostnað mótmælir stefndi. Um lagarök segir í greinargerð stefnda að hann reisi kröfur sínar á ákvæðum kaupalaga nr. 39/1922 per analogiam, samningalögum nr. 7/1936 og ákvæðum einkamálalaga nr. 91/1991. Í kaupsamningi aðilja frá 16. maí 1997 er tekið fram að kaupandi (stefndi) yfirtaki þessar tvær veðskuldir, sem hvíla á fasteigninni: á 1. veðrétti: húsbréfalán að eftirstöðvum kr. 4.115.180, og á 3. veðrétti: skuld við sparisjóð Hafnarfjarðar að eftirstöðvum kr. 2.374.078. Í vélrituðum texta á stöðluðu samningseyðublaði er skráð: “Kaupanda er ljóst að hann hefur ekki rétt til að yfirtaka húsbréfalánið á 1. veðr. en hann hyggst endurfjármagna það lán sjálfur. Kaupandi hefur skoðað eignina vandlega og er kunnugt að lóðin og húsið, þar með gólfin hafa sigið og útveggir að vestan verðu. Bílskúrinn hefur einnig sigið og er með bungu í miðju.” Síðan eru taldar upp þær veðskuldir sem aflétta ber af eigninni. Við aðalmeðferð var upplýst að af þeim skuldum sem stefnanda bar skv. kaupsamningnum að létta af eigninni, stóðu tvær eftir, og sem fyrr segir voru þær taldar í greinargerð stefnda nema kr. 250.000. Samkvæmt skjölum sem stefnandi lagði fram við aðalmeðferð nema skuldir þessar kr. 206.563 (við Sparisjóð Hafnarfjarðar) og kr. 60.365 (við sýslumanninn í Hafnarfirði), en stefnandi bar ásamt fasteignasalanum Valgeiri Kristinssyni að hin síðari hefði verið greidd. Ágreiningur var um fjárhæð skuldanna. Matsgerð. Með bréfi til Héraðsdóms Reykjaness dags. 3. mars 1998 beiddist lögmaður stefnda þess að dómurinn kveddi til óvilhallan matsmann til að skoða og meta fasteignina Marargrund 11 Garðabæ og að lagt yrði fyrir matsmann að lýsa ástandi eignar, hvort hún væri haldin göllum og hverra úrbóta væri þörf, og meta kostnað af þeim. Á dómþingi 12. mars 1998 var Leifur Benediktsson byggingaverkfæðingur kvaddur til sem matsmaður til að meta það sem um var beðið í matsbeiðni. Matsgerð liggur frammi í málinu. Hún er dags. 15. apríl 1998. Þar segir að matsfundur hafi verið haldinn 25. mars 1998. Á þeim fundi hafi verið farið yfir þær upplýsingar sem fram komu í matsbeiðni um aldur hússins. Í matsbeiðninni segir um aldur hússins að eignin Marargrund 11 sé íbúðarhús, einlyft timburhús reist árið 1963. Húsið sé að grunnfleti 135,1 m2 , auk þess bílskúr 40 m2, reistur sama ár. Fullnaðarbyggingu sé lokið skv. fasteignamatsskrá 1986. Matsþoli hafi verið þinglýstur eigandi eignarinnar frá 25. mars 1993. Við aðalmeðferð kom fram að ekki er ágreiningur um það, að húsið sé byggt á árunum 1961-1963. Hins vegar benti lögmaður stefnanda á að við það hefði verið miðað við kaupin að húsið hefði verið byggt 1950. Í matsgerð segir á einum stað, að tilraunir til að afla upplýsinga um aldur hússins hafi farið fram föstudaginn 27. mars. Engar teikningar af húsinu Marargrund 11 hafi fundist hjá byggingafulltrúa Garðabæjar, né neinar frekari upplýsingar um aldur þess. Hins vegar bendi þær upplýsingar sem fengust til, að áðurnefndar upplýsingar um aldur hússins og byggingarsögu séu ekki fjarri lagi. Í matsgerð segir að á matsfundi hafi komið fram, að matsþoli, stefnandi þessa máls, hafi breytt aðalinngangi hússins á árunum 1994/1995. Útidyrahurð hafi þá verið í skoti á SA-vegg hússins við breikkun nyrðri hluta þess. Framan við dyrnar hafi verið steyptur dyrapallur og þak hússins náði yfir dyrapallinn og hvíldi horn þess á súlu á úthorni pallsins. Því hafi aðeins þurft að gera tvo útveggi frá hornsúlu að útveggjum og setja útidyrahurð og aðra þeirra til að gera lokaða forstofu framan við þáverandi útidyrahurð. Kvaðst matsþoli ekkert hafa rifið og engu hafa breytt í útveggjum hússins við þessa framkvæmd, aðeins bætt nýjum byggingahluta og klæðningu við það sem fyrir var. Við skoðun, segir í matsgerð, kom í ljós, að áfellum á horn hússins hafi verið breytt við gerð anddyrisins, en að öðru leyti gátu upplýsingar fyrirverandi eiganda staðist. Þá segir í matsgerð, að húsið Marargrund 11 sé timburhús og að burðarvirki þess sé trégrind klædd utan með pappa og láréttum yfirfelldum tréborðum, svokallaðri vatnsklæðningu. Í matsgerð er kafli sem ber fyrirsögnina "Niðurstöður af skoðun, mat á göllum. Ljóst er að nokkrar fúaskemmdir eru í burðargrind í veggjum hússins í SA- og SV-hlið stofu. Einnig er ljóst að talsverðar fúaskemmdir hafa verið í veggjum herbergis handan aðalinngangs, einkum á SA-hlið en einnig lítilsháttar í NA-vegg og SV-vegg sem áður var útveggur en er nú orðinn milliveggur að forstofu. Frumorsök þessara skemmda er vatnsleki undir glugga og inn í veggi en e.t.v. einnig leki inn um úthorn sem eru mjög áveðurs á þessum stöðum á húsinu. Fúi sem sýnilegur er í vatnsklæðningu stafar væntanlega bæði af slakri fúavörn efnis í upphafi, ófullnægjandi viðhaldi og því að engin virk útloftun er bak við klæðninguna. Við mat á þessum niðurstöðum verður að hafa í huga að klæðning hússins er orðin allt að 35 ára gömul sem er nokkru meira en helmingur þess endingartíma sem reikna má með að viðarklæðning hafi jafnvel þó hún sé af vönduðustu gerð og sé ávallt haldið vel við. Þar sem fúaskemmdir hafa fundist í húsinu þarf að skipta um fúna hluta burðargrindar og endurnýja einangrun. Yfirleitt þarf að endurnýja klæðningu beggja vegna á vegg enda er hún oftast orðin skemmd af fúa eða að hún eyðileggst þegar verið er að rífa vegginn til að komast fyrir fúaskemmdir. Verði húsið áfram klætt liggjandi vatnsklæðningu ætti að endurnýja klæðningu á heilum veggflötum í einum áfanga og koma á fyrir útloftunargrind milli klæðningar og burðargrindar í veggjum. Einnig kæmi til greina að loka núverandi vatnsklæðningu inni í veggnum eftir að gert hefur verið við fúaskemmdir og klæða allt húsið með loftræstri plötuklæðningu af einhverju tagi. Eftirfarandi áætlun mun þó miðast við endurnýjun með loftræstri liggjandi klæðningu eins og fyrir er." Þessu næst er í matsgerðinni kafli undir fyrirsögninni "Mat á kostnaði við viðgerðir. Kostnaður við viðgerðir er metinn fyrir hvorn hluta hússins um sig, veggir um herbergi hægra megin inngangs, hér eftir kallaður herbergishluti og veggir í horni stofu og SV-hlið, hér eftir nefndur stofuhluti. Í herbergishluta er búið að rífa og komast fyrir fúaskemmdir í grind eins og lýst hefur verið hér að framan. Þar þarf að ljúka við viðgerð á grind. Eins og áður sagði er engin virk loftræsting á klæðningu veggjanna eins og nú er gengið frá þeim í húsinu. Því er hér reiknað með að öll vatnsklæðning verði rifin af þessum hluta SA-veggjar þ.e. upp að lóðréttri stafnklæðningu, pappalögn endurnýjuð, komið fyrir útloftunargrind og hún klædd með fúavarinni vatnsklæðningu með sömu áferð og er á húsinu í dag. Ekki er reiknað með að raska þurfi klæðningu á NA-vegg hússins og þarf því ekki að gera annað við hann en að endurnýja það eina borð sem rifið hefur verið af. Að innan yrðu útveggir á SA-hlið og 1,5 m af útvegg á NA-hlið næst horni einangraðir með 100 mm þéttull klæddri rakavarnardúk, sett á þá lagnagrind, raf- og ofnalagnir endurnýjaðar. Þá þarf að endurnýja plötuklæðningar á útveggjum og millivegg að forstofu að hluta og er reiknað með að þeir verði klæddir 12 mm spónaplötum og allt herbergið málað. Endurnýjun gólfefna á þessu herbergi er ekki reiknað með í þessari aðgerð þar sem það telst vera hluti af viðgerð á sigi í gólfplötum. Heildarkostnaður við þessar viðgerðir er metinn vera kr. 363.040,-." Kostnaður þessi er síðan sundurliðaður í 19 verkliði og efniskostnaður af heildarupphæðinni er tilgreindur 95.000 krónur. Um stofuhluta segir í matsgerðinni að endurnýja þurfi suðaustur-vegg með sama hætti og lýst var hér að framan vegna herbergishluta. Í suðvestur-vegg sé fótreim orðin fúaskemmd u.þ.b. einn metra frá horni og nái skemmdir um 40 sm upp í grindina. Heildarkostnaður við þessar viðgerðir er metinn vera kr. 328.700. Sá kostnaður er síðan sundurliðaður í 19 verkliði og efniskostnaður er tilgreindur 80.000 krónur af heildarfjárhæð. Í matsgerðinni segir því næst orðrétt: "Ekki er að fullu ljóst hvort fúaskemmdir í klæðningu á SV-hlið falla undir þessa matsbeiðni þar sem hér er fremur um að ræða viðhaldsmál á gömlu húsi en viðgerð á galla. Skemmdirnar eru ljósar þeim sem að gáir án nokkurs rifs, þær eru þó aðeins bundnar við hluta veggjarins enda virðist klæðning á öðrum hlutum vera yngri eins og áður hefur komið fram. Þrátt fyrir þennan vafa er hér tekið með mat á viðgerð þessa húshluta að utan. Er þá reiknað með að öll klæðning að utan verði rifin af upp að standandi panelklæðningu á stafni. Einangrun verði hreinsuð úr vegg og hann einangraður að nýju með 100 mm þéttullareinangrun. Síðan verði veggur pappaklæddur, loftunargrind komið fyrir og veggurinn klæddur nýrri vatnsklæðningu. Heildarkostnaður við þessar viðgerðir er metinn vera kr. 259.000,-."Kostnaðurinn er síðan sundurliðaður í 9 verkliði, en efniskostnaðar er ekki getið. Skýrslur fyrir dómi. Fyrir dómi gáfu skýrslur stefnandi og framkvæmdastjóri stefnda, Theodór Kjartansson, og vitnin Leifur Benediktsson byggingaverkfræðingur, matsmaður, og Valgeir Kristinsson hrl., fasteignasali, sem hafði milligöngu um kaup og sölu aðilja á fasteigninni Marargrund 11. Í skýrslu stefnanda kom m.a. fram að hann hefði keypt húsið Marargrund 11 á árinu 1992 eða 1993 á 9,7 milljóni króna. Hann hefði byggt forstofu við húsið á suðaustur-hlið og blómaskála bak við húsið við hliðina á bílskúr. Hann sagði að húsið hefði verið nýmálað þegar hann keypti það, en málningin hefði flagnað dálítið af því, og hann hefði málað það að utan, að hann hélt tveimur árum eftir að hann keypti það. Stefnandi kvaðst hafa selt húsið vegna greiðsluerfiðleika, sem hann hefði verið kominn í. Búið hefði verið að selja húsið á nauðungarsölu þegar kaup aðilja fóru fram. Fasteignasalan sem annaðist söluna hefði fyrst sett á húsið 12,5 milljónir króna, en lækkað það síðan niður í 11,5 milljónir. Framkvæmdastjóri stefnda, Theodór Kjartansson hefði gert sér tvö tilboð í eignina, 9.5 milljónir og 9,8, og hann (stefnandi) hefði samþykkt tilboðið upp á 9,5 milljónir, af því að hann hefði verið kominn í greiðsluþrot og samkv. því tilboði hefði verðið átt að greiðast á skemmri tíma. Stefnandi sagði að fyrirsvarsmaður stefnda, Theodór Kjartansson, hefði komið nokkrum sinnum að skoða húsið og hefði gert það vandlega, skoðað það utan og innan gaumgæfilega. Honum hefði verið bent á að sig væri í húsinu. Kaupandi hefði litið á það sem galla, en hann hefði sagt sér að það væri ekkert mál að rétta húsið af, sem hann væri nú búinn að gera. Aðspurður kvaðst stefnandi ekki vera viss um hvenær kvartað var af hálfu stefnda yfir fúa í húsinu, forsvarsmenn stefnda hefðu flutt inn 1. júní 1997. Stefnandi sagði að stefndi hefði fengið hálfs mánaðar frest til að endurfjármagna húsbréfalán, áhvílandi á húsinu, sem hann átti að aflétta skv. kaupsamningi, en væri ekki búinn að því enn. Á skuldabréfi við Sparisjóð Hafnarfjarðar, sem stefndi hefði átt að yfirtaka skv. kaupsamningi, hefðu átt að verða “nafnaskipti”. Stefndi hefði líka haft hálfan mánuð til að létta af honum þeirri skuldarábyrgð. Stefnandi kvaðst ítrekað aldrei hafa orðið var við neinn fúa í húsinu og enga fúkkalykt. Enginn raki hefði verið í húsinu. Það hefði alltaf verið “hlýtt og gott”. Af hálfu stefndagaf aðiljaskýrslu Theodór Kjartansson, framkvæmdastjóri. Hann sagði að forsvarsmenn stefnda hefðu farið þrisvar í stuttar heimsóknir til að skoða eignina Marargrund 11. Hún hefði litið þokkalega út, ekki hefði séð mikið á málningu eða veggjum. Hann hefði ekki orðið var við neinar skemmdir, svona fljótt á litið. Við kaupin hefðu þau, fyrirsvarsmenn stefnda, vitað um sig í gólfum. Ástand eignar hefði verið þokkalegt, ef litið hefði verið fram hjá gólfgöllum. Aðilinn Theodór Kjartansson bar að hann hefði fyrir kaup rætt við stefnanda um ástand eignarinnar: “ . . . ég spurði hann hvort hann teldi að það væri einhver fúi í húsinu, og hann taldi það af og frá.” Hann kvaðst ekki hafa neina sérþekkingu á húsum. Aðilinn kannaðist við að hafa gert tvö tilboð í eignina upp á 9,2 og 9,5 milljónir eða 9,2 og 9,8. Hann vildi ekki fullyrða um þessar tölur. Theodór Kjartansson bar að hann og kona hans (stjórnarformaður stefnda) hefðu fundið fúkkalýkt í húsinu fljótlega eftir að þau fluttust inn í það. Þau hefðu fyrst haldið að hún stafaði frá gólfum, en við athugun hefði það ekki reynst vera. Þá hefðu þau fundið út að fúkkinn kæmi frá grind hússins eða undan gluggum. Hann hefði þá strax haft samband við stefnanda. Var svo að skilja af framburði aðiljans að það hefði verið í ágúst 1997. Aðilinn kannaðist við aðspurður að hafa farið fram á 100.000 króna afslátt vegna fúagallans gegn því að kaupverðið yrði greitt að fullu og stefndi fengi afsal. Því boði hefði ekki verið tekið. Hann var þá spurður af hvaða ástæðu stefndi hefði haldið eftir 50.000 krónum af greiðslu 1. september 1997 og allri greiðslunni, 500.000 krónum, 1. desember. Aðilinn svaraði: “Af því að ég vildi reyna að knýja fram samkomulag í þessu máli.” Það hefði ekki verið hlustað á þau (forsvarsmenn stefnda). Sanngjarnri tillögu þeirra hefði verið hafnað. “Þá sáum við ekki fram á annað en við yrðum að reyna einhver önnur ráð til að knýja fram samkomulag. Þess vegna var greiðslum haldið eftir og ekki greiddar.” Aðilinn sagði aðspurður að greiðslur þær, sem haldið var eftir, hefðu verið lagðar inn á bankareikning. Hann hefði talað um þetta við fasteignasalann og látið hann hafa ljósrit af bankabók, og seljandi hefði vitað af þessu. Aðilinn kvað stefnda vera með loforð um lán frá “ákveðinni lánastofnun” í staðin fyrir húsbréfin sem á eigninni hvíldu. Það lán fengist ekki fyrr en afsal væri fengið. Hann var þá spurður: “Var því lofað við kaupsamning að þessu yrði lokið innan tveggja vikna þar frá?” Svar: “Já, við ætluðum að reyna að gera þetta á annan hátt, en það tókst ekki, og við gátum ekki staðið við þennan hálfs mánaðar frest. Við tilkynntum fasteignasalanum það sérstaklega og hvað við hygðumst fyrir, að við þyrftum á afsali að halda til þess að geta framfylgt þessu ákvæði í samningunum og hann reyndi sitt til þess að ná því fram, en það tókst ekki.” Aðilinn sagði að stefnandi hefði upplýst sig um aldur hússins, að það væri byggt 1952, sem síðar hefði reynst rangt. Matsmaður, Leifur Benediktsson byggingaverkfræðingur, staðfesti fyrir dómi matsgerð sína. Hann sagði aðspurður að til þess að finna fúa í klæðningu á suðvestur-hlið hússins þyrftu menn að reka í hana harðan hlut. Fagmenn og aðrir þeir sem þekktu til timburs gætu fundið þetta, en auðvitað þyrftu menn að vita eftir hverju þeir væru að leita. Þeim sem málaði húsið utan hefði getað yfirsést fúinn, ef hann hefði verið að mála yfir eldri málningu. Pensill væri ekki svo harður að hann gengi inn í spýtur. Matsmaður taldi að fúkkalykt gæti stafað frá fúaskemmdum í húsinu. Hann var spurður hvort sigið í húsinu gæti valdið óþéttleika. Hann svaraði að við slíkt sig mynduðust fleiri glufur og rásir en upphaflega hefðu verið fyrir hendi. Stofugluggi sagði hann að hefði verið eini glugginn sem hefði gefið það verulega til kynna að þar væri leki. Frágangur á honum hefði verið óvandaður. Húsið væri ekki vandað að gerð, en ekki vildi matsmaður samt segja að það væri beinlínis óvandað. Mjög algengt væri að finna göt undir gluggum á húsum byggðum síðustu 20 árin. Matsmaður var spurður hvort við því væri að búast að fúi væri í húsum sem þessu. Hann svaraði því til að menn sem þekktu til ættu að kanna það. Í húsum á þessum aldri væri ástæða til að kanna það. Í matsgerð kemur fram að við mat á niðurstöðum verði að hafa í huga að klæðning hússins sé allt að 35 ára gömul, sem sé nokkru meira en helmingur þess endingartíma sem reikna megi með að viðarklæðning hafi, jafnvel þótt hún sé af vönduðustu gerð og sé ávallt vel við haldið. Matsmaður sagði í sambandi við þetta að hann þekkti ekkert hús með 70 ára gamalli klæðningu. Hann sagðist ekki mundu reikna með endingu slíkrar ytri klæðningar lengur en í 50 ár í mesta lagi. Það væri sjálfsagt hægt að láta hana endast lengur með góðu viðhaldi, en hún gæti áreiðanlega orðið ónýt á skemmri tíma, ef hún væri illa pössuð. Um viðgerð á klæðningu á suðvestur-hlið húss (borð felld saman) sagði matsmaður að hann byggist við að hún hefði verið gerð áður en fúi fór að koma í hana. Um tvo fyrri verkliðina sagði hann að um væri að ræða algjöra endurnýjun á húshliðum. Hann upplýsti að fjárhæðir matsgerðar væru á verðlagi 1998. Vitnið Valgeir Kristinsson hrl., fasteignasali, sem hafði milligöngu um kaup og sölu á húseigninni Marargrund 11, sagði aðspurður að talað hefði verið um það við kaupin að stefndi hefði stuttan tíma, fáar vikur, til að létta skuldarábyrgð að stefnanda af vegna þeirra tveggja skulda sem hvíldu á húsinu og stefndi átti samkvæmt kaupsamningi að yfirtaka, þ.e. húsbréfaláni og skuldabréfi Sparisjóðs Hafnarfjarðar. Hann sagði að hugmyndin hefði verið sú að gera upp húsbréfalánið með nýju láni, en lánið við Sparisjóðinn færi á 1. veðrétt og stefndi yfirtæki það. Vitnið staðfesti að fyrsta ásett verð á húsið hefði verið 12,5 miljónir króna, en hefði fljótlega verið lækkað niður í 11,5, og hefði í upphafi verið tekið mið af sigi í húsinu. Eignin hefði verið auglýst “hressilega”. Mikið hefði legið við, því að 1. apríl 1997 hefði farið fram nauðungarsala á eigninni. Stefnandi hefði fengið samþykkisfrest, að því er vitnið minnti í 6 vikur fremur en 8. Við þessar aðstæður hefði verið áríðandi að selja eignina frjálsum samningi. Hann sagðist halda að 11,5 milljónir hefði verið eðlilegt ásett söluverð, en 12,5 hefði verið óskhyggja. Það væri regla að sett væri hærra verð á eignir en þær seldust á. Vitnið sagði að stefndi hefði gert kröfu til afsláttar eftir að klæðning var opnuð á norðvestur-hlið hússins. Theodór Kjartansson hefði þá beðið sig að koma og skoða húsið og í framhaldi af því hefði hafist samningalota um að fá lækkun á verði, og henni hefði lokið með tilboði kaupenda um að verð yrði lækkað um kr. 100.000, en jafnframt mundi stefndi borga þá þegar allt sem ógreitt var skv. kaupsamningi. Þetta hefði verið í nóvember 1997 fremur en í desember. Stefnandi hefði hafnað þessu. Vitnið kvaðst hafa lagt að forsvarsmönnum stefnda að standa skil á greiðslum skv. kaupsamningi, því að hann hefði tekið að sér að greiða skuldir sem hvíldu á stefnanda. Stefndi hefði haldið eftir greiðslum af því að hann vildi semja um bætur vegna galla. Hann neitaði því aðspurður að forsvarsmaður stefnda hefði sýnt honum fram á að hann gæti innt af hendi greiðslur, hann hefði ekki nefnt við sig að hann hefði lagt þær inn á banka. Vitnið Valgeir Kristinsson var að því spurður hvort við sölumeðferð hefði borist í tal ástand eignar annað en sig í gólfum. Hann kvaðst hafa spurt stefnanda sérstaklega, vegna þess að þetta væri hús byggt um 1950, hvort í því væri fúi, en stefnandi hefði sagt svo ekki vera. Hann kvaðst hafa skráð hjá sér þennan byggingartíma, en vissi ekki hvaðan sú vitneskja var fengin. Forsendur og niðurstöður. Stefndi hélt eftir 50.000 krónum af útborgunargreiðslu, sem hann átti að greiða 1. september 1997, og allri fjárhæðinni, 500.000 krónum, sem hann átti að greiða stefnanda 1. desember 1997 og ennfremur 500.000 krónum, sem hann átti að greiða stefnanda 1. mars 1998. Þegar stefndi átti að inna af hendi þessar greiðslur voru órannsakaðar og ósannaðar þær fúaskemmdir á fasteigninni Marargrund 11, sem stefndi gerir í máli þessu skuldajafnaðarkröfu fyrir. Stefnda var því óheimilt að halda eftir þessum greiðslum samkv. samningi aðilja, enda sýndi hann stefnanda ekki fram á greiðslugetu sína. Því ber að dæma stefnda til að greiða fjárhæðir þessar með dráttarvöxtum, eins og stefnandi krefst. Við skoðun matsmanns á húsinu nr. 11 við Marargrund komu í ljós alvarlegar fúaskemmdir í burðarvirki og klæðningu hússins að utan. Stefnandi hefur borið fyrir dómi að honum hafi verið með öllu ókunnugt um skemmdir þessar. Hér er um leyndan galla að ræða, og er ósannað að stefnandi hafi um hann vitað eða mátt vita, og ekki var við því að búast að fyrirsvarsmenn stefnda gætu séð hann við skoðun á húsinu fyrir kaup. Við mat á því hvort stefndi á rétt á afslætti eða skaðabótum vegna fúaskemmdanna telja dómendur að líta beri til eftirtalinna atriða: Húsið er nokkuð við aldur. Ágreiningslaust er að það hafi verið reist á árunum 1961-63, en upplýst var við aðalmeðferð með framburði forsvarsmanns stefnda og með vætti Valgeirs Kristinssonar hrl., löggilts fasteignasala, að við það hefði verið miðað við kaupin að það væri nokkru eldra, eða frá því um eða upp úr 1950. Samkvæmt matsgerð og vætti matsmanns, Leifs Benediktssonar verkfræðings, er nokkuð langt liðið á eðlilegan endingartíma viðar í klæðningu hússins. Það er álit matsmanns skv. vætti hans, að húsið hafi ekki verið vandlega byggt, og taka sérfróðir meðdómendur undir það álit. Augljós galli var á húsinu þegar kaup voru gerð. Verulega mikið sig og skekkja var í sökkli, og hefur stefndi lagfært eða látið bæta úr þeim galla. Var tekið tillit til þessa galla við ákvörðun kaupverðs. Upplýst er, m.a. með vætti fasteignasalans Valgeirs Kristinssonar, sem hafði milligöngu um kaupin, að upphaflegt söluverð hússins hefði verið ákveðið 12,5 milljónir króna, en það síðan lækkað niður í 11,5 milljónir, sem fasteignasalinn taldi að verið hefði raunhæfara ásett verð. Fram kom hjá honum sem alkunna er, að fasteignir seljast jafnan á nokkru lægra verði en sett er á þær í fyrstu. Hann upplýsti einnig að stefnanda hefði legið mjög á að selja húsið, því að nauðungarsala hefði þegar farið fram á því. Dómendur telja þó óvíst að kaupverð hafi verið lægra en ætla mátti, þar sem vitað var að stefndi þurfti að kosta nokkru til að lagfæra sig í húsinu. Matsgerð hefur ekki verið hrundið. Dómendur hafa það við hana að athuga að ekki er getið efniskostnaðar í þriðja matsþætti (verklið), þ.e. við kostnaðarmat vegna viðgerða á klæðningu á suðvestur-hlið. Þá er ekki tekið tillit til endurgreiðslu á virðisaukaskatti af vinnu við viðgerðir. Við þær viðgerðir sem nauðsynlegar eru skv. matsgerð verður húsið nr. 11 við Marargrund mikið endurbætt og endurnýjað. Upplýst er með framburði fyrirsvarsmanns stefnda og vætti Valgeirs Kristinssonar að stefnandi var við kaupin spurður um það hvort fúi væri í húsinu, og hann sagði svo ekki vera. Ekki verður litið svo á að hér hafi verið um ábyrgðaryfirlýsingu að ræða af hálfu stefnanda, heldur telja dómendur að svör hans hafi verið til vitnis um grandleysi hans um fúaskemmdirnar. Dómendur telja að fúaskemmdir á húsinu séu svo alvarlegar að stefndi eigi rétt á nokkrum afslætti af kaupverði. Að teknu tilliti til þeirra atriða sem hér að framan eru skráð þykir þeim rétt að dæma afslátt að álitum kr. 350.000, sem komi til skuldajafnaðar við kröfur stefnanda frá 15. apríl 1998, en þá lá matsgerð fyrir og var fram lögð í dómi. Samkvæmt framanrituðu verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda kr. 810.742 með dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af kr. 50.000 frá 1. september 1997 til 1. desember 1997, af 550.000 frá þeim degi til 1. mars 1998, af kr. 1.050.000 frá þeim degi til 15. apríl 1998, af kr. 700.000 frá þeim degi til 1. júní 1998 og af kr. 810.742 frá þeim degi til greiðsludags. Um kröfu stefnda um útgáfu afsals. Stefnandi hefur samþykkt að um kröfu þessa mætti fjalla efnislega, og verður það því gert, þó að stefndi hafi ekki gagnstefnt í málinu. Auk þess sem stefndi efndi ekki kaupsamning aðilja að því leyti að hann greiddi ekki þær peningagreiðslur sem honum bar, hefur hann einnig vanefnt samninginn að því leyti að hann hefur ekki létt af stefnanda skuldabyrði tveggja lána, sem á eigninni hvíla og honum bar að létta af stefnanda. Lán þessi voru samtals að eftirstöðvum kr. 6.489.258, þegar kaupsamningur var gerður. Töf sú sem orðið hefur á því að stefnandi létti skv. samningi af eigninni skuldum, sem eru miklum mun lægri, má rekja til vanefnda stefnda. Meðan stefndi hefur ekki efnt samninginn að þessu leyti á hann ekki rétt á útgáfu afsals fyrir eigninni úr hendi stefnanda. Þykir því dómendum rétt að sýkna stefnanda af þessari kröfu að svo stöddu. Um málskostnað. Rétt þykir eftir úrslitum máls að stefndi greiði stefnanda 100.000 krónur í málskostnað, auk virðisaukaskatts, og hefur þá verið tekið tillit til matskostnaðar, sem dómendum þykir rétt að falli á stefnanda. Dóm þennan kveða upp Finnur Torfi Hjörleifsson héraðsdómari, dómsformaður, og meðdómendurnir Björn Björnsson húsasmíðameistari og Freyr Jóhannesson byggingatæknifræðingur. Dómsorð: Stefndi, Sólskin ehf., greiði stefnanda, Theodóri Ragnari Einarssyni, kr. 810.742 með dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af kr. 50.000 frá 1. september 1997 til 1. desember 1997, af kr. 550.000 frá þeim degi til 1. mars 1998, af kr. 1.050.000 frá þeim degi til 15. apríl 1998, af kr. 700.000 frá þeim degi til 1. júní 1998 og af kr. 810.742 frá þeim degi til greiðsludags. Stefnandi skal að svo stöddu vera sýkn af kröfu stefnda um útgáfu afsals fyrir fasteigninni Marargrund 11 Garðabæ. Stefndi greiði stefnanda 100.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 400/2010
|
Skaðabætur Einkahlutafélag Ábyrgð stjórnarmanna
|
G og S gegndu störfum framkvæmdastjóra og stjórnarformanns í B ehf. Á starfstíma sínum höfðu þeir frumkvæði að stofnun dótturfélags B ehf. í Slóvakíu. Fyrir tilstuðlan G og S voru greiðslur vegna stofnunar félagsins og ýmiss annars kostnaðar inntar af hendi fyrir reikning B ehf. Samkvæmt samþykktum dótturfélagsins átti B ehf. 68% hlut í félaginu en G og S 16%, hvor um sig. B ehf. höfðaði mál þetta gegn G og S, eftir að þeir höfðu lokið störfum hjá félaginu, til heimtu þeirra fjármuna sem samkvæmt framansögðu var ráðstafað til stofnunar dótturfélagsins, með vísan til 73. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög, á þeim grundvelli að félagið væri í reynd að fullu í eigu G og S. G og S mótmæltu því að um heimildalausa ráðstöfun hefði verið að ræða og héldu því fram að fénu hefði verið ráðstafað til stofnframlags dótturfélagsins, að hluta í þágu B ehf., lögum samkvæmt, og að hluta sem viðskiptalán til handa G og S, sbr. 1. mgr. 79. gr. laga nr. 138/1994. Í dómi Hæstaréttar segir meðal annars að samkvæmt bókum B ehf., sem G og S báru ábyrgð að væru rétt færðar, var hlutafjáreign í dótturfélaginu skráð sem eign G og S, greidd með fjármunum B ehf. og án þess að endurgjald hefði komið fyrir úr hendi tvímenninganna. Hæstiréttur taldi að fallast yrði á með B ehf. að G og S hefðu gengið svo frá reikningsskilum B ehf. að telja bæri að dótturfélagið væri í þeirra eigu og yrði því að líta svo á að þeir hefði nýtt fjármuni B ehf. í eigin þágu við stofnun dótturfélagsins. Þessi ráðstöfun hefði ekki verið heimil tvímenningunum á grundvelli XII. kafla laga nr. 138/1994 og hefðu þeir því bakað B ehf. tjón sem þeir bæru skaðabótaskyldu á, sbr. 1. mgr. 108. gr. sömu laga. Málsástæðu G og S fyrir Hæstarétti þess efnis að B ehf. væri ekki heimilt að hafa uppi skaðabótakröfu á hendur þeim þar sem ákvörðun um það hefði ekki verið tekin á hluthafafundi B ehf., sbr. 1. mgr. 109. gr. laga nr. 138/1994, var of seint fram komin. sbr. 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Páll Hreinsson og Viðar Már Matthíasson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 22. júní 2010. Hann krefst þess aðallega að stefndu verði óskipt gert að greiða sér 6.040.849 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 4.799.705 krónum frá 8. október 2007 til 22. nóvember 2008, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga af 6.040.849 krónur frá þeim degi til greiðsludags. Til vara að stefndu verði óskipt gert að greiða sér 1.933.072 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 af 1.535.906 krónum frá 8. október 2007 til 22. nóvember 2008, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga af 1.933.072 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndu krefjast staðfestingar héraðsdóms og að áfrýjanda verði gert að greiða hvorum þeirra málskostnað fyrir Hæstarétti. I Samkvæmt gögnum málsins barst stefnda Gunnari Erni Kristjánssyni, þáverandi framkvæmdastjóri áfrýjanda, tölvupóstur frá lögmanninum Radovan Hrádek í Slóvakíu 8. október 2007 varðandi stofnun félagsins Ormsson Slovakia s.r.o. Þar kom fram að öll skjöl væru tilbúin fyrir stofnun félagsins en lögmanninum hefði ekki borist fé til að mæta kostnaði við stofnun þess að fjárhæð 11.399 evrur og greiðslu hlutafjár í félaginu að fjárhæð 1.500.000 slóvakískar krónur, sem jafngiltu þá 44.431 evru, eða samtals 55.830 evrur. Samkvæmt greiðsluseðli um gjaldeyriskaup frá Landsbanka Íslands hf. sama dag keypti áfrýjandi 55.830 evrur fyrir 4.799.705 íslenskar krónur og millifærði bankinn fjármunina inn á reikning lögmannsins í viðskiptabanka í Bratislava í Slóvakíu. Á greiðsluseðilinn var skráð skýringin: „Ormsson Slovakia s.r.o.“ Í beinu framhaldi var gengið frá stofnun Ormsson Slovakia s.r.o. Samkvæmt samþykktum félagsins 16. október 2007 átti áfrýjandi 68% í því og stefndu hvor um sig 16%, en hlutafé var 1.500.000 slóvakískar krónur. Til viðbótar þessu létu stefndu áfrýjanda greiða ýmsan kostnað vegna Ormsson Slovakia s.r.o., meðal annars vegna þjónustu lögmanns, og var reikningur nr. 114285 í bókum áfrýjanda þannig auðkenndur sem „verk í vinnslu í Slovakíu“, en lokastaða hans var 1.241.144,19 krónur. Krafa áfrýjanda á hendur stefndu nemur samtölu af lokastöðu þessa reiknings og þeirri fjárhæð sem samkvæmt framansögðu var greidd til lögmannsins Radovan Hrádek. Áfrýjandi byggir á því að þessum fjármunum úr sjóðum hans hafi verið varið til að stofna félag sem í reynd hafi verið í eigu stefndu þótt 68% hlutafjár hafi verið skráð sem eign áfrýjanda. Í þessu sambandi vísar áfrýjandi til þess að óheimilt sé að ráðstafa fjármunum úr sjóðum félags nema í þágu starfsemi þess eða í öðrum lögbundnum tilvikum, sbr. 73. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög. Hvergi sjáist merki þess í skjallegum gögnum áfrýjanda, hvorki ársreikningi né annars staðar, að hlutafjáreign í Ormsson Slovakia s.r.o. hafi verið eign hans. Stefndu mótmæla því að um heimildarlausa ráðstöfun fjármuna hafi verið að ræða. Hafi þessu fé verið ráðstafað í þágu áfrýjanda af þeim, sem til þess voru bærir, enda ljóst að það hafi farið til að greiða stofnfé áfrýjanda í Ormsson Slovakia s.r.o. og að hluta hafi verið um að ræða viðskiptalán til handa stefndu fyrir þeirra 32% stofnframlagi svo sem heimilt sé í lokamálslið 1. mgr. 79. gr. laga nr. 138/1994. II AB 173 ehf. keypti alla hluti í áfrýjanda 2. október 2008 af Opal SeafoodInvestments Ltd. en stefndu voru fyrirsvarsmenn síðarnefnda félagsins og undirrituðu kaupsamning fyrir þess hönd. Í 2. gr. samningsins kemur fram að forsendur kaupanda fyrir gerð hans væri einkum að finna í tveimur skjölum, sem væru fylgiskjöl með honum. Annars vegar var þar um að ræða ársreikning fyrir áfrýjanda og dótturfélög fyrir árið 2007 og hins vegar óformlegt uppgjör þeirra sömu fyrir janúar til og með júní 2008. Í 8. gr. kaupsamningsins staðfesti seljandi og lofaði með undirritun sinni á samninginn að allar þær upplýsingar sem hann hefði gefið varðandi félagið væru réttar og að kaupandi hefði verði upplýstur um öll þau atriði sem máli skiptu. Í skýringu nr. 7 í ársreikningi áfrýjanda fyrir árið 2007 kemur fram að eignarhlutir í hlutdeildarfélögum séu eignfærðir á nafnverði en ekki sem svarar til hlutdeildar félagsins í bókfærðu eigin fé þeirra. Í skýringu nr. 18 eru taldir upp eignarhlutir í öðrum félögum og er þar ekki að finna neinar upplýsingar um eignarhlut í Ormsson Slovakia s.r.o. Ársreikningurinn var staðfestur af stjórn áfrýjanda og framkvæmdastjóra og undirritaður af stefndu. Þá var hann áritaður af þáverandi endurskoðanda félagsins án athugasemda. Áfrýjandi hefur lagt fram nýtt skjal fyrir Hæstarétt sem nefnist „Lokafærslur 2007“, en þáverandi endurskoðandi hans sendi það til fjármálastjóra félagsins 22. september 2008. Þar kemur fram færsla að fjárhæð 4.799.705 krónur frá „hlutabréfaeign“ áfrýjanda yfir á „aðrar skammtímakröfur“ og er skýring við hana „Mlf á Gunnar og Sigurð“. Samkvæmt bókum áfrýjanda, sem stefndu báru ábyrgð á að væru rétt færðar, var hlutafjáreign í Ormsson Slovakia s.r.o. þannig skráð sem eign stefndu, greidd með fjármunum áfrýjanda og án þess að endurgjald hefði komið fyrir úr hendi stefndu. Stefndu hafa borið fyrir sig að um viðskiptalán hafi verið að ræða fyrir 32% eignarhluta þeirra í Ormsson Slovakia s.r.o. Engin gögn hafa þó fundist um það í bókum áfrýjanda og er sú fullyrðing stefndu því ósönnuð gegn andmælum hans. Í tölvupósti, sem þáverandi endurskoðandi áfrýjanda sendi 26. september 2008 í tilefni af áreiðanleikakönnun á áfrýjanda í tengslum við sölu á félaginu, svaraði hann fyrirspurn um framangreindar bókhaldsfærslur. Þar kemur fram að hlutabréfaeign að fjárhæð 4.799.705 krónur hafi verið færð til eigenda einhvern tíma á árinu 2007. Þá segir svo: „Þegar ég fór yfir þetta með Gunnari og Sigurði komu fram afdráttarlaus fyrirmæli um að þetta væri þeirra eign en ekki BO. Þetta er sem sagt fært svona að fyrirmælum allra eigenda. Meira veit ég ekki og annað skipti mig ekki máli en báðir [eru] borgunarmenn fyrir þessari skuld.“ Áfrýjandi hefur lagt fram nýtt skjal, tölvupóst frá sama degi frá endurskoðandanum til þess, er sá um framkvæmd áreiðanleikakönnunarinnar. Þar kemur fram að endurskoðandinn hafi ekki fundið hvaða hlutbréf þetta séu að fjárhæð 4.799.705 krónur en það ætti að vera aukaatriði þar sem stjórn félagsins hafi ákveðið að þetta væri ekki eign þess. Í bréfinu segir síðan: „Þetta er gert svona í lokafærslum hjá mér að beiðni eigenda sem töldu þetta ranglega bókað. Á móti er eignfærð krafa á eigendur sem þeir eiga að sjálfsögðu að standa skil á eða enn betra að draga þetta frá við uppgjör. Þetta er hluti af öðrum skammtímakröfum sem eru 29.895.286.“ Þar sem framangreindar skýringar þáverandi endurskoðanda áfrýjanda voru gefnar aðeins fjórum dögum eftir að gengið var frá lokafærslum áfrýjanda fyrir árið 2007 og þær samrýmast færslum í bókum félagsins, verða þær lagðar til grundvallar við úrlausn málsins. Af hálfu stefndu hefur komið fram í málinu að öll hlutabréf í Ormsson Slovakia s.r.o. hafi verið seld í september 2008 fyrir samtals eina krónu. Þeir hafa á hinn bóginn ekki lagt fram nein gögn því til stuðnings. Áfrýjandi hefur lagt fram ný gögn fyrir Hæstarétt sem sýna að Ormsson Slovakia s.r.o. eigi 33,4% í félaginu Home Studio a.s., sem sagt er í rekstri á heimilistækjamarkaði og er sá hlutur að nafnvirði 1.500.000 slóvakískar krónur. Ekki liggur fyrir hvenær Ormsson Slovakia s.r.o. eignaðist þennan hlut, en fyrir Hæstarétt hafa verið lögð fram gögn er sýna að stefndi Sigurður tók sæti í stjórn Home Studio a.s. 16. janúar 2008. Að því virtu sem að framan greinir verður fallist á með áfrýjanda að stefndu hafi sjálfir gengið svo frá reikningsskilum hans fyrir árið 2007 að telja beri að Ormsson Slovakia s.r.o. sé í þeirra eigu, en af þeim sökum verður að líta svo á að þeir hafi nýtt fjármuni áfrýjanda í eigin þágu við stofnun félagsins. Stefndu, sem þáverandi stjórnarformanni og framkvæmdastjóra áfrýjanda, var þessi ráðstöfun ekki heimil á grundvelli neins af ákvæðum XII. kafla laga nr. 138/1994 og hafa þeir því bakað áfrýjanda tjón sem þeir bera skaðabótaskyldu á samkvæmt 1. mgr. 108. gr. sömu laga. Fyrir Hæstarétti hafa stefndu haft uppi þá málsástæðu að áfrýjanda sé ekki heimilt að hafa uppi skaðabótakröfu á hendur þeim þar sem ákvörðun um það hafi ekki verið tekin á hluthafafundi í áfrýjanda, sbr. 1. mgr. 109. gr. laga nr. 138/1994. Ekki verður séð að á þessu hafi verið byggt í héraði og er því um nýja málsástæðu að ræða sem er of seint fram komin, sbr. 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Kemur hún því ekki til álita við úrlausn málsins. Stefndu byggja loks á því að fram hafi farið fullnaðaruppgjör á milli stefndu og áfrýjanda í tengslum við sölu á áfrýjanda 2. október 2008, en í 5. gr. kaupsamningsins segi að stefndu greiði upp skuldir samkvæmt viðskiptareikningum sínum síðar sama dag. Geti áfrýjandi því ekki haft uppi þessa kröfu á hendur þeim. Upplýst var við munnlegan flutning málsins fyrir Hæstarétti að stefndu greiddu upp skuldir á viðskiptareikningum sínum eftir að kaupsamningurinn hafði verið gerður. Kröfur þær, sem mál þetta varðar, voru ekki færðar á viðskiptareikninga þeirra í bókum áfrýjanda og tók uppgjörið því þegar af þeirri ástæðu ekki til þeirra. Samkvæmt framangreindu verður aðalkrafa áfrýjanda því tekin til greina með vöxtum eins og í dómsorði greinir. Eftir þessum úrslitum málsins verða stefndu dæmdir óskipt til að greiða áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem ákveðinn er í einu lagi eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Stefndu, Gunnar Örn Kristjánsson og Sigurður Sigfússon, greiði óskipt áfrýjanda, Bræðrunum Ormsson ehf., 6.040.849 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 4.799.705 krónum frá 8. október 2007 til 22. nóvember 2008, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga af 6.040.849 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Stefndu greiði óskipt áfrýjanda samtals 1.000.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 29. mars 2010. Mál þetta, sem dómtekið var 19. mars sl., var höfðað 6. apríl 2009 af Bræðrunum Ormson ehf., Síðumúla 9, Reykjavík, gegn Gunnari Erni Kristjánssyni, Krossalind 11, Kópavogi, og Sigurði Sigfússyni, Árlandi 3, Reykjavík. Stefnandi krefst þess að stefndu verði dæmdir in solidum til að greiða stefnanda 6.040.849 krónur ásamt vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, af 4.799.705 krónum frá 8. október 2007 til 22. nóvember 2008, en með dráttarvöxtum af 6.040.849 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Til vara er þess krafist að stefndu verði dæmdir in solidum til að greiða stefnanda 1.933.072 krónur ásamt vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. sömu laga af 1.535.906 krónum frá 8. október 2007 til 22. nóvember 2008, en með dráttarvöxtum af 1.933.072 krónum frá þeim degi til greiðsludag. Í báðum tilvikum krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefndu in solidum að mati dómsins. Af hálfu stefndu er krafist sýknu af kröfum stefnanda. Hvor stefndu krefst málskostnaðar úr hendi stefnanda að skaðlausu að teknu tilliti til virðisaukaskatts. Yfirlit málsatvika og ágreiningsefna Með kaupsamningi 2. október 2008 seldi Opal Seafood Investments Ltd. alla hluti í stefnanda, en kaupandi var AB 173 ehf., Lágmúla 7 í Reykjavík. Framkvæmdastjóri var þá stefndi Gunnar en stjórnarformaður stefndi Sigurður. Sama dag viku stefndu úr stjórn stefnanda og hættu þar störfum. Krafa stefnanda í málinu er byggð á því að stefnandi hafi orði fyrir tjóni sem stefndu beri skaðabótaábyrgð á vegna þess að greitt hafi verið úr sjóðum stefnanda samkvæmt ákvörðun stefndu fyrir hlutafé í Ormson Slóvakíu. Kostnaður hafi einnig verið færður vegna þess félags sem leitt hafi til tjóns fyrir stefnanda. Skaðabótakrafan er samtals að fjárhæð 6.040.849 krónur. Af hálfu stefndu er skaðabótaskyldu mótmælt svo og því að nokkurt tjón hafi orðið sem stefndu beri skaðabótaábyrgð á. Í gögnum málsins kemur fram að greitt var af hálfu stefnanda fyrir hlutafé í Ormson Slóvakíu 4.799.705 íslenskar krónur 8. október 2007. Einnig hefur verið lagt fram skjal sem er færsla að fjárhæð 1.241.144 krónur vegna verks í vinnslu í Slóvakíu samkvæmt lokastöðu 27. október 2008. Af hálfu stefnanda er vísað til þess að stefndu hafi sjálfir keypt umrædd hlutabréf en látið stefnanda greiða fyrir þau og annan kostnað vegna þessa sem hafi verið ólögmætt og óheimilt af þeirra hálfu. Stefnandi vísar til þess að í gögnum komi ekki fram að stefnandi hafi verið kaupandi hlutfjárins og kaupin því verið stefnanda óviðkomandi. Þessu er mótmælt af hálfu stefndu en þeir vísa til þess að stefnandi hafi hvorki fært viðhlítandi rök fyrir því né lagt fram sönnunargögn um að stefndu beri óskipta bótaábyrgð á hinu meinta tjóni stefnanda. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi vísar til þess að á árinu 2007 hafi verið millifærðir fjármunir úr sjóðum stefnanda. Þetta komi fram í heimabanka og tölvubréfi 8. október það ár þegar millifærðar voru 4.799.705 krónur á slóvenska lögfræðistofu vegna stofnunar félagsins Ormson Slóvakíu. Stefnanda sé hvorki ljóst í hvaða tilgangi millifærslan átti sér stað né á hvaða heimildum hún byggðist. Stefndu séu persónulega ábyrgir gagnvart stefnanda vegna millifærslunnar. Stefnandi mótmæli því að hann hafi sjálfur staðið að stofnun félagsins Ormson Slóvakíu. Endurskoðandi hefði farið yfir málið og hafi afdráttarlaust komið fram að félagið væri eign stefndu en ekki stefnanda. Þessu fé hafi því verið ráðstafað í þágu stefndu. Til viðbótar framangreindri fjárhæð virtist sem stefndu hefðu látið stefnanda greiða ýmsan kostnað vegna Ormson Slóvakíu. Viðskiptareikningur nr. 114285, auðkenndur sem „verk í vinnslu í Slóvakíu“, að fjárhæð 1.241.244 krónur, hafi verið skuldfærður til samræmis í bókum stefnanda. Stefnandi hafi enga aðkomu átt að þessu félagi og því fráleitt að hann beri þennan kostnað sem hljóti að vera á ábyrgð stefndu. Með kaupsamningi 2. október 2008 hafi stefndu selt alla hluti í stefnanda fyrir hönd Opal Seafoods Investments Ltd., AB 173 ehf. Í tengslum við þau kaup hafi stefndu gert upp kröfur samkvæmt viðskiptareikningi sínum við stefnanda. Stefnufjárhæð þessa máls hafi hins vegar ekki verið hluti af því uppgjöri, enda ekki skuldfærð á viðskiptareikning stefndu hjá stefnanda á þeim tíma, auk þess sem krafa stefnanda byggðist á almennum skaðabótareglum. Stefndu séu persónulega ábyrgir fyrir greiðslunni sem stefnandi krefji þá um í málinu. Framangreindri fjárhæð hafi verið ráðstafað úr sjóðum stefnanda án heimildar og í andstöðu við lög. Fjármunum verði almennt ekki ráðstafað úr sjóðum félags nema í þágu starfsemi viðkomandi félags, sem arðgreiðslum, við lækkun hlutafjár eða sem láni. Engu þessara skilyrða sé fullnægt. Því hafi verið um óheimila og ólögmæta meðferð fjármuna að ræða. Stefndu séu skaðabótaskyldir gagnvart stefnanda, stefndi Gunnar sem framkvæmdastjóri og stefndi Sigurður sem stjórnarformaður, samkvæmt meginreglum skaðabótaréttar, þar með talið reglum um húsbóndaábyrgð, og meginreglum félagaréttar um skyldur stjórnenda félaga samkvæmt lögum nr. 138/1994 um einkahlutafélög. Stefndu hafi stöðu sinnar vegna borið að tryggja meðferð fjármuna félagsins lögum samkvæmt. Þeirri skyldu hafi augljóslega ekki verið fullnægt og hafi það valdið stefnanda tjóni. Stefndu beri óskipta ábyrgð í samræmi við almennar skaðabótareglur. Tjón stefnanda svari til höfuðstóls þeirra fjármuna sem ráðstafað hafi verið úr sjóðum stefnanda án heimildar og í andstöðu við lög sem nemi stefnufjárhæð málsins, 4.799.705 krónur + 1.241.244 krónur, samtals 6.040.949 krónur. Umræddum fjármunum virtist hafa verið ráðstafað í þágu fjárfestinga stefndu sjálfra. Þeir verði því aðeins lausir undan ábyrgð að þeir geti sýnt fram á að meðferð fjármunanna á þeim tíma er þeir voru í fyrirsvari fyrir stefnanda hafi byggst á fullnægjandi heimildum og verið lögum samkvæm. Þeir verði að sýna fram á hvort og með hvaða hætti félagið í Slóvakíu tengdist stefnanda. Stefndu geti ekki borið því við að engin skjalleg gögn liggi fyrir um þessa ráðstöfun úr sjóðum stefnanda, þar með talið hver hafi verið rétthafi þeirra. Hvers konar brotalamir í þessum efnum séu á ábyrgð stefndu sjálfra. Sama niðurstaða leiði af því að engar upplýsingar um Ormson Slóvakíu sé að finna í bókum stefnanda frá þeim tíma er stefndu báru sjálfir ábyrgð á bókhaldi félagsins. Varakrafa stefnanda miðist við að tjónið sem um ræði nái aðeins til þess hluta sem stefnandi hafi greitt fyrir stefndu verði litið svo á að stefnandi hafi átt 68% hlutafjár í Ormson Slóvakíu en stefndu samtals 32%. Stefndu verði að endurgreiða stefnanda þann hluta fjárhæðarinnar sem stefnandi hafi lagt út fyrir þá. Varakrafan sé því aðeins 32% af aðalkröfunni. Stefnandi krefjist vaxta samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 af 4.799.705 krónum frá 8. október 2007 til 22. nóvember 2008, en dráttarvaxta samkvæmt 3. mgr. 5. gr. sömu laga af 6.040.949 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Varðandi síðari höfuðstólsfjárhæðina sé krafist dráttarvaxta af henni frá 22. nóvember 2008, enda þótt stefnandi eigi rétt á vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laganna frá ýmsum tímum fyrr á árinu 2008. Stefnandi hafi fyrst krafið stefndu um greiðslu með tölvubréfi 22. október 2008 og sé dráttarvaxta krafist þegar mánuður var liðinn frá því að stefndu voru krafðir um greiðslu. Málsástæður og lagarök stefndu Af hálfu stefndu er vísað til þess að skaðabótakrafa stefnanda eigi sér enga stoð og byggi á röngum og eða ósönnuðum fullyrðingum um málsatvik. Fjárhæðirnar sem stefnandi krefjist bóta fyrir séu greiðslur frá stefnanda til slóvensks lögmanns, Radovan Hrádek, sem hafi séð um stofnun Ormson Slóvakíu og sé útlagður kostnaður vegna félagsins og starfsemi þess. Stefnandi hafi stofnað félagið 16. október 2007 og hafi átt 68% hlutafé en stefndu hvor um sig 16%. Greiðsla til Radovan Hrádek 8. október 2007, að fjárhæð 4.799.705 krónur, sé vegna stofnunar Ormson Slóvakíu eins og handskrifað sé á skjalið. Stofnun félagsins og ráðstöfun fjármuna stefnanda til þess hafi á allan hátt verið lögmæt og innan þeirra heimilda sem stefndu hafi á þeim tíma haft sem stjórnendur. Fullyrðingum um að fjármunir þessir hafi verið greiddir í þágu stefndu persónulega sé mótmælt sem röngum og ósönnuðum. Félagið hafi verið rekið með tapi árið 2007 og hafi stefndu talið hlutina verðlausa í lok þess árs og hlutafjárframlagið þar með tapað. Stefndu hafi ákveðið að afskrifa umrædda eign og talið að afskrift hefði verið færð í bækur stefnanda með viðeigandi gjaldfærslu. Í ljós hafi komið að þess í stað hafi afskriftin verið færð á biðreikning þar sem endurskoðanda hafi vantað gögn til staðfestingar. Á árinu 2008 hafi rekstur Ormson Slóvakíu að mestu verið fjármagnaður af félagi í þeirra eigu, Obsidan Properties Slóvakía, m.a. með víkjandi lánum. Það félag hafi keypt alla hluti í Ormson Slóvakíu 8. september 2008, þar á meðal 68% hlut stefnanda. Allar ákvarðanir um stofnun Ormson Slóvakíu, fjárútlát stefnanda í tengslum við félagið og ráðstöfun hlutafjáreignar hafi verið lögmætar og innan þeirra formlegu heimilda sem stefndu hefðu haft sem stjórnendur stefnanda. Ákvarðanir um greiðslu kostnaðar hafi verið lögmætar og geti á engan hátt skapað stefndu bótaskyldu gagnvart stefnanda. Stefndu vísi til áreiðanleikakönnunar, sem kaupandi hafi látið framkvæma áður en kaupsamningur hafi verið gerður 2. október 2008, en í 9. tl. samningsins segi að áreiðanleikakönnun hafi farið fram á rekstri og efnahag stefnanda. Hún hafi bæði náð til lögfræðilegra og fjárhagslegra atriða og verið unnin á vegum kaupanda á hans kostnað. Seljandi hafi hvorki komið að þeirri könnun né séð hana. Stefndu hafi hvorki komið að áreiðanleikakönnuninni né fengið tækifæri til að tjá sig um hana hafi. Það sem stefnandi hafi eftir endurskoðanda hljóti að byggjast á misskilningi og frásögn hans í tölvupósti sé ekki í samræmi við fyrirmæli stefndu eða viðskiptin sem um ræði. Tölvupósturinn sé svar endurskoðandans við fyrirspurn þess sem gert hafi áreiðanleikakönnunina fyrir væntanlega kaupendur hlutafjár í stefnanda. Stefndu hafi ekki komið að þessu og því ekki getað komið að leiðréttingum á því sem kynni að vera rangt. Upplýsingar sem þar komi fram hafi því enga þýðingu fyrir úrlausn málsins. Samið hafi verið um að stefndu gerðu upp skuldir sínar á viðskiptareikningum sínum hjá stefnanda síðar þann dag, þ.e. eftir undirritun kaupsamningsins. Báðir stefndu hafi gert það. Með greiðslum stefndu samkvæmt uppgjörinu hafi báðir talið sig skuldlausa við stefnanda. Stefnandi hafi haft upplýsingar vegna áreiðanleikakönnunarinnar um hina meintu skuld, sem ekki hafi verið tilgreind á viðskiptamannareikningum stefndu, en þrátt fyrir það hafi stefnandi engan fyrirvara gert við kaupin um frekari kröfur á hendur stefndu. Verði ekki fallist á þessar málsástæður stefndu sé byggt á því að stefnandi hafi glatað rétti til að hafa uppi kröfur á stefndu með því að ekki hafi verið gerður fyrirvari í kaupsamningnum þrátt fyrir fullyrðingar endurskoðandans. Sýknukrafan sé byggð á því að rangt og ósannað sé að uppfyllt séu skilyrði til þess að stefndu geti borið skaðabótaábyrgð gagnvart stefnanda vegna greiðslna úr sjóðum félagsins sem bótakrafan lúti að. Þá sé vaxtakröfu stefnanda mótmælt og sérstaklega byggt á því að krafa um almenna vexti eigi sér ekki lagastoð. Varakröfu stefnanda sé mótmælt með vísan til þess að engin sönnun hafi verið færð fyrir henni. Stefndu vísi til laga nr. 138/1994 varðandi heimildir til ráðstöfunar fjármuna stefnanda í þágu Ormsson Slóvakíu. Skilyrðum bótaskyldu samkvæmt almennu skaðabótareglunni sé ekki fullnægt, enda hvorki um saknæma né ólögmæta háttsemi að ræða. Um sýknu af vaxtakröfu sé vísað til laga nr. 38/2001. Málskostnaðarkrafan sé byggð á 129. og 130. gr. laga um meðferð einkamála og um virðisaukaskatt sé vísað til laga nr. 50/1988 en stefndu séu ekki virðisaukaskattskyldir. Niðurstaða Krafa stefnanda í málinu er byggð á því að greitt hafi verið á árinu 2007 úr sjóðum stefnanda samkvæmt ákvörðun stefndu fyrir hlutafé í Ormson Slóvakíu og kostnaður vegna þess félags, samtals að fjárhæð 6.040.849 krónur, án þess að stefnanda hafi borið nokkur skylda til þess. Stefndu hafi látið stefnanda greiða kaupverð hlutafjárins ásamt kostnaði en það hafi þeir gert í eigin þágu og hafi það verið bæði óheimilt og ólögmætt. Stefnandi hafi vegna þessa orði fyrir tjóni sem stefndu beri skaðabótaábyrgð á gagnvart stefnanda. Sýknukrafa stefndu er byggð á því að stefnandi hafi verið kaupandi hlutafjárins í Ormson Slóvakíu en ekki stefndu. Þeim hafi því verið heimilt að ráðstafa fjármunum stefnanda á þann hátt sem gert var og hér að framan hefur verið lýst. Í málinu hefur verið lagt fram greiðsluskjal þar sem fram kemur að 8. október 2007 hafi stefnandi greitt 4.799.705 íslenskar krónur til viðtakanda í Bratislava. Viðtakandinn er RadovanHrádek en fram hefur komið að hann hafi sem lögmaður gengið frá stofnun hlutafélagsins Ormson Slóvakíu. Á skjalinu kemur fram sú skýring til viðtakanda greiðslunnar að hún sé vegna Ormson Slóvakíu s.r.o. Í úttekt úr viðskiptaskrá Héraðsdómstól í Bratislava, sem lögð hefur verið fram í málinu, kemur fram að Ormson Slóvakíu s.r.o. hafi verið skráð 17. nóvember 2007. Í samþykktum félagsins, sem skráðar voru í Slóvakíu, kemur fram að stofnfé sé 1.500.000 SSK. Fram kemur einnig að það hafi verið lagt fram í þessum hlutföllum af hluthöfum: Stefnanda 68%, stefnda Gunnari 16% og stefnda Sigurði 16%. Af hálfu stefnanda er vísað til þess að í ársreikningi stefnanda fyrir árið 2007 komi ekki fram að Ormson Slóvakíu sé talið meðal hlutafélaga í eigu stefnanda. Sú skýring hefur komið fram á því að reikningurinn sem um ræðir hafi fyrst verið færður sem hlutafjáreign, eins og þáverandi endurskoðandi stefnanda lýsti fyrir dóminum. Síðar hefði færslan, að beiðni stefnda Gunnars, verið tekin út af þeim lið og sett yfir á reikning sem heiti Aðrar skammtímakröfur. Í raun hafi krafan verið sett á biðreikning sem ekki hafi verið með neinu nafni. Þetta hafi ekki verið fært á viðskiptareikning stefndu. Fram kom einnig hjá endurskoðandanum í vitnisburði hans fyrir dóminum að ætlunin hafi verið að bíða eftir gögnum um að þessi eign væri töpuð en ekki hafi mátt gjaldfæra það þannig í skattskilum nema öruggt væri að hlutaféð væri tapað. Færslan hafi því endað uppi á biðreikningi og hafi átt eftir að afgreiða hana en það hafi síðan gleymst. PricewaterhouseCoopers hafi spurst fyrir um þessa færslu vegna áreiðanleikakönnunar, en vitnið kvaðst í fljótræði hafa gefið það svar að þetta væri krafa á stefndu. Þetta sé ekki rétt og ekki í samræmi við gögn málsins enda hafi færslan aldrei verið eyrnamerkt stefndu. Kostnaður vegna verks í vinnslu í Slóvakíu hafi einnig verið settur á biðreikning og staðið þar sem birgðastaða. Þetta hafi í raun verið óafgreitt mál fyrir árið 2007, en biði afgreiðslu til næsta árs þar sem ekki hafi verið búið að ákveða hvernig það skyldi fært. Vitnið kvaðst ekkert vita um sölu á hlutafénu í Ormson Slóvakíu. Af hálfu stefnanda er sérstaklega vísað til þess að þáverandi endurskoðandi stefnanda hafi staðfest að umrædd hlutabréfaeign hafi verið færð til stefndu á árinu 2007. Stefndu hafi gefið fyrirmæli um að hlutabréfin væru þeirra eign en ekki stefnanda. Þetta kemur fram í áðurnefndu svarbréfi endurskoðandans í september 2008 við fyrirspurn PricewaterhouseCoopers um það hvenær hlutafjáreign í Ormson Slóvakíu hafi verið flutt á stefndu. Staðhæfingum, sem fram koma í þessum bréfaskiptum, er mótmælt af hálfu stefndu, þær hafa verið leiðréttar með framburði þáverandi endurskoðanda stefnanda fyrir dóminum, eins og hér að framan er lýst, og þær fá hvergi stuðning í öðrum gögnum málsins. Með vísan til þess verður að telja að ekki hafi komið fram fullnægjandi sönnun fyrir því að hlutabréfin í Ormson Slóvakíu hafi verið eign stefndu. Við úrlausn málsins verður jafnframt að líta til þess að á þeim tíma sem viðskiptin um hlutaféð í stefnanda fóru fram lágu fyrir í málinu upplýsingar um færslurnar sem hér er deilt um. Engar athugsemdir komu fram af þessu tilefni af hálfu kaupenda. Þegar þetta er virt verður að líta svo á að stefnandi hafi greitt hlutaféð vegna stofnunar hlutafélagsins Ormson Slóvakíu vegna þess að hann var einn af stofnendum félagsins enda hefur því ekki verið hnekkt af hálfu stefnanda með viðhlítandi gögnum. Þá verður einnig að telja að ekki sé fram komin nægileg sönnun fyrir því að stefndu hafi átt hlutabréf í Ormson Slóvakíu sem stefnandi hafi greitt fyrir með ólögmætum hætti þannig að til skaðabótaskyldu hafi stofnast af hálfu stefndu gagnvart stefnanda. Gildir það jafnt um aðalkröfu stefnanda og um varakröfuna. Með vísan til þess ber að sýkna stefndu af öllum kröfum stefnanda í málinu. Rétt þykir að málskostnaður falli niður. Dóminn kvað upp Sigríður Ingvarsdóttir héraðsdómari. D Ó M S O R Ð: Stefndu, Gunnar Örn Kristjánsson og Sigurður Sigfússon, eru sýknaðir af kröfum stefnanda, Bræðranna Ormson ehf., í máli þessu. Málskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 653/2010
|
Kærumál Fjármálafyrirtæki Aðfararheimild Fjármálaeftirlit
|
Mál þetta var þingfest 26.ágúst 2010 og tekið til úrskurðar 29. október sama ár. Sóknaraðili er Sparisjóður Mýrasýslu, Digranesgötu 2 í Borgarnesi, en varnaraðili er Sparisjóðabanki Íslands hf., Rauðarárstíg 27 í Reykjavík.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 23. nóvember 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 24. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Vesturlands 9. nóvember 2010, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að hrundið yrði ákvörðun sýslumannsins í Borgarnesi 20. júlí 2010 um fjárnám í eignum sóknaraðila. Kæruheimild er í 3. mgr. 95. gr. laga nr. 90/1989 um aðför. Sóknaraðili krefst þess að hrundið verði framangreindri ákvörðun sýslumanns. Hann krefst einnig kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Í úrskurði héraðsdóms greinir frá því að Fjármálaeftirlitið hafi 23. desember 2009 breytt fyrri ákvörðun sinni 21. mars sama ár um ráðstöfun eigna og skulda varnaraðila með þeirri skýringu að forsendur fyrri ákvörðunar hafi breyst. Með síðari ákvörðun sinni lagði stofnunin fyrir skilanefnd varnaraðila að flytja tilteknar eignir til Seðlabanka Íslands og Nýja Kaupþings banka hf., sem síðar varð Arion banki hf., til viðbótar þeim, sem áður höfðu verið færðar til þeirra sem endurgjald fyrir yfirteknar innlánaskuldbindingar. Meðal eigna varnaraðila, sem þannig skyldu afhentar öðrum, voru „önnur útlán til sparisjóða að fjárhæð u.þ.b. 452 m.kr. sem ekki voru flutt yfir.“ Í bréfi Fjármálaeftirlitsins, þar sem þessari ákvörðun er lýst, kemur fram að umrædd krafa er vegna útlána varnaraðila til þriggja nafngreindra sparisjóða, en sóknaraðili er ekki meðal þeirra. Með þessari skýringu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðili verður dæmdur til að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og nánar segir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Sparisjóður Mýrasýslu, greiði varnaraðila, Sparisjóðabanka Íslands hf., 400.000 krónur í kærumálskostnað.
