Title
stringlengths 15
17
| Keywords
stringlengths 3
238
| Summary
stringlengths 73
7.23k
| Text
stringlengths 125
444k
|
|---|---|---|---|
Mál nr. 257/2009
|
Gæsluvarðhald Farbann Skaðabætur Gjafsókn
|
D krafðist bóta úr hendi Í, þar sem hann hefði saklaus verið látinn sæta gæsluvarðhaldi frá 4. til 19. október 2007 og farbanni frá þeim tíma til 13. nóvember sama ár. D var handtekinn á dvalarstað sínum við húsleit 3. október 2007. Í íbúðinni og í öðru húsnæði, sem hann vandi komur sínar í, fann lögregla mikið af ætluðu þýfi. Við skýrslugjöf sama dag gerði D enga tilraun til að gera grein fyrir þeim munum sem hann átti í íbúðinni. Vegna þessara aðstæðna og þar sem hann lét það viðgangast að í íbúðinni sem hann dvaldist í var geymdur fjöldi muna, sem gat ekki farið framhjá honum að væri þýfi, var talið að fram væri kominn nægilegur rökstuddur grunur um að hann hefði átt þátt í þeim þjófnuðum sem rannsókn lögreglu beindist að. Rannsóknin var á frumstigi og meira en tíu menn grunaðir um aðild að brotunum. Var því talið að skilyrði hefðu verið fyrir hendi til að úrskurða D í gæsluvarðhald 4. október 2007. Hins vegar var ekki fallist á að skilyrði hefðu verið fyrir hendi til að framlengja gæsluvarðhald hans 10. sama mánaðar. Þá hafði hvergi komið fram í skýrslum annarra sakborninga né í öðrum gögnum að D hefði átt hlut að máli. Á þessum tíma hefði lögregla átt að hafa haft nægan tíma til að kanna hvort hann væri frekar viðriðinn þau brot sem rannsóknin beindist að. Var því talið að D ætti rétt á bótum vegna þess að hann sætti gæsluvarðhaldi lengur en efni stóðu til. Þá var talið að D hefði með ummælum í skýrslu hjá lögreglu viðurkennt háttsemi sem varðaði við 254. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og því hefði verið fullt tilefni til að hann sætti farbanni á meðan lokið yrði við rannsókn málsins. Þóttu því engin efni til að taka kröfu hans til greina um bætur vegna farbanns. Var Í gert að greiða D 400.000 krónur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Garðar Gíslason og Markús Sigurbjörnsson. Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 18. júní 2009. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu aðaláfrýjanda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, en til vara að krafan verði lækkuð og málskostnaður felldur niður. I Samkvæmt gögnum málsins fannst mikið af þýfi við húsleit 3. október 2007 í íbúð við Fellsmúla 4 í Reykjavík, en þar dvaldi hópur Litháa, sem grunaðir voru um skipulagða þjófnaði á varningi úr fjölda verslana á höfuðborgarsvæðinu. Síðar sama dag var gerð húsleit í íbúð að Háaleitisbraut 46 í Reykjavík, þar sem áfrýjandi hafði dvalið ásamt nokkrum öðrum Litháum, en þá höfðu komið fram upplýsingar um að íbúar þar tengdust þeim mönnum, sem grunaðir voru um þjófnaðina. Við síðari húsleitina var einnig lagt hald á mikið magn þýfis, sem reyndist vera úr áðurgreindum verslunum. Aðaláfrýjandi var handtekinn ásamt nokkrum hinna grunuðu og gaf skýrslu sama dag hjá lögreglu. Hann neitaði að vera viðriðinn þjófnaðina og kvaðst ekkert vita um þá muni sem fundust við húsleit. Var hann úrskurðaður 4. október 2007 til að sæta gæsluvarðhaldi til 10. sama mánaðar á grundvelli a. liðar 1. mgr. 103. gr. þágildandi laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Aðaláfrýjandi kærði úrskurðinn til Hæstaréttar, sem staðfesti niðurstöðu hans með dómi næsta dag, en þar var fallist á með héraðsdómi að rökstuddur grunur léki á að aðaláfrýjandi kynni að hafa gerst sekur um að hafa staðið að þjófnuðunum í félagi við nokkra aðra landa sína. Aðaláfrýjandi gaf aftur skýrslu hjá lögreglu 8. október 2007 og skýrði þá frá á svipaðan hátt og áður að öðru leyti en því að hann kvaðst hafa greint rangt frá því hversu margir byggju í íbúðinni, sem hann dvaldi í. Hann sagðist hafa komið nokkrum sinnum í íbúðina við Fellsmúla 4, síðast 3. október 2007, en kannaðist ekki við að hafa orðið var við neitt þýfi. Aðspurður um hvort hann hafi aldrei leitt hugann að því að á dvalarstað hans kynni að vera geymt þýfi sagði hann: „Ég hugsaði stundum með mér að þetta gæti verið þýfi, en ég spurði einskis.“ Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu krafðist þess 10. október 2007 að gæsluvarðhald yfir aðaláfrýjanda yrði framlengt til 24. sama mánaðar. Í kröfu um þetta var meðal annars staðhæft að lögregla hafi farið yfir myndskeið úr 21 máli, sem rannsókn málsins lyti að og hafi „hann þekkst á myndskeiðum úr verslunum sem kært hafa þjófnað.“ Með úrskurði, sem kveðinn var upp sama dag, var krafa lögreglustjóra tekin til greina og kærði aðaláfrýjandi ekki þann úrskurð til Hæstaréttar. Aðaláfrýjandi gaf næst skýrslu hjá lögreglu 13. október 2007 og sagðist þá ekki vita til þess að félagar hans, sem bjuggu í áðurnefndum íbúðum, hafi stundað „neinn þjófnað ... það getur vel verið að einhverjir hafi verið að stela en ég spurði einskis“. Aðaláfrýjanda mun hafa verið sleppt úr haldi 19. október 2007. Frá þeim degi var honum gert að sæta farbanni til 1. nóvember 2007, sem framlengt var til 13. sama mánaðar. Með ákærum 13. og 23. nóvember 2007 voru sex hinna grunuðu ákærð fyrir þjófnað og hylmingu, en aðaláfrýjandi var ekki meðal þeirra. Með dómi 20. desember sama ár voru fjórir þeirra sakfelldir. Samkvæmt bréfi lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu 28. mars 2008 til aðaláfrýjanda munu lögreglumál á hendur honum hafa verið felld niður 13. nóvember 2007 með vísan til 112. gr. laga nr. 19/1991, en aðilarnir deila um hvenær hann fékk vitneskju um það, eins og rakið er í hinum áfrýjaða dómi. II Aðaláfrýjandi höfðaði mál þetta 24. júní 2008 og krafðist bóta úr hendi gagnáfrýjanda samkvæmt 175. og 176. gr. laga nr. 19/1991. Hann reisir kröfu sína á því að hann hafi saklaus verið látinn sæta gæsluvarðhaldi frá 4. til 19. október 2007 og farbanni frá þeim tíma til 13. nóvember sama ár. Í fyrsta lagi byggir aðaláfrýjandi á að ekki hafi verið kominn fram rökstuddur grunur um refsiverðan verknað á hendur honum þegar hann sætti gæsluvarðhaldi með úrskurðinum 4. október 2007. Hann hafi neitað að hafa haft vitneskju um ætlaða þjófnaði og þýfi. Þá hafi hann ekki getað torveldað rannsóknina þar sem lögregla hafi tekið þýfið við húsleit og handtekið grunaða. Gagnáfrýjandi byggir meðal annars á því að skaðabótakrafa aðaláfrýjanda sé fyrnd, sbr. 181. gr. laga nr. 19/1991, eins og nánar er rakið í héraðsdómi. Með vísan til forsendna hans er fallist á með aðaláfrýjanda að sex mánaða fyrningarfrestur kröfunnar hafi byrjað að líða 28. mars 2008 og krafan því verið ófyrnd er mál þetta var höfðað. Aðaláfrýjandi var handtekinn á dvalarstað sínum við húsleitina 3. október 2007. Í íbúðinni og í öðru húsnæði, sem hann vandi komur sínar í, fann lögregla mikið af ætluðu þýfi, sem grunur lék á að hefði verið stolið úr fjölmörgum verslunum. Við skýrslugjöf sama dag gerði hann enga tilraun til að gera grein fyrir þeim munum sem hann átti í íbúðinni. Vegna þessara aðstæðna og þar sem hann lét það viðgangast að í íbúðinni sem hann dvaldist í var geymdur fjöldi muna, sem ekki gat farið framhjá honum að væri þýfi, var fram kominn nægilega rökstuddur grunur um að hann hafi átt þátt í þeim þjófnuðum sem rannsókn lögreglu beindist að. Rannsóknin var á frumstigi og voru meira en tíu menn grunaðir um aðild að brotunum. Skilyrði a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 voru því fyrir hendi til að úrskurða aðaláfrýjanda í gæsluvarðhald 4. október 2007. Aðaláfrýjandi reisir kröfu sína í öðru lagi á því að ekki hafi verið skilyrði til að framlengja gæsluvarðhald hans 10. október 2007. Hann hafi staðfastlega neitað öllum sakargiftum. Stolið hafi verið smávörum úr verslununum á opnunartíma og hafi yfirleitt verið unnt að greina við skoðun á upptökum úr öryggismyndavélum verslananna hverjir voru að verki. Komið hafi í ljós að hvergi í gögnum málsins hafi verið til þess vísað að aðaláfrýjandi hafi sést á upptökunum og nafn hans hafi heldur ekki borið á góma í skýrslum sem teknar höfðu verið af öðrum sakborningum. Er hér var komið sögu hafi verið búið að handtaka þá sem sáust á upptökunum og hvergi verið að finna vísbendingu um þátttöku hans í brotunum. Fyrir Hæstarétt hefur verið lagt bréf lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu frá 1. september 2009 þar sem fram kemur að ekki sé unnt að fullyrða að aðaláfrýjandi hafi sést á umræddum myndskeiðum. Staðhæfing í kröfu 10. október 2007 um áframhaldandi gæsluvarðhald aðaláfrýjanda, sem lögð var fyrir héraðsdómara í þinghaldi þann dag, um að aðaláfrýjandi hafi þekkst á þessum myndskeiðum var því röng. Þrátt fyrir að rannsókn lögreglu hafi tekið til umtalsverðs þýfis, sem grunur lék á að stolið hafði verið úr rúmlega 20 verslunum, var hún hvorki flókin né margbrotin, en á annan tug lögreglumanna unnu að henni. Aðaláfrýjandi gaf skýrslur hjá lögreglu 3., 8. og 13. október 2007 og aðrir sakborningar um svipað leyti, en síðustu skýrslurnar voru teknar af þeim 14. og 15. sama mánaðar. Þegar framlengingar á gæsluvarðhaldi aðaláfrýjanda var krafist hafði hvergi komið fram í skýrslum annarra sakborninga né í öðrum gögnum að hann hafi átt hlut að máli. Á þessum tíma átti lögregla að hafa haft nægan tíma til að kanna hvort hann væri frekar viðriðinn þau brot sem rannsóknin beindist að. Að öllu þessu gættu verður ekki talið að skilyrði hafi verið til að hafa aðaláfrýjanda lengur í gæsluvarðhaldi er hér var komið sögu. Á hann því rétt á bótum samkvæmt b. lið 176. gr., sbr. 175. gr. laga nr. 19/1991, vegna þess að hann sætti gæsluvarðhaldi lengur en efni stóðu til. Aðaláfrýjandi gerir einnig kröfu um bætur vegna farbanns, sem hann sætti frá 19. október til 13. nóvember 2007. Eins og fyrr greinir viðurkenndi aðaláfrýjandi í skýrslu hjá lögreglu 8. október 2007 að hann hafi grunað að munir á dvalarstað hans gætu verið þýfi, en hann hafi einskis spurt. Með þessum ummælum viðurkenndi hann háttsemi sem varðar við 254. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Var því fullt tilefni til að hann sætti farbanni á meðan lokið yrði við rannsókn málsins og ákvörðun tekin um hvort sækja ætti hann til saka, sem þó var ekki gert, þrátt fyrir áðurnefnda játningu hans. Þykja engin efni til að taka kröfu hans að þessu leyti til greina. Ekki verður ráðið af endurriti úr þingbók varðandi þinghaldið 10. október 2007 eða öðrum gögnum málsins að aðaláfrýjandi hafi þá gert athugasemd við þann málatilbúnað lögreglu að hann hafi þekkst á myndskeiðum úr verslunum sem kært höfðu þjófnað. Hann sá heldur ekki ástæðu til að kæra gæsluvarðhaldsúrskurð héraðsdóms sama dag til Hæstaréttar til að fá honum hnekkt. Þegar litið er til þessa svo og þess að aðaláfrýjandi viðurkenndi við rannsókn málsins brot sem varðað gat hann fangelsisrefsingu samkvæmt 254. gr. almennra hegningarlaga verður fallist á með gagnáfrýjanda að lækka eigi bætur honum til handa með vísan til lokamálsliðar 1. mgr. 175. gr. laga nr. 19/1991. Að því virtu verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest. Rétt er að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður, en um gjafsóknarkostnað aðaláfrýjanda hér fyrir dómi fer eins og segir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður aðaláfrýjanda, Darius Simkevicius, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 350.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 27. mars 2009. Mál þetta, sem dómtekið var 17. mars 2009, er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Darius Simkevicius, kt. 310182-2739, gegn íslenska ríkinu, með stefnu sem birt var 24. júní 2008. Dómkröfur stefnanda eru að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 6.300.000 krónur auk dráttarvaxta samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 frá 24. júlí 2008 til greiðsludags. Þá er þess krafist að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi eins og málið væri ekki gjafsóknarmál. Dómkröfur stefnda eru aðallega að stefndi verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til að greiða stefnda málskostnað að mati réttarins. Til vara er þess krafist að stefnukrafa verði lækkuð verulega og málskostnaður verði felldur niður. Stutt yfirlit um atvik að baki máli og ágreiningsefni í því: Upplýst er að húsleit var gerð, hinn 3. október 2007, í íbúð á 4. hæð við Háleitisbraut 46 í Reykjavík í kjölfar upplýsinga þess efnis að íbúar tengdust öðrum aðilum sem grunaðir voru um skipulagðan þjófnað á undanförnum mánuðum. Við húsleitina var lagt hald á mikið magn af munum, svo sem fatnað, snyrtivörur og ýmsar tölvuvörur. Haft er eftir lögreglunni að stefnandi hafi dvalist í íbúðinni og væri tengdur mönnum sem grunaðir væru um skipulagðan þjófnað; og var stefnandi handtekinn. Daginn eftir var stefnanda í héraðsdómi gert að sæta gæsluvarðhaldi, allt til 10. október 2007, á grunvelli þess að hann væri grunaður um þátt eða hlutdeild í auðgunarbrotum. Og þar sem átta aðrir væru einnig undir grun yrði að tryggja að þeim yrði gert ókleift að hafa samband sín á milli og samræma skýrslur sínar. Hinn 5. október 2007 kærði stefnandi úrskurð héraðsdóms frá 4. sama mánaðar til Hæstaréttar Íslands. Með dómi samdægurs var hinn kærði úrskurður staðfestur. Í dómi Hæstaréttar er vísað til þess að rannsókn standi yfir hjá lögreglustjóranum á höfuðborgarsvæðinu á því hvort stefnandi hafi í félagi við þó nokkra menn gerst að undanförnu sekur um þjófnað úr ýmsum verslunum á höfuðborgarsvæðinu. Við slíkum brotum liggi fangelsisrefsing samkvæmt 244. gr. almennra hegningalaga nr. 19/1940. Og verði að fallast á niðurstöðu hins kærða úrskurðar um að skilyrðum a-liðar 1. mgr. 103 gr. laga nr. 19/1991 væri fullnægt fyrir gæsluvarðhaldi. Hinn 10. október 2007 var af hálfu lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu krafist úrskurðar um að stefnanda yrði gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi til 24. október 2007. Krafan var reist á því að lögreglan væri að rannsaka rúmlega 20 þjófnaði úr verslunum, þar sem í öllum tilvikum væri um að ræða að stolið var á opnunartíma verslana með kerfisbundnum hætti dýrum smávarningi. Í greinargerð með kröfu lögreglunnar um frekara gæsluvarðhald stefnanda er rakið að grundsemdir hafi vaknað um mánaðamótin september/október 2007 að hópur fólks frá Litháen sem hér dvaldi stæði að þjófnuðum. Gerð hafi verið húsleit í íbúð á 3. hæð í Fellsmúla 4 í Reykjavík hinn 2. október 2007. Nokkrir Litháar, þar á meðal stefnandi, hafi haldið til í íbúðinni. Við húsleitina hafi verið lagt hald á mikið magn af munum, svo sem fatnaði, snyrtivörum og ýmsum tæknibúnaði. Í kjölfarið hafi stefnandi verið úrskurðaður í gæsluvarðhald hinn 3. október 2007. Lögreglan hafi skráð niður alla þá muni sem fundust við húsleitin og farið yfir kærur frá verslunum vegna stórfellds búðahnupls. Búið væri að fara yfir myndskeið úr þeim málum, sem stefnandi var grunaður um að hafa tekið þátt í, og hafi hann þekkst á myndskeiðum úr verslunum, sem kært höfðu þjófnað. Nítján rannsóknarmál voru tínd til hjá embætti lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu á hendur tilteknum hóp manna, sem grunaður var um skipulagða glæpastarfsemi á Íslandi, og var stefnandi einn úr hópnum. Í rökstuðningi með kröfu lögreglunnar um frekara gæsluvarðhald stefnanda er tiltekið að í íbúðum - þar sem stefnandi dvaldi eða hafði aðgang að - hafi lögreglan fundið varning, sem svaraði til þess sem horfið hafði, þegar þjófnaðir, sem til rannsóknar voru og hér um ræðir, áttu sér stað. Þá segir að upplýst væri að innihald póstsendingar á vegum nokkurra hinna kærðu til Litháen hafi m.a. verið smávarningur og snyrtivörur. Í öllum fyrrgreindum nítján málum hafi lögreglan þekkt þjófana sem aðila í umræddum hópi manna, sem skipulagði þjófnaði í verslunum á höfuðborgarsvæðinu, en stefnandi væri einn af þeim. Héraðsdómur féllst á kröfu lögreglustjóra og var stefnandi dæmdur til að sæta gæsluvarðhaldi til 24. október 2007. Forsendur úrskurðarins voru að lögreglan hefði til rannsóknar fjölda þjófnaðarmála úr ýmsum verslunum á höfuðborgarsvæðinu og beindist rannsókn að stefnanda og nokkrum félögum hans. Fallist væri á með lögreglu að rökstuddur grunur beindist að stefnanda um þátt eða hlutdeild í brotunum. Þar sem málið væri enn til rannsóknar og félagar hans væru einnig undir grun yrði að tryggja að þeim yrði gert ókleift að hafa samband sín á milli og samræma skýrslur sínar. Hinn 19. október 2007 krafðist lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu að stefnanda yrði gert að sæta farbanni á meðan lögregla lyki rannsókn og tæki ákvörðun um saksókn í nokkrum málum sem snéru að aðild stefnanda í skipulögðum þjófnaði á höfuðborgarsvæðinu, þó eigi lengur en til 1. nóvember 2007. Héraðsdómur féllst á þessa kröfu með vísun til rökstuðnings og lagasjónarmiða lögreglustjórans. Hinn 1. nóvember 2007 var farbannið framlengt til 13. nóvember 2007. Þá segir í bréfi lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu til lögmanns stefnanda, dags. 28. mars 2008, m.a.: „Með vísan til bréfs þíns, dags. 16. nóvember sl., og samtals okkar nú fyrr í dag upplýsist að lögreglumál nr. ... er vörðuðu meint auðgunarbrot umjóðanda þíns, Darius Simkevicius, kt. 310182-2739, voru felld niður 13. nóvember sl. á grundvelli 112. gr. laga nr. 19, 1991, en það var mat lögreglustjóra að það sem fram kom við rannsókn málanna gagnvart skjólstæðingi þínum þótti ekki nægilegt eða líklegt til sakfellis. Þennan sama dag var umjóðanda þínum tilkynnt ofangreind málalok. ... .“ Helstu málsástæður stefnanda og réttarheimildir sem hann byggir á: Stefnandi byggir á því að ekki hafi legið fyrir rökstuddur grunur um að hann hefði framið verknað sem fangelsisvist eða farbann er lögð við. Ekkert bitastætt hafi legið fyrir í málinu er benti til þess að hann hefði framið afbrot. Í því sambandi væri léttvæg vera hans í íbúð, er tengdist aðilum, sem grunaðir voru um skipulagðan þjófnað. Ekkert í skýrslu stefnanda hjá lögreglu hafi gefið réttmætt tilefni til að ætla hann sekan. Stefnandi hafi staðfastlega neitað að hafa vitneskju um ætlaðan þjófnað. Þá hafi lögreglunni mátt vera ljóst að stefnanda var ekki fært að spilla rannsókn á ætluðum þjófnaði þótt hann gengi frjáls eða færi af landi brott. Stefnandi sundurliðar kröfu sína um miskabætur vegna ólögmæts gæsluvarðhalds á þann veg að telja 150.000 kr. fyrir hvern dag í einangrun í sextán daga, þ.e. samtals 2.400.000 kr. og miskabætur 150.000 kr. fyrir hvern dag vegna ólögmæts farbanns í tuttugu og sex daga, þ.e. samtals 3.900.000 kr. Um réttarheimildir vísar stefnandi til 5. mgr. 67. gr. og 2. mgr. 70. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944 og XXI. kafla laga um meðferð opinberra mála nr. 19/1991, einkum 175. og 176. gr. þeirra laga. Þá er byggt á 5. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Helstu málsástæður stefnda og réttarheimildir sem hann byggir á: Stefndi byggir á því að ætla hefði mátt að stefnandi myndi torvelda rannsókn málsins, svo sem með því að afmá merki eftir brot, skjóta undan munum eða hafa áhrif á vitni eða samseka, sbr. a-lið 1. mgr. 103 gr. laga nr. 19/1991. Þegar stefnandi var handtekinn hafi hann dvalið í íbúð að Háaleitisbraut 46, þar sem ýmis varningur fannst sem grunur lék á að væri þýfi. Hvorki gæsluvarðhald né farbann hafi varað lengur en nauðsyn krafði. Fyrir aðgerðum lögreglu hafi verið lögmæt skilyrði og ekki gengið lengra en nauðsyn bar til. Þá er byggt á því að bótakrafa stefnanda sé fyrnd, sbr. 181. gr. laga nr. 19/1991. Hinn 13. nóvember 2007 hafi stefnanda hafi verið tilkynnt að lögreglurannsókn á hendur honum, vegna ætlaðrar aðildar að fjölmörgum auðgunarbrotum, væri felld niður. Stefna málsins er dagsett 23. júní 2008 og birt stefnda 24. sama mánaðar, en þá hafi verið liðnir meira en sjö mánuðir frá því að stefnandi fékk sannanlega vitneskju um niðurfellingu málsins. Einnig er byggt á því að bótakrafa stefnanda fullnægi hvorki skilyrðum XXI. kafla laga nr. 19/1991 né öðrum bótareglum. Nægilegt tilefni hafi verið til umdeildra aðgerða lögreglunnar gagnvart stefnanda og þær hafi ekki verið framkvæmdar á óþarflega hættulegan, særandi eða móðgandi hátt. Kröfu um verulega lækkun á kröfufjárhæð stefnanda og að málskostnaður verði felldur niður styður stefndi við sömu málsástæður og sjónarmið er fram koma hjá stefnda varðandi aðalkröfu. Stefnandi hafi sjálfur gefið tilefni til þess að sæta gæsluvarðhaldi og farbanni, sbr. 2. ml. 1. mgr. 175. gr. laga nr. 19/1991. Niðurstaða: Aðalsteinn Aðalsteinsson, rannsóknarlögreglumaður, bar fyrir rétti að umrædd lögreglurannsókn hafi verið gríðarlega umfangsmikil og rannsókn hafist út af hóp fjórtán manna frá Litháen. Hópurinn hafi verið að sækja þýfi, gert tilkall til að fá afhent þýfi. Tveir úr hópnum voru á leiðinni til Litháen og hafa sennileg viljað fá meira. Þegar þeir komu að sækja þýfið þá hafi lögreglan handtekið þá. Í kjölfarið hafi verið farið í húsleit að Fellsmúla 4. Mikið magn af vörum hafi verið í húsinu og hafi allir sem þar voru inni verið handteknir nema stúlka, sem komið hafði frá Litháen daginn áður. Daginn eftir hafi lögreglan farið að Háaleitisbraut 46 og handtekið þar fleiri til viðbótar, eða samtals með þeim sem handteknir voru daginn áður, um fjórtán manns. Af þessum fjórtán hafi níu farið í gæsluvarðhald. Vörurnar sem voru handlagðar hafi verið verðmetnar á um það bil fimm milljónir króna. Aðalsteinn sagði að enginn af þeim handteknu hafi viljað upplýsa málið, enginn verið samvinnuþýður. Tekist hefði þó að tala einn þeirra til, Mankus að nafni, til að gefa upplýsingar. Hann hefði sagt að verið væri senda gríðarlegt magn að þýfi úr landi og að um skiplagða glæpastarfsemi væri að ræða. Þeir ynnu sem hópur en hver á eigin vegum. Aðalsteinn sagði að tólf lögreglumenn hefðu unnið í þrjár vikur einungis við að rannsaka þetta mál. Eftir það hafi fjórir lögreglumenn haldið rannsókninni áfram í þrjár vikur. Aðalsteinn sagði að stefnandi hafi verið einn úr hópi manna frá Litháen, sem hér um ræðir. Eðlilegt hafi verið að taka alla sem lögreglan taldi að tengdist málinu, en reynt hafi verið að beita eins mildum úrræðum og mögulegt var. Vísað var til þess að í greinargerð lögreglunnar á dskj. nr. 42 komi fram að stefnandi hafi verið handtekinn að Háleitisbraut 46, hinn 3. október 2007. Aðalsteinn staðfesti að svo hafi verið. Bent var á að stefnandi hafi verið sá eini, sem gert var að sæta gæsluvarðhaldi af heimilisfólkinu, er þar var handtekið. Aðalsteinn kvaðst ómögulega geta sagt hvers vegna það var. Hann hafi ekki haft sýn yfir málið. Það hafi verið svo umfangsmikið. Stjórnandinn hafi verið Hákon Sigurjónsson. Stefndi byggir á því að bótakrafa stefnanda sé fyrnd með vísun til 181. gr. laga nr. 19/1991. Við birtingu stefnu hafi verið liðnir meira en sjö mánuðir frá því að stefnandi fékk sannanlega vitneskju um að lögreglumál á hendur honum var fellt niður. Karl Ingi Vilbergsson, lögfræðingur hjá lögreglustjóranum í Reykjavík, bar fyrir rétti að stefnanda hafi, hinn 13. nóvember 2007, verið gert kunnugt að lögreglumál á hendur honum var fellt niður. Sama dag hafi farbann, er stefnanda hafði sætt, runnið út. Kvaðst Karl Ingi hafa gefið út ákærur, hinn 13. nóvember 2007, og óskað eftir við lögreglufulltrúa að hann boðaði alla sakborninga málsins í héraðsdóm, en þar hafi þeim, sem ekki voru ákærðir, þ.m.t. stefnanda, verið tilkynnt með aðstoð tveggja túlka að málin væru felld niður gagnvart þeim og lögreglan myndi ekki aðhafst frekar í málinu. Karl Ingi sagði að samtímis og farbanni er aflétt sé vegabréf afhent. Hann kvaðst ekki hafa sjálfur afhent stefnanda vegabréf og kvaðst ekki muna að það hafi verið gert í héraðsdómi umrætt sinn. Af hálfu stefnanda var við aðalmeðferð málsins andmælt þeirri málsástæðu stefnda að krafa stefnanda væri fyrnd. Vísað var til þess að lögmaður stefnanda hefði með bréfi til lögreglunnar á höfuðborgarsvæðinu, hinn 16. nóvember 2007, óskað eftir upplýsingum um lyktir máls 007-2007-7579 gagnvart skjólstæðingi sínum, Dariusi Simkevicius, er úrskurðaður var í gæsluvarðhald, hinn 4. október 2007, og síðan í farbann frá 19. sama mánaðar. Og jafnfram óskað eftir að öll gögn er vörðuðu rannsókn málsins yrðu send skrifstofu lögmannsins. Þessu hafi ekki verið svarað af lögreglunni þrátt fyrir ítrekanir 20. desember 2007 og 7. febrúar 2008. Að frumkvæði lögmanns stefnanda hafi Umboðsmaður Alþingis síðan með bréfi, dags. 25. mars 2008, til lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu óskað eftir upplýsingum um meðferð lögreglunnar á máli Dariusar Simkevicius. Í framhaldi af bréfi Umboðsmanns Alþingis hafi lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu sent lögmanninum bréf, dags 28. mars 2008, þar sem orðrétt segir: „Með vísan til bréfs þíns, dags. 16. nóvember sl., og samtals okkar nú fyrr í dag upplýsist að lögreglumál nr. 007-2007-54068, -56665, -61214, -70650, -72499, -75199,-75650, -75840,-76081, -76203, -76210, -76215, -76216, -76222, -76225, -76228, -76233, -76236, -76237, -77491 og -77490, er vörðuðu meint auðgunarbrot umbjóðanda þíns, DariusSimkevicius, kt. 310182-2739, voru felld niður 13. nóvember sl. á grundvelli 112. gr. laga nr. 19, 1991, en það var mat lögreglustjóra að það sem fram kom við rannsókn málanna gagnvart skjólstæðingi þínum þótti ekki nægilegt eða líklegt til sakfellis. Þennan sama dag var umbjóðanda þínum tilkynnt ofangreind málalok. / Að beiðni þinni verða afrit rannsóknargagna ofangreindra mála send þér og munu þau berast þér á næstu dögum.“ Bótakrafa samkvæmt XXI. kafla laga um meðferð opinberra mála nr. 19/1991 fyrnist á sex mánuðum frá vitneskju aðila um ákvörðun um niðurfall rannsóknar, sbr. 181. gr. laganna. Ekki er alveg víst að lögreglan hafi skýrt stefnanda með greinargóðum hætti hvað lagalega þýðingu það hafði fyrir hann að lögreglurannsókn á ætluðum auðgunarbrotum hans var felld niður, hinn 13. nóvember 2007, að það væri mat lögreglustjóra að rannsókn hefði ekki leitt neitt í ljós er væri nægilegt eða líklegt til sakfellis. Á hinn bóginn er ljóst af bréfi lögmanns stefnanda til lögreglunnar á höfuðborgarsvæðinu, hinn 16. nóvember 2007, að lyktir málsins voru ekki skýrar í huga lögmannsins. Jafnfram er ljóst að engin frekari tilraun var gerð af lögreglunni til að skýra ákvörðun um að lögreglurannsókn á ætluðum auðgunarbrotum stefnanda var felld niður fyrr en með bréfi til lögmannsins, hinn 28. mars 2008. Rannsókn var felld niður eins og áður sagði, hinn 13. nóvember 2007. Um þær mundir var naumast fært með greinargóðum hætti fyrir lögmann stefnanda að bera fram málsástæður og réttarheimildir í stefnu, þar sem krafist var miskabóta vegna ætlaðs ólögmæts gæsluvarðhalds og farbanns; raunar varla fyrr en eftir að afrit rannsóknargagna lögreglunnar bárust lögmanni stefnanda að liðnum 28. mars 2008. Óútskýrð töf lögreglunnar, að láta lögmanninum í té afrit af rannsóknargögnum og að tjá honum að frekari rannsókn á ætluðum auðgunarbrotum stefnanda væri lokið, teljast mega vera ígildi þess, að vitneskja um ákvörðun um niðurfall rannsóknar hafi fyrst borist með ótvíræðum hætti til stefnanda eftir 28. mars 2008 og þar með hafi fyrningarfrestur byrjað að líða 28. mars 2008, en ekki 13. nóvember 2007. Hinn 4. október 2007, var stefnanda með úrskurði héraðsdóms gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 10. október 2007. Byggt var á því að stefnandi hafði dvöl í íbúð á 4. hæð við Háaleitisbraut 46 í Reykjavík, þegar húsleit fór þar fram daginn áður, en lögreglan hafði upplýsingar um að íbúar þar tengdust aðilum sem grunaðir voru um skipulagðan þjófnað á undanförnum mánuðum. Við húsleitina hafi verið lagt hald á mikið magn af munum, svo sem fatnað, snyrtivörur og ýmsar tölvuvörur sem lögreglan hafi að hluta tengt við þjófnaði í verslunum á höfuðborgarsvæðinu á síðustu mánuðum. Staðhæft var af hálfu lögreglunnar að stefnandi tengdist þeim aðilum sem grunaðir voru um skipulagðan þjófnað. Hinn 10. október 2007, var stefnanda með úrskurði héraðsdóms gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 24. október 2007. Meðal annars var úrskurðurinn byggður á þeim upplýsingum lögreglunnar að stefnandi hafi þekkst á myndskeiðum úr verslunum, sem kært höfðu þjófnað, og hinn 22. júlí 2007 hafi stefnandi ásamt öðrum manni komið með fatnað á Litla-Hraun, sem reyndist vera þýfi. Í greinargerð stefnda er viðurkennt að rangt sé að stefnandi hafi komið með stolinn fatnað á Litla-Hraun. Þá segir í greinargerð að stefndi muni láta kanna nánar fullyrðingar stefnanda um að stefnandi sjáist ekki á myndbandsupptökum sem lögregla vísar til. Ekkert er hins vegar upplýst hvað sú könnun leiddi í ljós. Hinn 19. október 2007 var stefnandi úrskurðaður í farbann til fimmtudagsins 1. nóvember 2007. Ekki er nokkur vafi á því að rangar staðhæfingar lögreglunnar um að stefnandi hafi komið með stolinn fatnað á Litla-Hraun og að hann hafi þekkst á myndskeiðum úr verslunum, sem kært höfðu þjófnað, hafi ráðið miklu um að gæsluvarðhald stefnanda var framlengt til 24. október 2007 og að stefnandi var úrskurðaður í farbann til 1. nóvember 2007. Stefndi byggir á því að fram hafi komið rökstuddur grunur um að stefnandi hefði framið verknað sem fangelsisrefsing er lögð við og mátt hafi ætla að hann myndi torvelda rannsókn málsins, svo sem með því að afmá merki eftir brot, skjóta undan munum eða hafa áhrif á vitni eða samseka, sbr. a-lið 1.mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991. Af hálfu stefnanda er þessu andmælt með rökstuddum hætti. Er kom að framlengingu gæsluvarðhalds og ákvörðun um farbann, verður að líta til þess, að nægur tími hafði gefist fyrir lögregluna að vanda til verka, þ.e. frá 4. október 2007 til 10. sama mánaðar. Fallist er því á með stefnanda, að grunur lögreglunnar um að stefnandi hefði framið verknað sem fangelsisrefsing er lögð við, hafi ekki verið rökstuddur með ásættanlegum hætti. Vera stefnanda í íbúð þar sem ætlað þýfi fannst og íbúar tengdust öðrum aðilum, sem grunaðir voru um skipulagðan þjófnað á undanförnum mánuðum, gat þá ekki talist fullnægjandi ástæða og röksemd fyrir framlengingu gæsluvarðhalds og farbanns, en naumast er nokkuð annað haldbært í málinu sem telja má að hefði getað vakið grun um að stefnandi hefði framið verknað sem fangelsisrefsing er lögð við. Samkvæmt framangreindu og á grundvelli sömu réttarheimilda og stefnandi vísaði til hér að framan verður krafa stefnanda um miskabætur tekin til greina. Hæfilegar bætur eru 400.000 krónur. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði þar með talin þóknun lögmanns stefnanda, Jóhannesar Alberts Sævarssonar hrl. 817.031 króna með virðisaukaskatti. Páll Þorsteinsson héraðsdómari kveður upp dóminn. DÓMSORÐ: Stefndi, íslenska ríkið, greiði stefnanda 400.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 24. júlí 2008 til greiðsludags. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði þar með talin þóknun lögmanns stefnanda, Jóhannesar Alberts Sævarssonar hrl., 817.031 króna.
|
Mál nr. 482/1998
|
Umferðarlög Bifreið Öndunarsýni
|
B var ákærður fyrir að hafa ekið undir áhrifum áfengis. Þegar B var stöðvaður af lögreglu lét hann í té öndunarsýni í þar til gert tæki sem sýndi að B hefði ekið undir áhrifum áfengis. B kvaðst hafa svarað játandi spurningu um hvort hann hefði unnið með leysiefni skömmu fyrir handtöku en lögreglumaður sem yfirheyrði B vegna málsins kvað hann hafa svarað neitandi og hafði hann merkt neitun inn á þar til gert eyðublað. B hélt því fram að leysiefni sem hann hefði unnið með skömmu fyrir aksturinn hefðu haft áhrif á niðurstöðu tækisins auk þess sem hann dró áreiðanleika þess í efa. Talið var að leggja yrði til grundvallar þá frásögn B að hann hefði svarað spurningu lögreglumannsins neitandi. Þá var talið að sönnunarfærsla ákæruvaldsins í héraði um þau atriði sem B bar fyrir sig hefði verið svo ófullnægjandi að B hefði verið réttilega sýknaður. Enda þótt bætt hefði verið úr þessu að nokkru leyti fyrir Hæstarétti var niðurstaða héraðsdóms staðfest.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Pétur Kr. Hafstein, Arnljótur Björnsson, Guðrún Erlendsdóttir, Haraldur Henrysson og Hjörtur Torfason. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 3. desember 1998 og krefst þess að ákærði verði sakfelldur samkvæmt ákæru og honum ákvörðuð refsing og svipting ökuréttar. Ákærði krefst staðfestingar héraðsdóms. Fyrir Hæstarétt hafa verið lögð ný gögn, sem nánar verður vikið að síðar. I. Atvikum málsins er lýst í héraðsdómi. Er þar meðal annars getið staðlaðs eyðublaðs, sem notað var við töku öndunarsýnis af ákærða, en það var undirritað af aðstoðarvarðstjóra í lögreglunni í Reykjavík, sem annaðist töku sýnisins. Samkvæmt útfyllingu eyðublaðsins svaraði ákærði neitandi spurningu um það, hvort hann hefði verið með leysiefni skömmu fyrir handtöku. Við síðari yfirheyrslu hjá lögreglu og aðalmeðferð málsins í héraði kvaðst ákærði hafa svarað spurningu þessari játandi. Fyrir dóminum kvaðst hann jafnframt hafa sagt að þetta skipti eflaust engu máli. Er nánar greint frá framburði ákærða um þetta í héraðsdómi. Þegar ákærði var spurður þeirra spurninga, sem fram koma á áðurgreindu eyðublaði, var enginn vottur viðstaddur og er eyðublaðið einungis undirritað af sýnatökumanni. Eru ekki efni til að hnekkja sönnunarmati héraðsdómara um þetta. Verður að leggja til grundvallar að ákærði hafi verið að vinna með umrædd leysiefni, svo sem hann hefur lýst. Til úrlausnar er þá, hvort slíkur vafi leiki á um niðurstöðu mælingar á magni vínanda í lofti er ákærði andaði frá sér, að ekki verði talið sannað að það hafi verið yfir því lágmarki, sem greint er í 2. mgr. 45. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, sbr. lög nr. 48/1997. Eins og fram kemur í héraðsdómi mældist vínandamagn í öndunarsýni ákærða 0,536 milligrömm í lítra lofts, að teknu tilliti til skekkjumarka, 0,057. Af hálfu ríkissaksóknara og ríkislögreglustjóra hefur eftir uppsögu héraðsdóms verið aflað álitsgerða frá Noregi og Svíþjóð varðandi áhrif þeirra efna, sem ákærði sagðist hafa verið að vinna með fyrir aksturinn. Kemur þar fram að áhrif þessara efna á mælingu hafi verið mjög lítil. Þótt eitthvert tillit yrði tekið til þeirra yrði niðurstaðan engu að síður sú að vínandamagn hafi verið langt fyrir ofan lágmark það, sem um getur í 2. mgr. 45. gr. umferðarlaga. Í héraðsdómi er greint frá framburði Terje Kjeldsen, starfsmanns öryggiseftirlitsdeildar við rannsóknarlögreglumiðstöðina í Osló, en af framburði hans þykir mega ráða að hann telji áhrif umræddra efna á mælinguna óveruleg eða engin. II. Með breytingu á umferðarlögum nr. 50/1987, sem varð með lögum nr. 48/1997, voru lögfest ákvæði um töku öndunarsýna og mælt fyrir um mörk vínandamagns í öndunarsýni ökumanna. Eftir breytinguna var svo kveðið á í 2. mgr. 45. gr. laganna að nemi vínandamagn í lofti, sem ökumaður andar frá sér, 0,25 milligrömmum í lítra lofts, en sé minna en 0,60 milligrömm, teljist hann ekki geta stjórnað ökutæki örugglega. Í ákvæðinu eru sömu mörk og fyrr varðandi magn vínanda í blóði. Samkvæmt 47. gr. laganna er lögreglumönnum heimilt að færa ökumenn til rannsóknar á öndunarsýni á sama hátt og til blóð- og þvagrannsóknar. Skal lögregla annast töku öndunarsýna. Í almennum athugasemdum með frumvarpi til laga nr. 48/1997 sagði, að um langt skeið hefði sönnun um ölvunarástand ökumanns ráðist af rannsókn á vínandamagni í blóði og hafi niðurstaða blóðrannsóknar verið lögfull sönnun um það hvort ökumaður teldist geta stjórnað ökutæki örugglega. Á síðari árum hefðu komið fram nýjar aðferðir til að mæla ölvunarástand með ekki minni nákvæmni en við blóðrannsókn. Felist þær í því að mælt sé vínandamagn í lofti, sem ökumaður andi frá sér. Séu aðferðir þessar einfaldar í framkvæmd og búnaður þannig að lögreglumaður geti framkvæmt þær í stað þess að fara með ökumann til læknis. Hafi lagareglur um sönnunargildi þessara mælinga verið lögfestar í ýmsum löndum, þar á meðal í Finnlandi, Noregi og Svíþjóð. Sé góð reynsla af þessari mæliaðferð og fyrirhugað að slíkur búnaður verði tekinn í notkun hér á landi. Því sé lagt til að niðurstaða mælingar á vínandamagni í lofti sem ökumaður andar frá sér verði að lögum metin sem fullnægjandi sönnun um ölvunarástand á sama hátt og þegar vínandamagn í blóði er mælt. Í athugasemdum við 1. gr. frumvarpsins, sem fjallaði um breytingu á 2. og 3. mgr. 45. gr. umferðarlaga, sagði að lagt væri til að þessum ákvæðum yrði breytt þannig að heimilt yrði að ákvarða ölvunarástand ökumanns á grundvelli vínandamagns í lofti sem hann andar frá sér til jafns við vínandamagn í blóði. Sýni rannsóknir að fullt samræmi sé milli vínandamagns í blóði manns og vínandamagns í því lofti sem hann andi frá sér við mismunandi ölvunarástand. III. Þegar rannsókn var gerð á vínanda í öndunarsýni ákærða var til þess notaður öndunarsýnamælir, sem ber heitið Intoxilyzer 5000N. Ríkissaksóknari hefur lagt fyrir Hæstarétt fjölda skjala um tæki þetta, þróun þess og notkun, sem flest koma frá lögregluyfirvöldum í Noregi. Fram hefur komið að eftir gildistöku laga nr. 48/1997 fól dómsmálaráðuneytið ríkislögreglustjóra að setja fyrirmæli um öndunarsýni og gera aðrar nauðsynlegar ráðstafanir til að unnt yrði að hefja notkun viðeigandi tækja til mælingar á vínanda í útöndunarlofti manna, sem grunaðir væru um ölvun við akstur. Hafði ráðuneytið þá ákveðið að gerðar skyldu sömu kröfur hér á landi til tækjabúnaðar og töku öndunarsýna og gerðar væru í Noregi. Með bréfi 8. maí 1998 staðfesti ríkissaksóknari heimild lögreglunnar til að beita þessari nýju aðferð við öflun sönnunargagna í ölvunarakstursmálum. Um framangreint tæki hefur það meðal annars komið fram að það sé bandarískt að uppruna, en umfangsmikið mat og fjöldi prófana í Noregi hafi leitt til þess að það var valið til notkunar þar. Frá því að það var fyrst prófað í Noregi 1989 hafi því verið breytt á ýmsa vegu til þess að rannsóknaraðferðin standist kröfur dómstóla um trausta öflun lögmæltra sönnunargagna. Skýrsla um prófun tækisins þar á árunum 1993 til 1994 er meðal gagna málsins. Fyrir flutning málsins hér fyrir dómi var mælitækið sýnt dómendum og grein gerð fyrir starfsreglum við sýnatöku og þjálfun manna til hennar, svo og eftirliti með sýnatökunni og tækinu sjálfu. IV. Af hálfu ákærða hefur sönnunargildi niðurstöðu rannsóknar á vínanda í öndunarsýni hans verið dregið í efa. Er bæði almennt mótmælt áreiðanleika tækis þess, sem notað var við rannsóknina, og skírskotað til þess vafa, sem leiði af meðhöndlan ákærða á leysiefnum fyrir akstur hans greint sinn. Í málflutningi verjanda ákærða hefur verið vísað til skýrslu Jakobs Kristinssonar, dósents hjá Rannsóknastofu í lyfjafræði við Háskóla Íslands, sem dagsett er 19. janúar 1998. Í lokaorðum þeirrar skýrslu er því andmælt, sem fram kemur í greinargerð frumvarps til laga nr. 48/1997, að óyggjandi samræmi sé á milli vínandamagns í blóði manns og í því lofti, sem hann andar frá sér. Þá telur Jakob mælitæki það, sem valið hefur verið til notkunar hér á landi, ekki uppfylla kröfur um sérhæfni, sem víðast séu gerðar til réttarefnafræðilegra rannsókna. Einnig hefur verjandinn vísað til minnispunkta dr. Ásgeirs Bjarnasonar, dósents í almennri efnafræði og efnagreiningartækni við Háskóla Íslands, en þar eru settar fram nokkrar ályktanir út frá skýrslu Jakobs Kristinssonar og ýmsum vísindaritum sem hann telur gefa tilefni til að efast um áreiðanleika mæliaðferðarinnar. V. Svo sem fram er komið eru í málinu vefengdar þær niðurstöður um vínandamagn og áfengisáhrif, sem ákæra er reist á. Er af hálfu ákærða vísað til álits sérfræðinga, eins og áður er nefnt. Við þessar aðstæður var brýnt að fyrir dómstóla væru lögð öll nauðsynleg gögn, sem gerðu þeim kleift að skera úr því hvort fullnægt væri sönnunarkröfum og þeim skilyrðum, sem löggjafinn hefur byggt á. Eins og málið lá fyrir var því full ástæða til þess að fram færi rækileg sönnunarfærsla fyrir héraðsdómi, sem miðaði að því að prófa gildi þeirrar aðferðar, sem viðhöfð var við mælingu öndunarsýnis ákærða. Í því sambandi var meðal annars nauðsynlegt að aflað yrði mats óháðra sérfræðinga um þau álitaefni, sem uppi eru, einkum um áreiðanleika þeirra tækja og aðferða, sem lögreglan notar við öflun öndunarsýna og rannsókn á þeim, svo og hvort niðurstöður úr slíkum rannsóknum teljist sambærilegar við niðurstöður rannsókna á blóð- og þvagsýnum, eins og á er byggt í 45. gr. umferðarlaga. Einnig þurfti í máli þessu frekari sérfræðileg gögn um hugsanleg áhrif leysiefna, sem ákærði kvaðst hafa unnið með nokkru fyrir aksturinn. Það var fyrst og fremst hlutverk lögreglustjórans í Reykjavík, sem sótti málið í héraði af hálfu ákæruvalds, að hlutast til um að afla og leggja fram sönnunargögn og leita til þess atbeina héraðsdómara, eftir því sem til þurfti. Þetta var ekki gert. Eins og háttað var sönnunarstöðu fyrir héraðsdómi samkvæmt framansögðu verður að telja að ákærði hafi réttilega verið sýknaður af ákæru málsins. Þykir ákæruvaldið eiga að bera halla af ófullnægjandi sönnunarfærslu og verður ekki réttlætt gagnvart ákærða að ómerkja héraðsdóm og vísa málinu heim til frekari gagnaöflunar. Þótt ríkissaksóknari hafi eins og fyrr greinir bætt verulega úr eftir áfrýjun málsins vantar enn þýðingarmikil gögn. Þykja ekki skilyrði til að mæla fyrir um öflun þeirra fyrir Hæstarétti, enda yrði þá einungis um þau fjallað á einu dómstigi. Að þessu athuguðu verður héraðsdómurinn staðfestur. Áfrýjunarkostnaður málsins skal greiðast úr ríkissjóði, eins og í dómsorði segir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur á að vera óraskaður. Áfrýjunarkostnaður málsins greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, Bjarna Þórs Óskarssonar héraðsdómslögmanns, 100.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 1. desember 1998. Ár 1998, þriðjudaginn 1. desember, er á dómþingi Héraðsdóms Reykjavíkur, sem haldið er í Dómhúsinu við Lækjartorg af Ingibjörgu Benediktsdóttur héraðsdómara, kveðinn upp dómur í sakamálinu nr. 834/1998: Ákæruvaldið gegn Birgi Björnssyni, sem tekið var til dóms 11. f.m. Málið er höfðað með ákæruskjali lögreglustjórans í Reykjavík dagsettu 29. september sl. gegn ákærða, Birgi Björnssyni, kt. 260376-3579, Stórateigi 25, Mosfellsbæ, "fyrir umferðarlagabrot með því að hafa ekið bifreiðinni MZ-176, sunnudaginn 14. júní 1998, undir áhrifum áfengis frá Stórateig 25 í Mosfellsbæ uns akstri lauk á móts við Krísuvíkurveg. Telst þetta varða við 1. mgr., sbr. 2. mgr. 45. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, sbr. 1. gr. laga nr. 48/1997 og 3. gr. laga nr. 57/1997. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og til sviptingar ökuréttar skv. 101. gr. og. 102. gr. umferðarlaga nr. 50/1087, sbr. 25. gr. og 26. gr. l. nr. 44/1993 og 2. gr. laga nr. 23/1998." Um kl. 15.15 sunnudaginn 14. júní sl. varð árekstur með bifreiðunum MZ-716 og JF-376 á Reykjanesbraut skammt frá Krísuvíkurvegi. Grunur lék á því að ökumaður MZ-716 væri undir áhrifum áfengis. Í frumskýrslu Kristjáns Ólafs Guðnasonar lögreglumanns segir að þar sem nokkur áfengisþefur hafi fundist af ákærða hafi hann verið fenginn til að blása í Alcometer S-D2 og hafi mælirinn sýnt 2 . Var hann að því loknu færður á lögreglustöðina í Reykjavík og þar fyrir Rúnar Sigurpálsson, sem sá um öndunarsýnistöku með Intoxilyzer 5000-N. Var niðurstaða þeirrar mælingar 0.536. Í kjölfar þess var ákærði sviptur ökurétti til bráðabirgða. Í sýnatökuvottorði Rúnars Sigurpálssonar lögregluþjóns, sem hann hefur staðfest fyrir dóminum, kemur fram að niðurstaða meðaltals tveggja sýna hafi verið 0.593, en að teknu tilliti til 0.057 skekkjumarka sé endanleg niðurstaða 0.536. Ákærði var yfirheyrður við rannsókn málsins 14. júní sl. Hann kvaðst ekki hafa neytt áfengis eða annarra vímuefna við eða fyrir aksturinn, en hins vegar hafi hann drukkið áfengi daginn áður og fram til klukkan 3.00 eða 4.00 um nóttina. Hann kvaðst ekki hafa neytt áfengis eftir aksturinn. Ákærði var á ný yfirheyrður um sakarefnið 21. ágúst sl. fella úr gildi bráðabirgðaökuleyfissviptingu ákærða, sem birt var honum 14. júní sl. Við þá yfirheyrslu kvaðst hann hafa farið ásamt vini sínum á krá aðfaranótt umrædds sunnudags og drukkið þar frá því um eittleytið og fram að lokun krárinnar um kl. 3.00 5-6 staup af sterku áfengi og 2-3 bjóra. Hann hafi ekkert drukkið eftir það og farið að sofa um kl. 4.00, sofið fram að hádegi og ekkert drukkið fram að akstrinum. Hann hafi fundið fyrir svolítilli "þynnku", en verið vel á sig kominn er hann hóf aksturinn og ekki fundið til áfengisáhrifa við hann. Hann kvaðst vegna ástands síns draga í efa niðurstöðu öndunarsýnis á vettvangi. Við þessa yfirheyrslu kvaðst hann vilja taka það fram að áður en aksturinn hófst, milli kl. 1.00 og 2.00, hafi hann verið að vinna í bílskúrnum heima hjá sér við að þrífa blöndung. Við það verk hann baðað blöndunginn í sýrubaði og síðan notað sterk efni. Kvaðst hann fyrst hafa baðað blöndunginn í sýrubaði og síðan notað hreinsiefni fyrir blöndunga þar á eftir. Hreinsiefnið hafi verið mjög rokgjarnt fituleysandi efni, sem einnig leysti upp sót utan af blöndungnum. Hann kvaðst ekki hafa notað andlitsgrímu eða önnur hlífðartæki við þessa vinnu. Framburður ákærða fyrir dómi var á sama veg og í skýrslu hans 21. ágúst sl. Hann kvaðst hafa sett sýruna á blöndunginn og síðan þrifið sýruna af blöndungnum með hreinsiefni á brúsa, sem hann sýndi í dóminum. Sýran hafi innihaldið m.a. terpentínu, Hydrokarbon og Butoksíetanól, en hreinsiefnið á brúsanum Aceton, Silon og Ethylbensín. Engin loftræsing hafi verið í bílskúrnum. Hann kvaðst hafa drukkið á þeim tíma sem hann áður lýsti um 2-3 bjóra og 2-3 staup af óblönduðu sterku áfengi. Ákærði fullyrti að þegar öndunarsýnið var tekið á lögreglustöðinni hafi hann svarað því játandi að hann hefði verið að vinna með leysiefnin, en jafnframt sagt að það skipti eflaust engu máli. Ákærði sagði að hann hafi ekki séð ástæðu til að nefna þetta við fyrstu yfirheyrslu. Hann gaf þá skýringu á því að hann hefði fyrst nefnt þetta við í skýrslutökunni 21. ágúst að lögreglumaðurinn hafi spurt hann út í þetta. Ákærði sagði að honum hafi ekki verið boðið að honum yrði tekið blóð til þess að kanna áfengismagn. Rúnar Sigurpálsson aðstoðarvarðstjóri kom fyrir dóminn. Hann kvaðst minnast þessarar sýnatöku, einkum vegna þess að hann þekki ákærða. Hann kvaðst hafa spurt hann tilgreindra spurninga, sem eru á sýnatökuvottorðinu, fyrst hvort kærði vildi gefa öndunarsýni og svo koll af kolli. Ákærði hafi verið um það spurður, eins og fram komi á sýnatökuvottorðinu, hvort hann hafi verið með leysiefni skömmu fyrir handtöku og hann hafi svarað þeirri spurningu neitandi, svo sem vottorðið beri með sér. Öðrum stöðluðum spurningum hafi hann einnig svarað neitandi. Vitnið sagði að samkvæmt starfsreglum ætti að taka öndunarsýni af grunuðum þótt viðkomandi svaraði því til að hann hafi verið að meðhöndla leysiefni. Vitnið kvaðst ekki minnast þess frá því er hann hóf að taka öndunarsýni með tækinu Intoxilyzer 5000-N að einhver hefði svarað því játandi að hann hafi verið að meðhöndla leysiefni síðasta klukkutímann fyrir sýnatöku. Staðfesti vitnið skýrslu sína og sagði að ef ákærði hefði svarað spurningunni játandi hefði hann fært það svo á sýnatökuvottorðið. Þá sagði vitnið að ef svarið hefði verið með þeim hætti hefði hann einnig leitað eftir skýringu og í kjölfar þess fyllt út skýringar og skráð þær í dagbók. Vitnið benti einnig á það að gert væri ráð fyrir athugasemdum á sýnatökuvottorðinu. Þar sem hvorki kom fram skýringar né athugasemdir um ákærða á sýnatökuvottorðinu hafi heldur engar skýringar verið færðar í dagbók. Vitnið kvaðst hafa farið á námskeið í Lögregluskólanum varðandi notkun á sýnatökutækinu. Vitnið Terje Kjeldsen efnaverkfræðingur og starfsmaður öryggiseftirlitsdeildar við rannsóknarlögreglumiðstöðina í Osló kom fyrir dóminn. Hann er einn þeirra sérfræðinga er unnu að hönnun sýnatökutækisins Intoxilyzer 5000-N og einn þriggja nefndarmanna er annast eftirlit með notkun þess og ráðgjöf. Hann sagði ástæðu þess að fyrir grunaða væri lögð sú spurning hvort viðkomandi hefði unnið með leysiefni vera þá, að ýmis leysiefni, sem fólk komist í nánd við og sem hætta sé á að það andi að sér, geti setið eftir í líkamanum lengur en í fimmtán mínútur, en það sé sá tími sem þurfi að líða frá því að einstaklingur er handtekinn og þar til hægt sé að framkvæma próf með Intoxileyzertækinu. Ýmis tæki sem notuð væru til að mæla alkóhólinnihald frá öndun einstaklinga gerðu ekki greinarmun á áfengi og öðrum leysiefnum sem kunni að vera í útöndun fólks. Í tækinu Intoxilyzer 5000 N væru aðgerðir sem varpa myndu ljósi á aðrar tegundir leysiefna, en til þess að þetta yrði ekki ágreiningsefni á síðari stigum, t.d. í dómsmálum, hafi verið farin sú leið við notkun tækisins í Noregi að spyrja hinn grunaða hvort hann hefði haft leysiefni um hönd áður en sýni er tekið af viðkomandi. Svari viðkomandi því játandi væri mælt með því að blóðsýni væri tekið til þess að komi í veg fyrir að vandi komi upp af þessum sökum síðar. Vitnið sagði að ef um væri að ræða leysiefni í útöndun einstaklings myndi tækið sýna fram á það ef um væri að ræða magn sem væri yfir ákveðnu stigi, en tækið "sæi" leysiefni sem áfengi. Búnaðurinn eða tækið myndi þá stöðva mælinguna og þar af leiðandi ekki gefa viðurkennda niðurstöðu. Ef um væri að ræða lítið magn leysiefna myndi tækjabúnaðurinn sjálfkrafa draga magn leysiefnisins frá áfengisgildinu sem mælingin sýnir. Þessi aðgerð hafi verið prófuð samkvæmt ákveðnum kröfum sem gerðar séu gagnvart algengum leysiefnum. Þá hafi tækið einnig verið prófað gagnvart ýmsum öðrum leysiefnum. Fram að þessu hafi ekkert leysiefni fundist sem tækið fyndi ekki. Vitnið sagði að þetta væru starfsaðferðir sem beitt væri í Noregi og fullyrti að tækið Intoxilyzer 5000 N, sem sérstaklega hafi verið hannað í Noregi, væri eitt þróaðasta tæki á markaðinum. Vitnið sagði að ef tækið fyndi leysiefni og áfengi í útöndunarloftinu myndi það sjálfkrafa draga leysiefnin frá. Hins vegar væri mælt með því að ef slík efni greindust væri farið með grunaða til töku blóðsýnis, þar sem fræðilega séð ríkti ekki 100 % vissa um að öll efni, sem unnt væri að anda að sér. Vitnið sagði að það væri almennt væri talið að sýra til þess að þvo blöndunga væri ólífræn sýra, ákveðin tegund saltsýru, sem ekki væri umbreytanleg frekar en aðrar lífrænar eða ólífrænar sýrur og því væri ekki hægt að anda henni að sér og þar af leiðandi heldur ekki frá sér. Kvaðst vitnið geta útilokað að sýrur hefðu nokkur áhrif á niðurstöðu mælinga á alkóhól í útöndunarlofti. Efnið Hidrokarbons væri sameiginlegt heiti á mjög mörgum, jafnvel þúsundum mismunandi efna. Terpentína hafi ekki verið prófuð á Intoxileyzer búnaðinum, en vitninu skildist að talið væri mjög ólíklegt að það efni gæti haft áhrif á áfengismælinguna þar sem það hafi allt aðra sameindauppbyggingu en áfengi. Til þess að leysiefni geti gefið ranga mynd og teljist sem áfengi verði uppbygging efnisins, með vísan til sameindauppbyggingar efnisins, að líkjast sameindaruppbyggingu alkóhóls. Vitnið taldi að Butoxiethanól, sem hefði litla útgufun, hefði mjög lítið umbreytilegt efni, en kvaðst ekki þora að fullyrða þetta. Er vitninu var sýndur umræddur brúsi, sem ákærði kvaðst hafa notað greint sinn sagði vitnið að efnin Aceton og Silen, sem þar væri getið í vörulýsingu, gætu ekki gefið ranga mynd af niðurstöðu alkóhólmælingar. Um efnið Ethylbensín kvaðst vitnið hins vegar ekkert geta sagt með vissu, en sagði að ef það efni væri í útöndun hins grunaða myndi hámarksgildið í áfengismælingunni og niðurstöðu mælingarinnar vera 0,025 mg per líter að viðbættum 5% alkóhólgildisins. Þetta væri sú krafa sem gerð væri og væri innbyggð í mælitækið þannig að tækið vari við ef framandi efni væru í útöndun eða sýni. Í þessu tilviki hefði tækið átt að gefa slíkt til kynna ef um hefði verið að ræða meira magn en ofangreind viðmiðunarmörk. Sagði vitnið að þetta þýddi m. ö. o að í þessu tilviki gæti hafa verið um að ræða hámark 0,05 mg per líter, sem fræðilega séð gæti verið vegna Ethylbensíns en ekki áfengis. Vitnið sagði að útöndunarsýni gefi í raun 15% hærri viðmiðunarmörk en blóðsýni, þannig að í 99,9% tilvika myndi það vera grunaða í hag að láta taka útöndunarsýni en gefa blóðsýni. Niðurstaða. Ákærði hefur haldið því fram við rannsókn málsins og meðferð þess að 2-3 klukkustundum fyrir aksturinn hafi hann verið að vinna í bílskúrnum heima hjá sér við að þrífa blöndung og notað við það hreinsiefni á brúsa með Acetoni, Siloni og Ethylbensíni og tiltekna sýru, sem innihaldi sterk efni, meðal annars terpentínu, Hydrokarbon og Butoksíetanól. Hann kvaðst hvorki hafa notað andlitsgrímu eða önnur hlífðartæki við þessa vinnu og engin loftræsing hafi verið í bílskúrnum. Ákærði kvaðst hafa drukkið 2-3 bjóra og 2-3 staup af óblönduðu sterku áfengi frá því um eittleytið og fram til um kl. 3.00 nóttina fyrir aksturinn, en ekkert áfengi eftir það og fram að því er aksturinn hófst. Ákærði hefur fullyrt fyrir dómi að hann hafi sagt þeim lögreglumanni, sem annaðist öndunarsýnistökuna, að hann hafi unnið með leysiefni skömmu fyrir handtökuna, en allt að einu hafi sýnatakan farið fram. Þessu hefur viðkomandi lögreglumaður mótmælt og er framburður hans í samræmi við skýrslu hans um öndunarsýnistökuna. Ekkert vitni var viðstatt er sýnatakan fór fram og spurningarnar bornar upp við ákærða, svo sem eðlilegt hefði verið til að tryggja sönnun þess, sem skráð er á skýrslu um öndunarsýnistökuna. Hefur ákæruvaldið ekki sýnt fram á það að ákærði hafi svarað þeirri spurningu neitandi að hann hafi verið að vinna með leysiefni skömmu fyrir handtökuna, sbr. meginregla 45. gr. laga um meðferð opinberra mála nr. 19/1991. Vitnið Terje Kjeldsen, efnaverkfræðingur og einn þeirra sérfræðinga er unnu að hönnun sýnatökutækisins Intoxilyzer 5000-N, lýsti því fyrir dómi að ástæða þess að fyrir grunaða sé lögð sú spurning hvort viðkomandi hafi unnið með leysiefni sé sú, að ýmis leysiefni, sem fólk komist í nánd við og sem hætta sé á að það andi að sér, geti setið eftir í líkamanum lengur en í fimmtán mínútur, en það sé sá tími sem þurfi að líða frá því að einstaklingur er handtekinn og þar til hægt sé að framkvæma próf með Intoxileyzertækinu. Vitnið bar að ef grunaði svaraði játandi þeirri spurningu að hann hefði notað leysiefni skömmu fyrir handtöku væri það viðtekin venja í Noregi að færa viðkomandi til töku blóðsýnis, meðal annars til þess að niðurstaðan yrði ekki ágreiningsefni síðar. Þá kom fram í vætti vitnisins að fræðilega séð ríkti ekki örugg vissa um að öll efni, sem unnt væri að anda að sér hefðu ekki áhrif á mælinguna. Þegar litið er til vættis vitnisins er ljóst að ekki er útilokað að efnin Ethylbensín og Butoxiethanól, sem eru meðal þeirra efna sem ákærði kvaðst hafa unnið með greint sinn við að þrífa blöndung bifreiðar sinnar, hafi getað haft áhrif á niðurstöðu mælingar á alkóhóli í útöndunarlofti ákærða. Þegar þetta er virt þykir varhugavert að telja sannað að vínandamagn í útöndunarlofti ákærða hafi mælst yfir því lágmarki, sem getið er í 2. mgr. 45. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, sbr. l. nr. 48/1997. Ber samkvæmt þessu að sýkna ákærða af öllum kröfum ákæruvaldsins í máli þessu. Eftir þessum úrslitum ber að fella úr gildi bráðabirgðaökuleyfissviptingu ákærða, sem honum var gerð við rannsókn máls þessa 14. júní sl. og birt var honum sama dag. Allur sakarkostnaður, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda, Bjarna Þórs Óskarssonar héraðsdómslögmanns, 40.000 krónur, skal greiða úr ríkissjóði. Dómsorð: Ákærði, Birgir Björnsson, skal vera sýkn af öllum kröfum ákæruvaldsins í máli þessu.Felld er úr gildi bráðabirgðaökuleyfissvipting ákærða, sem birt var honum 14. júní sl. Allur sakarkostnaður, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda, Bjarna Þórs Óskarssonar héraðsdómslögmanns, 40.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
|
Mál nr. 627/2011
|
Ávana- og fíkniefni Áfengislagabrot
|
E var ákærður fyrir áfengis- og fíkniefnalagabrot með því að hafa tekið við samtals 1 kg af amfetamíni og 400 g af hassi og haft í vörslum sínum og selt hluta fíkniefnanna, fyrir að hafa ræktað 24-26 kannabisplöntur sem gáfu af sér 200-300 g af kannabis sem ákærði seldi, fyrir að hafa framleitt 15 lítra af landa sem ákærði seldi og fyrir að hafa haft í vörslum sínum u.þ.b. 114 g af hassi, 1 g af marijúana, 23 g af kannabislaufum, 309 kannabisfræ, 60 g af amfetamíni og 6, 18 g af kókaíni. Með játningu E var hann fundinn sekur um brot gegn 173. gr. a. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, 2. gr. sbr. 4., 5., og 6. gr. laga nr. 65/1974 um ávana og fíkniefni og a- og b- liði 2. mgr. 4. gr., sbr. 2. mgr. 6. gr. og 1. mgr. 27. gr. áfengislaga nr. 75/1998. Við ákvörðun refsingar var litið til þess að ákærði, sem ekki hafði áður sætt refsingum, hafði játað brot sín greiðlega og sótt fíkniefnameðferð. Vegna alvarleika hinnar refsiverðu háttsemi þótti aftur á móti ekki fært að skilorðsbinda refsingu hans sem var ákveðin fangelsi í 18 mánuði.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Árni Kolbeinsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 22. nóvember 2011 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun, sem gerð var með vísan til a. og b. liðar 196. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Af hálfu ákæruvalds er krafist staðfestingar hins áfrýjaða dóms. Ákærði krefst þess að refsing verði milduð og bundin skilorði. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Ákærði verður dæmdur til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, sem ákveðin verða að meðtöldum virðisaukaskatti eins og greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Ákærði, Erik Jensen, greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, samtals 283.450 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Páls Arnórs Pálssonar hæstaréttarlögmanns, 251.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Norðurlands eystra mánudaginn 31. október 2011. Mál þetta, sem dómtekið var 4. október s.l., er höfðað með ákæru ríkissaksóknara, útgefinni 5. júlí 2011, á hendur Erik Jensen, kt. [...], Akureyri, fyrir áfengis- og fíkniefnalagabrot framin á Akureyri svo sem hér greinir: „1. Stórfellt fíkniefnalagabrot með því að hafa frá árinu 2006 til 20. apríl 2010, tekið við af ónafngreindum manni samtals 1 kg af amfetamíni og 400 gr. af hassi og haft í vörslum sínum og selt hluta fíkniefnanna til ónafngreindra manna. Telst þetta varða við 173. gr. a almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 1. gr. laga nr. 64/1974 og 1. gr. laga nr. 32/2001. Brot framin á ofangreindu heimili ákærða að[...] nema annað sé tekið fram: 2. Fíkniefnalagabrot með því að hafa vorið 2009 í frystigámi sem staðsettur var á plani við sláturhús, í sölu- og dreifingarskyni ræktað 24-26 kannabisplöntur sem gáfu af sér 2-300 g af kannabis sem ákærði seldi ónafngreindum mönnum. Telst þetta varða við 2. gr. sbr. 4., 5. og 6. gr. laga um ávana- og fíkniefni nr. 65/1974, sbr. lög nr. 13/1985 og lög nr. 68/2001, og 2. gr. sbr. 14. gr. reglugerðar um ávana- og fíkniefni og önnur eftirlitsskyld efni nr. 233/2001, sbr. reglugerð nr. 848/2002. 3. Áfengislagabrot með því að hafa í upphafi ársins 2010 í bragga við hesthús, framleitt 15 lítra af áfengi, landa, sem ákærði seldi ónafngreindum mönnum. Telst þetta varða við a- og b-liði 2. mgr. 4. gr., sbr. 2. mgr. 6. gr. og 1. mgr. 27. gr. áfengislaga nr. 75/1998. 4. Fíkniefnalagabrot með því að hafa um nokkurt skeið og fram til 20. apríl 2010 haft í vörslum sínum 7,9 g af hassi sem fannst í hesthúsi og samtals 3,74 g af hassi, 53,1 g af amfetamíni og 6,18 g af kókaíni sem fundust á skrifstofu í sláturhúsi og kjötvinnslu B. Jensen. 5. Fíkniefnalagabrot með því að hafa á sama tíma og getur i ákærulið 4, haft í vörslum sínum samtals 101,73 g af hassi, 0,9 g af marijúana, 23,3 g af kannabislaufum, 6,6 g af amfetamíni og 309 kannabisfræ sem fundust í frystikistu í þvottahúsi og ferðatösku í bílskúr á heimili foreldra ákærða að Skógarhlíð 21 en þar hafði ákærði komið efnunum fyrir nokkru áður. Telst þetta varða við 2. gr., sbr. 5. gr., laga um ávana- og fíkniefni auk 6. gr. að því er varðar önnur efni en amfetamín og 2. gr., sbr. 1. mgr. 14. gr. reglugerðar um ávana- og fíkniefni og önnur eftirlitsskyld efni og auglýsingu nr. 232/2001 að því er varðar vörslur ákærða á kókaíni. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar. Þá er þess krafist að framangreind 113,37 g af hassi, 59,7 g af amfetamíni, 6,18 g af kókaíni, 0,9 g af marijúana, 23,3 g af kannabislaufum og 309 kannabisfræ sem hald var lagt á, verði gerð upptæk samkvæmt 6. mgr. 5. gr. laga um ávana- og fíkniefni og 2. mgr. 14. gr. reglugerðar um ávana- og fíkniefni og önnur eftirlitsskyld efni. Jafnframt er með vísan til 7. mgr. 5. gr. laga um ávana- og fíkniefni nr. og 2. mgr. 14. gr. reglugerðar um ávana- og fíkniefni og önnur eftirlitsskyld efni, krafist upptöku á eftirtöldum munum sem notaðir höfðu verið eða ætlaðir voru til ólögmætrar ræktunar kannabisjurta og meðferðar fíkniefna og uppsetningar á búnaði til ræktunar fíkniefna, sem lögreglan lagði hald á við rannsókn málsins: 1. Lampar af gerðinni Gewiss 83, 9 stk. 2. Lampar af gerðinni Box Lama Q/402-94-CR, 2 stk. 3. Borðvifta, 2 stk. 4. Vifta með 15 cm röri, 1 stk. 5. Lofthreinsarar 2 stk. 6. Pera 400 W, 1 stk. 7. Veggvifta, 1 stk. 8. Fjöltengi, 6 stk. 9. Hitamælar, 2 stk. 10. Rakamælir, 1 stk. 11. Tímarofar, 2 stk. 12. Þrífossfat, 2 kg. 13. Græna þruman, blómaáburður, ½ líter. 14. Plastbalar, 5 stk. Loks er þess krafist, með vísan til 1. mgr. 28. gr. áfengislaga, að gerð verði upptæk neðangreind áhöld sem með ólögmætum hætti voru notuð eða ætluð voru til notkunar við bruggun eða tilbúning áfengra drykkja og lögregla lagði hald á við rannsókn málsins. 1. Heimasmíðað eimingartæki, 1 stk. 2. Kolasía, 1 stk. 3. Glerkútur, 1 stk. 4. Áltaska, 1 stk. 5. Vatnslásar, 7 stk. 6. Ger, 4 kg. 7. Fellir, 4 stk. 8. Áfengismælir, 1 stk. 9. Hitamælir, 1 stk. 10. Sykurmælir, 1 stk.“ Ákærði krefst vægustu refsingar sem lög leyfa. I. Samkvæmt gögnum hófst eiginleg rannsókn þessa máls vegna rökstuddra grunsemda lögreglunnar á Akureyri um fíkniefna- og áfengislagabrota ákærða. Var ákærði handtekinn á heimili sínu 20. apríl 2010, en í framhaldi af því fór fram víðtæka rannsókn á ætluðum brotum ákærða, m.a. með skýrslutökum og húsleitum. Lagði lögregla hald á þau fíkniefni ásamt þeim tækjum og tólum sem lýst er í ákæru. Við skýrslutökur lögreglu 21., 24. og 26. apríl nefnt ár greindi ákærði m.a. frá því að hann hefði verið í fjárhagserfiðleikum á árinu 2006 og af þeim sökum fengið töluverða fjármuni að láni hjá ónafngreindum aðilum. Staðhæfði ákærði að þegar hann hefði ekki getað endurgreitt lánið, hefði hann vegna þvingana nefndra aðila tekið að sér að dreifa þeim fíkniefnum sem lýst er í 1. tl. ákæru. Ákærði staðhæfði að fíkniefnadreifing hans hefði farið fram í nokkur skipti og þá aðallega á tímabilinu frá árinu 2006 til ársloka 2008. Ákærði bar að undir lokin hefði fíkniefnaneysla hans verið orðin slík að hann hefði mestmegnis neytt þess efnis sjálfur sem hann fékk til dreifingar. Hann bar að það hassefni sem lögreglan lagði hald á við rannsókn málsins hefði verið hluti þess efnis sem hann fékk sent á fyrrnefnda tímabilinu, sbr. 1. tl. ákæru. Ákærði greindi frá því að hann hefði tekið við til dreifingar um 300 gr. af amfetamíni skömmu áður en hann var handtekinn af lögreglu á vordögum 2010. Kvaðst hann hafa neytt verulegs hluta af efninu, selt lítinn hluta þess, en lögreglan lagt hald á afganginn. Ákærði skýrði frá því að hann hefði hafið ræktun kannabisplantna árið 2009, sbr. 2. tl. og selt afraksturinn. Að auki kvaðst hann hafa hafið áfengisbruggun nefnt ár og selt það magn sem lýst er í 3. tl. ákæru. Frásögn ákærða var að öðru leyti í samræmi við það sem fram kemur í ákæruskjali. II. Hér fyrir dómi hefur ákærði skýlaust játað sakargiftir samkvæmt ákæruskjali. Ákærði staðfesti jafnframt efni framangreindra yfirheyrsluskýrslna lögreglu, líkt og hann hafði áður gert við rannsókn málsins. Mál þetta var rekið með hliðsjón af 164. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88, 2008. Þar sem játning ákærða er í samræmi við rannsóknargögn lögreglu þykir nægjanlega sannað að hann hafi gerst sekur um þá háttsemi sem honum er gefin að sök í ákæru og þar er réttilega heimfært til refsiákvæða. III. Ákærði, sem er fæddur 11. september 1961, hefur samkvæmt vottorði sakaskrár ríkisins ekki áður sætt refsingum. Við ákvörðun refsingar ber að líta til þess að ákærði hefur m.a. gerst sekur um stórfellt fíkniefnalagabrot, sbr. 1. tl. ákæru,. Ber af þeim sökum að líta til 1. tl. 1. mgr. 70. gr. almennra hegningarlaga. Til refsilækkunar ber, sbr. m.a. 5. tl. 1. mgr. 70. gr. og 9. tl. 1. mgr. 74. gr. hegningarlaganna, að líta til þess að ákærði hefur við alla meðferð málsins játað brot sín greiðlega og að hann hóf samkvæmt framlögðum vottorðum strax eftir að afskiptum lögreglu lauk í apríl 2010 fíkniefnameðferð, en hann er nú í svokallaðri göngudeildar eftirmeðferð. Að þessu virtu og með hliðsjón af 77. gr. hegningarlaga þykir refsing ákærða eftir atvikum hæfilega ákveðin fangelsi í 18 mánuði. Vegna alvarleika hinnar refsiverðu háttsemi ákærða þykir ekki fært að skilorðsbinda refsingu hans, en til frádráttar henni skal koma gæsluvarðhald sem ákærði sætti við lögreglurannsókn málsins, samtals 6 dagar. Að kröfu ákæruvalds og með vísan til framangreinda laga og reglugerðarákvæða skulu upptæk til ríkissjóðs þau fíkniefni og tól og tæki sem lýst er í ákæru. Með vísan til 218. gr. laga nr. 88, 2008 ber að dæma ákærða til að greiða sakarkostnað málsins samtals 229.811 krónur. Skipaður verjandi ákærða lýsti því yfir fyrir dómi að hann krefðist ekki málflutningsþóknunar. Dóm þennan kveður upp Ólafur Ólafsson, héraðsdómari. D Ó M S O R Ð : Ákærði, Erik Jensen, sæti fangelsi í 18 mánuði. Til frádráttar refsingu kemur gæsluvarðhald ákærða sem hann sætti í samtals 6 daga. Ákærði sæti upptöku á 113,37 grömmum af hassi, 59,7 g af amfetamíni, 6,18 g af kókaíni, 0,9 g af marijúana, 23,3 g af kannabislaufum og 309 kannabisfræi. Jafnframt sæti ákærði upptöku á eftirgreindum búnaði sem lögreglan lagði hald á við rannsókn málsins: Lampar af gerðinni Gewiss 83, 9 stk. Lampar af gerðinni Box Lama Q/402-94-CR, 2 stk. Borðvifta, 2 stk. Vifta með 15 cm röri, 1 stk. Lofthreinsarar 2 stk. Pera 400 W, 1 stk. Veggvifta, 1 stk. Fjöltengi, 6 stk. Hitamælar, 2 stk. Rakamælir, 1 stk. Tímarofar, 2 stk. Þrífosfat, 2 kg. Græna þruman, blómaáburður, ½ líter. Plastbalar, 5 stk. Heimasmíðað eimingartæki, 1 stk. Kolasía, 1 stk. Glerkútur, 1 stk. Áltaska, 1 stk. Vatnslásar, 7 stk. Ger, 4 kg. Fellir, 4 stk. Áfengismælir, 1 stk. Hitamælir, 1 stk. Sykurmælir, 1 stk. Ákærði greiði 229.811 krónur í sakarkostnað.