|
Mál nr. 202/2004
|
Ráðningarsamningur Laun Sjómaður Uppsögn Kjarasamningur Riftun
|
G hóf störf semvélstjóri á skipi Hf. E á árinu 1999. Gegndi hann því starfi uns skipið varselt til Frakklands. Var það afhent nýjum eigendum í Danmörku 25. september2002 og fór áfrýjandi þangað með skipinu. Með bréfi 30. september sama árs varG sagt upp starfi sínu hjá Hf. E. Í máli sem G höfðaði á hendur Hf. E vegnaþessa var deilt um hvort hann hafi verið ráðinn í skiprúm á umræddu skipifélagsins, en ekki ótilgreind skip þess svo og um fjárhæð launa áuppsagnarfresti. Talið var að sá, sem héldi því fram að ráðning sjómanns hafi veriðmiðuð við störf á ótgreindum skipum útgerðar, hefði sönnunarbyrði fyrir því.Hafi E hf. ekki tekist sú sönnun. Hafi ráðningu G því verið rift með söluskipsins og afhendingu þess til erlends kaupanda, enda hafi Hf. E ekki sýntfram á að G ætti kost á áframhaldandi starfi. Samkvæmt því eigi G rétt til bótasamkvæmt 25. gr. sjómannalaga, sem miðist við kaup fyrir fulla vinnu á öllumuppsagnarfrestinum, óháð því hvort vinnufyrirkomulag um borð hafi verið meðöðrum hætti.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þettadæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Árni Kolbeinsson og IngibjörgBenediktsdóttir. Áfrýjandiskaut málinu til Hæstaréttar 18. maí 2004. Hann krefst þess að stefnda verðigert að greiða sér 657.008 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr.laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. janúar 2003 til greiðsludags.Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndikrefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Áfrýjandihóf störf sem vélstjóri á Lagarfossi 2. júní 1999. Skipið var í eigu Hf.Eimskipafélags Íslands, en mun hafa verið skráð í Antigua. Gegndi hann þvístarfi uns skipið var selt til Frakklands. Var það afhent nýjum eigendum íDanmörku 25. september 2002 og fór áfrýjandi þangað með skipinu. Með bréfi 30.september 2002, sem barst áfrýjanda 2. október sama árs, var honum sagt uppstarfi sínu „hjá Hf. Eimskipafélagi Íslands með lög og samningsbundnumfyrirvara.“ Ágreiningslaust er að uppsagnarfrestur áfrýjanda var þrír mánuðir.Áfrýjandi fór eina ferð, frá 3. október 2002 til 31. sama mánaðar, semvélstjóri á Skógafossi skipi félagsins en sinnti ekki frekari störfum fyrir þaðeftir að hann fékk uppsagnarbréfið. KjarasamningurSamtaka atvinnulífsins og Vélstjórafélags Íslands um kaup og kjör yfirvélstjóra,vélstjóra og vélavarða á kaupskipum, sem öðlaðist gildi 1. nóvember 2000, giltium kjör áfrýjanda. Með þessum kjarasamningi voru gerðar umfangsmiklarbreytingar á launakerfi vélstjóra á kaupskipum. Samkvæmt 1. grein samningsinsskyldu mánaðarlaun vélstjóra almennt miðast við 40 stunda vinnuviku. Ákvæði umfjárhæð mánaðarlauna vélstjóra og vélavarða voru í grein 1.3. Í grein 1.4.1.var kveðið á um að dagkaup fyrir hvern virkan lögskráningardag fengist með þvíað deila með 21,67 í mánaðarlaunin. Í grein 1.5. var fjallað um persónubundinlaun, en samkvæmt því ákvæði skyldu útgerðarmaður eða yfirvélstjóri fjallaárlega um „markmiðstengda frammistöðu vélstjóra ...“ og í framhaldi af því umkaup og kjör viðkomandi vélstjóra þar sem meðal annars skyldi tekið tillit tilárangurs, hæfni, starfsaldurs og ábyrgðar hans. Í grein 1.7. var fjallað umsvonefnt fastlaunakerfi. Efnislega fólst í ákvæðinu að í stað þeirra fjölmörgulaunaþátta sem áður mynduðu laun vélstjóra kæmi heildarlaun. Þá var við þaðmiðað að í upphafi árs væri gert samkomulag milli útgerðar og vélstjóra um þannfjölda vinnudaga (sjódaga), sem áætlað væri að viðkomandi vélstjóri myndi vinnaá komandi ári. Árslaun hvers vélstjóra voru síðan reiknuð sem margfeldiheildarlauna á dag og áætlaðs fjölda sjódaga. Þannig reiknuðum árslaunum skyldisíðan dreift jafnt á alla mánuði ársins án tillits til þess hversu marga dagavélstjóri vann í hverjum mánuði. Meðal gagnamálsins er „persónubundinn samningur“ áfrýjanda og Hf. Eimskipafélags Íslands10. október 2000, sem virðist gerður í samræmi við grein 1.5. í framangreindumkjarasamningi. Þá er meðal gagna málsins ódagsett skjal, sem undirritað er afáfrýjanda, og ber yfirskriftina: „Drög að ákvæðum um laun.” Kemur þar fram aðdaglaun áfrýjanda á árinu 2002 séu 17.099 krónur og að miðað sé við 225 dagavinnuskil. Ekki er ágreiningur um að þetta skjal sé útfærsla gagnvart áfrýjandaá fyrrnefndu fastlaunaákvæði í grein 1.7. kjarasamningsins. Í samræmi við þettagreiddi Hf. Eimskipafélag Íslands áfrýjanda 320.613 krónur á hverjum mánuðiársins 2002. Áfrýjandi ritaði félaginu bréf 6. janúar 2003. Taldi hann það hafavangreitt sér laun í uppsagnarfresti og gerði kröfu um það sem hann taldi ávanta. Þeirri kröfu hafnaði félagið með bréfi 22. sama mánaðar. Höfðaði áfrýjandimál þetta 18. febrúar 2003. Áfrýjandi telur að Burðaráss hf. hafi tekið viðréttindum og skyldum Hf. Eimskipafélags Íslands og taki því við aðild málsinsaf síðarnefnda félaginu. Stefndi hefurekki uppi kröfur vegna aðildar sinnar að málinu. II. Áfrýjandireisir kröfu sína á því að hann hafi verið ráðinn til starfa sem vélstjóri áLagarfossi en ekki á ótilgreindum skipum Hf. Eimskipafélags Íslands. Með söluskipsins til Frakklands og afhendingu þess til nýrra eigenda 25. september 2002hafi félagið vikið sér úr skiprúmi og eigi hann vegna þess rétt á bótumsamkvæmt 25. gr. sjómannalaga nr. 35/1985. Bætur samkvæmt 25. gr. laganna felií sér greiðslu á fullu kaupi í uppsagnarfresti, sem sé þrír mánuðir skv. 9. gr.þeirra. Skuli þær bætur samkvæmt dómvenju miðaðar við að áfrýjandi hafi unniðallan uppsagnarfrestinn. Fimm vélstjórar hafi gegnt þremur vélstjórastöðum umborð í Lagarfossi og hafi því verið skiptimannakerfi við vélavörslu á skipinu.Laun vélstjóra séu miðuð við vinnudaga eða lögskráningardaga þannig að þeir fáieinungis greidd laun fyrir hvern unnin dag. Hafi nýir kjarasamningar árið 2000engu breytt þar um. Í svonefndu fastlaunakerfi þeirra samninga felist einungisjöfn dreifing á greiðslum á mánuði ársins. Gerir áfrýjandi kröfu um að stefndigreiði sér laun fyrir alla 90 daga uppsagnarfrestsins, 17.099 krónur á dag, aðfrádregnum þeim greiðslum sem Hf. Eimskipafélag Íslands hefur þegar greittvegna tímabilsins. Stefnditelur að áfrýjandi hafi verið ráðinn sem vélstjóri hjá Hf. EimskipafélagiÍslands en ekki í skiprúm á tilteknu skipi. Hafi sala Lagarfoss því ekkijafngilt brottvikningu áfrýjanda úr skiprúmi og ekki skapað bótaskyldu samkvæmt25. gr. sjómannalaga. Um laun í uppsagnarfresti gildi því 27. gr., sbr. 9. gr.sjómannalaga. Með framangreindum kjarasamningi hafi verið komið áfastlaunakerfi hjá vélstjórum á kaupskipum. Samkvæmt því hafi áfrýjandi áttrétt á föstum mánaðarlaunum, sem ákveðin hafi verið með fyrrgreindum samningi10. október 2000 og ódagsettum „drögum að ákvæðum um laun.“ Hafi félagið greitthonum þessi umsömdu laun á uppsagnarfrestinum að fullu. Þá bendir stefndi á aðlaunakjör og launafyrirkomulag skipverja á kaupskipum sé gjörólíkt því semgildi um fiskimenn. Hafi dómar í ágreiningsmálum milli útgerða og skipverja fiskiskipaþví ekki fordæmisgildi í máli þessu. III. Ísjómannalögum er á því byggt að sjómenn séu ráðnir í tiltekið skiprúm. Hefursá, sem heldur því fram að ráðning sjómanns hafi verið miðuð við störf áótilgreindum skipum útgerðar, sönnunarbyrði fyrir því, sbr. dóm Hæstaréttar 1.febrúar 2001 í máli nr. 294/2000. Ekki verður séð að gerður hafi veriðskriflegur ráðningarsamningur við áfrýjanda í upphafi ráðningar hans, sbr. 6.gr. sjómannalaga. Vegna útfærslu nýrra kjarasamninga var hins vegar gerður viðhann framangreindur samningur 10. október 2000. Í honum er áfrýjandi titlaður„vélstjóri á M/S Lagarfossi“, en efnisákvæði samningsins taka ekki af skarið umhvort áfrýjandi var ráðinn í tiltekið skiprúm. Til stuðnings því að áfrýjandihafi verið ráðinn á ótilgreind skip Hf. Eimskipafélags Íslands hefur stefndibent á framangreint orðalag uppsagnarbréfsins 30. september 2002, störfáfrýjanda um borð í Skógafossi í október 2002 og það að fyrrgreindurkjarasamningur gerir ráð fyrir þeim möguleika að vélstjórar séu ekki ráðnir ítiltekið skiprúm. Ekki verður talið með þessu hafi stefnda tekist sönnun þessað áfrýjandi hafi verið ráðinn á ótilgreind skip félagsins og verður því lagttil grundvallar að áfrýjandi hafi verið ráðinn í skiprúm á Lagarfossi. Með söluskipsins til Frakklands og afhendingu þess til erlends kaupanda í september2002 var ráðningu áfrýjanda rift, enda hefur ekki verið sýnt fram á að hannhafi átt kost á áframhaldandi starfi um borð. Hann á því rétt til bóta samkvæmt25. gr. sjómannalaga. Aðila greinir á um, eins og að framan er rakið, hverseðlis laun samkvæmt fyrrgreindum kjarasamningi eru. Af grein 1.7. íkjarasamningnum verður ekki betur séð en að vélstjórar á kaupskipum fái eftirsem áður einungis laun fyrir þá daga sem þeir vinna. Fyrir héraðsdómi voru þeirHelgi Laxdal, formaður Vélstjórafélags Íslands, og Haukur Már Stefánsson,forstöðumaður skipa- og tæknirekstrardeildar Hf. Eimskipafélags Íslands, beðnirað skýra hið nýja launakerfi. Voru þeir sammála um að í hinu nýja fyrirkomulagihafi fyrst og fremst falist einföldun og jöfnun á greiðslutilhögun launa.Verður því ekki fallist á það með stefnda að með kjarasamningnum hafi veriðkomið á kerfi fastra mánaðarlauna hjá vélstjórum á kaupskipum. Með dómiHæstaréttar í dómasafni 1990 á bls. 1246 var mörkuð sú stefna við skýringu á25. gr. sjómannalaga að bætur skulimiðast við kaup viðkomandisjómanns fyrir fulla vinnu á öllum uppsagnarfrestinum, óháð því hvort vinnufyrirkomulagum borð hafi verið með öðrum hætti. Hefur rétturinn fylgt því í síðari dómum,sbr. nú síðast dóm 28. október 2004 í máli nr. 210/2004. Verður ekki talið aðunnt sé að beita annarri skýringu á þessu ákvæði gagnvart farmönnum en gerthefur verið þegar fiskimenn eiga í hlut. Þar sem ekki verður heldur fallist ávarakröfu stefnda verður, í samræmi við það sem að framan er rakið, krafaáfrýjanda tekin til greina og stefndi dæmdur til að greiða honum 657.008 krónurmeð dráttarvöxtum eins og í dómsorði greinir. Stefndigreiði áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti sem ákveðinn verður íeinu lagi eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Stefndi,Burðarás hf., greiði áfrýjanda, Guðna Þór Gunnarssyni, 657.008 krónur meðdráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu frá 1. janúar 2003 til greiðsludags. Stefndigreiði áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, samtals 400.000krónur. Dómur HéraðsdómsReykjavíkur 23. febrúar 2004 I Mál þetta, sem dómtekið var hinn 18. febrúar sl., aðloknum munnlegum málflutningi, var höfðað fyrir dómþinginu af Guðna ÞórGunnarssyni, Bergsmára 11, Kópavogi, á hendur Eimskipafélagi Íslands,Pósthússtræti 2, Reykjavík, með stefnu birtri hinn 18. febrúar 2003 ogþingfestri hinn 20. febrúar sama ár. Dómkröfur stefnanda eru þær, að stefndi verði dæmdur tilþess að greiða stefnanda 657.008 krónur, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr.6. gr. laga nr. 38/2001 frá 1. janúar 2003 til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar, aðskaðlausu, úr hendi stefnda, auk virðisaukaskatts á málflutningsþóknun. Dómkröfur stefnda eru þær aðallega, að hann verðisýknaður af öllum kröfum stefnanda, en til vara að stefnukrafan verði lækkuðverulega. Stefndi krefst ogmálskostnaðar, að skaðlausu, úr hendi stefnanda. II Málavextireru þeir, að stefnandi hóf störf, sem vélstjóri, á ms. Lagarfossi 2. júní 1999og gegndi þeim starfa til 2. október 2002.Lagarfoss var í eigu og útgerð stefnda, en skipið var selt tilFrakklands og afhent nýjum eigendum 25. september 2002. Stefnandi sigldi með skipinu til Danmerkur,þar sem afhending þess fór fram, en kom heim til Íslands skömmu fyrirmánaðamótin september/október 2002.Stefnandi kveður ráðningu sína hafa verið bundna við skipið, en þvíhefur stefndi mótmælt. Stefnandi fór eina ferð með ms. Skógarfossi, sem gerðurer út af stefnda, á uppsagnarfresti sínum hjá stefnda, tímabilið 3. október2002 til 31. október 2002. Launakjör stefnanda í uppsagnarfresti voru miðuð viðsvokallað „jafnlaunakerfi”, þ.e. greidd laun að meðaltali á mánuði eftir aðgert hafi verið ráð fyrir heildarfrítöku hans árið 2002. Stefnandi kveður ráðningarkjör sín hafa verið þau, aðhann sinnti skipsstörfum á ms. Lagarfossi í 225 daga á ári. Hann hafi því verið í fríi í 140 daga ogþegið laun fyrir frídagana.Heildarlaunum hans hafi hins vegar verið deilt janft niður á árið,þannig að mánaðarlaun hans yrðu ávallt þau sömu hvort sem hann hafi verið ífríi eða ekki. Eftir að ráðningunni varslitið hélt stefndi áfram að greiða honum laun sem byggi á framangreindu„jafnlaunakerfi”. Stefnandi telur sig hinsvegar eiga rétt á „fullum launum” í uppsagnarfresti, launagreiðslum miðað viðfull vinnuafköst í uppsagnarfrestinum, en ekki að teknu tilliti til mögulegrarfrítöku hans yfir árið. Með bréfi, dagsettu 6. janúar 2003, krafði stefnandistefnda um vangreidd laun í uppsagnarfresti, að fjárhæð 802.007 krónur. Eftir það, eða hinn 1. febrúar 2003, greiddistefndi stefnanda 162.441 krónu, vegna vangreiddra launa til mánaðamótaseptember/október 2002. Með bréfi stefnda, dagsettu 22. janúar 2003, hafnaðistefnandi kröfum stefnda. III Stefnandi byggir kröfur sínar á því, að stefndi skuldihonum umstefnda fjárhæð vegna vangoldinna launa í uppsagnarfresti, tímabilið 1.október 2002 til 31. desember 2002.Stefnanda hafi verið greidd 919.091 króna í laun vegna fyrrgreindstímabils, en hann hafi átt rétt á 1.538.910 krónum í laun fyrir þennantíma. Mismunurinn, 619.819 krónur, séuþví vangreidd laun. Við þá fjárhæðbætist 6% vegna glataðra lífeyrisréttinda, eða 37.189 krónur. Stefnandi byggir á því, að við sölu á ms. Lagarfossi tilFrakklands hafi ráðningu hans á skipinu verið rift, sbr. 22. gr. sjómannalaganr. 35/1985. Stefnandi kveðst ekkisjálfur hafa lýst yfir riftun á skipsrúmssamningi sínum og hafa beðið átekta ínokkra daga eftir að afhending skipsins hafði farið fram. Stefndi hafi hins vegar staðfest riftunskipsrúmssamningsins með uppsagnarbréfi dagsettu 30. september 2002, sem boristhafi stefnanda 2. október 2002. Beri honumþví laun til 2. janúar 2003, eða þremur mánuðum eftir að honum hafi verið kunngerðuppsögnin. Stefnandi byggir á því, að við útreikning launa íuppsagnarfresti, sem sé þrír mánuðir, samkvæmt 2. mgr. 9. gr. sjómannalaga,verði að líta til 25. gr. sömu laga, sbr. og 1. mgr. 22. gr. laganna. Ákvæði 25. gr. hafi verið túlkað svo að sjómaðureigi rétt til „fullra launa” í uppsagnarfrestinum, sbr. dóm Hæstaréttar ídómasafni réttarins frá 1990, bls. 1246, þrátt fyrir að hann hafi sannanlegasamið um tiltekið skiptimannakerfi við útgerðarmanninn. Sjómennskan bjóði ekki upp á stanslausavinnu allt árið með fimm vikna orlofi á hverju sumri eins og hjá launþegum semstarfi í landi. Ljóst sé þó, að miðaberi laun sjómanna í uppsagnarfresti við full vinnuafköst allanuppsagnartímann, burtséð frá því hvernig frítöku þeirra almennt sé háttað, einsog gert sé í nýlegum dómi Hæstaréttar í málinu nr.: 319/2002, en þar sé skýrttekið fram að meðallaun skuli miðast við lögskráningardaga (vinnudaga), en ekkiráðningardaga (almanaksárið). Beri þvíað miða við heildarlaun viðkomandi sjómanns á síðustu tólf mánuðum að hámarkien ella frá áramótum til ráðningarslita ef tímabilið sé að öðru leyti nógulangt. Launakerfi stefnda feli í sér aðárslaunum stefnanda sé deilt jafnt á hvern einasta mánuð ársins burtséð fráfrítöku hans. Stefnandi eigi rétt tilfullra launa í uppsagnarfrestinum og verði þá að taka tillit til þeirra launa,sem honum beri, miðað við full vinnuafköst.Árslaun stefnanda hafi numið 3.847.356 krónum miðað við 225skráningardaga (vinnudaga) eða að meðaltali 17.009 krónum á dag. Dagvinnulaunin séu margfölduð með 90(uppsagnarfrestur samkvæmt 2. mgr. 9. gr. sjómannalaga) og nemi því 1.538.910krónum. Til frádráttar þeirri fjárhæðkomi þegar greidd laun í uppsagnarfrestinum, samtals 919.091 króna. Um lagarök vísar stefnandi til sjómannalaga nr. 35/1985,sérstaklega 1. gr., 6. gr., 9. gr., 22. gr., 25. gr. og 27. gr. laganna. Þá vísar stefnandi til hæstaréttardóma í málunum nr. :284/1999, 251/1989, 126/1989, 187/1992, 319/2002, 189/2001, 457/2001 og187/2001. Kröfu um dráttarvexti byggir stefnandi á 1. mgr. 6. gr.laga nr. 38/2001. Kröfu um málskostnað byggir stefnandi á 1. mgr. 130. gr.laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Kröfu um virðisaukaskatt byggir stefnandi á lögum umvirðisaukaskatt nr. 50/1988. IV Stefndi byggir kröfu sína um sýknu á því, að hann hafiþegar greitt stefnanda laun, sem hann eigi rétt á samkvæmt kjarasamningivélstjóra á kaupskipum og sjómannalögum nr. 35/1985. Stefndi telur stefnanda byggja kröfugerð sína á því semtíðkist meðal fiskimanna og útgerðar fiskiskipa. Stefndi telur það hins vegar ekki eiga við um úrlausn þessa máls,þar sem byggt sé á ólíkum reglum og kjarasamningum. Stefndi mótmælir því, sem röngu og ósönnuðu, aðstefnandi hafi verið ráðinn vélstjóri á ákveðið skip. Stefnandi hafi verið ráðinn til starfa á skip stefnda eins ogvenja sé til hjá íslenskum kaupskipaútgerðum.Ákvæði 7. kafla fyrrgreinds kjarasamnings byggi m.a. á þessu. Stefnandi hafi gert fastlaunasamning viðstefnanda, í samræmi við ákvæði 1. kafla kjarasamningsins. Stefndi telur stefnanda rugla saman reglumog ákvæðum, sem gildi um fiskiskip og kaupskip. Undirmenn á kaupskipum séu ráðnir á ákveðið skip, en yfirmenn tilútgerða. Annar háttur tíðkist áfiskiskipum, þar sem bæði undir- og yfirmenn séu ráðnir á ákveðið skip. Mótmælir stefndi því, að dómar um úrlausnir íágreiningsmálum fiskimanna við útgerðir fiskiskipa hafi fordæmisgildi í þessumáli, þar sem ólíku sé saman að jafna.Launakjör á kaupskipum líkist frekar launakjörum starfsmanna í landi enlaunakjörum fiskimanna. Vélstjórar ákaupskipum fái ekki vaktafrí jafn reglulega og gerist í landi. Þeir fái ekki frí um hverja helgi heldursafni fríunum saman, eins og fram komi í frídagaákvæðum 8. kafla. Vinnuár þeirra byggist því í raun á 5 dagavinnuviku, sbr. ákvæði gr. 1.7.3 í kjarasamningnum. Laun vélstjóra á fiskiskipum séu grundvölluð á greiðsluaflahlutar eða kauptryggingar þegar ekkert fiskist. Kjarasamningur vélstjóra á kaupskipum byggi hins vegar á ákveðnummánaðarlaunum og viðbótargreiðslum fyrir tiltekin störf eða vinnu umframákveðinn tíma. Á fiskiskipum sé hinsvegar engin tímatalning þegar skip sé á veiðum heldur skipti áhöfn og útgerðmeð sér söluverðmæti aflans. Ef ekkertaflist eða skip komist ekki á sjó greiði útgerðin kauptryggingu. Stefndi mótmælir því, að stefnandi hafi ekki fengiðgreidd laun fyrir 140 daga, sem hann hafi verið í fríi á árinu. Stefnandi hafi fengið greidd laun alla 12mánuði ársins. Laun vélstjóra ákaupskipum séu byggð á skilum 5 daga vinnuviku að meðaltali, eins og tíðkist ílandi. Eins og lýst sé ífréttatilkynningu Vélstjórafélagsins hafi með samningum árið 2000 verið samiðum nýtt launakerfi, sem byggi á heildarlaunum í stað þeirra fjölmörgulaunaþátta, sem áður hafi myndað heildarlaun vélstjóra. Stefndi telur stefnukröfuna byggða á þeim misskilningi,að vélstjóri á kaupskipi fái einungis greidd laun fyrir lögskráða daga á skipiog sé því ruglað saman við launakerfi fiskimanna, sem taki launalaus frí. Vélstjórar á kaupskipum séu í launuðumfríum. Vinnuár þeirra sé 5 dagavinnuvika að meðaltali. Hafi þeir þvískilað vinnuárinu þegar þeir hafi verið lögskráðir á skip í 260 daga á ári (5dagar x 52 vikur = 260 dagar), sem samsvari 365 dögum að frádregnum helgum (104dagar), tyllidögum (11 dagar) og orlofi (24-30 dagar), samkvæmt 8. og 12. kaflakjarasamningsins. Stefndi krefst þess til vara, að dómkröfur stefnandaverði lækkaðar, sem nemur 1/3 af kröfu hans, þar sem dómkrafa stefnanda miðivið, að hann sé samfellt um borð í uppsagnarfresti, en ekki tekið tillit til„frítúra”, sbr. 2. mgr. 27. gr. sjómannalaga.Þá hafi stefnandi, við útreikning kröfu sinnar, ekki tekið tillit tilgreiðslu stefnda hinn 1. febrúar 2003.Þá krefst stefndi þess að vextir verði ekki reiknaðir fyrr en fráþingfestingardegi. Um lagarök vísar stefndi til meginreglna vinnu- ogsamningaréttar, sjómannalaga nr. 38/1985, einkum 6. gr., 9. gr. og 28. gr.þeirra laga. Þá byggir stefndi ákjarasamningi um kaup og kjör yfirvélstjóra, vélstjóra og vélavarða á kaupskipummilli Samtaka atvinnulífsins og Vélstjórafélags Íslands frá 1. nóvember 2000. Vaxtakröfu byggir stefndi á 5. gr. laga nr. 38/2001. Kröfu um málskostnað byggir stefndi á 129. gr. og 130.gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. V Óumdeilt er milli aðila, að stefnanda var sagt upp störfummeð bréfi dagsettu 30. september 2002 og bar þriggja mánaðauppsagnarfrestur. Bar stefnanda þvísamkvæmt 1. mgr. 25. gr. sjómannalaga nr. 35/1985, sbr. 2. mgr. 9. gr. sömulaga, að fá greidd full laun í þrjá mánuði frá uppsagnardegi. Ágreiningur málsins er hins vegar um þaðhver laun stefnanda hafi átt að vera í uppsagnarfrestinum. Eins ogáður hefur verið rakið hóf stefnandi störf hjá stefnda, sem vélstjóri í júní1999 og gengdi þeim starfa til 2. október 2002. Í málinu liggur ekki fyrir annar samningur milli aðila um störfstefnanda, en sá sem gerður var í tengslum við kjarasamning er gerður var millisamtaka atvinnulífsins og Vélstjórafélags Íslands um kaup og kjöryfirvélstjóra, vélstjóra og vélavarða á kaupskipum og gilti frá 1. nóvember 2000. Er yfirskrift þess samnings „persónubundinnsamningur”. Eru aðilar sammála um það,að með þeim kjarasamningi hafi verið komið á eins konar fastlaunasamningum. Hafi þar verið samið um nýtt launakerfi, sembyggði á heildarlaunum í stað þeirra fjölmörgu launaþátta sem áður mynduðuheildarlaun. Samningur þessi kveður áum, að í upphafi árs sé gert samkomulag um fjölda sjódaga/vinnudaga viðkomandivélstjóra á komandi ári. Fjöldi þeirrasinnum laun fyrir unninn dag mynda árslaun, sem dreifast á alla mánuðiársins. Fyrirliggur að samkvæmt þessum kjarasamningi bar stefnanda 225 daga vinnuskil á sjóog í landi á ári. Bar honum því að fágreiddar 320.613 krónur á mánuði árið 2002, sem hann og fékk, einnig íuppsagnarfresti. Verður því ekki séð aðmeð því að greiða stefnanda þau laun, sem hann átti rétt á, samkvæmtáðurgreindum útreikningi, hafi stefndi rýrt rétt hans. Samkvæmt því lítur dómurinn svo á, aðstefnandi hafi fengið greidd full laun í uppsagnarfresti. Ber því að sýkna stefnda af kröfum stefnandaí málinu. Þrátt fyrir þessa niðurstöðu þykir rétt að hvor aðilaberi sinn kostnað af málinu. Hervör Þorvaldsdóttir, héraðsdómari, kvað upp dómþennan. D Ó M S O R Ð : Stefndi, Eimskipafélag Íslands hf., er sýkn af kröfumstefnanda, Guðna Þórs Gunnarssonar. Málskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 320/2011
|
Kærumál Gjaldþrotaskipti Skiptastjóri
|
S og B kærðu úrskurð héraðsdóms, þar sem leyst var úr ágreiningi sem risið hafði við gjaldþrotaskipti á N um ráðstöfun hagsmuna hans. Kröfðust þau þess aðallega að atkvæðagreiðsla, sem fram fór á skiptafundi N 5. mars 2010, yrði ógilt með dómi en til vara viðurkennt að hún væri ólögmæt. Talið var að af ákvæðum XIX. kafla laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. væri ljóst að í máli, sem rekið væri samkvæmt XXIII. og XXIV. kafla laganna um ákvörðun skiptastjóra um ráðstöfun hagsmuna þrotabús, yrði hvorki ógilt með dómsúrlausn atkvæðagreiðsla á skiptafundi né viðurkennt að hún væri ólögmæt, enda lyti slíkt dómsmál að ákvörðun skiptastjóra en ekki atkvæðagreiðslu á skiptafundi að baki henni. Þegar af þessum sökum varð sjálfkrafa að vísa þessum hluta dómkrafna S og B frá héraðsdómi. Þá kröfðust S og B þess að felld yrði úr gildi ákvörðun skiptastjóra N um að ljúka samningi við A á grundvelli samkomulags, svo sem samþykkt hafði verið með atkvæðagreiðslu á skiptafundinum 5. mars 2010. Talið var að gæta yrði að því að skiptafundurinn hefði verið ályktunarfær og hefði tillaga skiptastjóra verið samþykkt með atkvæði, sem greidd hefðu verið í skjóli 78,5% almennra krafna eftir fjárhæðum þeirra. Samkvæmt 3. mgr., sbr. 2. mgr. 127. gr. laga nr. 21/1991 hefði skiptastjórum N verið rétt að fylgja þessari ályktun meiri hlutans nema þeir hefðu talið ákvörðun á grundvelli hennar andstæða lögum, óheiðarlega, óframkvæmanlega eða bersýnilega fara í bága við hagsmuni fjarstaddra lánardrottna eða að valdi meiri hluta hefði á skiptafundinum verið beitt minni hlutanum til tjóns. S og B hefðu ekki lagt fram í málinu gögn til stuðnings því að söluverð eignanna hefði verið óhæfilegt. Þá hefðu þau heldur ekki fært fram í málinu nokkur haldbær rök fyrir því að eitthvert framangreindra skilyrða 127. gr. laga nr. 21/1991 hefði átt að leiða til þess að skiptastjórum N hefði borið að ganga gegn ályktun skiptafundarins. Var síðari hluta dómkrafna S og B því hafnað.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Markús Sigurbjörnsson og Páll Hreinsson. Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 14. maí 2011, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 20. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 3. maí 2011, þar sem leyst var úr nánar tilteknum ágreiningi, sem risið hafði við gjaldþrotaskipti á varnaraðila um ráðstöfun hagsmuna hans. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Sóknaraðilar krefjast þess annars vegar aðallega að „atkvæðagreiðsla sem fram fór á skiptafundi í þb. Nýsis hf. þann 5. mars 2010 um tillögu skiptastjóra „að þeim verði falið að ganga frá samningi við Austurhöfn á fyrirliggjandi grundvelli sem felur í sér greiðslu á u.þ.b. 500 milljónum til búsins að meðtöldu uppgjöri vegna vaxta“ verði ógilt með dómi“, en til vara að „viðurkennt verði með dómi“ að atkvæðagreiðsla þessi „sé ólögmæt.“ Hins vegar krefjast sóknaraðilar þess aðallega að „ákvörðun skiptastjóra um að framfylgja ákvörðun skiptafundar í þb. Nýsis hf. þann 5. mars 2010 um að ganga frá samkomulagi við Austurhöfn TR ehf. um viðskipti með 50% hlut í Situsi og byggingareit 6 á lóðinni Austurbakka 2, Reykjavík verði ógilt með dómi“, en til vara að „viðurkennt verði með dómi“ að þessi ákvörðun „sé ólögmæt.“ Sóknaraðilar krefjast einnig málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. I Samkvæmt gögnum málsins átti Nýsir hf. meðal annars helmingshlut á móti Landsbankanum Fasteignafélagi ehf. í Situsi ehf., svo og réttindi yfir byggingarreit nr. 6 á lóð að Austurbakka 2 í Reykjavík, svokölluðum viðskiptamiðstöðvarreit. Eignir þessar munu hafa tengst samningum, sem Eignarhaldsfélagið Portus ehf. gerði á árinu 2006 við Austurhöfn-TR ehf. um byggingu og rekstur tónlistarhúss og ráðstefnumiðstöðvar á hafnarsvæðinu í miðborg Reykjavíkur. Austurhöfn-TR ehf. gerði samning 31. mars 2009 við NBI hf., Landsbanka Íslands hf. og Landsbankann Fasteignafélag ehf. meðal annars um kaup á öllu hlutafé í Eignarhaldsfélaginu Portusi ehf. og helmingshlut í Situsi ehf., en með þessu mun Austurhöfn-TR ehf. hafa tekið við eignum og framkvæmdum, sem vörðuðu fyrrnefnt tónlistarhús og ráðstefnumiðstöð. Ekki kemur fram í gögnum málsins hvert hafi verið kaupverð hlutafjárins í Eignarhaldsfélaginu Portusi ehf., en fyrir helmingshlut í Situsi ehf. var greidd 1 króna. Í framhaldi af þessu gerði Austurhöfn-TR ehf. samning við Nýsi hf. 14. apríl 2009 um kaup á helmingshlut þess félags í Situsi ehf. ásamt réttindum þess yfir áðurnefndum byggingarreit að Austurbakka 2 fyrir samtals 450.000.000 krónur, sem greiða átti „með reiðufé við undirskrift kaupsamningsins“, en samningurinn var samþykktur á fundi stjórnar Nýsis hf. sama dag. Greiðsla þessi mun ekki hafa verið innt af hendi eins og kveðið var á um í samningnum að því er virðist sökum þess að kaupandinn hafi ætlað með samþykki seljandans að afla lánsfjár í þessu skyni gegn veði í byggingarreitnum, en það hafi ekki tekist með því að sóknaraðilar hafi 29. maí 2009 fengið gerð fjárnám í þeirri eign fyrir kröfum á hendur Nýsi hf. Að kröfu stjórnar Nýsis hf. var bú félagsins tekið til gjaldþrotaskipta 13. október 2009 og hafði söluverð þessara eigna þá ekki enn verið greitt. Samkvæmt skrá, sem skiptastjórar varnaraðila gerðu 17. febrúar 2010 um lýstar kröfur á hendur honum, námu þær samtals 25.378.790.414 krónum, en meðal þeirra voru kröfur, sem sóknaraðilar höfðu gert hvort fyrir sitt leyti um greiðslu á 120.940.129 krónum. Samkvæmt kröfuskránni höfðu sóknaraðilar krafist þess að kröfur þeirra nytu stöðu í réttindaröð samkvæmt 111. gr. laga nr. 21/1991, en skiptastjórar tekið þá afstöðu að viðurkenna þær sem almennar kröfur eftir 113. gr. sömu laga með þeim fjárhæðum, sem lýst var. Ekki liggur annað fyrir en að þessar hafi orðið endanlegar lyktir um viðurkenningu krafna sóknaraðila, en af því, sem fram er komið í málinu, verður ráðið að með úrskurði héraðsdóms hafi endanlega verið slegið föstu að fjárnám, sem þau virðast hafa fengið fyrir þessum kröfum samkvæmt áðursögðu, hafi fallið niður vegna gjaldþrotaskipta varnaraðila. Í málinu hefur verið lagt fram óundirritað skjal, sem dagsett var 22. febrúar 2010 og lýsti samkomulagi skiptastjóra varnaraðila við Austurhöfn-TR ehf. vegna áðurnefnds kaupsamnings félagsins við Nýsi hf. frá 14. apríl 2009. Í samkomulaginu var þess getið að varnaraðili hafi aflað sér mats fyrirtækjasviðs KPMG hf. á verðmæti þeirra eigna, sem kaupsamningurinn tók til, og teldi hann á grundvelli þess að ekki væri tilefni til að gera athugasemdir um kaupverð, sem þar var samið um. Ágreiningur hafi á hinn bóginn staðið um vexti, sem Austurhöfn-TR ehf. bæri að greiða af kaupverðinu, en óumdeilt væri að við gerð kaupsamningsins 14. apríl 2009 hafi verið ráðgert að félagið hefði „nokkrar vikur“ til að afla fjár fyrir kaupverðinu, sem síðan hafi ekki tekist vegna fyrrnefndra fjárnámsgerða sóknaraðila. Með tilliti til þessa hafi orðið að samkomulagi að Austurhöfn-TR ehf. greiddi varnaraðila samtals 500.000.000 krónur til uppgjörs á kaupverðinu að meðtöldum vöxtum. Frá þessu skyldi endanlega gengið 26. febrúar 2010 að fengnu samþykki skiptafundar í þrotabúi Nýsis hf. Í samræmi við framangreint skjal var á skiptafundi 26. febrúar 2010, sem haldinn var samkvæmt 120. gr. laga nr. 21/1991 til að fjalla um lýstar kröfur á hendur varnaraðila, gerð grein „fyrir stöðu mála að því er varðar sölu 50% hlutar í Situs og lóð merktri nr. 6 við Austurhöfn í Reykjavík“, svo sem komist var að orði í fundargerð. Kom þar fram að skiptastjórar hafi greint frá því að þeir hafi „náð efnislegu samkomulagi við Austurhöfn um uppgjör krafna vegna sölunnar“, en frá samningi hafi þó ekki enn verið gengið, einkum vegna athugasemda, sem sóknaraðilar hefðu hreyft, og áskilnaðar þeirra um að leita riftunar á sölunni. Samkvæmt fundargerðinni urðu ítarlegar umræður um þetta málefni og var ákveðið að fresta ákvörðun um það til annars fundar 5. mars 2010. Þann dag var á ný haldinn skiptafundur í þrotabúinu til að fjalla frekar um þetta. Samkvæmt fundargerð var þar meðal annars lýst þeirri skoðun sóknaraðila að eignirnar, sem samningurinn frá 14. apríl 2009 tók til, hafi verið verulega vanmetnar af fyrirtækjaráðgjöf KPMG hf., en að loknum miklum umræðum var gengið til atkvæða „um þá tillögu skiptastjóra að þeim verði falið að ganga frá samningi við Austurhöfn um uppgjör á fyrirliggjandi grundvelli sem felur í sér greiðslu á u.þ.b. 500 milljónum til búsins að meðtöldu uppgjöri vegna vaxta.“ Sagði í fundargerðinni að atkvæði hafi verið greidd í skjóli 97,5% af samþykktum almennum kröfum og hafi 78,5% samþykkt tillögu skiptastjóra, 2,1% lagst gegn henni og 16,9% setið hjá. Hafi skiptastjórar þá lýst yfir að þeir myndu ljúka uppgjöri við Austurhöfn-TR ehf. á þessum grunni, en sóknaraðilar hafi óskað bókað að þau teldu þessa ákvörðun ólögmæta og myndu bera ágreining um hana undir héraðsdóm. Þessu til samræmis beindu skiptastjórar þessu ágreiningsefni til Héraðsdóms Reykjaness 9. mars 2010, sbr. 3. mgr. 128. gr. laga nr. 21/1991, en af því tilefni var mál þetta þingfest 8. apríl sama ár. II Samkvæmt 124. gr. laga nr. 21/1991 tekur skiptastjóri ákvarðanir um hvernig ráðstafað verði eignum og réttindum þrotabús, þar á meðal hvernig og hverjum þær verði seldar og gegn hverju verði, en honum ber þó að taka þessi málefni á dagskrá skiptafundar, sem haldinn er eftir 120. gr. laganna, og er það heimilt endranær til að leita tillagna eða ályktana um ráðstafanir, sem enn eru ógerðar. Samkvæmt niðurlagsorðum 2. mgr. 124. gr. sömu laga eru slíkar ályktanir skiptafundar bindandi fyrir skiptastjóra eftir ákvæðum 127. gr. laganna. Í 3. mgr. þeirrar lagagreinar er mælt fyrir um þá meginreglu að skiptastjóra sé rétt að fylgja ályktun meiri hluta á ályktunarfærum skiptafundi, en frá því geti hann þó vikið og annaðhvort lagt málefnið fyrir skiptafund á ný eða ráðið því sjálfur til lykta. Eftir 1. mgr. 128. gr. laganna skal skiptastjóri kynna ákvarðanir sínar um málefni sem þessi jafnharðan á skiptafundi nema hann fresti ákvörðun til nýs fundar, en lánardrottni, sem á atkvæði um málefni þrotabúsins og telur ákvörðun skiptastjóra ólögmæta, getur mótmælt henni á skiptafundinum, sbr. 3. mgr. sömu lagagreinar. Takist ekki að jafna ágreining um ákvörðunina ber skiptastjóra að beina honum til héraðsdóms. Eins og áður greinir hafa sóknaraðilar í fyrri hluta dómkrafna sinna krafist þess aðallega að „atkvæðagreiðsla sem fram fór á skiptafundi Nýsis hf. þann 5. mars 2010 ... verði ógilt með dómi“, en til vara viðurkennt að hún „sé ólögmæt“. Af þeim ákvæðum XIX. kafla laga nr. 21/1991, sem hér voru rakin, er ljóst að í máli, sem rekið er samkvæmt XXIII. og XXIV. kafla laganna um ákvörðun skiptastjóra um ráðstöfun hagsmuna þrotabús, verður hvorki ógilt með dómsúrlausn atkvæðagreiðsla á skiptafundi né viðurkennt að hún sé ólögmæt, enda lýtur slíkt dómsmál að ákvörðun skiptastjóra en ekki atkvæðagreiðslu á skiptafundi að baki henni. Þegar af þessum sökum verður sjálfkrafa að vísa þessum hluta dómkrafna sóknaraðila frá héraðsdómi, en að því verður og að gæta að í raun eru þessar kröfur sama efnis og síðari hluti dómkrafnanna. Skilja verður orðalag síðari hluta dómkrafna sóknaraðila svo að þau leiti þar eftir því að felld verði úr gildi ákvörðun skiptastjóra varnaraðila, sem þeir kynntu á skiptafundi 5. mars 2010, um að ljúka samningi við Austurhöfn-TR ehf. á grundvelli samkomulags frá 22. febrúar sama ár, svo sem samþykkt var með atkvæðagreiðslu á fundinum. Um þessa kröfu verður að gæta að því að skiptafundurinn, þar sem atkvæðagreiðslan fór fram, var ályktunarfær samkvæmt 1. mgr. 127. gr. laga nr. 21/1991 og var tillaga skiptastjóra samþykkt með atkvæði, sem greidd voru í skjóli 78,5% almennra krafna eftir fjárhæðum þeirra, sbr. 1. mgr. 126. gr. laganna. Samkvæmt 3. mgr., sbr. 2. mgr. 127. gr. sömu laga var skiptastjórum varnaraðila rétt að fylgja þessari ályktun meiri hlutans nema þeir teldu ákvörðun á grundvelli hennar andstæða lögum, óheiðarlega, óframkvæmanlega eða bersýnilega fara í bága við hagsmuni fjarstaddra lánardrottna eða að valdi meiri hluta hafi á skiptafundinum verið beitt minni hlutanum til tjóns. Sóknaraðilar hafa ekki lagt fram í málinu gögn til stuðnings því að söluverð eigna, sem Nýsir hf. samdi um við Austurhöfn-TR ehf. 14. apríl 2009, hafi verið óhæfilegt. Þau hafa heldur ekki fært fram í málinu nokkur haldbær rök fyrir því að eitthvert framangreindra skilyrða 127. gr. laga nr. 21/1991 hefði átt að leiða til þess að skiptastjórum varnaraðila bæri að ganga gegn ályktun skiptafundarins 5. mars 2010 við töku ákvörðunar um að ljúka samningi við Austurhöfn-TR ehf. Síðari hluta dómkrafna sóknaraðila verður samkvæmt þessu hafnað. Rétt er að ákvæði hins kærða úrskurðar um málskostnað standi óraskað, en sóknaraðilum verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Það athugast að aðfinnsluverður dráttur varð á rekstri þessa máls fyrir héraðsdómi, auk þess sem samningu hins kærða úrskurðar er í verulegum atriðum áfátt. Dómsorð: Vísað er frá héraðsdómi kröfum sóknaraðila, Snorra Hjaltasonar og Brynhildar Sigursteinsdóttur, aðallega um að atkvæðagreiðsla á skiptafundi í varnaraðila, þrotabúi Nýsis hf., 5. mars 2010 verði ógilt með dómi og til vara að viðurkennt verði að hún hafi verið ólögmæt. Hafnað er kröfu sóknaraðila um að felld verði úr gildi ákvörðun skiptastjóra varnaraðila um að ljúka nánar tilgreindum samningi við Austurhöfn-TR ehf. á grundvelli ályktunar skiptafundar 5. mars 2010. Ákvæði hins kærða úrskurðar um málskostnað er staðfest. Sóknaraðilar greiði í sameiningu varnaraðila 500.000 krónur í kærumálskostnað.
|
Mál nr. 490/2011
|
Kærumál Dánarbú Opinber skipti Skiptastjóri
|
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu Á og S um að Ó yrði vikið úr starfi skiptastjóra í dánarbúi hjónanna S og G. Héraðsdómur taldi að rétt hefði verið að skipa Ó skiptastjóra við opinber skipti dánarbúsins vegna ákvæða í erfðaskrá S heitins. Talið var að Á og S hefði hvorki fært fram röksemdir fyrir því að Ó hefði misst almennt hæfi sitt til að vera skipaður skiptastjóri, né sérstakt hæfi til að annast starfann, sbr. 6. tölul. 2. mgr. 46. gr. laga nr. 20/1991. Þá voru Á og S ekki taldir hafa sýnt fram á að framferði Ó í starfi skiptastjóra hefði verið með þeim hætti að honum bæri að víkja vegna þess, sbr. 2. mgr. 47. gr. sömu laga. Hæstiréttur staðfesti hinn kærða úrskurð með vísan til forsendna hans.
|
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Viðar Már Matthíasson. Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 9. ágúst 2011, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 18. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 27. júlí 2011, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að varnaraðila yrði vikið úr starfi skiptastjóra í dánarbúi hjónanna Sigurðar Sigurðssonar og Guðrúnar K. Ottesen. Kæruheimild er í 1. mgr. 133. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Sóknaraðilar krefjast þess að að varnaraðila, Óskari Sigurðssyni hæstaréttarlögmanni, verði vikið úr starfi skiptastjóra í fyrrgreindu dánarbúi. Þá krefjast þeir málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Sóknaraðilar gerðu ekki kröfu um málskostnað við meðferð málsins í héraði svo sem nauðsynlegt var, sbr. 3. mgr. 129. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. og 2. mgr. 133. gr. laga nr. 20/1991. Kröfu um það verður ekki komið að fyrir Hæstarétti, sbr. 1. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðilar greiði varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðilar, Ásmundur Sigurðsson og Sigurður Sigurðsson, greiði óskipt varnaraðila, Óskari Sigurðssyni, 300.000 krónur í kærumálskostnað.