|
Mál nr. 218/2012
|
Samkeppni Stjórnsýsla Stjórnvaldssekt
|
Með ákvörðun S árið 2005 voru samruna S hf. og Í hf. sett nánar tiltekin skilyrði, á grundvelli 1. mgr. 18. gr. samkeppnislaga nr. 8/1993, sem S hf. bar að fylgja í rekstri sínum að viðlögðum stjórnvaldssektum. Í málinu deildu S og S hf. um það hvort hið síðarnefnda félag hefði brotið gegn tveimur töluliðum ákvörðunarinnar, en S og áfrýjunarnefnd samkeppnismála töldu að svo hefði verið. Talið var að S hf. hefði brotið gegn skilyrði 5. tölul. ákvörðunarinnar, þar sem mælt var fyrir um að S hf. væri óheimilt að gera það að skilyrði fyrir kaupum á þjónustu félagsins að þjónusta Í hf. skyldi fylgja með í kaupunum og að S hf. væri óheimilt að tvinna saman í sölu þjónustu sína og þjónustu Í hf. Á hinn bóginn var talið að skilyrði 7. tölul. ákvörðunarinnar væru hvorki ákveðin né skýr og að S yrði að bera hallann af því. Samkvæmt því var S hf. ekki talið hafa brotið gegn því skilyrði. Var stjórnvaldssekt S hf. ákveðin 50.000.000 krónur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Benedikt Bogason, Gunnlaugur Claessen, Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 30. mars 2012. Hann krefst þess aðallega að felldur verði úr gildi úrskurður áfrýjunarnefndar samkeppnismála 28. apríl 2010 í máli nr. 2/2010 og ákvörðun gagnáfrýjanda 18. desember 2009 í máli nr. 41/2009, en til vara að ákvæði í úrskurði áfrýjunarnefndarinnar um stjórnvaldssekt að fjárhæð 50.000.000 krónur verði fellt úr gildi eða hún lækkuð. Í báðum tilvikum krefst aðaláfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 6. júní 2012. Hann krefst sýknu af kröfu aðaláfrýjanda um niðurfellingu eða lækkun stjórnvaldssektar samkvæmt fyrrnefndum úrskurði áfrýjunarnefndar samkeppnismála, en að öðru leyti að héraðsdómur verði staðfestur um annað en málskostnað, sem gagnáfrýjandi krefst í héraði og fyrir Hæstarétti. Ekki eru efni til að aðaláfrýjandi krefjist bæði ógildingar ákvörðunar gagnáfrýjanda 18. desember 2009 og úrskurðar áfrýjunarnefndar samkeppnismála 28. apríl 2010, enda varð ákvörðun gagnáfrýjanda hluti af úrskurði nefndarinnar, sbr. meðal annars dóma Hæstaréttar 17. febrúar 1997 í máli nr. 63/1997, sem birtur var í dómasafni réttarins það ár á bls. 643, og 23. febrúar 2012 í máli nr. 72/2011. Eins og nánar er lýst í hinum áfrýjaða dómi var gerð sátt 11. mars 2005 milli annars vegar samkeppnisráðs og hins vegar Landsíma Íslands hf., sem nú ber heitið Síminn hf., og Íslenska Sjónvarpsfélagsins hf. Í sáttinni voru félögunum sett skilyrði fyrir samruna þeirra sem var síðan heimilaður sama dag með ákvörðun samkeppnisráðs nr. 10/2005, en skilyrðin, sem sáttin kvað á um, urðu hluti af þeirri ákvörðun. Í máli þessu er meðal annars deilt um hvort aðaláfrýjandi hafi brotið gegn skilyrðum í 5. og 7. tölulið ákvörðunarinnar. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest niðurstaða hans um að aðaláfrýjandi hafi brotið gegn skilyrðum 5. töluliðar ákvörðunarinnar. Skilyrðin sem fram komu í 7. tölulið hennar voru hvorki ákveðin né skýr og verður stefndi að bera hallann af því. Að þessu athuguðu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest niðurstaða hans um að aðaláfrýjandi hafi ekki brotið gegn þessum lið ákvörðunarinnar. Þegar litið er til þeirra aðgerða aðaláfrýjanda, sem fólu í sér brot gegn 5. tölulið ákvörðunar samkeppnisráðs 11. mars 2005, svo og annarra þeirra atriða sem að lögum geta haft áhrif á viðurlög fyrir það brot verður ekki tekin til greina krafa hans um breytingu á ákvörðun stjórnvaldssektar í úrskurði áfrýjunarnefndar samkeppnismála 28. apríl 2010. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað er staðfest, en aðaláfrýjanda verður gert að greiða gagnáfrýjanda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður að öðru leyti en því að gagnáfrýjandi, Samkeppniseftirlitið, er sýkn af kröfu aðaláfrýjanda, Símans hf., um niðurfellingu eða lækkun sektar samkvæmt úrskurði áfrýjunarnefndar samkeppnismála 28. apríl 2010. Aðaláfrýjandi greiði gagnáfrýjanda 750.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 27. janúar 2012. I. Mál þetta, sem var dómtekið 8. desember 2011, er höfðað 20. október 2010 af Símanum hf., Ármúla 25 í Reykjavík, gegn Samkeppniseftirlitinu, Borgartúni 26 í Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eru aðallega þær að felldur verði úr gildi úrskurður áfrýjunarnefndar samkeppnismála frá 28. apríl 2010 í máli nr. 2/2010, Síminn hf. gegn Samkeppniseftirlitinu, svo og ákvörðun stefnda nr. 41/2009, dags. 18. desember 2009. Til vara krefst stefnandi þess að ákvæði áðurnefnds úrskurðar áfrýjunarnefndar samkeppnismála nr. 2/2010, um að stefnandi skuli greiða stjórnvaldssekt að fjárhæð 50.000.000 króna, verði fellt úr gildi að öllu leyti eða sektarfjárhæðin lækkuð verulega, svo og ákvæði ákvörðunar stefnda í ákvörðun nr. 41/2009 um sektir. Í báðum tilvikum er þess krafist að stefndi greiði stefnanda málskostnað að skaðlausu að mati dómsins eða samkvæmt málskostnaðarreikningi. Stefndi krefst þess að hann verði sýknaður af kröfum stefnanda og að stefnanda verði gert að greiða honum málskostnað. II. Málavextir Árið 2004 keypti stefnandi, sem þá hét Landsími Íslands hf., Íslenska sjónvarpsfélagið hf., sem rak og rekur enn sjónvarpsstöðina Skjá Einn. Samruninn var tilkynntur Samkeppnisstofnun í samræmi við 3. mgr. 18. gr. þágildandi samkeppnislaga nr. 8/1993. Stofnunin tilkynnti aðilum með bréfi 14. desember 2004 að hún teldi ástæðu til frekari athugunar á áhrifum samrunans. Hinn 11. mars 2005 var undirrituð sátt milli samkeppnisráðs annars vegar og stefnanda og Íslenska sjónvarpsfélagsins hf. hins vegar þess efnis að félögin myndu hlíta nánar tilgreindum skilyrðum í 16 töluliðum fyrir samruna þeirra. Í sáttinni var enn fremur vísað til ákvörðunar samkeppnisráðs nr. 10/2005 sem er dagsett sama dag. Þessi skilyrði miðuðu að því að félögin yrðu rekin sem aðskildir aðilar og var ætlað að eyða þeim neikvæðu áhrifum sem samruninn gæti haft á samkeppni á íslenskum fjarskipta- og sjónvarpsmarkaði. Í 5. tölulið sáttarinnar, sem er samhljóða sama tölulið í ákvörðunarorðum ákvörðunar samkeppnisráðs, segir orðrétt eftirfarandi: „Landsíma Íslands hf. er óheimilt að gera það að skilyrði fyrir kaupum á þjónustu sem fyrirtækið veitir að einhver þjónusta Íslenska sjónvarpsfélagsins hf. skuli fylgja með í kaupunum. Jafnframt er Landsíma Íslands hf. óheimilt að tvinna saman í sölu þjónustu fyrirtækisins og þjónustu Íslenska sjónvarpsfélagsins hf. gegn verði eða viðskiptakjörum sem jafna má til slíks skilyrðis.“ Í 7. tölulið sáttarinnar og ákvörðunarorðum samkeppnisráðs sagði enn fremur. „Landsími Íslands hf. skal veita öðrum en Íslenska sjónvarpsfélaginu hf. aðgang að dreifikerfum sínum fyrir sjónvarp og útvarp. Í þeim tilgangi skal Landsími Íslands hf. útbúa gjaldskrá þar sem fram kemur verð fyrir aðganginn. Skal Landssími Íslands hf. birta gjaldskrána opinberlega og á aðgengilegan hátt eigi síðar en 1. september 2005. Gjaldskrá þessi skal vera málefnaleg og hlutlæg og gilda jafnt í viðskiptum Landsíma Íslands hf. við Íslenska sjónvarpsfélagið hf. og í viðskiptum Landssíma Íslands hf. við aðra aðila.“ Af fyrirliggjandi gögnum verður ráðið að fyrirtækið TSC ehf., sem er fjarskiptafyrirtæki sem hefur byggt upp sitt eigið xDSL-dreifikerfi á Snæfellsnesi og býður þar viðskiptavinum sínum upp á bandbreiðar nettengingar, bæði VDSL- og ADSL-tengingar, óskaði eftir því með tölvuskeyti 7. október 2005 að fá að dreifa „Enska boltanum“, sem Skjár Einn hafði þá rétt til sýningar á, „með sambærilegum hætti og Síminn“, eins og segir í skeytinu. Þessu erindi var svarað sama dag þar sem fram kemur að Íslenska sjónvarpsfélagið hf. sé reiðubúið að „afhenda TSC ehf. sjónvarpsmerki Enska boltans í Múlastöð til tæknilegra prófana“. Sett voru ákveðin skilyrði fyrir tímasetningu slíkra prófana og þess óskað að tilraunin yrði eingöngu gerð með myndlyklum félagsins og að ekki yrði farið út í tilraunir með aðra lykla. Þá var áréttað í svari félagsins að það gæti ekki heimilað „neinar tilraunir með dreifingu á stjórnvarpsefni enska boltans í PC-tölvur“. Kemur þar fram að fyrri krafa um að „tafarlaust verði hætt slíkri dreifingu á Skjá einum“ sé ítrekuð. Að lokum sagði í svarinu að gengið yrði til samninga við TSC ehf. á viðskiptalegum forsendum að loknum tæknilegum prófunum „ef kerfisuppsetning TSC stenst kröfur erlendra birgja“. Hinn 1. nóvember 2005 sendi TSC ehf. stefnanda tölvuskeyti þar sem óskað var eftir „hýsingu“ á skáp af tiltekinni stærð í Múlastöð. Beiðninni var svarað efnislega með tölvuskeyti 4. sama mánaðar þar sem fram kom að ekkert væri „laust í hýsingu á Múlastöð núna“. Gögn málsins bera með sér að TSC ehf. hafi haustið 2006 leitað að nýju eftir því að fá sjónvarpsmerki Skjás eins afhent frá Íslenska sjónvarpsfélaginu hf. Hinn 22. september 2006 sendi félagið stefnanda tölvuskeyti þar sem tekið var fram að það hefði óskað eftir því við Íslenska sjónvarpsfélagið hf. að fá afhent merkið til endurvarps í símstöðvum í Grundarfirði, Stykkishólmi, Ólafsvík og á Hellissandi, en fengið þau svör að allir fengju það afhent í Múlastöð í Reykjavík. Því beindi TSC ehf. þeirri fyrirspurn að stefnda hvort félagið gæti fengið aðgang að merkinu í fyrrgreindum símstöðvum þar sem stefndi væri þegar búinn að dreifa þessu efni til þeirra. Því var svarað með tölvuskeyti 3. október 2006 að það væri ekki hægt því samkvæmt úrskurði frá Póst- og fjarskiptastofnun þá væri merki stöðvarinnar eingöngu afhent frá Múlastöð. Af hálfu TSC ehf. var þá bent á það í tölvuskeyti sama dag að þegar væri búið að senda merki Skjás eins vestur á Snæfellsnes og óþarfi væri að senda sömu gögnin tvisvar um kerfið. Því var spurt hvað það kostaði að fá merkin afhent frá stefnanda í símstöðvunum í Grundarfirði, Ólafsvík, Stykkishólmi og á Hellissandi. Í tölvuskeyti 4. sama mánaðar, sem virðist vera svar stefnanda við fyrirspurninni, voru tilgreindar verðupplýsingar samkvæmt verðskrá fyrir, að því er virðist, flutning merkisins frá Múlastöð til Ólafsvíkur, þaðan til Grundarfjarðar og síðan til Stykkishólms. Með tölvuskeyti 6. október 2006 óskaði TSC ehf. eftir svonefndri samhýsingu á Múlastöð. Af hálfu stefnda var erindinu svarað sama dag, þar sem því var beint til félagsins að fylla út umsókn á vef fyrirtækisins. TSC ehf. sendi stefnanda ítrekun 17. október sama ár og leitaði upplýsinga um viðbrögð við umsókninni. Með tölvuskeyti 24. október sama ár tjáði stefnandi að umsóknin hefði ekki borist og var óskað eftir því að hún yrði send að nýju. Af hálfu TSC ehf. var brugðist við með því að beina því til stefnanda að handskrá beiðnina. Með tölvuskeyti 27. október sama ár var af hálfu stefnanda tilkynnt að „pöntunarformið“ væri komið í lag og var óskað eftir því að TSC ehf. sendi beiðnina að nýju. Virðist TSC ehf. hafa gert það en hafði ekki fengið viðbrögð við erindinu 22. nóvember sama ár. Þann dag leitaði TSC ehf. til Póst- og fjarskiptastofnunar þar sem óskað var eftir íhlutun stofnunarinnar. Hún svaraði erindi TSC ehf. með bréfi 8. febrúar 2008 og upplýsti að í ljósi þeirra upplýsinga sem borist höfðu stofnuninni frá stefnda hygðist hún ekki aðhafast frekar í málinu að svo stöddu. Meðfylgjandi var bréf stefnanda, dags. 5. febrúar 2007, þar sem frem kemur að vegna byrjunarörðugleika við gangsetningu nýs vefviðmóts hefði orðið dráttur á afgreiðslu umsóknar TSC ehf. um hýsingu í Múlastöð. Þeir örðugleikar væru nú að baki og hefði umsókn félagsins verið samþykkt 8. nóvember 2006 og félaginu úthlutað ákveðnu plássi á Múlastöð. Þá lægju „fyrir drög að hýsingarsamningi fyrir TSC ehf. í Múlastöð“. Vegna „flutnings verkefna milli starfsmanna innan Heildsölu“ hefði hins vegar „misfarist að tilkynna TSC ehf. um þessa stöðu málsins.“ Enn fremur var upplýst af hálfu stefnanda að Skjár Einn væri rétthafi umrædds sjónvarpsefnis og gerði ákveðnar kröfur til tæknibúnaðar þeirra fjarskiptafyrirtækja sem dreifa efni þess. Kom þar fram að ef pöntun bærist væri af hálfu Símans hf. „ekkert því til fyrirstöðu að flytja sjónvarpsmerkið frá afhendingarstað Skjásins í Múlastöð til TSC ehf. á Snæfellsnesi, að því gefnu að samþykki rétthafa efnisins“ lægi fyrir. TSC ehf. mun í kjölfarið hafa leitað upplýsinga um kostnað við flutning á sjónvarpsmerki Skjás eins frá Múlastöð til símstöðva á Snæfellsnesi. Félaginu barst svar frá Mílu hf., sem stofnað hafði verið í mars 2007 af móðurfélagi stefnanda um rekstur á flutningsneti þess. Með svarinu fylgdi verðtilboð og kom þar fram að það væri reist á gjaldskrá Mílu hf. Af gögnum málsins, og því sem fram kom við skýrslutökur í málinu, má ráða að fyrirsvarsmaður TSC ehf. hafi talið verðtilboðið ósanngjarnt og of hátt til að félagið gæti hrint áformum sínum um að dreifa sjónarvarpsmerki Skjás eins með nettengingum sínum í framkvæmd. Hinn 9. maí 2007 sendi TSC ehf. kvörtun til stefnda í tilefni af háttsemi stefnanda við sölu bandbreiðra nettenginga til íbúa á Snæfellsnesi og fyrrgreindum samskiptum félagsins við stefnanda. Taldi félagið að eftir samruna stefnanda og Íslenska sjónvarpsfélagsins hf. hefði það orðið fyrir miklu fjárhagslegu tjóni, þar sem stefnandi hefði tvinnað saman þjónustu Skjás eins og viðskipti sín með nettengingar. Nánar tiltekið fengju þeir íbúar Snæfellsness, sem hefðu nettengingu hjá stefnanda, aðgang að sjónvarpi Skjás eins án kostnaðar meðan TSC ehf. gæti ekki boðið upp á þá þjónustu. Fram kom í erindinu að á Snæfellsnesi væri Skjár Einn aðeins sýndur á þessu kerfi stefnanda. Þar hefðu neytendur því ekki aðra möguleika til að nálgast útsendingar Skjás eins. Þá hefði stefnandi beitt félagið viðskiptahindrunum með fyrrgreindum samskiptum. Stefndi gaf stefnanda færi á að gera athugasemdir við kvörtun TSC ehf. með bréfi 15. maí 2007. Stefnandi skilaði athugasemdum sínum með bréfi 6. júní sama ár. Með bréfi 23. desember 2008 var stefnanda sent svonefnt andmælaskjal vegna athugunar stefnda á magnafsláttum stefnanda á internetmarkaði. Eins og greint er frá í bréfinu var í andmælaskjalinu einnig fjallað um afstöðu stefnda til kvörtunar TSC ehf. Áréttað var að skjalið væri tekið saman til að auðvelda stefnanda að nýta sér andmælarétt sinn. Það fæli því ekki í sér bindandi stjórnvaldsákvörðun, sbr. 2. mgr. 17. gr. reglna nr. 880/2005 um málsmeðferð hjá stefnda. Í skjali þessu kemur fram að óumdeilt sé að stefnandi hafi tvinnað saman ADSL-tengingar og sjónvarpsefni Íslenska sjónvarpsfélagsins. Væri það skoðun stefnda að með því að bjóða Skjá Einn frítt með, og bjóða hvort tveggja saman undir einu heildarverði með netþjónustu stefnda væri stefnandi mögulega að ganga gegn 5. tölulið í ákvörðunarorðum ákvörðunar samkeppnisráðs nr. 10/2005. Það væri frummat stefnda að stefnandi hefði með þessu farið gegn ákvörðuninni. Þá var því haldið fram í andmælaskjalinu að TSC ehf. hefði staðið frammi fyrir verulegum aðgangshindrunum í viðleitni sinni til að nálgast sjónvarpsmerki Skjás eins fyrir sína viðskiptavini. Að mati stefnda lægju engin málefnaleg rök fyrir þeim drætti sem orðið hefði á því að svara TSC ehf. og bregðast við umsókn félagsins og hefði stefnandi ekki gefið neinar haldbærar skýringar á þessum drætti. Því taldi stefndi að stefnandi hefði að öllum líkindum einnig brotið gegn 7. tölulið ákvörðunar samkeppnisráðs. Þá virtist stefnda sem stefnandi hefði brotið gegn 11. gr. samkeppnislaga með aðgangshindrunum gegn TSC ehf. við afgreiðslu á beiðni félagsins um hýsingu í Múlastöð til að taka á móti efni Íslenska sjónvarpsfélagsins hf. Í andmælaskjalinu var síðan gerð grein fyrir fyrrgreindu tilboði Mílu ehf. og tekið fram að ekki væri unnt að sjá hvernig stefnandi hefði tekið tillit til flutningskostnaðar þegar það hefði boðið eigin viðskiptavinum Skjá Einn og Skjá Einn plús án endurgjalds með ADSL-tengingum þess. Virtist sem stefnandi ívilnaði viðskiptavinum sínum í samkeppni við TSC ehf. á internetþjónustumarkaði á Snæfellsnesi með því að bjóða þeim flutning á sjónvarpsefni Íslenska sjónvarpsfélagsins hf. án endurgjalds með ADSL-tengingum fyrirtækisins sem samtvinnaðar væru internetþjónustu stefnanda undir einu heildarverði. Því næst var vísað til þess í andmælaskjalinu að TSC ehf. hefði „ítrekað reynt að fá verð fyrir flutning á sjónvarpsefni Skjásins hjá Símanum“. Að mati stefnda benti það til þess að gjaldskrá hefði ekki verið sett um aðgang að dreifikerfum stefnanda fyrir sjónvarp og útvarp eins og kveðið væri á um í 7. tölulið ákvörðunarorðanna. Tilboð hefði loks borist frá Mílu hf. eftir að TSC ehf. hafði gengið eftir því með ítrekuðum hætti. Í andmælaskjalinu kom fram að í þessu ljósi væri það frummat stefnda að stefnandi hefði brotið gegn 7. tölulið í ákvörðunarorði ákvörðunar samkeppnisráðs. Stefnandi svaraði fyrrgreindu andmælaskjali með ítarlegu bréfi 20. febrúar 2009. Þar er farið nokkrum orðum um hlutverk stefnanda við dreifingu á sjónvarpi í gegnum ADSL-tengingar fyrirtækisins. Taldi hann einsýnt að hann hefði ekki gerst brotlegur við 5. tölulið umræddrar ákvörðunar samkeppnisráðs eða að farið hefði verið gegn 11. gr. samkeppnislaga. Í Sjónvarpi Símans væru allar þær rásir sem sjónvarpsrekstraraðilar hefðu óskað eftir að setja í dreifingu hjá stefnanda. Þar væri bæði um opnar og læstar rásir að ræða eftir óskum rekstraraðila, s.s. rásir Alþingis, Omega, ÍNN, Skjásins og 365, en hjá Sjónvarpi Símans væri ekki gerður neinn greinarmunur á þessum aðilum. Taldi stefnandi ekki málefnalegt að krefjast þess að fyrirtækið útilokaði efni Skjás eins frá Sjónvarpi Símans enda hlyti Skjár Einn að eiga kröfu um að koma efni sínu á framfæri til jafns við aðra á viðkomandi markaði. Þá væri ekki gert að skilyrði að internetþjónusta væri keypt af stefnanda samhliða sjónvarpsþjónustunni. Varðandi ætlað brot á 7. tölulið ákvörðunar samkeppnisráðs taldi stefnandi að rétt væri að leggja þá merkingu í töluliðinn að þeir aðilar, sem hefðu yfir að ráða sjónvarpsefni sem þeir vildu dreifa, hefðu sama aðgang og Íslenska sjónvarpsfélagið hf. að dreifikerfum stefnanda. Um það hefði verið sett gjaldskrá sem væri birt á heimasíðu stefnanda. TSC ehf. hefði ekki haft neinar sjónvarpsrásir til að dreifa. Þá hafi verið óvíst að félagið hefði heimild frá rétthafa til þess að dreifa sjónvarpsmerki. Þess vegna var talið að umfjöllun um ætlað brot stefnanda á 7. tölulið ákvörðunar samkeppnisráðs væri reist á misskilningi. Einnig var því haldið fram í athugasemdum stefnanda að þar sem allt dreifikerfi hans væri skilgreint sem aðgangsnet væri ekki hægt að afhenda sjónvarpsrásir í símstöðvum til annarra nota en til afkóðunar í myndlyklum notenda. Þá var talið að lýsing á samskiptum TSC ehf. við stefnanda hefði verið einfölduð í andmælaskjalinu og að þar hafi verið horft fram hjá aðalatriðum málsins. Þá var það talið rangt að stefnandi hefði dregið málið á langinn í 15 mánuði. Stefndi lauk umfjöllun sinni um kvörtun TSC hf. með ákvörðun nr. 41/2009 18. desember 2009. Varðandi ætlað brot stefnanda á 5. tölulið ákvörðunar samkeppnisráðs er í ákvörðun stefnda vísað til verðskrár stefnanda þar sem boðið var upp á fjórar áskriftarleiðir fyrir internetþjónustu með mismunandi hröðum ADSL-tengingum. Þá var í ákvörðuninni vísað til þess að stefnandi hefði látið í veðri vaka að ávinningur netáskriftar hans væri að svonefnt Sjónvarp Símans fylgdi með „gegn 6 mánaða samningi (áður 12 mánaða samningi)“. Þeir viðskiptavinir sem væru með ADSL-tengingu hjá stefnanda fengju „myndlykil að Sjónvarpi Símans á 0 kr.“ og að sjónvarpsrásir Skjás eins fylgdu „m.a. ókeypis með í opinni dagskrá“. Tekið var fram að með ADSL-tengingunum hafi internetþjónusta Símans og „Skjárinn, þ.e. aðgangur að sjónvarpi Íslenska sjóvarpsfélagsins“ verið „innifalinn í verði ef gerður var sex mánaða skuldbindandi samningur (þar áður 12 mánaða skuldbindandi samningur)“. Í ákvörðuninni er nánari grein gerð fyrir áskriftarpökkum „Skjásins sem ADSL notendur“ stefnanda höfðu aðgang að bæði gegn gjaldi og án endurgjalds. Síðan segir orðrétt í ákvörðuninni: „Síminn tekur fram að fyrirtækið hafi ekki gert það að skilyrði að Internetþjónusta sé keypt samhliða sjónvarpsþjónustunni. Ekki er á því byggt að slíkt formlegt skilyrði hafi verið sett fram heldur telur Samkeppniseftirlitið það óumdeilt í málinu að Síminn tvinnar saman ADSL tengingar m.a. vegna Internetþjónustu og sjónvarpsefni Íslenska sjónvarpsfélagsins. Það var gert með því að láta sjónvarpsefni Íslenska sjónvarpsfélagsins, flutning þess og dreifingu vera innifalið í einu heildarverði Símans fyrir ADSL tengingar og Internetþjónustu þannig að jafna megi við að gert sé að skilyrði að sjónvarpsþjónusta Símans, þ.m.t. S1, fylgi með í kaupunum. Með því að tvinna saman ADSL tengingar vegna Internetþjónustu og sjónvarpsefni Íslenska sjónvarpsfélagsins, þar sem S1 er boðinn frítt með, og bjóða hvort tveggja saman undir einu heildarverði með Internetþjónustu fyrirtækisins er Síminn að ganga gegn 5. tl. í ákvörðunarorði ákvörðunar samkeppnisráðs nr. 10/2005.