|
Mál nr. 478/2017
|
Fjármálafyrirtæki Skuldajöfnuður Afleiðusamningur Tilkynning Slit Vanreifun Frávísun frá héraðsdómi að hluta Kröfulýsing
|
S höfðaði mál á hendur K ehf. og krafðist þess aðallega að viðurkenndur yrði réttur hans til að skuldajafna kröfu sem hann hafði lýst við slit K ehf. á móti kröfu K ehf. á hendur S samkvæmt dómi Hæstaréttar í máli nr. 378/2014. Deildu aðilar um hvort bréf slitastjórnar K ehf. um að hafna kröfunni hefði borist S, sbr. 2. mgr. 119. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Talið var að K ehf. hefði nægilega sýnt fram á, meðal annars með staðfestingu á afhendingu bréfs til S, að S hefði verið upplýstur um þá afstöðu slitastjórnarinnar að hafna kröfunni. Ágreiningslaust var að S andmælti ekki afstöðu slitastjórnarinnar í samræmi við 1. mgr. 120. gr. laga nr. 21/1991. Hefði höfnun á kröfu S því verið endanleg, sbr. 3. mgr. sömu lagagreinar, enda ætti undantekningarákvæði 3. töluliðar 118. gr. laganna ekki við í málinu. Var K ehf. því sýknaður af aðalkröfu S. Til vara krafðist S að viðurkenndur yrði réttur hans til að skuldajafna tveimur kröfum sem samþykktar höfðu verið við slit K ehf. á móti kröfu K ehf. samkvæmt fyrrnefndum dómi. Var varakrafan einvörðungu reist á því að kröfurnar hefðu verið samrættar. Talið var að þótt ástæða hefði verið til hefði S ekki stutt kröfuna frekari rökum, eins og hvernig hún horfði við ákvæðum 1. mgr. 100. gr., sbr. 5. tölulið 1. mgr. 28. gr. og 2. mgr. 149. gr. laga nr. 21/1991. Af þeim sökum væri krafan svo vanreifuð að vísa bæri henni frá héraðsdómi án kröfu, sbr. d. og e. liði 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og KarlAxelsson og Eiríkur Tómasson fyrrverandi hæstaréttardómari.Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 25. júlí 2017. Hann krefst sýknuaf kröfum stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðarfyrir Hæstarétti, en til vara „að viðurkenndur verði með dómi skuldajöfnuðurkröfu áfrýjanda samkvæmt dómi Hæstaréttar í máli nr. 378/2014, að frátalinnikröfu vegna málskostnaðar, og kröfu stefnda á hendur áfrýjanda, samþykktri afslitastjórn áfrýjanda, á grundvelli skuldabréfa útgefnum af forvera áfrýjanda5. mars 2004, ISIN nr. XS0187935472, upphaflega að höfuðstól 100.000.000 krónurog 8. mars 2004, með ISIN nr. XS0187935126, upphaflega að höfuðstól 120.000.000krónur, þann 26. febrúar 2015.“ Í því tilviki krefst stefndi málskostnaðar íhéraði og fyrir Hæstarétti.IEins og nánar er rakið í hinumáfrýjaða dómi lýsti stefndi kröfu við slit áfrýjanda 25. ágúst 2009 ágrundvelli skuldabréfs sem gefið var út 10. nóvember 2003 að fjárhæð 40.000.000krónur. Í málinu liggur fyrir bréf slitastjórnar áfrýjanda 23. júní 2010 tilstefnda þar sem fram kom að honum væri, með vísan til 2. mgr. 119. gr. laga nr.21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., tilkynnt að kröfunni væri hafnað að svo stödduþar eð ekki hefði reynst mögulegt að staðreyna eignarhald á skuldabréfinu, meðalannars vegna þess að „blocking númer“ hefði ekki verið tilgreint íkröfulýsingunni. Sagði þar einnig að kröfuhafafundur yrði haldinn 21. september2010 þar sem fjallað yrði um skrá yfir lýstar kröfur og afstöðuslitastjórnarinnar að því leyti sem hún lægi fyrir og að uppfærð kröfuskrá yrðiaðgengileg þeim, sem lýst hefðu kröfum á hendur áfrýjanda, á vefsvæði hans 14. samamánaðar. Var jafnframt minnt á rétt kröfuhafa til að koma að mótmælum sínum,sbr. 1. mgr. 120. gr. laga nr. 21/1991, og tekið fram að nauðsynlegt væri aðkoma að slíkum mótmælum eigi síðar en á áðurgreindum fundi. Í niðurlagibréfsins sagði að yrði afstöðu slitastjórnarinnar ekki mótmælt í síðasta lagi áfundinum mætti vænta að hún yrði talin endanlega samþykkt samkvæmt 3. mgr. 120.gr. sömu laga. Óumdeilt er að stefndi mótmælti ekki afstöðu slitastjórnarinnarinnan frestsins. Með dómi Hæstaréttar 26. febrúar 2015í máli nr. 378/2014 var stefnda gert að greiða áfrýjanda 26.302.546 krónur með nánartilgreindum dráttarvöxtum vegna gjaldmiðla- og vaxtaskiptasamnings sem gerðurvar á árinu 2005. Hinn 31. mars 2015 lýsti stefndi yfir skuldajöfnuði þeirrar kröfusem mál þetta fjallar um á móti kröfu áfrýjanda samkvæmt dóminum. Hafnaðiáfrýjandi skuldajöfnuði með bréfi 23. september 2015 á þeim grundvelli aðafstöðu slitastjórnarinnar til fyrrgreindu kröfunnar hefði ekki verið mótmæltinnan tilskilins frests. Væri sú afstaða að hafna kröfunni því endanleg og hún afþeim sökum ekki tæk til skuldajafnaðar.Slitameðferð stefnda, með frestdegi15. nóvember 2008, var lokið með nauðasamningi 23. desember 2015 og átti stefndisamkvæmt honum kröfu á hendur áfrýjanda að fjárhæð 125.508.210 krónur. Meðbréfi til stefnda 14. janúar 2016 lýsti áfrýjandi yfir skuldajöfnuði kröfusinnar samkvæmt áðurnefndum dómi við kröfu stefnda samkvæmt nauðasamningnum. Stefndimótmælti skuldajöfnuði með bréfi 21. sama mánaðar og vísaði til þess að krafan hefðiþegar verið greidd með skuldajöfnuði samkvæmt yfirlýsingunni 31. mars 2015. Þvísvaraði áfrýjandi með bréfi 17. febrúar 2016 þar sem hann vísaði til fyrrgreindraryfirlýsingar sinnar um skuldajöfnuð. Mál þetta var síðan höfðað af stefnda 8.apríl sama ár.IIAðilar deila um hvort bréf slitastjórnaráfrýjanda 23. júní 2010 um afstöðu hennar til kröfu stefnda hafi borist honum.Samkvæmt 2. mgr. 119. gr. laga nr. 21/1991 bar slitastjórn að tilkynnahlutaðeigandi kröfuhafa með minnst viku fyrirvara áður en kröfuhafafundur varhaldinn til að fjalla um skrá um lýstar kröfur ef ekki var fallist á aðviðurkenna kröfuna að öllu leyti eins og henni var lýst. Tilkynningu þessa barað senda með sannanlegum hætti og því ber áfrýjandi sönnunarbyrði fyrir að húnhafi borist stefnda. Fyrir liggur staðfesting um afhendinguá bréfi frá Íslandspósti ohf. þar sem fram kom að áfrýjandi afhenti ápóstmiðstöð 30. júní 2010 sendingu, sem berast átti til Akureyrar, og að húnhafi verið afhent degi síðar. Ekki sagði hver væri viðtakandi sendingarinnar ená staðfestingunni var sendingarnúmer. Á svokölluðum sendingarlista slitastjórnaráfrýjanda, sem er á meðal gagna málsins, er að finna lista yfir sendingar hennará tímabilinu 29. júní til 30. júní 2010 auk viðtökunúmera. Kom þar fyrir sama númerog var á áðurnefndri staðfestingu. Þar fyrir aftan var viðtakandi tilgreindur „Lögmannsstofan... b.t. Árni Pálsson“ en hann hafði sem lögmaður stefnda lýst umræddri kröfu.Samkvæmt þessu barst lögmanni stefnda sending frá áfrýjanda rúmri viku eftirdagsetningu bréfsins. Í greinargerð sinni fyrir Hæstarétti heldur stefndi þvífram að sendingin hafi borist. Hún hafi þó einungis haft að geyma tilkynningarum afstöðu slitastjórnarinnar til fimm annarra krafna sem hann lýsti einnig viðslitin en enga tilkynningu um þá kröfu sem mál þetta lýtur að. Kröfuskrá var birtá vefsvæði slitastjórnar 14. september 2010 og var aðgengileg stefnda þar fráþeim tíma. Stefndi sótti ekki kröfuhafafund sem haldinn var 21. sama mánaðar. Hinn3. desember 2010 hélt slitastjórn áfrýjanda annan kröfuhafafund en á þeim fundivar mætt af hálfu stefnda og lögð fram skrifleg mótmæli við afstöðu slitastjórnartil fimm krafna hans. Var á þeim fundi birt uppfærð kröfuskrá þar sem tilgreindvar afstaða slitastjórnarinnar til þeirra krafna. Auk þess kom þar fram súafstaða að hafna þeirri kröfu, sem mál þetta fjallar um, svo sem verið hafðijafnframt á kröfuskránni sem lá fyrir fyrri kröfuhafafundinum. Á fundinum 3.desember gafst stefnda því sérstakt færi á að kynna sér hvort afstaða tilkröfunnar lægi fyrir og eftir atvikum mótmæla henni á þeim grundvelli aðtilkynning um afstöðu til hennar hefði ekki borist sér og þannig ekki veriðgætt fyrirmæla 2. mgr. 119. gr. laga nr. 21/1991. Af gögnum málsins verður ekkiannað ráðið en að stefndi hafi fyrst í stefnu í máli þessu, þegar liðið varhátt á sjötta ár frá því að kröfuhafafundurinn 21. september 2010 var haldinn,borið því við að bréfið um afstöðu slitastjórnarinnar hafi ekki borist sér. Aðþessu öllu virtu verður talið að áfrýjandi hafi sýnt nægilega fram á að stefndihafi verið upplýstur um þá afstöðu slitastjórnarinnar að hafna kröfunni, sbr. tilhliðsjónar dóm Hæstaréttar 10. febrúar 2011 í máli nr. 387/2010. Ágreiningslaust er að stefndi andmæltiekki afstöðu slitastjórnar í samræmi við 1. mgr. 120. gr. laga nr. 21/1991.Höfnun kröfu stefnda var því endanleg, sbr. 3. mgr. sömu lagagreinar, enda áundantekningarákvæði 3. töluliðar 118. gr. laganna ekki við í máli þessu, sbr.dóma réttarins 25. ágúst 2014 í máli nr. 462/2014 og 29. apríl 2016 í máli nr.225/2016. Verður áfrýjandi því sýknaður af aðalkröfu stefnda. Varakrafa stefnda um að honum hafiverið heimilt að skuldajafna kröfu sinni samkvæmt skuldabréfunum, sem gefinvoru út 5. og 8. mars 2004, á móti kröfu áfrýjanda á grundvelli dómsHæstaréttar í máli nr. 378/2014 er einvörðungu reist á því að kröfurnar hafiverið samrættar. Þótt ástæða væri til hefur stefndi ekki stutt varakröfu sínafrekari rökum, eins og hvernig hún horfir við ákvæðum 1. mgr. 100. gr., sbr. 5.tölulið 1. mgr. 28. gr. og 2. mgr. 149. gr. laga nr. 21/1991. Af þeim sökumtelst krafan svo vanreifuð að vísa ber henni frá héraðsdómi án kröfu, sbr. d.og e. liði 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.Eftir þessum úrslitum verður stefndidæmdur til að greiða áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, semákveðinn verður í einu lagi eins og nánar greinir í dómsorði.Dómsorð:Áfrýjandi, Kaupþing ehf., er sýkn af aðalkröfu stefnda, Stapalífeyrissjóðs.Varakröfu stefnda er vísað frá héraðsdómi.Stefndi greiði áfrýjanda samtals 1.500.000 krónur í málskostnað í héraði ogfyrir Hæstarétti.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur föstudaginn 12. maí 2017Mál þetta, sem varhöfðað með stefnu birtri 8. apríl 2016, var dómtekið 5. apríl 2017. Stefnandier Stapi lífeyrissjóður, Strandgötu 3 á Akureyri og stefndi er Kaupþing ehf.,Borgartúni 26 í Reykjavík. Stefnandi krefst þess aðallegaað viðurkenndur verði með dómi réttur hans til að skuldajafna við kröfu stefndaá hendur sér, samkvæmt dómi Hæstaréttar í máli nr. 378/2014, að frátalinnikröfu vegna málskostnaðar, kröfu sinni á hendur stefnda á grundvelliskuldabréfs útgefnu af forvera stefnda 10. nóvember 2003, með ISIN-nr.XS0180247131, upphaflega að höfuðstól 40.000.000 króna, svo sem slíkumskuldajöfnuði var lýst yfir með bréfum 31. mars 2015 og 6. maí 2015. Til vara krefst stefnandi þessað viðurkenndur verði með dómi skuldajöfnuður við kröfu stefnda, samkvæmt dómiHæstaréttar í máli nr. 378/2014, að frátalinni kröfu vegna málskostnaðar, ámóti kröfu stefnanda á hendur stefnda, samþykktri af slitastjórn stefnda, ágrundvelli skuldabréfa útgefnum af forvera stefnda 5. mars 2004, með ISIN-nr.XS0187935472, upphaflega að höfuðstól 100.000.000 króna og 8. mars 2004, meðISIN-nr. XS0187935126, upphaflega að höfuðstól 120.000.000 króna, þann 26.febrúar 2015. Þá krefst stefnandimálskostnaðar úr hendi stefnda. Stefndi krefst sýknu af öllumkröfum stefnanda auk greiðslu málskostnaðar úr hendi hans. I. Þann 9. október 2008 tókFjármálaeftirlitið yfir vald hluthafafundar í forvera stefnda, vék stjórn hansfrá og setti yfir hann skilanefnd á grundvelli 100. gr. a laga nr. 161/2002, umfjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008. Stefnda var veitt heimild tilgreiðslustöðvunar. Með heimild í lögum nr. 44/2009 var stefndi síðan tekinn tilslitameðferðar og miðast upphaf hennar við 22. apríl 2009, þegar lögin öðluðustgildi. Slitastjórn stefnda gaf út innköllun til skuldheimtumanna og laukkröfulýsingarfresti 30. desember 2009. Samkvæmt 102. gr. laga nr. 161/2002giltu reglur laga nr. 21/1991, um gjaldþrotaskipti o.fl., um meðferð krafna viðslitin, sbr. 2. tl. ákvæðis II til bráðabirgða með lögum nr. 44/2009. Stefnandi lýsti kröfu íþrotabúið á grundvelli skuldabréfs með ISIN-númerinu XS0180247131, upphaflegameð höfuðstól að fjárhæð 40.000.000 króna, með bréfi 25. ágúst 2009. Á meðalgagna málsins er bréf 23. júní 2010 til stefnanda um afstöðu slitastjórnarstefnda til kröfunnar. Í bréfinu er gerð grein fyrir því, með vísan til 2. mgr.119. gr. laga nr. 21/1991, að slitastjórnin hafni kröfunni að svo stöddu þarsem ekki hafi reynst mögulegt að staðreyna eignarhald á skuldabréfinu, m.a. þarsem vanti svokallað „blocking númer“ skuldabréfsins, sem sanni eignarréttindistefnanda yfir því. Jafnframt var í bréfinu tilkynnt að kröfuhafafundur yrðihaldinn þriðjudaginn 21. september 2010, á nánar tiltekinni stund og stað, þarsem fjallað yrði um skrá yfir lýstar kröfur og afstöðu slitastjórnar til krafnaað því leyti sem afstaða lægi fyrir. Í bréfinu minnti slitastjórn á réttkröfuhafa til að koma að mótmælum við afstöðu slitastjórnar til lýstra krafnameð vísan til 1. mgr. 120. gr. laga nr. 21/1991. Þá var í bréfinu vakin athygliá að ef stefnandi teldi ástæðu til að mótmæla afstöðu slitastjórnar tilkröfunnar, sem væri til umfjöllunar á fundinum 21. september 2010, værinauðsynlegt að koma slíkum mótmælum til slitastjórnar eigi síðar en á þeimfundi. Ella mætti stefnandi vænta þess að afstaða til kröfunnar yrði þarendanlega samþykkt samkvæmt 3. mgr. 120. gr. laga nr. 21/1991. Í málinu er óumdeilt aðstefnandi lagði ekki fram mótmæli við afstöðu slitastjórnar. Stefnandi kveðurað sér hafi ekki borist bréf slitastjórnar 23. júní 2010. Stefndi kveður þaðútilokað og vísar til staðfestingar dreifingaraðila, sem er á meðal gagnamálsins, um að bréf slitastjórnar hafi verið sent á lögmannsstofu sem lýstiframangreindri kröfu fyrir stefnanda við slitameðferð stefnda. Stefnandi og stefndi áttu ídeilum vegna viðskipta með gjaldmiðla- og vaxtaskiptasamning sem gerður var áárinu 2005, á milli forvera beggja aðila. Var mál vegna þess ágreiningsþingfest fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur þann 17. janúar 2013 og lauk því með dómiHæstaréttar Íslands nr. 378/2014 kveðnum upp 26. febrúar 2015. Var stefnandimeð dóminum dæmdur til að greiða stefnda 26.302.546 krónur ásamt dráttarvöxtumskv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 291.634krónum frá 28. júlí 2012 til 28. september 2012 en af 26.302.546 krónum fráþeim degi til greiðsludags. Stefndi hlutaðist til um að innheimta kröfusamkvæmt dóminum með bréfi 2. mars 2015. Með bréfi 31. mars 2015 lýstistefnandi yfir skuldajöfnuði við kröfu stefnda, samkvæmt framangreindum dómiHæstaréttar, á móti kröfu samkvæmt skuldabréfi nr. XS0180247131. Stefndihafnaði skuldajöfnuðinum með bréfi þann 23. september 2015 og vísaði til þessað kröfunni hefði verið endanlega hafnað með framangreindri ákvörðunslitastjórnar stefnda frá 23. júní 2010 í skilningi 3. mgr. 120. gr. laga nr.21/1991. Nauðasamningur stefnda varstaðfestur af Héraðsdómi Reykjavíkur þann 15. desember 2015, sbr. 154. gr. laganr. 21/1991 og varð endanlega bindandi þann 23. desember 2015. Slitameðferðstefnda lauk á sama tíma samkvæmt ákvæðum XXI. kafla laganna. Við slitameðferðstefnda námu samþykktar kröfur stefnanda samtals 418.360.905 krónum.Nauðasamningurinn kvað á um að stefndi fengi 125.508.210 krónur greiddar afframangreindri kröfu, sem skiptist annars vegar í peningagreiðslu að fjárhæð37.740.390 krónur og hins vegar í afhendingu á skuldabréfi og nýju hlutafé ístefnda að nafnverði 87.767.820 krónur. Með bréfi 14. janúar 2016 lýstistefndi yfir skuldajöfnuði á móti hluta krafna stefnanda á hendur stefndasamkvæmt framangreindum nauðasamningi með kröfu sinni, samkvæmt dómiHæstaréttar í máli nr. 378/2014, sem á þeim degi nam 39.277.206 krónum. Stefndilítur svo á að krafa um peningagreiðslu til stefnanda samkvæmt nauðasamningihafi verið að fullu greidd af hálfu stefnda með framangreindriskuldajafnaðaryfirlýsingu og jafnframt að eftirstöðvar af kröfu stefnda hafigengið til lækkunar á öðrum kröfum hans samkvæmt nauðsamningnum. Eftirframangreindan skuldajöfnuð telur stefndi að stefnandi eigi rétt tilafhendingar á skuldabréfi og nýju hlutafé í stefnda að nafnverði 86.231.004krónur í samræmi við skilmála nauðasamnings stefnda og með þeirri greiðslu hafistefndi að fullu staðið skil á kröfu stefnanda samkvæmt nauðsamningnum. Stefnandi mótmælti skuldajöfnunstefnda með bréfi 21. janúar 2016. Því bréfi svaraði stefndi með bréfi 17.febrúar 2016 og vísaði til yfirlýsingar um skuldajöfnun í bréfi þann 14. janúar2016. Ágreiningur aðila lýtur að gildiframangreindra yfirlýsinga beggja aðila um skuldajöfnuð á móti kröfumgagnaðila. II. Stefnandi byggir aðalkröfu sínaá því að samkvæmt fyrirmælum í 1. mgr. 100. gr. laga nr. 21/1991 sé honumheimill sá skuldajöfnuður sem hann lýsti yfir þann 31. mars 2015. Hann hafieignast kröfu sína á grundvelli skuldabréfsins á hendur stefnda áður en þrírmánuðir hafi verið til frestdags, eða árið 2003. Þá hafi hann hvorki vitað némátt vita að stefndi myndi ekki eiga fyrir skuldum mörgum árum síðar, svo semhafi orðið raunin. Þá hafi krafa þrotabúsins orðið til fyrir frestdag, nánartiltekið með samningi sem gerður var í október 2005, sem Hæstaréttarmálið nr.378/2014 fjalli um. Stefnandi byggir einnig á því að vanlýsingaráhrif 3. mgr.120. gr. laga nr. 21/1991 eigi ekki við um þá skuldabréfakröfu sem hann hafinotað til skuldajafnaðar. Stefnanda hafi aldrei verið tilkynnt um þá afstöðuslitastjórnar stefnda að hafna skuldabréfakröfunni, svo sem skylt hafi veriðsamkvæmt 2. mgr. 119. gr. laga nr. 21/1991. Stefnda hafi borið að sendastefnanda slíka tilkynningu með sannanlegum hætti og tilgreina þar hvaðaafleiðingar það gæti haft ef afstöðu slitastjórnar stefnda yrði ekki mótmælt áskiptafundi sem færi ekki fram fyrr en einni viku síðar. Stefndi bærisönnunarbyrðina fyrir því að slík tilkynning hafi verið send stefnanda, ellagæti afstaða slitastjórnar stefnda til skuldabréfakröfunnar ekki haft áhrif ámöguleika stefnanda til þess að nota kröfuna til skuldajafnaðar á meðanslitameðferð stæði yfir. Hvað sem líði ágreiningi um þaðhvort stefnanda hafi borist framangreint bréf slitastjórnar þá leiði höfnunslitastjórna á skuldabréfakröfunni við slitameðferð stefnda ekki til þess aðkrafa stefnanda sé ótæk til skuldajafnaðar. Ekki sé skilyrði fyrirskuldajöfnuði á hendur búi í slitameðferð að gagnkröfunni hafi verið lýst viðslitameðferð búsins. Enginn slíkur áskilnaður sé gerður í 1. mgr. 100. gr. laganr. 21/1991. Þetta megi sjá af heimild til skuldajöfnuðar með kröfu sem telstfallin niður gagnvart búinu vegna vanlýsingar, sbr. 1. mgr. 118. gr. laga nr.21/1991. Sömu rök eigi við um kröfu sem hafi verið hafnað af slitastjórn ánandmæla af hálfu kröfuhafa enda hafi enginn óvilhallur aðili lagt endanlegt matá raunverulegt gildi kröfunnar gagnvart búinu. Enginn ágreiningur sé um réttmætiskuldabréfakröfunnar, slitastjórn stefnda hafi hafnað henni við slitameðferðinavegna formsatriðis. Engin lagarök standi til þess að staða eiganda kröfu semslitastjórn hafi hafnað vegna formsatriðis og kröfueiganda sem ekki hefur lýstkröfu sé ólík hvað varði réttinn til að nota kröfuna til skuldajafnaðar. Varakröfu sína byggir stefnandiá því að meginreglur kröfuréttar feli í sér að skuldara sé heimilt aðskuldajafna samrættum kröfum, án sérstakrar yfirlýsingar, þegar almenn skilyrðiskuldajafnaðar séu fyrir hendi. Þau skilyrði hafi verið fyrir hendi fráuppkvaðningu dóms Hæstaréttar í máli nr. 378/2014. Krafa stefnanda á grundvelliþeirra verðbréfa sem vísað sé til í varakröfu sé samrætt kröfu stefnda samkvæmtdómi Hæstaréttar nr. 378/2014. Fordæmi Hæstaréttar í málum nr. 212/2012,11/2014 og 12/2015 slái því föstu að kröfur á grundvelli sjálfstæðra samninga íverðbréfaviðskiptum á milli sömu aðila séu samrættar. Til stuðnings kröfum sínum vísarstefnandi aðallega til laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., sbr. lög nr.161/2002 um fjármálafyrirtæki. Málskostnaðarkröfu sína styður stefnandi meðvísan til XXI. kafla laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála.III. Stefndi krefst sýknu af öllumkröfum stefnanda. Í aðalkröfu stefnanda felist að viðurkenndur verði með dómiréttur stefnanda til að skuldajafna kröfu sem stefnandi hafi lýst viðslitameðferð stefnda. Kröfunni hafi verið hafnað af slitastjórn stefnda meðendanlegum hætti í skilningi 3. mgr. 120. gr. laga nr. 21/1991 með vísan tilþess að stefnandi hafði ekki sannað eignarréttindi sín yfir skuldabréfinu, endahafi svokallað „blocking-númer“ ekki fylgt með kröfulýsingunni. Úr þeim ágallahafi stefnandi ekki bætt. Afstaða slitastjórnar þessa efnis hafi verið sendstefnanda í samræmi við fyrirmæli 2. mgr. 119. gr. laga nr. 21/1991. Á meðalgagna málsins sé staðfesting á því að afstaða slitastjórnar hafi verið kynntmeð bréfi sem hafi verið sent á lögmannsstofu sem hafi lýst kröfum fyrirstefnanda við slitameðferð stefnda. Þar komi einnig fram leiðbeiningar tilstefnanda um möguleika á að koma á framfæri mótmælum við afstöðu slitastjórnar,í síðasta lagi á kröfuhafafundi 21. september 2010 þar sem afstaða tilkröfunnar hafi verið til umfjöllunar, auk upplýsinga um réttaráhrif þess aðkoma ekki á framfæri slíkum mótmælum. Stefnandi hafi hins vegar látið undirhöfuð leggjast að mótmæla afstöðu slitastjórnar til kröfunnar innan lögákveðinsfrests, hvorki hafi borist skrifleg mótmæli né hafi hann mótmælt afstöðunni ákröfuhafafundi 21. september 2010. Teljist afstaða slitastjórnar til kröfunnarþar af leiðandi endanleg við slitameðferð stefnda í skilningi 1. mgr. 120. gr.laga nr. 21/1991 og séu báðir aðilar málsins bundnir af henni. Í ljósi þess aðumrædd krafa stefnanda samkvæmt skuldabréfi nr. XS0180247131 sé fallin niðurfyrir vanlýsingu uppfylli hún ekki skilyrði skuldajafnaðar, hvorki samkvæmtalmennum reglum kröfuréttar um skuldajöfnuð né ákvæðum 100. gr. laga nr.21/1991. Hafi stefnandi því ekki, svo gilt sé gagnvart stefnda, getaðskuldajafnað kröfunni við kröfu stefnda samkvæmt dómi Hæstaréttar Íslands ímáli nr. 378/2014. Yfirlýsingar stefnanda um skuldajöfnuð 31. mars 2015 og 6.maí 2015 hafi því ekki haft nein réttaráhrif. Stefndi vísar einnig til þess aðstefnandi hafi í fyrsta sinn í stefnu málsins borið fyrir sig að honum hafiekki borist í hendur bréfið með framangreindri afstöðu slitastjórnar.Málsástæðan sé þar af leiðandi fallin niður vegna tómlætis. Þá byggir stefndi á því aðundantekningarákvæði 3. tl. 118. gr. laga nr. 21/1991, um heimild til að komavanlýstri kröfu að við skipti með skuldajöfnun, eigi ekki við í málinu.Umræddri kröfu stefnanda hafi verið lýst við slitameðferð stefnda innantilskilins frests og afstaða tekin til hennar með endanlegum hætti. Verðitilvik stefnanda því ekki heimfært undir undantekningarákvæði 3. tl. 118. gr.laga nr. 21/1991. Stefndi krefst sýknu afvarakröfu stefnanda með vísan til þess að hann hafi með yfirlýsingu 14. janúar2016 lýst yfir skuldajöfnuði á kröfu samkvæmt dómi Hæstaréttar í máli nr.378/2014 við kröfur sem stefnandi hafi átt og verið samþykktar við slitameðferðstefnda. Hafi þær kröfur sem þar hafi verið skuldajafnað uppfyllt öll skilyrðilaga og réttarreglna um skuldajöfnuð. Yfirlýsing um skuldajöfnuð sé ákvöð semhafi réttaráhrif við móttöku gagnaðila. Séu kröfur þar með að fullu greiddar ogfalli niður frá því tímamarki. Þá séu krafa samkvæmt skuldabréfi nr.XS0180247131 og krafa samkvæmt dómi Hæstaréttar Íslands nr. 378/2014 ekkisamrættar. Stefnandi hafi því ekki átt rétt til skuldajafnaðar án sérstakraryfirlýsingar, enda yrðu kröfurnar ekki raktar til sama löggernings, atviks eðaaðstöðu. Til stuðnings kröfum sínum vísarstefndi til laga um gjaldþrotaskipti o.fl. nr. 21/1991, laga nr. 7/1936,meginreglna samningaréttar, almennra reglna kröfuréttar um skuldajöfnuð ogmeginreglna kröfuréttar. Um málskostnaðarkröfu stefnda vísast til XXI. kaflalaga um meðferð einkamála nr. 91/1991.IV.Í máli þessu deilaaðilar um heimild hvor annars til greiðslu krafna með skuldajöfnuði. Aðalkrafastefnanda felur í sér að viðurkennt verði með dómi að hann hafi með yfirlýsinguum skuldajöfnuð þann 31. mars 2015 með gildum hætti greitt kröfu stefnda áhendur sér. Krafa stefnda sem stefnandi kveðst hafa greitt með þessum hættibyggist á gjaldmiðla- og vaxtaskiptasamningi sem forverar aðila gerður 4.október 2005. Leyst var úr ágreiningi um þá kröfu með dómi Hæstaréttar þann 26.febrúar 2015 í máli nr. 378/2014 en með þeim dómi var stefnanda gert að greiðastefnda 26.302.546 krónur með nánar greindum vöxtum. Gagnkrafa stefnanda íframangreindri skuldajafnaðaryfirlýsingu byggist á skuldabréfi sem forveristefnda gaf út 10. nóvember 2003, upphaflega að fjárhæð 40.000.000 króna.Stefndi byggir á því að sú krafa hafi fallið niður þar sem stefnandi hafi ekkibrugðist við tilkynningu hans 23. júní 2010 um að kröfunni hefði verið hafnað aðsvo stöddu. Við meðferð krafna á hendurstefnda, sem tekinn var til slitameðferðar 22. apríl 2010, gilda að meginstefnusömu reglur og við gjaldþrotaskipti að því er varðar gagnkvæma samninga, sbr.102. gr. laga nr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki, með síðari breytingum. Umskuldajöfnuð við gjaldþrotaskipti gilda almennar reglur kröfuréttar umskuldajöfnuð auk þeirra rýmkuðu reglna til fullnustu kröfu með þeim hætti viðgjaldþrotaskipti skuldara sem kveðið er á um XVI. kafla laga nr. 21/1991, umgjaldþrotaskipti o.fl. Í 100. gr. þeirra laga segir að hver sá sem skuldiþrotabúi geti dregið það frá sem hann á hjá því hvernig sem skuld og gagnkröfuer varið ef lánardrottinn hefur eignast kröfuna meira en þremur mánuðum fyrirfrestdag og nánar greind skilyrði um stofnunartíma kröfu þrotabúsins oggrandleysi kröfuhafans eru fyrir hendi. Það er ekki skilyrði þess að krafafáist greidd með skuldajöfnuði við gjaldþrotaskipti að kröfunni sé jafnframtlýst í þrotabú skuldara. Þannig er unnt að koma að skuldajöfnuði viðgjaldþrotaskipti með því einfaldlega að lýsa yfir skuldajöfnuði, enda séu önnurskilyrði laganna og almennra reglna uppfyllt. Af þessari reglu um skuldajöfnuðvið gjaldþrotaskipti leiðir jafnframt að krafa sem unnt er að fá greidda meðskuldajöfnuði fellur ekki niður fyrir vanlýsingu sbr. 3. tölul. 118. gr. sömulaga. Að mati dómsins skiptir það ekki máli hvort vanlýsing verði með þeimhætti að engin kröfulýsing sé send eða að kröfulýsing sé metin ófullnægjandi afhálfu þrotabús, án þess að bætt hafi verið úr innan tilskilins frests, svo semhagar til í þessu máli. Allt að einu verður að líta svo á að krafa sem unnt erað fullnægja með skuldajöfnuði falli ekki niður vegna vanhalda á kröfulýsingu.Er sú niðurstaða í samræmi við þau undirstöðurök sem reglur um skuldajöfnuð viðgjaldþrotaskipti hvíla á, sem felast í því að sanngjarnt þykir og eðlilegt aðkröfuhafi sem jafnframt skuldar þrotabúi þurfi ekki að sæta því að krafa hans áhendur þrotabúi fáist aðeins bætt að hluta á sama tíma og honum beri að greiðakröfu sína að fullu. Með framangreindum rökstuðningier niðurstaða dómsins því sú að krafa stefnanda samkvæmt skuldabréfi meðISIN-númerinu XS0180247131 hafi verið gild þegar hann lýsti yfir skuldajöfnuðiþann 31. mars 2015. Ekki er annar ágreiningur í málinu um skilyrðiskuldajafnaðar hvað þessa kröfu varðar og ekki er á því byggt af hálfu stefndaað eignarhald stefnanda á kröfunni orki tvímælis. Verður aðalkrafa stefnandaþví tekin til greina og viðurkenndur réttur hans til skuldajafnaðar við kröfu stefndaá hendur honum, sem endanlega var leyst úr með dómi Hæstaréttar í máli nr.378/2014. Af framangreindu leiðir aðstefndi gat ekki með gildum hætti lýst yfir skuldajöfnuði við kröfu stefnandasamkvæmt framangreindu skuldabréfi svo sem hann gerði með yfirlýsingu sinniþann 14. janúar 2016 þar sem stefnandi hafði þá þegar nýtt kröfuna tilskuldajafnaðar. Í ljósi niðurstöðu málsins ogmeð vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 ber stefnda að greiða stefnandamálskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 850.000 krónur. Ingibjörg Þorsteinsdóttirhéraðsdómari kvað upp dóm þennan. D ó m s o r ð :Viðurkenndur er réttur stefnanda, Stapa lífeyrissjóðs,til að skuldajafna kröfu sinni á hendur stefnda, Kaupþingi ehf., á grundvelliskuldabréfs útgefnu af forvera stefnda 10. nóvember 2003, með ISIN-númeriXS0180247131, á móti kröfu stefnda á hendur stefnanda samkvæmt dómi Hæstaréttarí máli nr. 378/2014, að frátalinni kröfu vegna málskostnaðar. Stefndi greiðistefnanda 850.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 503/2007
|
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
|
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Jón Steinar Gunnlaugsson, Hjördís Hákonardóttir og Páll Hreinsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 3. október 2007, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 4. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 3. október 2007, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 10. október 2007 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Svo sem fram kemur í hinum kærða úrskurði stendur nú yfir hjá sóknaraðila rannsókn á því hvort varnaraðili hafi í félagi við nokkra fleiri menn gerst að undanförnu sekur um þjófnaði úr ýmsum verslunum á höfuðborgarsvæðinu. Verður fallist á með sóknaraðila að rökstuddur grunur sé um að svo kunni að vera. Við slíkum brotum liggur fangelsisrefsing samkvæmt 244. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Enginn hinna grunuðu manna hefur játað aðild sína að þessum brotum. Verður fallist á niðurstöðu hins kærða úrskurðar um að skilyrðum a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála sé fullnægt fyrir gæsluvarðhaldi varnaraðila og verður hinn kærði úrskurður því staðfestur. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
|
Mál nr. 356/2006
|
Brot gegn valdstjórninni Skilorðsrof
|
S var sakfelldur fyrir brot gegn 1. mgr. 106. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með því að hafa veist að sýslumanninum á Selfossi, er hann var við störf sem ákærandi, stöðvað för hans með því að þrífa í öxl hans og brugðið fyrir hann fæti svo að hann hrasaði við. Með brotinu rauf S skilorð dóms frá 9. júní 2005 og bar því að taka upp fjögurra mánaða skilorðshluta þess dóms og dæma með í máli þessu, sbr. 60. gr. alm. hgl. Með hliðsjón af þessu og 77. gr. alm. hgl. þótti refsing hans hæfilega ákveðin fangelsi í 6 mánuði.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Hrafn Bragason og Markús Sigurbjörnsson. Ríkissaksóknari skaut máli þessu til Hæstaréttar 24. maí 2006 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun, en jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst staðfestingar á sakfellingu og refsiákvörðun. Ákærði krefst aðallega sýknu af kröfum ákæruvaldsins en til vara mildari refsingar en ákveðin var í héraðsdómi. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Ákærði verður dæmdur til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins samkvæmt yfirliti ríkissaksóknara um sakarkostnað og ákvörðun Hæstaréttar um málsvarnarlaun skipaðs verjanda hans, svo sem nánar greinir í dómsorði, en virðisaukaskattur er innifalinn í fjárhæð þeirra. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Ákærði Sævar Óli Helgason greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, samtals 202.725 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Sveins Andra Sveinssonar hæstaréttarlögmanns, 186.750 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 24. apríl 2006. Ríkissaksóknari höfðaði málið með ákæru útgefinni 10. janúar 2006 á hendur ákærða, Sævari Óla Helgasyni, kt. 190271-3159, Njálsgötu 8c, Reykjavík, til refsingar fyrir brot gegn valdstjórninni samkvæmt 1. mgr. 106. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, með því að hafa, þriðjudaginn 1. nóvember 2005, í Héraðsdómi Suðurlands við Austurveg 4 á Selfossi, „veist að A, sýslumanni á Selfossi, sem þar var við störf sem ákærandi, er hann stöðvaði för A með því að þrífa í öxl hans, og brá fyrir hann fæti svo hann hrasaði við“. Ákærði krefst sýknu. I. Þriðjudaginn 1. nóvember 2005 kl. 14:24 var lögregla kvödd að Héraðsdómi Suðurlands vegna árásar á A lögreglustjóra og sýslumann á Selfossi. Tilkynnandi var B dómritari. Þegar lögreglumenn komu á staðinn hittu þeir fyrir sýslumann og ákærða, sem stóðu ásamt héraðsdómara fyrir utan dómsal á 2. hæð hússins. Rætt var við sýslumann og C lögmann [...]. Samkvæmt frumskýrslu, sem gerð var vegna málsins, kvaðst sýslumaður hafa verið staddur í afgreiðslu héraðsdóms þegar ákærði hefði ýtt eða gripið í skyrtubrjóst hans og reynt að sópa undan honum fótum. Í skýrslunni er frásögn C svo lýst, að ákærði hefði veist að sýslumanni í afgreiðslunni, slæmt til hans hendi og reynt að bregða fyrir hann fæti. Að sögn C hefði engu mátt muna að sýslumaður missti jafnvægi við aðförina. Í skýrslunni kemur fram að ákærði hafi verið handtekinn kl. 14:30 og færður á lögreglustöð. II. Héraðsdómur Suðurlands er til húsa að Austurvegi 4. Þegar gengið er inn um aðaldyr á 2. hæð blasir við opið afgreiðslurými, sem er sameiginlegt fyrir héraðsdóm og Fasteignamat ríkisins. Beint af augum er afgreiðsla dómsins. Á vinstri hönd er gangur, sem liggur að skrifstofu fasteignamatsins. Á þá hægri er annar gangur, sem liggur að dómsal. Framlagðar ljósmyndir sýna glöggt umrætt rými, afgreiðsluborð héraðsdóms og ganginn, sem þaðan liggur að dómsalnum. Á myndunum sést að við hægri enda afgreiðsluborðsins eru dyr, sem liggja inn í afgreiðsluna. Af myndunum er ljóst að frá þessum dyrum eru margir metrar að dyrum dómsalarins, innst á fyrrnefndum gangi. Samkvæmt vitnisburði sýslumanns mun þessi vegalengd hafa mælst átta metrar. Þótt ekki sé um hlutlausa könnun að ræða þykir mega styðjast við hana að nokkru, enda virðist mælitalan mjög nærri lagi og hefur ekki verið mótmælt af hálfu ákærða. III. Lögreglunni í Kópavogi var falin rannsókn málsins. Í ljós kom að sýslumaður hafði verið í aðalmeðferð fyrir héraðsdómi eftir hádegi umræddan dag og hann brugðið sér fram í afgreiðslu til að hringja í vitni, íklæddur skikkju ákæranda, þegar ákærða bar að og heimtaði viðtal tafarlaust vegna kæru um heimilisofbeldi gagnvart móður sinni. Mun sýslumaður hafa tjáð ákærða að hann væri í miðju réttarhaldi og gæti því ekki rætt við hann á staðnum. Þess í stað bauð hann ákærða viðtalstíma á skrifstofu sinni morguninn eftir. Ákærði vildi ekki una þessu og benti sýslumanni á að hann væri að fara í afplánun og kæmist því ekki næsta dag. Það eru áhöld um hvað síðan gerðist. Ákærði lýsti því þannig fyrir lögreglu að sýslumaður hefði áréttað að hann væri upptekinn og gæti því ekki rætt við ákærða þennan dag. Þess í stað hefði sýslumaður ítrekað fyrra boð um viðtal daginn eftir, hann því næst stigið úr úr afgreiðslunni og gert sig líklegan til að ganga í burtu. Ákærði hefði þá tekið í öxl sýslumanns, sá snúið sér við og hótað honum handtöku. Sýslumaður hefði síðan verið á leið inn ganginn að dómsalnum þegar hann hefði snúið sér aftur við, flækt annan fótinn í fæti ákærða og verið nær dottinn á gólfið. Í framhaldi hefði sýslumaður farið „öskrandi og æpandi“ inn í dómsalinn og ákærði fylgt á eftir. Eftir orðaskak í salnum hefði lögregla komið á vettvang og handtekið ákærða. A greindi lögreglu frá því að í kjölfar nefndra orðaskipta hefði hann stigið út úr afgreiðslunni og verið á leið inn í dómsal að nýju þegar ákærði hefði vikið sér að honum, tekið um hægri öxl hans og því næst slegið hann þéttingsfast í þá vinstri. Að svo búnu hefði ákærði enn á ný krafist viðtals, en sýslumaður áréttað að þeir skyldu hittast daginn eftir. Í kjölfar þessa kvaðst sýslumaður hafa haldið för sinni áfram og verið í það mund að opna dyr að dómsalnum þegar ákærði hefði komið aftan að honum, brugðið fyrir hann fæti og um leið tekið hann hálstaki. Að sögn sýslumanns hefði takið líklega komið í veg fyrir að hann félli fram fyrir sig. Hann hefði síðan náð að komast inn í dómsalinn og ákærði fylgt á eftir. Þar hefði sljákkað í honum eftir að sýslumaður hefði dregið fram embættisskilríki og sagt: „Þú veist hver ég er og ég banna þér að berja mig.“ B greindi frá því að ákærði hefði veist að sýslumanni þegar sá síðarnefndi hefði verið á leið frá afgreiðslunni í dómsal, hann þrifið í öxl sýslumanns og heimtað að fá að ræða við hann. Sýslumaður hefði sagst vera upptekinn vegna þinghalds, en boðið ákærða viðtalstíma daginn eftir. Að sögn B hefði ákærða ekki líkað þau svör, hann fylgt sýslumanni eftir og „hálfpartinn hrakið hann á undan sér“ í átt að dómsalnum. Þar hefðu mennirnir horfið sjónum hennar inn ganginn og hún því ekki séð hvað síðan hefði gerst. C greindi frá því að hún hefði séð ákærða elta sýslumann frá afgreiðslunni að dómsalnum og ákærði „skellt til hans hendinni og reynt að sópa undan honum fótunum“ í það mund er sýslumaður hefði verið að ljúka upp dyrum að dómsalnum. Sýslumaður hefði hrasað við aðförina, en þó komist inn í salinn og ákærði fylgt á eftir. IV. Fyrir dómi neitaði ákærði sakargiftum alfarið. Hann gaf skýrslu við aðalmeðferð málsins, en auk hans voru leidd til vitnisburðar B, C og A. Ákærði greindi frá því að hann hefði farið á lögreglustöðina á Selfossi umræddan dag til að fylgja eftir kæru um heimilisofbeldi gagnvart móður sinni. Eftir ítrekaðar hrakningar milli lögreglustöðvarinnar og sýsluskrifstofu, sem lyktað hefði með því að ákærða hefði verið vísað út af lögreglustöðinni, hefði hann fengið staðfest að sýslumaður væri staddur í Héraðsdómi Suðurlands. Ákærði hefði því farið þangað gagngert í því skyni að ná fundi sýslumanns, vongóður um að sýslumaður myndi rétt hlut hans varðandi kærumálið. Þar hefði ákærði rætt við B í afgreiðslu dómsins, borið upp erindið, frétt að sýslumaður væri upptekinn í dómsal vegna málaferla og því lagt fyrir hann skilaboð um að hafa símasamband. Í framhaldi hefði ákærði enn hrakist milli sýsluskrifstofunnar og lögreglustöðvar með erindi sitt, því næst farið í dómhúsið öðru sinni og þá séð skikkjuklæddan sýslumanninn tala í síma fyrir innan afgreiðsluborðið. Ákærði hefði rætt við B og hún staðfest að sýslumaður hefði fengið skilaboðin. Í kjölfar þessa hefði sýslumaður lokið símtalinu. Að sögn ákærða hefði hann þá stigið 1-2 fet inn fyrir afgreiðsludyrnar og spurt sýslumann hvort hann hefði ekki fengið skilaboðin. Sýslumaður hefði játt því, en sagst ekki hafa tíma til að ræða við ákærða á staðnum, þar sem hann væri upptekinn. Sýslumaður hefði hins vegar boðið honum viðtalstíma daginn eftir, „með miklum valdhroka“, hann því næst snúið sér frá ákærða, gengið í burtu og sagst þurfa að „klára eitthvað dæmi“. Ákærði kvaðst hafa verið reiður fyrir og hefði hroki sýslumanns ekki bætt úr skák. Hann hefði því fylgt sýslumanni eftir og gripið aftan í hægri öxl hans. Á þeirri stundu hefði sýslumaður verið staddur 1-2 fetum fyrir utan afgreiðsludyrnar. Við þetta hefði sýslumaður, sem væri fremur lítill og léttur, misst jafnvægið og snúist við, flækt hægri fótlegg í vinstri fótlegg ákærða og nánast dottið á gólfið fyrir utan afgreiðsluna. Að sögn ákærða hefði hann staðið í vinstri fótinn á sömu stundu og hvergi lyft honum til að bregða sýslumanni. Í kjölfar þessa hefði sýslumaður engu síður byrjað að öskra og æpa, ætt inn í dómsal og ákærði fylgt á eftir. B bar að hún hefði verið við vinnu í afgreiðslu héraðsdóms umræddan dag þegar ákærði hefði komið og spurst fyrir um sýslumann. B hefði sagt honum að sýslumaður væri upptekinn í dómsal vegna aðalmeðferðar, svo yrði fram eftir degi og því væri ómögulegt að ná sambandi við hann að svo stöddu. Ákærði hefði svarað á móti að honum hefði verið hent út af lögreglustöðinni á Selfossi og því yrði hann að ná tali af sýslumanni. Erindi hans væri afar brýnt. Að sögn B hefði hún lofað að bera sýslumanni skilaboðin, tekið niður nafn og símanúmer ákærða og afhent sýslumanni skömmu síðar, þegar hlé hefði verið á þinghaldinu og hann komið fram í afgreiðslu. Viðbrögð sýslumanns hefðu verið þau að biðja B um að láta ákærða vita, ef hann kæmi aftur, að hann mætti koma á skrifstofu sýslumanns að morgni næsta dags. Í þeim töluðu orðum hefði ákærði gengið inn í héraðsdóm, farið að dyrum afgreiðslunnar, undið sér að sýslumanni í dyragættinni, ýtt í öxl hans og sagt reiður í bragði: „Ég þarf að tala við þig.“ Að sögn B hefði sýslumaður brugðist við af stakri kurteisi, hann sagst ekki geta talað við ákærða á þeirri stundu af því hann þyrfti að fara í dómsal, en boðið ákærða viðtalstíma daginn eftir. B bar að hún hefði á þeirri stundu staðið nánast við hlið sýslumanns, rétt fyrir innan afgreiðsludyrnar, en ákærði hefði hvergi stigið fæti inn fyrir dyragættina. Að sögn B hefði ákærði ekki unað við svör sýslumanns og hann byrjað að hrekja sýslumann á undan sér inn eftir ganginum að dómsal. B hefði þá séð hvert stefndi, hún hörfað til baka, læst dyrum að afgreiðslunni og hringt í lögreglu. Sökum þessa hefði hún ekki séð hvað gerst hefði í kjölfarið. Aðspurð bar B að C hefði verið vitni að þessu og hún staðið fyrir miðju afgreiðslurýmisins þegar ákærði hefði veist að sýslumanni. C hefði kallað til B að hringja í lögreglu og B svarað á móti að hún væri búin að því. C bar að hún hefði greint sinn verið stödd inni á Fasteignamati ríkisins þegar hún hefði heyrt háreysti frá afgreiðslu héraðsdóms. Hún hefði því farið fram í sameiginlegt rými embættanna og séð ákærða og sýslumann rífast. Sýslumaður hefði síðan farið inn ganginn í átt að dómsal og ákærði fylgt á eftir. Á leiðinni hefðu deilurnar haldið áfram. Að sögn C hefði hún staðið á miðju gólfi afgreiðslurýmisins meðan á þessu hefði staðið og séð aftan á mennina. Hún kvað engan vafa leika á því að ákærði hefði teygt aðra höndina í sýslumann, á meðan þeir voru á gangi, brugðið fæti fyrir sýslumann og reynt að fella hann með því að sópa fótum undan honum. Á þeim tímapunkti hefði sýslumaður verið kominn fast að dyrum dómsalarins, hann hrasað, en náð að grípa í hurðarhún til að verjast falli. Í kjölfar þessa hefðu mennirnir horfið inn í dómsalinn. Aðspurð kvaðst C ekki hafa greint hvort ákærði hefði tekið sýslumann hálstaki fyrir utan dómsalinn og áréttaði að hún hefði horft aftan á mennina. A bar að hann hefði mætt í aðalmeðferð í héraðsdómi kl. 13:15 umræddan dag. Hlé hefði verið gert á þinghaldinu vegna boðunar vitnis. A hefði þá farið skikkjuklæddur fram í afgreiðslu til að hringja í vitnið. Er þangað kom hefði B dómritari sagt honum að ákærði hefði komið, hann verið afar reiður og viljað ná tali af sýslumanni. Jafnframt hefði hún afhent honum miða með nafni og símanúmeri ákærða. A hefði sagt B að hann væri upptekinn, en myndi hafa samband við ákærða strax og málflutningi væri lokið. Að sögn A hefði hann síðan lokið erindi sínu og verið á leið út úr afgreiðslunni þegar ákærði hefði hrundið upp hurð á embættinu, skundað að afgreiðsluborðinu og spurt B hvort „sýslumannshelvítið“ væri búið að fá skilaboðin. B hefði svarað því til að sýslumaður væri staddur í afgreiðslunni. Ákærði hefði þá komið auga á A, ausið úr skálum reiði sinnar og krafist viðtals við hann á staðnum. A kvaðst hafa sagt ákærða að hann væri upptekinn við skyldustörf, eins og sjá mætti af skikkju hans og því yrðu þeir að ræða saman síðar. Jafnframt hefði hann boðið ákærða að koma til sín á sýsluskrifstofu morguninn eftir. Ákærði hefði sagt að það væri ekki nógu gott og hefði A því lofað að hringja í hann síðar um daginn. Í framhaldi hefði A opnað afgreiðsludyrnar og verið í gættinni þegar ákærði hefði veist að honum og greitt honum bylmingshögg í framanverða vinstri öxl. Að sögn A hefði hann hrökklast til baka undan högginu og verið mjög brugðið, en ákveðið að láta þó á engu bera og ítrekað við ákærða að hann gæti ekki talað við hann á staðnum. Í framhaldi hefði A gengið inn ganginn í átt að dómsal og átt ófarinn um einn metra að dyrum salarins þegar hann hefði heyrt C hrópa: „Hringið á lögregluna, hann er að ráðast á hann.“ Í sömu andrá hefði A heyrt þyt í lofti, fundið hægri fótlegg ákærða vera brugðið fyrir báða fótleggi sína aftan frá og hann hrasað fram fyrir sig. Að sögn A hefði hann verið við það að falla í gólfið þegar ákærði hefði svo gripið með hægri hendi utan um háls hans aftan frá og hert að. Ákærði hefði svo sleppt takinu, A hrökklast að dyrum dómsalarins og náð taki á hurðarhún. Þaðan hefði hann skjögrað inn í salinn og ákærði fylgt á hæla hans. V. Ákærða er gefið að sök að hafa, þriðjudaginn 1. nóvember 2005, í Héraðsdómi Suðurlands, „veist að A, sýslumanni á Selfossi, sem þar var við störf sem ákærandi, er hann stöðvaði för A með því að þrífa í öxl hans, og brá fyrir hann fæti svo hann hrasaði við“. Í ákæru er háttsemin færð undir 1. mgr. 106. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, en þar segir að refsa skuli hverjum þeim, sem ræðst með ofbeldi eða hótunum um ofbeldi á opinberan starfsmann, þegar hann er að gegna skyldustarfi sínu eða út af því, og eins þeim, sem á sama hátt leitast við að hindra framkvæmd slíks starfa eða neyða starfsmanninn til þess að framkvæma einhverja athöfn í embætti sínu eða sýslan. Brot af þessu tagi varða fangelsi allt að sex árum, en þó má beita sektum ef brot er smáfellt, sbr. 11. gr. laga nr. 101/1976 um breyting á téðri hegningarlagagrein. Í málinu er óumdeilt að A er opinber starfsmaður í skilningi framangreinds refsiákvæðis, að hann hafi umræddan dag verið að störfum í héraðsdómi sem ákærandi og borið skikkju sem slíkur þegar hann fór fram í afgreiðslu til að boða vitni, en í því skyni var gert hlé á aðalmeðferð í dómsal embættisins. Kom þá til orðaskipta milli sýslumanns og ákærða, en í kjölfar þeirra gerðust einhverjir þeir atburðir, sem leiddu til ákæru á hendur þeim síðarnefnda. Fyrir liggur að ákærði hafði komið í héraðsdóm fyrr um daginn, gagngert í þeim tilgangi að krefjast viðtals við sýslumann og þá fengið þær upplýsingar hjá B dómritara að sýslumaður væri upptekinn í dómsal vegna réttarhalda og yrði svo fram eftir degi. Þá liggur fyrir að þegar sýslumaður ræddi við ákærða í afgreiðslunni áréttaði hann sama atriði, tók fram að hann væri upptekinn við skyldustörf og því gæti hann ekki rætt um erindi ákærða á staðnum, óháð kröfu hans þar að lútandi. Ákærða gat því hvorki dulist að sýslumaður væri að sinna embættisstörfum, eins og skikkja hans gaf og ótvírætt til kynna, né heldur að hann væri á leið aftur í dómsal. Ákærði var afar reiður í garð lögregluyfirvalda á Selfossi þegar hér var komið sögu og undi alls ekki við svör sýslumanns. Framangreind atriði verða ekki aðeins ráðin af samhljóða vitnisburði sýslumanns og B, heldur einnig af framburði ákærða hjá lögreglu og fyrir dómi. Af frásögn ákærða er ljóst að sýslumaður var á leið frá afgreiðslu héraðsdóms í átt að dómsal, til að „klára eitthvað dæmi“ eins og ákærði orðaði það, þegar hann, að eigin sögn, greip í aftanverða öxl sýslumanns og stöðvaði þannig för hans. Af skýrslu ákærða hjá lögreglu er ótvírætt að þetta hafi hann gert þegar sýslumaður hafi verið nýkominn út úr afgreiðslunni, en í framhaldi hafi sýslumaður farið inn ganginn, sem liggur að dómsalnum, ákærði fylgt honum eftir og þar hafi sýslumaður flækt fót sinn í fæti ákærða og hrasað. Í framhaldi hafi sýslumaður horfið inn í dómsalinn og ákærði fylgt á hæla hans. Fyrir dómi kúventi ákærði þessum framburði og staðhæfði að hann hefði gripið í öxl sýslumanns um 1-2 fetum frá afgreiðsludyrunum og þar hafi sýslumaður flækt sig um fót ákærða og hrasað. Sýslumaður hafi því næst horfið öskrandi inn í dómsalinn og ákærði fylgt á eftir. Samanburður á þessum framburði ákærða sýnir að frásögn hans er ekki aðeins reikul og mótsagnakennd, heldur skortir einnig rökræna tengingu milli þess dómsframburðar að sýslumaður hafi hrasað frammi í afgreiðslu, en engu síður horfið inn í dómsalinn með ákærða á hælunum; dómsal sem er innst á gangi, í um það bil átta metra fjarlægð frá afgreiðslunni. Samkvæmt framansögðu er lítið hald í dómsframburði ákærða um sakarefnið, en hann fær aukin heldur ekki stoð í framburði neins vitnis fyrir dómi. Frásögn ákærða hjá lögreglu samrýmist hins vegar að nokkru þeim vitnisburði B hjá lögreglu að ákærði hafi veist að sýslumanni og þrifið í öxl hans þegar sá síðarnefndi var á leið frá afgreiðslunni. B gat hins vegar ekki um þetta atriði fyrir dómi. Þá fer sama frásögn ákærða ekki fjarri þeim vitnisburði sýslumanns að ákærði hafi fyrst veist að honum í afgreiðslunni og slegið hann þar í öxl. Framburður þeirra beggja hjá lögreglu ber og með sér að um tvískipta atburðarás sé að tefla; annars vegar sé um að ræða atvik fyrir framan afgreiðsludyrnar og hins vegar atvik á ganginum fyrir framan dómsal. Staðfesti sýslumaður þann skilning í vitnisburði sínum fyrir dómi. Af málatilbúnaði ákæruvaldsins, ekki síst málflutningi sækjanda, er engu síður ljóst að sakarefni er einskorðað við atburði á ganginum. Verða sönnunargögn ákæruvaldsins virt í því ljósi, sbr. 45.-48. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála og sönnunarmati hagað til samræmis við það hvort, og þá hvernig, teljist sannað að ákærði hafi veist að sýslumanni á ganginum, stöðvað för hans með því að þrífa í öxl hans og brugðið fyrir hann fæti með þeim afleiðingum að sýslumaður hrasaði. B hefur verið stöðug í þeim vitnisburði sínum að hún hafi horft á ákærða hrekja sýslumann á undan sér frá afgreiðslunni og inn eftir ganginum að dómsal, en þar hafi mennirnir horfið sjónum hennar. Af framferði ákærða hafi B séð hvert stefndi, hún hörfað inn í afgreiðsluna, læst að sér og hringt í lögreglu. B var því ekki vitni að þeirri háttsemi, sem ákært er fyrir. Þar nýtur hins vegar vættis sýslumanns og C, sem nú skal hugað betur að. Sýslumaður hefur verið stöðugur í þeim vitnisburði sínum að í kjölfar orðaskipta við ákærða í afgreiðslunni hafi hann gengið í átt að dómsal, verið á leið inn eftir margnefndum gangi og verið kominn fast að dyrum dómsalarins þegar ákærði hafi komið aftan að honum og brugðið fyrir hann fæti með þeim afleiðingum að sýslumaður hafi hrasað og fallið fram fyrir sig. Ennfremur, að ákærði hafi í sömu andrá tekið hann hálstaki, sýslumaður náð að grípa í hurðarhún, komist inn í dómsalinn og ákærði fylgt á hæla hans. C hefur þrívegis greint frá atburðarás, fyrst á vettvangi, því næst hjá lögreglu og loks fyrir dómi og ávallt á þann veg að hún hafi séð ákærða slæma hendi til sýslumanns á ganginum og sópa þar undan honum fótum. Vitnisburður C er afdráttarlaus um það að sýslumaður hafi verið í það mund að koma að dyrum dómsalarins þegar þetta hafi gerst, hann hrasað við aðför ákærða, en þó náð að grípa í hurðarhún, komist inn í dómsalinn og ákærði fylgt á eftir. Með vísan til þess er áður segir um reikulan framburð ákærða og með hliðsjón af skýrum vitnisburði sýslumanns og C, sem er samhljóða um að ákærði hafi greint sinn brugðið fæti fyrir sýslumann fyrir framan dyr að dómsal héraðsdóms með þeim afleiðingum að sýslumaður hrasaði, er sannað, svo hafið séð yfir skynsamlegan vafa, að atvik hafi verið með þeim hætti. Ennfremur er sannað, með játningu ákærða sjálfs og framburði hans hjá lögreglu, sem samrýmist vitnisburði C, að ákærði hafi örskömmu áður en hann brá fæti fyrir sýslumann, þrifið í öxl hans á ganginum og þannig stöðvað för hans að dómsalnum. Sýslumaður var íklæddur skikkju, enda dómsmál í gangi, sem hann var ákærandi í og var á leið inn í dómsal þegar ákærði veittist að honum með framangreindum hætti. Með því gerðist ákærði sekur um að ráðast með ofbeldi á opinberan starfsmann, þegar hann var í senn að gegna tilteknu skyldustarfi sem ákærandi og út af störfum hans sem yfirmanns lögreglu í umdæmi sínu. Ber því að sakfella ákærða fyrir brot á 1. mgr. 106. gr. almennra hegningarlaga, sbr. sbr. 11. gr. laga nr. 101/1976. VI. Samkvæmt sakavottorði ákærða var hann 24. janúar 2003 dæmdur í fjögurra mánaða fangelsi, skilorðsbundið þrjú ár, fyrir líkamsárás samkvæmt 1. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga. Með dómi 9. júní 2005 var ákærði dæmdur í sex mánaða fangelsi, þar af fjóra mánuði skilorðsbundið þrjú ár, fyrir líkamsárás samkvæmt 1. mgr. 217. gr. hegningarlaganna. Með því broti rauf ákærði skilorð fyrri dóms og var sú refsing því tekin upp og dæmd með í seinna málinu. Með broti sínu nú hefur ákærði enn á ný rofið skilorð og er í þriðja sinn fundinn sekur um ofbeldisbrot á rúmlega þriggja ára tímabili. Ber því nú að taka upp fjögurra mánaða skilorðshluta síðasta dóms og dæma með í þessu máli samkvæmt reglum 60. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 7. gr. laga nr. 22/1955 og 7. gr. laga nr. 24/1999. Framkoma ákærða var ruddaleg og brot hans gagnvart sýslumanni tilefnislaust og gróft. Hann hefur ekki sýnt nein merki iðrunar eða eftirsjár. Með hliðsjón af þessu og að því virtu er að framan segir um sakaferil ákærða þykir refsing, með hliðsjón af 77. gr. almennra hegningarlaga, hæfilega ákveðin fangelsi í sex mánuði. Er ekki efni til að skilorðsbinda þá refsingu. VII. Með hliðsjón af framangreindum málsúrslitum og með vísan til 1. mgr. 165. gr. laga um meðferð opinberra mála ber að dæma ákærða til greiðslu alls sakarkostnaðar. Er hann ekki annar en málsvarnarlaun Guðmundar Óla Björgvinssonar héraðsdómslögmanns, skipaðs verjanda ákærða. Með hliðsjón af eðli og umfangi máls og að teknu tilliti til fjölda þinghalda þykja launin hæfilega ákveðin 200.000 krónur, sem tiltekin eru í dómsorði að meðtöldum virðisaukaskatti. Sigríður J. Friðjónsdóttir saksóknari sótti málið af hálfu ákæruvaldsins. DÓMSORÐ: Ákærði, Sævar Óli Helgason, sæti fangelsi í sex mánuði. Ákærði greiði 200.000 króna málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Guðmundar Óla Björgvinssonar héraðsdómslögmanns.