“ Í ákvörðuninni er enn fremur vísað til markmiðs ákvörðunar samkeppnisráðs nr. 10/2005. Um það atriði sagði eftirfarandi ákvörðun stefnda: „Markmið með ákvörðun samkeppnisráðs nr. 10/2005 var að gæta að samkeppnislegum áhrifum af samruna Símans og Íslenska sjónvarpsfélagsins vegna þess að í yfirlýsingum Símans vegna samrunans kom fram að fyrirtækið hygðist dreifa sjónvarpsefni Íslenska sjónvarpsfélagsins um ADSL kerfi sitt. Með því taldi samkeppnisráð nauðsynlegt að setja samrunanum skilyrði vegna þess að ljóst var að Síminn myndi, yrði ekkert að gert, auka markaðsstyrk sinn á markaði fyrir bandbreiðar Internettengingar og Internetþjónustu. Síminn getur því ekki túlkað umfjöllun samkeppnisráðs vegna samrunans þannig að fyrirtækinu sé heimilt að ganga gegn þeim skilyrðum sem þar voru sett fyrir samrunanum og fram komu í ákvörðunarorði ákvörðunar samkeppnisráðs nr. 10/2005. Í ákvörðuninni var m.a. kveðið skýrt á um það í 5. tl. að Símanum væri óheimilt að tvinna saman í sölu þjónustu fyrirtækisins og þjónustu Íslenska sjónvarpsfélagsins. Með hliðsjón af framansögðu var það mat Samkeppniseftirlitsins að Síminn hafi farið gegn ákvörðun samkeppnisráðs nr. 10/2005 með því að tvinna saman ADSL tengingar Símans vegna Internetþjónustu og sjónvarpsefni Íslenska sjónvarpsfélagsins, þ.m.t. S1.“ Í ákvörðun stefnda er því enn fremur haldið fram að þessi samtvinnun hafi skekkt mögulega verðsamkeppni um internetþjónustu, stefnanda í vil, og með því skaðað samkeppni á viðkomandi markaði. Síðan segir orðrétt í ákvörðuninni: „Að mati Samkeppniseftirlitsins er ljóst að innifalið í verðlagningu Símans fyrir ADSL tengingar er flutningur á þjónustu Íslenska sjónvarpsfélagsins frá Múlastöð til aðskiljanlegra staða á landinu og dreifing hennar til viðskiptavina sem hafa ADSL tengingu hjá Símanum. Það hefur sér í lagi haft skaðleg áhrif á rekstrargrundvöll smærri Internetþjónustuaðila sem eru að byggja upp eigið fjarskiptanet líkt og TSC og hafa ekki sama aðgang að sjónvarpsefni til dreifingar um net sín eins og Síminn býr við.“ Það varð því niðurstaða stefnda að stefnandi hefði brotið gegn 5. tölulið ákvörðunar samkeppnisráðs nr. 10/2005 með samtvinnun ADSL-tenginga vegna internetþjónustu og sjónvarpsþjónustu sem jafna mætti til þess að láta sjónvarpsefni Íslenska sjónvarpsfélagsins hf., flutning þess og dreifingu fylgja frítt með í verði ADSL-tenginga stefnanda. Um ætlað brot stefnanda á 7. tölulið ákvörðunar samkeppnisráðs nr. 10/2005 tók stefndi fram í ákvörðun sinni að stefnandi hefði í andsvörum sínum látið hjá líða að nefna stofnhluta netsins í umfjöllun sinni um skiptingu flutningsnets fyrir sjónvarpsrásir. Það væri sá hluti flutningsnetsins sem ætlað væri til flutnings á útvarpsmerki frá mötunarneti og að aðgangsneti sem tengdist endanotendum. Þá kemur fram í ákvörðuninni að dreifikerfi útvarpsmerkis, þ.m.t. sjónvarpsrása, skiptist því í framleiðslunet, mötunarnet, stofnhluta netsins og aðgangsnet. Í þessu máli væri fjallað um tvo hluta þessa dreifikerfis, þ.e. stofnhluta netsins og aðgangsnet. Því næst segir orðrétt í ákvörðun stefnda: „Samkeppniseftirlitið telur að þar sem Síminn líti á allt dreifikerfi fyrirtækisins fyrir sjónvarpsrásir sem aðgangsnet frá Múlastöð í Reykjavík til endanotanda hvar sem er á landinu hafi það í för með sér aðgangshindrun og skýri þá sölusynjun sem TSC hefur orðið fyrir í viðskiptum sínum við Símann um dreifingu sjónvarpsefnis Íslenska sjónvarpsfélagsins vestur á Snæfellsnes.“ Því næst er í ákvörðun stefnda vísað til markmiðs ákvörðunar samkeppnisráðs nr. 10/2005, þar sem athygli var meðal annars vakin á því að þegar markaðsráðandi fjarskiptafyrirtæki tryggði sér aðgang að efni til dreifingar gæti staða nýrra og minni aðila á fjarskiptamarkaði versnað, enda væri aðgengi þeirra að efni til dreifingar um net sín ekki það sama og hins markaðsráðandi fyrirtækis. Keppinautar á fjarskiptamarkaði ættu þannig á hættu að geta ekki boðið viðskiptavinum sínum sömu eða svipaða þjónustu og hið markaðsráðandi fyrirtæki og myndu því hrökklast af markaði. Þá ættu nýir aðilar enn erfiðara með að komast inn á markaðinn þar sem aðgangur þeirra að sjónvarpsefni gæti verið takmarkaður. Stefndi lagði út af þessu í ákvörðun sinni og taldi þessi ummæli til marks um að hagsmunir annarra mögulegra dreifingaraðila sjónvarps- og útvarpsefnis hefðu verið hafðir í huga við töku ákvörðunar samkeppnisráðs. Stefndi áréttaði síðan að þrátt fyrir þetta hefði stefnandi tvinnað saman efni Íslenska sjónvarpsfélagsins við ADSL-tengingar þess og með því farið gegn 5. tölulið ákvörðunar samkeppnisráðs nr. 10/2005. Það hafi gert t.d. TSC ehf. „mjög erfitt fyrir og takmarkað verulega möguleika félagsins að keppa við Símann um Internetþjónustu“. Síðan segir í ákvörðun stefnda að í þessu ljósi þurfi „einnig að meta hvort að Síminn hafi beitt TSC aðgangshindrunum og komið í veg fyrir aðgang TSC að dreifikerfi félagsins og brotið með því gegn“ 7. tölulið ákvörðunar samkeppnisráðs nr. 10/2005. Samskipti stefnanda og TSC ehf. „vegna beiðni síðarnefnda félagsins um aðgang að dreifikerfi Símans“ eru síðan rakin frá því þau hófust með erindi félagsins til Íslenska sjónvarpsfélagsins hf. um leyfi til að dreifa „Enska boltanum“ um fjarskiptakerfi sitt í október 2005, þar til upplýst var í febrúar 2007 að félagið hefði fengið úthlutað plássi „í hýsingu í Múlastöð“. Síðan segir orðrétt í ákvörðun stefnda: „Eins og fram hefur komið þá rekur TSC eigið fjarskiptanet í samkeppni við Símann og veitir viðskiptavinum sínum Internetþjónustu. Áður en samruni Símans og Íslenska sjónvarpsfélagsins kom til var TSC að dreifa efni stöðvarinnar S1 og var það viðbót við aðalstarfsemi félagsins sem felst í því að selja bandbreiðar tengingar og Internetþjónustu á Snæfellsnesi. Eftir samrunann hefur TSC þráfaldlega óskað eftir að halda áfram að dreifa efni S1 til að geta verið í samkeppni við Símann um sölu á ADSL tengingum og Internetþjónustu en ekki fengið aðstöðu til þess. Það var ekki fyrr en með íhlutun PFS að TSC fékk úthlutað hýsingu í Múlastöð 15 mánuðum eftir að fyrst var óskað eftir aðstöðu þar og ber Síminn því við að jafnræðis sé gætt við afhendingu merkisins þar sem aðrar dreifiveitur sem fengið hafa merkið fái það afhent í Múlastöð. Hvernig sem á það er litið, hvort Íslenska sjónvarpsfélagið afhendi merkið eða Síminn og hvar sú afhending skuli eiga sér stað, þá verður ekki litið framhjá því að TSC hefur staðið frammi fyrir verulegum aðgangshindrunum í viðleitni sinni til að nálgast sjónvarpsmerki S1 fyrir sína viðskiptavini. Það er að mati TSC forsenda þess að fyrirtækið geti starfað í samkeppni við Símann á markaði fyrir háhraðatengingar eins og ADSL tengingar og á markaði fyrir Internetþjónustu.“ Því næst er í því haldið fram í ákvörðun stefnda að TSC hf. hafi „ítrekað óskað eftir kostnaðarmati frá stefnanda“ fyrir flutningi á sjónvarpsefni Íslenska sjónvarpsfélagsins hf. frá Múlastöð vestur á Snæfellsnes. Hafi tilboð borist frá Mílu hf. 28. mars 2007 og er efni þess rakið í ákvörðuninni. Þá kemur þar fram að ekki verði séð hvernig stefnandi hafi tekið tillit til flutningskostnaðar þegar hann hafi boðið eigin viðskiptavinum sjónvarpsefni Íslenska sjónvarpsfélagsins hf. án sérstaks endurgjalds með ADSL-tengingum fyrirtækisins á Grundarfirði. Yrði ekki annað séð en að stefnandi ívilnaði þannig viðskiptavinum sínum í samkeppni við TSC hf. Þá skírskotaði stefndi til 7. töluliðar í ákvörðun samkeppnisráðs og dró þá ályktun að stefnandi hefði ekki uppfyllt skilyrði þess um að útbúa gjaldskrá fyrir aðgang að dreifikerfum sínum fyrir sjónvarp og útvarp og birta hana á aðgengilegan hátt, þar sem TSC ehf. hefði „ítrekað reynt að fá verð fyrir flutning á sjónvarpsefni Skjásins“ hjá stefnanda. Þá segir í ákvörðun stefnda: „Þrátt fyrir þennan flutningskostnað er smásöluverð Símans fyrir ADSL tengingar vegna Internetþjónustu það sama hvar sem er á landinu þó svo að sjónvarpsþjónusta bætist þar við að auki. TSC var hins vegar gert að greiða háa upphæð til þess að geta boðið sínum viðskiptavinum sjónvarpsdagskrá og geta þannig keppt við Símann um háhraðatengingar og Internetþjónustu. Ekki verður séð að sú deild innan Símans sem selur ADSL tengingar fyrir Internetþjónustu og sjónvarpsflutning til viðskiptavina beri sambærilegan kostnað, þrátt fyrir þá kröfu um jafnræði sem fram kemur í 7. tl. ákvörðunarorðs umræddrar ákvörðunar samkeppnisráðs. Af þessari ástæðu gat/getur TSC ekki boðið þjónustu sína á samkeppnisfæru verði vestur á Snæfellsnesi.“ Í ákvörðun stefnda kemur fram að stefnandi beri það fyrir sig að hann hafi lagt sig fram um að verða við beiðnum TSC ehf. en fyrirtækið ekki verið reiðubúið að greiða fyrir þá fjárfestingu og þjónustu sem óskað hafði verið eftir. Enn fremur að kostnaður af Sjónvarpi Símans sé innifalinn í verði ADSL-tenginga en bætist ekki ofan á þegar internetþjónustan er seld. Í tilefni af þessu segir í ákvörðun stefnda að nauðsynlegur gagnaflutningshraði fyrir sjónvarpsrás um ADSL-tengingar stefnanda sé 4,3 til 4,5 Mb/s sem sé meiri hraði en veittur sé með tveimur áskriftarleiðum netáskriftar stefnanda („Góður“ og „Betri“). Í þeim áskriftarleiðum þurfi því að auka flutningshraðann til að viðskiptavinurinn fái óskerta ADSL-tengingu fyrir internetþjónustu með sjónvarpi. Sá aukni flutningshraði sé ekki verðlagður sérstaklega frekar en í öðrum netáskriftum stefnanda. Því varð það niðurstaða stefnda að stefnandi hefði ekki tekið mið af kostnaði við flutning og dreifingu sjónvarpsefnis í verði ADSL-tenginga vegna internetþjónustu, eins og stefnandi hafi gefið í skyn. Þá heldur stefndi því fram í ákvörðun sinni að það sé ekki eðlilegt að internetþjónustur, sem kaupi ADSL-tengingar hjá stefnanda „til þess að veita Internetþjónustu á markaði séu einnig að borga fyrir dreifingu á Sjónvarpi Símans“ eins og stefnandi hafi haldið fram. Varðandi athugasemd stefnanda um að TSC ehf. hafi ekki haft yfir að ráða sjónvarpsmerki tekur stefndi fram í ákvörðun sinni að Íslenska sjónvarpsfélaginu hafi borið í samræmi við 11. tölulið ákvörðunar samkeppnisráðs nr. 10/2005 að verða við öllum málefnalegum beiðnum um dreifingu á sjónvarpsmerki félagsins. Þessi skylda hafi verið áréttuð í ákvörðun til bráðabirgða nr. 1/2005. Því telur stefndi í ákvörðun sinni að stefnandi geti ekki borið fyrir sig að TSC ehf. hafi ekki haft rétt til dreifingar á sjónvarpsmerki Íslenska sjónvarpsfélagsins. Þá hafi Íslenska sjónvarpsfélagið hf. verið tilbúið að afhenda sjónvarpsmerki Enska boltans til tæknilegra prófana í október 2005. Í ákvörðuninni segir enn fremur að ekki verði séð að það hafi varðað stefnanda nokkru hvort TSC ehf. hafi haft sjónvarpsrásir til að dreifa eða hvort fyrirtækið hafi haft leyfi Íslenska sjónvarpsfélagsins hf. til að fá aðgang að dreifikerfi stefnanda. Þessi rök stefnanda eru í ákvörðuninni ekki talin réttlæta „þá hindrun sem TSC hefur orðið fyrir við að fá aðgang að dreifikerfi Símans fyrir sjónvarpsrásir til jafns við ADSL og Internetþjónustudeildir Símans sem skapar þeim mikið samkeppnislegt forskot á þeim mörkuðum“. Þá segir í ákvörðun stefnda: „Samkeppniseftirlitið telur að sú aðgangshindrun sem TSC hefur orðið fyrir við að nálgast efni Skjás eins eigi sér m.a. rætur í samtvinnun Símans á ADSL tengingum og sjónvarpsþjónustu eins og að framan er lýst. Augljós tilgangur með samtvinnun Símans í þessa veru var að viðhalda samkeppnislegu forskoti fyrirtækisins á mörkuðum fyrir háhraðatengingar og Internetþjónustu sem hefur valdið aðgangshindrun og raskað samkeppni á viðkomandi mörkuðum. Þrautaganga TSC eins og henni hefur verið lýst hér að framan við að nálgast dreifikerfi Símans til þess að geta veitt sambærilega sjónvarpsþjónustu og Síminn með Internetþjónustu fyrirtækisins hefur verið löng og erfið. Síminn getur ekki vísað á systurfélög fyrirtækisins Skjá Einn eða Mílu sem stofnað var eftir að TSC leitaði til Símans um flutning á merkjum Skjás Eins enda vísar Síminn á birtingu verðskrár um flutning sjónvarpsefnis á heimasíðu Símans en ekki Mílu. Síminn hefur augljóslega hindrað aðgang TSC að dreifikerfi fyrirtækisins fyrir sjónvarp og þannig brotið gegn 7. tl. ákvörðunarorða í ákvörðun samkeppnisráðs nr. 10/2005. Brot Símans er alvarlegt og hefur varað í langan tíma.“ Að fenginni þeirri niðurstöðu að stefnandi hefði brotið gegn 5. og 7. tölulið ákvörðunarorða í ákvörðun samkeppnisráðs nr. 10/2005 fjallaði stefndi í ákvörðun sinni um viðurlög í tilefni af þeim. Þar var vísað til þess að með brotum stefnanda hefði þrengt að rekstrargrundvelli smærri netþjónustuaðila. Enn fremur var höfð hliðsjón af eldri samkeppnislagabrotum stefnanda. Í ljósi upplýsinga um veltu stefnanda og Mílu hf. var komist að þeirri niðurstöðu að brotin hefðu varðað „mjög umfangsmikil viðskipti á þjóðhagslega mikilvægum markaði“. Yrði að hafa þá stöðu í huga við ákvörðun sekta til að tryggja nægjanleg varnaðaráhrif. Einnig kom fram í umfjöllun stefnda að nauðsynlegt væri að líta til þess að velta á mörkuðum málsins sýndi að umfang brotanna hefði verið verulegt og til þess fallið að valda umtalsverðu samkeppnislegu tjóni auk þess sem markaðshlutdeild stefnanda á fjarskiptamarkaði hér á landi væri mikil. Með vísan til þessara atriða var komist að þeirri niðurstöðu að leggja bæri 150 milljóna króna sekt á stefnanda vegna brotanna. Þá var talið rétt að setja tiltekin fyrirmæli til að tryggja enn frekar að markmið ákvörðunar samkeppnisráðs næðust. Stefnandi kærði framangreinda ákvörðun stefnda 14. janúar 2010 til áfrýjunarnefndar samkeppnismála. Í kærunni var því mótmælt að stefnandi hefði gerst brotlegur við 5. og 7. tölulið ákvörðunar samkeppnisráðs nr. 10/2005. Þar er því meðal annars haldið fram að ekki hafi verið um að ræða samtvinnun á þjónustu Íslenska sjónvarpsfélagsins hf. og stefnanda í skilningi 5. töluliðar, þar sem það hafi verið stefnandi sem veitti í báðum tilvikum þjónustuna. Þannig sé dreifing sjónvarpsefnis þjónusta sem stefnandi veiti eigendum sjónvarpsefnis en ekki þjónusta sem þeir veiti neytendum. Þjónusta stefnanda sé annars vegar við neytendur og netþjónustuaðila og hins vegar við eigendur sjónvarpsefnis, en ekki sé hægt að tvinna saman þjónustu við ólíka aðila. Þá hafi hin ætlaða samtvinnun ekki leitt af áhrifum samruna stefnanda og Íslenska sjónvarpsfélagsins, enda bjóði stefnandi öllum eigendum sjónvarpsefnis hér á landi að dreifa efni þeirra um dreifikerfi sitt. Enn fremur hafi stefnanda verið skylt að bjóða öllum efnisveitum aðgang að dreifikerfum sínum og geri ákvörðun samkeppnisráðs ráð fyrir aðgangi Íslenska sjónvarpsfélagsins hf. að þeim. Þá séu ADSL-tengingar, með hinu umdeilda sjónvarpsefni, seldar til internetþjónustu stefnanda á sama verði og á sömu kjörum og til annarra netþjónustuveitenda. Þannig hafi TSC ehf. og öðrum netþjónustuaðilum staðið til boða slík tenging á nákvæmlega sömu kjörum og internetþjónustu stefnanda. Varðandi ætlað brot á 7. tölulið ákvörðunar samkeppnisráðs nr. 10/2005 tók stefnandi fram í kæru sinni að gjaldskrá hefði verið sett í samræmi við töluliðinn. Hún hafi gilt um alla þá sem þurftu að láta dreifa sjónvarps- og útvarpsrásum um dreifikerfi stefnanda, þ.e. efnisveitur. TSC ehf. hafi ekki verið efnisveita og því hafi töluliðurinn ekki tekið til beiðni félagsins. Önnur gjaldskrá hafi gilt um flutning frá efnisveitu til sjónvarpsdreifikerfis, nú gjaldskrá Mílu hf. sem sé undir eftirliti Póst- og fjarskiptastofnunar. TSC ehf. hafi verið boðinn slíkur flutningur að dreifikerfi sínu í samræmi við þá gjaldskrá. Fyrirtækið hafi hins vegar ekki óskað eftir aðgangi að dreifikerfi stefnanda fyrir sjónvarp og útvarp, en það dreifikerfi séu ADSL-tengingar stefnanda. Hins vegar hafi það beðið um að fá að tengja fjarskiptakerfi stefnanda við sitt fjarskiptakerfi, en það hafi ekki verið hægt, eins og nánar er rakið í kærunni. Sú beiðni TSC ehf. hafi verið einstök og stefnandi hafi afgreitt hana á málefnalegan hátt. Engin skylda hafi hvílt á stefnanda að tengja dreifikerfi sitt við dreifikerfi TSC ehf. Þá sé dreifikerfið þannig hannað að ekki sé unnt að „tappa efni af“ því. Þá lagði stefnandi áherslu á það í kærunni að stefnandi hefði samþykkt skilyrði samrunans við Íslenska sjónvarpsfélagið út frá ákveðnu viðskiptalegu endurmati á hagkvæmni hans. Með túlkun stefnda á 7. tölulið ákvörðunar samkeppnisráðs væri forsendum rekstrar hans hins vegar umturnað. Í kærunni voru einnig færð rök fyrir því að ekki væri unnt að setja viðbótarskilyrði fyrir samrunanum. Þá hefði við meðferð málsins verið brotið með nánar tilgreindum hætti gegn rannsóknarreglu 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, sem og jafnræðisreglu 11. gr. sömu laga. Einnig var talið að umrædd skilyrði í ákvörðun samkeppnisráðs hafi ekki verið nægilega skýr til að unnt hefði verið að beita stefnanda viðurlögum vegna ætlaðra brota á þeim. Að öðrum kosti var krafist verulegrar lækkunar á stjórnsýslusektum stefnda og rök færð fyrir slíkri lækkun. Áfrýjunarnefnd samkeppnismála lauk umfjöllun sinni um kæru stefnanda með úrskurði 28. apríl 2010 í máli nr. 2/2010, sem tilkynnt var aðilum málsins með bréfi 30. apríl sama ár. Þar var komist að þeirri niðurstöðu að þau atriði sem stefnandi hafði talið að væru til marks um að málsmeðferð stefnda hefði ekki samrýmst rannsóknarreglu stjórnsýsluréttar skiptu að hluta til ekki máli við úrlausn málsins. Að öðru leyti hefðu þessi atriði varðað gögn til frekari upplýsinga og sönnunar í málinu. Taldi áfrýjunarnefndin að málið væri nægjanlega upplýst til að komast mætti að niðurstöðu í því að öðru leyti en því sem rakið var síðar. Því yrði þessum málsástæðum ekki sinnt frekar. Um ætlað brot stefnanda á jafnræðisreglu stjórnsýsluréttar tók áfrýjunarnefndin fram að hugsanlegt aðgerðarleysi á einu sviði skapaði ekki rétt til þess að aðgerðarleysi ríkti einnig á öðru sviði. Að auki væri um að ræða tilvik sem væru ólík þeim sem hér væru til umræðu og úrlausnar. Því væru þau ekki samanburðarhæf og gætu þar af leiðandi ekki skapað neinar væntingar að réttu lagi. Áfrýjunarnefndin leit hins vegar svo á að ekki hefði verið lagaheimild fyrir því að bæta við þau skilyrði sem sett höfðu verið á sínum tíma fyrir samruna stefnanda og Íslenska sjónvarpsfélagsins hf., eins og talið var að stefndi hefði gert í ákvörðunarorði sínu. Þessi skilyrði voru því felld úr gildi. Um þann þátt málsins er laut að broti gegn 5. tölulið umræddrar ákvörðunar samkeppnisráðs sagði orðrétt í úrskurði áfrýjunarnefndar: „Af gögnum um verðlagningu áfrýjanda á þessari þjónustu má sjá að dreifing sjónvarpsefnisins og val viðskiptamanns um það hvort hann óskaði eftir því efni eða ekki skipti ekki máli við verðlagningu heildarþjónustupakkanna. Þannig skipti ekki máli hvort viðskiptamaðurinn keypti ADSL áskrift með eða án sjónvarpsdreifingar. Verðið var í báðum tilvikum það sama. Þótt áfrýjandi hafi ekki sett fram beint skilyrði um kaup af þjónustu ÍS er augljóst að hann bauð þjónustuna í sama pakka og nýtti þannig aðstöðu sína til að stuðla að því að viðskiptamenn hans á einu sviði keyptu eða þægju þjónustu samrunaaðilans á öðru. Það var einmitt þetta sem fyrirmælin í 5. gr. sáttarinnar áttu að hindra ef marka má forsendur ákvörðunarinnar í máli nr. 10/2005. Þar segir m.a. efnislega að það sé mat Samkeppnisráðs að staða nýrra eða minni aðila á fjarskiptamarkaði verði torvelduð, ef samruninn næði óheftur fram að ganga, þar sem aðgengi þeirra að efni til dreifingar um net sín verði ekki sú sama og hins markaðsráðandi fyrirtækis. Glöggt má sjá að samkeppnisaðili áfrýjanda á internetmarkaði á undir högg að sækja ef sú háttsemi sem hér um ræðir er látin óátalin og mátti áfrýjanda vera þetta ljóst.“ Áfrýjunarnefnd samkeppnismála taldi því að háttsemi stefnanda hefði stangast á við 5. tölulið ákvörðunar samkeppnisráðs nr. 10/2005, eins og rétt væri að skýra hana í tengslum við markmið hennar. Í úrskurðinum var síðan vikið að þeim þætti ákvörðunar stefnda er laut að broti í 7. tölulið umræddrar ákvörðunar samkeppnisráðs. Þar var vísað til þess að stefnandi teldi að óskylt hafi verið og tæknilega erfitt að verða við beiðni TSC ehf. um að „tappa af“ dreifikerfi sínu inn á kerfi TSC ehf. á Snæfellsnesi. Af hálfu stefnda hafi þessu verið mótmælt auk þess sem ekki yrði séð að þetta skipti máli þar sem stefnandi hefði átt að byggja starfsemi sína þannig upp að hægt væri að standa við fyrirmæli 7. töluliðar sáttarinnar. Um þetta segir í úrskurði áfrýjunarnefndar: „Að mati áfrýjunarnefndarinnar skortir á að Samkeppniseftirlitið hafi rannsakað þennan þátt málsins nægjanlega. Ekki liggja fyrir gögn eða álit óháðra aðila um tæknileg álitamál. Við munnlegan flutning málsins lagði lögmaður Samkeppniseftirlitsins fram gögn þar sem er að finna umfjöllun um þessi atriði frá samkeppnisaðila áfrýjanda og eru þau að því er virðist útbúin skömmu fyrir málflutninginn. Engar haldbærar skýringar hafa komið fram á því hvers vegna ekki var unnt að leggja gögn fram á fyrri stigum málsins og mun áfrýjunarnefndin því ekki líta til þeirra gagna sem til eru komin með þessum hætti. Hins vegar má fallast á það með Samkeppniseftirlitinu að áfrýjandi og ÍS hafi með háttsemi sinni gert kærandanum TSC ehf. erfitt fyrir að koma viðskiptaáætlun sinni um dreifingu á efni Skjás Eins á utanverðu Snæfellsnesi í framkvæmd. Verulegar tafir urðu á afgreiðslu erindis um aðstöðu í Múlastöð og óskýrðar þær tafir og þau vandkvæði sem sögð voru vera á því að sinna beiðnum TSC ehf. Samskipti þessi eru rakin í kafla 4.2. í hinni áfrýjuðu ákvörðun. Þar kemur m.a. fram að það tók rúma 15 mánuði fyrir TSC ehf. að fá aðgang að dreifikerfi Símans í Múlastöð en áður hafði TSC ehf. fengið loforð frá rétthafa um afhendingu sjónvarpsmerkja enska boltans í Múlastöð til tæknilegra prófana. Í þessu sambandi tekur áfrýjunarnefndin fram að hún telur upphaflega beiðni TSC ehf. hafa verið nægjanlega skýra um að fá að tengjast dreifikerfi áfrýjanda fyrir sjónvarp. Verður hér að taka undir það með Samkeppniseftirlitinu að áfrýjanda hafi samkvæmt 7. tl. ákvörðunar nr. 10/2005 borið að veita TSC ehf. án óþarfa dráttar sanngjarnan aðgang að dreifikerfum sínum fyrir sjónvarp og útvarp eftir því sem tækniþekking leyfði og án mismununar. Áfrýjunarnefndin telur að þessi skylda hafi verið óháð því hvort TSC ehf. var svonefnd efnisveita eða ekki. Slík þjónusta var ekki fram boðin svo sem skylt var né hefur verið sýnt fram á að ómögulegt hafi verið að veita hana af tæknilegum ástæðum. Ennfremur var ekki gætt jafnræðis um gjald fyrir flutning sjónvarpsefnisins til þeirra viðskiptamanna áfrýjanda sem tvinnaðir voru saman við ADSL þjónustu áfrýjanda. Má staðfesta þær niðurstöður sem fram koma í kafla 4.2. í hinni áfrýjuðu ákvörðun að því er þetta varðar. Að mati áfrýjunarnefndarinnar hefur áfrýjandi því brotið gegn 7. tl. ákvörðunar í máli nr. 10/2005 með þeim töfum, aðgerðarleysi og mismunum varðandi kostnað sem að framan greinir.