|
Mál nr. 65/2002
|
Víxill Res Judicata Frávísunarkröfu hafnað
|
H höfðaði víxilmál á hendur Á o.fl. eftir 17. kafla laga nr. 91/1991. Þótti H hafa sýnt fram á það með fullnægjandi hætti að gjalddaga víxilsins hefði verið breytt úr 1. ágúst í 1. október 1999 áður en Á o.fl. rituðu nöfn sín á hann. Með vísan til 69. gr. víxillaga nr. 93/1933 var því ekki fallist á þau rök að skuldbinding þeirra væri fyrnd eða fallin niður vegna þess að víxillinn hefði ekki verið sýndur á réttum tíma. Hafnað var kröfu Á o.fl. um frávísun, þar sem eldri dómur Hæstaréttar fól ekki í sér efnislega úrlausn á þeim réttarágreiningi sem uppi var í þessu máli.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 5. febrúar 2002. Þau krefjast aðallega að málinu verði vísað frá héraðsdómi, en til vara að þau verði sýknuð af kröfu stefnda. Í báðum tilvikum krefjast þau málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Fyrir héraðsdómi kröfðust áfrýjendur frávísunar málsins á grundvelli þess að búið væri að leggja dóm á sakarefni þess, bæði fyrir héraðsdómi og Hæstarétti, sbr. dóm Hæstaréttar 30. ágúst 2000 í máli nr. 260/2000. Hafnaði héraðsdómur þeirri kröfu með úrskurði 11. maí 2001. Atvik þessa fyrra máls voru þau að sýslumaðurinn í Reykjavík gerði að kröfu stefnda fjárnám hjá Sigurbjörgu Pétursdóttur, einum áfrýjenda, á grundvelli víxilsins, sem deilt er um í þessu máli. Var leitað úrlausnar héraðsdóms um fjárnámið og úrskurði hans skotið til Hæstaréttar, sem felldi það úr gildi. Dómur Hæstaréttar var reistur á meginreglu 3. mgr. 83. gr. laga nr. 90/1989 um aðför og fól ekki í sér efnislega úrlausn á þeim réttarágreiningi, sem uppi er í þessu máli. Verður frávísunarkröfu áfrýjenda því hafnað. Hvað varðar varakröfu áfrýjenda um sýknu verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest með vísan til forsendna hans, svo og ákvæði hans um málskostnað. Áfrýjendur verða dæmd til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaðar. Áfrýjendur, Áki Pétursson, Sigurbjörg Pétursdóttir og Áslaug Árnadóttir, greiði stefnda, Haraldi Sveini Gunnarssyni, óskipt 200.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Mál þetta var höfðað 27. september 2000 og dómtekið 12. nóvember 2001. Stefnandi er Haraldur Gunnarsson, kt. 140459-4379, Ystaseli 31 í Reykjavík. Stefndu eru Áslaug M. Sigurbjargardóttir, kt. 080973-4629 og Áki Pétursson, kt. 280873-4899, bæði til heimilis að Torfufelli 27, Sigurbjörg Pétursdóttir, kt. 260755-7149, Skipholti 50 og Áslaug Árnadóttir, kt. 200128-4199, Asparfelli 10, öll í Reykjavík. Stefnandi krefst þess að stefndu verði dæmd til að greiða sér óskipt 1.000.000 krónur með dráttarvöxtum, samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987, frá 1. október 1999 til 1. júlí 2001, en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar. Stefndu krefjast sýknu af kröfum stefnanda auk málskostnaðar. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 11. maí 2001 var kröfu stefndu um frávísun málsins hafnað. I Málsatvik og helstu ágreiningsefni Forsaga máls þessa er sú að með kaupsamningi 20. mars 1998 seldi Eggert Arason stefndu Áslaugu Sigurbjargardóttur og Áka Péturssyni sólbaðsstofuna Punktinn, Hraunbergi 4 í Reykjavík. Kaupverðið var 4,7 milljónir króna, skyldi það greitt með eftirfarandi hætti: Mál þetta er höfðað til innheimtu á einum þessara víxla, að fjárhæð ein milljón króna með gjalddaga 1. október 1999. Víxillinn er gefinn út í Reykjavík 20. mars 1999 af stefnda Áka Péturssyni, samþykktur til greiðslu af stefndu Áslaugu M. Sigurbjargardóttur í Íslandsbanka hf. í Reykjavík. Víxillinn var framseldur af útgefanda og ábektur af stefndu Sigurbjörgu Pétursdóttur og Áslaugu Árnadóttur. Stefnandi er einnig ábekingur á víxlinum sem er án afsagnar. Stefnandi fékk víxil þennan sem greiðslu fyrir bifreið sem hann seldi fyrrnefndum Eggert. Stefnandi fól Íslandsbanka hf. innheimtu víxilsins 30. ágúst 1999 en tók hann úr innheimtu vegna greiðslufalls 10. nóvember s.á. Fjárnám var gert til tryggingar víxilkröfunni 2. mars 2000 í eignarhluta stefndu Sigurbjargar Pétursdóttur í húseigninni Úthlíð 9 í Reykjavík. Við gerðina komu fram mótmæli af hálfu gerðarþola sem lutu að því gjalddagi víxilsins hafi átt að vera 1. ágúst 1999 en honum verið breytt í 1. október 1999. Þá hafi víxillinn ekki verið vistaður í banka á gjalddaga og því hafi víxilréttur fallið niður fyrir vangeymslu. Gerðarþoli vísaði aðfarargerðinni til héraðsdóms til ógildingar en fjárnámið var staðfest með úrskurði 5. júní 2000. Sá úrskurður var kærður til Hæstaréttar sem felldi fjárnámið úr gildi. Í dómi Hæstaréttar kom fram að þar sem varnaraðili hefði kosið að leita fullnustu á kröfu sinni samkvæmt víxlinum með fjárnámi án undangenginnar dómsúrlausnar eða sáttar hafi hann þar með girt fyrir að leidd yrðu vitni til bera um það hvert efni víxilsins hefði verið þegar sóknaraðili ritaði nafn sitt á hann sbr. 1. mgr. 90. gr. og 94. gr. laga nr. 90/1989. Taldi dómurinn að varhugavert væri að telja nægilega sannað að gjalddagi víxilsins hafi verið tilgreindur 1. október 1999 þegar Sigurbjörg ritaði nafn sitt á hann. Í máli þessu er deilt um hvort gjalddaga víxilsins hafi verið breytt fyrir eða eftir að stefndu gengust undir víxilskuldbindingar sínar. II Málsástæður og lagarök málsaðila Stefnandi telur framlagðan víxil uppfylla öll skilyrði 1. gr. víxillaga nr. 93/1933 til að teljast lögformlegur víxill. Víxillinn hafi verið einn af fjórum víxlum sem gefnir hafi verið út af stefnda Áka og samþykktir af stefndu Áslaugu Sigurbjargardóttur til greiðslu á fjórum afborgunum samkvæmt kaupsamningi þeirra við Eggert Arason um sólbaðsstofuna Punktinn. Björgvin Björgvinsson fasteignasali hafi gengið frá kaupsamningi að viðstöddum samningsaðilum. Þórhallur Björnsson starfsmaður fasteignasölunnar hafi fengið það verkefni að vélrita víxlana í samræmi við gjalddaga kaupsamningsins. Þórhallur hafi gert mistök við vélritun umrædds víxils og skráð á hann gjalddagann 1. ágúst 1999 en sjálfur uppgötvað þau mistök, málað yfir gjalddagann og vélritað yfir réttan gjalddaga, 1. október 1999, í samræmi við kaupsamninginn. Eftir það hafi stefndu Áki og Áslaug Sigurbjargardóttir fengið víxlana í hendur, ritað nöfn sín á þá og aflað undirritunar annarra víxilskuldara. Eftir að Íslandsbanki hf. hafi neitað að kaupa víxilinn vegna þess að gjalddaga hans hafði verið breytt hafi stefnandi fengið Þórhall til að rita upphafsstafi sína við breytinguna en stefndi Áki neitað að rita sína stafi þar sem þá hafi verið kominn upp ágreiningur vegna kaupa á sólbaðsstofunni. Stefnandi vísar til 69. gr. víxillaga og telur að þar sem stefndu hafi ritað nöfn sín á víxilinn eftir að gjalddaga hans hafi verið breytt hafi þau orðið skuldbundin í samræmi við hinn breytta texta. Þar sem víxillinn hafi verið settur í innheimtu í Íslandsbanka hf. 30. ágúst 1999 hafi hann verið sýndur réttilega til greiðslu miðað við gjalddaga 1. október 1999 og fyrning hafi verið rofin með birtingu stefnu 27. september 2000. Stefnandi kveður málið rekið sem víxilmál samkvæmt 17. kafla laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Stefnandi hefur heimilað að varnir sem byggist á gildi víxilsins komist að í málinu hvort sem um er að ræða varnir sem byggist á tilurð hans, gjalddaga, sýningu eða öðru varðandi gerð hans. Stefndu Áki og Áslaug Árnadóttir byggja sýknukröfu sína á því, að með vísan til 2. mgr. 70. gr. víxillaga sé víxilkrafa á hendur þeim fyrnd. Gjalddagi víxilsins hafi upphaflega verið 1. ágúst 1999 en stefna í málinu hafi ekki verið birt fyrr en 27. september 2000. Stefndu Áki, Áslaug Árnadóttir og Sigurbjörg byggja jafnframt á því að breytingin á víxlinum hafi verið gerð án samþykkis þeirra eftir að þau tókust á hendur víxilábyrgð. Breytingin sé óskuldbindandi fyrir þau, sbr. 69. gr. víxillaga og þau séu því aðeins skuldbundin í samræmi við upphaflegan texta víxilsins. Stefndu byggja á því að það sé almenn regla að sá sem heldur fram staðhæfingu um efni og inntak löggernings beri sönnunarbyrði fyrir þeirri staðhæfingu. Í samræmi við þessa meginreglu sé sá háttur hafður á við gerð löggerninga, hvort sem um sé að ræða víxla, skuldabréf eða almenna samninga, að samningsaðilar riti nöfn sín undir þá til staðfestingar á umsömdu efni. Gildi þetta ekki síður við allar efnisbreytingar sem gerðar séu á löggerningi frá upphaflegum texta hans enda afar mikilvægt að tryggja sönnun fyrir því að breytingar séu gerðar með samþykki þeirra sem efna eiga samninginn. Með vísan til þessa hefðu stefndu því átt að árita víxilinn um breytingu á gjalddaga hans því til staðfestingar að samkomulag væri um hana. Málum hafi verið þannig háttað að stefndu, Áki og Áslaug Sigurbjargardóttir, hafi komið með víxileyðublöðin til meðstefndu Sigurbjargar og Áslaugar Árnadóttur til áritunar. Áslaug Sigurbjargardóttir hafi svo farið með víxlana á fasteignasöluna og afhent þá þar. Eftir viðtöku víxlanna hafi Þórhallur Björnsson, eða einhver annar, séð að ekki var samræmi milli gjalddaga eins víxilsins og greiðsludags samkvæmt kaupsamningi. Hafi hann þá, án samráðs við víxilskuldara, breytt gjalddaganum og sett upphafsstafi sína við. Stefndu telja að breytingin hljóti að hafa verið gerð eftir áritun samþykkjanda og útgefanda þar sem ekki hafi verið ástæða til að staðfesta efnisbreytingu með upphafsstöfum nema í þeim tilgangi að breyta þá fullgiltu skjali. Hefðu mistökin komið í ljós fyrir undirritun hefði mátt ætla að nýtt víxileyðublað hefði verið útfyllt og það afhent í réttu horfi til undirskriftar. Stefndu telja að Þórhallur hafi enga heimild haft til umræddrar breytingar. Honum hafi borið að óska eftir því að víxilskuldararnir staðfestu efnisbreytinguna með sérstakri áritun á víxilinn. Það hafi ekki verið gert. Ákvörðun Þórhalls um að breyta víxlinum hafi því enga réttarskapandi þýðingu og séu stefndu ekki við hana bundin. Stefndu telja að stefnandi verði að bera sönnunarbyrði fyrir þeirri staðhæfingu sinni að víxillinn hafi verið undirritaður eftir að gjalddaga hans hafi verið breytt og telja þau að stefnanda hafi ekki lánast sönnun fyrir því. Af framangreindu telja stefndu Áki, Sigurbjörg og Áslaug Árnadóttir leiða, að víxilábyrgð þeirra nái aðeins til víxilsins miðað við gjalddaga 1. ágúst 1999. Samkvæmt því hafi stefnandi glatað víxilrétti sínum gagnvart þeim, sbr. 1. mgr. 53. gr. víxillaga. Víxilinn hafi borið að sýna til greiðslu í Íslandsbanka hf. í Reykjavík á gjalddaga eða næstu tveimur dögum þar á eftir, sbr. 38. gr. víxillaga, þ.e. á tímabilinu 1.-3. ágúst 1999 en með hliðsjón af stimplun víxilsins og innheimtubeiðni liggi fyrir að víxillinn hafi ekki verið afhentur Íslandsbanka hf. fyrr en 30. ágúst 1999. Stefnda, Áslaug Sigurbjargardóttir byggir sýknukröfu sína á því að víxillinn hafi verið notaður sem greiðsla samkvæmt kaupsamningi um sólbaðsstofuna Punktinn, Hraunbergi 4, Reykjavík. Eftir að sólbaðsstofan hafi verið afhent hafi komið í ljós að rekstur sá sem keyptur var hafi verið mun verri en áskilið hafi verið við sölu og á húsnæði sólbaðsstofunnar miklir gallar. Kröfum vegna þessa geti stefnda skuldajafnað á móti víxilkröfunni enda eigi reglur um mótbárutap ekki við. III Niðurstaða Óumdeilt er í máli þessu að gjalddaginn 1. ágúst 1999 var upphaflega vélritaður á víxil þann sem kröfur stefnanda eru byggðar á og að málað var yfir þá dagsetningu og gjalddaginn 1. október 1999 vélritaður yfir. Í 69. gr. víxillaga nr. 93/1933 segir að ef breytingar eru gerðar á texta víxils þá séu þeir sem ritað hafa nöfn sín á víxilinn eftir að breytingin var gerð, skuldbundnir í samræmi við hinn breytta texta, en hinir, sem áður höfðu ritað nöfn sín á víxilinn, skuldbundnir í samræmi við upphaflegan texta. Af orðalagi 69. gr. víxillaga verður ekki annað ráðið en að almennar reglur um sönnun eigi við um úrlausn þess álitaefnis hvort texta víxils hafi verið breytt fyrir eða eftir að víxilskuldari ritaði nafn sitt á víxil. Vafi um það hvort samningsaðilar séu bundnir við breytingar sem framkvæmdar eru á skjölum getur verið bagalegur og því er algengt að samningsaðilar setji upphafsstafi sína við sýnilegar breytingar sem gerðar eru á prentuðum eða vélrituðum texta samnings. Það að víxilskuldarar settu ekki upphafsstafi sína við breytingar á umræddum víxli verður þó ekki talin sönnun þess að gjalddaga víxilsins hafi verið breytt eftir að þau rituðu nöfn sín á víxilinn. Björgvin Björgvinsson fasteignasali á fasteignasölunni Ársölum annaðist gerð kaupsamnings um sólbaðsstofuna Punktinn, en umræddur víxill var gefinn út vegna þeirra kaupa. Hann kom fyrir dóm í fyrrnefndu ágreiningsmáli vegna aðfarargerðar sem lauk með dómi Hæstaréttar 30. ágúst 2000. Hann bar að Þórhallur Björnsson starfsmaður fasteignasölunnar hafi sennilega vélritað víxlana. Þeir hafi verið útbúnir í samræmi við samþykkt kauptilboð og mistök orðið við vélritun á umræddum víxli. Þau mistök hafi verið leiðrétt í samræmi við umsamin greiðslukjör og Þórhallur sett stafi sína við þá breytingu. Allir víxilskuldarar hafi áritað víxilinn þannig breyttan. Fyrir dómi í máli þessu bar Björgvin að stefndu Áki og Áslaug Sigurbjargardóttir hafi gert tilboð í sólbaðsstofuna Punktinn. Eigandi hafi gert gagntilboð og gengið hafi verið til samninga. Greiðsluröð hafi verið nánast í samræmi við upphaflegt tilboð og bæði í tilboði og endanlegum kaupsamningi hafi verið gert ráð fyrir greiðslu með víxli 1. október 1999. Hann kvaðst hafa annast skjalagerð vegna sölunnar en Þórhallur samstarfsmaður hans séð um að rita upp víxlana. Þórhallur hafi vélritað gjalddagann 1. ágúst 1999 á tvo víxla en uppgötvað mistökin áður en hann kom með víxilinn til undirritunar. Björgvin kvaðst hafa tekið eftir því að búið hafi verið að pensla yfir upphaflega dagsetningu. Kaupsamningur og greiðsluskjöl hafi verið lesin saman og ljóst hafi verið að samræmi væri á milli. Hann kvaðst ekki viss um að neinn hafi sérstaklega tekið eftir því að búið var að leiðrétta gjalddagann. Hann kvaðst ekki hafa séð ástæðu til að víxilskuldarar settu stafi sína við yfirpennslaðar leiðréttingar á víxlinum þar sem búið hafi verið að lesa efni skjalanna yfir og víxlarnir verið í samræmi við kaupsamninginn. Björgvin kvað þau Áka og Áslaugu Sigurbjargardóttur hafa áritað víxlana hjá sér en síðan farið með þá út í bæ til að fá áritun ábyrgðaraðila. Hann kvað stefnanda hafa haft samband við skrifstofuna um mitt sumar 1999 þar sem bankinn hafi óskað eftir að sá sem framkvæmt hefði breytingu á víxlinum ritaði upphafsstafi sína við breytinguna. Þórhallur Björnsson bar fyrir dómi í þessu máli að hann hafi vélritað víxlana frammi í afgreiðslu fasteignasölunnar að samningsaðilum viðstöddum. Hann hafi við útfyllingu þeirra stuðst við ljósrit af kaupsamningi. Honum hafi orðið á þau mistök að vélrita gjalddagann 1. ágúst 1999 á tvo víxla. Hann hafi sjálfur orðið mistakanna var og leiðrétt gjalddaga annars víxilsins í 1. október 1999 til samræmis við kaupsamning þann sem verið var að ganga frá. Hann taldi að þetta hefði ekki farið framhjá neinum. Hann hafi síðan afhent Björgvini víxlana. Þórhallur kvaðst hafa sett upphafsstafi sína við breytingarnar þegar stefnandi hafi komið til hans vegna vandkvæða á að selja víxilinn. Stefnandi bar á sama veg um það þegar Þórhallur setti upphafstafi sína á víxilinn og bar auk þess að stefndi Áki hafi ekki viljað setja upphafsstafi sína á víxilinn þar sem þá hafi verið kominn upp ágreiningur um kaupin á sólbaðsstofunni. Stefnda Áslaug Sigurbjargardóttir bar fyrir dómi að hún og stefndi Áki hafi verið viðstödd þegar umræddir víxlar voru vélritaðir á fasteignasölunni. Hún kvað víxilinn hafa verið gefinn út til tryggingar greiðslu afborgunar sem vera átti 1. ágúst 1999. Hann hafi ekki átt að nota sem greiðslu. Hún kvað samræmi hafa átt að vera milli gjalddaga víxla og kaupsamnings og því líklegt að vitleysur væru í kaupsamningi varðandi gjalddaga. Hún taldi að í kaupsamningi hefði gjalddaginn 1. október 1999 líklega verið ranglega tilgreindur og að breytingar á greiðslufyrirkomulagi hefðu verið gerðar frá kauptilboði til kaupsamnings. Hún minntist þess ekki að fasteignasalinn hafi farið nákvæmlega yfir víxlana með þeim eða lesið þá saman við kaupsamninginn. Hún kvað þau Áka hafa skrifað undir víxlana á fasteignasölunni. Stefndi Áki bar fyrir dómi að gjalddagi víxilsins hafi verið 1. ágúst 1999 þegar hann ritaði nafn sitt á hann. Áki kvaðst aldrei hafa samþykkt breytingar á gjalddaga víxilsins og ekki vitað um þær fyrr en hann hafi síðar verið beðinn um að samþykkja þær. Hann kvað víxlana hafa verið afhenta til tryggingar á greiðslu kaupverðs samkvæmt kaupsamningi um sólbaðsstofu. Farið hafi verið yfir kaupsamninginn og víxlana á fasteignasölunni og hann ekki tekið eftir ósamræmi milli víxilsins og kaupsamningsins. Fasteignasalinn hafi stemmt skjölin saman, lesið þau yfir og látið þau kvitta á hvert blað. Hann minnti að greiða hafi átt tvo víxla 1. ágúst 1999. Stefnda Sigurbjörg bar fyrir dómi að komið hefði verið með víxlana heim til hennar til undirritunar og þá hafi engar lagfæringar eða breytingar verið búið að gera á víxlunum og hún hafi aldrei samþykkt slíkar breytingar. Hún fullyrti að umræddur víxill hefði verið með gjalddaga 1. ágúst 1999 þegar hún ritaði á hann. Hana minnti að aðeins einn víxill hefði verið með gjalddaga 1. ágúst 1999. Eggert Arason seljandi sólbaðsstofunnar Punktsins og sá sem notaði umræddan víxil í viðskiptum við stefnanda fullyrti að hann hafi fengið víxilinn sem hluta af greiðslu fyrir sólbaðsstofuna. Hann kvað Björgin Björgvinsson fasteignasala hafa verið á stofunni en Þórhall Björnsson hafa vélritað víxlana í öðru herbergi. Í ljós hafi komið að tveir víxlanna voru með sömu dagsetningu og hafi það verið leiðrétt með því að “tippexa yfir” áður en víxlarnir hafi verið undirritaðir. Öllum hafi verið ljóst að búið hafi verið að breyta gjalddaganum og þannig hafi þau Áki og Áslaug Sigurbjarnardóttir farið með víxlana til undirritunar. Daginn eftir, á laugardegi, hafi verið búið að fá allar undirskriftir og skjölin afhent honum. Hann fullyrti að Þórhallur hafi ekki verið búinn að setja upphafsstafi sína á víxilinn þegar hann fékk víxilinn afhentan og hafi ekki verið viðstaddur þegar hann gerði það. Samkvæmt framansögðu báru vitnin Eggert og starfsmenn fasteignasölunnar Ársala á þann veg að víxill sá sem deilt er um í málinu hafi verið með gjalddaga 1. október 1999 þegar víxilskuldarar rituðu nöfn sín á hann. Það rýrir nokkuð sönnunargildi framburðar umræddra vitna að það kann að varða þau nokkru hver úrslit þessa máls verða. Hins vegar verður að líta til þess og gott samræmi er í framburði vitnanna og hann samræmist vel þeim gögnum sem lögð hafa verið fram í málinu. Stefndu Áslaug Sigurbjargardóttir, Áki og Sigurbjörg báru hins vegar að gjalddagi víxilsins hafi verið 1. ágúst 1999 þegar þau rituðu nöfn sín á hann. Sem fyrr segir bar stefndi Áki fyrir dómi að farið hafi verið vel yfir skjöl málsins á fasteignasölunni en stefnda Áslaug Sigurbjargardóttir hélt hinu gagnstæða fram. Þá létu stefndu Áki og Áslaug Sigurbjargardóttir að því liggja að enginn víxlanna hafi átt að vera á gjalddaga 1. október 1999 heldur tveir á gjalddaga 1. ágúst 1999 og þannig hafi kaupsamningur átt að hljóða. Þessi framburður er hins vegar í andstöðu við skjöl málsins og framburð vitna um aðdraganda kaupsamningsins. Í fremur óljósum framburði Sigurbjargar kom m.a. fram að aðeins einn víxlanna hafi verið með gjalddaga 1. ágúst 1999. Óumdeilt er hins vegar að víxill að fjárhæð 600.000 krónur var með gjalddaga þann dag. Talsvert ósamræmi er í framburði stefndu innbyrðis og einnig er hann í ýmsum atriðum órökréttur og í ósamræmi við skjöl málsins. Framburði stefndu ber að meta með hliðsjón af 1. mgr. 50. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Samkvæmt samningi Áslaugar Sigurbjargardóttur og Áka Péturssonar við Eggert Arason um kaup á sólbaðsstofunni Punktinum átti að greiða stærstan hluta kaupverðs með fjórum víxlum, þar af einum að fjárhæð 600.000 krónur á gjalddaga 1. ágúst 1999 og öðrum að fjárhæð 1.000.000 krónur, á gjalddaga 1. október 1999. Óumdeilt er að umræddur víxill var undirritaður til að uppfylla skuldbindingar kaupenda samkvæmt fyrrnefndum samningi. Tveir starfsmenn fasteignasölunnar Ársala og Eggert Arason og hafa borið að víxlarnir hafi verið bornir saman við texta kaupsamningsins. Fær sú framkvæmd einnig stoð í framburði stefnda Áka en hann bar fyrir dómi að vel hafi verið farið yfir kaupsamninginn og hann ekki orðið var við neitt misræmi milli víxlanna og samningsins. Benda þessir framburðir eindregið til þess að gjalddagi hins umdeilda víxils hafi við undirritun hans verið sá sami og fram kom í kaupsamningi eða 1. október 1999. Að sama brunni ber að gjalddagi víxilsins var færður aftur um 3 mánuði en ekki hefur verið sýnt fram á að seljandi, starfsmenn fasteignasölunnar eða stefnandi hafi getað haft nokkurn ávinning af því að breyta gjalddaga víxilsins með slíkum hætti eftir að víxilskuldarar höfðu undirritað hann. Þegar litið er til nánast samhljóða framburða þriggja vitna sem eiga sér stoð í framlögðum kaupsamningi og þeirra atriða í framburði stefndu sem samrýmast framburði vitnanna, þykir stefnandi hafa sýnt fram á með fullnægjandi hætti að gjalddaga umrædds víxils hafi verið breytt úr 1. ágúst í 1. október 1999 áður en stefndu rituðu nöfn sinn á víxilinn. Með vísan til 69. gr. víxillaga verður því ekki fallist á þau rök stefndu að víxilskuldbinding þeirra sé fyrnd eða fallin niður vegna þess að víxillinn hafi ekki verið sýndur á réttum tíma. Mál þetta er höfðað sem víxilmál eftir 17. kafla laga nr. 91/1991. Stefnandi hefur þó heimilað varnir sem lúta að gildi víxilsins og á það jafnt við um tilurð hans, gjalddaga, sýningu og annað sem stefndu kunna að hafa uppi um gerð hans. Þessi yfirlýsing stefnanda nær ekki til þeirra varna sem stefnda Áslaug hefur haft uppi í málinu og varða lögskiptin að baki víxlinum. Með vísan til ákvæða 1. og 2. mgr. 118.gr. laga nr. 91/1991 komast þessar varnir ekki að í málinu gegn mótmælum stefnanda. Þá eru gagnkröfurnar með öllu órökstuddar auk þess sem 4. mgr. 118. gr. laga nr. 91/1991 kemur í veg fyrir að þær gætu verið notaðar til skuldajafnaðar á móti víxilkröfum. Viðskiptabréfsreglur koma einnig í veg fyrir að slíkum vörnum verði haldið uppi gagnvart grandlausum handhafa víxils, sbr. 2. mgr. 19. gr. víxillaga. Samkvæmt ofansögðu verða öll stefndu dæmd til að greiða stefnanda óskipt 1.000.000 krónur auk almennra dráttarvaxta eins og í dómsorði greinir. Með hliðsjón af úrslitum málsins þykir rétt að stefndu greiði óskipt stefnanda 250.000 krónur í málskostnað. Af hálfu stefnanda flutti mál þetta Guðmundur Ágústsson hdl. en af hálfu stefndu Sveinn Jónatansson hdl. Sigurður Tómas Magnússon héraðsdómari kveður upp dóminn. D Ó M S O R Ð Stefndu, Áslaug M. Sigurbjargardóttir, Áki Pétursson, Sigurbjörg Pétursdóttir og Áslaug Árnadóttir greiði óskipt stefnanda, Haraldi Sveini Gunnarssyni, 1.000.000 krónur með dráttarvöxtum, samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987, frá 1. október 1999 til 1. júlí 2001 en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Stefndu greiði óskipt stefnanda 250.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 212/2011
|
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
|
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi, á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Páll Hreinsson og Viðar Már Matthíasson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 7. apríl 2011, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 8. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 7. apríl 2011, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til fimmtudagsins 14. apríl 2011 klukkan 16 og einangrun meðan á gæsluvarðhaldi stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði staðfestur. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
|
Mál nr. 51/2017
|
Kynferðisbrot Brot gegn blygðunarsemi Kynferðisleg áreitni Skaðabætur Skilorð
|
M var sakfelldur fyrir brot gegn 199. gr. og 209. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með því að hafa í heitum potti brotið gegn blygðunarsemi A og B með því að hafa viðhaft við þá kynferðislegt tal auk þess að hafa áreitt A kynferðislega með því að toga í buxnastreng á sundbuxum hans. Við ákvörðun refsingar var litið til þess að M hafði ekki áður gerst sekur um refsivert brot. Var refsing M ákveðin fangelsi í 2 mánuði en fullnustu refsingarinnar var frestað skilorðsbundið í tvö ár. Þá var honum gert að greiða A 300.000 krónur og B 200.000 krónur í miskabætur.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson, Benedikt Bogason og Karl Axelsson.Ríkissaksóknariskaut málinu til Hæstaréttar 30. desember 2016 í samræmi við yfirlýsingu ákærðaum áfrýjun. Ákæruvaldið krefst þess að refsing ákærða verði þyngd.Ákærði krefstaðallega sýknu og að einkaréttarkröfum verði vísað frá héraðsdómi, til vara aðrefsing hans verði milduð og hann sýknaður af einkaréttarkröfum, en að þvífrágengnu að einkaréttarkröfur verði lækkaðar.Brotaþolinn Akrefst þess að ákærða verði gert að greiða sér 800.000 krónur með vöxtum einsog dæmdir voru í héraði.Brotaþolinn Bkrefst þess að ákærða verði gert að greiða sér 500.000 krónur með vöxtum einsog dæmdir voru í héraði.Með vísan tilforsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur um sakfellingu ákærða,heimfærslu brota til refsiákvæða, refsingu og skilorðsbindingu hennar.Brot þau, semákærði er sakfelldur fyrir, eru til þess fallin að valda brotaþolum miska. Áhinn bóginn skortir mjög gögn til stuðnings bótakröfum. Samkvæmt því verðamiskabætur brotaþolans A ákveðnar 300.000 krónur og brotaþolans B 200.000krónur með vöxtum eins og dæmdir voru í héraði.Ákvæðihéraðsdóms um sakarkostnað verða staðfest.Ákærða verðurgert að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaunskipaðs verjanda síns og þóknun skipaðs réttargæslumanns brotaþolanna, semákveðin verða að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Héraðsdómur skalvera óraskaður að öðru leyti en því að ákærði, Magnús Skarphéðinsson, greiði A300.000 krónur og B 200.000 krónur í báðum tilvikum með vöxtum eins og dæmdirvoru í héraði.Ákærði greiðiallan áfrýjunarkostnað málsins, 903.670 krónur, þar með talin málsvarnarlaunverjanda síns, Hauks Arnar Birgissonar hæstaréttarlögmanns, 620.000 krónur, ogþóknun réttargæslumanns framangreindra brotaþola, Einars Gauts Steingrímssonarhæstaréttarlögmanns, samtals 248.000 krónur. DómurHéraðsdóms Reykjavíkur 19. desember 2016 Málþetta, sem dómtekið var 8. desember sl., er höfðað með ákæru útgefinni afhéraðssaksóknara, 30. september 2016, á hendur Magnúsi Skarphéðinssyni, kennitala [...], Grettisgötu 40b, Reykjavík,fyrir kynferðisbrot og brot gegn barnaverndarlögum, með því að hafa að kvöldiföstudagsins 5. desember 2014, í heitum potti í Laugardalslaug í Reykjavík,brotið gegn blygðunarsemi A, kennitala[...], og B, kennitala [...], sem þá voru 17 ára, með því að hafa viðhaftkynferðislegt tal við þá, auk þess að hafa áreitt A kynferðislega með því aðtoga í buxnastreng á sundbuxum hans að framanverðu fyrir miðju. Er þetta talið varða við 199.gr. og 209. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og 3. mgr. 99. gr.barnaverndarlaga nr. 80/2002. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og til greiðslu allssakarkostnaðar. Af hálfu brotaþolans A er þesskrafist að ákærða verði gert að greiða brotaþola miskabætur að fjárhæð 800.000krónur með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001,frá 5. desember 2014 þar til mánuður er liðinn frá birtingu kröfunnar, en meðdráttarvöxtum skv. 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr. sömu laga, frá þeim degi tilgreiðsludags. Einnig er þess krafist að ákærða verði gert að greiða þóknun viðréttargæslu að mati dómsins eða samkvæmt síðar framlögðummálskostnaðarreikningi, að viðbættum virðisaukaskatti á þóknunréttargæslumanns. Gerð er krafa um að dráttarvextir leggist á höfuðstólmiskabóta á 12 mánaða fresti, í fyrsta sinn 12 mánuðum eftir upphafsdag vaxta,allt í samræmi við 12. gr. laga nr. 38/2001. Af hálfu brotaþolans B er þesskrafist að ákærða verði gert að greiða brotaþola miskabætur að fjárhæð 500.000krónur með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu,frá 5. desember 2014 þar til mánuður er liðinn frá birtingu kröfunnar, en meðdráttarvöxtum, skv. 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, frá þeim degitil greiðsludags. Einnig er þess krafist að ákærða verði gert að greiða þóknunvið réttargæslu að mati dómsins eða samkvæmt síðar framlögðummálskostnaðarreikningi, að viðbættum virðisaukaskatti á þóknunréttargæslumanns. Gerð er krafa um að dráttarvextir leggist við höfuðstólmiskabóta á 12 mánaða fresti, í fyrsta sinn 12 mánuðum eftir upphafsdag vaxta,allt í samræmi við 12. gr. laga nr. 38/2001.Ákærði neitar sök. Verjandiákærða krefst sýknu og að málsvarnarlaun verði greidd úr ríkissjóði. Til varaer krafist vægustu refsingar er lög leyfa. Þá er þess krafist aðskaðabótakröfum verði vísað frá dómi, ellegar sýknu af þeim eða að þær verðilækkaðar.Samkvæmt skýrslu lögreglu fráföstudeginum 5. desember 2014 var lögreglu það kvöld, kl. 22.13, tilkynnt umkynferðislegt áreiti við Laugardalslaug í Reykjavík. Í frumskýrslu kemur framað A, annar brotaþola í máli þessu, hafi tilkynnt um brotið. Í viðræðum viðlögreglu hafi brotaþoli gert grein fyrir því að hann hafi verið í heitum pottií laugunum. Þar hafi verið Magnús Skarphéðinsson, ákærði í máli þessu, og hafihann talað kynferðislega til brotaþola og meðal annars sagt að hann vildi takabrotaþola í endaþarminn. Ákærði hafi síðan tekið í sundbuxur brotaþola og togaðþær niður en ekki náð að toga þær niður fyrir kynfærin. Í frumskýrslu kemurjafnframt fram að með brotaþola hafi verið B, hinn brotaþoli málsins. Hafi Bstaðfest frásögn brotaþolans A. Framkemur að lögregla hafi í kjölfarið haft samband við ákærða og hafi ákærðifallist á að hitta lögreglu. Í viðræðum við lögreglu hafi ákærði lýst því aðhann hafi verið í heitum potti í sundlauginni þetta kvöld. Brotaþolinn A hafikomið í heita pottinn, en ákærði hafi þekkt brotaþola vel. Hafi þeir þekkst íum það bil ár. Brotaþoli hafi verið að ,,sprella“ í ákærða og verið meðkynferðislegar athugasemdir við hann og hafi ákærði sagt við hann að hannætlaði að taka í rassgatið á honum. Þeir hafi síðan farið í ,,gamnislag“ ípottinum og vinur brotaþola tekið þátt í slagnum. Ákærði hafi náð taki ábrotaþola og vinur brotaþola hafi einnig haldið brotaþola. Brotaþoli hafi náðað losa sig og ýtt við ákærða. Við það hafi ákærði misst jafnvægið. Til að komaí veg fyrir að hann dytti hafi ákærði reynt að taka í eitthvað og í því skynitekið í sundbuxur brotaþola. Brotaþoli hafi orðið reiður en síðan jafnað sig,farið úr pottinum og hent fjórum snjóboltum í ákærða. Ákærði hafi farið upp úr lauginniog í sturtu. Hann hafi séð brotaþolann A ræða við sundlaugarvörð út af atvikinuog hafi ákærði spurt brotaþola hvort hann ætlaði virkilega að gera mál úrþessu. Brotaþoli hafi svarað því til að þetta hefði verið of mikið og hringt álögreglu í framhaldi. Ákærði segðist ekki að ekki hafa sagt við A að hannætlaði að taka hann í endaþarminn. Fimmtudaginn 22. janúar 2015 lagðimóðir brotaþolans B fram kæru á hendur ákærða fyrir kynferðisbrot. Við þaðtækifæri greindi B frá atvikum málsins. Næsta dag, eða föstudaginn 23. janúar2015, mætti síðan móðir brotaþolans A til lögreglu og lagði fram kæru á hendurákærða fyrir ætlað kynferðisbrot gagnvart syni hennar. Við það tækifæri greindiA frá atvikum málsins.Ákærði hefur greint svo fráatvikum málsins að þegar þetta gerðist hafi hann verið búinn að þekkjabrotaþolann A í um ár, en þeir hafi báðir verið fastagestir í sundlauginni íLaugardal í Reykjavík. Þangað hafi ákærði farið eins oft og hann hafi getað enhann hafi notað ferðir í heita potta vegna [...]. Ákærði kvaðst yfirleitt faraí sundlaugarnar seint að kvöldi, rétt fyrir lokun. Brotaþolinn A hafi vaniðkomur sínar í laugarnar á svipuðum tíma. Ákærði hafi ávallt kunnað vel viðhann, en hann hafi verið léttur í lundu og spjallað mikið. Hafi brotaþoli gertsér far um að ræða við sundlaugargesti af eldri kynslóðinni, en það hafi veriðóvenjulegt að yngra fólkið gerði það. Brotaþolinn A hafi oft verið að betlapeninga af fastagestum í sundlauginni og hafi beðið marga um peninga en enginnlátið hann fá neitt. Ákærði kvaðst hafa ákveðið að láta brotaþolann fá 1.000krónur en mál hafi þróast þannig að í fjögur til sex skipti hafi ákærði látiðbrotaþola fá sambærilega upphæð. Brotaþoli hafi gengið á lagið, en þetta hafistaðið yfir talsvert tímabil. Ákærði hafi spurt hvenær brotaþoli myndi greiðatil baka og hafi brotaþoli í nokkurskipti svarað að ákærði gæti sogið hann í staðinn. Ákærði kvaðst í upphafi hafalitið á þetta sem peningalán en sennilega verið þess meðvitaður að peninganafengi hann ekki aftur. Umrætt kvöld hafi ákærði komið ílaugina og farið í heitan pott. Eins og venjulega hafi þetta verið rétt fyrirlokun. Sennilega hafi einhver verið í pottinum er ákærði hafi komið þangað.Brotaþolarnir hafi komið í pottinn og ákærði og brotaþolarnir rætt saman.Umræðan hafi verið á léttum nótum, með góðlátlegum húmor. A hafi meðal annarsspurt ákærða hvað hann hefði í laun. Er ákærði hafi svarað hafi brotþoli sagtföður sinn hafa hærri laun en ákærða. Það hafi líka verið rætt um menntun ogbrotaþoli sagt að faðir sinn væri meira menntaður en ákærði. Allt hafi verið ígríni sagt, en brotaþoli hafi ávallt verið svo léttur og kátur. Er þarna varkomið hafi ákærði verið orðinn einn eftir í pottinum ásamt brotaþolunum. Ákærðikvaðst hafa slegið á lær sér og sagt við brotaþolana að réttast væri að hanntæki í rassgatið á þeim. Ekki hafi verið neinn kynferðislegur tónn eða ætlun aðbaki þeim orðum. Með því hafi ákærði átt við að réttast væri að hann tæki ílurginn á þeim. Brotaþolarnir hafi báðir hlegið. Hann kvaðst hafa staðið upp ogætlað í ,,gamnislag“ við brotaþolann A og farið hafi af stað minniháttarhandalögmál. Hafi ákærði ætlað að fella brotaþolann og reynt að grípa undirlæri hans. Við það hafi ákærði hrasað og í fallinu gripið að framanverðu ísundbuxur brotaþolans til að gera eitthvað. Það hafi ekki verið gert íkynferðislegum tilgangi, né hafi hann komið við kynfæri brotaþolans. Ákærðikvaðst átta sig á því eftirá að það hafi ekki verið skynsamlegt að grípa ísundbuxur brotaþolans. Ákærði hafi séð að honum hafi brugðið við þetta oghandalögmálin lognast út af í kjölfarið. Áður hafi brotaþolinn farið hlæjandiundan ákærða í pottinum og hafi brotaþolinn B hlegið enn meira. B hafi staðið ítröppum sem liggja niður í heita pottinn og komið þannig í veg fyrir aðbrotaþolinn A kæmist upp úr pottinum. Hafi hann gert það til að ákærði næði tilA. A hafi hins vegar ekki hlegið eftir að ákærði greip í sundbuxur hans. Kvaðstákærði hafa beðið hann afsökunar en hann verið óhress og kastað snjóboltum íákærða eftir að hann fór upp úr pottinum. Ákærði hafi á þessari stundu áttaðsig á því hvaða áhrif þessi ,,gamnislagur“ hefði haft á brotaþolann. Brotaþolinn hafi kallað ásundlaugarvörð og sagt verðinum að ákærði hafi áreitt sig. Eftir þetta hafiákærði engu sambandi náð við hann. Ákærði kvaðst í raun ekki vita hvað hafigerst. Hann hafi ekki rifið sundbuxurnar niður um brotaþola en hann hafi veriðí tvennum sundbuxum og ákærði einungis gripið um þær ytri. Ákærði kvaðst ekkerthafa komið við brotaþolann B og athugasemdir hans einungis beinst aðbrotaþolanum A. Hann kvaðst hafa vitað að eftirlitsmyndavél væri við heitupottana í sundlauginni. Ákærði kvað brotaþolann A hafaverið skrafhreifinn, lífsglaðan og spurulan dreng. Á einhverjum tímapunkti,löngu fyrir þetta atvik, hafi ákærði sagt honum að hann væri samkynhneigður ogað hann væri í sambúð með manni. Eftir það hafi flestar samræður hans ogbrotaþola gengið út á þetta. Allt hafi verið á léttum nótum. Eins hafi þeirrætt um aðra hluti eins og skólagöngu brotaþola o.fl. en ákærði kvaðst hafahvatt brotaþola áfram í námi. Hann hafi staðið í þeirri trú að brotaþolinn Aværi á aldrinum 17 til 18 ára er hann kynntist honum fyrst. Ákærði kvaðst ofthafa spurt brotaþola og vini hans hvernig þeir færu að því að vera svonagrannir. Ákærði kvað málið allt hafa haft mikil áhrif á sig. Eftir þetta hafihann í tvígang farið í laugarnar í Laugardal. Í síðara skiptið hafi hann rekistá A. Hafi hann verið með munnsöfnuð við ákærða og talað um hann sembarnakáfara. Eftir það hafi hann ekki farið í sundlaugarnar í Laugardal; hannhafi ekki viljað leggja meira á brotaþolann. Brotaþolinn A kvaðst hafa farið ísundlaugarnar í Laugardal að kvöldi föstudagsins 5. desember 2014. Með honum íför hafi verið brotaþolinn B. Ákærði hafi einnig verið í laugunum. Þeir hafiverið þrír saman í heitum potti. Enginn annar hafi verið þar á þeim tíma.Ákærði hafi haft orð á því að þeir væru vel byggðir. Hafi hann síðan spurt þáhvort hann ætti að taka þá í rassgatið. Það hafi ekki verið sagt í neinu gríniog komið alveg upp úr þurru. Fram að því hafi þeir átt venjulegar samræður oghafi þeim brugðið við þessi orð ákærða. Ákærði hafi komið yfir til brotaþolansí heita pottinum og hann hafi þá reynt að forða sér frá ákærða en ákærði hafireynt að snerta kynfæri hans með því setja hönd inn fyrir sundbuxurnar hans.Það hafi ákærða ekki tekist en brotaþoli hafi verið í tvennum sundbuxum; höndinhafi komið nærri kynfærum hans. Hann kvaðst hafa verið lítill og grannur áþessum tíma og átt erfitt með að sleppa frá ákærða. Honum hafi liðið illa erþetta gerðist og verið hræddur. Í annarri atrennu hafi honum tekist að sleppafrá ákærða. Hann hafi verið í sjokki og hringt á lögreglu, auk þess sem hannhafi látið starfsmann sundlaugarinnar vita um atvikið. Að því loknu hafi hannhringt í móður sína og tjáð henni hvað komið hefði fyrir. Brotaþoli kvaðst áengan hátt hafa boðið ákærða upp á þessa framkomu; ekkert sagt við hann semgefið hafi honum tilefni til að koma svona fram. Hann hafi upplifað framkomuákærða af kynferðislegum toga. Það kom fram hjá A að ákærði hafiekki haft sig sérstaklega í frammi gagnvart brotaþolanum B, þó svo að hann hafibeint orðum sínum um að taka þá í rassgatið að þeim báðum. Ákærða hafibrotaþoli þekkt frá fyrri sundferðum sínum, en þar hafi hann kynnst honum. Hafiþeir báðir verið fastagestir í lauginni. Þeir hafi þá rætt um allt og ekkert;lífið, knattspyrnu og skólagöngu brotaþola. Í gegnum þessar samræður þeirrahafi ákærði vitað um aldur brotaþola en brotaþoli hafi verið í menntaskóla áþessum tíma. Brotaþoli kvaðst hafa farið í sund í Laugardalnum skömmu eftirþetta atvik. Hann hafi verið samferða brotaþolanum B og móður B. Ákærði hafiverið í sundi á sama tíma en farið upp úr sundlauginni þegar hann hafi orðiðbrotaþolanna var. Brotaþoli kvaðst aldrei hafabeðið ákærða eða aðra sundlaugargesti um pening í fyrri sundferðum sínum. Brotaþolinn B kvaðst hafa farið ísund með brotaþolanum A að kvöldi föstudagsins 5. desember 2014. Þeir hafifarið í heitan pott og hitt þar fyrir ákærða, sem hafi verið í pottinum er þeirhafi komið þangað. Þeir hafi rætt saman. Ákærði hafi á einum tímapunkti sagt aðþeir væru flott byggðir og að hann vildi taka þá í rassinn. Þessi athugasemdákærða hafi verið óþægileg, en þeir hafi ekki haft í frammi neinarkynferðislegar athugasemdir gagnvart ákærða. Hafi brotaþolanum brugðið og hannverið í sjokki. Í framhaldi hafi ákærði sagt ,,komdu“ við A og gripið í hann.Hafi brotaþoli séð ákærða grípa í sundbuxur A. A hafi tekist að losna fráákærða og brotaþoli séð að A leið illa. Þeir hafi ekki tekið þátt í neinu grínimeð ákærða, svo sem hann héldi fram. Hafi þeir farið úr pottinum og hringt álögreglu. Brotaþoli kvaðst ekki hafa varnað A að komast upp úr heita pottinum.Vissi hann ekki af hverju hann hefði ýtt honum aftur út í pottinn, svo sem sjámætti af myndskeiðum úr eftirlitsmyndavélakerfi laugarinnar. Ákærði hafiyfirgefið laugarnar um leið og brotaþolar. Brotaþoli kvaðst telja að ákærðihafi átt að vita aldur þeirra. Hann sagði A ekki hafa beðið ákærða um pening áþeim tíma er hann hafi séð til. Ákærði hafi hins vegar alltaf verið að bjóðaþeim peninga. Brotaþoli kvaðst ekki hafa átt nein samskipti við ákærða eftirþetta atvik. Ákærði hafi fyrir þetta haft uppi kynferðislegt tal við þá og áðurverið búinn að segja að þeir væru vel byggðir og að hann ætti að sjúga þá.Brotaþoli kvaðst þess fullviss að ákærði hafi ekki sagt þetta kvöld að hannætti að taka í rassgatið á þeim, heldur hafi hann sagt að hann ætti að taka þáí rassinn. Brotaþoli kvað sér hafa liðið illa eftir þetta atvik. Hafi þeir Arætt um það að þeir yrðu að gleyma þessu atviki.Móðir brotaþolans A kvaðst hafafengið símtal frá syni sínum að kvöldi föstudagsins 5. desember 2014. Hún hafiekki heyrt vel það sem brotaþoli hafi sagt í símann, en hún hafi þó heyrt aðeitthvað hefði komið fyrir í sundlaugunum. Hún hafi talið son sinn eiga sök áeinhverju og orðið hálf pirruð út í hann. Hafi hann sagt að hringt hafi verið álögreglu og hún áttað sig á alvarleika málsins næsta dag. Sonur hennar hafisagt henni frá því sem gerst hefði og verið mjög hræddur. Hafi það veriðaugljóst að eitthvað hefði gerst í laugunum sem brotaþoli hafi ekki veriðsáttur við. Brotaþoli hafi verið mjög æstur alla vikuna eftir atburðinn. Þaðhafi allt ýfst upp er brotaþoli hafi farið til lögreglu til að gefa skýrslu íjanúar 2015. Með tímanum hafi málið fjarlægst. Móðir brotaþolans B kvað hannhafa greint sér frá því að hann og A hafi hitt og rætt við eldri mann ísundlaugunum. Hafi sumt af því sem maðurinn sagði virkað furðulegt. Brotaþolarhafi báðir verið í sjokki eftir atburði föstudagsins 5. desember 2014. Sonurhennar hafi greint henni frá því sem komið hefði fyrir og sagt að ákærði væriekki alveg eðlilegur. Brotaþolar hafi ekki farið í sund í talsverðan tíma eftiratvikið, utan eitt skipti, er hún hafi farið með þeim. Ákærði hafi verið ísundi og brotaþolum brugðið við það. Ákærði hafi yfirgefið laugina er hann hafiorðið brotaþolanna var. Fyrir dóminn kom starfsmaðursundlauganna í Laugardal. Kvaðst hann hafa orðið var við er brotaþolar hafirætt saman inni í búningsklefa að kvöldi föstudagsins 5. desember 2014. Ákærðihafi verið þar og hafi hann sennilega verið að reyna að róa brotaþolann Aniður. Hafi vitnið orðið þess áskynja að brotaþolinn A hefði hringt á lögreglu.Hafi starfsmaðurinn tilkynnt yfirmanni sínum í sundlaugunum um hvað væri ígangi. Fyrir dóminn kom fyrrumvaktstjóri í sundlaugunum í Laugardal. Kvaðst hann hafa séð á myndskeiði úreftirlitsmyndavélakerfi að eitthvað hefði komið fyrir í heitum potti. Hafi hannrætt við brotaþolana og í framhaldi komið málinu áfram. Hafi hann orðið þessáskynja að brotaþolunum hafi verið mjög brugðið. Hafi þeir verið fastagestir ísundlaugunum og hann þekkt þá vel. Hafi þeir verið ólíkir sjálfum sér þettakvöld. Fyrrum lögreglumaður kom fyrirdóminn og lýsti því að hann hefði sinnt útkalli lögreglu þetta kvöld. Hann hafirætt við brotaþolana á vettvangi og þeir tjáð honum að þeir hafi orðið fyrirkynferðislegri áreitni af hálfu ákærða. Í framhaldi af viðræðum við drenginahafi verið farið að heimili ákærða og rætt við hann. Hafi ákærði greint frásinni hlið á málinu og sá framburður hans verið settur niður í frumskýrslulögreglu. Fyrir dóminn komu tvö vitni semkváðust vera fastagestir í sundlauginni í Laugardal. Lýstu þau því bæði að þauþekktu ákærða, sem hafi verið fastagestur í lauginni. Lýstu þau því bæði aðbrotaþolinn A hafi komið reglulega í sundlaugina. Hann hafi stundum verið ódællog með fíflalæti. Hafi hann stundum beðið fastagesti laugarinnar um peninga,þar á meðal ákærða. Niðurstaða: Ákærðaer gefið að sök kynferðisbrot og brot gegn barnaverndarlögum með því að hafa aðkvöldi föstudagsins 5. desember 2014 brotið gegn blygðunarsemi brotaþolanna Aog B, sem þá voru 17 ára, með því að hafa viðhaft kynferðislegt tal við þá, aukþess að hafa áreitt brotaþolann A kynferðislega með því að toga í buxnastreng ásundbuxum hans að framanverðu fyrir miðju. Í ákæru eru brot ákærða talin varðavið 199. gr. og 209. gr. laga nr. 19/1940 og 3. mgr. 99. gr. laga nr. 80/2002.Við flutning málsins lýsti sækjandi því að ákærða væri gefið að sök brot gegn199. gr. laga nr. 19/1940 einungis að því er brotaþolann A varðaði en að brotákærða gegn 209. gr. sömu laga og 3. mgr. 99. gr. laga nr. 80/2002 beindust aðbáðum brotaþolum. Ákærðineitar sök. Hefur hann lýst því að hann hafi sagt við brotaþolana að réttastværi að taka í rassgatið á þeim, en það hafi hann sagt í þeirri merkingu aðréttast væri að taka í lurginn á þeim. Það hafi verið sagt í framhaldi af þvíað brotaþolinn A hafi verið að gantast í ákærða og að bera föður sinn saman viðákærða. Hann hefur viðurkennt að hafa tekið í framanverðan buxnastreng ásundbuxum brotaþolans A. Hafi ákærði ætlað að fella brotaþola í heitum potti ogí þeim tilgangi hafi hann gripið undir læri brotaþolans. Hann hafi misstjafnvægið og í framhaldi gripið í buxnastrenginn. Engar kynferðislegar hvatirhafi búið að baki aðgerðum ákærða í heita pottinum. Ámeðal gagna málsins er myndskeið úr eftirlitsmyndavélakerfi sundlauganna íLaugardal sem sýnir atburðarásina í heitum potti að kvöldi föstudagsins 5.desember 2014. Á myndskeiði sjást ákærði og brotaþolarnir í heita pottinum.Ákærði lætur sig fljóta en stendur síðan á fætur. Í framhaldi slær hann sér álær og gengur rakleitt að brotaþolanum A. Brotaþolinn A skvettir á ákærða erákærði nálgast en hörfar síðan undan aðför ákærða. Ákærði nær tökum ábrotaþolanum, sem nær að slíta sig lausan. Brotaþolinn reynir að komast úrheita pottinum en tekst það ekki áður en ákærði nær til hans á ný og dregurhann aftur út í miðjan pottinn. Ákærði tekur aftur á brotaþola, sem á ný tekstað slíta sig lausan. Í kjölfarið fer brotaþolinn úr pottinum. Ákærðihefur lýst því að ákærði og brotaþolarnir hafi verið í ,,gamnislag“ í pottinum.Það verður ekki séð af myndskeiðinu. Myndskeiðið sýnir hins vegar að A hræðistákærða, svo sem hann hefur staðhæft. Það er ekki að sjá að ákærði sé við það aðfalla í átökum sínum við brotaþolann svo sem hann heldur fram að hafi veriðundanfari þess að hann hafi gripið í sundbuxur brotaþolans. Starfsmaðursundlaugarinnar í Laugardal hefur borið um að brotaþolarnir hafi verið íuppnámi eftir þetta atvik og styður það framburð þeirra um að ákærði hafibrotið gegn þeim. Brotaþolarnir voru trúverðugir í framburðum sínum fyrirdóminum og fékk það augljóslega talsvert á brotaþolann A að lýsa atvikum ínávist ákærða. Ákærðihefur ekki gefið skynsamlega skýringu á því af hverju hann greip, aðframanverðu fyrir miðju, í sundbuxur brotaþolans A, en eins og áður segir erekki að sjá að hann hafi misst jafnvægið í átökum við brotaþolann. Þá er ekkisennileg sú skýring ákærða að tilefni hafi verið fyrir hann að viðhafa þauummæli að taka ætti í rassgatið á brotaþolunum fyrir þær sakir einar að metastvið ákærða né gaf það honum tilefni til að slást við brotaþolann A. Erframburður ákærða ótrúverðugur að þessu leyti. Þegar þessi atriði eru virt, semhér að framan er gerð grein fyrir, verður trúverðugur framburður brotaþolannalagður til grundvallar niðurstöðu og talið sannað að ákærði hafi viðhaftkynferðislegt tal við brotaþolana er hann sagði við þá að hann ætti að taka þáí rassinn. Þá áreitti hann brotaþolann A kynferðislega með því að toga íframanverðan buxnastreng á sundbuxum hans, en slíkt framferði hans varkynferðislegt áreiti. Sú háttsemi ákærða að toga í buxnastreng á sundbuxumbrotaþolans A varðar við 199. gr. laga nr. 19/1940. Brot ákærða, varðar einnigvið 209. gr. sömu laga, er hann viðhafði kynferðislegt tal við brotaþolanabáða, en sú háttsemi hans var til þess fallin að særa blygðunarsemi beggjabrotaþolanna. Brotaþolarnirvoru báðir 17 ára er brotin voru framin, en urðu 18 ára fáeinum mánuðum síðar. Afáðurnefndu myndskeiði úr eftirlitsmyndavélakerfi verður ekki slegið föstu, svoóyggjandi sé, að brotaþolarnir hafi verið 17 ára að aldri er atvik áttu sérstað. Engar sönnur hafa verið færðar fyrir því að ákærði hafi vitað nákvæmanaldur brotaþola. Af þeirri ástæðu verður ákærði sýknaður af broti gegn 3. mgr.99. gr. laga nr. 80/2002. Ákærðier fæddur í júlí 1955. Hann hefur ekki áður gerst sekur um refsiverða háttsemisvo kunnugt sé. Ákærði á sér engar málsbætur. Er refsing hans hæfilega ákveðinfangelsi í 2 mánuði, sem í ljósi sakaferils þykir heimilt að skilorðsbinda meðþeim hætti er í dómsorði greinir. BrotaþolinnA hefur krafist miskabóta að fjárhæð 800.000 krónur, auk vaxta. Er vísað tilþess að brotaþoli hafi verið miður sín eftir atvikið. Hafi brot ákærða valdiðhonum nokkrum miska en brotið hefði í för með sér sálrænar afleiðingar sem ogskerta sjálfsmynd. Ákærði hefur með ólögmætri og saknæmri háttsemi sinni valdiðbrotaþola miska. Ekki liggja fyrir sérfræðileg gögn um afleiðingar brotsins ogverða skaðabætur ákveðnar að álitum. Þó leyndi sér ekki við skýrslutöku afbrotaþola að brot ákærða hefur fengið mikið á hann. Þykja miskabætur, í ljósiframferðis ákærða og þess er hér að framan greinir, hæfilega ákveðnar 600.000krónur. Um vexti fer sem í dómsorði greinir. BrotaþolinnB hefur krafist miskabóta að fjárhæð 500.000 krónur, auk vaxta. Er vísað tilþess að brotaþoli hafi verið í uppnámi eftir atvikið. Hafi brot ákærða valdiðhonum þó nokkrum miska og brotið haft í för með sér sálrænar afleiðingar ogskerta sjálfsmynd. Ákærði hefur með ólögmætri og saknæmri háttsemi sinni valdiðbrotaþola miska. Ekki liggja heldur í þessu tilviki fyrir sérfræðileg gögn umafleiðingar brotsins og verða skaðabætur ákveðnar að álitum. Þykja miskabætur,í ljósi framferðis ákærða, hæfilega ákveðnar 400.000 krónur. Um vexti fer sem ídómsorði greinir. Ákærði greiði málsvarnarlaunskipaðs verjanda síns og þóknun réttargæslumanns brotaþolanna beggja, sem nánargreinir í dómsorði. Við ákvörðun málsvarnarlauna og þóknunar hefur verið tekiðtillit til virðisaukaskatts. Af hálfu ákæruvaldsins fluttimálið Matthea Oddsdóttir saksóknarfulltrúi. Dó m s o r ð : Ákærði,Magnús Skarphéðinsson, sæti fangelsi í 2 mánuði, en fresta skal fullnusturefsingarinnar og falli hún niður að liðnum tveimur árum frá birtingu dómsþessa haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Ákærðigreiði A 600.000 krónur í miskabætur, ásamt vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr.38/2001 um vexti og verðtryggingu, frá 5. desember 2014 til 28. nóvember 2016en með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi tilgreiðsludags. Ákærði greiði B 400.000 krónur ímiskabætur, ásamt vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001, frá 5. desember 2014til 28. nóvember 2016 en með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. sömu laga fráþeim degi til greiðsludags. Ákærðigreiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Hauks Arnar Birgissonarhæstaréttarlögmanns, 1.335.015 krónur og þóknun réttargæslumanns beggjabrotaþola, Gunnhildar Pétursdóttur hæstaréttarlögmanns, sem samanlagt nemur982.140 krónum.
|
Mál nr. 1/2001
|
Vinnuslys Sjómaður Skaðabætur Örorka Fyrirvari Fyrning
|
H, sem starfaði sem háseti á skipi í eigu Ú, klemmdi hönd sína er verið var að draga inn veiðarfæri skipsins. Krafði H Ú um skaðabætur vegna þess líkamstjóns sem hann varð fyrir og byggði meðal annars á því að bremsur á togspili skipsins hefðu ekki verið í lagi. Með hliðsjón af gögnum og framburði vitna var á það fallist og voru nægilegar líkur taldar hafa verið leiddar að því að þeim vanbúnaði mætti kenna um hvernig fór. Bar stefndi því bótaábyrgð á tjóni H vegna varanlegrar örorku hans og tapaðra lífeyrisréttinda. Vegna túlkunar á fyrirvara, sem H gerði við fyrra uppgjör bóta, var hins vegar ekki talið að hann ætti rétt til frekari bóta vegna varanlegs miska og tímabundinnar örorku.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Gunnlaugur Claessen og Ingibjörg Benediktsdóttir. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 2. janúar 2001. Hann krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 2.043.000 krónur með 7% ársvöxtum frá 7. október 1991 til 11. sama mánaðar, 4% ársvöxtum frá þeim degi til 1. nóvember sama árs, 3,75% ársvöxtum frá þeim degi til 21. sama mánaðar, 3,5% ársvöxtum frá þeim degi til 1. desember sama árs, 3% ársvöxtum frá þeim degi til 1. febrúar 1992, 2,5% ársvöxtum frá þeim degi til 11. sama mánaðar, 2% ársvöxtum frá þeim degi til 21. mars sama árs, 1,25% ársvöxtum frá þeim degi til 1. maí sama árs, 1% ársvöxtum frá þeim degi til 11. ágúst 1993, 1,25% ársvöxtum frá þeim degi til 11. nóvember sama árs, 0,5% ársvöxtum frá þeim degi til 9. janúar 1995, allt samkvæmt 7. gr. vaxtalaga nr. 25/1987, en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla sömu laga frá 9. janúar 1995 til greiðsludags. Auk þess krefst áfrýjandi þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 1.507.000 krónur samkvæmt framhaldssök í héraði með nánar tilgreindum vöxtum „eða að stefnda verði gert að greiða áfrýjanda til viðbótar við frumsök í héraði kr. 1.471.300“ með nánar tilgreindum vöxtum frá 7. október 1991 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem honum hefur verið veitt fyrir báðum dómstigum. Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara að kröfur áfrýjanda verði lækkaðar og málskostnaður felldur niður. Áfrýjandi hefur stefnt Vátryggingafélagi Íslands hf. til réttargæslu fyrir Hæstarétti. Réttargæslustefndi tekur undir sjónarmið stefnda í málinu. I. Kröfur áfrýjanda eru til komnar vegna slyss, sem hann varð fyrir 7. október 1991 um borð í fiskiskipinu Harðbaki EA-303, þar sem hann starfaði sem háseti. Var skipið þá að veiðum norðaustur af Langanesi í átta vindstigum og allmiklum sjó. Þegar verið var að draga inn veiðarfæri skipsins klemmdist hönd áfrýjanda milli svokallaðs grandaraleiðara og borðstokksins með þeim afleiðingum að hann missti allan þumalfingur vinstri handar og stóran hluta miðhandarbeins sama fingurs. Var skipinu haldið til Þórshafnar og voru áfrýjandi og annar maður, sem einnig slasaðist á hendi um leið og áfrýjandi, fluttir þaðan til aðhlynningar á Fjórðungssjúkrahúsinu á Akureyri. Atvikum að slysinu og meiðslum áfrýjanda er nánar lýst í héraðsdómi. Er Harðbakur kom til Akureyrar 10. október 1991 hlutaðist skipstjórinn til um að lögregla rannnsakaði atvikið og voru þann dag og næstu daga teknar skýrslur af nokkrum skipverja og Aðalsteini Jóhannssyni, vélaeftirlitsmanni hjá stefnda. Síðar í sama mánuði var jafnframt haldið sjópróf fyrir bæjarþingi Akureyrar, þar sem skýrslur voru teknar af sömu skipverjum á Harðbaki, sem áður höfðu gefið skýrslu fyrir lögreglu. Fulltrúi rannsóknarnefndar sjóslysa var viðstaddur sjóprófið. Í málinu liggja fyrir tvö örorkumöt, sem gerð voru á áfrýjanda 1992. Hið fyrra gerði Júlíus Valsson læknir 6. júní á því ári, þar sem áfrýjanda var metin 100% tímabundin örorka í sex mánuði frá slysinu, en eftir það 25% varanleg læknisfræðileg örorka. Hið síðara gerði Atli Þór Ólason bæklunarskurðlæknir 16. júlí 1992. Var niðurstaða hans sú að tímabundin örorka áfrýjanda væri 100% í sex mánuði frá slysdegi, síðan 50% í þrjá mánuði, en eftir það taldi hann varanlega læknisfræðilega örorku áfrýjanda vera 25%. Í forsendum fyrir niðurstöðu hans segir meðal annars að rétt sé að nota hefðbundna örorkumatstöflu og að varanleg örorka fyrir missi þumalfingurs og miðhandarbeins sé sú, sem áður greinir. Réttargæslustefndi greiddi áfrýjanda bætur 16. nóvember 1992, en stefndi hafði keypt hjá honum ábyrgðartryggingu. Er óumdeilt að bótauppgjörið hafi farið fram á grundvelli síðastnefnda örorkumatsins og er á yfirlitsblaði réttargæslustefnda áðurnefndan dag vísað til útreikninga Jóns Erlings Þorlákssonar tryggingafræðings um örorkutjón áfrýjanda, en þeir útreikningar liggja ekki fyrir í málinu. Sundurliðun bótafjárhæðar á yfirlitsblaðinu ber með sér að áfrýjanda hefur verið greitt fyrir tímabundna og varanlega örorku, töpuð lífeyrisréttindi, miska og vexti auk útlagðs kostnaðar og innheimtulauna, samtals 4.424.917 krónur. Hafði þá verið dregið frá varanlegu örorkutjóni og lífeyrisréttindum 25% vegna skattfrelsis bótanna. Á kvittun fyrir móttöku fjárins ritaði þáverandi lögmaður áfrýjanda: „M. fyrirvara um óbreytt örorkustig“. Á sömu kvittun er einnig ritað að réttargæslustefndi greiddi bæturnar án þess að viðurkenna bótaskyldu. Þegar áðurnefnd örorkumöt voru gerð var ljóst að frekari læknisaðgerðir kynnu að verða gerðar á áfrýjanda til að bæta ástand handar hans. Til álita kom að græða tá af fæti hans eða vísifingur vinstri handar á stúf miðhandarbeins þumalfingurs og fá þannig nokkurt grip í hendina. Var gerð aðgerð á áfrýjanda á Borgarspítalanum í Reykjavík 25. mars 1994 og vinstri vísifingur tekinn af og græddur á þar sem þumalfingur hafði verið. Um líkt leyti mat Júlíus Valsson örorku áfrýjanda á ný og komst nú að þeirri niðurstöðu að varanleg læknisfræðileg örorka væri 30%, en í mati hans er ekki getið um áðurnefnda fingurágræðslu. Örorka hans var metin á ný 11. mars 1995 af læknunum Sigurjóni Sigurðssyni og Guðmundi Björnssyni, sem töldu varanlega læknisfræðilega örorku nema 30%. Við það mat voru meðal annars hafðar í huga afleiðingar fingurágræðslunnar, sem áður er getið. Höfðaði áfrýjandi síðan mál þetta 17. september 1998 og krafðist bóta fyrir 5% varanlega viðbótarörorku og samsvarandi tap lífeyrisréttinda á grundvelli tjónsútreiknings Jóns Erlings Þorlákssonar 28. september 1995. Undir rekstri málsins var örorka áfrýjanda enn metin 29. október 1999 og í þetta sinn af dómkvöddum matsmönnum, þeim Þorvaldi Ingvarssyni og Júlíusi Gestssyni bæklunarlæknum. Var niðurstaða þeirra sú að tímabundin örorka áfrýjanda hafi verið 100% í 6 mánuði, 25% í 23,5 mánuði og aftur 100% í 10,5 mánuði, en frá 6. febrúar 1995 var varanleg læknisfræðileg örorka hans metin 30%. Var þá meðal annars litið til afleiðinga aðgerðarinnar á Borgarspítalanum í mars 1994. Höfðaði áfrýjandi síðan framhaldssök í málinu 19. apríl 2000 með kröfu um bætur fyrir aukna tímabundna örorku og miska. Var stuðst við útreikning Jóns Erlings Þorlákssonar 3. mars 2000 um bætur fyrir tímabundna örorku að fjárhæð 507.000 krónur, en fyrir miska var krafist 1.000.000 króna. II. Svo sem áður er getið varð áfrýjandi fyrir slysinu meðan verið var að draga inn veiðarfæri Harðbaks. Voru þau enn í sjó, en toghlerar komnir í gálga og hafði togvinda verið fest í bremsu miðað við mesta átak. Tóku tveir hásetar við hvorum hlera og lá fyrir þeim að losa grandaraleiðara úr þeim og tengja þá við keðju, svokallaðan dauðalegg, sem festur var á hvorn hlera. Verkið gekk erfiðlega hjá þeim, sem tóku á móti hleranum bakborðsmegin, þar eð dauðaleggurinn hafði losnað úr þar til gerðri festingu og hékk fastur milli hlerans og skipsins. Áfrýjandi kom þeim þá til aðstoðar og toguðu mennirnir í leiðarann til að freista þess að losa þannig dauðalegginn. Sá, sem stóð næstur borðstokknum, teygði hægri hönd sína út fyrir hann og niður með hleranum til að ná upp dauðaleggnum. Þegar alda reið undir skut skipsins féll hlerinn skyndilega niður við það að bremsa á togspilinu gaf eftir. Strekktist þá á leiðaranum, sem tengdur var í hlerann, og klemmdist vinstri hönd áfrýjanda og þess manns, sem næstur stóð hleranum, milli leiðarans og borðstokksins. Slösuðust báðir mikið við þetta. Atvikum að slysinu er nánar lýst í héraðsdómi. Áfrýjandi reisir bótakröfu sína á því í fyrsta lagi að bremsur á togspili skipsins hafi ekki verið í lagi og að slysið megi rekja til þess. Í öðru lagi hafi verklag ekki verið rétt í umrætt sinn og megi einnig því um kenna hvernig fór. Þannig hafi aðeins einn maður verið í brú skipsins og stjórnað bæði togspili er veiðarfæri voru dregin inn og jafnframt stjórntækum skipsins. Slíkt sé í andstöðu við settar reglur og vísar áfrýjandi um það til greinar 1.2.9. í reglum nr. 413/1988 um vinnuöryggi á fiskiskipum stærri en 15 m að lengd. Þá hafi verið óforsvaranlegt að halda skipinu að veiðum við þau slæmu veðurskilyrði, sem þarna voru, en flest önnur skip á svæðinu hafi verið hætt veiðum vegna veðurs. Við mat á því verði jafnframt að líta til þess að togspilið hafi ekki verið í lagi, sem feli í sér að enn varhugaverðara hafi verið að halda áfram veiðum í jafn slæmu veðri og orðið var. Hafi togvindur auk þess verið gerðar með það fyrir augum að draga léttari veiðarfæri og minni hlera en notaðir voru á skipinu er slysið varð. Loks hafi ekki verið hafður slaki á grandaraleiðaranum eftir að hlerinn hafði verið hífður í gálga, en þannig hefði verið unnt að komast hjá slysinu, jafnvel þótt hlerinn félli niður við það að bremsan gæfi eftir. Stefndi neitar bótaskyldu og telur að slysið hafi orðið fyrir óhapp eða gáleysi áfrýjanda, sem hann verði sjálfur að bera ábyrgð á. Hlutverk áfrýjanda hafi ekki verið að taka á móti hleranum og auk þess verið óvarlegt af honum að hafa hendur á leiðaranum, eins og á stóð, þar eð búast hafi mátt við að bremsa gæti gefið eftir og hlerinn fallið niður. Þá hafi bremsubúnaðar á togspili verið í góðu lagi og er um það einkum vísað til skýrslu Aðalsteins Jóhannssonar hjá lögreglu, sem áður er getið. Hafi bremsa gefið eftir vegna þess gífurlega átaks, sem myndaðist við það að alda reið undir skipið meðan veiðarfæri voru enn í sjó, en einnig vegna þess að bremsuborði blotnaði þegar sjór gekk yfir togspilið og ókleift hafi verið að koma í veg fyrir það. Stefndi mótmælir því að rekja megi slysið á nokkurn hátt til þess að sami maður stjórnaði bæði togspili og stjórntækjum skipsins, enda hafi hann ekki unnið við að stjórna spilinu þegar slysið varð. Loks er því mótmælt að veður hafi verið svo slæmt að óforsvaranlegt hafi verið að halda áfram veiðum, enda hafi mörg önnur skip verið að veiðum á svæðinu á sama tíma. III. Fram er komið að síðla árs 1992 var Harðbakur sendur til Póllands, þar sem verulegar endurbætur voru gerðar á skipinu. Kom það aftur til landsins í byrjun árs 1993 og höfðu þá meðal annars verið settar í það nýjar togvindur í stað þeirra, sem fyrir voru þegar áfrýjandi slasaðist. Við aðalmeðferð málsins var tekin skýrsla af Stefáni Stefánssyni, sem var vélstjóri á Harðbaki í umræddri veiðiferð. Hafði hann ekki gefið skýrslu þegar slysið var áður rannsakað af lögreglu og fyrir dómi. Kvað hann togvindur skipsins og bremsur þeirra hafa verið orðnar slitnar þegar slysið varð. Aðspurður um það hvort þessi búnaður hafi verið í fullkomnu lagi svaraði hann á þann veg að þegar tækin séu orðin slitin verði ekki úr því bætt, jafnvel þótt þess sé gætt að halda þeim vel við. Vegna slits á togvindunni, sem um ræðir í málinu, hafi sá flötur á henni, sem bremsuborðinn lagðist að, ekki verið lengur hringlaga, heldur egglaga. Hafi þess vegna verið erfitt að stilla bremsuna og „sviðið sem við höfðum var orðið voðalega erfitt að finna það í stillingu og við vorum alltaf í hálfgerðu basli með að finna þetta rétta bil þannig að bremsan tæki ekki út í annars vegar þegar fríhjólaði en klemmdi hins vegar nógu vel þegar þurfti á því að halda. Þetta var ákveðið vandamál og við vorum undanfarna túra ef ég man rétt, búnir að vera ansi mikið úti á dekki og svona vera að stilla þetta og reyna að finna þetta fríbil og það gekk ágætlega og ég man þegar slysið varð þá höfðum við einmitt, ég man ekki hvort það var í þeim túr eða á undan, fundið mjög góða meðalstöðu sem virtist duga vel.“ Kvaðst vitnið hafa nefnt við verkstjóra á verkstæði stefnda að ekki væri viðunandi að vera með búnað, sem ekki væri í fullkomnu lagi. Sagðist hann jafnframt hafa bent á þá leið til úrbóta „að taka tromluna og setja hana í stóran rennibekk og rennan þennan flöt. Það náttúrulega var talin talsvert mikil aðgerð, en þá náttúrulega hefði þessi flötur hætt að vera egglaga og bremsurnar virkað betur og við getað haft meiri spennu á bremsu og þetta vandamál ekki verið til staðar ef það hefði verið gert, en það var ekki gert.“ Kvað hann sér alltaf hafa fundist skrýtið hvernig hlerarnir gátu sigið niður, eins og stundum gerðist, en það hafi ekki átt að geta gerst. Magnús Traustason stýrimaður á Harðbaki gaf einnig skýrslu fyrir dómi. Aðspurður um ástand á togvindum og bremsum þeirra svaraði hann: „Það var orðið dapurt, enda stóð til að skipta þessu út, var farið að koma inn í umræðuna að skipta þessu út, ef ég man rétt og þetta varð eiginlega til þess að þessu var skipt út alveg endanlega held ég.“ Sagði hann jafnframt að yfirleitt hafi verið unnið að því í hverri landlegu skipsins að halda þessum búnaði gangandi. Við skýrslugjöf hjá lögreglu kom fram hjá vitninu að rétt áður en slysið varð hafi það lokið við að hífa bakborðshlerann í gálga. Hafi vitnið síðan „læst spilinu með því að setja það í bremsu en þær séu settar á með þrýstilofti. Síðan kúpli hann í sundur og allt sé með eðlilegum hætti. Spilið sé kyrrt í sinni stöðu eins og eðlilegt sé.“ Síðan hafi „góð alda“ komið undir skipið aftanvert og lyft því talsvert að aftan. Við það hafi bakborðshlerinn fallið niður um 4 til 6 fet eða um það bil hálfa lengd sína. Ástæða þess hafi verið sú að bremsur togspilsins hafi ekki haldið þegar skipið fór upp á ölduna. Stjórnandi leiðaraspilsins og þeir skipverjar á Harðbaki, sem auk áfrýjanda unnu við að taka á móti toghlerum í umrætt sinn, gáfu skýrslu hjá lögreglu og við sjópróf. Skýrðu þrír þeirra svo frá að þeir hafi fyrir slysið aldrei heyrt rætt um að bremsa í togvindu gæti gefið eftir og að engin viðvörum hafi verið gefin út um það. Bar áfrýjandi á sama veg. Tveir þeirra töldu sig hins vegar hafa vitað að hlerar hafi áður sigið, en þó aldrei jafn mikið og gerðist í umrætt sinn. Einn þessarra manna sagði hlerann hafa fallið að minnsta kosti tvo metra og annar lýsti því svo að það hafi gerst eldsnöggt. Áfrýjandi hefur lagt fyrir Hæstarétt bréf rannsóknarnefndar sjóslysa 21. nóvember 2000, þar sem svarað var beiðni áfrýjanda um nánari skýringar á því áliti nefndarinnar, sem getið er í héraðsdómi. Í niðurlagi bréfsins segir: „Bremsur á vindu sem halda ekki ef bleyta kemur á þær þá er vindan ekki í fullkomnu lagi.“ Samkvæmt öllu framanröktu er ljóst að togvindan, sem um ræðir, var orðin slitin. Vitni, sem þekktu gjörla til, hafa lýst ástandi hennar og hvernig það getur hafa haft áhrif á bremsubúnað vindunnar. Búnaðurinn gaf sig og hafa nægilegar líkur verið leiddar að því að vanbúnaði á tækinu megi um kenna hve illa fór. Vindan var ekki í lagi og á þeim vanbúnaði verður stefndi að bera ábyrgð gagnvart áfrýjanda. Reynir þá ekki á aðrar málsástæður, sem áfrýjandi reisir kröfur sínar á. Ekki er hald í þeirri málsástæðu stefnda að áfrýjandi hafi í umrætt sinn gengið til verks, sem hann hafi ekki átt að koma nærri. Hefur heldur ekki verið stutt gildum rökum að áfrýjandi hafi borið sig rangt að við verk sitt og átt þannig sjálfur þátt í rás atburða með þeim hætti að efni séu til að hann beri hluta tjóns síns sjálfur. IV. Að framan var getið bótauppgjörs 16. nóvember 1992 vegna slyssins milli áfrýjanda og réttargæslustefnda og fyrirvara um óbreytt örorkustig, sem hinn fyrrnefndi gerði við móttöku bótafjárins. Ber stefndi fyrir sig að hvað sem öðru líði sé tjón áfrýjanda endanlega uppgert með þessum samningi, sem hann sé bundinn af, og geti hann engar frekari kröfur gert. Breyti fyrirvari hans engu um það, enda sé aukning á varanlegri örorku áfrýjanda hvorki veruleg né hafi ófyrirsjáanlegar breytingar orðið á heilsu hans til hins verra frá því samið var um bætur á grundvelli mats um 25% varanlega örorku. Fyrir liggur vottorð setts yfirlæknis á bæklunardeild FSA 15. september 1994 um heilsufar áfrýjanda. Af því verður ráðið að óþægindi hans og önnur einkenni handarmeinsins hafi heldur aukist miðað við lýsingu í örorkumötum tveimur árum áður. Þar er einnig fjallað um fingurágræðsluna í mars 1994. Kemur fram að ekki hafi náðst jafn gott grip milli fingranna og vonir höfðu staðið til, en jafnframt hafi aðgerðin leitt af sér aðra annmarka við notkun handarinnar og óþægindi. Um sömu atriði var fjallað þegar örorka var metin 1995 og 1999, þar sem niðurstaðan var í báðum tilvikum 30% varanleg örorka. Í niðurlagi síðarnefnda matsins segir: „Við mat á læknisfræðilegri örorku var tekið tillit til aukinna lýta á hendinni eftir fingurflutningsaðgerðina 24.03.94, mjókkun handarinnar eftir flutning miðhandarbeins vísifingurs á gamla miðhandarbein þumals, áframhaldandi blóðrásartruflana og mjög takmörkuðum ávinningi hvað varðar bætta gripgetu handarinnar eftir aðgerðina. Læknisfræðileg örorka er talin sambærileg við einfaldan missi þumals og vísifingurs vinstri handar um hnúaliði.“ Samkvæmt þessu er ljóst að afleiðingar slyssins hafa orðið enn alvarlegri en fram var komið 1992 og að hluta vegna læknisaðgerðar, sem ráðist var í, en skilaði ekki tilætluðum árangri. Fyrirvari áfrýjanda lýtur einungis að óbreyttu örorkustigi, án þess að vikið sé á annan hátt að eðli breytinga á varanlegum afleiðingum slyssins. Eins og áður er rakið breyttist metið örorkustig til hækkunar frá því samið var um bætur 16. nóvember 1992. Umræddur fyrirvari af hálfu áfrýjanda tók samkvæmt orðanna hljóðan til þess. Verður hann ekki skilinn öðru vísi en svo að áfrýjandi áskildi sér rétt til að gera frekari bótakröfu vegna varanlegrar örorku ef aðstæður breyttust á þann veg, sem hér er lýst. Getur áfrýjandi samkvæmt því krafist bóta fyrir aukna varanlega örorku og missi lífeyrisréttinda, sem reiknast sem hlutfall af henni. Fyrirvarinn tekur hins vegar ekki til kröfu um bætur fyrir aukinn miska og hinu sama gegnir um bótakröfu fyrir frekari tímabundna örorku, sem einkum felst í því að lengja þann tíma, sem áður var lagður til grundvallar um rúmlega tvö og hálft ár. Koma samkvæmt því ekki til frekari álita þær kröfur, sem hafðar voru uppi í framhaldssök áfrýjanda í héraði. Samkvæmt örorkutjónsútreikningi 29. september 1995 nemur óbætt tjón áfrýjanda fyrir 5% varanlega viðbótarörorku 1.672.100 krónum. Að teknu tilliti til skattfrelsis bótanna og hagræðis af eingreiðslu eru bætur til áfrýjanda fyrir þá örorku hæfilega ákveðnar með 1.260.000 krónum. Verðmæti tapaðra lífeyrisréttinda eru í sama örorkutjónsútreikningi talið nema 100.300 krónum, sem stefnda verður gert að greiða áfrýjanda að fullu. Stefndi ber fyrir sig að vextir eldri en fjögurra ára frá birtingu stefnu séu fyrndir. Ekki liggur fyrir hvenær stefna var birt eða árituð af hálfu stefnda og verður lagt til grundvallar að eldri vextir en fjögurra ára miðað við þingfestingardag stefnu í héraði 17. september 1998 séu fyrndir. Samkvæmt framansögðu verður krafa áfrýjanda tekin til greina með 1.360.300 krónum. Verður stefnda gert að greiða áfrýjanda þá fjárhæð með vöxtum eins og í dómsorði greinir. Réttargæslustefndi synjaði frekari bótagreiðslum með bréfi 9. janúar 1995 eftir að áfrýjandi hafði framvísað örorkumati með niðurstöðu um 30% varanlegri örorku, en ekki liggur fyrir hvenær það var gert. Verða dráttarvextir dæmdir frá dagsetningu bréfs réttargæslustefnda. Áfrýjanda var veitt gjafsókn í héraði og fyrir Hæstarétti. Verður gjafsóknarkostnaður hans greiddur úr ríkissjóði á báðum dómstigum, þar á meðal málflutningsþóknun lögmanns hans, sem ákveðin er í einu lagi eins og segir í dómsorði. Stefndi verður dæmdur til að greiða í ríkissjóð málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem ákveðinn er í einu lagi eins og greinir í dómsorði. D ó m s o r ð: Stefndi, Útgerðarfélag Akureyringa hf, greiði áfrýjanda, Halldóri Magnússyni, 1.360.300 krónur með 0,5% ársvöxtum frá 17. september 1994 til 9. janúar 1995, en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá þeim degi til greiðsludags. Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda í héraði og fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, samtals 900.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Norðurlands eystra 3. október 2000. Mál þetta, sem dómtekið var þann 6. september s.l., hefur Halldór Magnússon, kt. 080471-3869, Gránufélagsgötu 16, Akureyri, höfðað hér fyrir dómi gegn Útgerðarfélagi Akureyringa, kt. 670269-4429, Akureyri og Vátryggingarfélagi Íslands hf., kt. 690689-2009, Ármúla 3, Reykjavík, til réttargæslu, með stefnu þingfestri þann 17. september 1998. Þann 19. apríl 2000 þingfesti stefnandi framhaldsstefnu í málinu. Dómkröfur stefnanda í frumsök eru, að stefnda verði dæmt til að greiða stefnanda skaðabætur að upphæð kr. 2.043.000,-, auk 7 % vaxta frá slysdegi 7. október 1991 til 11. október 1991, 4 % frá þeim degi til 1. nóvember 1991, 3,75 % frá þeim degi til 21. nóvember 1991, 3,5 % frá þeim degi til 1. desember 1991, 3 % frá þeim degi til 1. febrúar 1992, 2,5 % frá þeim degi til 11. febrúar 1992, 2 % frá þeim degi til 21. mars 1992, 1,25 % frá þeim degi til 1. maí 1992, 1 % frá þeim degi til 11. ágúst 1993, 1,25 % frá þeim degi til 11. nóvember 1993, 0,5 % frá þeim degi til 9. janúar 1995, allt samkvæmt 7. gr. vaxtalaga nr. 25, 1987 en með dráttarvöxtum samkvæmt 10. gr. vaxtalaga, sbr. 15. gr. vaxtalaga, frá 9. janúar 1995 til greiðsludags. Krefst stefnandi þess að vextir leggist við höfuðstól á 12 mánaða fresti, í fyrsta sinn 7. október 1992, sbr. 12. gr. vaxtalaga. Þá krefst stefnandi viðurkenningar á sjóveðrétti í Harðbaki EA-303, skipaskrárnúmer 1412, til tryggingar dómkröfum í frumsök. Í framhaldssök gerir stefnandi aðallega þær kröfur, að stefnda verði dæmt til að greiða stefnanda kr. 1.507.000,-, auk dráttarvaxta af þeirri fjárhæð frá 19. apríl 2000 til greiðsludags samkvæmt 10. gr. vaxtalaga, sbr. 15. gr. vaxtalaga nr. 25, 1987. Til vara gerir stefnandi þær kröfur í framhaldssök, að stefnda verði dæmt til að greiða stefnanda kr. 1.471.300,- auk 7 % vaxta frá slysdegi 7. október 1991 til 11. október 1991, 4 % frá þeim degi til 1. nóvember 1991, 3,75 % frá þeim degi til 21. nóvember 1991, 3,5 % frá þeim degi til 1. desember 1991, 3 % frá þeim degi til 1. febrúar 1992, 2,5 % frá þeim degi til 11. febrúar 1992, 2 % frá þeim degi til 21. mars 1992, 1,25 % frá þeim degi til 1. maí 1992, 1 % frá þeim degi til 11. ágúst 1993, 1,25 % frá þeim degi til 11. nóvember 1993, 0,5 % frá þeim degi til 9. janúar 1995, 0,6 % frá þeim degi til 1. mars 1996, 0,9 % frá þeim degi til 1. maí 1996, 0,8 % frá þeim degi til 1. júní 1996, 0,7 % frá þeim degi til 1. nóvember 1996, 0,8 % frá þeim degi til 1. febrúar 1997, 0,9 % frá þeim degi til 1. júní 1997, 1 % frá þeim degi til 1. ágúst 1997, 0,9 % frá þeim degi til 1. september 1997, 0,8 % frá þeim degi til 1. janúar 1998, 0,9 % frá þeim degi til 1. mars 1998, 0,8 % frá þeim degi til 1. apríl 1998, 0,7 % frá þeim degi til 1. nóvember 1998, 0,6% frá þeim degi til 1. apríl 1999, 0,7 % frá þeim degi til 1. maí 1999, 0,8 % frá þeim degi til 1. júlí 1999, 0,9 % frá þeim degi til 1. október 1999, 1 % frá þeim degi til 1. nóvember 1999, 0,9 % frá þeim degi til 19. apríl 2000, allt samkvæmt 7. gr. vaxtalaga nr. 25, 1987 en með dráttarvöxtum samkvæmt 10. gr. vaxtalaga, sbr. 15. gr. vaxtalaga, frá 19. apríl 2000 til greiðsludags. Krefst stefnandi þess, að vextir leggist við höfuðstól á 12 mánaða fresti, í fyrsta sinn 7. október 1992, sbr. 12. gr. vaxtalaga. Þá krefst stefnandi þess bæði í frumsök og framhaldssök, að stefnda verði dæmt til að greiða stefnanda málskostnað að skaðlausu, auk virðisaukaskatts. Stefnandi nýtur gjafsóknar í málinu og krefst hann þess sérstaklega, að málskostnaður verði honum dæmdur eins og málið væri eigi gjafsóknarmál. Dómkröfur stefnda í frumsök og framhaldssök eru aðallega, að stefnda verði sýknað af öllum kröfum stefnanda og því dæmdur málskostnaður úr hans hendi að mati dómsins, en til vara að kröfur stefnanda verði stórlega lækkaðar og stefnda dæmdur málskostnaður úr hans hendi. Af hálfu réttargæslustefnda eru ekki gerðar sjálfstæðar dómkröfur og jafnframt eru engar dómkröfur gerðar á hendur því. Stefnandi lýsir málsatvikum þannig, að hann hafi verið skipverji um borð í Harðbak EA-303, sem gerður hafi verið út af stefnda. Þann 7. október 1991, um kl. 9:20, hafi stefnandi orðið fyrir slysi um borð í nefndu skipi. Hafi vinstri hendi stefnanda lent á milli svokallaðs leiðara og lunningar. Harðbakur hafi þá verið að veiðum norðaustur af Langanesi í mjög vondu veðri og hafi verið að hífa inn trollið og munu hlerarnir hafa verið komnir í gálga. Stefnandi og Sigurður Hermannsson skipsfélagi hans hafi unnið við að lása leiðara í svokallaðan dauðalegg á öðrum hlera skipsins og hafi þeir verið búnir að því, en átt eftir að losa dauðalegginn úr hleranum þegar alda hafi lyft skipinu upp. Við það hafi bremsa togvindunnar gefið eftir, hlerinn fallið niður og af þeim sökum strekkst á leiðaranum, sem klemmt hafi vinstri hendur stefnanda og Sigurðar við lunninguna. Við slysið hafi stefnandi slasast illa á vinstri hendi og hafi hendin verið sundurtætt og þumalfingur handarinnar hangið á skinntægju og einni taug. Stefnandi hafi fengið aðhlynningu til bráðabirgða um borð í skipinu, en skipið haldið til Þórshafnar og stefnandi verið sendur þaðan til Akureyrar til aðgerðar. Reynt hafi verið að tengja þumalinn á höndina, en það hafi ekki tekist og hafi komið drep í fingurinn, sem tekinn hafi verið af þann 15. nóvember 1991. Á árinu 1992, þ.e. áður en ráðist hafi verið í aðgerðir til að bæta úr fötlun stefnanda, hafi örorka hans verið metin af tveimur læknum, Júlíusi Valssyni og Atla Þór Ólasyni. Niðurstaða beggja matanna hafi verið sú að varanleg örorka stefnanda væri 25 %. Réttargæslustefndi, sem selt hafði stefnda ábyrgðartryggingu, hafi fallist á að greiða stefnanda bætur á grundvelli 25 % varanlegrar örorku. Lögmaður stefnanda hafi kvittað fyrir bótunum með fyrirvara vegna þess að ekki hafi verið ljóst, að um endanlega örorku væri að ræða. Stefnda kveður málsatvik hins vegar vera þau, að mánudaginn 7. október 1991, hafi stefnandi klemmt vinstri hönd sína milli grandaleiðara og lunningar á togaranum Harðbak, þegar verið hafi að hífa inn trollið norðaustur af Langanesi um kl. 9:20. Veður hafi verið NNA 8, all mikill sjór og hafi vindur staðið á bakborðshlið togarans. Hafi stefnandi verið háseti á togaranum. Hann hafi verið tvítugur að aldri og vanur sjómennsku. Er slysið hafi átt sér stað hafi hlerar verið komnir í gálga, búið að læsa togvindunni í bremsu við mesta átak og kúpla út. Tveir hásetar, Sigurður Hermannsson og Trausti Traustason, er tekið hafi á móti hleranum bakborðsmegin, hafi farið til að lása dauðalegg úr hleranum í grandaleiðarann. Þeir hafi lásað leiðaranum í hlerann og hafi Sigurður síðan ætlað að lása dauðalegginn úr hleranum í grandaleiðarann. Hafi leggurinn þá reynst hafa hrokkið úr eyranu á hleranum og lafað niður með honum. Sigurður hafi teygt hægri handlegginn út fyrir lunninguna til að ná dauðaleggnum en hafi haldið með vinstri hendi um grandaleiðarann. Jafnframt hafi Trausti togað í leiðarann til að fá slaka. Stefnanda hafi fundist tvímenningunum ganga brösuglega og hafi hann komið ótilkvaddur til aðstoðar og gripið báðum höndum um leiðarann milli þeirra. Stór alda hafi þá riðið undir togarann aftanverðan og lyft honum upp. Veiðarfærin hafi enn verið úti og hafi við þetta komið svo mikið átak á bakborðshlerann, að bremsa togvindunnar hafi gefið eftir og hlerinn sigið niður um einn faðm eða svo. Við það hafi strekkst á grandaleiðaranum, sem við það hafi lagst ofan á lunninguna. Sigurður og stefnandi, sem haldið hafi um grandaleiðarann, hafi við það klemmst með vinstri hendurnar á milli leiðarans og lunningarinnar. Báðir hafi þeir hlotið slæm handarmeiðsli. Trausti hafi hins vegar sleppt tökum á leiðaranum og ekki meiðst. Trollið hafi strax verið híft upp og haldið til Þórshafnar þar sem hinum slösuðu hafi verið komið undir læknishendur. Hinn 10. október hafi lögreglurannsókn hafist á slysinu hjá lögreglunni á Akureyri. Hafi lögreglumenn farið um borð í togarann, tekið ljósmyndir og gert frumskýrslu. Þá hafi sjö skipverjar gefið framburðarskýrslu, þ. á m. skipstjóri, stýrimaður og stefnandi, auk vélaeftirlitsmanns ÚA. Fram hafi komið hjá yfirmönnum skipsins og vélaeftirlitsmanni stefnda, sem athugað hafi togvindubúnaðinn sérstaklega er togarinn hafi komið til Akureyrar 10. október, að bremsur togvindunnar höfðu verið í fullkomnu lagi og búnaðurinn nýyfirfarinn. Skýring þess að bremsukerfið hafi gefið eftir þegar slysið hafi orðið, sé einfaldlega sú, að svo feiknalegt átak hafi komið á kerfið, er aldan hafi riðið undir skipið, að búnaðurinn hafi ekki þolað það. Þá hafi komið fram, að þegar sjór gangi yfir skipið geti bremsuborðarnir blotnað og verði hald þeirra þá ekki eins gott. Þann 23. október 1991 hafi farið fram sjópróf vegna slysanna. Hafi þar m.a. komið fram, að við fyrrnefndar aðstæður gætu bremsur gefið eftir og hlerar sigið. Skipstjóri hafi borið að hann hefði upplýst þá, sem lásuðu úr toghlerunum, um þá hættu. Sumir skipverjar hafi sagst hafa verið kunnugt um að hlerarnir hefðu sigið, en að sögn skipsjóra hefðu skipverjar ekki almennt verið varaðir við því við hvaða aðstæður bremsurnar gætu gefið eftir. Þá hafi stefnandi borið að hann hefði aldrei heyrt, að bremsa á spilum gæti gefið sig. Fulltrúi Rannsóknarnefndar sjóslysa hafi verið viðstaddur sjóprófið og hafi nefndin gefið út skýrslu um slysið. Niðurstaða rannsóknarnefndarinnar hafi verið sú, að orsök slyssins mætti rekja til þess að bremsur á togspili héldu illa, þegar þær væru blautar, og að ekki mætti hafa hendur milli lunningar og víra eins gert hafi verið þegar slysið hafi átt sér stað. Stefnda kveður stefnanda hafa misst vinstri þumalfingur af völdum slyssins. Hafi stúfurinn verið mjög viðkvæmur og höndin mjög kulsækin yfir áverkastað og erfitt að beita henni. Júlíus Valsson læknir hafi hinn 6. júní 1992 metið varanlega örorku stefnanda 25 % af völdum slyssins auk 100 % tímabundinnar örorku í sex mánuði. Í mati Júlíusar hafi komið fram, að hugsanlega mætti búa til nýjan þumal og þar með nýtt grip fyrir hendina með flutningi táar á stað þumalfingurs. Atli Þór Ólason læknir hafi einnig metið örorku stefnanda hinn 16. júlí s.á. og hafi hann komist að sömu niðurstöðu og Júlíus eða að varanleg örorka stefnanda af völdum slyssins væri 25 %. Hafi þá verið miðað við töflumat fyrir missi þumalfingurs og miðhandarbeins. Stefnandi hafi krafist skaðabóta úr hendi stefndu fyrir slysið á grundvelli þessara örorkumata og líkindareiknings byggðum á örorkumötunum. Stefndu hafi hins vegar ekki talið slysið skaðabótaskylt. Vegna þrábeiðni hafi réttargæslustefnda samt fallist á að greiða stefnanda, auk bóta úr atvinnuslysatryggingu sjómanna, skaðabætur vegna slyssins úr ábyrgðartryggingu útgerðarinnar án viðurkenningar á bótaskyldu eða ex gratia. Gengið hafi verið frá bótauppgjöri í takt við það hinn 16. nóvember 1992. Bæturnar hafi numið rúmum fjórum milljónum króna auk vaxta og kostnaðar. Þáverandi lögmaður stefnanda hafi kvittað fyrir móttöku skaðabótanna með fyrirvara um óbreytt örorkustig, en að öðru leyti sem fullum og endanlegum bótum vegna slyssins og að fallið væri frá öllum frekari kröfum á hendur stefnda og réttargæslustefnda. Þá hafi sérstaklega verið tekið fram á bótakvittuninni, að bæturnar væru greiddar án viðurkenningar á bótaskyldu. Stefnandi kveður réttargæslustefnda hafa, með því að selja stefnda ábyrgðartryggingu vegna Harðbaks EA-303, tekist á hendur að bæta þeim sem slasist við vinnu sína um borð í skipinu það tjón, sem af slysinu hljótist, ef stefndi beri á því skaðabótaábyrgð, líkt og hér sé raunin. Stefndi hafi í raun viðurkennt bótaskyldu sína með því að bæta stefnanda tjón hans miðað við þau örorkumöt sem fyrir hafi legið er uppgjör fór fram. Kveður stefnandi á kvittun réttargæslustefnda vegna greiðslu bóta til stefnanda vera kvittað fyrir móttöku bótagreiðslu f.h. stefnanda með fyrirvara um örorkustig og geti stefndi því ekki borið fyrir sig að um fullnaðaruppgjör án fyrirvara hafi verið að ræða af hálfu stefnanda. Síðar hafi komið í ljós að örorka stefnanda sé verulega meiri, þ.e. 20 % hærri en gert hafi verið ráð fyrir í uppgjörinu og séu því allar forsendur til að taka málið upp að nýju á grundvelli nýrra upplýsinga, sérstaklega þar sem málið hafi verið gert upp í öndverðu með sérstökum fyrirvara varðandi örorkustigið. Stefnandi kveður hinn bótaskylda atburð hafa orðið þegar verið hafi verið að losa toghlera skipsins frá togvírum áður en varpan hafi verið tekin um borð. Stefnandi hafi ásamt skipsfélögum sínum verið að vinna að því að lása leiðara í dauðalegg á toghlera skipsins bakborðsmegin. Þeir hafi staðið að öllu leyti rétt og eðlilega að því verki og framkvæmt það á þann eina sem hátt, sem mögulegt hafi verið, sbr. framburð 1. stýrimanns við sjópróf. Kveður stefnandi orsök slyssins vera þá, að bremsur í spili skipsins hafi gefið eftir og við það hafi hlerinn fallið niður og um leið strekkst á leiðaranum og hafi stefnandi og Sigurður skipsfélagi hans orðið á milli leiðarans og lunningarinnar. Stefnandi kveður slíkan vanbúnað á spilbremsu vera á ábyrgð útgerðarinnar, þ.e. stefnda. Það hafi verið stefnda að sjá til þess að allur útbúnaður skipsins væri þannig að af honum stafaði eins lítil hætta fyrir skipverja og nokkur möguleiki væri. Kveður stefnandi koma fram í gögnum málsins, að hugsanlega sé ástæða þess að bremsur spilsins hafi gefið eftir sú, að sjór hafi komist á bremsuborða og þeir því ekki getað haldið spilinu. Hlífar hafi verið settar yfir borðana til að koma í veg fyrir þetta en þær ekki reynst duga í öllum tilfellum, s.s. þegar sjór gangi yfir skipið. Hafi 1. stýrimaður Harðbaks borið við sjópróf, að hann hafi vitað að stefndi hafi verið að leita fyrir sér með endurnýjun þess bremsubúnaðar, sem á spilunum hafi verið. Stefnda hafi því verið fyllilega meðvitað um að útbúnaðurinn væri ekki fullnægjandi enda hafi farið fram verulegar endurbætur á útbúnaði skipsins eftir slys stefnanda, þ. á m. hafi verið skipt um togspil. Stefnandi kveður ljóst mega vera, að sú aukna áhætta sem því fylgi að vera að veiðum við tvísýn og erfið veðurskilyrði hvíli á útgerðarmanni skipsins. Hann beri ábyrgð á athöfnum þeirra sem hann feli stjórn skipsins og það að skipi sé haldið til veiða við hörðustu skilyrði, geti ekki á nokkurn hátt orðið til þess að rýra bótarétt einstakra skipverja, sem slasist af þeim sökum. Stefnandi kveður það vel þekkta meginreglu, sem ítrekað hafi verið staðfest af dómstólum, að sá sem standi í atvinnustarfsemi sem feli í sér hættulegar aðstæður fyrir starfsmenn, beri ríka bótaábyrgð gagnvart þeim, sem slasist við framkvæmd starfa í hans þágu. Stefnandi kveður það hafa komið fram við sjópróf, að 1. stýrimaður hafi verið einn við að stýra skipinu og stjórna hífingu þegar slysið hafi orðið. Samkvæmt 1.2.9. gr. reglugerðar nr. 413, 1988 sé bannað að sami maður stjórni bæði skipi og hífingu á sama tíma, enda sé slíkt ekki á færi eins manns. Slíkar athafnir felli ábyrgð á útgerðarmann. Rök fyrir miskabótakröfu kveður stefnandi vera þau, að slysið hafi valdið honum ómældum þjáningum og endurteknum aðgerðum, því sé tímabundinn miski mikill og varanlegur miski enn meiri þar sem stefnandi þurfi að lifa með mikil lýti á hendinni. Kveður stefnandi dráttarvaxta af kröfum í aðalsök vera krafist frá og með 9. janúar 1995 en það sé dagsetning bréfs réttargæslustefnda þar sem greiðslu sé neitað eftir útreikningi tryggingafræðings. Dráttarvaxta krafna í framhaldssök sé hins vegar krafist frá þingfestingardegi sakaukastefnu. Um bótaábyrgð kveðst stefnandi vísa til 171. og 172. gr. siglingalaga nr. 34, 1985 og almennra meginreglna skaðabótaréttar, þ.m.t. sakarreglunnar og reglunnar um húsbóndaábyrgð. Um miskabótakröfu vísist til 264. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940. Til stuðnings kröfum í framhaldssök sé vísað til samþykkis gagnaðila og jafnframt til 29. gr laga nr. 91, 1991, sbr. 1. mgr. 27. gr. s.l. Varðandi sjóveð sé vísað til 2. tl. 197. gr. siglingalaga nr. 34, 1985. Þá vísist jafnframt til reglugerðar nr. 413, 1988, greinar 1.2.9. Um vaxtakröfu sé vísað til ákvæða vaxtalaga nr. 25, 1987, 7., 12. og 15. gr. Varðandi málskostnað sé vísað til ákvæða 129. og 130. gr. laga nr. 91, 1991 og um virðisaukaskatt vísist til laga nr. 50, 1988. Stefnda kveður að um skaðabótaábyrgð á slysi stefnanda fari eftir sakarreglu 171. gr. siglingalaga nr. 34, 1985. Hlutlægar bótareglur vegna áhættusams eða hættulegs atvinnurekstrar eigi hins vegar ekki við, enda sé margdæmt að fiskveiðar teljist ekki hættulegur atvinnurekstur. Kveður stefnda sýknukröfu þess í fysta lagi byggja á því, að slysið verði hvorki rakið til sakar stefnda eða starfsmanna hans, bilunar eða vanbúnaðar á tækjum togarans Harðbaks eða annarra atriða, sem útgerðarmaður geti borið ábyrgð á. Kveður stefnda rangt að stefnda hafi viðurkennt skaðabótaskyldu sína á slysinu, svo sem stefnandi haldi fram. Hið rétta sé, að réttargæslustefndi hafi greitt stefnanda skaðabætur vegna slyssins án viðurkenningar á bótaskyldu og hafi hvorki stefndi né réttargæslustefndi viðurkennt bótaskyldu vegna slyssins. Þá kveður stefnda það rangt og ósannað, að bremsur togvindunnar hafi verið vanbúnar. Það sé alþekkt að spilbremsur líkt og allar aðrar bremsur haldi ekki eins vel við og ella, ef bleyta komist inn á bremsuborðana og sé ógerningur á sjó að koma í veg fyrir slíkt. Orsaka slyssins sé öðrum þræði að rekja til þess eins og fram komi í áliti Rannsóknarnefndar sjóslysa, en ekki til vanbúnaðar eða bilunar á bremsubúnaðinum. Það hafi og ráðið úrslitum um að bremsan gaf eftir, hve mikið átak hafi komið á hlerann þegar stóraldan reið undir skipið. Stefnda kveður mannlegan tækjabúnað seint svo fullkominn, að vindar og stórsjóir geti ekki reynst honum ofviða. Enginn sérfróður og hlutlaus umsagnaraðili, hvorki Rannsóknarnefnd sjóslysa né aðrir, hafi heldur haldið því fram, að bremsubúnaður togvindunnar hafi verið vanbúinn og að slysið megi rekja til þess. Þá sé rangt hjá stefnanda, að endurnýjun á togspili skipsins löngu síðar hafi verið gerð vegna vanbúnaðar togspilsins. Hið rétta sé að gagngerar breytingar hafi verið gerðar á togaranum og systurskipi hans Kaldbak EA, vegna breytinga á veiðunum. Hafi m.a. verið settar nýjar fiskimóttökur og vinnslulínur í togarana, lunningar hækkaðar og verulegar breytingar gerðar á brú. Hafi ný togspil aðeins verið liður í þessum breytingum. Stefnda kveður slysið ekki verða rakið til þess, að stýrimaður togarans hafi annast bæði um stjórn skipsins og jafnframt gripið í hífingu eftir að spilmaður hafi verið farinn úr brúnni. Búið hafi verið að fastlæsa bremsum miðað við mesta átak og kúpla frá þegar slysið hafi átt sér stað. Ekkert orsakasamband sé því milli slyssins og þess, að stýrimaður hafði fyrir slysið bæði séð um stjórntök skipsins og híft með togspilinu. Þannig sé ekki við stýrimann að sakast um slysið. Ekki verði skipstjórnarmönnum heldur metið til sakar að vera að veiðum í því veðri sem var umræddan dag. Fjöldi annarra skipa hafi verið á sömu slóðum á veiðum á sama tíma og hafi Rannsóknarnefnd sjóslysa ekki gert athugasemdir í þessu efni. Ekki sé því við útgerð og skipshöfn að sakast um slysið. Kveður stefnda stefnanda hins vegar eiga sjálfan sök á slysi sínu, en hann hafi sýnt af sér stórkostlegt gáleysi. Hann hafi farið að leiðaranum, án fyrirmæla yfirmanna skipsins, og gripið um hann báðum höndum við lunninguna, en það hafi verið stórháskalegt eins og á hafi staðið. Hafi stefnandi sem vanur sjómaður átt að vita betur. Ekki megi hafa hendur milli víra og lunningar eins og stefnandi hafi gert og megi öðrum þræði rekja slysið til þess eins og fram komi í áliti Rannsóknarnefndar sjóslysa. Ávallt geti slaknað eða strekkst á vírum þegar verið sé að taka inn veiðarfærin ekki síst í sjógangi. Stefnanda hafi, sem vönum togarasjómanni, hlotið að vera það ljóst og hafi stefnandi í öllu falli átt að vera viðbúinn því að sleppa tökum á leiðaranum ef svo bæri undir, en á því hafi líka orðið misbrestur. Það er því álit stefnda að slysið megi rekja til óhappatilviljunar og eigin gáleysis stefnanda sjálfs. Stefnda kveður sýknukröfu þess í annan stað vera byggða á því, að stefnandi sé bundinn við samningsuppgjör sitt á slysinu og fullnaðarkvittun lögmanns síns frá 16. nóvember 1992. Ósannað sé að heilsufarslegar afleiðingar slyssins hafi í verulegum mæli orðið aðrar og meiri en stefndandi hafi mátt reikna með þegar uppgjörið hafi farið fram, en það sé frumskilyrði réttar til viðbótarbóta. Í upphafi hafi legið fyrir að aðgerð kynni að verða gerð á hendinni í þeim tilgangi að búa til nýtt grip. Ósannað sé að stefnandi hafi hlotið meira en 25 % varanlega örorku af völdum slyssins, eins og læknarnir Júlíus Valsson og Atli Þór Ólason hafi upphaflega metið og sé í takt við töflumat fyrir missi þumalfingurs og miðhandarbeins. Einhliða örorkumat þeirra Sigurjóns Sigurðssonar og Guðmundar Björnssonar um 30 % varanlega örorku fái ekki staðist, þar sem stefnandi hafi við aðgerðina á hendinni fengið grip í hana, sem hann hafi ekki haft áður og hefði örorka hans því átt að hafa lækkað en ekki hækkað. Kveðst stefnda mótmæla örorkumatinu sérstaklega sem bersýnilega röngu. Þá hafi stefndu og ekki verið gefinn kostur á að gæta hagsmuna sinna við matið og verði það einnig af þeirri ástæðu ekki lagt til grundvallar. Þá geti hækkun á varanlegri örorku um aðeins 5 örorkustig ekki talist veruleg í skilningi skaðabótaréttar. Mat á örorku sé líka svo matskennt, að mismunur eftir matsmönnum um 5 örorkustig við mat á sömu slysaafleiðingum sé næsta eðlilegur, en sanni ekki breytingu eða aukna afleiðingu slyss. Ekkert liggi fyrir um að ófyrirsjáanlegar nýjar og verri afleiðingar slyss stefnanda hafi komið fram eftir að samkomulagið hafi verið gert, en hins vegar ætti aðgerðin á hendinni að hafa orðið til batnaðar í það minnsta þegar fram í sæki. Loks sé á það að líta, að uppgjörið hafi verið gert án viðurkenningar á bótaskyldu og hafi fyrirvari í kvittun um óbreytt örorkustig því enga þýðingu. Kveður stefnda því að framangreindu virtu ósannað, að forsendur hafi brostið fyrir samkomulaginu um greiðslu bóta, sem gert hafi verið þann 16. nóvember 1992, án viðurkenningar á bótaskyldu. Þá kveðst stefnda mótmæla stefnukröfum sérstaklega sem svo vanreifuðum að varði frávísun ex officio. Stefnda kveðst mótmæla kröfum stefnanda í framhaldssök sem röngum, ósönnuðum og allt of háum, auk þess sem miski af völdum slyssins sé þegar fullbættur. Tekur stefnda fram, að ekki verði séð að miski stefnanda hafi aukist neitt frá því bótauppgjörið fór fram. Kveður stefnda ósannað að stefnandi hafi orðið fyrir nokkru raunverulegu tímabundnu vinnutekjutapi eða hverju það hafi numið, ef um það hafi verið að ræða. Útreikningar Jóns Erlings Þorlákssonar tryggingafræðings séu engin sönnun í því sambandi. Að því leyti sem líkindareikningur tryggingafræðings teljist hæfur til hliðsjónar við bótaákvörðun beri jafnframt að miða við útreiknað höfuðstólsverðmæti á slysdegi, en ekki á útreikningsdegi eins og stefnandi miði við í aðalkröfu. Vexti eldri en fjögurra ára frá birtingardegi stefnu kveður stefnda vera fyrnda og þá sé upphafstíma dráttarvaxta mótmælt frá fyrri tíma en dómsuppsögudegi eins og málið sé vaxið. Stefnda kveður sjóveðrétt fyrir kröfum stefnanda vera löngu fyrndan, en sjóveðréttur í skipi fyrnist sé honum ekki fylgt eftir með lögsókn innan árs frá því að krafa stofnast, sbr. 201. gr. siglingalaga nr. 34, 1985. Krafa stefnanda hafi í allra síðasta lagi stofnast á árinu 1995 er honum hafi verið metin viðbótarörorka og meint viðbótartjón reiknað út. Stefna sé hins vegar ekki birt fyrr en 1998. Vegna kröfugerðar af hálfu stefnanda kveður stefnda bera að dæma stefnanda til greiðslu málskostnaðar hvernig sem málið fari, sbr. 131. gr. laga nr. 91, 1991 um meðferð einkamála, en stefnda krefjist að öðru leyti málskostnaðar á grundvelli 130. gr. nefndra laga. Skýrslur fyrir dómi gáfu auk stefnanda Júlíus Gestsson, Þorvaldur Ingvarsson, Stefán Stefánsson og Magnús Traustason. Á kvittun dags. 16. nóvember 1992, sem lögmaður stefnanda gaf réttargæslu-stefnda fyrir móttöku á bótum vegna slyss stefnanda, kemur skýrlega fram, að bæturnar séu greiddar án viðurkenningar á bótaskyldu. Stefnandi hefur ekki lagt fram nein gögn sem styðja þá fullyrðingu hans, að viðurkenning á bótaskyldu liggi fyrir. Verður með vísan til þessa og eindreginnar neitunar stefnda, að telja með öllu ósannað að fyrir liggi viðurkenning á bótaskyldu vegna slyss stefnanda. Magnús Traustason, 1. stýrimaður á Harðbak, bar fyrir lögreglu og við sjópróf, að hann hafi híft bakborðshlerann upp um u.þ.b. eitt fet að ósk hleramannanna, eftir að Eiður Sigþórsson, starfandi 2. stýrimaður, hafi farið úr brúnni og niður á dekk, til að stjórna grandaraspilinu. Þá bar Magnús að að því loknu hafi hann sett bremsuna á og kúplað frá og allt verið með eðlilegum hætti. Hvergi í gögnum málsins er þess að finna stoð, að Magnús Traustason hafi verið að stjórna togspilinu á þeirri stundu, sem slys stefnanda átti sér stað. Þvert á móti styður framburður Vals Sigurðssonar háseta, fyrir lögreglu og við sjópróf, frásögn Magnúsar, um hið gagnstæða. Er því með öllu ósannað, að slys stefnanda hafi orsakast af áður lýstu broti Magnúsar á 1.2.9. gr. reglugerðar nr. 413, 1988. Er atvik máls gerðust var leiðindaveður, mikill sjór og norðnorðaustan 8 vindstig, sbr. það sem fram kemur um aðstæður í skýrslu Rannsóknarnefndar sjóslysa dags. 27. maí 1992. Samkvæmt framburði Magnúsar Traustasonar voru fjölmörg skip að veiðum á sömu slóðum og Harðbakur. Í áðurnefndri niðurstöðu Rannsóknarnefndar sjóslysa eru ekki gerðar neinar athugasemdir við að skipinu hafi verið haldið til veiða umrætt sinn. Er því að mati dómsins ósannað, að saknæmt hafi verið af stefnda, að halda skipinu til veiða við lýstar aðstæður. Samkvæmt framburði Stefáns Stefánssonar, vélstjóra á Harðbak, fyrir dómi, var togspil skipsins orðið slitið er atvik máls gerðust. Það kom fram hjá Stefáni, að slitið hafi haft í för með sér, að erfitt hafi verið að stilla bremsubúnað spilsins. Hins vegar bar Stefán, að vel hefði tekist til við stillingu þess búnaðar fyrir umrædda veiðiferð. Af nefndaráliti Rannsóknarnefndar sjóslysa vegna málsins verður ekki annað ráðið, en slys stefnanda megi rekja til bleytu í bremsuborða togspilsins og því hvernig stefnandi sjálfur bar sig að umrætt sinn. Ekkert í niðurstöðum nefndarálits Rannsóknarnefndarinnar bendir til þess, að nefndin hafi talið að slys stefnanda hafi mátt rekja til vanbúnaðar á togspili Harðbaks. Stefnandi hefur fyrir dómi ekki lagt fram gögn um að vanbúnaður togspils hafi orsakað slys stefnanda. Hefur niðurstöðum Rannsóknarnefndarinnar því ekki verið hnekkt. Með vísan til þess sem að framan hefur verið rakið þykir verða að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda í málinu. Rétt þykir að málskostnaður falli niður. Stefnanda var veitt gjafsókn með bréfi dóms- og kirkjumálaráðuneytisins dags. 10. nóvember 1998. Gjafsóknarkostnaður stefnanda kr. 742.435,- greiðist því úr ríkissjóði, þar með talin málflutningslaun lögmanns hans, Þorsteins Hjaltasonar hdl., kr. 500.000,- og er virðisaukaskattur innifalinn í þeirri fjárhæð. Dóm þennan kveður upp Freyr Ófeigsson, dómstjóri. D Ó M S O R Ð : Stefnda, Útgerðarfélag Akureyringa hf., skal sýkn af öllum kröfum stefnanda, Halldórs Magnússonar, í máli þessu. Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda kr. 742.435,- greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningslaun lögmanns hans, Þorsteins Hjaltasonar hdl., kr. 500.000,-.