“ Því næst er í úrskurðinum fjallað um viðurlög við þessum brotum stefnanda. Þar var litið til veltu stefnanda á markaði fyrir háhraðatengingar og internetþjónustu á árinu 2008. Enn fremur var tekið mið af heildarveltu stefnanda og samstæðunnar sem hann tilheyrði á þeim árum sem máli skiptu. Einnig kemur fram í úrskurðinum að haft hafi verið í huga að stefnandi hefði áður komið við sögu við brot á samkeppnislögum og sektir lagðar á hann. Hins vegar var það talið stefnanda til málsbóta að hugsanlega hafi tæknilegir annmarkar verið samverkandi þáttur í því að TSC ehf. fékk ekki aðgang að kerfum stefnanda með þeim hætti sem kveðið væri á um í 7. tölulið ákvörðunar samkeppnisráðs. Þá var samkvæmt úrskurðinum litið til þess að fyrir lægju upplýsingar um versnandi fjárhagsafkomu stefnanda. Samkvæmt þessum sjónarmiðum og að öðru leyti með hliðsjón af þeim rökum sem komu fram í ákvörðun stefnda kvað áfrýjunarnefndin á um að stefnandi skyldi greiða 50.000.000 króna í stjórnvaldssekt í tilefni af brotunum. III. 1. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi reisir kröfu sína um ógildingu ákvarðana stefnda og áfrýjunarnefndar samkeppnismála í fyrsta lagi á því að gróflega hafi verið brotið gegn rannsóknarreglu 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 við meðferð málsins. Telur hann að staðreyndir málsins og málsatvik hafi verið svo illa upplýst að niðurstaðan hafi hlotið að verða efnislega röng. Í dæmaskyni bendir stefnandi á að engra upplýsinga hafi verið aflað frá efnisveitum (sjónvarpsstöðvum) á markaði. Það hafi meðal annars leitt til þeirrar staðreyndarvillu að flutningur á efni þeirra væri þjónusta þeirra við neytendur, en ekki þjónusta stefnanda við efnisveitur líkt og raunin sé. Einnig virðist gjaldskrá stefnanda, sem hafi verið sett á grundvelli 7. tölulið ákvörðunar nr. 10/2005, ekki hafa verið skoðuð af stefnda. Hafi það meðal annars leitt til þess að stefnanda sé gefið að sök að hafa ekki birt hana. Þá hafi fullyrðing TSC ehf. um að sjónvarpsmerki RÚV og 365 hafi fengist „án verulegrar fyrirhafnar“ verið lögð til grundvallar ákvörðun í málinu án rannsóknar. Þetta telur stefnandi að sé í ósamræmi við upplýsingar á heimasíðu félagsins. Einnig hafi fullyrðingar TSC ehf. um samskipti við Íslenska sjónvarpsfélagið hf. verið lagðar til grundvallar sem stangist beinlínis á við tölvupóstsamskipti, er lögð hafi verið fram með kvörtun TSC ehf. Jafnframt hafi ekki verið leitað upplýsinga um þau hjá Íslenska sjónvarpsfélaginu hf. Heldur stefnandi því fram að sú lýsing sem lögð hafi verið til grundvallar af hálfu samkeppnisyfirvalda stangist á við framlagða yfirlýsingu þáverandi sjónvarpsstjóra Íslenska sjónvarpsfélagsins hf. Jafnframt vísar stefnandi til þess að lagt hafi verið til grundvallar, að hægt hefði verið að verða við beiðni TSC ehf. um afhendingu sjónvarpsmerkja á Snæfellsnesi, án þess að rannsaka hvernig og hvort það hefði verið tæknilega mögulegt, til hvaða aðgerða hefði þurft að grípa og í hvaða kostnað hefði þurft að leggja til að verða við beiðninni. Viðurkennt hafi verið í úrskurði áfrýjunarnefndar samkeppnismála að rannsókn á þessu atriði hafi verið áfátt en það hafi ekki verið talið hafa áhrif á niðurstöðu málsins. Þessu mótmælir stefnandi og heldur því fram að úrlausn þessa atriðis sé forsenda þess að unnt sé að komast að niðurstöðu í málinu. Stefnandi byggir á því að einhliða lýsingar samkeppnisaðila á atvikum málsins, sem eigi ekki alltaf við rök að styðjast, hafi að miklu leyti legið til grundvallar ákvörðuninni. Þá telur stefnandi að ekki verði betur séð en að vanræksla stefnda á því að rannsaka málið með tilhlýðilegum hætti hafi leitt til þess að rangar ályktanir hafi verið dregnar um eðli þeirrar starfsemi sem stefnandi bjóði upp á. Umtalsverður munur, bæði tæknilega og kostnaðarlega, sé á því að veita efnisveitum aðgang að dreifikerfi stefnanda annars vegar og að tengja dreifikerfi stefnanda við dreifikerfi annars aðila hins vegar. Með fullnægjandi rannsókn telur stefnandi að stefndi hefði getað aflað sér réttra upplýsinga um tæknilegt eðli þjónustunnar, en það hefði leitt í ljós að ekki væri um sambærileg atriði og ræða. Þá telur stefnandi að þegar stefndi hafi tekið hina umdeildu ákvörðun hafi hann ekki haft forsendur til þess að taka hana vegna skorts á þekkingu á tæknilegum þáttum málsins, sbr. úrskurð áfrýjunarnefndar samkeppnismála. Þá hafi áfrýjunarnefndin þurft að afla frekari gagna vegna mikilvægra atriða til að varpa ljósi á atvik sem stefnandi telur að hafi haft verulega þýðingu og hefðu átt að liggja fyrir við meðferð málsins hjá stefnda. Stefnandi reisir kröfur sínar í öðru lagi á því að niðurstaða áfrýjunarnefndar samkeppnismála sé efnislega röng þar sem hún grundvallist á túlkun á skilyrðum ákvörðunar nr. 10/2005 sem hvorki sé í samræmi við orðalag hinna tilgreindu töluliða né tilgang þeirra eða markmið. Í því sambandi leggur stefnandi áherslu á að túlka beri lög og reglur þröngt feli þær í sér íþyngjandi skyldur, einkum þegar brot gegn þeim kann að hafa íþyngjandi afleiðingar. Markmiðstúlkun sem útvíkki skyldur án þess að unnt sé að finna slíku stoð í orðalagi ákvörðunarorða í ákvörðun samkeppnisráðs nr. 10/2005 eigi því ekki rétt á sér. Þaðan af síður komi til greina að beita sektum í slíku tilviki. Varðandi ætlað brot gegn 5. tölulið ákvörðunar samkeppnisráðs bendir stefnandi á að óumdeilt sé að hann gerði það ekki að skilyrði að sjónvarpsdreifing sín fylgdi með í kaupunum við sölu á ADSL-þjónustu sinni. Áfrýjunarnefndin hafi hins vegar talið að kjörunum mætti jafna til slíks skilyrðis þar sem viðskiptavinir hafi ekki verið krafðir um sérstakt endurgjald fyrir sjónvarpsdreifingu. Þetta telur stefnandi ekki standast. Í því sambandi leggur stefnandi áherslu á að samkvæmt orðalagi sínu mæli umræddur töluliður fyrir um að óheimilt sé að tvinna saman annars vegar þjónustu stefnanda og hins vegar þjónustu Íslenska sjónvarpsfélagsins. Stefnandi byggir á því að dreifing á sjónvarpsefni sé þjónusta hans, en ekki þjónusta einstakra efnisveitna eins og Íslenska sjónvarpsfélagsins. Hann telur það raunar gefa augaleið þar sem efnisveitur borgi stefnanda fyrir þá þjónustu, þar á meðal Íslenska sjónvarpsfélagið hf. Þess vegna sé um þjónustu stefnanda við efnisveitur að ræða en ekki þjónustu efnisveitna við áhorfendur sjónvarpsefnis líkt og virðist lagt til grundvallar í niðurstöðu samkeppnisyfirvalda. Hvort efnisveitur vilji síðan selja móttakendum merkjanna efni sitt eða veita þeim frían aðgang að því sé þeim í sjálfsvald sett. Á þeim tíma sem atvik þessa máls hafi átt sér stað hafi sjónvarpsstöðin Skjár Einn verið frístöð og hafi stefnandi eðli máls samkvæmt ekki haft nein áhrif á þá staðreynd. Fyrirkomulag verðlagningar stefnanda hafi því ekki getað brotið gegn 5. tölulið ákvörðunar nr. 10/2005 þar sem í báðum tilvikum hafi verið um þjónustu hans sjálfs að ræða. Með sama hætti hafi aðgangur að öðrum stöðvum, sem hafi verið sendar út í opinni dagskrá, verið án endurgjalds af hálfu stefnanda, s.s. RÚV, Ómega, ÍNN, útsendingar frá Alþingi o.s.frv. Stefnandi kveðst ekki geta séð hvernig það geti talist samtvinnun að hann hafi ekki innheimt sérstakt gjald fyrir aðgang að útsendingum Skjás Eins. Dreifing á efni viðkomandi efnisveitna í gegnum dreifikerfi stefnanda, þ.e. um ADSL-kerfi stefnanda, hafi byggt á opinberri gjaldskrá skv. 7. tölulið ákvörðunar samkeppnisráðs nr. 10/2005. Stefnandi byggir enn fremur á því að ekki geti verið um brot á 5. tölulið að ræða þar sem sú aðstaða sem um ræði sé alfarið óháð samruna félagsins við Íslenska sjónvarpsfélagið hf. Stefnandi bjóði öllum eigendum sjónvarpsefnis upp á þá þjónustu að dreifa efni þeirra í gegnum dreifikerfi sitt. Þetta nýti allir eigendur íslensks sjónvarpsefnis sér og greiði fyrir það á jafnræðisgrundvelli. Íslenska sjónvarpsfélagið njóti þar engra sérkjara fram yfir aðra efniseigendur. Ef samruninn hefði verið leyfður án skilyrða hefðu yfirráð stefnanda yfir efni Íslenska sjónvarpsfélagsins hf. því ekki haft nein áhrif á þessa þjónustu hans. Gildi þeirra skilyrða sem samrunum hafi verið sett takmarkist við að eyða þeim skaðlegu áhrifum á samkeppni sem ella hefði leitt af viðkomandi samruna. Lagaheimild standi ekki til þess að slík skilyrði hafi annan og víðtækari tilgang. Ákvæði 5. töluliðar ákvörðunar nr. 10/2005 verði að mati stefnanda ekki túlkað þannig að hann banni stefnanda háttsemi sem honum hefði verið möguleg án samrunans. Stefnandi byggir einnig á því að stefnanda sé skylt að dreifa efni frá efnisveitum á grundvelli 7. töluliðar umræddrar ákvörðunar. Þar sem gjaldskráin, sem sett hafi verið um þá dreifingu, taki mið af meðalkostnaði hans við þá dreifingu, greiði efnisveitur í raun fyrir þjónustuna. Stefnandi telur að samkeppnisyfirvöld séu á miklum villigötum séu þau farin að krefjast þess að stefnandi krefji neytendur um endurgjald fyrir þjónustu sem veitt sé efnisveitum og efnisveitur hafa þegar greitt fyrir. Heldur hann því fram að niðurstaða stefnda og áfrýjunarnefndar um að stefnandi hafi brotið gegn 5. tölulið ákvörðunar nr. 10/2005 verði því ekki skýrð á annan hátt en að rannsóknarskyldu hafi alls ekki verið sinnt. Í öllu falli sé ákvörðunin efnislega röng og því beri að taka aðalkröfu stefnanda til greina. Varðandi þá niðurstöðu samkeppnisyfirvalda að stefnandi hafi einnig brotið gegn 7. tölulið ákvörðunar samkeppnisráðs nr. 10/2005 vísar stefnandi til rökstuðnings í umræddri ákvörðun þar sem skilyrðið var sett. Þar hafi verið tekið fram að það væri í fyrsta lagi mat samkeppnisráðs að staða nýrra og minni aðila á fjarskiptamarkaði yrði „torvelduð að miklu leyti þar sem aðgengi þeirra að efni til dreifingar um net sín“ yrði ekki sú sama og hins markaðsráðandi fyrirtækis. Í öðru lagi hefði það verið mat ráðsins að samruninn hefði þá hættu í för með sér að „aðgangur annarra efnisveitna, t.d. á sjónvarps- eða útvarpsmarkaði, að nýjum dreifileiðum“ gæti takmarkast þar sem þær hefðu ekki aðgang að dreifikerfi hins markaðsráðandi fyrirtækis. Stefnandi telur að með tilvísun til annarra efnisveitna hafi augljóslega verið átt við aðrar efnisveitur en Íslenska sjónvarpsfélagið hf. Markmiðið með 7. tölulið hafi því verið að tryggja öðrum efnisveitum sama aðgang að dreifikerfi stefnanda, ekki fyrirtækjum af öðrum toga og þaðan af síður keppinautum á fjarskiptamarkaði. Í fyrri liðnum hafi verið vísað til þess að tryggja þyrfti nýjum og minni aðilum aðgengi að efni til dreifingar, þ.e. að efnisveiturnar gæfu þeim heimild til að fá sjónvarpsmerkið til þess að dreifa um sín fjarskiptakerfi, ekki fjarskiptakerfi stefnanda. Til þess að eyða þessum áhyggjum hafi 9. til 11. töluliðir verið settir. Af hálfu stefnanda sé áréttað að TSC ehf. hafi ekki viljað fá þann aðgang sem stefnanda hafi verið skylt að bjóða upp á samkvæmt 8. til 9. tölulið ákvörðunar samkeppnisráðs. Byggir stefnandi á því að hvorki hann né Íslenska sjónvarpsfélaginu hf. hafi verið skylt að setja upp dreifikerfi fyrir aðila til þess að geta dreift sjónvarpsútsendingum. Netþjónustuveitendum hafi hins vegar verið gert kleift að fá aðgang að ADSL-þjónustu stefnanda en eftir slíkri þjónustu hafi TSC ehf. ekki óskað eftir. Stefnandi telur því að niðurstaða áfrýjunarnefndar samkeppnismála sem og ákvörðun stefnda hafi byggst á misskilningi. Eina mögulega túlkunin á ákvæði 7. töluliðar ákvörðunar samkeppnisráðs sé að skylda stefnanda nái aðeins til að bjóða öðrum efnisveitum en Íslenska sjónvarpsfélaginu upp á dreifingu á útsendingu þeirra um dreifikerfi stefnanda til endanotenda. Stefnandi vísar til þess að hann hafi gengist undir þau skilyrði sem hafi komið fram í ákvörðun samkeppnisráðs. Hann mótmælir því hins vegar að hann hafi með umræddum tölulið gengist undir skyldu til að samtengja dreifikerfi sitt við dreifikerfi annarra fyrirtækja á fjarskiptamarkaði. Slíka skyldu sé ekki að finna í 7. tölulið ákvörðunar samkeppnisráðs. Stefnandi vísar í þessu sambandi til þess að 8. og 9. töluliður umræddrar ákvörðunar hafi verið settir til að tryggja keppinautum á internetþjónustumarkaði sanngjörn samkeppnisskilyrði. Til þess að tryggja sömu aðilum möguleika á því að dreifa sjónvarpsmerki Íslenska sjónvarpsfélagsins hf. hafi verið sett skilyrði í 10. til 12. tölulið ákvörðunarinnar. Ákvæði 7. töluliðar hafi ekki verið ætlað að veita keppinautum stefnanda aðgang að fjarskiptakerfi félagsins, enda hafi aðgangur þeirra að sjónvarpsefni Íslenska sjónvarpsfélagsins verið tryggður með öðrum hætti. Til áréttingar á þessu vísar stefnandi til ummæla í ákvörðun samkeppnisráðs nr. 10/2005 þar sem segi að varðandi „aðgang keppinauta að fjarskiptakerfi Landsímans, sérstaklega þeim hluta þess er varði gagnaflutningaþjónustu til heimila“, væri Póst- og fjarskiptastofnun að vinna að greiningu á fjarskiptamarkaði í samræmi við nánar tilteknar gerðir framkvæmdastjórnar ESB, þ. á m. á markaði fyrir heimtaugar og bandbreiðar tengingar. Þótti ljóst að kvaðir yrðu lagðar á markaðsráðandi fyrirtæki á þessum mörkuðum um aðgang að slíkum tengingum til heimila. Í því ljósi hafi samkeppnisráð ekki talið nauðsynlegt að meta stöðu Landsímans á þessum mörkuðum. Stefnandi telur varla unnt að draga aðra ályktun af þessu en að samkeppnisráð hafi ekki talið tilefni til að setja skilyrði um aðgang keppinauta stefnanda að fjarskiptakerfum þess. Markmið ákvörðunar samkeppnisráðs nr. 10/2005 hafi því ekki verið að veita keppinautum aðgang að fjarskiptakerfi stefnanda, heldur hafi átt að tryggja sanngjörn samkeppnisleg skilyrði með öðrum hætti. Í dæmaskyni bendir stefnandi á að þannig geti aðili eins og Vodafone ekki krafist þess á grundvelli 7. töluliðar að stefnandi dreifi Stöð 2 til viðskiptavina Vodafone í gegnum sín dreifikerfi. Hins vegar getur Stöð 2 með vísan til 7. töluliðar krafist þess að sjónvarpsefni félagsins sé dreift um dreifikerfi stefnanda til viðskiptavina Stöðvar 2. Netþjónustuveitur geti síðan á grundvelli 8. töluliðar áframselt ADSL-tengingar til sinna viðskiptavina og þannig dreift sjónvarpsmerkjum til þeirra. Í ákvörðun samkeppnisráðs nr. 10/2005 hafi ekki verið minnst á skyldu stefnanda til að samtengja dreifikerfi sitt við dreifikerfi annarra aðila, líkt og stefnandi telur að krafa TSC hafi gengið út á, heldur þvert á móti hafi þar beinlínis komið fram að ekki væri tilefni til þess að fjalla um aðgang keppinauta að fjarskiptakerfi stefnanda. Skýringar í forsendum ákvörðunar samkeppnisráðs nr. 10/2005 styðji þannig málstað stefnanda í þessu máli. Stefnandi kveður TSC ehf. ekki hafa verið efnisveitu og að félagið hafi aldrei gefið sig út fyrir að vera það. Þá leiki enginn vafi á því að fyrirtækið hafi ekki óskað eftir því að fá dreifingu á eigin sjónvarpsefni. Stefnandi telur því að áfrýjunarnefndin og stefndi hafi ranglega heimfært samskipti stefnanda og undir 7. tölulið ákvörðunar samkeppnisráðs nr. 10/2005. Í 10. og 11. tölulið ákvörðunarinnar séu einmitt sérstök ákvæði sem lúti að skyldum Íslenska sjónvarpsfélagsins hf. við að verða við málefnalegum beiðnum fyrirtækja í internetþjónustu um dreifingu á sjónvarps- og útvarpsmerki félagsins. Í 10. tölulið sé meira að segja áréttað að heimild til dreifingar á sjónvarpsmerki Íslenska sjónvarpsfélagsins hf. sé háð því skilyrði að slík dreifing sé tæknilega möguleg. Stefnandi telur að það liggi fyrir í málinu að TSC ehf. hafði ekki aflað sér samþykkis Íslenska sjónvarpsfélagsins og því hafi félagið ekki haft heimild til þess að dreifa sjónvarpsmerkinu. Stefnandi telur að orðalag 7. töluliðar umræddrar ákvörðunar hefði verið með allt öðrum hætti ef tilgangurinn hefði verið að skylda stefnanda til að veita keppinautum aðgang að fjarskiptakerfum félagsins. Tilvísun til Íslenska sjónvarpsfélagsins hf. hafi einmitt verið til þess að árétta að stefnandi ætti að veita aðilum sem teljast vera sambærilegir Íslenska sjónvarpsfélaginu sambærilega þjónustu og á sambærilegum kjörum. Það hafi verið gert en óumdeilt sé að TSC ehf. og Íslenska sjónvarpsfélagið hf. eru ekki sambærileg fyrirtæki. Tilgangurinn og markmiðið með þessu ákvæði hafi verið að tryggja að aðrar sjónvarpsstöðvar, s.s. Stöð 2 o.fl., hefðu aðgang að dreifikerfi stefnanda en ekki að stefnanda væri skylt að dreifa sjónvarpssendingum efnisveitna fyrir aðila eins og TSC ehf. Telur stefnandi að þetta komi skýrt fram í ákvörðun samkeppnisráðs nr. 10/2005. Þá blasi við að stefnandi hefði þurft að meta kostnaðinn við samrunann með allt öðrum hætti ef þetta hefði verið tilgangurinn og því ekki víst að stefnandi hefði samþykkt þau skilyrði sem fram komu í ákvörðuninni. Með vísan til þess sem að framan er rakið telur stefnandi að ljóst sé að hann hafi ekki brotið gegn 7. tölulið ákvörðunar samkeppnisráðs nr. 10/2005. Þá hafi stefnandi birt gjaldskrá í samræmi við 7. tölulið og mótmæli hann fullyrðingum stefnda um annað. Stefnandi telur að jafnvel þótt sú skylda fælist í 7. tölulið að hann hefði átt að tengja saman dreifikerfi TSC ehf. og sitt kerfi þá liggi fyrir að TSC hafi ekki haft heimild til þess að dreifa sjónvarpsmerki Íslenska sjónvarpsfélagsins hf. og því sé ekki um brot á 7. tölulið að ræða. Þá bendir stefnandi á að TSC ehf. hafi ekkert gert til þess að nýta sér þann aðgang sem félagið hafi fengið að Múlastöð árið 2007. Því verði vart séð að um raunverulega aðgangshindrun hafi verið að ræða. Stefnandi byggir enn fremur á því að þær verðhugmyndir sem hann hafi gefið TSC ehf. til að verða við beiðni félagsins hafi ekki verið óeðlilegar enda hafi þær alfarið byggst á kostnaðarlegum forsendum. Sá sem biðji um þjónustu hljóti að þurfa að minnsta kosti að borga fyrir þann kostnað sem hljótist af þjónustunni. Varla sé gerð sú krafa að stefnandi fjármagni starfsemi keppinauta með því að hækka verðlagningu til eigin viðskiptavina. Stefnandi telur sig því ekki hafa sett upp aðgangshindranir við gerð kostnaðartilboða. Þá hafi afgreiðsla stefnanda á fyrirspurnum TSC ehf. verið með viðunandi hætti. Hann kveður það ávallt taka tíma að skoða breytingar og uppsetningu á tæknilegum atriðum. Þá hafi verið tæknilega ómögulegt að verða við hluta af kröfum TSC ehf. um afhendingu á sjónvarpsmerki á Snæfellsnesi. Ekki hafi verið bent á að sá tími sem hafi tekið að svara beiðnum TSC ehf. hafi verið óeðlilegur með hliðsjón af þeim tæknilegu álitaefnum sem hafi þurft að skoða og viðurkennt sé í úrskurði áfrýjunarnefndar að hafi verið til staðar. Stefnandi telur enn fremur að það hafi komið fram af hálfu TSC ehf. að fyrirtækið hafi alls ekki viljað aðgang að dreifikerfi stefnanda. Vitnar stefnandi þar til eftirfarandi ummæla í gögnum málsins: „Annars er meginmálið að okkur vantar aðgang að íslensku efnisveitunum en ekki IPTV kerfi Símans.