|
Mál nr. 69/2017
|
Kærumál Gjaldþrotaskipti Málsástæða
|
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem bú H var tekið til gjaldþrotaskipta að kröfu Í hf. á grundvelli 1. tölul. 2. mgr. 65. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir ViðarMár Matthíasson, Eiríkur Tómasson og Greta Baldursdóttir. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar meðkæru 31. janúar 2017, en kærumálsgögn bárust réttinum 14. febrúar sama ár. Kærðurer úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 25. janúar 2017, þar sem bú sóknaraðila vartekið til gjaldþrotaskipta að kröfu varnaraðila. Kæruheimild er í 1. mgr. 179.gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Sóknaraðili krefst þess að hinnkærði úrskurður verði felldur úr gildi. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði ogkærumálskostnaðar.Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar og kærumálskostnaðar.Fyrir Hæstarétti reisir sóknaraðili kröfusína meðal annars á því að varnaraðili geti ekki krafist gjaldþrotaskipta á búihennar þar sem krafa hans eigi rót sína að rekja til persónulegrar ábyrgðarhennar, sbr. 2. mgr. 8. gr. laga nr. 32/2009 um ábyrgðarmenn. Málsástæða þessier of seint fram komin og kemur því ekki til álita við úrlausn málsins hérfyrir dómi, sbr. 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr.4. mgr. 150. gr. sömu laga og 2. mgr. 179. gr. laga nr. 21/1991. Með þessariathugasemd en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verðurhann staðfestur.Sóknaraðila verður gert að greiðavarnaraðila kærumálskostnað eins og greinir í dómsorði.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Sóknaraðili, Hlédís Sveinsdóttir, greiði varnaraðila, Íslandsbanka hf.,350.000 krónur í kærumálskostnað.Úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 25. janúar 2017.Meðbeiðni, dags. 7. október 2015, sem barst dóminum sama dag, krafðistsóknaraðili, Íslandsbanki hf., Kirkjusandi 2, Reykjavík, þess að búvarnaraðila, Hlédísar Sveinsdóttur, kt. [...], yrði tekið til gjaldþrotaskiptameð vísan til 65. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Við fyrirtökugjaldþrotaskiptabeiðninnar 5. nóvember 2015 var sótt þing af hálfu sóknaraðilaog varnaraðila. Varnaraðili mótmælti kröfunni og var þá þingfest ágreiningsmálþetta, sbr. 1. mgr. 168. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Sóknaraðilikrefst þess að bú varnaraðila verði tekið til gjaldþrotaskipta. Sóknaraðiligerir einnig kröfu um málskostnað. Varnaraðilikrefst þess að kröfu sóknaraðila um að bú varnaraðila verði tekið tilgjaldþrotaskipta verði hafnað. Þá krefst varnaraðili málskostnaðar. I. Krafa sóknaraðila um að bú varnaraðilaverði tekið til gjaldþrotaskipta er byggð á því að gert hafi veriðárangurslaust fjárnám hjá varnaraðila, hinn 1. október 2015. Í beiðnisóknaraðila um gjaldþrotaskipti á búi varnaraðila segir að lýst séneðangreindri kröfu: Höfuðstóll, gjaldfelldur 18.243.328 Samningsvextir til 1.10.2009 1.083.120 Dráttarvextir til 7.10.2015 15.391.082 Banka- og stimpilkostnaður 20.598 Innheimtuþóknun 953.121 Mót í héraðsdómi 6.800 Greiðsluáskorun 14.800 Birting greiðsluáskorunar 12.500 Fjárnámsbeiðni 23.000 Kostnaður vegna fjárnáms 139.132 Uppboðsbeiðni 6.800 Kostnaður vegna uppboðs 84.300 Kröfulýsing 6.800 Gjaldþrotaskiptabeiðni 23.000 Annar kostnaður 31.700 Vextir af kostnaði 79.070 Virðisaukaskattur 265.998 Innborgun -11.863.125 Samtals kr. 24.522.024 Samkvæmt sundurliðun semsóknaraðili lagði fram í þinghaldi 9. nóvember 2016 nemur krafa hans, miðað viðviðmiðunardaginn 8. nóvember 2016, samtals 28.269.289 krónum.Sóknaraðilikveðst ábyrgjast greiðslu alls kostnaðar af meðferð þessarar kröfu og gjaldþrotaskiptumef til kemur. II. Varnaraðili lagði framgreinargerð í þinghaldi 9. nóvember 2015, þar sem kröfu sóknaraðila var mótmæltog vísað til þess að ágreiningsmál væri rekið fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur umfjárnámsgerðina 1. október 2015. Málinu var frestað að beiðni sóknaraðila tilað kynna sér framlögð gögn varnaraðila og leggja fram frekari gögn, til 23.nóvember 2015. Í þinghaldi þann dag lagði sóknaraðili fram greinargerð ogfrekari gögn. Málinu var frestað að beiðni varnaraðila til 14. desember 2015 ení þinghaldi þann dag lagði varnaraðili fram bókun þar sem mótmælt vargagnaframlagningu sóknaraðila í þinghaldinu23. nóvember 2015. Málinu var að ósk varnaraðila frestað til 6. janúar2016 til að leggja fram frekari gögn. Þegar málið var tekið fyrir þann daglagði varnaraðili fram ýmis gögn og fékk sóknaraðili frest til 27. janúar 2016til að kynna sér þau. Í þinghaldi þann dag lögðu báðir málsaðilar fram gögn ogvar málinu frestað til 2. febrúar 2016. Við fyrirtöku málsins þann dag var ákveðiðað munnlegur málflutningur færi fram í málinu 8. apríl 2016. Að beiðnivarnaraðila var fyrirhuguðum málflutningi frestað utan réttar til 6. maí 2016,þar sem ekki lá fyrir niðurstaða í ágreiningsmáli sem rekið var fyrirHéraðsdómi Reykjavíkur um fjárnám sýslumanns frá 1. október 2015, sbr. mál nr.Y-5/2015. HéraðsdómurReykjavíkur kvað upp úrskurð 18. apríl 2016 í máli nr. Y-5/2015 þar semaðfarargerð sú sem fram fór hjá sýslumanni 1. október 2015 og lauk meðárangurslausu fjárnámi var felld úr gildi. Úrskurðurinn var kærður tilHæstaréttar. Var því ákveðið að fresta máli því sem hér er til úrlausnarótiltekið.Meðdómi Hæstaréttar 14. júní 2016 í máli nr. 356/2016 var hinn kærði úrskurður ímáli nr. Y-5/2015 felldur úr gildi. Í kjölfarið var munnlegur málflutningur umkröfu sóknaraðila um gjaldþrotaskipti á búi varnaraðila ákveðinn 22. ágúst2016, en síðan var ákveðið að fresta málflutningi að ósk varnaraðila til 26.september 2016 til sáttaumleitana. Sættir tókust ekki og ekki varð afmálflutningi 26. september, en sóknaraðili samþykkti að ósk varnaraðila aðmálinu yrði frestað þar til niðurstaða lægi fyrir vegna beiðni varnaraðila umendurupptöku á framangreindum dómi Hæstaréttar í máli nr. 356/2016. Meðúrskurði endurupptökunefndar í máli nr. 3/2016 frá 19. október 2016 var beiðnivarnaraðila um endurupptöku dóms Hæstaréttar í máli nr. 356/2016 hafnað. Meðtölvupósti lögmanns sóknaraðila 24. október 2016 var upplýst að með úrskurðiendurupptökunefndar hefði beiðni varnaraðila um endurupptöku dóms Hæstaréttar ímáli nr. 356/2016 verið hafnað og var þess óskað að dómari boðaði tilaðalflutnings í máli þessu. Dómari boðaði málsaðila til aðalflutnings sem færifram 9. nóvember 2016. Degi áður, 8. nóvember, óskaði varnaraðili eftir því aðmálinu yrði frestað þar sem lögmaður varnaraðila hefði sagt sig frá málinu.Dómari synjaði frestbeiðni varnaraðila og setti varnaraðili í kjölfarið framkröfu um að dómari viki sæti. Krafa varnaraðila var tekin til úrskurðar íþinghaldi 9. nóvember og því hafnað að dómari viki sæti. Með dómi Hæstaréttar6. desember 2016 í máli nr. 785/2016 var úrskurðurinn staðfestur. Dómari boðaðimálsaðila til munnlegs málflutnings um kröfu sóknaraðila sem átti að fara fram14. desember 2016 en honum var frestað vegna veikinda varnaraðila til 11.janúar 2017 og var málið þá tekið til úrskurðar. III.Samkvæmt1. tölulið 2. mgr. 65. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. geturlánardrottinn krafist þess að bú skuldarans verði tekið til gjaldþrotaskipta,hafi fjárnám verið gert hjá skuldaranum án árangurs að einhverju leyti eða ölluá síðustu þremur mánuðum fyrir frestdag, enda sýni skuldarinn ekki fram á aðhann sé allt að einu fær um að standa full skil á skuldbindingum sínum þegarþær falla í gjalddaga eða verði það innan skamms tíma. Eins og rakið hefur verið varárangurslaust fjárnám gert hjá varnaraðila 1. október 2015. Varnaraðili hefur ímáli þessu teflt fram sömu málsástæðum og fjallað var um í dómi Hæstaréttar ímáli nr. 356/2016 varðandi gildi fjárnámsins, en þar var öllum málsástæðumvarnaraðila hafnað. Þannig var hafnað þeirri málsástæðu varnaraðila aðmarkaðsverðmæti byggingarlóðar að Miðskógi 8 í Garðabæ næmi hærri fjárhæð enkröfu sóknaraðila á hendur varnaraðila. Var í dómi Hæstaréttar miðað við aðverðmæti lóðarinnar hafi verið 12.000.000 króna á uppboðsdegi. Einnig var þvíhafnað í dómi Hæstaréttar að ábyrgð varnaraðila væri fallin brott samkvæmtlögum um ábyrgðarmenn nr. 32/2009 og að sóknaraðili hafi leyst annanábyrgðarmann á veðskuldabréfinu undan skyldum sínum, þar sem árangurslaustfjárnám var gert hjá honum 25. apríl 2014.Varnaraðiligetur ekki í máli því sem hér er til úrslausnar byggt á því að hafna beri kröfusóknaraðila um gjaldþrotaskipti þar sem markaðsvirði lóðarinnar sé ósannað eðameð vísan til 4., 5. og 10. gr. laga um ábyrgðarmenn, eða öðrum málsástæðum semvarða fjárnámið, enda hefur með dómi Hæstaréttar í máli nr. 356/2016 veriðskorið úr um gildi fjárnámsins. Samkvæmt þeim dómi liggur fyrir aðárangurslaust fjárnám sem gert var hjá varnaraðila hinn 1. október 2015 ergilt. Eru lagaskilyrði því að þessu leyti fyrir hendi til að taka búvarnaraðila til gjaldþrotaskipta, sbr. 1. tl. 2. mgr. 65. gr. laga nr. 21/1991um gjaldþrotaskipti o.fl.Afhálfu varnaraðila er því hins vegar haldið fram að formskilyrði til að fallastá kröfu sóknaraðila um gjaldþrotaskipti séu ekki uppfyllt þar sem aðfararbeiðnitil sýslumanns hafi ekki fylgt kröfu sóknaraðila um gjaldþrotaskipti. Krafasóknaraðila um gjaldþrotaskipti er byggð á árangurslausu fjárnámi og fylgdikröfunni endurrit úr gerðabók sýslumanns um hið árangurslausa fjárnám. Eruengir annmarkar á kröfu sóknaraðila sem geta leitt til þess að henni verðihafnað. Þá er hafnað þeirri málsástæðu sem varnaraðili hefur haldið fram um aðútreikningur á peningakröfu sóknaraðila sé rangur. Varnaraðiliheldur því enn fremur fram að ekki sé unnt að fallast á kröfu sóknaraðila umgjaldþrotaskipti þar sem peningakrafa hans sé nægilega tryggð, sbr. 3. mgr. 65.gr. laga nr. 21/1991, þar sem annar maður, A, hafi gengist í sjálfskuldarábyrgðfyrir greiðslu skuldarinnar, ásamt varnaraðila og eiginmanni hennar, B, ogsóknaraðila hafi borið að leita fullnustu kröfu sinnar hjá honum. Samkvæmt3. mgr. 65. gr. laga nr. 21/1991 getur krafa lánardrottins um gjaldþrotaskiptiekki náð fram að ganga ef peningakrafa hans er nægilega tryggð með veði eðaöðrum sambærilegum réttindum í eignum skuldarans eða þriðja manns, eða þriðjimaður bjóði fram greiðslu eða nægilega tryggingu fyrir henni. Árangurslaust fjárnámvar gert hjá A 25. apríl 2014 að kröfu sóknaraðila á grundvelliábyrgðaryfirlýsingar hans. Varnaraðili hefur lagt fram samning um kaup A áfasteign að [...], dags. 1. júlí 2016, en áður átti A veðsetta íbúð að [...] íReykjavík. Samkvæmt kaupsamningi um eignina að [...] var kaupverðið 66milljónir króna en eignarhluti A í eigninni er 50%. Fasteignamat eignarinnar er55 milljónir króna. Í fyrirliggjandi gögnum kemur fram að eignin er veðsett á1. veðrétti vegna veðskuldabréfs að fjárhæð 26.500.000 krónur. Þá er eigninveðsett á 2. veðrétti vegna veðskuldabréfs að fjárhæð 40.000.000 króna, í 50%eignarhlut A. Þegarlitið er til alls framangreinds er peningakrafa sóknaraðila engan veginn tryggðí skilningi 3. mgr. 65. gr. laga nr. 21/1991. Þá hefur varnaraðili ekki sýntfram á að henni sé kleift að standa við skuldbindingar sínar við sóknaraðila.Verðursamkvæmt framansögðu fallist á kröfu sóknaraðila, um að bú varnaraðila verðitekið til gjaldþrotaskipta. Í greinargerð varnaraðila er því haldið fram aðsóknaraðili hafi reynt að valda varnaraðila sem mestu tjóni og miska. Þá varþví haldið fram af hálfu varnaraðila við munnlegan flutning málsins aðsóknaraðili hafi farið fram gegn varnaraðila með offorsi og ósanngirni. Þessarásakanir varnaraðila eru tilhæfulausar. Sóknaraðiligerir kröfu um að varnaraðila verði gert að greiða sóknaraðila málskostnað oger hann hæfilega ákveðinn 600.000 krónur. Úrskurð þennan kveður upp Sandra Baldvinsdóttir héraðsdómari.Ú r s k u r ð a r o r ð: Að kröfu sóknaraðila,Íslandsbanka hf., er bú varnaraðila, Hlédísar Sveinsdóttur, [...], tekið tilgjaldþrotaskipta. Varnaraðili greiði sóknaraðila600.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 63/2001
|
Fiskveiðibrot Vigtun sjávarafla Afladagbók
|
Skipstjórinn S var sakfelldur fyrir fiskveiðibrot með því að hafa ekki sinnt þeirri skyldu sinni að tryggja að allur afli yrði vigtaður á hafnarvog þegar í kjölfar löndunar. S var jafnframt sakfelldur fyrir að hafa ekki fært upplýsingar um afla skipsins réttilega í afladagbók og fyrir að hafa fullunnið hluta aflans um borð án þess að hafa til þess leyfi sjávarútvegsráðuneytisins. Var hann dæmdur til að greiða 800.000 krónur í sekt.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Hrafn Bragason og Pétur Kr. Hafstein. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 12. febrúar 2001 samkvæmt áfrýjun ákærða og jafnframt af hálfu ákæruvaldsins, sem krefst sakfellingar samkvæmt ákæru auk þyngingar á refsingu ákærða. Ákærði krefst aðallega sýknu af kröfum ákæruvaldsins, en til vara að refsing verði látin niður falla eða hún milduð frá héraðsdómi. Atvikum málsins er lýst í héraðsdómi. Svo sem þar kemur fram voru sex fiskkassar færðir úr Eldey GK 74 föstudaginn 22. október 1999 í bifreiðina OH 946, sem stöðvuð var á Njarðarbraut í Njarðvík. Í kössunum voru 172 kg af hausuðum þorski, 45 kg af þorskflökum, 30 kg af ýsuflökum og 5 kg af lúðu. Auk þessa afla voru 324 kg af slægðum þorski úr bátnum vigtuð á hafnarvoginni í Keflavík. Í III. kafla laga nr. 57/1996 um umgengni um nytjastofna sjávar og reglugerð nr. 522/1998 eru skýrar og nákvæmar reglur um vigtun sjávarafla. Segir í 5. gr. laganna að öllum afla úr stofnum, sem að hluta eða öllu leyti halda sig í efnahagslögsögu Íslands, skuli landað innan lands og hann veginn í innlendri höfn og í 6. gr. að það skuli vera á hafnarvog í löndunarhöfn þegar við löndun aflans. Í 9. gr. laganna er mælt fyrir um ábyrgð skipstjóra og skyldu hans að láta vigta hverja tegund afla sérstaklega. Fallast ber á niðurstöðu héraðsdóms um sakfellingu ákærða vegna þess afla, sem hann sagði áhöfn skipsins hafa ætlað til einkaneyslu, en það voru þorskflökin, ýsuflökin og lúðan, enda var hvergi gerð grein fyrir þessum hluta aflans í afladagbók skipsins, hvorki sem ætlaðri soðningu skipsáhafnar né sem hluta af heildarafla. Auk þessa hluta aflans fóru 172 kg af hausuðum og slægðum þorski úr skipinu framhjá hafnarvigt þennan dag. Krefst ákærði sýknu af þessum hluta ákærunnar á þeim forsendum að hann hafi rækt umsjónarskyldur sínar nægilega með því að fela skipstjórnarlærðum manni, sem hann treysti, að færa þennan afla á hafnarvigt. Í 1. mgr. 9. gr. laga nr. 57/1996 er berum orðum kveðið á um það að skipstjóra beri að tryggja að réttar og fullnægjandi upplýsingar um aflann berist til vigtarmanns. Til þess ber að líta að sá maður, sem ákærði fól aflann á hafnarbakkanum, var hvorki í áhöfninni né starfsmaður útgerðarinnar og laut ekki boðvaldi skipstjóra, heldur var hann kaupandi þessa hluta aflans. Ákærði mátti þannig ekki treysta því að svo yrði farið með aflann sem skylt er. Með hliðsjón af þeirri ríku ábyrgð sem á skipstjórum hvílir í þessu tilliti verður ekki á það fallist með ákærða að hann hafi uppfyllt starfsskyldur sínar í umrætt sinn. Sakfelling ákærða fyrir brot gegn 5., 6. og 9. gr. laga nr. 57/1996 verður því einnig látin taka til þessa hluta aflans. Í málinu liggur fyrir að upplýsingar um afla skipsins voru ekki réttilega færðar í afladagbók, sem átti að vera um borð í skipinu. Það leysir ákærða ekki undan ábyrgð að þessu leyti þótt hann hefði fært upplýsingar um afla skipsins í vinnudagbók sína, enda koma slíkar færslur ekki í stað lögboðinnar færslu afladagbókar. Hefur ákærði með þessu gerst brotlegur við ákvæði 2. mgr. 9. gr. laga nr. 57/1996, sbr. og 2. gr. og 3. mgr. 8. gr. reglugerðar um afladagbækur nr. 303/1999. Óumdeilt er að sjávarútvegsráðuneytið hefur ekki gefið út leyfi til vinnslu sjávarafla um borð í Eldey GK 74 og sannað er að hluti þess afla sem landað var 22. október 1999, var unninn um borð í skilningi 19. gr. reglugerðar nr. 522/1998 um vigtun sjávarafla. Staðfesta ber úrlausn héraðsdóms um þetta ákæruefni. Samkvæmt ákvæði 19. gr. reglugerðarinnar eru gerðar ríkar kröfur til skipstjóra skipa, er fengið hafa fullvinnsluleyfi ráðuneytisins, um skjótar og greinargóðar aflaupplýsingar til Fiskistofu. Þar sem ljóslega verða ekki gerðar vægari kröfur til skipa, er skortir slíkt leyfi, ber jafnframt að sakfella ákærða fyrir brot gegn 1. og 4. mgr. 19. gr. reglugerðarinnar. Með hliðsjón af framansögðu verður ákærði sakfelldur samkvæmt ákæru. Refsing ákærða, sem ákveða ber með hliðsjón af 2. mgr. 70. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, þykir hæfileg 800.000 krónur í sekt til ríkissjóðs. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað skulu vera óröskuð. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Ákærði, Sigurður Helgi Jónsson, greiði 800.000 krónur í sekt til ríkissjóðs innan fjögurra vikna frá uppsögu dóms þessa, en sæti ella fangelsi í 80 daga. Ákvæði héraðsdóms um sakarskostnað skulu vera óröskuð. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Björgvins Jónssonar hæstaréttarlögmanns, 130.000 krónur. Mál þetta, sem dómtekið var í dag, er höfðað með ákæruskjali sýslumannsins í Keflavík 17. janúar sl. á hendur Sigurði Helga Jónssyni, kt. 060851-4179, Reykjanesvegi 50, Njarðvík og X [...] fyrir brot á lögum um stjórn fiskveiða, lögum um umgengni um nytjastofna sjávar, lögum um fullvinnslu botnfiskafla um borð í veiðiskipum, reglugerð um vigtun sjávarafla, reglugerð um afladagbækur og reglugerð um leyfi til fullvinnslu botnfiskafla um borð í veiðiskipum. Gegn ákærða Sigurði Helga, sem skipstjóra Eldeyjar GK-74, skipaskrárnúmer 450, fyrir að hafa, föstudaginn 22. október 1999, þegar 45 kg af þorskflökum, 172 kg af hausuðum þorski, 30 kg af ýsuflökum og 5 kg af lúðu var landað úr skipinu í Njarðvíkurhöfn, ekki sinnt þeirri skyldu sinni að tryggja að aflinn yrði vigtaður á hafnarvigt í Keflavíkurhöfn, en með því móti reiknaðist sá afli skipsins ekki með réttum hætti til aflamarks. Þá er hann ákærður fyrir að hafa í umrætt sinn ekki haft afladagbók um borð í skipinu og fært í hana afla skipsins, fyrir að hafa fullunnið 45 kg af þorski og 30 kg af ýsuflökum um borð án þess að hafa til þess leyfi frá sjávarútvegsráðuneytinu og fyrir að hafa ekki tilkynnt Fiskistofu um áætlað magn unnins afla með símskeyti (telefaxi eða telexi) ásamt fyrirhuguðum löndunardegi og löndunarstað. [...] Brot ákærða Sigurðar Helga teljast varða við 5. gr., 1. mgr. 6. gr., 1. mgr. og 2. mgr. 9. gr. laga um umgengni við nytjastofna sjávar nr. 57/1996 og 1. mgr. 2. gr., 3. gr., 1. og 4. mgr. 19. gr. og 43. gr. reglugerðar um vigtun sjávarafla nr. 522/1998, 2. gr., 3. mgr. 8. gr., sbr. 10. gr. reglugerðar um afladagbækur nr. 303/1999, 1. gr. laga nr. 54/1992 um fullvinnslu botnfiskafla um borð í veiðiskipum og 1. gr. reglugerðar nr. 510/1998 um leyfi til fullvinnslu botnfiskafla um borð í veiðiskipum. [...] Þess er krafist að ákærðu verið dæmdir til refsingar sbr. 23. gr. og 24. gr. laga um umgengni um nytjastofna sjávar, 1. mgr. 44. gr. reglugerðar um vigtun sjávarafla og 20. gr. laga um stjórn fiskveiða nr. 38/1990 sbr. 27.gr. laga nr. 57/1996 og 195. gr. laga nr. 82/1998 og 7. gr. laga um fullvinnslu botnfiskafla um borð í veiðiskipum sbr. 5. gr. laga nr. 58/1996 að því er varðar ákærða Sigurð Helga.” Ákærði, Sigurður Helgi Jónsson, krefst aðallega sýknu af öllum kröfum ákæruvalds. Til vara krefst hann þess að refsing verði látin falla niður en krefst ella vægustu refsingar sem lög leyfa. Verjandi ákærða krefst hæfilegra málsvarnarlauna er greiðist úr ríkissjóði. [...] Samkvæmt gögnum málsins og framburðum vitna eru málavextir þeir að eftirlitsmenn Fiskistofu voru við hefðbundið eftirlit með löndun í Njarðvíkurhöfn föstudaginn 22. október 1999. Þeir voru á tveimur bílum, einn maður var í bíl á bryggjunni en aðrir tveir í bíl neðan við gluggaverksmiðjuna á Fitjum, en þaðan er góð yfirsýn yfir hafnarsvæðið og fylgdust þeir með því úr sjónauka. Mótorbáturinn Eldey GK-74 lagði að bryggju um kl. 14.00. Um svipað leyti var bifreiðinni OH-946 ekið niður á hafnargarðinn. Henni var ekið alveg niður á garðinn líkt og verið væri að athuga svæðið. Bifreiðinni OH-946 var síðan ekið að m/b Eldey. Eitt fiskkar var híft upp á garðinn með bómu bátsins og tók áhöfnin þátt í lönduninni. Eftirlitsmennirnir á Fitjum voru í beinu sambandi við eftirlitsmanninn á hafnarsvæðinu sem gat fylgst náið með lönduninni. Taldi hann fyrir þá að sex fiskkassar væru teknir úr karinu og settir í bifreiðina. Að þessu loknu var bifreiðinni OH-946 ekið upp í bæinn. Meiri afla var landað úr bátnum eftir þetta og var hann allur færður á hafnarvogina í Keflavík, um 324 kg af slægðum þorski. Eftirlitsmennirnir lögðu af stað þegar löndunin byrjaði til þess að fylgjast með því hvort bifreiðinni yrði ekið á hafnarvogina og höfðu jafnframt samband við lögreglu til að undirbúa afskipti af bifreiðinni. Eftirlitsmennirnir sáu til bifreiðarinnar þar sem henni var ekið eftir Sjávargötu og einum manni var hleypt út á gatnamótunum við syðri hafnargarðinn, nálægt húsinu Mörk. Þaðan veittu þeir henni eftirför. Af Sjávargötu var bifreiðinni ekið inn á Njarðarbraut, þaðan inn í íbúðahverfi. Þegar bifreiðin var komin inn á Vallarbraut mun ökumaður hafa hert verulega á sér. Lögreglan hafði þá bæst í bílalestina en ók þó ekki á eftir honum með forgangshraða. Bifreiðinni OH-946 var síðan ekið aftur inn á Njarðarbraut þar sem lögreglan ók framúr, stöðvaði hana og handtók ökumann, ákærða X. Fiskur sem fannst við leit í bifreiðinni var veginn á fiskmarkaði Suðurnesja í Njarðvík og reyndust þar vera 4 fiskikassar með hausuðum og slægðum þorski, alls 172 kg og tveir kassar með flökum í svörtum ruslapokum, 45 kg af þorskflökum og 30 kg af ýsuflökum ásamt einni lúðu. Viðstaddir vigtunina voru lögreglumenn og ákærði X en hvorki skipstjóri Eldeyjarinnar né útgerðarmaður hennar. Það mun hafa tekið lögregluna nokkra stund að komast að því hver væri skipstjóri á bátnum og því var hann ekki viðstaddur. Seinna um daginn var hann tekinn til yfirheyrslu og var þá jafnframt beðinn að leggja fram afladagbók. Afladagbókina kvaðst hann ekki hafa fundið en framvísaði vinnudagbók. Í bókun fyrir umræddan dag var einungis getið um eitt kar til Stakkavíkur en þess hluta aflans sem fannst í bifreiðinni var ekki getið í vinnudagbókinni. Ákærði, X, kveður bróður sinn, G, hafa hringt í sig um kl. 13.30 þegar X hafi verið nýkominn heim frá vinnu og beðið hann að gera sér þann greiða að fara að Njarðvíkurhöfn og taka þar fisk úr m/b Eldey. Hafi G síðan beðið hann um að aka fiskinum á vigtina og þaðan til Sandgerðis til T sem sé með slægingarþjónustu þar. Þar hafi átt að pakka fiskinum sem færi síðan með flugi til útlanda. Þar sem G hafi verið sviptur ökuleyfi hafi X haft bifreið hans OH-946 til umráða. X kveðst hafa verið kominn niður á bryggju í Njarðvík um kl. 14.00 og fylgst með bátnum koma að landi. G bróðir hans hafi áður verið kominn þangað. Þeir bræðurnir og skipverjar hafi lestað bifreiðina. Hann kvaðst hafa ætlað að koma við heima hjá sér til að sækja peninga svo hann gæti keypt sér eitthvað í svanginn og því hafi hann ekki ekið rakleiðis á hafnarvog heldur í gagnstæða átt áleiðis að heimili sínu. Hann hafi auk þess gefið G bróður sínum far upp á Sjávargötu. Eftir að hafa komið við heima hjá sér hafi hann ætlað með aflann á vigt og þaðan til Sandgerðis. Hann lýsti ökuleið sinni frá höfninni á sama hátt og fram kemur í ákæru. Þegar hann hafi beygt inná Hólagötu hafi hann veitt athygli rauðri bifreið sem hann grunaði að veitti sér eftirför. Hann hafi viljað fá úr því skorið hvort honum væri í raun veitt eftirför eða hvort þetta væri bara einhver vitleysa og hafi því ekið framhjá heimili sínu inn á Samkaupsveg og Krossmóa og aftur út á Njarðarbraut þar sem lögreglan hafi stöðvað hann. Hann kvaðst aldrei hafa flutt afla á vigt áður og þekkti ekki hvernig það ætti að ganga fyrir sig. Hann hafi því ekki látið „tara” bifreiðina áður en hann ók niður að Njarðvíkurhöfn. Hann hefði haldið að kassarnir yrðu teknir úr bifreiðinni og settir á vigtina. Ákærði, X, bar fyrir dóminum mjög líkt því sem hann gerði í lögregluskýrslum við rannsókn málsins. Hann bætti því þó við hann hefði ekki verið viss hvort ætti að vigta fiskinn á fiskmarkaði Suðurnesja í Njarðvík eða hafnarvoginni í Keflavík. Honum hefði láðst að spyrja að því. Þar sem síminn hans hefði verið lokaður hefði hann ekki getað hringt úr honum og hefði verið að hugsa um að hringja heiman frá sér um leið og hann næði í peningana. Þar sem hann hefði grunað að það væru eftirlitsmenn frá Fiskistofu sem veittu honum eftirför hefði hann ekki viljað stoppa heima hjá sér því þá hefðu þeir ástæðu til að ætla að hann ætlaði ekki með fiskinn á vigt. Hann hefði því snúið aftur í áttina að fiskmarkaðnum í Njarðvík enda hafi hann vitað að bróðir hans, G, væri staddur þar og hafi hann ætlað að fá nánari upplýsingar frá honum. Bróðir hans, G, hafi hringt í hann, X, þegar hann hafi ekið framhjá Samkaupum og spurt hvort hann væri ekki kominn á vigtina. Hann hafi sagst vera á leiðinni þangað en hafi stuttu síðar verið stöðvaður af lögreglu. Hann kvað að einungis hefði staðið til að vigta hausaða og slægða þorskinn. Ekki hefði staðið til að vigta ýsu- og þorskflökin og lúðuna enda hefði það verið soðning fyrir skipverja Eldeyjarinnar. Allur aflinn hefði þó átt að fara til slægingarþjónustu Tryggva í Sandgerði, hausaði þorskurinn til frágangs í flug en flökin í ísun fyrir skipverjana. Hann sagðist aldrei hafa komið að vigtun fisks áður, hvorki fyrir þetta fyrirtæki né önnur. Hann hafi ekki vitað að það þyrfti að „tara” bifreiðina og enginn hefði bent honum á nauðsyn þess. Hann gat þess jafnframt að þegar fiskurinn hefði verið veginn á fiskmarkaði Suðurnesja í Njarðvík eftir að yfirheyrslum lauk hjá lögreglu þá hefðu kassarnir verið teknir út úr bílnum og settir á vogina. Það væri því hægt að vigta fisk án þess að „tara” bílinn sem hann er fluttur í. Hann kvaðst hafa verið til sjós á togurum. Venjuleg soðning eftir hverja ferð væri einn til tveir kassar, það er 27 til 54 kg. Vitnið G er útflytjandi á ferskum fiski með flugi og bróðir ákærða X. Hann sagði að A, útgerðarmaður Eldeyjarinnar, hefði haft samband við sig vegna þess að hann ætti í erfiðleikum með að losa sig við fisk sem væri of smár til að selja Stakkavík, sem taki ekki fisk undir 5 kg þyngd. Vitnið hefði getað fundið kaupanda að þessum fiski erlendis en Þýskalandsmarkaður tæki við 2-4 kg þorski. Hann hefði síðan bent A á fyrirtæki í Sandgerði, Fiskþjónustuna ehf., sem gæti gengið frá fiskinum til útflutnings fyrir útgerðina. A hafi ekki getað verið viðstaddur löndunina. G hafi því komið niður að bryggju til að athuga þennan smærri fisk og sjá um löndun á honum fyrir útgerðina, það er að koma honum á hafnarvog og þaðan áleiðis til Sandgerðis til pökkunar. Hafi fiskurinn átt að fara út með flugvél annað hvort að morgni eða miðdegi næsta dags. Hann kvaðst hafa sagt skipstjóranum á Eldeynni, ákærða Sigurði A, að hann, G, sæi til þess að fiskurinn færi á vigt og síðan til pökkunar í Sandgerði. Þegar fiskurinn hafi verið kominn í bílinn hafi G fengið far með ákærða X. G hafi beðið X að beygja til vinstri til þess að skutla honum á fiskmarkaðinn þannig að hann, G, kæmist á uppboð kl. 15.00. Enda þótt hann væri skipstjórnarlærður hefði honum ekki verið kunnugt um að aka þyrfti „rakleiðis” á vigt. Enn síður hefði bróður hans, ákærða X, verið kunnugt um það. Hann ítrekaði að alltaf hefði staðið til að aka með aflann á vigt áður en hann væri fluttur til Sandgerðis og hefði hann skýrlega tekið það fram við ákærða X. Þorskflökin, ýsuflökin og lúðuna í bílnum kvað hann ekki hafa verið á sínum vegum, heldur hefði það verið til einkaneyslu fyrir skipshöfnina. Vitnið A, sem gerir út Eldeyna, kvaðst yfirleitt selja aflann sinn til Stakkavíkur. Hann hefði hinsvegar gert samning við G um að selja fyrir sig til útlanda fisk léttari en 5 kg, hausaðan og slægðan. Þennan tiltekna dag kvaðst hann hafa verið í rannsóknum á sjúkrahúsi í Reykjavík. Hann hafi séð fram á að báturinn yrði kominn að landi um klukkustund áður en hann, A, kæmist til Njarðvíkur. Hann hafi því beðið G að sjá um þetta fyrir sig enda hafi þeir verið að búa fiskinn til sölu til útlanda í fyrsta sinn. Hann kvaðst yfirleitt hafa látið vigta á hafnarvoginni í Keflavík þó landað hafi verið í Njarðvík. Hann taldi verðmæti 172 kg af hausuðum þorski vera um 10-15.000 krónur að kvótaleigu frádreginni. Hann viðurkenndi að flökin í pokanum hefðu ekki átt að fara á vigt heldur í hans eigin bíl. Flökin hefðu verið til einkaneyslu fyrir áhöfnina. Ákærði Sigurður Helgi Jónsson, skipstjóri Eldeyjarinnar, kvað A eiganda bátsins hafa hringt um borð í Eldeyna til að láta vita að hann yrði seinn fyrir og hefði beðið annan mann að taka við og sjá um þann hluta aflans sem ætti að fara í flug. G hafi verið kominn á bryggjuna þegar báturinn hafi komið að landi. G hafi sagt honum, að hann myndi sjá um að koma þessu á vigt og þaðan í Sandgerði. Þennan dag hafi lítið veiðst og því hafi lítið farið í Stakkavík, eitt kar. Hann kvaðst ekki hafa fylgst með hífingu þar sem hann hafi verið að færa í dagbók. Ákærði kvaðst ekki hafa neina möguleika til að fylgjast með hvort bílar sem landað er í fari á vigt þegar landað sé í Njarðvík. Önnur vogin sé í Keflavík en hin á markaðnum í Njarðvík. Hann kvaðst vita að G hefði skipstjórnar-réttindi og að hann hefði treyst honum til að koma aflanum á vigt. Ákærði kvað afladagbókina ætíð vera í bátnum. Þar sem ekki væri hægt að læsa bátnum öðru megin tæki hann bókina með sér heim þegar þeir færu í helgarfrí. Í hana væru færðar upplýsingar sem væru trúnaðarmál milli útgerðar og Fiskistofu. Hann hafi verið búinn að koma við heima þegar hann var kallaður í yfirheyrslu hjá lögreglu síðla umræddan dag og taldi að hann hefði tekið bókina með sér heim. Þegar hann hafi verið beðinn að framvísa henni hafi hann þó einvörðungu fundið sína vinnudagbók heima. Þegar hann kom um borð á mánudagsmorgni eftir helgafrí hafi hann síðan fundið afladagbókina um borð í bátnum þar sem hann hafði stungið henni undir önnur gögn. Hann kvaðst fyrst færa upplýsingarnar í vinnudagbók og síðan færi hann þær í afladagbók frá Fiskistofu. Ákærði kvað flökin sem fundust í bifreiðinni hafa verið til einkaneyslu fyrir áhöfnina en þeir séu fimm á bátnum. Karlarnir hafi helst tekið sér í soðið fyrir helgarfrí enda sé ævagömul venja að taka sér smáslatta. Hann kvað verðmæti 172 kg af hausuðum og slægðum þorski vera milli 10-20.000 krónur. Vitnin Hólmgeir Hreggviðsson, veiðieftirlitsmaður, Þorvaldur Benediktsson, lögreglumaður og Þórarinn Þórarinsson, lögreglumaður gáfu skýrslu fyrir dóminum. Þau báru öll mjög líkt og þau höfðu gert í lögregluskýrslum sínum og er sá framburður í samræmi við málsatvikalýsingu ákæranda. Í framburði vitnisins Hólmgeirs kom fram að engin eiginleg hafnarvog væri í Njarðvíkurhöfn. Þeim sem lönduðu í Njarðvíkurhöfn væri ætlað að fara á hafnarvogina í Keflavík. Fiskmarkaðurinn í Njarðvík hefði hinsvegar heimavigtunarleyfi. Ákærði Sigurður Helgi mátti treysta því að hausaði og slægði fiskurinn sem lestað var um borð í bifreiðina OH-946 færi á vigt í Kefalvík eftir að G hafði fullvissað hann um að hann, G, sæi um að koma aflanum þangað og þaðan til Sandgerðis. Miðað við þær aðstæður sem eru til vigtunar í Njarðvíkurhöfn er ákærði Sigurður Helgi því talinn hafa uppfyllt skyldur sínar til að fylgjast með að afli fari á vigt hvað þann afla varðar. Verður hann því sýknaður að því er vigtun slægða fisksins varðar. Á hinn bóginn verður ákærði Sigurður Helgi talinn bera ábyrgð á því að sá afli sem flakaður var um borð og áhöfn ætlaði sér í soðið var ekki vigtaður. Hann hefur viðurkennt að aldrei hafi staðið til að vigta þann afla. Þar var um að ræða 45 kíló af þorskflökum og 30 kíló af ýsuflökum. Verður með vísan til dómafordæma að telja þann hluta afla skipsins hafa verið langt umfram það magn sem unnt er að fella undir þá skilgreiningu að vera soðning áhafnar og fjölskyldu áhafnar utan aflaheimilda. Þá ber að taka tillit til þess að um var að ræða flakaðan fisk og má því ætla að þyngd þess fisks óslægðs upp úr sjó hafi numið um 150 kílóum. Með því telst ákærði Sigurður hafa brotið gegn 5., 6. og 9. gr. laga nr. 57/1996 um umgengni um nytjastofna sjávar. Ákærandi hefur ekki getað borið brigður á þá fullyrðingu ákærða Sigurðar Helga að hann hafi skilið afladagbókina eftir í bátnum umræddan dag. Einnig er fram komið að ákærði Sigurður Helgi færði afladagbókina eftir vinnudagbók sinni. Það er því ekki sannað að hann hafi brotið gegn reglum um afladagbækur. Verður hann því sýknaður af þeirri háttsemi. Ákærði Sigurður Helgi játaði að skipverjar á m/b Eldey hefðu flakað bæði ýsu og þorsk um borð í bátnum föstudaginn 22. október sl. Með því að leyfa að afli væri fullunninn um borð í skipi sem ekki hefur leyfi til fullvinnslu braut ákærði Sigurður Helgi gegn ákvæðum 1. gr. laga nr. 54/1992 um fullvinnslu botnfiskafla um borð í veiðiskipum og 1. gr. reglugerðar nr. 510/1998. Ekki verður talið að ákærði hafi brotið gegn ákvæði 19. gr. reglugerðar nr. 522/1998 um vigtun sjávarafla með því að tilkynna ekki Fiskistofu í símskeyti (telefaxi eða telexi) um áætlað aflamagn hverrar fisktegundar ásamt fyrirhuguðum löndunardegi og löndunarstað. Þetta ákvæði er fyrsta greinin í VIII. kafla reglugerðarinnar. Af heiti kaflans og öðrum ákvæðum hans verður ekki annað séð en hann geymi einungis reglur sem gilda um skip sem hafa leyfi sjávarútvegs-ráðuneytisins til þess að vinna afla um borð. Mótorbáturinn Eldey GK-74 er dagróðrabátur og hefur ekki slíkt leyfi. Því hvílir tilkynningaskylda skv. 1. mgr. 19. gr. reglugerðarinnar ekki á skipstjóra hans. Ber því að sýkna ákærða af þessum ákærulið. [...] Ákærði Sigurður Helgi hefur unnið sér til refsingar samkvæmt 23. gr. laga nr. 57/1996 um umgengni um nytjastofna sjávar og samkvæmt 1. mgr. 44. gr. reglugerðar nr. 522/1998, samkvæmt 7. gr. laga um fullvinnslu botnfiskafla um borð í veiðiskipum og samkvæmt 9. gr. reglugerðar nr. 510/1998 um sama efni. Ákærði hefur eigi áður sætt refsingum er hér skipta máli. Í lögum nr. 57/1996 um umgengni við nytjastofna sjávar er mælt fyrir um það að refsing vegna brota sem þessara skuli eigi vera lægri en 400.000 krónur og ekki hærri en 4.000.000 krónur eftir eðli og umfangi brots. Þetta er sami refsirammi er tilgreindur í lögum nr. 38/1990 eins og þeim var breytt með lögum 57/1996. Vegna þessara skýru fyrirmæla löggjafans verður ekki talið að unnt sé að færa refsingu niður úr refsilágmarki laganna. Refsing ákærða þykir hæfilega ákveðin 400.000 krónur í sekt til ríkissjóðs sem greiðist innan fjögurra vikna frá birtingu dómsins en sæti ella fangelsi í 40 daga. Þá ber að dæma ákærða Sigurð Helga til að greiða málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Björgvins Jónssonar, hæstaréttarlögmanns, sem þykja hæfilega ákveðin 70.000 krónur. [...] Annan sakarkostnað greiði ákærðu óskipt. Mál þetta var endurflutt í dag og dómtekið, en vegna embættisanna dómara varð dómur eigi lagður á málið innan lögmælts tíma eftir fyrri flutning málsins. Endurflutningi var fyrst komið við í dag. Finnbogi H. Alexandersson, héraðsdómari kveður dóminn upp. Ákærði Sigurður Helgi Jónsson greiði 400.000 krónur í sekt til ríkissjóðs innan fjögurra vikna talið frá birtingu þessa dóms, en sæti ella fangelsi í 40 daga. Ákærði X greiði 400.000 krónur í sekt til ríkissjóðs innan fjögurra vikna talið frá birtingu þessa dóms, en sæti ella fangelsi í 40 daga. Ákærði, Sigurður Helgi greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns Björgvins Jónssonar hæstaréttarlögmanns, 70.000 krónur.. Ákærði X greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Hilmars Baldurssonar, héraðsdómslögmanns, 70.000 krónur. Annan sakarkostnað greiði greiði ákærðu óskipt.
|
Mál nr. 157/2010
|
Kærumál Fjármálafyrirtæki Félagsslit Sakarefni Dómstóll Frávísunarúrskurður staðfestur
|
S ehf. kærði úrskurður héraðsdóms þar sem máli hans gegn L hf. var vísað frá dómi. Í málinu krafðist S ehf. þess að L hf. yrði gert að afhenda sér gögn vegna gjaldeyris- og verðbréfaviðskipta sinna. Í dómi Hæstaréttar kom fram að Fjármálaeftirlitið hafi tekið yfir vald hluthafafundar í L hf., vikið stjórn hans frá og sett yfir hann skilanefnd. Þá hafi L hf. verið veitt heimilt til greiðslustöðvunar. Teldist L hf. hafa verið til slitameðferðar og giltu ákvæði XVIII. kafla og 5. þáttar laga nr. 21/1991 um meðferð krafna á hendur fjármálafyrirtæki við slit þess. Var því talið að S ehf. gæti ekki leitað dóms um kröfu sína í einkamáli á hendur L hf., heldur beri honum að lýsa kröfu sinni fyrir slitastjórn L hf., sbr. 1. mgr. 116. gr. og 1. mgr. 117. gr. laga nr. 21/1991, en úr ágreiningi um hana yrði unnt að leysa fyrir dómi samkvæmt ákvæðum 171. gr. og XXIV. kafla laganna. Var niðurstaða hins kærða úrskurðar því staðfest.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Hjördís Hákonardóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 8. mars 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 12. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 5. mars 2010, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinum kærða úrskurði verði hrundið og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnislegrar meðferðar. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Í málinu, sem sóknaraðili höfðaði 18. ágúst 2009 samkvæmt almennum reglum laga nr. 91/1991, krefst hann þess að varnaraðila verði gert að afhenda sér öll gögn og yfirlit varðandi „fjárhagslegar hreyfingar og viðskipti vegna gjaldeyris- og verðbréfaviðskipta“ sinna við varnaraðila á árinu 2008. Fjármálaeftirlitið tók 7. október 2008 yfir vald hluthafafundar í varnaraðila, vék stjórn hans frá og setti yfir hann skilanefnd með heimild í 100. gr. a. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008. Varnaraðili fékk 5. desember 2008 heimild til greiðslustöðvunar samkvæmt ákvæðum 2. þáttar laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. og sérreglum um slíka heimild fjármálafyrirtækja í lögum nr. 161/2002, sbr. 2. gr. og 4. gr. laga nr. 129/2008. Samkvæmt ákvæði V. til bráðabirgða við lög nr. 161/2002, sbr. lög nr. 44/2009, telst varnaraðili hafa verið til slitameðferðar eftir reglum XII. kafla fyrrnefndu laganna frá 22. apríl 2009 að telja. Í 4. mgr. 102. gr. laga nr. 161/2002, sbr. 6. gr. laga nr. 44/2009, er mælt svo fyrir að ákvæði XVIII. kafla og 5. þáttar laga nr. 21/1991 gildi um meðferð krafna á hendur fjármálafyrirtæki við slit þess. Að því gættu getur sóknaraðili ekki leitað dóms um framangreinda kröfu sína í einkamáli á hendur varnaraðila, heldur ber honum að lýsa kröfu sinni fyrir slitastjórn varnaraðila, sbr. 1. mgr. 116. gr. og 1. mgr. 117. gr. laga nr. 21/1991, og tekur hún þá afstöðu til kröfunnar eftir 121. gr. sömu laga, en úr ágreiningi um hana yrði unnt að leysa fyrir dómi samkvæmt ákvæðum 171. gr. og XXIV. kafla laganna. Hinn kærði úrskurður verður því staðfestur. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Skeifan ehf., greiði varnaraðila, Landsbanka Íslands hf., 150.000 krónur í kærumálskostnað.
|
Mál nr. 232/2003
|
Kærumál Útburðargerð
|
Í öðru lagi telji gerðarþolar að hafna beri kröfum gerðarbeiðanda á þeim forsendum að krafa gerðarbeiðanda hafi þurft að beinast að öllum þeim sem voru aðilar að leigusamningnum. Leigutakar beri allir óskiptar skyldur. Beri því gerðarbeiðanda að beina kröfum sínum að þeim öllum að viðlagðri frávísun málsins eða höfnun krafna gerðarbeiðanda, sbr. 2. mgr. 18. gr. laga nr. 91/1991, sbr. 1. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Garðar Gíslason og Pétur Kr. Hafstein. Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 10. júní 2003, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 16. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 28. maí 2003, þar sem fallist var á kröfu varnaraðila um að honum yrði heimilað að fá sóknaraðila borna með beinni aðfarargerð út úr jarðhæð og 1. hæð hússins að Aðalstræti 12 í Reykjavík. Kæruheimild er í 4. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989 um aðför, sbr. 102. gr. laga nr. 92/1991. Sóknaraðilar krefjast þess aðallega að málinu verði vísað frá héraðsdómi, en til vara að kröfu varnaraðila verði hafnað. Þá krefjast þeir málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði staðfestur og sér dæmdur kærumálskostnaður. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður staðfest niðurstaða hans um að ekki séu efni til að vísa máli þessu frá dómi. Ber samkvæmt því að hafna aðalkröfu sóknaraðila fyrir Hæstarétti. Eins og nánar greinir í hinum kærða úrskurði gerði varnaraðili samning við fimm nafngreinda menn 9. maí 2000 um leigu á jarðhæð og 1. hæð hússins að Aðalstræti 12 í Reykjavík. Eftir að vanefndir höfðu orðið á greiðslu húsaleigu var 27. ágúst 2002 gerður viðauki við leigusamninginn, sem leiddi meðal annars til þess að sóknaraðilarnir Sticksn Sushi á Íslandi ehf. og Guðmundur S. Guðmundsson bættust í hóp fyrri leigutaka. Meðal annarra nýrra ákvæða um leigumálann voru jafnframt svofelld fyrirmæli í 5. gr. samningsviðaukans: „Leiga er innheimt skv. samningi dags. 9. mars 2000. Í samræmi við það leggur leigutaki fram við undirritun samnings tryggingarvíxil fyrir þriggja mánaða leigu eða 1.581.272.-, hvar allir leigutakar rita á sem samþykkjandi, útgefandi og ábekingar. Tryggingarvíxli þessum er ætlað að standa til skamms tíma eða þriggja mánaða. Eigi síðar en að þeim tíma liðnum skal leigutaki afhenda leigusala bankaábyrgð fyrir þriggja mánaða leigu eða 1.581.272.- miðað við stöðu vísitölu neysluverðs 221.9 stig. Verði ábyrgðaryfirlýsing ekki afhent að þremur mánuðum liðnum getur leigusali rift samningi án undangengins úrskurðar.“ Óumdeilt er í málinu að leigutakar afhentu hvorki tryggingarvíxil né bankaábyrgð í samræmi við þetta samningsákvæði, auk þess sem vanefndir urðu enn á greiðslu húsaleigu. Af þeim sökum tilkynnti varnaraðili leigutökum með símskeyti 21. mars 2003 að húsaleigusamningnum væri rift. Í máli þessu leitar varnaraðili heimildar til að fá sóknaraðila borna út úr leiguhúsnæðinu á grundvelli þessarar riftunar á húsaleigusamningnum, en rétt sinn til hennar reisir varnaraðili nú eingöngu á því að leigutakar hafi vanrækt að leggja fram fyrrnefndar tryggingar fyrir greiðslu húsaleigu, enda munu hafa verið gerð skil á þeirri skuld, sem leigutakar stóðu í við varnaraðila þegar hann lýsti yfir riftun samnings þeirra 21. mars 2003. Svo sem að framan greinir var ákveðið í samningsviðaukanum frá 27. ágúst 2002 að leigutökum bæri að afhenda þargreindar tryggingar fyrir greiðslu húsaleigu innan þriggja mánaða, eða ekki síðar en 27. nóvember 2002. Þegar varnaraðili lýsti yfir riftun samningsins 21. mars 2003 var löngu liðinn sá tveggja mánaða frestur, sem hann naut til að bera fyrir sig þessa vanefnd leigutaka, sbr. 2. mgr. 61. gr. húsaleigulaga nr. 36/1994. Með því að ekki verður fallist á með héraðsdómara að undantekningarregla þess ákvæðis varðandi leiguvanskil geti átt við um þessa vanefnd verður að hafna kröfu varnaraðila um heimild til útburðargerðar. Varnaraðili verður dæmdur til að greiða sóknaraðilum málskostnað í héraði og kærumálskostnað, sem ákveðinn er í einu lagi eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hafnað er kröfu varnaraðila, Minjaverndar hf., um að sér verði heimilað að fá sóknaraðila, Sticksn Sushi á Íslandi ehf., Guðmund S. Guðmundsson og Þrjá parta ehf., borna með beinni aðfarargerð út úr kjallara og 1. hæð hússins að Aðalstræti 12 í Reykjavík. Varnaraðili greiði sóknaraðilum hverjum fyrir sig 75.000 krónur samtals í málskostnað í héraði og kærumálskostnað.