“ Stefnandi fái ekki betur séð en að TSC hafi ekki viljað aðgang að dreifikerfi stefnanda, en IPTV er dreifikerfi stefnanda fyrir sjónvarp og útvarp. Þar sem félagið vildi ekki aðgang að dreifikerfi stefnanda hafi stefnandi eðli máls samkvæmt ekki brotið gegn 7. tölulið með því að synja fyrirtækinu um aðgang að einhverju sem TSC ehf. vildi ekki fá aðgang að. Þetta telur stefnandi að sýni að ákvörðun stefnda sé byggð á sandi. Ef TSC ehf. reki sitt eigið sjónvarpsdreifikerfi verði heldur ekki séð hvaða þörf félagið hafi á því að fá aðgang að dreifikerfi stefnanda. Þar sem 7. töluliður fjalli aðeins um aðgang að dreifikerfi en ekki öðrum liðum fái stefnandi ekki séð með hvaða hætti háttsemi hans eigi að hafa farið gegn ákvæðinu. Stefnandi leggur áherslu á að Íslenska sjónvarpsfélagið hf. og stefnandi séu aðskildir lögaðilar, en sérstök áhersla hafi verið lögð á að félögin yrðu rekin með aðskildum hætti, sbr. 1. tölulið ákvörðunar samkeppnisráðs nr. 10/2005. Ástæða þess að TSC ehf. hafi ekki getað nálgast sjónvarpsmerki Enska boltans til útsendingar hafi verið sú að Íslenska sjónvarpsfélagið hf. hafi aðeins viljað afhenda sjónvarpsmerkið í Múlastöð. Á þeim tíma hafi sannanlega verið skortur á rými í Múlastöð. Stefnandi hafi aukið rýmið innan viðeigandi tímaramma og að því loknu hafi TSC ehf. ekki gert neinn reka að því að nálgast sjónvarpsmerkið. Stefnandi beri ekki ábyrgð á því hvernig samskiptum Íslenska sjónvarpsfélagsins hf. við aðra aðila sé háttað enda um systurfélög að ræða. Stefnandi telur að samskipti TSC ehf. við Mílu hf. hafi heldur ekki lotið að 7. tölulið ákvörðunar samkeppnisráðs nr. 10/2005. Beiðni um hýsingu í Múlastöðu hafi ekki falið í sér beiðni um dreifingu í gegnum dreifikerfi stefnanda. Míla hf. sjái um aðstöðuleigu í símstöðvum, möstrum og tækjahúsum en hýsing í Múlastöð feli í sér aðstöðu í símstöð og sé á ábyrgð Mílu hf. á grundvelli ákvörðunar Póst- og fjarskiptastofnunar. Þá falli sending á sjónvarpsmerki milli Múlastöðvar og Grundarfjarðar undir gjaldskrá Mílu hf., sem háð sé eftirliti Póst- og fjarskiptastofnunar. Tilboð Mílu hf. til TSC um flutning á merki Skjás Eins frá Múlastöð til Grundarfjarðar hafi byggst á þessari gjaldskrá, en aðilar eins og RÚV, 365 og fleiri kaupi leigulínur til að flytja sjónvarpsmerki um allt land samkvæmt þessari sömu gjaldskrá. Á því er byggt af hálfu stefnanda að Mílu hf. hafi ekki verið og sé ekki heimilt að bjóða TSC ehf. neitt annað en það sem fyrirtækinu hafi verið boðið. Mikilvægt sé að gera greinarmun á þeim skyldum sem hvíli á stefnanda á grundvelli 7. töluliðar ákvörðunar samkeppnisráðs nr. 10/2005 og þeim skyldum sem hvíli á Mílu hf. á grundvelli ákvarðana Póst- og fjarskiptastofnunar. Beiðni TSC ehf. um þjónustu Mílu hf. hafi ekki verið beiðni um aðgang að dreifikerfi stefnanda, þ.e. um ADSL-kerfi stefnanda, heldur beiðni um flutning á sjónvarpsmerki og því telur stefnandi að umrædd samskipti hafi ekki falið í sér brot á ákvörðun samkeppnisráðs nr. 10/2005. Þá hafi TSC ehf. aldrei verið með sjónvarpsefni sem félagið hafi ætlaði að dreifa um dreifikerfi stefnanda. Telur stefnandi að ákvörðun stefnda og úrskurður áfrýjunarnefndar samkeppnismála byggi á grundvallarmisskilningi á rekstri þessara tveggja félaga og því sé ákvörðunin og úrskurðurinn efnislega rangur. Stefnandi leggur áherslu á að til að háttsemi geti talist brot á lögum, eða, eins og í þessu tilviki, brot á tilteknu ákvæði í ákvörðun samkeppnisráðs, þá verði að vera hægt að heimfæra háttsemina undir viðkomandi ákvæði. Þar sem sú háttsemi sem hér sé fjallað um falli ekki undir 7. tölulið umræddrar ákvörðunar geti stefnandi ekki hafa brotið ákvæðið. Því verði að ógilda úrskurð áfrýjunarnefndar og ákvörðun stefnda. Í stefnu kemur fram að stefnandi byggi einnig á öllum þeim málsástæðum sem hann hafi gert fyrir Samkeppniseftirlitinu og hjá áfrýjunarnefnd samkeppnismála, hvort sem þær lúta að aðal- eða varakröfu. Verði brot stefnanda að einhverju leyti staðfest gerir stefnandi eftir sem áður athugasemdir við sektarákvörðun áfrýjunarnefndar samkeppnismála. Stefnandi vísar í því sambandi til meðalhófsreglu 12. gr. stjórnsýslulaga, en hann telur að hún hafi þýðingu við álagningu stjórnvaldssekta. Hann telur að í reglunni felist að haga beri efni ákvörðunar þannig að hún sé eins lítið íþyngjandi fyrir málsaðila og kostur er til þess að ná fram því markmiði sem að er stefnt. Af hálfu stefnanda er á það bent að skilyrði ákvörðunar nr. 10/2005 höfðu aldrei verið túlkuð í framkvæmd samkeppnisyfirvalda fyrr en með töku þeirrar ákvörðunar sem hér sé krafist ógildingar á. Verði fallist á þá túlkun telur stefnandi að um sé að ræða túlkun sem hvorki sé í samræmi við orðalag viðkomandi töluliða né tilgang þeirra og markmið. Stefnandi hafi því hvorki vitað né mátt vita að háttsemi hans bryti gegn ákvörðuninni. Samkvæmt skilningi stefnanda á skilyrðum ákvörðunar samkeppnisráðs nr. 10/2005 hafi stefnandi fylgt þeim í hvívetna og verið í góðri trú um lögmæti háttsemi hans. Stefnandi byggir á því að stjórnvaldssektir á grundvelli 37. gr. samkeppnislaga séu refsikennd viðurlög. Með hliðsjón af eðli þeirra sekta verði að telja þær til refsinga í skilningi 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Það sé grundvallarregla íslensks réttar að refsiheimildir skuli vera skýrar. Þannig sé ekki unnt að gera manni refsingu á grundvelli óskýrrar refsiheimildar. Þaðan af síður verði manni gerð refsing á grundvelli markmiða eða tilgangs refsiheimildar. Stefnandi byggir á því að líta verði til þessa við mat á því hvort rétt sé að gera honum sekt vegna þeirrar háttsemi sem hér um ræði. Þá telur stefnandi rétt að líta til ýmissa þátta sem að hans mati eigi að leiða til þess að sektir verði felldar niður eða þær lækkaðar stórlega. Þannig sé sá markaður sem háttsemin varðaði afar smár og eðli og umfang brota takmarkað eftir því. Hafi velta stefnanda á árinu 2009 fyrir sölu ADSL-tenginga á norðanverðu Snæfellsnesi verið innan við 50 milljónir króna. Af því leiði jafnframt að hagnaðarsjónarmið stefnanda hafa ekki getað ráðið för og fráleitt að ætla að huglæg afstaða hans hafi staðið til brota. Í ljósi þessa ber að fella sektarfjárhæðina úr gildi að öllu leyti eða lækka hana verulega. Stefnandi kveður málatilbúnað sinn einkum reistan á ákvæðum samkeppnislaga nr. 44/2005, meginreglum stjórnsýsluréttar og stjórnsýslulögum nr. 37/1993. Í stefnu kemur fram að kröfur stefnanda miði að því að hnekkja úrskurði áfrýjunarnefndar samkeppnismála nr. 2/2010. Stefndi hafi tekið þá ákvörðun sem úrskurður áfrýjunarnefndar hafi verið felldur um. Þá komi það í hlut stefnda að framfylgja úrskurði áfrýjunarnefndar í ljósi þeirra forsendna sem úrskurðurinn hafi verið reistur á. Stefndi eigi því aðild að máli þessu. Áfrýjunarnefnd samkeppnismála, sem gegni hlutverki úrskurðarnefndar á málskotsstigi innan stjórnsýslunnar, hafi enga þá lögvörðu hagsmuni af úrlausn málsins sem leitt geti til aðildar nefndarinnar að málinu. Því sé áfrýjunarnefndinni ekki stefnt í samræmi við fyrri dómaframkvæmd. 2. Málsástæður og lagarök stefnda Af hálfu stefnda er stöðu stefnanda á umræddum markaði lýst þannig að hann keppi við fjölmörg fyrirtæki um sölu á nettengingum og internetþjónustu. Á meðal þeirra sé fyrirtækið TSC ehf. Markaðssvæði stefnanda nái til landsins alls meðan markaðssvæði TSC ehf. sé bundið við norðanvert Snæfellsnes, þ.e. Stykkishólm, Grundarfjörð og Ólafsvík. Hafi fyrirtækið boðið fjarskiptaþjónustu á þessu svæði allt frá árinu 2002 til dagsins í dag. Á þeim tíma sem atvik málsins hafi átt sér stað kveður stefndi að fjarskiptakerfi stefnanda, nú Mílu ehf., hafi samanstaðið af mötunarneti, stofnneti og aðgangsneti. Mötunarnet sé sá hluti netsins sem liggi frá efnisveitu að stofnneti. Stofnnet sé sá hluti netsins sem liggi frá enda mötunarnets til aðgangsnets, t.d. ljósleiðari frá Múlastöð í Reykjavík í símstöðina á Grundarfirði. Aðgangsnet sé sá hluti netsins sem liggi frá enda stofnnets til símnotanda, t.d. ADSL- eða VDSL-internettenging úr símstöðinni á Grundarfirði til símnotanda. Stefndi kveður stefnanda og TSC ehf. hafa bæði fjarskiptaleyfi frá Póst- og fjarskiptastofnun og starfræki eigið fjarskiptakerfi. Fjarskiptakerfi TSC ehf. sé hýst í símstöðvum á Snæfellsnesi en auk þess leigi fyrirtækið aðgang að heimtaugum og ljósleiðara upphaflega af stefnanda en nú Mílu ehf. Stefndi byggir sýknukröfu sína á því að stefnandi hafi með þeim hætti sem lýst sé í ákvörðun hans 18. desember 2009 og úrskurði áfrýjunarnefndar samkeppnismála 28. apríl 2010 brotið gegn 5. og 7. tölulið ákvörðunar samkeppnisráðs 11. mars 2005 nr. 10/2005. Sú ákvörðun hafi verið tekin á grundvelli sáttar milli samkeppnisráðs annars vegar og stefnanda og Íslenska sjónvarpsfélagsins hf. hins vegar. Þar sé kveðið á um að brot á skilyrðum ákvörðunarinnar varði viðurlögum samkvæmt samkeppnislögum. Stefndi kveður atvik málsins hafa verið leidd í ljós með fullnægjandi hætti áður en hann hafi tekið ákvörðun í málinu. Ef undan er skilið það atriði sem áfrýjunarnefnd samkeppnismála hafi gert athugasemd við í úrskurði sínum byggir stefndi á því að þau atriði sem stefnandi tiltekur hafi verið upplýst með fullnægjandi hætti eða skipti ekki máli fyrir úrslit málsins. Stefndi byggir á því að hann hafi aflað ítarlegra upplýsinga áður en hann tók ákvörðun í málinu, þar á meðal með því að semja andmælaskjal og afla þannig sjónarmiða stefnanda. Stefnandi geti ekki haldið því fram að tiltekinna upplýsinga hafi ekki verið aflað þegar þær hafi ekki þýðingu fyrir úrslit málsins. Að því er snerti þær upplýsingar sem TSC ehf. hafi lagt fram um starfsemi fyrirtækisins verði að hafa í huga að þær séu veittar að viðlagðri refsingu að lögum. Engin ástæða hafi verið fyrir stefnda að vefengja lýsingu TSC ehf. á atvikum sem jafnframt hafi fengið stoð í samtímagögnum. Stefndi mótmælir því að það atriði sem áfrýjunarnefnd samkeppnismála nefni sérstaklega í úrskurði sínum hafi getað haft áhrif á niðurstöðu um brot stefnanda enda hafi nefndin hafnað því. Í þessu sambandi verður að mati stefnda að hafa í huga að ekki sé fullt samræmi í yfirlýsingum stefnanda um það hvort hann hafi getað afhent TSC ehf. sjónvarpsmerki Íslenska sjónvarpsfélagsins hf. á símstöðinni í Grundarfirði. Í athugasemdum sínum við andmælaskjal stefnda hafi stefnandi lýst því yfir að það væri útilokað fyrir hann að afhenda sjónvarpsmerkið í símstöðinni í Grundarfirði. Í kæru til áfrýjunarnefndar samkeppnismála hafi stefnandi hins vegar dregið í land og haldið því fram að áður en til þess kæmi yrði hann að gera tæknilegar breytingar sem óvíst væri hvort skiluðu árangri. Eins og fyrr greinir er á því byggt af hálfu stefnda að stefnandi hafi brotið gegn 5. tölulið fyrrgreindrar ákvörðunar samkeppnisráðs. Hann mótmælir þeirri málsástæðu stefnanda sem rangri og þýðingarlausri að dreifing á sjónvarpsmerkjum Íslenska sjónvarpsfélagsins hf. sé þjónusta stefnanda við félagið en ekki þjónusta þess við neytendur og að ekki sé unnt að tvinna saman þjónustu til ólíkra aðila. Stefndi telur að samtvinnun þjónustu stefnanda annars vegar og þjónustu Íslenska sjónvarpsfélagsins hf. hins vegar hafi falist í því að nettengingum stefnanda hafi fylgt aðgangur að sjónvarpsstöðinni Skjá einum. Aðgangur að sjónvarpsstöðinni hafi verið í gegnum Skjáinn, síðar nefnt Sjónvarp Símans, sem viðskiptavinir stefnanda hafi fengið án endurgjalds. Að mati stefnda skipti engu máli þótt sjónvarpsstöðin hafi ekki verið í læstri dagskrá. Stefndi byggir á því að samtvinnunin hafi haft skaðleg áhrif á samkeppni með því að sjónvarpsmerki Íslenska sjónvarpsfélagsins hf. hafi orðið aðgengilegt viðskiptavinum stefnanda án nokkurs endurgjalds en ekki þeim notendum sem keyptu nettengingar samkeppnisaðila stefnanda, t.d. TSC ehf. Stefndi kveður stefnanda, síðar Mílu ehf., hafa ætlað að krefja TSC ehf. um greiðslu fyrir flutning sjónvarpsmerkis Íslenska sjónvarpsfélagsins hf. þrátt fyrir yfirlýsingar stefnanda um að Íslenska sjónvarpsfélagið hf. hefði greitt fyrir flutning sjónvarpsmerkisins til heimila á Snæfellsnesi. Hvað sem því líði hafi stefnandi hvorki látið internetþjónustu sína greiða fyrir flutning á sjónvarpsmerkinu um stofnnet, þ.e. frá Múlastöð að símstöð, né aðgangsnet, þ.e. frá símstöð til viðskiptavinar, meðan það hafi átt að krefja TSC ehf. um greiðslu fyrir slíkan flutning. Með þessu hafi stefnandi gert TSC ehf. í raun ómögulegt að eiga í samkeppni við sig á markaði fyrir nettengingar. Stefndi mótmælir þeirri málsástæðu stefnanda að 5. töluliður ákvörðunar samkeppnisráðs verði ekki túlkaður þannig að hann banni háttsemi sem stefnanda hefði verið möguleg án samrunans. Engu skipti um hvað stefnandi og Íslenska sjónvarpsfélagið hf. hefðu mátt semja ef samruninn hefði ekki komið til. Eftir samrunann kveður stefndi heildarhagsmuni samrunaaðila hafa ráðið för en ekki hagsmuni þeirra hvors í sínu lagi. Skilyrðinu í 5. tölulið ákvörðunar samkeppnisráðs hafi einmitt verið ætlað að mæta þeirri hættu sem þessu hafi fylgt. Verði að ætla að hagsmunir Íslenska sjónvarpsfélagsins hf. hafi falist í því að sjónvarpsstöðin Skjár Einn næði til sem flestra heimila. Í kjölfar samrunans hafi samrunaaðilar hins vegar ákveðið að fórna því sem þeir töldu vera minni hagsmuni (dreifingu sjónvarpsmerkisins) fyrir það sem þeir hafi talið vera meiri hagsmuni (aukna markaðshlutdeild stefnanda á markaði fyrir nettengingar). Stefndi mótmælir enn fremur þeirri röksemd stefnanda að á grundvelli 7. töluliðar ákvörðunar samkeppnisráðs hafi honum verið skylt að dreifa sjónvarpsmerki Íslenska sjónvarpsfélagsins hf., enda segi í umræddum tölulið að stefnandi skuli veita „öðrum en Íslenska sjónvarpsfélaginu hf.“ aðgang að dreifikerfum sínum fyrir sjónvarp og útvarp. Stefndi kveður stefnanda einnig hafa brotið gegn 7. tölulið ákvörðunar samkeppnisráðs. Mótmælir hann málsástæðum stefnanda, sem teflt hafi verið fram til stuðnings því að háttsemi hans hafi ekki farið í bága við töluliðinn, sem röngum og þýðingarlausum. Stefndi byggir á því að stefnanda hafi á grundvelli 7. töluliðar í ákvörðun samkeppnisráðs verið skylt að veita TSC ehf. aðgang að dreifikerfum sínum. Hann telur að ákvæðið sé ekki bundið við efnisveitur enda hafi samkeppnisráð talið hættu á að staða nýrra og minni aðila á fjarskiptamarkaði yrði torvelduð þar sem aðgengi þeirra að efni til dreifingar um eigin net yrði ekki hið sama og hins markaðsráðandi fyrirtækis. Stefndi byggir á því að samkeppni á markaði fyrir nettengingar væri raskað ef samkeppnisaðilar stefnanda á markaði fyrir slíkar tengingar nytu ekki réttar til að dreifa sjónvarpsmerkjum efnisveitna um dreifikerfi stefnanda. Stefndi mótmælir því að aðrar ályktanir megi draga af 8.-9. og 10.-12. töluliðar eða umfjöllun á bls. 17 í ákvörðun samkeppnisráðs. Þá mótmælir stefndi því að dreifikerfi stefnanda fyrir sjónvarp og útvarp takmarkist við netsjónvarpskerfi hans (svonefnt IPTV-kerfi) enda dreifði stefnandi, nú Míla ehf., sjónvarpsmerkjum með öðrum hætti bæði fyrir og eftir upptöku umrædds kerfis. Í tilviki TSC ehf. hafi átt að flytja sjónvarpsmerki Íslenska sjónvarpsfélagsins hf. um stofnnet en það gjald sem fyrirtækið hafi átt að greiða fyrir hafi hins vegar verið svo hátt að aldrei hafi komið til þess. Stefndi mótmælir málsástæðu stefnanda er lýtur að því að ekki verði séð hvaða þörf TSC ehf. hafi haft fyrir aðgang að dreifikerfi stefnanda, þar sem það reki sitt eigið sjónvarpsdreifikerfi. Í því sambandi bendir stefndi á að sjónvarpsdreifikerfi TSC ehf. hafi verið bundið við Snæfellsnes en því tjáð að aðeins væri hægt að afhenda sjónvarpsmerki Íslenska sjónvarpsfélagsins hf. í Múlastöð. Því hafi fyrirtækið þurft að fá aðgang að dreifikerfi stefnanda fyrir flutning sjónvarpsmerkis frá Múlastöð til Snæfellsness. Stefndi mótmælir enn fremur þeirri málsástæðu, að 7. töluliður ákvörðunar samkeppnisráðs lúti ekki að samskiptum TSC ehf. og Mílu ehf., sem villandi og þýðingarlausri. Þegar ákvörðun samkeppnisráðs hafi verið tekin árið 2005 hafi starfsemi Mílu ehf. verið hluti af starfsemi stefnanda. Þær skyldur sem hvílt hafi á stefnanda samkvæmt 7. tölulið ákvörðunar samkeppnisráðs eigi því að gilda um starfsemi Mílu ehf. Hvað sem því líði sé ljóst að háttsemin sem um ræði hafi einkum átt sér stað áður en starfsemi stefnanda var skipt upp og Míla ehf. var stofnuð á árinu 2007. Stefndi mótmælir enn fremur almennri tilvísun stefnanda til allra þeirra málsástæðna sem hann hafi byggt á við meðferð málsins fyrir samkeppnisyfirvöldum. Svo almenn tilvísun sé andstæð ákvæðum 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Hins vegar tekur stefndi fram að til stuðnings málsástæðum sínum vísi hann til þeirra sjónarmiða sem hafi komið fram í ákvörðun hans sem og í greinargerð og athugasemdum hans til áfrýjunarnefndar samkeppnismála. Stefndi mótmælir enn fremur varakröfu stefnanda um lækkun sektarfjárhæðarinnar. Í því sambandi mótmælir stefndi sérstaklega því sem ósönnuðu að stefnandi hafi verið í góðri trú um að háttsemi hans bryti ekki í bága við ákvörðun samkeppnisráðs. Stefndi byggir á því að stefnanda hafi ekki getað dulist að samtvinnun hans og aðgangshindrun gagnvart keppinautum hafi verið til þess fallin að raska samkeppni með alvarlegum hætti. Þetta sé sérstaklega skýrt þegar litið sé til þeirra forsendna sem vikið sé að í ákvörðun samkeppnisráðs. Stefndi vekur í þessu sambandi athygli á því að stefnandi hafi hvorki fyrr né síðar gert athugasemdir við forsendur eða efni ákvörðunar samkeppnisráðs. Um sé að ræða brot á skýrum fyrirmælum í ákvörðun samkeppnisráðs sem byggi á sátt við stefnanda og Íslenska sjónvarpsfélagið hf. Ekkert bendi til þess að stefnandi hafi ekki gert sér grein fyrir því hvaða skyldur hafi hvílt á honum. Með gerð sáttarinnar hafi hann heitið því að beita ekki aðgerðum eins og þeim sem hann hafi beitt TSC ehf. Fyrirtæki sem fallist á skilyrði til að vinna gegn samkeppnishamlandi samruna verði að leitast við að markmið skilyrðanna nái fram að ganga, sbr. t.d. úrskurð áfrýjunarnefndar samkeppnismála nr. 6/2007 IcelandairGroup hf. og Bláfugl ehf. gegn Samkeppniseftirlitinu. Stefndi telur að af gögnum málsins verði hins vegar ekki annað ráðið en að stefnandi hafi ætlað að gera TSC ehf. erfitt fyrir í samkeppni á markaði fyrir nettengingar. Þá eigi huglæg afstaða stefnanda ekki að skipta máli við ákvörðun sektarfjárhæðarinnar. Jafnframt mótmælir stefndi því að skilyrði 5. og 7. töluliðar ákvörðunar samkeppnisráðs séu óskýr. Háttsemi stefnanda hafi falið í sér ótvírætt brot gegn báðum töluliðunum. Stefndi telur að við ákvörðun viðurlaga verði að hafa í huga að brot stefnanda hafi verið til þess fallin að veikja samkeppnisstöðu TSC ehf. til muna en fyrirtækið sé lítið og ljóst að miklu hafi varðað fyrir það að geta boðið viðskiptavinum sínum verð og þjónustu í samkeppni við stefnanda. Með brotum stefnanda hafi skapast hætta á að TSC ehf. og aðrir internetþjónustuaðilar og minni fjarskiptafyrirtæki hyrfu af markaði. Engin rök séu því til að fella niður sekt stefnanda. Þá byggir stefndi á því að líta verði til eldri brota stefnanda við mat á sektarfjárhæð. Þessum brotum sé lýst í ákvörðun stefnda. Fjárhæð sektarinnar hafi verið langt innan við þau mörk sem tilgreind séu í samkeppnislögum. Í því sambandi telur stefndi að velta stefnanda af sölu nettenginga á Snæfellsnesi skipti ekki máli enda starfi stefnandi á slíkum markaði fyrir allt landið. Stefndi telur að með aðgerðum sínum hafi stefnandi sent þau skilaboð til þeirra, sem hyggist keppa við hann, að samkeppni borgi sig ekki og að öllum tilraunum til þess verði mætt með afli. Stefndi byggir á því að þetta auki alvarleika brota stefnanda og horfi til hækkunar á fjárhæð sektarinnar. Þá byggir stefndi á því að almenn og sérstök varnaðaráhrif fylgi því að fyrirtækjum sé gert að greiða stjórnvaldssekt ef þau brjóti gegn skilyrðum í samrunaákvörðun. Mikilvægt sé að ekki verði farið á svig við slík skilyrði án þess að það leiði til viðurlaga. Byggir stefndi á því að sérstakar ástæður þurfi að vera fyrir hendi til að fyrirtæki greiði ekki stjórnvaldssekt fyrir slík brot. Telur stefndi að engar slíkar ástæður séu fyrir hendi í tilviki stefnanda. Stefndi kveður kröfu sína um málskostnað styðjast við 129. og 130. gr. laga um meðferð einkamála. IV. Forsendur og niðurstaða Með úrskurði áfrýjunarnefndar samkeppnismála, sem krafa stefnanda lýtur að, var staðfest ákvörðun stefnda um að stefnandi hefði með nánar tilgreindri háttsemi brotið gegn 5. og 7. tölulið ákvörðunar samkeppnisráðs nr. 10/2005. Stefnanda var með úrskurðinum gert að greiða 50.000.000 króna sekt af þessum sökum og skyldi greiðsla fara fram innan eins mánaðar frá uppkvaðningu úrskurðar. Stefnandi telur sig ekki hafa brotið gegn umræddum töluliðum í ákvörðun samkeppnisráðs og reisir kröfu sína um ógildingu úrskurðarins og ákvörðunar stefnda á því atriði. Auk þess byggir hann á því að málsmeðferð stefnda hafi ekki fullnægt kröfum rannsóknarreglu 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Efni umræddra töluliða ákvörðunar samkeppnisráðs nr. 10/2005 er rakið í kafla II hér að framan. Þar voru samruna stefnanda og Íslenska sjónvarpsfélagsins hf. sett ákveðin skilyrði með fyrirmælum sem beint var að stefnanda. Ákvörðun þessi byggðist á sátt milli samkeppnisráðs annars vegar og stefnanda og Íslenska sjónvarpsfélagsins hf. hins vegar. Með sáttinni gekkst stefnandi undir að fylgja þessum fyrirmælum í rekstri sínum, en þar kom fram að brot á þeim varðaði viðurlögum samkvæmt XIII. kafla þágildandi samkeppnislaga nr. 8/1993. Ákvörðun samkeppnisráðs nr. 10/2005 var reist á heimild í 1. mgr. 18. gr. þeirra laga þágildandi, en samkvæmt 1. mgr. 52. gr. laganna bar samkeppnisráði að leggja stjórnvaldssektir á fyrirtæki eða samtök fyrirtækja sem brutu meðal annars gegn slíkum ákvörðunum. Heimild til beitingar stjórnvaldssektar í slíkum tilvikum er núna í f-lið 1. mgr. 37. gr. samkeppnislaga nr. 44/2005, auk þess sem í h-lið sömu málsgreinar er kveðið á um að beita megi slíkum sektum vegna brota á sátt í tilefni af samruna fyrirtækja. Með þeim fyrirmælum sem stefnanda voru sett með umræddri ákvörðun samkeppnisráðs voru rekstri fyrirtækisins settar ákveðnar skorður. Leggja verður til grundvallar að stefnandi og Íslenska sjónvarpsfélagið hf. hafi þurft að endurmeta hagkvæmni samrunans í ljósi þeirra skilyrða sem félögin gengust undir með sáttinni. Eins og þegar hefur verið rakið varðaði brot á þessum fyrirmælum viðurlögum í formi stjórnvaldssekta. Með hliðsjón af þessu urðu fyrirmælin að vera bæði ákveðin og skýr. Sú krafa er einnig í samræmi við almenna reglu stjórnsýsluréttar sem gildir þegar stjórnvöld taka íþyngjandi stjórnvaldsákvarðanir af því tagi sem hér um ræðir. Því ber að líta svo á að stefnandi eigi ekki að bera hallann af óljósu efni þessara íþyngjandi fyrirmæla og að almennt beri að skýra vafa í því efni stefnanda í hag. Við skýringu þeirra verður eftir sem áður að taka mið af forsendum samkeppnisráðs fyrir ákvörðun sinni, en þær voru ítarlega reifaðar í ákvörðuninni. Með 5. tölulið ákvörðunar samkeppnisráðs nr. 10/2005 var stefnanda bannað að tvinna saman í sölu, þjónustu stefnanda og þjónustu Íslenska sjónvarpsfélagsins hf., gegn gjaldi eða viðskiptakjörum, sem jafna mátti til þess að sett væri það skilyrði fyrir kaupum á þjónustu frá stefnanda að einhver þjónusta Íslenska sjónvarpsfélagsins hf. fylgdi með í kaupunum. Af forsendum þessarar ákvörðunar samkeppnisráðs má ráða að þetta skilyrði hafi verið sett í ljósi þess að ef ekkert yrði að gert gæti stefnandi með samrunanum styrkt stöðu sína á markaði fyrir bandbreiðar nettengingar og netþjónustu þar sem hann tryggði stefnanda aðgang að vinsælu sjónvarpsefni til dreifingar um ADSL-kerfi sitt. Yrði ekki brugðist við væri því hætta á því að keppinautar stefnanda á þessum markaði, líkt og TSC ehf., myndu hrökklast burt sökum þess að þeir hefðu ekki sama aðgang og stefnandi að sjónvarpsefni Íslenska sjónvarpsfélagsins hf. til að dreifa til viðskiptavina sinna. Af sömu ástæðu ættu ný fyrirtæki, sem vildu hasla sér völl á þeim markaði, erfiðara með að hrinda áformum sínum í framkvæmd. Hvað þennan þátt málsins varðar eru atvik í raun óumdeild. Fyrir liggur að stefnandi bauð viðskiptavinum sínum fjórar áskriftarleiðir fyrir nettengingar með mismunandi hröðum tengingum. Með öllum þessum tengingum fylgdi aðgangur að gagnvirku sjónvarpi, sem kallað var Sjónvarp Símans, áður Skjárinn, ásamt ókeypis myndlykli. Með Sjónvarpi Símans höfðu viðskiptavinir stefnanda aðgang að sjónvarpsefni ýmissa sjónvarpsstöðva, þar á meðal Skjás Eins, sem var og er rekinn af Íslenska sjónvarpsfélaginu hf. Ef sjónvarpsefnið var í opinni dagskrá, líkt og Skjár Einn var á þessum tíma, höfðu viðskiptavinir stefnanda aðgang að því í gegnum ADSL-tengingu sína án nokkurs endurgjalds. Þá liggur fyrir að það hafði engin áhrif á verð áskriftarleiða fyrir ADSL-tengingar hjá stefnanda hvort viðskiptavinurinn vildi þennan aðgang að sjónvarpsefni eða ekki. Út frá þessum staðreyndum dró áfrýjunarnefnd samkeppnismála þá ályktun að stefnandi hefði boðið þjónustu beggja samrunaaðila í einum pakka og þannig nýtt aðstöðu sína til að stuðla að því að viðskiptamenn hans á einu sviði keyptu eða fengju þjónustu samrunaaðilans á öðru sviði. Með því taldi áfrýjunarnefndin að stefnandi hefði brotið gegn því banni sem kveðið var á um í fyrrgreindum 5. tölulið ákvörðunar samkeppnisráðs. Stefnandi byggir meðal annars á því að hann geti ekki hafa gerst brotlegur við þennan tölulið þar sem dreifing sjónvarpsefnis á vegum stefnanda sé þjónusta hans en ekki þjónusta Íslenska sjónvarpsfélagsins hf. Um sé að ræða þjónustu sem stefnandi veiti annars vegar viðskiptavinum sínum og hins vegar eigendum sjónvarpsefnis sem greiði stefnanda fyrir dreifingu efnisins. Ekki geti því hafa verið um samtvinnun þjónustu stefnanda og Íslenska sjónvarpsfélagsins hf. að ræða. Dómurinn fær ekki séð að þessi greining á stöðu og hlutverki stefnanda gagnvart svonefndum efnisveitum annars vegar og notendum þjónustunnar hins vegar hafi sérstaka þýðingu í málinu. Byggist sú ályktun á því að með kaupum viðskiptavina stefnanda á ADSL-tengingu af honum opnaðist aðgangur að sjónvarpsefni Íslenska sjónvarpsfélagsins hf. og þar með þjónustu þess. Frá sjónarhóli viðskiptavina stefnanda var því um samtvinnun á þjónustu félaganna að ræða. Ekki verður séð að það breyti einhverju í þessu sambandi þó að Skjár Einn hafi verið sendur út í opinni dagskrá á þessum tíma. Stefnandi telur enn fremur að sú háttsemi, sem honum sé gefin að sök í þessum lið, hefði verið honum möguleg án þess að til samrunans hefði komið. Í því sambandi bendir hann á að hann bjóði öllum eigendum sjónvarpsefnis hér á landi að dreifa efni þeirra í gegnum dreifikerfi sitt. Þetta nýti þeir og greiði fyrir þá þjónustu á jafnræðisgrundvelli. Því geti ekki verið um að ræða brot á 5. tölulið fyrrgreindrar ákvörðunar samkeppnisráðs. Í tilefni af þessari málsástæðu stefnanda áréttar dómurinn að með því að kaupa ADSL-tengingu af stefnanda fengu viðskiptavinir hans gegn einu heildargjaldi í senn bandbreiða nettengingu og aðgang að Sjónvarpi Símans, þar á meðal sjónvarpsefni Íslenska Sjónvarpsfélagsins hf. Þetta fól í sér samtvinnun á þjónustu stefnanda og þjónustu þeirra sem sýndu sjónvarpsefni eins og rakið hefur verið. Ef um sjónvarpsefni var að ræða, sem var aðgengilegt notandanum með öðrum hætti en í gegnum bandbreiða nettengingu, hafði þessi samtvinnun ef til vill litla þýðingu við val hans á því hvert leita skyldi eftir slíkri tengingu. Annað gilti ef um vinsælt sjónvarpsefni var að ræða sem var ekki aðgengilegt notandanum með öðrum hætti en í gegnum þess háttar tengingu. Í ákvörðun samkeppnisráðs nr. 10/2005 kom fram að þegar ákvörðunin var tekin hafi aðgangur sjónvarpsáhorfenda að Skjá Einum verið minni utan höfuðborgarsvæðisins en innan þess. Sama kom fram í skýrslu fyrrum sjónvarpsstjóra Skjás Eins fyrir dómi í máli þessu. Í gögnum málsins er því haldið fram að Skjár Einn hafi ekki verið aðgengilegur fyrir marga íbúa á norðanverðu Snæfellsnesi fyrr en stefnandi fór að nýta ADSL-tengingar sínar til dreifingar á sjónvarpi. Ekki hafa verið bornar brigður á það af hálfu stefnanda. Hér skiptir þó meira máli að stefnandi hafði með sáttinni gengist undir það skilyrði að tvinna ekki saman þjónustu sína og þjónustu Íslenska sjónvarpsfélagsins hf. á þann hátt sem nánar greinir í 5. tölulið sáttarinnar. Með því að veita aðgang að sjónvarpsefni í gegnum ADSL-tengingar sínar, meðal annars sjónvarpsefni Íslenska sjónvarpsfélagsins hf., gegn einu heildargjaldi verður ekki betur séð en að stefnandi farið gegn því skilyrði, eins og rakið hefur verið. Skiptir þá ekki máli þó að stefnandi hefði ef til vill einnig getað samið við Íslenska sjónvarpsfélagið hf. um dreifingu á efni þess ef ekki hefði komið til samrunans. Því verður ekki fallist á framangreinda málsástæðu stefnanda. Ekki verður séð, að þær skyldur sem stefnandi gekkst undir með 7. tölulið umræddrar ákvörðunar samkeppnisráðs og þeirri sátt sem henni lá til grundvallar, setji gildissviði eða þýðingu 5. töluliðar sömu ákvörðunar sérstakar skorður. Stefnandi hefur heldur ekki bent á gögn eða upplýsingar sem ekki var aflað, en nauðsynlegt var að lægju fyrir, áður en stefndi tók afstöðu til þess hvort háttsemi stefnanda, sem hér hefur verið rakin, stangaðist á við umræddan tölulið. Með vísan til þess sem að framan greinir telur dómurinn ekki liggja fyrir að niðurstaða stefnda og áfrýjunarnefndar samkeppnismála hvað þetta atriði varðar hafi byggst á rangri túlkun á ákvörðun samkeppnisráðs nr. 10/2005 eða ófullnægjandi upplýsingum. Ekki verður því fallist á að einhverjir þeir annmarkar hafi verið á þessari niðurstöðu samkeppnisyfirvalda að það eigi að leiða til ógildingar á sektarákvörðun áfrýjunarnefndar samkeppnismála. Þá kemur til skoðunar hvort niðurstaða samkeppnisyfirvalda um brot stefnanda á 7. tölulið ákvörðunar samkeppnisráðs nr. 10/2005 eigi við rök að styðjast. Í þessum tölulið var sú skylda lögð á stefnanda að veita „öðrum en Íslenska sjónvarpsfélaginu hf. aðgang að dreifikerfum sínum fyrir sjónvarp og útvarp“. Sú skylda var jafnframt lögð á stefnanda að útbúa sérstaka gjaldskrá í þessu skyni. Ekki er útskýrt sérstaklega í töluliðnum hvaða merkingu eigi að leggja í orðalagið „aðgang að dreifikerfi fyrir sjónvarp og útvarp“ eða við hverja er átt þegar vísað er til annarra en Íslenska sjónvarpsfélagsins hf. Af málatilbúnaði stefnanda virðist hann álíta að hér sé átt við aðgang aðila er ráða yfir sjónvarpsrásum að dreifikerfi sínu er byggist á svonefndu IPTV-kerfi, en það geri stefnanda kleift að senda sjónvarp í gegnum ADSL-tengingar til viðskiptavina sinna. Stefndi telur þessa afmörkun of þrönga. Aðgangurinn sé ekki bundinn við efnisveitur af þessu tagi auk þess sem með aðgangi að dreifikerfi stefnanda sé átt við dreifikerfið í heild sinni, þar með talið stofnnet dreifikerfisins sem liggi frá enda mötunarnets að aðgangsneti stefnanda. Þannig virðist stefndi telja að töluliðurinn nái meðal annars til aðgangs að ljósleiðara frá Múlastöð í Reykjavík til símstöðvarinnar á Grundarfirði og aðstöðu sem nauðsynleg var til að nýta sér þá dreifileið. Eins og að framan greinir verður að líta til forsendna ákvörðunar samkeppnisráðs nr. 10/2005 við túlkun einstakra töluliða í ákvörðunarorðum samkeppnisráðs. Þar er vikið að þeim mörkuðum sem samruni stefnanda og Íslenska sjónvarpsfélagsins hf. hafði áhrif á. Talið var að sjónvarps- og útvarpsdreifing teldist til undirmarkaða fjarskiptamarkaðarins, en um það var vísað til meðmæla framkvæmdastjórna Evrópusambandsins nr. 2003/311. Þá sagði orðrétt í ákvörðun samkeppnisráðs: „Dreifing felur ávallt í sér flutning á merki frá upprunastað til notanda. Dreifing getur farið fram með mismunandi tækni. Sjónvarpsdreifing hér á landi hefur til þessa einkum farið fram með hefðbundnum hætti með dreifingu á UHF og/eða VHF tíðnum í lofti en Landssíminn kemur að rekstri dreifikerfis fyrir sjónvarp og útvarp í samstarfi við Ríkisútvarpið. Íslenska útvarpsfélagið hf. (nú 365 ljósvakamiðlar ehf.) hefur auk þessa dreift merkjum sínum í lofti með sk. MMDS tækni. Á árunum 2004 var búnaður fyrirtækisins uppfærður þannig að unnt er að nota hann til stafrænna útsendinga. Landsíminn hefur dreift sjónvarpsmerkjum um kapalkerfi sitt, sk. Breiðband, í nokkur ár og fer sú dreifing nú fram stafrænt. Tæknileg þróun Internettenginga, einkum tenginga sem nýta sk. ADSL tækni, hefur jafnframt verið mikil og hefur hraði tenginga nú náð því marki að unnt er að flytja sjónvarpsmerki um þær.“ Síðar í ákvörðuninni leiðir samkeppnisráð líkur að því að á næstu árum muni dreifing á sjónvarpsefni fara í auknum mæli fram í gegnum nettengingar. Þá kemur fram að með tilkomu stafrænna útsendinga hafi fjarskiptafyrirtæki séð möguleika á að „nýta koparkerfi sín (með uppfærðri ADSL tækni) til dreifingar á sjónvarpsefni“. Í umfjöllun ákvörðunarinnar um samkeppnisleg áhrif samrunans segir síðan orðrétt: „Í yfirlýsingum fulltrúa Landssímans í fjölmiðlum eftir kaup fyrirtækisins á Skjá Einum hefur komið fram að tilgangur yfirtökunnar hafi verið að tryggja fyrirtækinu efni til dreifingar á dreifikerfi Landssímans. Dreifikerfið sem um ræðir er annars vegar sk. Breiðband Landssímans og hins vegar dreifikerfi sem fyrirtækið hyggst endurbæta. Hið endurbætta kerfi byggir á dreifingu um bandbreiðar Internettengingar með ADSL tækni.“ Síðan er talið að gagnvirk móttaka og dreifing á sjónvarpsefni um nettengingar muni verða vinsæll valkostur fyrir neytendur og fjölmiðlafyrirtæki í náinni framtíð. Vísað er til þess að stefnandi hefði í nýlegum málum hjá samkeppnisyfirvöldum verið talinn ráðandi á mörkuðum fyrir bandbreiðar nettengingar og internetþjónustu. Þá er í ákvörðuninni talið að Skjár Einn hefði yfir að ráða eftirsóknarverðu efni fyrir sjónvarpsáhorfendur, einkum ensku deildarkeppnina í knattspyrnu og nokkurn fjölda vinsælla sjónvarpsþátta. Með vísan til þessara atriða var komist að þeirri niðurstöðu að með yfirtöku á „Skjá Einum, og þar með efni til dreifingar um ADSL kerfi sitt“ myndi stefnandi „auka eða styrkja markaðsstyrk fyrirtækisins á mörkuðum fyrir bandbreiðar Internettengingar og Internetþjónustu“. Sökum þess var talið að ástæða væri til að grípa til íhlutunar vegna samrunans. Síðan var nánar rakið með hvaða hætti var talið að þetta gæti haft skaðleg áhrif á samkeppni. Í fyrsta lagi var talið að staða nýrra og minni aðila á fjarskiptamarkaði yrði torvelduð þar sem aðgengi þeirra að efni til dreifingar um net sín yrði ekki sú sama og hins markaðsráðandi fyrirtækis, eins og áður er rakið. Var talið að keppinautar á fjarskiptamarkaði ættu þannig á hættu að geta ekki boðið viðskiptavinum sínum sömu eða svipaða þjónustu og hið markaðsráðandi fyrirtæki og myndu því hrökklast af markaði. Í öðru lagi var talið að samruninn hefði þá hættu í för með sér að aðgangur annarra efnisveitna, t.d. á sjónvarps- og útvarpsmarkaði, að nýjum dreifileiðum gæti takmarkast þar sem þær hefðu ekki aðgang að dreifikerfi hins markaðsráðandi fyrirtækis. Í umfjöllun samkeppnisráðs, sem hér hefur verið rakin, er ekki fjallað um dreifikerfi stefnanda fyrir sjónvarp og útvarp með hliðsjón af aðgreiningu þess í mötunarnet, stofnnet og aðgangsnet líkt og lagt er til grundvallar í málatilbúnaði stefnda. Þá er þar ekki skírskotað til dreifingar á sjónvarpsmerkjum með UHF- og/eða VHF-tíðnum í lofti eða öðrum dreifileiðum sem stefnandi virðist hafa rekið í samvinnu við Ríkisútvarpið. Einungis er þar vísað til dreifingar af hálfu stefnanda á sjónvarpsmerkjum í gegnum svokallað breiðband annars vegar og hins vegar um bandbreiðar nettengingar með ADSL-tækni. Verður að ætla að með því sé átt við dreifikerfi það sem þá var í burðarliðnum og byggðist á IPTV-kerfi sem gerði stefnanda kleift að senda sjónvarp í gegnum ADSL-tengingar eins og rakið hefur verið. Leggur samkeppnisráð áherslu á að með þessari tækni gætu opnast ný tækifæri til að koma sjónvarpsmerkjum til notenda og því væri ástæða til að setja samrunanum skilyrði. Byggðist það á mati samkeppnisráðs um að samruninn gæti veitt stefnanda forskot að vinsælu sjónvarpsefni Íslenska sjónvarpsfélagsins hf. til að dreifa um ADSL-kerfi sitt. Dómurinn telur að ýmsir töluliðir, sem miðuðu að aðskilnaði í rekstri og þjónustu samrunaaðila, hafi miðað að því að koma í veg fyrir að samruninn hefði skaðleg áhrif að þessu leyti. Það á meðal annars við um 5. tölulið sem áður hefur verið vikið að. Einnig verður að ætla að skyldur, sem lagðar voru á Íslenska sjónvarpsfélagið hf. um að verða við málefnalegum beiðnum fyrirtækja í internetþjónustu og í stafrænni sjónvarpsdreifingu um dreifingu á sjónvarps- og útvarpsmerki félagsins, sbr. einkum 10. og 11. tölulið ákvörðunar samkeppnisráðs, hafi átt að mæta þessum áhrifum samrunans. Eins og hér hefur verið rakið eygði samkeppnisráð einnig þá hættu að hann torveldaði öðrum efnisveitum en Íslenska sjónvarpsfélaginu hf. að nýta sér þessar nýju dreifileiðir stefnanda, eins og rakið er í forsendum ákvörðunarinnar nr. 10/2005. Þar virðist samkeppnisráð hafa horft til hugsanlegra áhrifa samrunans á sjónvarps- og útvarpsmarkaðinn og möguleika nýrra aðila til að komast inn á þennan markað. Fallast ber á það með stefnanda að 7. töluliður ákvörðunar samkeppnisráðs hafi átt að draga úr þessari hættu og að túlka verði töluliðinn í samræmi við það. Ekki verður hins vegar ráðið af ákvörðun samkeppnisráðs að hugað hafi verið að aðgangi annarra fjarskiptafyrirtækja, sem ráku sín eigin dreifikerfi, að fjarskiptakerfi stefnanda, í tengslum við samruna stefnanda og Íslenska sjónvarpsfélagsins hf. Þvert á móti kemur fram í ákvörðuninni varðandi „aðgang keppinauta að fjarskiptakerfi Landssímans, sérstaklega þeim hluta þess er varðar gagnaflutningsþjónustu til heimila hér á landi“ að Póst- og fjarskiptastofnun væri að vinna að greiningu á fjarskiptamarkaði í samræmi við tilteknar gerðir framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins. Í því ljósi þótti ekki nauðsynlegt „að meta stöðu Landsímans á þeim mörkuðum“. Í ljósi þess sem hér hefur verið rakið verður að líta svo á að skilyrði 7. töluliðar umræddrar ákvörðunar samkeppnisráðs hafa verið sett til að tryggja aðilum, sem höfðu yfir sjónvarpsefni að ráða, öðrum en Íslenska sjónvarpsfélaginu hf., aðgang að ADSL-dreifikerfi stefnanda fyrir sjónvarp og útvarp svo að þeir gætu komið efni sínu til þeirra sem höfðu slíkar tengingar hjá stefnanda. Þegar jafnframt er litið til þess að skýra verður réttmætan vafa um túlkun skilyrðisins stefnanda í hag verður ekki fallist á að sú túlkun á töluliðnum, sem stefndi leggur til grundvallar, eigi rétt á sér. Fyrirmæli töluliðarins taka því að mati dómsins ekki til beiðna fjarskiptafyrirtækja á borð við TSC ehf. um samhýsingu í Múlastöð, eins og áfrýjunarnefnd samkeppnismála lagði til grundvallar, þó að fyrirtækið hafi haft í hyggju að nýta sér þá aðstöðu til að flytja sjónvarpsmerki Íslenska sjónvarpsfélagsins hf. um ljósleiðara vestur á Snæfellsnes. Þá telur dómurinn því síður að þau taki til beiðna slíkra fjarskiptafyrirtækja um að fá þessi sjónvarpsmerki afhent á símstöðvum utan Reykjavíkur til dreifingar um eigin dreifikerfi. Í úrskurði áfrýjunarnefndar samkeppnismála er enn fremur staðfest niðurstaða stefnda um að ekki hefði verið „gætt jafnræðis um gjald fyrir flutning sjónvarpsefnisins til þeirra viðskiptamanna“ stefnanda sem tvinnaðir voru saman við ADSL-þjónustu hans. Þar var vísað til umfjöllunar í kafla 4.2 í hinni kærðu ákvörðun stefnda. Í þeirri umfjöllun er meðal annars vísað til verðtilboðs frá Mílu hf., systurfélagi stefnanda, fyrir flutning á efni Skjás Eins og Sirkuss frá Múlastöð til Snæfellsness. Komist er að þeirri niðurstöðu að stefnandi ívilni viðskiptavinum sínum í samkeppni við TSC ehf. á internetþjónustumarkaði á Snæfellsnesi, með því að bjóða þeim flutning á sjónvarpsefni Íslenska sjónvarpsfélagsins hf. án sérstaks endurgjalds með ADSL-tengingum stefnanda, meðan TSC ehf. hafi verið ætlað að bera flutningskostnað á þessu efni til símstöðva á Snæfellsnesi í samræmi við tilboð Mílu hf. Dómurinn telur ekki liggja fyrir að með þessu hafi stefnandi staðið í vegi fyrir því að TSC ehf. fengi aðgang að dreifikerfi stefnanda fyrir sjónvarp og útvarp, sbr. 7. tölulið ákvörðunar samkeppnisráðs nr. 10/2005, eins og rétt er að túlka hann. Samkvæmt framansögðu getur dómurinn ekki fallist á að sú háttsemi, sem stefnanda var gefin að sök í úrskurði áfrýjunarnefndar samkeppnismála 28. apríl 2010 og í ákvörðun stefnda 18. desember 2009 hafi farið í bága við fyrirmæli 7. töluliðar ákvörðunar samkeppnisráðs nr. 10/2005. Að því leyti eru þessar úrlausnir samkeppnisyfirvalda ekki reistar á réttum forsendum. Á hinn bóginn er fallist á að niðurstaða samkeppnisyfirvalda um brot stefnanda á 5. tölulið sömu ákvörðunar samkeppnisráðs eigi við rök að styðjast eins og rakið hefur verið. Í því ljósi telur dómurinn ekki efni til að fallast á aðalkröfu stefnanda um að fella að öllu leyti úr gildi fyrrgreindan úrskurð áfrýjunarnefndar samkeppnismála sem og umrædda ákvörðun stefnda. Kemur þá til athugunar hvort fallast eigi á varakröfu stefnanda. Ber að líta svo á að með henni krefjist stefnandi þess að ákvæði áðurnefnds úrskurðar áfrýjunarnefndar, þar sem stefnanda var gert að greiða 50.000.000 króna í stjórnvaldssekt, verði fellt úr gildi að öllu leyti, sem og sektarákvæði ákvörðunar stefnda nr. 41/2009 frá 18. desember 2009. Verði ekki á það fallist krefst stefnandi að sektarfjárhæðin verði lækkuð verulega. Eins og fram hefur komið gekkst stefnandi undir bann við samtvinnun á þjónustu hans og Íslenska sjónvarpsfélagsins hf. eins og nánar var kveðið á um í 5. tölulið ákvörðunar samkeppnisráðs nr. 10/2005 og þeirri sátt sem lá henni til grundvallar. Með því að veita, samhliða aðgangi að internetinu í gegnum ADSL-tengingar stefnanda, aðgang að sjónvarpsefni frá Íslenska sjónvarpsfélaginu hf. gegn einu heildargjaldi, fór stefnandi gegn fyrirmælum töluliðarins. Mátti stefnandi gera sér grein fyrir að þessi háttsemi hans stangaðist á við umrætt skilyrði sem sett hafði verið samruna félaganna. Ákvæði f- og h-liða 1. mgr. 37. gr. samkeppnislaga nr. 44/2005, sbr. áður 1. mgr. 52. gr. samkeppnislaga nr. 8/1993, veitti samkeppnisyfirvöldum heimild til að beita stefnanda stjórnvaldssektum af þessu tilefni. Ekki er fallist á að álagning stjórnvaldssektarinnar hafi farið í bága við grundvallarreglu um að óheimilt sé að beita aðila refsingu nema fyrir liggi skýr refsiheimild. Á það er fallist að umrædd hegðun stefnanda á markaði hafi verið til þess fallin að veikja samkeppnisstöðu smárra fjarskiptafyrirtækja, sem byggðu afkomu sína á rekstri staðbundinna dreifikerfa, eins og TSC ehf. Skapaðast við það hætta á því að þau hyrfu af markaði, sér í lagi á svæðum þar sem aðgangur að sjónvarpsefni Íslenska sjónvarpsfélagsins hf. var takmarkaður nema í gegnum ADSL-tengingar stefnanda. Engin ástæða er því til að fella stjórnvaldssektina að öllu leyti niður. Stjórnvaldssektin, sem áfrýjunarnefnd samkeppnismála lagði á stefnanda, tók mið af því að hann hefði gerst brotlegur bæði við 5. og 7. tölulið ákvörðunar samkeppnisráðs nr. 10/2005. Miðað við þær upplýsingar sem lágu fyrir samkeppnisyfirvöldum, meðal annars um veltu stefnanda á markaði fyrir háhraðatengingar og internetþjónustu árið 2008, liggur fyrir að sú sekt sem áfrýjunarnefndin ákvað var vel innan marka 2. mgr. 37. gr. samkeppnislaga. Eins og hér hefur verið rakið fellst dómurinn einungis á að stefnandi hafi gerst brotlegur við 5. tölulið umræddrar ákvörðunar, en ekki 7. tölulið hennar. Af þeim sökum þykir rétt að lækka sektina. Í ljósi þeirra skaðlegu áhrifa sem háttsemi stefnanda hafði á staðbundnum mörkuðum með nettengingar og internetþjónustu og þeirra sjónarmiða sem fram komu í úrskurði áfrýjunarnefndar samkeppnismála þykir sektin hæfilega ákveðin 30.000.000 króna. Með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála er rétt að hvor aðila beri sinn kostnað af rekstri máls þessa. Dómsuppkvaðning hefur dregist fram yfir frest samkvæmt 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991. Aðilar og dómarar töldu hins vegar ekki þörf á því að málið yrði flutt að nýju. Dóminn kveða upp Ásmundur Helgason og Kristjana Jónsdóttir héraðsdómarar og Hrefna Marín Gunnarsdóttir, lektor við verkfræðideild Háskóla Íslands. D Ó M S O R Ð : Stefndi, Samkeppniseftirlitið, er sýknaður af aðalkröfu stefnanda, Símans hf., og af varakröfu um að sektarákvæði úrskurðar áfrýjunarnefndar samkeppnismála frá 28. apríl 2010 í máli nr. 2/2010 verði að öllu leyti fellt úr gildi. Stefnandi greiði sekt að fjárhæð 30.000.000 króna, sem renni í ríkissjóð, vegna brots á ákvæði 5. töluliðar ákvörðunar samkeppnisráðs nr. 10/2005. Málskostnaður milli aðila fellur niður.