|
Mál nr. 591/2012
|
Kaup Hlutafé Kröfuréttur Vanreifun Samaðild
|
G krafðist greiðslu úr hendi E á grundvelli kaupsamnings þar sem E keypti, ásamt F ehf., allt hlutafé G í S ehf. E krafðist sýknu og byggði á því að krafan hafi verið niður fallin vegna samkomulags aðila, hið selda hafi verið haldið göllum, forsendur fyrir kaupsamningnum hafi brostið og G hafi sýnt af sér tómlæti við innheimtu kröfunnar. Fyrir Hæstarétti krafðist E frávísunar málsins frá héraðsdómi á grundvelli þess annars vegar að málatilbúnaðar G væri vanreifaður og óljós en hins vegar að þörf hafi verið á samaðild E og F ehf. til varnar í málinu. Var á hvorugt fallist af hálfu Hæstaréttar. E byggði sýknukröfu sína jafnframt á þeirri málsástæðu að efndaskylda væri ekki orðin og yrði ekki á sýknukröfu fallist bæri að sýkna hana að svo stöddu. Taldi Hæstiréttur að ekki yrði séð að E hafi fyrir héraðsdómi hreyft þessari málsástæðu og kæmi hún því ekki til skoðunar fyrir Hæstarétti. Staðfesti Hæstiréttur niðurstöðu hins áfrýjaða dóms um greiðsluskyldu E.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Greta Baldursdóttir og Þorgeir Örlygsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 7. september 2012. Hún krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá héraðsdómi. Til vara krefst hún sýknu af kröfu stefnda en að því frágengnu að krafa hans verði lækkuð. Í öllum tilvikum krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Í áfrýjunarstefnu er leitað endurskoðunar á úrskurði héraðsdóms uppkveðnum 7. desember 2011 þar sem frávísunarkröfu áfrýjanda var hafnað. Stefndi byggir kröfu sína á hendur áfrýjanda á kaupsamningi 30. júlí 2007. Samkvæmt honum keypti áfrýjandi ásamt Fasteignaveri ehf. allt hlutafé stefnda í Slitlagi ehf. og var kaupverðið 6.000.000 krónur sem skyldi greiðast í þremur greiðslum, 2.000.000 krónur við undirritun samnings, 2.000.000 krónur 1. ágúst 2007 og 2.000.000 krónur í síðasta lagi 1. nóvember 2007. Í málinu krefur stefndi áfrýjanda um síðustu greiðsluna sem hann kveður vera í vanskilum. Áfrýjandi reisir kröfu sína um frávísun málsins frá héraðsdómi á því annars vegar að málatilbúnaður stefnda sé vanreifaður og óljós og uppfylli ekki skilyrði e-liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og hins á því að þörf hafi verið á samaðild áfrýjanda og Fasteignavers ehf. til varnar í málinu, sbr. 1. og 2. mgr. 18. gr. laga nr. 91/1991. Um þá röksemd áfrýjanda að málið sé vanreifað er þess að gæta að samkvæmt e. lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 ber að greina í héraðsdómsstefnu frá málsástæðum sem stefnandi reisir dómkröfu sína á svo og öðrum atvikum sem þarf að geta svo að samhengi málsástæðna verði ljóst. Ekki er á hinn bóginn ætlast til að í stefnu sé fjallað um hugsanlegar málsástæður, sem stefndi kann að bera fyrir sig í greinargerð ef hann tekur til varna í máli heldur svarar stefnandi slíku jafnskjótt og tilefni verður til. Í stefnu er getið með fullnægjandi hætti um þær málsástæður sem teflt er fram til stuðnings því að kröfur stefnda á hendur áfrýjanda skuli teknar til greina og er samhengi þeirra ljóst. Í málinu er sú staða uppi að skylda til greiðslu peningakröfu samkvæmt áðurnefndum kaupsamningi hvílir á áfrýjanda og Fasteignaveri ehf., enda ekki fram komið að um aðra skiptingu hafi verið samið. Leiða reglur kröfuréttar þá til þess að skuldbindingin hvílir óskipt á þeim báðum. Við slíkar aðstæður getur kröfueigandi krafið hvorn skuldarann um sig um fullar efndir á skuldbindingunni í heild sinni án þess að honum sé þörf á að beina kröfu sinni jafnframt að hinum. Var því engin nauðsyn til samaðildar áfrýjanda og Fasteignavers ehf. Samkvæmt framanröktu eru ekki efni til að vísa málinu frá héraðsdómi. Í greinargerð sinni fyrir Hæstarétti byggir áfrýjandi sýknukröfu sína meðal annars á þeirri málsástæðu að efndaskylda sé ekki orðin og verði ekki fallist á sýknukröfu hennar beri að sýkna hana að svo stöddu, sbr. 2. mgr. 26. gr. laga nr. 91/1991. Ekki verður séð að áfrýjandi hafi fyrir héraðsdómi hreyft þessari málsástæðu og kemur hún því ekki til skoðunar fyrir Hæstarétti, sbr. 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991. Samkvæmt gögnum málsins kom eiginmaður áfrýjanda, Ásgeir Gunnarsson, að einhverju leyti fram fyrir hennar hönd vegna viðskiptanna og mætti hann meðal annars á hluthafafund í Slitlagi ehf. 5. mars 2007, þar sem ársreikningur félagsins 2006 var ræddur og upplýst var um fyrirhuguð kaup áfrýjanda á hlut stefnda í félaginu. Að öllu því virtu sem nú hefur verið rakið en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Áfrýjandi greiði stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Elínborg H. Sigurðardóttir, greiði stefnda, Gesti Pálssyni, 700.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Suðurlands 11. júní 2012. Mál þetta, sem tekið var til dóms að lokinni aðalmeðferð 18. apríl sl., er höfðað með stefnu birtri 5. maí 2011. Stefnandi er Gestur Pálsson, kt. [...], Blikahjalla 13, Kópavogi. Stefndi er Elínborg H. Sigurðardóttir, kt. [...], Lækjarmóti, Selfossi. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefnda verði gert að greiða stefnanda kr. 2.000.000 auk vanskilavaxta p.a., skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 1.11.2007 til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar að skaðlausu. Stefndi krafðist aðallega frávísunar, en frávísunarkröfu stefnda var hafnað með úrskurði dómsins 7. desember sl. Til vara krafðist stefndi sýknu af öllum kröfum stefnanda og er það nú aðalkrafa stefnda, en til þrautavara krefst stefndi þess að kröfur stefnanda verði stórlega lækkaðar og er það því varakrafa stefnda nú. Þá krefst stefndi málskostnaðar, auk virðisaukaskatts á málflutningsþóknun. Málavextir Stefnandi lýsir málavöxtum svo að þann 30. júlí 2007 hafi aðilar gert með sér kaupsamning um að stefnda myndi, ásamt Fasteignaveri ehf., kaupa allt hlutafé stefnanda í Slitlagi ehf., eða 37% af heildarhlutafé félagsins. Hafi kaupverð verið kr. 6.000.000 og skyldu greiðast kr. 2.000.000 við undirritun, kr. 2.000.000 þann 1. ágúst 2007 og kr. 2.000.000 eigi síðar en 1. nóvember 2007. Kveður stefnandi stefnda ekki hafa staðið skil á lokagreiðslunni og hafi henni verið send innheimtuviðvörun 25. febrúar 2011. Þar sem viðvöruninni hafi ekki verið svarað hafi verið sent innheimtubréf 17. mars 2011. Hafi stefndi ekki orðið við áskorun stefnanda um greiðslu kröfunnar og sé því málshöfðun óhjákvæmileg. Í greinargerð stefnda er því lýst að fyrir undirritun kaupsamnings þess sem að ofan er lýst og aðilar eru sammála um að hafi verið gerður, hafi stefnandi lýst því yfir að félagið væri vel statt, að hlutafé þess væri kr. 4.000.000 og að rekstur þess væri að öllu leyti til fyrirmyndar. Eftir kaupin hafi stefndi þó orðið þess áskynja að starfsemi félagsins væri ekki svo sem lýst hafi verið. Hlutafé hafi einungis verið um kr. 400.000 og verulega hafi skort á að fullnægt væri kröfum laga um hlutafélög nr. 2/1995 og kröfu laga um ársreikninga nr. 3/2006, enda hafi ársreikningar ekki verið gerðir og bókhald í miklum ólestri. Hafi verið ljóst að stjórn Slitlags ehf. hafi ekki viðhaft eðlilegt eftirlit með bókhaldi og fjármunum félagsins. Sá grunnur sem talið hafi verið að unnt væri að byggja á úr bókhaldi og fyrri ársreikningum við gerð ársreikninga fyrir árin 2008 og 2009 hafi reynst þurfa nánari skoðunar við. Engin gögn eða uppgjör hafi borist vegna fjármuna sem hefðu verið færðir úr sjóðum félagsins. Stefnandi, ásamt Sigurði Óla Grétarssyni, eiganda Fasteignavers ehf. og framkvæmdastjóra Slitlags ehf., hafi markvisst haldið bókhaldsgögnum frá öðrum stjórnarmönnum, þ. á m. stefnda. Þegar ljóst hafi verið orðið að ekki væri allt með felldu í rekstrinum hafi stefndi farið þess á leit að umsamið kaupverð yrði lækkað. Hafi aðilar náð samkomulagi um að litið yrði á þær greiðslur sem þegar hefðu verið greiddar sem fullnaðargreiðslu eða a.m.k. að kaupverð yrði lækkað til muna. Hafi verið afráðið að lokagreiðslan yrði ekki greidd í samræmi við ákvæði samningsins heldur yrði gengið frá nýju samkomulagi um efndir. Í ljósi ofangreinds hafi stefnandi látið hjá líða að krefja stefnda og Fasteignaver ehf. um lokagreiðslu og engar innheimtuaðgerðir farið fram næstu árin. Í febrúar 2011 hafi stefndi hins vegar fengið áskorun um að greiða lokagreiðsluna, en skömmu áður hafi Slitlag ehf. verið tekið til gjaldþrotaskipta. Á þessum tíma hafi stefnandi hins vegar engan reka gert að því að ganga frá fyrirhuguðu og áður nefndu samkomulagi og hafi stefndi því talið að stefnandi hafi litið á greiðsluna 1. ágúst 2007 sem fullnaðargreiðslu. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi vísar til ofangreinds kaupsamnings sem gerður hafi verið milli aðila og hafi ekki verið efndur að fullu, en lokagreiðsla kr. 2.000.000, sem greiðast hafi átt eigi síðar en 1. nóvember 2007, hafi ekki verið innt af hendi. Hafi stefndu verið send innheimtuviðvörun og innheimtubréf, en ekki verið orðið við því og sé því málssókn óhjákvæmileg. Kveðst stefnandi byggja kröfur sínar á almennum reglum samninga- og kröfuréttar um skuldbindingargildi loforða, en krafa um dráttarvexti styðjist við 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001. Um málskostnað vísar stefnandi til XXI. kafla laga nr. 91/1991, en krafa um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun byggi á lögum nr. 50/1988 en stefnandi sé ekki virðisaukaskattskyldur. Málsástæður og lagarök stefnda Vegna sýknukröfu sinnar vísar stefndi til fjögurra málsástæðna. Það er að meint krafa sé fallin niður vegna samkomulags aðila, að gallar hafi verið á hinu selda, að forsendur séu brostnar og þá vísar stefndi til tómlætis af hálfu stefnanda. Vísar stefndi til þess að samkomulag hafi orðið milli með stefnanda og stefnda um að lækka kaupverðið. Eftir gerð kaupsamningsins hafi orðið ljóst að staða Slitlags ehf. hafi verið mun lakari en stefnandi hafi upplýst stefnda um og að stefnandi hafi þess vegna lofað stefnda því að stefndi yrði ekki krafin um umsamda fjárhæð. Þvert á móti ætti að endurskoða kaupverðið og líta á fyrstu tvær greiðslurnar, sem hefðu verið greiddar, sem fullnaðargreiðslu. Til stuðnings þessu bendir stefndi á fundargerð Slitlags ehf. frá 13. maí 2009, þar sem segi að reyna eigi að ganga frá greiðsluplani vegna umræddrar skuldar stefnda. Kveður stefndi að þetta sýni ljóslega að samkomulag hafi orðið milli aðila um að víkja frá ákvæðum kaupsamningsins. Það hafi verið gagnkvæmur skilningur að kaupverðið yrði endurskoðað. Bókun í fundargerð félagsins um að ganga þyrfti frá greiðsluáætlun vegna skuldarinnar hefði verið alls óþörf ef stefnandi hefði ætlað sér að byggja á ákvæðum kaupsamningsins. Þá vísar stefndi til þess að samkvæmt kaupsamningnum hafi átt að greiða síðustu greiðsluna 1. nóvember 2007, en stefnandi hafi hins vegar ekki krafið um þá fjárhæð en þvert á móti gefið í skyn að stefndi yrði ekki krafin um frekari greiðslur. Engar innheimtuaðgerðir af hálfu stefnanda hafi átt sér stað fyrr en með bréfi 25. febrúar 2011, skömmu áður en stefnandi hafi höfðað mál þetta. Styðji þetta það að aðilar hafi báðir litið svo á að ekki yrði af frekari greiðslum. Athafnaleysi stefnanda í þessu efni verði skilið svo að hann hafi ekki ætlað að krefjast fullra efnda samkvæmt samningnum. Við mat á því hvort samkomulag um lækkun kaupverðsins teljist hafa komist á verði stefnandi í öllu falli að bera allan halla af framangreindu tómlæti sínu. Þá byggir stefndi á því að ef ekki verði talið að komist hafi á samkomulag um að síðasta greiðslan samkvæmt kaupsamningi aðila yrði felld niður eða í öllu falli lækkuð, þá hafi hið selda verið gallað og að hún eigi rétt á afslætti eða skaðabótum úr hendi stefnanda af þeim sökum. Um þetta vísar stefndi til 17. gr. laga um lausafjárkaup nr. 50/2002 og þeirrar almennu skilgreiningar kröfuréttar að greiðsla teljist vera haldin galla hafi hún ekki þá eiginleika sem móttakandi hafi mátt ætla eða greiðandi lofað að hún hefði. Kveður stefndi hlutafé Slitlags ehf. hafa í raun verið mun minna en lofað hafi verið fyrir kaupin. Hafi hlutafé verið kr. 400.000 en ekki 4.000.000. Þá hafi stjórnun félagsins verið í miklu ósamræmi við það sem stefnandi hafi upplýst hana um við gerð kaupsamningsins. Raunverulegt verðmæti hins selda hafi þannig verið mun minna en stefnandi hafi lofað fyrir kaupin. Stefnandi hafi m.a. ábyrgst að skil ársreikninga og bókhald félagsins væri í góðu horfi og að fjárhagsleg staða félagsins væri góð. Raunin hafi hins vegar verið sú að ársreikningum hafi ekki verið skilað og að bókhaldi félagsins hafi verið verulega ábótavant. Stefnandi og Sigurður Óli Grétarsson, framkvæmdastjóri Slitlags ehf. og eigandi Fasteignavers ehf., hafi haldið bókhaldsgögnum frá öðrum stjórnarmönnum og neitað að afhenda þau þegar eftir því hafi verið leitað af hálfu stjórnar. Stefndi hafi aldrei fengið aðgang að neinum gögnum, reikningum og reikningseyðublöðum sem stefnandi hafði þó ábyrgst við kaupin. Hafi stefnandi og Sigurður Óli m.a. haldið gögnum, sem hefðu getað upplýst um persónulegar úttektir þeirra og hafi stefndi og aðrir stjórnarmenn ekki fengið þau gögn. Hafi stefnandi og Sigurður Óli þannig reynt að leyna raunverulegri stöðu félagsins. Úttektir þeirra hafi verið með öllu óútskýrðar í bókhaldi félagsins. Stefnandi og Sigurður Óli hafi stjórnað félaginu einhliða og tekið ákvarðanir um málefni þess án samráðs við aðra stjórnarmenn, þ.m.t. stefnda. Vegna þessa hafi málefnum félagsins aldrei verið komið í eðlilegt horf og stefndi því aldrei fengið þann söluhlut sem hún hafi talið sig vera að kaupa, sbr. 17. gr. laga nr. 50/2002. Framangreindu til viðbótar hafi stefnandi og Sigurður Óli stofnað félagið Bikun ehf. um leið og þeir hættu þátttöku í rekstri Slitlags ehf. og farið að sinna sambærilegri starfsemi og Slitlag ehf. hafi gert á greindum tíma. Þeir hafi t.d. tekið til hins nýja félags verkefni sem Slitlag ehf. hafi áður haft aðkomu að. Með þessu hafi stefnandi rýrt stöðu félagsins enn frekar og þannig gert hið selda verðminna en hann hafi lofað þegar kaupsamningur aðila var gerður. Jafnvel þó ekki hafi í nefndum kaupsamningi verið lýst tilteknum eiginleikum hins selda þá sé ljóst að stefndi hafi mátt gera þær kröfur að söluhluturinn hefði a.m.k. þá eiginleika sem slíkir hlutir hafa venjulega, sbr. einkum a-lið 2. mgr. 17. gr. laga nr. 50/2002. Stefndi hafi fjárfest í hlutabréfum í einkahlutafélagi í góðri trú, og hafi mátt gera ráð fyrir því að farið væri að lögum og reglum í rekstri félagsins og að stefnandi, sem var í stjórn félagsins á greindum tíma, myndi upplýsa um alla misbresti þar á. Kröfur sínar um afslátt af kaupverði kveðst stefndi byggja á því að hinn keypti hlutur hafi ekki haft þá eiginleika sem stefnandi hafi haldið fram við stefnda og á grundvelli rangra upplýsinga hafi hún því greitt of hátt verð fyrir hlutinn. Stefnandi hafi ábyrgst eða heitið tilteknum eiginleikum varðandi hið selda, en þeir eiginleikar hafi ekki verið til staðar og hafi stefnanda verið það fullljóst, verandi stjórnarmaður í félaginu. Við kaupin 30. júlí 2007 hafi það verið forsenda og ákvörðunarástæða stefnda að verðmæti félagsins og starfsemi þess svaraði nokkurn veginn til þess sem stefnandi hafi tiltekið og stefndi hafi talið sig mega vænta af orðum hans. Vísar stefndi sérstaklega til þess að stefnanda hafi mátt vera ljóst að stefndi treysti á upplýsingar hans um verðmæti og rekstur félagsins. Þannig hafi í verulegum mæli brostið forsenda stefnda til kaupanna og það af ástæðum sem stefnanda hafi verið eða hafi mátt vera kunnugt um. Svo mikill munur hafi verið á þeim upplýsingum sem stefnandi hafi látið henni í té fyrir og við samningsgerðina og raunverulegri stöðu félagsins, að það teljist vera galli í skilningi kauparéttar. Stefnda hafi því verið rétt að beita vanefndaúrræðum samkvæmt 42. gr. laga nr. 50/2002 og halda eftir þeim hluta kaupverðsins sem nægði til að tryggja kröfu hennar, en sýkna beri stefnda af kröfu stefnanda af þessum sökum. Stefndi kveðst krefjast þess að verðákvæði nefnds kaupsamnings verði leiðrétt þannig að samhengi haldist á milli greiðslu og endurgjalds og að afsláttur verði veittur, sbr. 38. gr. laga nr. 50/2002. Kveður stefndi að afsláttinn beri að reikna þannig að hlutfallið milli hins lækkaða verðs og samningsverðsins svari til hlutfallsins milli verðgildis hlutarins í gölluðu og umsömdu ástandi á afhendingartíma. Í greinargerð áskildi stefndi sér rétt til þess að fara fram á dómkvaðningu matsmanns til að sýna fram á umfang hinna meintu galla, en ekki varð hins vegar af því. Vegna málsástæðu sinnar um brostnar forsendur kveðst stefndi byggja sýknukröfu sína sjálfstætt á meginreglu íslensks samninga- og kröfuréttar um brostnar forsendur. Það hafi verið veruleg forsenda fyrir samningi aðila að staða Slitlags ehf. væri í samræmi við yfirlýsingar stefnanda og að aldrei hefði orðið af kaupunum ef stefnda hefði verið kunnugt um raunverulega stöðu félagsins. Sem fyrirsvarsmanni félagsins hafi stefnanda verið ljóst að um hefði verið að ræða ákvörðunarástæðu stefnda fyrir kaupunum, en því hafi verið óþarft að taka þetta sérstaklega fram í samningi aðila. Kveðst stefndi vilja undirstrika það að stefnanda hafi verið ljóst eða a.m.k. mátt vera ljóst að raunveruleg staða Slitlags ehf. hafi ekki verið jafn góð og stefnda hafi verið gefið til kynna. Mat stefnanda á verðmæti fyrirtækisins hafi verið fjarri lagi og yfirlýsingar hans verið misvísandi og beinlínis rangar. Hafi stefndi byggt ákvörðun sína um kaupin á þessum yfirlýsingum en ekki hafi verið til staðar önnur gögn til að meta raunverulega stöðu fyrirtækisins. Hafi því veruleg forsenda fyrir samningi aðila brostið og eigi það að leiða til þess að stefnda sé ekki skylt að efna hann frekar en þegar hafi verið gert. Byggi því stefndi á því að samningurinn sé ekki lengur skuldbindandi samkvæmt almennum reglum samninga- og kröfuréttar um forsendubrest. Þá kveðst stefndi byggja sjálfstætt á meginreglu íslensks samninga- og kröfuréttar um tómlæti, en stefnandi hafi sýnt af sér slíkt tómlæti að meint krafa hans sé niður fallin af þeim sökum. Vegna varakröfu sinnar um lækkun á kröfum stefnanda kveðst stefndi vísa til sömu málsástæðna og í sýknukröfu sinni, en einkum kveðst stefndi þó vísa til þess að með aðilum hafi orðið samkomulag um að lækka kaupverð samkvæmt kaupsamningnum. Verði ekki fallist á sýknu stefnda af þeim sökum, kveðst stefndi telja að í öllu falli verði að leiðrétta samning aðila þannig að samningsverðið svari til hlutfallsins milli verðgildis hins selda í gölluðu og umsömdu ástandi á afhendingartíma. Beri því að lækka kröfu stefnanda sem því nemi. Kveðst stefndi mótmæla sérstaklega dráttarvaxtakröfu stefnanda og upphafstíma dráttarvaxta, en í stefnu sé gerð krafa um dráttarvexti frá 1. nóvember 2007. Með vísan til þess sem að framan greini um samkomulag aðila og eftirfarandi athafnaleysi stefnanda sé umræddri kröfu harðlega mótmælt, enda hafi stefnda í ljósi atvika verið rétt að halda að sér höndum með efndir samningsins á meðan hún taldi í góðri trú að kaupverðið yrði endurskoðað. Kveðst stefndi vísa til laga um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga nr. 7/1936. Þá vísar stefndi til laga nr. 50/2002 um lausafjárkaup, einkum 17., 38. og 42. gr. laganna. Stefndi vísar einnig til meginreglu íslensks samninga- og kröfuréttar um tómlæti og brostnar forsendur. Krafa stefnda um málskostnað byggir á 130. gr. laga nr. 91/1991 og krafa um virðisaukaskatt á lögum nr. 50/1988. Framburður aðila og vitna Verða rakin hér þau atriði sem fram komu við skýrslugjöf aðila og vitna við aðalmeðferð að því leyti sem þau þykja skipta máli við úrlausn málsins. Stefnandi kom fyrir dóminn við aðalmeðferð og lýsti því að áður en til þess kom að hann seldi hlut sinn í fyrirtækinu hafi sér verið ljóst að hann væri að verða í minnihluta í félaginu og að best myndi fyrir sig að selja sinn hlut. Hafi verið þreifingar milli hans, stefnda, Ásgeirs Gunnarssonar þ.e. eiginmanns stefnda, og Sigurðar Óla Grétarssonar um þetta. Í framhaldinu hafi verið útbúið skjal um að stefnandi myndi selja sinn hluta. Í framhaldinu hafi verið haldinn ársfundur og verið lögð fram bókhaldsgögn. Ásgeir hafi unnið hjá félaginu og þekkt til þess, en þá hafi bróðir hans og faðir báðir verið hluthafar í félaginu og Ásgeir þess vegna haft öll tök á að vita allt um félagið, enda hefði hann annars ekki keypt föður sinn út á hærra verði. Ekki kvaðst stefnandi muna nákvæmlega stöðu eigna og skulda á þeim tíma, en eignir hafi verið langt umfram skuldir. Eignir hafi verið tækjakostur og húseign á Rauðalæk. Eignir hafi verið skuldlausar. Um sé að ræða vertíðabundinn rekstur og stundum erfitt að brúa veturinn, en það alltaf gengið. Kaupendum hafi verið kynnt staða félagsins á fundi hjá Lögmönnum Suðurlands þar sem Bjarni Jónsson endurskoðandi félagsins frá upphafi hafi verið viðstaddur. Þá hafi Bjarni skilað af sér sínu bókhaldi. Úr þessu hafi orðið til kaupsamningur sem Lögmenn Suðurlands hafi útbúið. Þegar félagið hafi verið stofnað árið 1991 hafi verið keypt annað félag sem hafi verið með 400.000 kr. hlutafé og kennitölu frá 1986. Hafi verð skipt um nafn á félaginu, en þetta hafi verið ódýrari leið við að stofna félagið. Hafi svo verið ákveðið að auka hlutafé og hafi menn tekið persónuleg lán til þess og hafi hlutur stefnanda verið kr. 1.200.000 til að leggja í félagið. Aðrir hluthafar þá hafi verið Gunnar Ásgeirsson eldri, Smári Gunnarsson og Ingólfur Rögnvaldsson. Allt hlutaféð hafi verið lagt inn í félagið og heildarhlutafé þá verið kr. 4.000.000. Sennilega hafi það hins vegar aldrei verið fært til bókar hjá hlutafélagaskrá og hlutafé þar verið skráð aðeins kr. 400.000. Hafi hlutafé félagsins við sölu hlutar stefnanda verið kr. 4.000.000, en félagið hafi átt 20% í sjálfu sér. Að líkindum hafi það komið frá Ásgeiri Gunnarssyni að í kaupsamningi væri kveðið á um að stefnandi ynni hjá félaginu tiltekinn tíma eftir kaupin, en stefnandi hafi verið andlit fyrirtækisins út á við á þessum tíma og borið uppi stóran hluta af „goodwill“ félagsins og verið í samskiptum við verkkaupa, Vegagerðina og aðra. Stefnandi hafi staðið við skyldur sínar samkvæmt þessu ákvæði kaupsamningsins og gott betur. Fyrir kaupin hafi ársreikningar ávallt verið gerðir. Á útboðsmarkaði sé það óhjákvæmilegt enda þurfi að leggja ársreikninga fram við tilboðsgerð. Ekki mundi stefnandi til þess að athugasemdir hafi verið gerðar við ársreikningana. Hafi ársreikningar verið unnir upp úr bókhaldi og bókhaldið hafi verið í lagi, enda vart við að búast að endurskoðendur legðu blessun sína yfir einhverja vitleysu. Stefnandi kvaðst ítrekað hafa ýtt á eftir því að fá greitt fyrir hlutaféð, bæði við Ásgeir Gunnarsson og Sigurð Óla, og mögulega líka við stefnda. Það hafi alltaf átt að efna samninginn en á sama tíma hafi verið farið í vafasamar fjárfestingar og lántökur. Aldrei hafi verið minnst einu orði á að lækka eftirstöðvar kaupverðsins, hvorki vegna galla né annars. Vegna ummæla í greinargerð neitaði stefnandi því að hafa staðið að óútskýrðum úttektum úr félaginu. Hafi hann heldur ekki verið í aðstöðu til þess eftir febrúar 2007 þegar tekin hafi verið af honum prókúra. Fyrirtækið og samstarfið hafi ekki gengið hnökralaust vegna tortryggni eftir að stefnandi hafi selt sinn hluta. Umfjöllun í greinargerð stefnda um óreiðu í bókhaldi og slíkt snéri allt saman að tímanum eftir að stefnandi hafi selt sinn hluta, en ekkert hafi verið athugavert við þá þætti þegar stefnandi hafi selt sinn hluta. Allt væri þetta um eftirmálana milli nýju eigendanna. Kom fram hjá stefnanda að hluti af gömlu bókhaldi hafi orðið eftir hjá honum, en nýir eigendur hafi fengið öll gögn sem þeir hafi þurft á að halda. Þegar Bjarni Jónsson hafi séð um bókhald félagsins þá hafi hann notið trausts. Kvaðst stefnandi telja að ástæðan fyrir því að hann hafi ekki fengið greitt fyrir sinn hluta hafi verið sú að nýir eigendur hafi reiðst honum þegar hann hætti störfum hjá félaginu og stofnaði nýtt félag í samkeppni við Slitlag ehf. Fyrst kvaðst stefnandi hafa heyrt af því að stefndi hafi verið óánægð með kaupin eða hið selda þegar hann hafi séð því haldið fram í greinargerð stefnda fjórum árum eftir kaupin. Aðspurður kvaðst stefnandi ekki vera skólagenginn í rekstri fyrirtækja, en hann hefði reynslu af verklegum framkvæmdum. Hjá Slitlagi ehf. hafi stefnandi að mestu séð um tilboðsgerð og stýringu verkþátta. Reikningshald og uppgjör verka, en jafnframt bókhald ásamt fleirum að einhverju leyti síðustu árin. Þá hafi hann verið „úti í vegi“. Hins vegar hafi verið starfsmenn á tímabilum í því að sjá um bókhald, auk Bjarna Jónssonar endurskoðanda frá 1991 til 2006. Þá gerði stefnandi grein fyrir kynnum sínum af Sigurði Óla Grétarssyni. Aðspurður kvað stefnandi að hann myndi ekki vel hvar kaupsamningur í málinu hefði verið undirritaður. Aðspurður kvað stefnandi að fyrsta greiðsla samkvæmt kaupsamningnum hafi verið greidd mjög nálægt gjalddaga. Önnur og þriðja greiðsla hafi í raun aldrei skilað sér. Eftir að stefnandi og Sigurður Óli Grétarsson fóru út úr félaginu hafi Sigurður Óli gert upp við sig aðra greiðsluna. Fyrsta greiðslan hafi komið beint af tékkareikningi Slitlags ehf. Ekki mundi stefnandi hvort hafi verið gefin út kvittun fyrir fyrstu greiðslunni, en hún hafi verið lögð inn á tékkareikning hans. Stefnandi kvaðst ekki hafa gengið nægilega eftir að fá greitt samkvæmt samningnum og hann hefði átt að fá greitt frá stefnda, hvort svo sem hún hafi kosið að reiða féð fram sjálf eða láta félagið standa undir greiðslunum. Aðspurður kvaðst stefnandi telja að ástæða þess að félagið fór í þrot hafi verið vandræðagangur og óeining meðal eigenda eftir að hann seldi sinn hluta. Aðspurður kvað stefnandi að félagið Bikun ehf. hafi verið stofnað sumarið 2009, en hafi þó raunar verið til áður en þá ekki í rekstri. Bikun ehf. hafi verið í samkeppni við Slitlag ehf. Aðspurður kvað stefnandi einfalt reikningsdæmi að það standi kr. 2.000.000 eftir af kaupverði. Fyrst hafi hann fengið greiddar kr. 2.000.000, svo hafi Sigurður Óli gert upp við sig kr. 2.000.000 um áramótin 2009/2010 og eftir standi þá kr. 2.000.000. Stefndi kom fyrir dóminn við aðalmeðferð og kannaðist við að kaupin hafi farið fram og að hafa ritað undir kaupsamninginn. Samningurinn hafi verið undirritaður í eldhúsinu heima hjá stefnda. Viðstaddir hafi verið stefnandi, stefndi og eiginmaður stefnda, Ásgeir Gunnarsson. Sigurður Óli og Linda Guðlaugsdóttir hafi ekki verið viðstödd. Stefndi kannaðist við að fyrir kaupsamning hafi verið haldinn fundur þar sem staða félagsins hafi verið rædd og kynnt. Kvaðst stefndi telja að staða félagsins á þeim fundi hafi verið talin þokkaleg. Aðspurð kvaðst stefndi enga reynslu hafa af viðskiptum og rekstri fyrirtækja. Kvaðst stefndi ekkert vera inni í þessum málum. Hún hafi aðeins skrifað undir samninginn sem kaupandi en Ásgeir sé maðurinn hennar en Sigurður Óli og hann hafi verið vinir. Að öðru leyti hafi hún ekkert komið að þessu. Ásgeir hafi annast þetta fyrir sína hönd. Kaupverðið hafi átt að greiðast gegnum félagið og hafi félagið átt að sjá um það. Allir hafi vitað að hún hafi ekki átt að fara borga eitthvað prívat og persónulega. Ekki kunni stefndi skýringar á því hvers vegna það hafi ekki verið tekið fram í samningnum. Félagið hafi alltaf séð um að borga. Kvaðst stefndi ekkert hafa séð af bókhaldi eða reikningseyðublað eða neitt frá félaginu. Hefðu þau aldrei séð neitt bókhald eða haft það undir höndum. Stefndi kvaðst aldrei hafa greitt stefnanda neinar 2.000.000 kr. og hefði hún enga hugmynd um hversu mikið hefði verið greitt af samningnum. Ekkert hafi hún greitt sjálf og kvaðst ekki skilja hvernig stefnandi fengi út að það stæðu 2.000.000 kr. eftir af kaupverðinu frekar en allt kaupverðið af því hún hafi aldrei verið rukkuð neitt og vissi ekkert um hversu mikið hafi verið greitt. Aðspurð kvaðst stefndi hafa fengið fleiri en eitt innheimtubréf frá lögmanni stefnanda vegna ógreidds hluta kaupsverðsins. Ekki vissi stefndi hvort þeim bréfum hafi verið svarað. Stefnandi hafi aldrei komið að máli við sig og krafist greiðslu. Samkomulag hafi verið um að greiðslurnar ættu að koma frá félaginu. Hafi stefnanda verið fullkunnugt að stefndi væri ekkert inni í þessu. Nafnið hennar hafi aðeins verið haft með þar sem húsið hennar hafi verið skráð á hennar nafni. Hún hafi verið samþykk kaupunum, en þó ekki verið sátt við þau þar sem henni hafi ekki verið vel við að fara í samstarf við Sigurð Óla. Vísaði stefndi á eiginmann sinn, Ásgeir Gunnarsson, varðandi spurningar um rekstur og hag Slitlags ehf. Stefndi hafi ekki skoðað bókhald og ársreikninga áður en hún skrifaði undir kaupin, en trúlega hafi maðurinn hennar gert það. Ekki vildi stefndi segja að eitthvað hafi verið ólöglegt í bókhaldi félagsins þegar kaupin hafi verið gerð. Stefndi kvaðst fljótlega eftir kaupin hafa orðið þess áskynja að eitthvað væri undarlegt í gangi innan félagsins í tengslum við Sigurð Óla. Aðspurð kvaðst hún bara hafa rætt það við manninn sinn og hann hafi sagt henni að vera róleg. Ekki mundi stefndi hvenær hún hefði fyrst kvartað vegna þeirra galla sem lýst sé í greinargerð. Ekki hafi hún sent bréf eða neitt til stefnanda með kvörtunum um galla á hinu selda. Allir hafi þó vitað að umrót hafi verið í félaginu. Ekkert kvaðst stefndi geta sagt um það hvort kr. 6.000.000 hafi verið of hátt verð fyrir þann hluta félagsins sem kaupsamningurinn hafi verið um. Vitnið Ásgeir Gunnarsson, eiginmaður stefnda, gaf skýrslu við aðalmeðferð og bar aðspurður að hann hefði nokkra reynslu af viðskiptum og rekstri fyrirtækja, en væri ekki menntaður á því sviði. Þáttur vitnisins hafi verið sá að hann hafi keypt hlut í félaginu ásamt Sigurði Óla. Vitnið hafi verið hinn raunverulegi kaupandi en stefndi hafi aðeins verið höfð á kaupsamningnum til að ábyrgjast, en hennar nafn hafi verið betra en hans. Hafi vitnið annast kaupin. Stefndi hafi eiginlega ekkert komið nálægt þessu að öðru leyti en því að skrifa undir kaupsamning og „ábyrgjast þetta“. Svo hafi verið ákveðið að fá hana í stjórn. Tildrög þessa hafi verið að Gunnar Ásgeirsson, faðir vitnisins, hafi viljað hætta og þeim hafi fundist þetta upplagt, vitninu og Sigurði Óla, að fara í þennan rekstur. Þeir hafi talið að unnt væri að gera þetta mjög gott fyrirtæki. Vitnið hafi þekkt til fyrirtækisins þannig að hann hafi oft unnið hjá þeim, en hann hafi ekki þekkt innviði fyrirtækisins. Þeir hafi ákveðið að kaupa félagið saman, en þeir hafi verið miklir vinir. Þeir hafi keypt af stefnanda og Gunnari föður vitnisins. Vitnið hafi kynnt sér innviði félagsins með því að spyrja menn og þá hafi verið haldinn fundur þar sem stöðunni hafi verið lýst þokkalega. Hafi vitnið talið félagið í eðlilegri stöðu. Hafi vitnið þekkt stefnanda nokkuð og ekki talið neina ástæðu til að vantreysta honum og hafi talið stefnanda prýðispilt. Stefnandi hafi verið aðalmaður í rekstrinum og verið með öll samböndin. Vitnið taldi að greiðslur hafi átt að koma á tilgreindum gjalddögum samkvæmt samningnum og þeir hafi ætlað að sjá um það vitnið og Sigurður Óli. Félagið myndi greiða þetta út og þeir myndu leggja félaginu vinnuframlag á móti. Aldrei hafi vitnið vitað af greiðslu til stefnanda. Bókhald félagsins hafi ekki verið sér mjög aðgengilegt. Á öðru eða þriðja ári hafi hlutirnir farið að verða skrítnir og menn að þreytast. Það hefði þurft að taka til í félaginu. Vitninu og stefnda hafi gengið illa eða ekkert að fylgjast með hvernig gengi að greiða kaupverðið, bæði gagnvart stefnanda og gagnvart Gunnari föður vitnisins. Þess vegna hafi vitnið talað um það á hluthafafundi 13. maí 2009 að fenginn yrði botn í skuldir við seljendur hluta og búið til greiðsluplan vegna þeirra skulda. Engin sérstök viðbrögð hafi komið fram við því. Ekkert hafi heyrst af þessu fyrr en vitnið hafi fengið rukkun upp á kr. 2.000.000 og engar skýringar á því hvers vegna skuldin eigi að vera kr. 2.000.000 en ekki eitthvað allt annað. Sigurður Óli og stefnandi hafi sjálfsagt fundið út þá tölu enda hafi Sigurður Óli staðið skil á greiðslum félagsins til stefnanda. Vitnið kvaðst telja hnignun rekstrarins undir lokin hafa stafað af ósætti og tortryggni meðal eigenda félagsins. Ekki kvaðst vitnið geta fullyrt að ástæðan hafi verið úttektir úr félaginu. Það hafi verið nóg verkefni fyrir félagið. Skuldir væru léttvægar ef næg verkefni væru fyrir hendi. Svo hafi verkefnum fækkað og þá hafi mönnum nánast verið sagt að snáfa heim. Stefnandi hafi upplýst að undirverktakar hafi verið ráðnir í verkin og þá hafi syrt í álinn. Svo hafi stefnandi og Sigurður Óli hirt verkin af Slitlagi ehf. Þess vegna hafi vitnið og stefndi ekki fengið í raun það sem þau hafi keypt. Viðskiptavildin hafi farið með stefnanda og Sigurði Óla, þegar þeir fóru út úr félaginu árið 2009. Ljóst sé að stefnandi og Sigurður Óli hafi haft af því hagsmuni að Slitlag ehf. færi í þrot. Vitnið kvaðst telja að hann og stefndi hafi ekki fengið það sem þau hafi verið að kaupa, vegna þess að þau hafi ekki fengið viðskiptavildina. Vitnið Gunnar Jóhann Ásgeirsson, sonur stefnda, kom fyrir dóminn við aðalmeðferð og skýrði frá því að hann hafi starfað hjá Slitlagi ehf. á þeim tíma sem umræddur kaupsamningur var gerður. Hafi vitnið unnið við að „spreyja tjöru“. Lítið kvaðst vitnið vita um kaupin sjálf. Hafi vitnið samið við Sigurð Óla um laun sín. Ekkert vissi vitnið hvort stefndi hafi kynnt sér félagið sérstaklega fyrir kaupin. Vitnið kvaðst hafa orðið var við að stefndi og eiginmaður stefnda hafi lítið vitað og fengið að vita. Vitnið kvaðst halda að greiðslur hafi átt að koma frá Slitlagi ehf. og það yrði svo dregið af launum kaupenda. Vitnið kvaðst halda að ekkert hafi gengið að komast í bókhald og fá upplýsingar um stöðu félagsins eftir að kaupin voru gerð. Vitnið hafi bara verið almennur starfsmaður. Vitnið Kristín Bjarnadóttir kom fyrir dóm við aðalmeðferð og skýrði frá því að hún vissi í raun ekkert um aðdraganda kaupanna. Fyrri part árs 2009 hafi hún komið að málum og þá verið fengin að félaginu m.a. til að koma bókhaldinu í lag. Þá hafi fyrst og fremst verið talað um bókhald ársins á undan og ef ástæða væri til, þá eldri gögn. Henni og Fríði Gunnarsdóttur hafi verið falið þetta. Henni hafi virst vera þegjandi samkomulag um að kaupverðið yrði greitt út úr félaginu. Ekkert hafi hún séð skriflegt um þetta. Hafi vitnið séð lítið af bókhaldi, en hún og Fríður Gunnarsdóttir hafi átt að fá bókhaldið en erfiðlega hafi gengið að fá það. Hafi vitnið aldrei fengið neitt af bókhaldi í hendurnar og engar skýringar hafi verið gefnar á því. Það hafi verið leitað eftir því að fá gögnin hjá Sigurði Wiium, en hann verið tregur til þess. Hafi þær aðeins fengið lítinn hluta bókhaldsgagna og Fríður hafi ætlað að reyna að fá meira og hafa svo samband við vitnið en ekki hafi orðið af því og vissi vitnið ekki hvort Fríður hafi fengið bókhaldsgögnin. Ekki mundi vitnið eftir að hafa heyrt talað um skuld stefnda vegna kaupanna. Hins vegar minnti vitnið að talað hafi verið um að greiðslur til stefnanda og Gunnars Ásgeirssonar væru annað hvort fyrir vinnuframlag eða hlutafé og áhöld gætu verið um það. Eitthvað hljóti að hafa verið fært í bókhald um greiðslur til þeirra ef þær hafi verið inntar af hendi. Hafi vitnið skilið svo að Ásgeir Gunnarsson myndi leggja fram reikning fyrir sinni vinnu og ætti að fá greitt. Tilfinning vitnisins hafi verið sú að Ásgeiri Gunnarssyni væri markvisst haldið frá upplýsingum og ekki látinn hafa upplýsingar nema um það sem mönnum passaði. Sama gilti um Smára bróður Ásgeirs. Þokkaleg verkefnastaða hafi virst vera hjá félaginu þegar vitnið hafi komið að því. Ekki hafi vitnið heyrt af neinum greiðslum frá stefnda og Ásgeiri Gunnarssyni vegna kaupa á hlutafé. Hins vegar hafi verið talað um að greiðslur til stefnanda og Gunnars Ásgeirssonar fyrir hlutafé færu út úr félaginu sjálfu skv. þegjandi samkomulagi. Talað hafi verið um að kaupverðið væri ekki full greitt. Vitnið Bjarni Jónsson viðskiptafræðingur, löggiltur endurskoðandi og fasteigna- og skipasali kom fyrir dóminn við aðalmeðferð og skýrði frá því að árið 1992 hafi hann verið beðinn að taka að sér bókhald fyrir Slitlag ehf. Kvaðst vitnið hafa séð um bókhald og ársuppgjör og framtöl fyrir félagið frá fyrri hluta árs 1992 til 5. mars 2007. Hafi starfinu verið hagað þannig að upphaflega hafi Fríður verið með bókhaldið en stefnandi hafi svo tekið við því seinna. Verklagið hafi verið þannig að hann hafi fengið möppu á tveggja mánaða fresti og fært bókhaldið eftir því á tveggja mánaða fresti og skilað virðisaukaskattskýrslu eins og vera bar. Hafi svo vitnið séð um að gera ársreikning árið eftir. Allt hafi þetta gengið vel og skilað á réttum tíma. Ef stefnandi hafi gleymt sér hafi bara verið hringt í hann og kallað eftir gögnunum og þau þá komið strax. Allt hafi þetta verið í mjög góðu samstarfi og engan skugga borið á það. Aldrei hafi vantað upplýsingar. Ársskýrslum hafi alltaf verið skilað og mundi vitnið ekki til að gerðar hafi verið athugasemdir við það. Vitnið kvaðst a.m.k. tvisvar hafa komið á aðalfund félagsins á upphafsárum og þá hafi þeir fundir verið haldnir heima hjá Fríði og Ingólfi. Þá hafi aðrir komið þangað. Bókhald og ársreikningar hafi verið í góðu horfi. Bókhaldsgögn hafi alltaf verið til reiðu og aldrei staðið á því. Bankinn hafi verið stemmdur af á hverju tveggja mánaða tímabili. Lýsti vitnið verklagi sínu við þetta. Rekstur félagsins hafi gengið upp og ofan. Starfsemin hafi verið yfir sumartímann og unnið á tilboðsmarkaði þar sem samkeppni sé hörð. Stundum komi menn vel út og stundum illa, en þetta hafi rúllað alveg. Það hafi verið töp á einhverjum árum, en þau hafi verið yfirfæranleg og mætt þá hagnaði síðari ára. Félagið hafi átt heilmikið af eignum og staðið ágætlega. Ekki kvaðst vitnið hafa orðið var við neina óráðsíu í félaginu, en erfitt hafi verið að þreyja veturinn. Aðspurður um hlutafé félagsins kvað vitnið það hafa verið kr. 4.000.000. Hafi stefnandi átt kr. 1.200.000, Gunnar Ásgeirsson átt kr. 1.200.000, Smári og Ingólfur átt hvor kr. 800.000. Síðan hafi félagið keypt af Ingólfi og Fríðu þegar þau hafi gengið út og við það hafi kr. 800.000 verið dregin frá kr. 4.000.000, þannig að við skoðun ársreikninga eftir þau kaup hafi hlutaféð farið úr kr. 4.000.000 niður í kr. 3.200.000. Mismunurinn hafi þannig komið til lækkunar á hlutafé. Sé það venja þegar félag eignist hlut í sjálfu sér að þá sé hann dreginn frá heildarhlutafénu. Heilmikið hafi verið rætt um það þegar þau kaup hafi verið gerð að stefnandi, Gunnar og Smári myndu kaupa hlutinn aftur af félaginu, en það hafi ekki orðið í hans tíð. Aðspurður um hvers vegna hlutafé hafi verið skráð kr. 400.000 kvaðst vitnið ekki hafa komið að stofnun félagsins og raunar engu fyrr en á árinu 1992, en þá hafi hlutaféð verið kr. 4.000.000. Hafi vitnið aldrei séð skráningu um þetta hjá hlutafélagaskrá, en sér þætti líklegt að í upphafi hafi hlutafé verið kr. 400.000, en menn hafi fljótlega séð að það væri ekki nóg vegna þess hve reksturinn var kostnaðarsamur og kallaði á mikla fjárfestingu, að þá hafi hlutafé verið aukið í kr. 4.000.000, en gleymst hafi að tilkynna það. Hlutafé hafi hins vegar klárlega verið kr. 4.000.000. Aðspurður kvað vitnið það vera rangt sem haldið væri fram í greinargerð stefnda að verulega hafi skort á að fullnægt væri kröfum laga um hlutafélög nr. 2/1995 og laga um gerð ársreikninga nr. 2/2006 og að ársreikningar hafi ekki verið gerðir og að bókhald félagsins verið í miklum ólestri. Þegar vitnið hafi komið á fund 5. mars 2007 hafi vitnið skilað af sér ársreikningi fyrir árið 2006, sem raunar hafi verið tilbúinn fyrir miðjan febrúar, og afhent hann, aðalbókina, hreyfingalista og allar möppurnar fyrir 2006, en það hafi verið síðasta árið sem vitnið hafi gert bókhald fyrir. Neitaði vitnið því alfarið að bókhaldið hafi verið í ólestri þann tíma sem vitnið hafi séð um það. Hins vegar geti það hafa gerst eftir sína tíð. Ekki mundi vitnið til að ársreikningurinn hafi verið rengdur á fundinum. Meginumræða fundarins hafi hins vegar ekki verið um ársreikninginn, heldur um að kaupa stefnanda út, en það hafi ekki verið á sínu borði. Þetta hafi ekki verið aðalfundur að forminu til þannig að mál væru tekin fyrir með formlegum hætti. Vitnið kvaðst hafa heyrt eftir þetta að eitthvað hafi hlutirnir gengið upp og ofan eftir þetta. Fríður hafi haft við sig samband eftir þetta og þá hafi hún verið að leita eftir einhverjum tölum og hafi sér skilist að hún ætlaði að fara að færa bókhaldið. Vitnið hafi hins vegar sagt henni það að hann hafi skilað af sér öllum gögnum og hefði ekkert undir höndum. Þegar vitnið hafi skilað af sér bókhaldinu hafi Sigurður Óli verið á leiðinni inn sem hluthafi og jafnvel að verða framkvæmdastjóri, en stefnandi hafi verið á leiðinni út. Hafi vitnið spurt Sigurð Óla hvort hann væri ekki með bókhalds- og uppgjörsþjónustu vegna annars rekstrar. Jú, Sigurður Óli hafi sagt svo vera og hafi því ekki verið mótmælt að Sigurður Óli fengi þá sínum manni að sjá um mál Slitlags ehf. líka. Vitnið kvað sér ekki hafa litist á framhald rekstrarins og hafi ekki kært sig um að halda áfram. Hafi vitnið heyrt sögur um þá menn sem voru að taka við félaginu og ekki haft áhuga á að vinna fyrir þá. Sér hafi heldur sennilega ekki staðið til boða að vinna áfram félagið. Þegar vitnið lauk störfum fyrir félagið hafi ekki verið neinar blikur á lofti sem hefðu átt að geta leitt til gjaldþrots félagsins. Hins vegar sé rekstur sem þessi afar áhættusamur og þurfi ekki nema eitt lélegt sumar til að illa geti farið. Vitnið Sigurður S. Wiium kom fyrir dóminn við aðalmeðferð og bar um það að hafa unnið við endurskoðun árum saman, án háskólamenntunar og án löggildingar. Kvaðst vitnið hafa komið að málefnum Slitlags ehf. en að það hafi ekki verið fyrr en í aprílbyrjun 2009. Ekki kvaðst vitnið vita hver sá um bókhald félagsins frá því Bjarni Jónsson skilaði því af sér og þar til vitnið tók við því, en sér væri nær að halda að það hafi enginn sérstakur gert. Vitnið kvaðst ekki hafa verið starfsmaður Slitlags ehf., en hann hafi verið starfsmaður Kauphússins ehf. Vitnið kvaðst ekki hafa hugmynd um hvernig rekstur félagsins hafi verið þegar vitnið kom að málefnum félagsins. Líklega hafi stefnandi haldið áfram að skila virðisaukskattskýrslu og sjá um laun og annað. Líklega hafi Bjarni skilað af sér í ágætu lagi en hann hafi bæði skilað ársreikningum og öðru, en síðan hafi árið 2007 liðið og engu verið skilað og svo árið 2008, en vitnið finni ekkert hjá sér um félagið fyrr en snemma á árinu 2009. Það sé óeðlilega langur tími. Ekki hafi verið gerður ársreikningur og framtal fyrir árið 2007 og enn síður 2008. Gögn frá félaginu fyrir árið 2007 hafi komið á skrifstofu vitnisins í apríl 2009, nema launabókhaldið, en stefnandi hafi verið með það, en hann hafi líklega ekki haldið öðru, enda vitað að vitnið þyrfti að fá öll gögn. Þegar vitnið hafi tekið við bókhaldinu hafi það aðeins verið fylgiskjöl röðuð í möppur. Þá hafi vitnið einnig fengið gögn frá 2008 og í sama ástandi. Hafi vitnið fengið þau gögn sem vitnið þurfti til vinnu sinnar, „svona 96-98%“. Svo hafi hlutirnir gerst mjög hratt og í júní 2009 hafi verið búið að taka allt af honum. Fríður Gunnarsdóttir, systir Ásgeirs Gunnarssonar, hafi gert það vorið 2009. Einu sinni áður hafi verið beðið um gögnin og hafi vitnið ekki orðið við því. Vitnið hafi í raun gert afskaplega lítið og raunar aldrei byrjað á neinu bókhaldi. Sér hafi verið ljóst að menn voru ósáttir. Það hafi vantað gögn fyrir úttektum, einkum fyrir árið 2008. Það hafi verið stórar fjárhæðir, yfir kr. 4.000.000, en það hafi almennt virst vera Sigurður Óli Grétarsson sem hafi tekið út peninga. Það hafi líka verið millifærðir peningar á stefnda. Hafi vitnið óskað skýringa og fengið þær í tölvupósti frá Ásgeiri Gunnarssyni og það hafi verið fyrir húsaleigu og leigu og viðhald á tækjum og annað, vegna stefnda. Vitnið hafi beðið um reikninga. Mjög áþekkar upphæðir hafi verið til Sigurðar Óla og stefnda, ca. milli 4 og 5 milljónir. Engin gögn hafi komið á móti þessu og engar skýringar hvað varðaði úttektir vegna Sigurðar Óla. Þegar gögnin fóru frá vitninu hafi enn ekki verið til nein gögn um þetta. Engar slíkar úttektir hafi verið á stefnanda sem láti alltaf valta yfir sig. Aðspurður kvað vitnið að allir hafi sagt sér að hlutafé félagsins væri kr. 4.000.000, en þegar vitnið hafi farið að eiga við þetta þá minni vitnið að hlutaféð hafi verið skráð kr. 400.000 hjá hlutafélagaskrá. Vitnið kvaðst vita til þess að þegar einhver hafi farið úr félaginu hafi félagið eignast 20% í sjálfu sér. Vitnið kvaðst telja að hlutafé hafi í raun verið kr. 4.000.000. Hjá einhverjum hafi farist fyrir að tilkynna um hækkun á hlutafé, en ekki sé um það að ræða að hlutaféð hafi í raun verið kr. 400.000 og verið ranglega tilgreint kr. 4.000.000. Eftir að vitnið hafi lokið starfi sínu og gögnin verið tekin af honum kvað vitnið að stofnuð hefðu verið 2-3 einkahlutafélög og „hreinsað út úr Slithagi ehf. eigur og allt saman“. Taldi vitnið að þetta hafi verið gert af nafngreindum manni á vegum Ásgeirs Gunnarssonar. Ekki kannaðist vitnið við að hafa orðið þess vart að kaupverð þess hlutar sem stefndi keypti af stefnanda hafi runnið frá félaginu til seljanda. Ekki hafi vitnið heyrt neitt um þetta, eða um skuld stefnda við stefnanda. Hafi svo verið hefði það átt að koma fram í bókhaldi. Það hefði aldrei staðist að sínu mati að félagið hefði staðið undir greiðslu skuldar stefnda við stefnanda. Vitnið kvaðst telja að ársreikningur fyrir árið 2007 sem vitnið kvaðst óviljugur hafa gert fyrir Slitlag ehf. væri að megninu til réttur, einkum um niðurstöður, en innviðir ekki fyllilega réttir, enda ekki byggt á færðu bókhaldi við gerð ársreikningsins. Vitnið kvaðst telja að félagið hafi verið í góðu lagi, en ósætti og ósamkomulag milli Ásgeirs Gunnarssonar og Sigurðar Óla hafi orðið því að aldurtila. Félagið hafi verið lagt í rúst af þeim sem tóku við. Niðurstaða Fyrsta málsástæða stefnda til stuðnings sýknukröfu sinni er sú að krafa stefnanda sé fallin niður vegna þess að með aðilum málsins hafi orðið samkomulag um að vegna slæmrar stöðu Slitlags ehf. yrði kaupverðið lækkað og litið yrði svo á að hlutafé það sem stefndi keypti af stefnanda væri fullgreitt með tveimur fyrstu greiðslunum og ekki yrði krafið um lokagreiðsluna, kr. 2.000.000, sem er stefnukrafa þessa máls. Um það samkomulag sem stefndi kveður hafa orðið milli aðila um ofangreint hafa engin gögn verið lögð fram í málinu. Stefndi hefur í þessu efni vísað til þess að á hluthafafundi 13. maí 2009 hafi verið rætt um að ganga þyrfti frá einhverju greiðsluplani til að ganga frá skuld við seljendur hluta. Það er mat dómsins að í þessu felist ekki nokkur sönnun þess að samkomulag hafi orðið í málinu á þann hátt sem stefndi vill byggja á, enda verður ekki ráðið af endurriti hluthafafundarins hvers efnis slíkt samkomulag hefði átt að vera. Ekki kannaðist stefnandi við að neitt slíkt samkomulag hafi verið gert. Í raun kom heldur ekki fram neitt um slíkt samkomulag í framburði stefnda við aðalmeðferð, en hún kvaðst lítið hafa verið inni í málum þessum og hafi eiginmaður hennar, Ásgeir Gunnarsson, sinnt þessu. Í framburði stefnda við aðalmeðferð kvaðst stefndi raunar ekkert vita hve mikið af kaupverðinu hafi verið greitt og hvernig stefnandi fengi það út að einungis stæðu eftir kr. 2.000.000 af kaupverðinu þar sem hún hafi aldrei greitt neitt og aldrei verið rukkuð neitt. Þá kvaðst stefndi ekki geta sagt til um það hvort hið umsamda kaupverð, þ.e. kr. 6.000.000, hafi verið of hátt miðað við þann hluta félagsins sem kaupsamningurinn hafi verið um. Í framburði þeirra vitna sem komu fyrir dóminn og gáfu skýrslur kom ekkert fram sem rennt gæti stoðum undir þetta ætlaða samkomulag. Í framburði vitnisins Ásgeirs Gunnarssonar, eiginmanns stefnda, sem stefndi vísaði til sbr. ofangreint, kom ekki fram neitt sem rennt geti stoðum undir að slíkt samkomulag hafi verið gert. Kom fram hjá honum að á fundi í félaginu 13. maí 2009, löngu eftir gjalddaga kröfunnar, hafi hann talað um að fenginn yrði botn í skuldir við þá sem seldu þáverandi eigendum félagsins hlutafé, en þar á meðal er skuld stefnda við stefnanda. Gildir sama um þetta og um fundargerðina sjálfa, að ekki verður talin felast í þessu nokkur sönnun um að slíkt samkomulag hafi verið gert og þá hvers efnis það hafi verið. Vegna þessarar málsástæðu hefur stefndi einnig vísað til þess að stefnandi hafi lítt gengið fram við innheimtu skuldarinnar og telur það renna stoðum undir að stefnandi hafi sjálfur litið svo á að ekki yrði um að ræða frekari greiðslur eða a.m.k. að stefnandi ætlaði ekki að krefjast fullra efnda á samningnum. Verður ekki fallist á að af þessu megi ráða að stefnandi hafi talið að kaupsamningurinn væri óskuldbindandi fyrir stefnda að þessu leyti, en fyrir liggur í framburði stefnda að hún hafi fengið fleiri en eitt innheimtubréf frá lögmanni stefnanda vegna þessa og hefur stefnandi jafnframt borið að hann hafi ítrekað gengið eftir greiðslunni. Þá liggur fyrir í gögnum málsins að stefnandi gerði tilraunir til innheimtu í febrúar og mars 2011 og á hluthafafundi 29. júní 2009 gerði stefnandi kröfur til að fá greidda “peningana sína með vöxtum”. Hefur ekki verið lagt fram í málinu neitt gagn um að stefnandi hafi gefið eftir af kröfu sinni, eða fallið frá henni, en fyrir því hefur stefndi sönnunarbyrði. Stefndi hefur borið fyrir sig að hið selda, þ.e. hlutur sá sem hún hafi keypt í Slitlagi ehf. af stefnanda, hafi verið gallaður og þess vegna eigi hún rétt á afslætti eða skaðabótum úr hendi stefnanda. Bendir stefndi á 17. gr. laga nr. 50/2002 í þessu sambandi. Það er í stuttu máli álit dómsins að allar fullyrðingar stefnda um galla á hinu selda séu ósannaðar. Hefur stefndi ekki lagt fram neitt um að hafa borið fyrir sig galla á hinu selda fyrr en í greinargerð vegna þessa máls, röskum fjórum árum eftir gerð kaupsamnings. Liggur ekkert fyrir um að hið selda hafi verið haldið göllum eða hafi verið að mun verðminna en kaupverðið sagði til um, en fyrir þessu hefur stefndi sönnunarbyrði. Vegna meintra galla hefur stefndi vísað til þess að hlutafé félagsins hafi í reynd verið kr. 400.000, en ekki kr. 4.000.000 eins og haldið hafi verið fram. Að mati dómsins er þetta ósannað, en við það mat verður einkum litið til framburðar vitnanna Bjarna Jónssonar og Sigurðar S.Wiium, en báðir hafa þeir borið að hlutaféð hafi klárlega verið kr. 4.000.000, þó að frádregnum kr. 800.000, sem félagið hafi átt í sjálfu sér. Skráning hlutafjárins að fjárhæð kr. 400.000 í hlutafélagaskrá ríkisskattstjóra sé hins vegar röng. Hefur ekki verið bent á neitt því til stuðnings að hlutaféð hafi aðeins verið kr. 400.000, annað en skráninguna hjá hlutafélagaskrá, en telja verður að með framburði tveggja síðastnefndra vitna sé leitt í ljós að sú skráning hafi verið röng. Stefndi vísar til þess í greinargerð að raunverulegt virði hins selda hafi verið mun minna en stefnandi hafi lofað fyrir kaupin. Þetta er hins vegar ósannað að mati dómsins, aukin heldur að stefndi bar fyrir dóminum að hún gæti ekki sagt til um það hvort umsamið kaupverð, kr. 6.000.000, hafi verið of mikið fyrir hið selda hlutafé. Er þannig ekki unnt að byggja á þessu. Stefndi hefur vísað til þess að bókhald félagsins hafi verið í ólestri og ársreikningum ekki verið skilað. Að virtum framburði vitnisins Bjarna Jónssonar endurskoðanda, sem og Sigurðar S. Wiium, verður að telja þessar fullyrðingar ósannaðar. Þá liggur fyrir að á fundi 5. mars 2007, þar sem staða og fjármál félagsins voru kynnt, var lagður fram ársreikningur fyrir 2006, en á þeim fundi var Ásgeir Gunnarsson, eiginmaður stefnda, sem verður að telja að hafi á fundinum verið umboðsmaður stefnda sbr. framburð stefnda sjálfrar um aðkomu sína og Ásgeirs að kaupunum. Þá hefur stefndi vísað til þess að hafa ekki fengið afhent frá stefnanda bókhald og önnur gögn varðandi félagið. Það er mat dómsins að þetta sé ósannað og vísast um það sérstaklega til framburðar Bjarna Jónssonar endurskoðanda en hjá honum kom fram að hann hefði á fundi 5. mars 2007 afhent öll gögn, en fyrir liggur að á þeim fundi var Ásgeir Gunnarsson eiginmaður stefnda. Liggur ekki fyrir að stefnandi hafi haldið eftir neinum gögnum öðrum en margra ára gömlum bókhaldsgögnum, sem ekki geta ráðið úrslitum að þessu leyti. Liggur heldur ekkert fyrir um að Sigurður Óli Grétarsson og stefnandi hafi reynt að leyna stöðu félagsins, sem var í góðu horfi skv. framburði nefnd Bjarna Jónssonar, en sömuleiðis liggur ekkert fyrir og er alls endis ósannað að til hafi verið að dreifa óútskýrðum úttektum stefnanda. Þá stenst það ekki að stefnandi hafi, að óvilja eigenda, þ.m.t. stefnda, stjórnað félaginu eftir að kaupin gerðust. Það er þannig ósannað að stefndi hafi ekki fengið þann söluhlut sem hún hafi talið sig vera að kaupa, en hafi málum félagsins ekki verið komið í eðlilegt horf eftir kaupin þá getur það ekki hafa verið vegna stefnanda, enda hann þá ekki lengur við stjórnvölinn. Sú staðreynd að stefnandi hafi stofnað félagið Bikun ehf. eftir að hann lét af störfum hjá Slitlagi ehf. getur hér engu breytt, enda engir slíkir fyrirvarar gerðir í margnefndum kaupsamningi, heldur aðeins að stefnandi skyldi vinna hjá félaginu í tiltekinn tíma eftir kaupin og liggur fyrir að stefnandi stóð við það og raunar gott betur. Er þannig hafnað sjónarmiðum stefnda um að hún hafi átt rétt á að halda eftir hluta kaupverðsins eða hafi átt rétt á afslætti, enda liggur fyrir að þessum sjónarmiðum var ekki hreyft af hálfu stefndu fyrr en undir rekstri þessa máls. Stefnda kveðst byggja sýknukröfur sínar á reglum um brostnar forsendur, að því leyti að staða félagsins hafi verið að mun lakari en hún hafi haldið og að þetta hafi stefnanda mátt vera ljóst. Er óhjákvæmilegt að hafna þessum sjónarmiðum vegna þess að hjá stefnda sjálfri kom það fram við aðalmeðferð að hún gæti ekki fullyrt að virði þess hlutafjár sem hún keypti hafi verið minna en umsamið kaupverð. Þá liggur ekki fyrir að svo hafi verið og liggur heldur ekki fyrir að staða félagsins hafi verið slæm eða önnur en stefnandi upplýsti stefnda um, sbr. framburð Bjarna Jónssonar um þetta, en fyrir staðhæfingum sínum um slæma stöðu félagsins hefur stefndi sönnunarbyrði. Stefndi byggir jafnframt sýknukröfu sína á meintu tómlæti stefnanda, en krafa hans sé fallin niður vegna tómlætis. Á þetta fellst dómurinn ekki. Fyrir liggur að hin umkrafða fjárhæð hafði tiltekinn gjalddaga og þar með tiltekinn fyrningarfrest. Var stefnanda í sjálfsvald sett hvort hann krefðist greiðslu fyrr eða síðar, en ljóst er að það var í verkahring stefnda að bjóða fram greiðslu sína á gjalddaga. Er ófært að telja kröfuna niður fallna fyrir tómlætis sakir, enda þótt stefnandi hafi gengið linkulega fram við innheimtu hennar, en það gaf ekki stefnda tilefni til að telja stefnanda hafa fallið frá kröfunni. Verður varakröfu stefnda hafnað með sömu rökum og að ofan greinir, en jafnframt þykir rétt að geta þess í því sambandi að stefndi hefur enga tilraun gert til að sýna fram á hvert hefði verið raunvirði hins selda hlutar ef það var annað en hið umsamda kaupverð. Við aðalmeðferð og munnlegan flutning málsins komu fram nýjar málsástæður af hálfu stefnda um að raunverulegur kaupandi hlutafjárins hafi ekki verið stefndi heldur eiginmaður hennar, en einnig um að aldrei hafi verið gert ráð fyrir því að hún greiddi hlutaféð sjálf heldur hafi verið um það samkomulag að félagið sæi sjálft um að standa straum af kaupunum og að greiða stefnanda andvirði hlutafjárins. Af hálfu stefnanda var mótmælt að nýjar málsástæður kæmust að og er að mati dómsins ekki unnt að byggja á þeim við úrlausn málsins, sbr. e lið 1. mgr. 80. gr. og 5. mgr. 101. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, en ljóst er að hefði stefndi viljað byggja á þessu fyrr þá hefði henni verið það í lófa lagið enda um að ræða atriði sem ekki hefðu getað dulist henni. Ber þannig að fallast á að stefndi greiði stefnanda hina umkröfðu fjárhæð. Í greinargerð stefnda eru höfð uppi sérstök mótmæli við dráttarvaxtakröfu og upphafstíma dráttarvaxta. Vísar stefndi til meints samkomulags aðila sem og eftirfarandi athafnaleysis stefnanda, enda hafi stefnda í ljósi atvika verið rétt að halda að sér höndum með greiðslu meðan hún hafi talið að kaupverðið yrði endurskoðað. Líkt og áður hefur komið fram er það álit dómsins að umrætt samkomulag, sem stefndi hefur vísað til, sé með öllu ósannað og getur stefndi ekki skotið sér undan dráttarvaxtakröfu með vísun til þess. Þá liggur ekkert fyrir um að stefndi hafi haft ástæðu til að ætla að kaupverðið yrði endurskoðað, en eins og að framan greinir var það stefnanda í sjálfsvald sett hvenær hann gengi eftir greiðslunni ef greiðslufall yrði af hálfu stefnda, en við það að ganga ekki hart eftir greiðslu gat hann engan rétt misst. Er því stefnandi í fullum rétti að krefjast dráttarvaxta frá gjalddaga kröfunnar, sbr. 1. mgr. 5. gr. laga nr. 91/1991 og verður stefnda gert að greiða kröfuna með umkröfðum dráttarvöxtum. Eftir þessum úrslitum ber að dæma stefnda til að greiða stefnanda málskostnað, sbr. 130. gr. laga nr. 91/1991 og þykir hann hæfilegur alls kr. 1.239.027, þar af útlagður kostnaður lögmanns stefnanda kr. 76.052 og virðisaukaskattur á málflutningsþóknun kr. 236.258, en málflutningsþóknun án virðisaukaskatts er kr. 926.000. Fyrir uppkvaðningu dóms var gætt ákvæða 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991. Sigurður G. Gíslason héraðsdómari kveður upp dóm þennan þennan. D Ó M S O R Ð: Stefndi, Elínborg H. Sigurðardóttir, greiði stefnanda, Gesti Pálssyni, kr. 2.000.000 með dráttarvöxtum frá 1. nóvember 2007. Stefndi greiði stefnanda í málskostnað kr. 1.239.027.
|
Mál nr. 209/2017
|
Fíkniefnalagabrot Upptaka Skriflegur málflutningur
|
M var sakfelldur í héraði fyrir brot gegn 173. gr. a. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með því að hafa flutt inn samtals 878,95 grömm af kókaíni. Við þingfestingu málsins játaði M skýlaust þá háttsemi sem honum var gefin að sök og var refsing hans ákveðin fangelsi í 18 mánuði. Einungis var deilt um refsiákvörðun héraðsdóms fyrir Hæstarétti, sem staðfesti héraðsdóm.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnirHelgi I. Jónsson og Karl Axelsson og Ingibjörg Benediktsdóttir setturhæstaréttardómari. Ríkissaksóknariskaut málinu til Hæstaréttar 28. mars 2017 í samræmi við yfirlýsingu ákærða umáfrýjun. Ákæruvaldið krefst þess að refsing ákærða verði þyngd og að niðurstaðahéraðsdóms um upptöku fíkniefna verði staðfest.Ákærði krefstþess að refsing hans verði milduð.Málið var fluttskriflega eftir ákvörðun Hæstaréttar samkvæmt 1. mgr. 205. gr. laga nr. 88/2008um meðferð sakamála. Með vísan tilforsendna héraðsdóms verður hann staðfestur að öðru leyti en því aðgæsluvarðhaldsvist ákærða frá 13. janúar 2017 til uppkvaðningar dóms þessa skalkoma til frádráttar refsingu hans, sbr. 76. gr. almennra hegningarlaga nr.19/1940.Ákærði verðurdæmdur til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talinmálsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, sem ákveðin verða að meðtöldumvirðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Héraðsdómur skalvera óraskaður að öðru leyti en því að gæsluvarðhaldsvist ákærða, MateuszStrózyk, frá 13. janúar 2017 til uppkvaðningar dóms þessa skal koma tilfrádráttar refsingu hans.Ákærði greiðiallan áfrýjunarkostnað málsins, samtals 447.135 krónur, þar með talinmálsvarnarlaun verjanda síns, Bjarka Þórs Sveinssonar hæstaréttarlögmanns,434.000 krónur.DómurHéraðsdóms Reykjaness 2. mars 2017.Mál þetta, sem var dómtekið 20.febrúar síðastliðinn, er höfðað með ákæru héraðssaksóknara, útgefinni 17.febrúar síðastliðinn, á hendur Mateusz Strózyk, fæddum [...], pólskumríkisborgara, fyrir „stórfellt fíkniefnalagabrot, meðþví að hafa fimmtudaginn 12. janúar 2017 staðið að innflutningi á samtals878,95 [ g ] af kókaíni, sem hafði að meðaltali 76-78% styrkleika, semsamsvarar 85-87% af kókaínklóríði, ætluðu til söludreifingar hér á landi íágóðaskyni. Fíkniefnin flutti ákærði til landsins sem farþegi með flutti FI-555frá Brussel, Belgíu, falin í líkama sínum í 90 pakkningum.“ Telst þetta varða við 173. gr. a.almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. með síðari breytingum. Í ákæru er þess krafist að ákærðiverið dæmdur til refsingar og greiðslu alls sakarkostnaðar. Þá er þess krafistað framangreind fíkniefni, 878,95 g af kókaíni, sem lögregla lagði hald á viðrannsókn málsins, verði gerð upptæk samkvæmt 6. mgr. 5. gr. laga um ávana- ogfíkniefni nr. 65/1974 og 2. mgr. 14. gr. reglugerðar um ávana- og fíkniefni ogönnur eftirlitsskyld efni nr. 233/2001, sbr. reglugerð nr. 848/2002.Ákærði hefur fyrir dómi skýlaustjátað brot sitt og var því farið með málið samkvæmt 164. gr. laga nr. 88/2008um meðferð sakamála og það tekið til dóms án frekari sönnunarfærslu eftir aðsækjandi og verjandi ákærða höfðu tjáð sig stuttlega um lagaatriði og ákvörðunviðurlaga. Sannað er með skýlausri játninguákærða, sem er í samræmi við framlögð sakargögn, að hann hafi gerst sekur um þáháttsemi sem honum er gefin að sök í ákæru og er þar réttilega heimfærð tilrefsiákvæða. Viðákvörðun refsingar ákærða samkvæmt 173. gr. a. almennra hegningarlaga er lögðtil grundvallar sú staðhæfing ákærða að hann hafi ekki verið eigandifíkniefnanna og að hann hafi einvörðungu tekið að sér flytja þau hingað tillands gegn þóknun. Samkvæmt þessu og með hliðsjón af ákvæðum 1., 3., 5. og 6.töluliðar 1. mgr. 70. gr. almennra hegningarlaga, dómaframkvæmd og magni ogstyrkleika þeirra efna sem brot ákærða tekur til þykir refsing hans hæfilega ákveðinfangelsi í 18 mánuði. Til frádráttar refsingunni kemur gæsluvarðhald sem ákærðihefur sætt frá 13. janúar 2017 að fullri dagatölu. Fallist er ákröfu ákæruvalds um upptöku fíkniefna. Ákærði verður dæmdur til aðgreiða 645.836 krónur í sakarkostnað samkvæmt yfirliti sækjanda. Þá verðurhonum gert að greiða þóknun til verjanda síns á rannsóknarstigi og fyrir dómiauk aksturskostnaðar, svo sem í dómsorði greinir. Við ákvörðun þóknunar hefurverið tekið tillit til virðisaukaskatts. JónHöskuldsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan. D ó m s o r ð: Ákærði, Mateusz Strózyk, sæti fangelsi í 18mánuði. Til frádráttar refsingunni kemur gæsluvarðhald sem ákærði hefur sættfrá 13. janúar 2017 að fullri dagatölu. Ákærðisæti upptöku á 878,95 g af kókaíni. Ákærði greiði1.154.608 krónur í sakarkostnað, þar af 463.760 krónur í þóknun til verjandasíns, Bjarka Þórs Sveinssonar hæstaréttarlögmanns, og 45.012 krónur vegnaaksturskostnaðar hans.
|
Mál nr. 545/2016
|
Börn Forsjá Gjafsókn
|
K höfðaði mál gegn M og krafðist einkum forsjá yfir syni þeirra A en forsjá hans hafði verið sameiginleg og lögheimili hans hjá K. Í dómi héraðsdóms, sem staðfestur var í hæstarétti, var það ekki talið þjóna hagsmunum drengsins að M og K færu með sameiginlega forsjá þar sem talið var ólíklegt að M gæti axlað ábyrgð á samskiptum og samvinnu um atriði sem varðaði umönnun og uppeldi sonar þeirra. Þá var talið að það samræmdist best högum drengsins að K færi með forsjá hans þar sem þegar á heildina væri litið væri forsjárhæfni K betri en M.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson og Benedikt Bogasonog Ingveldur Einarsdóttir setturhæstaréttardómari.Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 29. júlí 2016. Hann krefst þess aðforsjá barnsins A verði sameiginleg og lögheimili hans verði hjá sér. Þá krefsthann þess að ,,umgengni verði háttað í samræmi við úrskurð sýslumannsins í Reykjavíkfrá 6. desember 2011.“ Loks krefst hann hærri málskostnaðar en dæmdur varhéraði, að teknu tilliti til gjafsóknar sem honum var veitt þar fyrir dómi, ogmálskostnaðar fyrir Hæstarétti. Stefnda krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms en til vara að forsjádrengsins verði sameiginleg og lögheimili hans verði hjá sér. Þá krefst húnmálskostnaðar fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar sem henni hefur veriðveitt. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hannstaðfestur.Rétt er að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu fyrirHæstarétti en um gjafsóknarkostnað fer svo sem í dómsorði greinir. Dómsorð:Héraðsdómur skal veraóraskaður.Málskostnaður fyrirHæstarétti fellur niður.Gjafsóknarkostnaður stefndu,K, greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar,1.200.000 krónur.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 1. júlí 2016 Mál þetta, sem var dómtekið 10.júní sl., var höfðað með stefnu birtri 9. júní 2015. Stefnandi er K, [...] íReykjavík og stefndi er M, [...] í Reykjavík.Stefnandi gerir þá kröfu að henni verði einni falinforsjá barnsins A, kt. [...], og að kveðið verði á um inntak umgengnisréttarbarnsins og stefnda miðað við búsetu barns erlendis. Þá gerir hún kröfu um að stefndaverði áfram gert að greiða með drengnum mánaðarlega einfalt meðalmeðlag, einsog það ákvarðast af Tryggingastofnun ríkisins hverju sinni, frá dómsuppsögu tilfullnaðs átján ára aldurs hans, verði fallist á kröfu hennar. Þá krefst húngreiðslu málskostnaður úr hendi stefnda eins og málið væri ekki gjafsóknarmál. Stefndi krefst þess að forsjádrengsins verði áfram sameiginleg og að lögheimili hans verði hjá stefnda. Þákrefst hann þess að dómurinn kveði á um inntak og umfang umgengni stefnanda viðdrenginn og að honum verði dæmdur málskostnaður úr hendi stefnanda eins ogmálið væri ekki gjafsóknarmál. Helstumálsatvik Aðilar máls þessa bjuggu saman íeitt eða tvö ár og eignuðust soninn A í [...] 2009 en slitu sambúðinni þegardrengurinn var á fyrsta ári. Þau hafa frá upphafi farið sameiginlega með forsjádrengsins og við sambúðarslitin var ákveðið að hann ætti lögheimili hjástefnanda og stefndi greiddi einfalt meðlag með honum til 18 ára aldurs. Í desember 2011 kvaðsýslumaðurinn í Reykjavík upp úrskurð um umgengni stefnda við drenginn, en þáhafði hann um nokkurn tíma óskað eftir meiri umgengni við hann en stefnandi varreiðubúin að fallast á. Í úrskurði sýslumannsins var kveðið á um reglulegaumgengni þeirra feðga aðra hverja helgi frá fimmtudegi til mánudags. Hefur súumgengni gengið eftir allar götur síðar. Þá hefur drengurinn dvalið hjá stefndaí fimm vikur á hverju sumri og umgengni um jól og áramót verið skipt á milliaðila samkvæmt nánar greindu fyrirkomulagi sem kveðið er á um í úrskurðinum. Árið 2014 hafnaði sýslumaðurinnbeiðni stefnda um úrskurð um aukna reglulega umgengni við drenginn en féllst ábeiðni hans um aukna umgengni um jól. Stefnandi, sem er tæplega 31 ársgömul, á ekki önnur börn. Hún býr með syni sínum í 60 fm. leiguhúsnæði. Húnhefur stundað framhaldsskólanám án þess að ljúka prófi en hefur nú lokið námi ímenntastoðum hjá Mími símenntun í Reykjavík og í Keili. Það nám veitir henniaðgang að frumgreinadeild Keilis sem hún kveðst ætla að stunda í fjarnámi. Húnveiktist alvarlega af nýrnasýkingu árið 2011 og var lengi að jafna sig eftirþað. Naut hún til skamms tíma endurhæfingarlífeyris og var í endurhæfingu hjá[...], sem lauk síðastliðið sumar. Hún kveðst reka innflutningsfyrirtæki semflytji inn [...] og sinna tilfallandi verkefnum hjá öðrum fyrirtækjum. Samkvæmtskattframtölum voru tekjur hennar árið 2014 tæplega 2,7 milljónir króna oglitlu lægri árið á undan. Stefnandi kveðst hafa kynnstunnusta sínum árið 2010 en þau hafi byrjað að vera saman árið 2013. Hann er frá[...], menntaður vélvirki og starfar sem slíkur í heimabæ sínum, [...]í [...].Þau hafi dvalið saman í styttri og lengri fríum á liðnum árum, ýmist á Íslandieða í [...]. Hún kveðst hafa tekið drenginn með nokkrum sinnum til [...] þar semhann hafi unað sér vel. Nú hyggist hún flytja með drenginn til unnusta síns oghefja samúð með honum. Stefndi, sem er fæddur í [...]en fluttist hingað með móður sinni átta ára gamall, er 36 ára gamall. Hann býreinn í eigin húsnæði. A er eina barn hans en hann segir barn fyrrumsambýliskonu sinnar, sem er drengur á unglingsaldri, vera nokkurs konarfósturson sem komi reglulega til hans. Stefnda tókst illa að aðlagastíslenskum aðstæðum og gekk ekki vel í námi. Hann hefur lokið grunnskólaprófi endatt fljótlega úr úr framhaldsnámi. Hann var í óreglu í nokkur ár ogfíkniefnaneyslu og kveðst hafa fengið dóm fyrir fíkniefnamisferli og smáglæpi áþeim tíma. Stefndi kveðst hafa hætt allri neyslu árið 2002. Í dag starfar hannsem sendibílstjóri á eigin sendibíl. Árið 2014 hlaut stefndi dómvegna brots gegn 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga. Var um að ræða átökvið ungan fatlaðan mann. Stefndi kveðst hafa talið hann vera viljandi að hindrasig í að aka bifreið um götu í Reykjavík. Í niðurstöðu dóms er byggt áframburði vitna sem kveða stefnda hafa veist að manninum og hrint honum ítvígang. A varð vitni að þessari uppákomu sem hafði talsverð áhrif á andlegalíðan hans um tíma. Stefnandi kveður samskipti aðilavera afar erfið og segir það vera vegna neikvæðrar afstöðu stefnda til hennar.Stefndi sé ekki til viðræðu um að hún flytji með son þeirra til [...]. Af þvítilefni hafi stefnandi farið þess á leit að fara ein með forsjá drengsins.Sáttameðferð hjá sýslumanni hafi ekki borið árangur. Í málinu liggur fyrir skriflegtillaga stefnanda um umgengni stefnda við drenginn flytji þau utan. Þar er lagttil að stefnandi komi reglulega með drenginn til Íslands í öllum fríum fráskóla, á tveggja til þriggja mánaða fresti. Í skólanum séu, auk sumar- og jóla-og páskaleyfis, frí á haust- og vorönn. Lagt er til að aðilar skipti á millisín kostnaði. Á milli heimsókna til Íslands er lagt til að þeir feðgar hafireglulega samskipti um Skype. Fyrir dómi gerði stefnandi íupphafi kröfu um úrskurð um forsjá til bráðabirgða. Eftir að stefndi skilaðiinn greinargerð, sem laut að andmælum við þeirri kröfu, var ákveðið að leitasátta með aðilum. Kallaði dómari til B sálfræðing, til að aðstoða við sáttaumleitan,sbr. heimild í 2. mg. 40. gr. laga nr. 76/2003. Sáttaviðræður báru ekkiárangur. C sálfræðingur var dómkvaddurtil að leggja mat á forsjárhæfni aðila o.fl. Hann skilaði matsgerð þann 31.janúar sl. og eru helstu niðurstöður hennar raktar hér fyrir neðan. Þá gafmatsmaður skýrslu fyrir dómi í upphafi aðalmeðferðar og aðilar máls sömuleiðis. Í matsbeiðni var óskað mats áaðstæðum aðila og forsjárhæfni, líðan barnsins og tengslum þess við aðila aukþess sem spurt var um álit matsmanns á því hvernig umgengni yrði best háttaðvið það foreldri sem ekki fari með forsjá barnsins að teknu tilliti tilbúferlaflutnings. Matsmaður telur að drengnum, A,sem er á sjöunda ári, líði almennt vel. Hann þroskist eðlilega og gangi vel ískóla. Hann hafi jákvæða afstöðu til beggja foreldra og hlakki til að flytjatil útlanda. Matsmaður telur þó að hann geri sér ekki fulla grein fyrir þvíhvaða áhrif flutningarnir muni hafa á líf hans, m.a. möguleika hans tilsamvista við föður sinn. Hann lýsir yfir vilja til að búa áfram með mömmu sinniog hafa umgengni við föður sinn óbreytta. Í matsgerðinni eru aðstæður ogsaga aðila rakin. Þar kemur fram að aðstæður beggja séu góðar, stefnandi búi ífrekar litlu leiguhúsnæði en stefndi í rúmbetri eigin íbúð. Stefnandi hafi áttvið veikindi að stríða og hafði nýlokið nokkuð langri endurhæfingu þegarmatsgerð var unnin. Hafi það sett strik í nám og vinnu hennar. Stefndi, semhafi á yngri árum átt við vímuefnavanda að stríða og verið dæmdur fyrirfíkniefnamisferli og smáglæpi, hafi hætt neyslu árið 2002 og upp frá því unniðá sendibíl, sem hann reki sjálfur. Aðilar eiga ekki önnur börn en A en sonurfyrrum sambýliskonu stefnda sem sé á unglingsaldri, komi til hans reglulega. Matsmaður lýsir stefnanda, m.a.með hliðsjón af niðurstöðum persónuleikaprófs (MMPI-II), sem drífandieinstaklingi, sem sé félagslyndur og eigi auðvelt með að eignast vini. Tengslhennar við aðra geti hins vegar verið mismunandi blanda af því að veraspennandi, viðkvæm, yfirborðskennd og jafnvel tækifærissinnuð. Matsmaður telurforsjárhæfni stefnanda góða, hún hafi lagt hart að sér við að skapa syni sínumfjölþætta tilveru og njóti til þess stuðnings fjölskyldu sinnar. Hún eigiauðvelt með að skilja og koma til móts við tilfinningalegar þarfir sonar sínsog horfi ekki fram hjá stöðu hans og líðan. Í matsgerðinni kemur fram aðtengsl drengsins við stefnanda séu jákvæð. Drengurinn hafi búið hjá henni fráfæðingu, hún sé fastur punktur í tilveru hans, og samskipti við hana séunærandi og lifandi en líka kvik. Um stefnda segir matsmaður aðpersónuleikapróf sýni mann sem líki einvera og líði ekki vel í félagslegumkringumstæðum, skorti næmi á aðra og sé tortrygginn. Hann eigi í nokkrumerfiðleikum með að mynda traust sambönd og tengjast öðrum tilfinningalega. Að öðruleyti séu viðhorf hans hefðbundin, raunsæ og jarðbundin. Stefndi hafi alltafsótt það fast að sinna syni sínum, hann vilji vera honum góður faðir og verðiekki annað séð en að honum hafi tekist það vel. Forsjárhæfni hans meturmatsmaður góða. Drengurinn hafi jákvæðar tilfinningar til föður síns líkt ogmóður, tengslin við hann séu stöðug en ekki tilfinningalega rík. Í skýrslu matsmanns fyrir dómikom fram að hann teldi stefnanda hafa meiri hæfni en stefnda til að setja sig íspor barnsins. Hann lýsti því þannig að hann teldi drenginn hafatilfinningalegt skjól hjá móður, hafa tengsl við fleira fólk í gegnum hana,meiri örvun og almennt hafa meiri tilfinningalegan aðgengileika hjá móður enföður. Stefndi væri drengnum hins vegar fyrirmynd og félagi og hann legði ríkaáherslu á að halda stöðugleika í lífi hans, en örvun og athygli væri minni. Þákemur fram í matsgerð að stefndi virðist horfa til eigin reynslu til aðrökstyðja andstöðu sína við flutning sonar síns til útlanda og er þar vísað tilerfiðleika hans við að aðlagast aðstæðum hérlendis þegar hann flutti hingaðátta ára gamall. Föður sinn segist stefndi aldrei hafa hitt. Í niðurstöðu matsgerðar er ennfremur rakið að ef barnið flyst utan með móður sinni megi gera ráð fyrir því aðþað reynist honum erfiðara en hann geri sér grein fyrir. Hann hafi ríka þörffyrir umgengni við föður sinn og það muni reyna á báða foreldra að finna lausná á grundvelli þarfa hans. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi byggir kröfu sína umforsjá barnsins á 3. mgr. 34. gr. laga nr. 76/2003 en krafa um að dómur kveði áum meðlagsgreiðslur er byggð á 5. mgr. 34. gr. sömu laga. Stefnandi kveðst hafa veriðaðalumönnunarforeldri barnsins allt frá fæðingu og sé drengurinn tengdur hennisterkum böndum. Stefnandi hafi annast öll samskipti við leikskóla og allt semlýtur að heilsugæslu og hagsmunagæslu fyrir drenginn. Þá hafi hún ávallt boðiðstefnda að taka þátt í atburðum í leikskóla og öðru slíku en stefndi hafi ekkiþegið það. Hún hafi líka ávallt látið stefnda vita af öllu sem barnið varðar,með tölvuskeytum, en slíkt sé ekki gagnkvæmt og fái stefnandi aldrei vitneskjuum neitt sem gerist meðan á umgengni við stefnda stendur. Komið hafi til lögregluafskiptavegna samskipta aðila, að barninu viðstöddu, sem hafi haft slæm áhrif ádrenginn og séu samskipti aðila engin. Stefnandi telji ekki annað koma tilgreina en að drengurinn fylgi henni, flytjist hún utan, sem hún hyggist gera.Drengurinn sjálfur sé mjög spenntur fyrir flutningi enda þekki hann vel tilaðstæðna ytra. Stefnandi hafi átt í sambandi við unnusta sinn um fimm ára skeiðog gjörþekki aðstæður þar í landi. Unnusti hennar eigi hús í litlu þorpi þarsem ættingjar hans búi og tengslin við stórfjölskyldu hans séu afar sterk.Umhverfið sé barnvænt og unnusti hennar stundi vinnu stutt frá heimilinu.Stefnandi hafi boðið stefnda umgengni við barnið í öllum skólafríum, komi tilflutnings úr landi, auk samskipta gegnum Skype. Hann hafi hins vegar ekkifallist á flutning þeirra mæðgina. Stefnandi hyggur á nám í [...],en hún hafi verið í endurhæfingu vegna veikinda undanfarið og náð góðum bata.Telji hún möguleika sína til náms betri ytra en hér á landi auk þess sem húngeti boðið barninu betri og öruggari aðstæður þar. Um sáttameðferð vísar stefanditil sáttavottorðs frá D, dags. 27. mars 2015, þar sem fram komi að lögbundinnisáttameðferð sé lokið og því sé lagaskilyrðum fullnægt til höfðunar máls þessa. Málsástæður og lagarök stefnda Stefndi byggir kröfu sína umsameiginlega forsjá á 34. gr. barnalaga nr. 76/2003. Telur hann að það sébarninu fyrir bestu að búa hjá sér því með þeim hætti sé samband hans við báðaforeldra best tryggt, ekki síst í ljósi ungs aldurs drengsins og tilraunastefnanda til að takmarka umgengni hans við stefnda. Stefndi vísar til þess að hannbúi við traustar og öruggar aðstæður, heimili hans sé nálægt skóla drengsins oghann geti boðið honum stöðugt, jákvætt og reglusamt heimilislíf, öfugt við þannóstöðugleika sem hafi einkennt líf stefnanda. Stefndi telur fyrirætlanirstefnanda um að flytja úr landi með drenginn sýna dómgreindarbrest og verulegaskerta forsjárhæfni hennar. Hún hafi með þessu sýnt fram á að hún setji eiginþarfir framar þörfum drengsins, sem þurfi einmitt nú, þegar hann er að hefjaskólagöngu, á reglusemi og stöðugleika að halda. Þá sé drengnum mikilvægt aðvera í góðum tengslum við stefnda en búferlaflutningur myndi óhjákvæmilega komaí veg fyrir það. Stefndi byggir á því að hann séhæfari til að fara með forsjá drengsins. Auk ofangreinds vísar hann til þess aðhann hafi ríkan sáttavilja, öfugt við stefnanda, og vilji leita leiða til aðreyna til þrautar að leysa úr ágreiningi tengdum búferlaflutningum. Þá sé hannlíklegri til að stuðla að góðri umgengni stefnanda við barnið og þar með sterkusambandi drengsins við báða foreldra sína. Stefndi telur deilur foreldra ekkisnúa að kjarna sameiginlegrar forsjár heldur því í hvaða landi barnið eigi aðbúa. Ágreiningur um slíkt eigi ekki einn og sér að leiða til breytingar ásameiginlegri forsjá. Ákvörðun stefnanda um að flytja utan sé illa ígrunduð ogí andstöðu við þarfir barnsins. Stefnandi muni eftir sem áður starfa mikið hérá landi og geti hún fengið rúma umgengni við drenginn. Því sé búferlaflutningurhans óþarfur. Forsendurog niðurstaða Þegar foreldra greinir á um forsjáeða lögheimili barns sker dómari úr máli með dómi, hafi sátt ekki tekist, sbr.1. mgr. 34. gr. barnalaga nr. 76/2003. Samkvæmt 2. mgr. sömu greinar kveðurdómari á um hvernig forsjá barns eða lögheimili verði háttað eftir því sembarni er fyrir bestu. Ber dómara meðal annars að líta til hæfis foreldra,stöðugleika í lífi barns, tengsla barns við báða foreldra, skyldu þeirra til aðtryggja rétt barnsins til umgengni, hættu á að barnið, foreldri eða aðrir áheimili barnsins hafi orðið eða verði fyrir ofbeldi, og vilja barns að teknutilliti til aldurs og þroska svo sem kveðið er á um í 2. mgr. 34. gr.barnalaga. Dómari getur ákveðið, að kröfu foreldris að forsjáin verðisameiginleg ef hann telur þær aðstæður vera fyrir hendi að slíkt þjónihagsmunum barnsins, sbr. 3. mgr. 34. gr. laganna. Við mat á því hvort forsjáinskuli vera sameiginleg ber dómara, auk atriða sem nefnd eru að framan, að takamið af því hvort forsjáin hafi áður verið sameiginleg og af aldri og þroskabarnsins. Þá ber sérstaklega að líta til þess hvort ágreiningur eða samskiptiforeldra séu líkleg til að koma í veg fyrir, hindra eða draga úr möguleikumbarns til að alast upp við þroskavænleg skilyrði, sbr. 4. mgr. 34. gr. sömulaga. Heimild dómara til að dæmasameiginlega forsjá var lögfest með 13. gr. laga nr. 61/2012 og tók gildi 1.janúar 2013. Heimild þessi kom inn í frumvarpið í meðförum þingsins. Ínefndaráliti sem fylgdi breytingartillögunni eru rakin sjónarmið að bakiþessari heimild dómara. Segir þar m.a. að ganga verði út frá því að gottsamstarf sé alla jafna forsenda þess að vel takist til með sameiginlega forsjáforeldra sem búi ekki saman og þetta fyrirkomulag leggi ríkar skyldur á herðarþeim. Þótt ekki sé fortakslaust skilyrði þess að sameiginleg forsjá verði dæmd,að foreldrar séu sammála um allt í lífi barnsins, segir á sama stað aðmikilvægt sé að foreldrar átti sig á því að farsæl sameiginleg forsjá byggist ástöðugu samstarfi foreldra, sveigjanleika og gagnkvæmri virðingu ogtillitssemi. Þá segir í nefndarálitinu að lögð sé áhersla á það að dómara beriaðeins að dæma sameignlega forsjá að fyrir liggi að um jafnhæfa foreldra sé aðræða, ágreiningur þeirra í milli sé ekki svo djúpstæður að hann sé líklegur tilað hafa áhrif á barnið, að foreldrarnir séu líklegir til að geta unnið ísameiningu að velferð barnsins og síðast en ekki síst að í hverju tilviki farifram mat á því hvort sameiginleg forsjá sé barni fyrir bestu. Áréttað er ínefndarálitinu að ekki beri að skilja ákvæði 4. mgr. 34. gr., þar sem segir aðlíta skuli til þess hvort forsjáin hafi verið sameiginleg áður, þannig aðsérstaklega ríka ástæðu þurfi til að sameiginlegri forsjá verði slitið heldurþurfi að fara fram heildstætt mat hverju sinni. Í máli þessu hagar svo til aðforeldrar hafa farið sameiginlega með forsjá A frá fæðingu. Þau voru í sambúðþegar drengurinn fæddist og eftir að sambúðinni lauk gerðu þau samkomulag, semvar staðfest af sýslumanni, þar sem þeirri skipan var haldið. Drengurinn hefuralla tíð haft lögheimili hjá móður en umgengni við föður hefur verið í samræmivið úrskurð sýslumannsins í Reykjavík frá 6. desember 2011. Í málinu gerirstefnandi þá kröfu að þessu fyrirkomulagi verði breytt og henni einni falinforsjá drengins. Stefndi krefst þess á hinn bóginn að forsjáin verði áframsameiginleg og að lögheimili A færist yfir til hans. Svo sem framar er rakið, er þaðniðurstaða matsmanns að forsjárhæfni beggja aðila sé góð, þau geti bæði boðiðhonum upp á góðar aðstæður hvað varðar húsnæði og annan aðbúnað og tengsldrengsins séu á heildina góð við báða foreldra sína. Þau virðist bæði hafatryggt nægan stöðugleika í lífi drengsins, þótt með ólíkum hætti sé, og bæðihafi þau rækt forsjárskyldur sínar af kostgæfni. Ekkert í gögnum málsins styðurþá staðhæfingu stefnda að stefnandi hafi tálmað umgengni þeirra feðga. Í skýrslu fyrir dómi barmatsmaður, spurður nánar út í tengsl drengsins við foreldra sína, aðtilfinningalegt aðgengi væri meira hjá móður en föður, hún veitti drengnummeiri örvun og í gegnum hana hefði hann tengsl við fleira fólk. Faðir hansaftur á móti væri honum fyrirmynd og félagi, tengslin við hann væru stöðug enekki tilfinningalega rík. Þá kemur fram í niðurstöðu matsgerðar að stefnandivirðist eiga gott með að skilja og koma til móts við tilfinningalegar þarfirsonar síns og horfi ekki fram hjá stöðu hans og líðan þótt hennar eigin staðaog tilfinningar kalli á umrót og breytingar. Skýrslur aðila fyrir dómi styrkjaþessa niðurstöðu matsgerðar. Þegar á heildina er litið er það mat dómsins aðforsjárhæfni foreldanna sé ekki jöfn þótt færni beggja teljist góð, heldur séforsjárhæfni stefnanda betri en stefnda. Mælir sú niðurstaða gegn því, að krafastefnda um að dæmd verði sameiginleg forsjá og lögheimili drengsins verði hjáhonum, verði tekin til greina. Þá er einnig til þess að líta aðvið sameiginlega forsjá reynir mikið á samskiptahæfni aðila og vilja þeirra tiljákvæðra samskipta, einkum þegar leita þarf leiða til að leysa úr ágreiningisem varðar atriði sem tengjast uppeldi barnsins. Svo sem greint er frá íatvikalýsingu tengjast málaferli þessi ágreiningi aðila um flutning stefnandatil [...] en þangað hyggst hún flytja og hefja sambúð með unnusta sínum sem er [...]ogbúsettur þar. Stefnandi bar fyrir dómi aðsamskipti aðila hefðu alla tíð verði stirð og takmörkuð og samvinna við stefndaerfið. Stefndi gerir minna úr ágreiningi þeirra en neitar því þó ekki að hannhafi verið til staðar. Hann kveður samskiptin hafa afmarkast við það semnauðsynlegt er og verið í ágætu lagi, einkum undanfarið ár. Framburður stefnanda um samskiptaerfiðleikafær nokkra stoð í gögnum málsins. Getið er um slíka erfiðleika í úrskurðisýslumanns, frá 15. maí 2014 og það haft eftir báðum aðilum. Í úrskurðinumhafnaði sýslumaður kröfu stefnda um að regluleg umgengni við drenginn yrðiaukin frá því sem ákveðið var í úrskurði frá árslokum 2011. Í matsgerðdómkvadds matsmanns er getið um erfið samskipti aðila á köflum og það hafteftir báðum aðilum. Þá má ráða af ítarlegum sáttatilraunum fyrir dómi, sem ekkibáru árangur, að aðilum gangi illa að leysa ágreiningsmál sín á milli. Þáverður ekki önnur ályktun dregin af framburði stefnda fyrir dómi en að hannhafi lítinn vilja og/eða getu til að eiga samskipti við stefnanda. Fyrir dómilýsti hann afar neikvæðri afstöðu í garð stefnanda og lét staðhæfingar falla umforsjárhæfni hennar og umgengnistálmanir, sem hvorki fá stoð í matsgerðdómkvadds matsmanns né skýrslu hans fyrir dómi eða öðrum gögnum málsins. Þauviðhorf eru ekki til þess fallin að stuðla að friðsamlegum samskiptum aðila ogsamstöðu varðandi uppeldi sonar þeirra. Fyrir dómi var stefndi m.a spurður út íágreining aðila varðandi búferlaflutning stefnanda. Bar hann mjög ákveðið um aðengin lausn væri til í því ágreiningsefni önnur en að banna stefnanda að farautan. Sagði hann að ekkert frekar væri um það að segja. Varðandi fyrriágreining aðila um umgengni stefnda við son sinn, en sá ágreiningur laut að þvíhve mikil umgengin skyldi vera, bar stefndi að sá ágreiningur hefði einvörðungustafað af því að stefnandi hefði ítrekað hindrað umgengni hans við drenginn.Svo sem áður greinir fær sú staðhæfing hans ekki stoð í gögnum málsins. Í matsgerð hins dómkvaddamatsmanns er fjallað um persónulega eiginleika aðila. Segir um stefnda aðniðurstöður sálfræðilegra prófa bendi til þess að honum gangi illa ífélagslegum kringumstæðum, hæfni til samskipta sé lítil og sömuleiðis skiptiþau hann litlu máli. Einnig skorti hann næmi á það hvað öðru fólki gangi til.Prófmyndin gefi til kynna að stefndi eigi í erfiðleikum með að mynda traustsambönd eða tengjast öðrum tilfinningalega og tortryggni gæti í garð annarra. Með hliðsjón af framangreindu erþað niðurstaða dómsins að forsendur þess að aðilar fari sameiginlega með forsjádrengsins séu ekki til staðar. Styðst sú niðurstaða einkum við sjónarmið semrakin eru í 4. mgr. 34. gr., þ.e. því hve ólíklegt það verður að teljast aðstefndi geti axlað þá ríku ábyrgð á samskiptum og samvinnu um atriði sem varðaumönnun og uppeldi sonar þeirra, sem er nauðsynleg til að sameiginleg forsjásamræmist högum hans. Verður að telja að það samræmist best hagsmunum drengsinsað bundinn verði endir á sameiginlega forsjá aðila. Stefnandi krefst þess að sérverði falin forsjá drengsins en stefndi gerir ekki kröfu um það. Hvaðforsjárhæfni foreldra varðar, vísast til þess sem að framan hefur verið rakið,um að foreldrar búi báðir yfir góðri forsjárhæfni en að dómurinn teljistefnanda búa yfir betri forsjárhæfni en stefnda. Verður að telja að sú tegundtengsla sem barnið hefur við stefnanda sé drengnum mikilvægari en tengslin viðstefnda, þótt vissulega skipti þau barnið líka miklu máli. Áform stefnanda um að flytjabúferlum til [...], þar sem hún hyggst hefja sambúð með unnusta sínum, munuóhjákvæmilega hafa áhrif á hagi drengsins og líðan. Eðli málsins samkvæmt ernokkur óvissa um hvaða áhrif slík breyting á fjölskylduhögum mun hafa á hann.Ekki verður séð að þau áform hennar byggi á fljótfærni eða lítilli ígrundun eðaað raunveruleg óvissa ríki um tilgang flutninganna eða þær aðstæður sem húnhefur tök á að búa drengnum. Í skýrslu fyrir dómi bar stefnandi að hún hefðiverið í sambandi við unnusta sinn um þriggja ára skeið en þau hafi þekkst ílengri tíma. Hún hafi dvalist ytra nokkrum sinnum ásamt syni sínum og drengnumhafi líkað dvölin vel auk þess sem unnusti hennar hafi dvalið hér á landi umtíma. Þessum staðhæfingum hefur ekki verið mótmælt og engar vísbendingar eru ígögnum málsins um að þær séu rangar. Í málinu hafa verið lögð fram gögn semstyðja staðhæfingar hennar um að hún hafi tryggt sér húsnæði og hugað aðskólagöngu drengsins. Þá ræddi matsmaður við unnusta hennar og jafnframt viðdrenginn um tengsl hans við manninn, sem benda ekki til annars en að allt sémeð felldu. Loks eru engar vísbendingar um annað en að stefnandi muni leggjasig fram við að tryggja eins ríkulega umgengni milli feðganna og kostur er,miðað við breyttar forsendur. Auk þess benda gögn málsins til þess að hún hafií gegnum tíðina tekið mið af þörfum barnsins hverju sinni í því efni. Að matidómsins geta því áform stefnanda um búferlaflutning, ein og sér, jafnvel þóttþau kunni að valda einhverjum vandkvæðum fyrir drenginn, ekki leitt til þess aðkröfu hennar um forsjá hans verði hafnað. Ekki er fallist á þá staðhæfingustefnda að fyrirætlan stefnanda sýni fram á dómgreindarbrest eða skertaforsjárhæfni. Er niðurstaða dómsins sú, aðvirtu öllu framangreindu, að það samræmist best högum og þörfum A að móðir hansfari ein með forsjá hans. Verður aðalkrafa stefnanda þessa efnis því tekin tilgreina. Stefnandi gerir jafnframt kröfuum að dómurinn ákveði nánar inntak umgengni drengsins við föður sinn þegar tilbúferlaflutnings kemur. Líta verður svo á að í þeirri kröfu felist einnig krafaum að umgengnin verði óbreytt frá því sem ákveðið var með úrskurðisýslumannsins í Reykjavík frá 6. desember 2011, þar til að búferlaflutningumkemur. Ákvarða ber drengnum einsríkulega umgengni við stefnda sem kostur er. Svo sem rakið er í matsgerð, erutengsl þeirra feðga jákvæð og sterk og mikilvægt er að þau rofni ekki þóttdrengurinn flytji til útlanda. Með hliðsjón af aldri drengsins, sem nú er ásjöunda ári, verður að telja æskilegt að hann hitti föður sinn ekki sjaldnar ená tveggja til þriggja mánaða fresti. Ber báðum aðilum skylda til þess að leitaleiða til að koma þeim samskiptum á, að teknu tilliti til skólagöngu drengsinsog þarfa hans fyrir umgengni við aðra ættingja og vini á Íslandi. Samkvæmtfyrirliggjandi upplýsingum fær drengurinn, auk jólaleyfis og sumarleyfis, bæðifrí í skóla á haustönn og vorönn og enn fremur í kringum páska. Með hliðsjón afþví, er unnt að koma við samfelldri umgengni stefnda við drenginn að minnstakosti fjórum sinnum á ári. Skal umgengni um jól og áramót vera samfelld aðminnsta kosti í sex daga, sem skulu vera frá 22. til 28. desember annað hvertár og frá 28. desember til 3. janúar hitt árið, þannig að drengurinn sé tilskiptis hjá foreldrum um jól og áramót. Í sumarleyfi skal umgengni við stefndavera samfellt í a.m.k. fjórar vikur. Ef aðilar koma sér ekki saman um á hvaðatíma sú umgengni skal fara fram, skulu þau skiptast á að ákveða það og tilkynnahinu um ákvörðun sína eigi síðar en 30. mars hvert ár. Í fyrsta sinn hefurstefndi rétt til að ákveða sumarleyfistímann, en sá tími skal vera tengdurupphafi eða lokum á sumarfríi drengsins frá skóla og til skiptis nema um annaðsemjist á milli foreldra hverju sinni. Þá skal stefndi hafa umgengni viðdrenginn á haustönn ár hvert í a.m.k. fjóra daga samfellt og jafnlengi ávorönn, annaðhvort í skólafríi á vorönn eða um páska. Ekki er unnt að kveðanánar á um umfang umgengni stefnda við drenginn, með hliðsjón af óvissu umskipulag skólagöngu hans en að mati dómsins er mikilvægt að aðilar leitist viðað koma á frekari umgengni verði því við komið og þá í hvoru landinu sem er.Vísast í þessu efni til skyldna beggja aðila skv. 46. gr. barnalaga. Á milliumgengni þeirra feðga ber aðilum að sjá til þess að þeir haldi reglulegusambandi símleiðis eða bréfleiðis eða með öðrum hætti, en ekki er tilefni tilað kveða nánar á um slík samskipti í dómi. Kostnað af ferðalögum drengsinsí og úr umgengni við stefnda skal skipta jafnt á milli aðila, þar á meðalkostnaði af nauðsynlegri fylgd annarra en aðila sjálfra í flugi. Umgengni fram að brottflutningiskal vera með óbreyttum hætti, sbr. úrskurð sýslumannsins í Reykjavík frá 6.desember 2011. Stefndi skal áfram greiðaeinfalt meðlag með drengnum þar til hann nær 18 ára aldri. Rétt er að málskostnaður aðilafalli niður. Báðir aðilar njóta gjafsóknar skv. gjafsóknarleyfi útgefnu tilhanda stefnanda þann 2. júlí 2015 og leyfi stefnda þann 12. janúar 2016. Allurmálskostnaður þeirra greiðist því úr ríkissjóði, þar með talinmálsflutningsþóknun Valborgar Snævarr hæstaréttarlögmanns, lögmanns stefnanda,og Steinbergs Finnbogasonar héraðsdómslögmanns, lögmanns stefnda. Er hæfilegþóknun hvors lögmanns 700.000 krónur að teknu tilliti til virðisaukaskatts. Ingibjörg Þorsteinsdóttirhéraðsómari og dómsformaður kvað upp dóminn ásamt meðdómsmönnunum GunnariHrafni Birgissyni og Þorgeiri Magnússyni, sálfræðingum. Dómsorð: K skal fara með forsjá sonaraðila, M, frá dómsuppsögu til 18 ára aldurs. Haga skal umgengni stefnda, M, viðdrenginn í samræmi við úrskurð sýslumannsins í Reykjavík frá 6. desember 2011.Flytji stefnandi og A búferlum til [...]s skal umgengni drengsins við stefndavera að lágmarki með eftirfarandi hætti: Sex daga samfellt í jólaleyfi og skalumgengni hefjast 22. desember annað árið og 28. desember hitt árið, í fyrstasinn skal hún hefjast frá fyrri dagsetningunni. Í sumarleyfi skal umgengni verasamfelld í fjórar vikur. Verði ekki samkomulag um annað skal stefndi ákveðaupphaf umgengni fyrsta sumarið, og tilkynna stefnanda ákvörðun fyrir 30. mars,en stefnandi næsta árið og síðan koll af kolli. Auk þessa skal drengurinndvelja hjá stefnda samfellt í fjóra daga einu sinni bæði á haustönn og vorönn.Kostnaður af ferðalögum drengsins skal skiptast jafnt á milli foreldra. Stefndi greiði einfalt meðlagmeð drengnum þar til hann nær 18 ára aldri. Málskostnaður milli aðila fellurniður. Allur gjafsóknarkostnaður aðila greiðist úr ríkissjóði, þar með talinþóknun lögmanna þeirra, Valborgar Snævarr hæstaréttarlögmanns og SteinbergsFinnbogasonar héraðsdómslögmanns, 700.000 krónur til hvors um sig.
|
Mál nr. 742/2015
|
Kærumál Húsleit
|
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að synja um heimild til húsleitar á heimili X þar sem ekki hafði verið sýnt fram á að rökstuddur grunur væri um að X hefði framið brot sem sætt gæti ákæru.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Greta Baldursdóttir og Benedikt Bogason og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 29. október 2015 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 2. nóvember sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 29. október 2015 þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um heimild til húsleitar á lögheimili varnaraðila að [...] í [...]. Kæruheimild er í h. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og að fallist verði á kröfu hans eins og hún er fram sett. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
|
Mál nr. 627/2006
|
Kærumál Húsaleiga Útburðargerð
|
M kærði úrskurð héraðsdóms þar sem fallist var á kröfu K hf. um að hún, ásamt öllu því sem henni tilheyrði, yrði borin út úr húseign í miðborg Reykjavíkur. Vegna vanefnda M á leigusamningi aðila og þar sem áskilnaði 7. gr. samningsins og 1. tölul. 1. mgr. 61. gr. húsaleigulaga nr. 36/1994 var fullnægt var úrskurðurinn staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Jón Steinar Gunnlaugsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 30. nóvember 2006, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 8. desember 2006. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 17. nóvember 2006, þar sem fallist var á kröfu varnaraðila um að sóknaraðili, ásamt öllu því sem henni tilheyrir, yrði borin út úr fasteigninni Hafnarstræti 17, Reykjavík. Kæruheimild er í 4. mgr. 84. gr., sbr. 2. mgr. 78. gr. laga nr. 90/1989 um aðför. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Málavextir eru raktir í hinum kærða úrskurði. Málsaðilar áttu fund eftir að áskorun varnaraðila 14. júlí 2006 var send sóknaraðila, þar sem rætt var um uppgjör vangoldinnar húsaleigu. Ekki er upplýst að á fundinum hafi náðst samkomulag um annað en að varnaraðili myndi láta hjá líða að rifta húsaleigusamningnum ef sóknaraðili gerði upp skuldina strax eftir verslunarmannahelgina. Ekki verður fallist á að vegna þessa samkomulags hafi varnaraðila borið að senda sóknaraðila nýja áskorun um að greiða hina vangreiddu húsaleigu þegar sóknaraðili stóð ekki við sinn hluta samkomulagsins. Vegna þessara vanefnda sóknaraðila og þar sem áskilnaði 7. gr. leigusamningsins og 1. töluliðar 1. mgr. 61. gr. húsaleigulaga nr. 36/1994 var að öðru leyti fullnægt hafði varnaraðili rétt til að rifta samningnum. Með þessum athugasemdum og að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur á þann hátt sem í dómsorði greinir. Sóknaraðili greiði varnaraðila kærumálskostnað eins og segir í dómsorði. Dómsorð: Varnaraðila, Klasa hf., er heimilt að fá sóknaraðila, Magneu Helgadóttur, ásamt öllu því sem henni tilheyrir, borna út úr húseigninni nr. 17 við Hafnarstræti í Reykjavík með beinni aðfarargerð. Varnaraðili greiði sóknaraðila 150.000 krónur í kærumálskostnað.
|
Mál nr. 305/2009
|
Kærumál Dómkvaðning matsmanns Ómaksþóknun
|
H krafðist ómaksþóknunar samkvæmt síðari málslið 4. mgr. 79. gr. laga nr. 91/1991. Fallist var á beiðni hans, en Hæstiréttur taldi eðlilegt að taka mið af kostnaði við þingsókn þegar matsbeiðnin var lögð fram. Voru bætur hæfilega ákveðnar 40.000 krónur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Garðar Gíslason og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 22. maí 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 4. júní sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 18. maí 2009, þar sem sóknaraðilum var sameiginlega gert að greiða varnaraðila 96.800 krónur í ómaksþóknun. Kæruheimild er í g. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðilar krefjast þess aðallega að synjað verði kröfu varnaraðila um ómaksþóknun en til vara að hún verði lækkuð. Varnaraðili hefur ekki látið kærumál þetta til sín taka. Svo sem greinir í hinum kærða úrskurði fer um matsbeiðni sóknaraðila eftir XII. kafla laga nr. 91/1991 þar sem mál hafi ekki verið höfðað, áður en beiðst var dómkvaðningar. Fallist er á að varnaraðili, sem sótti þing þegar matsbeiðnin var tekin fyrir 14. maí 2009, hafi átt rétt á ómaksþóknun samkvæmt síðari málslið 4. mgr. 79. gr. laganna. Verður mið tekið af eðlilegum kostnaði við þá þingsókn og eru ómaksbætur til varnaraðila hæfilega ákveðnar 40.000 krónur. Kærumálskostnaðar hefur ekki verið krafist. Dómsorð: Sóknaraðilar, Margrét Óskarsdóttir og Sigrún Óskarsdóttir, greiði óskipt varnaraðila, Haraldi Ellingsen, 40.000 krónur í ómaksþóknun. Matsbeiðendur eru Margrét Óskarsdóttir, kt. 260533-2909, Safamýri 95, Reykjavík og Sigrún Óskarsdóttir, kt. 010135-2819, Brúnavegi 9, Reykjavík. Matsþoli er Haraldur Ellingsen, kt. 220535-2239, Stakkahlíð 17, Reykjavík. Af hálfu varnaraðila er beiðni sóknaraðila ekki mótmælt en þess krafist að dómurinn úrskurði honum málskostnað úr hendi sóknaraðila samkvæmt gjaldskrá Löggarðs ehf. og að við þá ákvörðun verði tekið tillit til þess að lögmaður varnaraðila hafi lagt fram greinargerð fyrir réttinn, þurft að mæta við þingfestingu málsins á Selfossi og þurfi auk þess að mæta á matsfund sem væntanlega verði haldinn á lóð málsaðila í Grímsnesi. Lögmaður sóknaraðila mótmælti framkominni kröfu um málskostnað. Málið var þingfest þann 14. maí sl. og tekið til úrskurðar um kröfu varnaraðila um málskostnað eftir að aðilar höfðu rökstutt kröfugerð sína. Niðurstaða. Beiðni sóknaraðila lýtur að því að dómkvaddir verði tveir sérfróðir og óvilhallir matsmenn til að meta þau atriði sem greinir í matsbeiðninni. Matsbeiðnin er lögð fram án þess að matsbeiðendur hafi haft uppi kröfu vegna matsatriðanna í dómsmáli og gilda því um meðferð matsbeiðnarinnar reglur 12. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. einnig 9. kafla sömu laga. Í seinni málslið 4. mgr. 79. gr. laganna er kveðið á um að ef aðrir sækja þing og krefjast þess geti dómari úrskurðað þeim ómaksþóknun úr hendi matsbeiðanda. Er því ljóst að varnaraðili á rétt á málskostnaði úr hendi sóknaraðila. Varnaraðili krefst málskostnaðar úr hendi sóknaraðila samkvæmt gjaldskrá Löggarðs ehf. Þessi gjaldskrá er ekki lögð fram í málinu, en fram kom hjá lögmanni varnaraðila við þingfestingu málsins að hann teldi að samtals fimm og hálf klukkustund færi í rekstur málsins. Þá kom fram hjá lögmanninum að tímagjald hans væri 17.600 krónur. Fyrir liggur að lögmaður varnaraðila hefur lagt fram greinargerð í málinu. Hann hefur einnig mætt við þingfestingu málsins og kveðst mæta eða láta mæta fyrir sig við uppkvaðningu þessa úrskurðar og á matsfund. Þegar litið er til þessa þykir tímaáætlun lögmannsins ekki óraunhæf. Þá þykir tímagjald lögmannsins ekki vera úr hófi. Verða varnaraðila því úrskurðaðar kr. 96.800 í ómaksþóknun úr hendi sóknaraðila in solidum. Ástríður Grímsdóttir héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan. Ú r s k u r ð a r o r ð : Sóknaraðilar, Margrét Óskarsdóttir og Sigrún Óskarsdóttir, greiði varnaraðila, Haraldi Ellingsen, in solidum kr. 96.800 í ómaksþóknun.
|
Subsets and Splits
No community queries yet
The top public SQL queries from the community will appear here once available.