|
Mál nr. 511/2009
|
Kærumál Gæsluvarðhald. C. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
|
Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hefur krafist þess að Héraðsdómur Reykjavíkur úrskurði X, kt. [...], [...], Kópavogi, til að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 2. október nk. kl. 16:00.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Jón Steinar Gunnlaugsson og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 4. september 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 7. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 4. september 2009, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 2. október 2009 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, til vara að hann verði látinn sæta farbanni í stað gæsluvarðhalds, en til þrautavara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
|
Mál nr. 421/2007
|
Kærumál Farbann
|
Úrskurður héraðsdóms um að X væri áfram bönnuð för úr landi á grundvelli 110. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Hrafn Bragason og Ingibjörg Benediktsdóttir. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 10. ágúst 2007, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 13. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 10. ágúst 2007, þar sem varnaraðila var áfram bönnuð brottför af Íslandi allt til miðvikudagsins 10. október 2007 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að honum verði gert að setja tryggingu fyrir nærveru sinni í stað farbanns. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með dómi Hæstaréttar 13. júní 2007 í máli nr. 314/2007 var fallist á að skilyrði 110. gr. laga nr. 19/1991 væru fyrir hendi til að banna varnaraðila för úr landi. Eins og þar var rakið teygir rannsókn máls þessa anga sína víða og eru fleiri menn grunaðir um aðild að því, en flestir þeirra eru búsettir erlendis. Ráða má af fyrirliggjandi gögnum að svör hafi aðeins borist við einni af fimm réttarbeiðnum til erlendra stjórnvalda frá því að framangreindur dómur féll og að verið sé að vinna úr þeim upplýsingum. Fallist er á með sóknaraðila að áfram sé þörf á því að tryggja nærveru varnaraðila hér á landi í þágu rannsóknar málsins, en eins og mál þetta liggur fyrir eru ekki efni til að fallast á varakröfu varnaraðila. Ber því að staðfesta hinn kærða úrskurð. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
|
Mál nr. 581/2017
|
Kærumál Rannsókn Frávísun frá Hæstarétti
|
X kærði úrskurð héraðsdóms þar sem tilteknum fjarskiptafyrirtækjum var gert að afhenda lögreglu tilgreindar upplýsingar um símanúmer og símtæki X á tilteknu tímabili. Eftir að málið barst Hæstarétti var rétturinn upplýstur um að hinar umkröfðu upplýsingar hefðu þegar verið afhentar lögreglu. Var málinu því vísað frá Hæstarétti á grundvelli 4. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson, Benedikt Bogason og Karl Axelsson.Varnaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 14. september 2017, sem barst réttinum ásamtkærumálsgögnum 18. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Norðurlandseystra 14. september 2017, þar sem Símanum hf., Vodafone hf. og Nova ehf. vargert skylt að láta lögreglu í té upplýsingar um notkun á símanúmerinu [...] átímabilinu frá klukkan 00.00 hinn 4. september 2017 til klukkan 23.59 degisíðar, þar með talin yfirlit um hringd og móttekin símtöl, send og móttekinsímskilaboð, aðra gagnanotkun, hvaða GSM endurvörpum símtækið tengdist hverjusinni, inn á hvaða símaendurvarpa það kom og hvaða IMEI númer notað var úr umræddusímanúmeri á sama tímabili. Kæruheimild er í i. lið 1. mgr. 192. gr. laganr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærðiúrskurður verði felldur úr gildi. Hæstarétti hefur borist bréfsóknaraðila, þar sem upplýst er að honum hafi verið afhentar framangreindarupplýsingar. Samkvæmt því er ljóst að það ástand, sem leitt hefur af hinumkærða úrskurði, er þegar um garð gengið. Málinu verður því vísað fráHæstarétti, sbr. 4. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008.Dómsorð:Máli þessu er vísað fráHæstarétti Úrskurður Héraðsdóms Norðurlands eystra fimmtudaginn14. september 2017Sóknaraðili, lögreglustjórinn áAkureyri, krefst þess að Símanum hf., Vodafone hf. og Nova ehf. verði gertskylt að láta lögreglu í té upplýsingar um notkun á símanúmerinu [...] á tímabilinufrá klukkan 00:00 þann 4. september 2017 til klukkan 23:59 daginn eftir, þ.m.t.yfirlit um hringd og móttekin símtöl, send og móttekin símskilaboð, aðragagnanotkun, hvaða GSM endurvörpum símtækið tengdist hverju sinni og inn áhvaða símaendurvarpa það kom.Rétthafi símanúmersins ervarnaraðili, X. Hann krefst þess að kröfunni verði hafnað, en til vara aðaðgerð verði markaður skemmri tími en krafist er.Sóknaraðili rannsakar nú meint brotvarnaraðila sem eru talin felast í frelsissviptingu, líkamsárás, ráni oghótunum, gegn nafngreindum manni aðfaranótt 5. september. Beinist grunur aðfleirum um að hafa framið brotin í félagi við varnaraðila. Varnaraðili situr núí gæsluvarðhaldi vegna rannsóknarinnar. Hann neitar sök. Sóknaraðili telur aðmeð þeim upplýsingum sem beðið sé um um símanotkun hans megi færa sönnur á aðhann hafi verið í samskiptum við aðra sakborninga. Skipti það miklu máli fyrirrannsóknina að fá umbeðna heimild.Dómari telur skilyrði 83. gr. laganr. 88/2008 vera uppfyllt. Verður fallist á beiðnina. Ekki þykir ástæða til aðmarka aðgerð skemmri tíma en krafist er.Úrskurðinn kveður upp ErlingurSigtryggsson héraðsdómari.ÚRSKURÐARORÐ:Símanum hf.,Vodafone hf. og Nova ehf. er skylt að láta lögreglu í té upplýsingar um notkuná símanúmerinu [...] á tímabilinu frá klukkan 00:00 þann 4. september 2017 tilklukkan 23:59 daginn eftir, þ.m.t. yfirlit um hringd og móttekin símtöl, sendog móttekin símskilaboð, aðra gagnanotkun, hvaða GSM endurvörpum símtækiðtengdist hverju sinni, inn á hvaða símaendurvarpa það kom og hvaða IMEI númernotaði umrætt símanúmer á sama tímabili.
|
Mál nr. 453/2008
|
Kærumál Gagn Verjandi Frávísun frá Hæstarétti að hluta
|
X var laus úr gæsluvarðhaldi er kæra á gæsluvarðhaldsúrskurði héraðsdóms barst Hæstarétti. Var þeim þætti málsins er laut að gæsluvarðhaldinu því vísað frá Hæstarétti. Fallist var á að S væri heimilt að synja verjanda X um aðgang að framburðarskýrslu kæranda, en þó ekki lengur en til fimmtudagsins 28. ágúst 2008.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Hjördís Hákonardóttir. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 14. ágúst 2008, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 19. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Norðurlands eystra 14. ágúst 2008, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til laugardagsins 16. ágúst 2008 kl. 18. Þá var verjanda varnaraðila synjað um aðgang að framburðarskýrslu kæranda í máli þessu, en þó eigi lengur en til fimmtudagsins 28. ágúst 2008 kl. 18. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími. Þá krefst hann þess að lögreglu verði gert að afhenda verjanda sínum öll gögn málsins. Sóknaraðili hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Samkvæmt úrskurði héraðsdóms var varnaraðila gert að sæta gæsluvarðhaldi til laugardagsins 16. ágúst 2008. Kæra barst Hæstarétti 19. sama mánaðar. Samkvæmt því var það ástand, sem leiddi af atvikum þeim sem fjallað er um í hinum kærða úrskurði, þegar um garð gengið. Verður þessum þætti málsins því vísað frá Hæstarétti, sbr. 4. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991. Samkvæmt 1. mgr. 43. gr. laga nr. 19/1991 skal verjandi fá jafnskjótt og unnt er endurrit af öllum skjölum sem mál varða. Frá þessari reglu er sú undantekning í 2. málslið ákvæðisins að lögregla getur neitað að veita verjanda aðgang að einstökum skjölum eða öðrum gögnum í allt að þrjár vikur frá því að þau urðu til eða komust í vörslu hennar ef hún telur að það geti skaðað rannsókn málsins. Samkvæmt gögnum málsins er rannsókn þess enn á frumstigi. Með þessari athugasemd verður staðfest niðurstaða hins kærða úrskurðar að sóknaraðila sé heimilt að synja verjanda varnaraðila um aðgang að framburðarskýrslu kæranda í máli þessu eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Vísað er frá Hæstarétti aðalkröfu varnaraðila um að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og varakröfu hans um að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími. Sóknaraðila er heimilt að synja verjanda varnaraðila um aðgang að framburðarskýrslu kæranda í máli þessu, en þó ekki lengur en til fimmtudagsins 28. ágúst 2008 kl. 18. Mál þetta barst dóminum síðdegis miðvikudaginn 13. ágúst með bréfi sýslumannsins á Akureyri, dags. þann dag. Að lokinni skýrslutöku þá um kvöldið var málið tekið til úrskurðar. Krafa sýslumannsins á Akureyri er sú, að X, kt[...], [...], verði með úrskurði gert að sæta gæsluvarðhaldi til laugardagsins 16. ágúst 2008. Þá krefst sýslumaður þess að lögreglu sé heimilt að synja verjanda kærða um aðgang að framburðarskýrslu brotaþola hjá lögreglu. Kærði krefst þess aðallega að gæsluvarðhaldskröfu verði hafnað, en til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími. Þá andmælir kærði þeirri kröfu að verjanda hans verði synjað um aðgang að rannsóknargögnum málsins. Í greinargerð sýslumanns kemur fram, að um kl. 21.00 þriðjudaginn 12. ágúst s.l. hafi komið á lögreglustöðina á Blönduósi konan A, kt. [...], og greint frá því að þá skömmu áður hefði kærði, X, nauðgað sér á heimili hans að [...]. Í nefndri greinargerð er að nokkru rakin frásögn kæranda af ætluðum atvikum, en einnig er til þess vísað að samskipti aðila hafi m.a. byggst á vinnuréttarsambandi. Fram kemur að kærandi hafi verið í miklu andlegu ójafnvægi, að lögreglunni á Akureyri hafi þá þegar verið tilkynnt um kæruna og að rannsóknardeild þar á bæ hafi tekið við stjórn rannsóknarinnar. Þá er því lýst að kærandi hafi verið fluttur á neyðarmóttöku Fjórðungssjúkrahússins á Akureyri. Fram kemur að kærði hafi verið handtekinn á heimili sínu umrætt kvöld kl. 22:07 og færður á lögreglustöðina á Akureyri, en þar hafi hann verið látinn sæta líkamsskoðun. Sýslumaður kveður rannsókn málsins vera á frumstigi og sé það mat lögreglu að nauðsynlegt sé að koma í veg fyrir alla möguleika kærða á því að spilla rannsókninni. Búið sé að taka skýrslu af kæranda og fyrstu skýrslu af kærða þar sem fram komi að hann neiti kæruefninu. Staðhæft er að ekki sé enn búið að ljúka rannsókn á vettvangi ætlaðs brots og var það áréttað fyrir dómi. Þá sé eftir að taka skýrslur af vitnum, þ.á.m. þeim er kærandi kveðst fyrst hafa haft samband við eftir ætlað brot, en um sé að ræða vinnufélaga kæranda, sem jafnframt sé undirmaður kærða. Þá sé einnig eftir að rannsaka símanotkun kærða og kæranda, og er tekið er fram að lögreglu sé kunnugt um að þau hafi haft símasamskipti bæði fyrir og eftir hið ætlaða brot. Sýslumaður byggir kröfu sína á a-lið 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19, 1991 um meðferð opinberra mála. Þá byggir hann kröfuna varðandi gagnaafhendingu á 1. mgr. 43. gr. sömu laga. Niðurstaða. Fyrir dóminn hafa verið lagðar lögregluskýrslur, sem eru í samræmi við framangreint. Verður á það fallist að rannsókn málsins sé á byrjunarstigi og sé það skammt á veg komið að efni séu til að úrskurða kærða í gæsluvarðhald vegna rannsóknarhagsmuna. Þykir með vísan til þessa og röksemda sýslumanns rétt að taka kröfu hans til greina á grundvelli a-liðar 103. gr. laga nr. 19, 1991 og ákveða að kærði sæti gæsluvarðhaldi allt til laugardagsins 16. ágúst n.k., kl. 18:00. Með vísan til þess sem fram er komið um atvik máls og framvindu rannsóknar þykja ekki vera efni til annars en að fallast á kröfu sýslumanns varðandi gagnaafhendingu líkt og hún er sett fram, þ.e. að verjandi hans fái ekki aðgang að framburðarskýrslu brotaþola, sbr. heimildarákvæði 1. mgr. 43. gr. laga nr. 19, 1991, en þó ekki lengur en til fimmtudagsins 28. ágúst n.k., kl. 18:00. Úrskurð þennan kveður upp Ólafur Ólafsson dómstjóri. Á l y k t a r o r ð : Kærði, X, kt [...], sæti gæsluvarðhaldi til laugardagsins 16. ágúst 2008, kl. 18:00. Lögreglunni er heimilt að synja verjanda kærða um aðgang að framburðarskýrslu kæranda í máli þessu, en þó ekki lengur en til fimmtudagsins 28. ágúst n.k. kl. 18:00.
|
Mál nr. 539/2002
|
Kynferðisbrot Húsbrot Miskabætur
|
X var ákærður fyrir kynferðisbrot og húsbrot með því að hafa ruðst heimildarlaust inn í íbúð Z, lagst ofan á hana þar sem hún svaf í rúmi sínu og haft samræði við hana á meðan þannig var ástatt um Z að hún gat ekki spornað við verknaðinum sökum svefndrunga. Í héraðsdómi var talið sannað með vitnisburði Z, sem fékk stuðning í skýrslu vitna fyrir dómi og öðrum gögnum málsins, að atburðirnir hefðu verið með fyrrnefndum hætti. Var X því sakfelldur fyrir að brjóta gegn friðhelgi heimilis Z og kynfrelsi hennar, sbr. 231. gr. og 196. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þóttu brot hans gróf. Var dómur héraðsdóms um 15 mánaða fangelsi staðfestur um annað en skaðabætur sem þóttu hæfilega ákveðnar 500.000 krónur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson, Haraldur Henrysson, Hrafn Bragason og Pétur Kr. Hafstein. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 27. nóvember 2002 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun en jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst staðfestingar á niðurstöðu héraðsdóms um sakfellingu ákærða og greiðslu skaðabóta en þyngingar á refsingu. Ákærði krefst aðallega sýknu og frávísunar á bótakröfu en til vara, að refsing verði milduð og skilorðsbundin og fjárhæð skaðabótakröfu lækkuð. Með skírskotun til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur um annað en skaðabætur, sem þykja hæfilega ákveðnar 500.000 krónur. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, eins og segir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður um annað en skaðabætur, sem vera skulu 500.000 krónur. Ákærði, X, greiði allan áfrýjunarkostnað sakarinnar, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Kristjáns Stefánssonar hæstaréttarlögmanns, 150.000 krónur. Málið er höfðað með ákæru, útgefinni 8. apríl 2002, á hendur: ,,[X] fyrir kynferðisbrot og húsbrot með því að hafa, aðfaranótt laugardagsins 12. janúar 2002 ruðst heimildarlaust inn í íbúð [Z], lagst ofan á hana þar sem hún svaf í rúmi sínu og komið getnaðarlimi sínum fyrir í fæðingarvegi hennar og hafið samræðishreyfingar, á meðan þannig var ástatt um [Z] að hún gat ekki spornað við verknaðinum sökum svefndrunga. Telst þetta varða við 231. gr. og 196. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 140, sbr. 4. gr. laga nr. 40/1992. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar. Af hálfu [Z] er þess krafist að ákærði verði dæmdur til greiðslu miskabóta að fjárhæð kr. 700.000, auk dráttarvaxta skv. III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 frá 12. janúar til greiðsludags og til að greiða lögmannsþóknun að mati dómsins eða síðar framlögðum reikningi, að viðbættum virðisaukaskatti. Jafnframt er gerð krafa um að dráttarvextir leggist við höfuðstól miskabóta á 12 mánaða fresti, í fyrsta sinn 12 mánuðum eftir upphafsdag vaxta, í samræmi við 12. gr. laga nr. 38/2001.” Verjandi ákærða krefst sýknu af öllum kröfum ákæruvaldsins og til vara vægustu refsingar sem lög leyfa. Verði dæmd refsivist er þess krafist að hún verði skilorðsbundin. Þess er krafist að skaðabótakröfu Z verði vísað frá dómi. Málsvarnarlauna er krafist að mati dómsins. Hinn 15. janúar sl. kom Z til lögreglu og lagði fram kæru á hendur ákærða vegna háttsemi þeirrar sem lýst er í ákærunni. Í kæruskýrslu sem tekin var af Z sama dag lýsti hún ferðum sínum að kvöldi föstudagsins 11. janúar sl. og er hún hélt heim á leið af veitingastað um kl. 01.30 aðfaranótt 12. janúar. Hún kvaðst hafa lagst til svefns, en vaknað um nóttina við það að ákærði lá ofan á henni og hvíslaði í eyra hennar. Hún kvaðst hafa sofið djúpum svefni og verið dálitla stund að átta sig, en sér hafi brugðið og hún hafi fundið fyrir hræðslu. Hún kvaðst hafa ýtt manninum ofan af sér og spurt hann hvað væri að gerast, en maðurinn hafi haldið áfram að ávarpa hana fullu nafni og segjast elska hana og fleira. Hún kvaðst hafa verið staðin upp úr rúminu og komin fram í eldhús er hún áttaði sig á því hver maðurinn var, sem brotist hafði inn til hennar og beitt hana kynferðislegu ofbeldi. Hún lýsti því að sér hafi brugðið og hún hafi orðið undrandi þegar hún sá að ákærði var þarna á ferð. Hún kvaðst hafa verið klædd nærbuxum er hún sofnaði, en ákærði hefði klætt hana úr þeim. Hún lýsti kynnum sínum af ákærða, en þau hafi verið í sambúð fyrir um 15 árum. Þá lýsti hún því hvernig hún kom ákærða út úr íbúðinni en hún kvaðst hafa fundið nærbuxur hans á svefnherbergisgólfinu, en þær afhenti hún lögreglunni. Ákærði lýsti því hjá lögreglunni er hann kom á heimili Z þessa nótt. Hann hafi bankað á útidyrnar, en enginn hafi svarað. Hann hafi þá farið að glugga sem veit út í garðinn til að athuga hvort hann sæi Z. Hann kvaðst þá hafa veitt því athygli að stofugluggi var ekki festur og kvaðst ákærði hafa talið sig velkominn til Z þótt hann færi inn um gluggann, sem hann hafi gert. Hann kvað Z hafa verið hálfvaknaða er hann kom að henni í svefnherberginu og hafi hún verið glöð að sjá hann og spurt hvort hann ætlaði ekki að koma upp í rúm til hennar. Hann kvaðst hafa flýtt sér að afklæðast og farið upp í rúm til hennar. Ákærði kvað þau Z hafa verið í keleríi og ástaratlotum ,,sem fór ekki alla leið”, þar sem ákærði hafi verið frekar drukkinn og Z hafi ekki haft mikinn áhuga, en bara viljað faðma hann eins og ákærði lýsti. Nú verður rakinn framburður ákærða og vitna fyrir dómi. Ákærði neitar sök. Hann lýsti erjun við barnsmóður sína 11. janúar sl. og ferð sinni í miðbæinn um nóttina. Hann hafi munað eftir Z er hann fór fram hjá gömlum vinnustað hennar um nóttina en hann kvað þau Z hafi verið í sambúð á árunum 1984 til 1987. Hann kvað bróður sinn hafa verið kvæntan systur Z og vegna þeirra tengsla kvaðst ákærði stöku sinnum hafa hitt Z eftir að sambúð þeirra lauk. Hann kvaðst síðast hafa hitt Z í ágústmánuði síðastliðnum. Eftir að muna eftir Z við að ganga fram hjá fyrrum vinnustað hennar um nóttina kvaðst hann hafa ákveðið að hitta hana og tekið leigubifreið heim til hennar upp úr klukkan 3 um nóttina. Hann kvaðst hafa verið frekar drukkinn. Hann kvaðst hafa séð ljós loga í íbúðinni. Ekki hafi verið svarað er hann bankaði og hringdi dyrabjöllu, sem hann kvaðst telja að ekki hafi heyrst í. Hann kvaðst hafa verið á leiðinni í burtu er hann sá opinn glugga. Fyrir dómgreindarleysi og sökum ölvunar kvaðst hann hafa farið inn um gluggann, en það kvaðst hann hafa talið sjálfsagt, þar sem þau Z þekktust. Við að fara inn um gluggann kvaðst hann hafa brotið stórt leirker sem stóð á gólfinu og hafi honum brugðið mikið við hávaðann sem af því hlaust. Hann kvaðst hafa fundið Z inni í sínu herbergi og hafi hún horft á hann og heilsað honum er hann kom þar inn. Hann kvað hana ekki hafa verið hissa að sjá sig og kvaðst hann hafa klætt sig úr fötum eftir að hún heilsaði honum og sagði honum að koma eða eitthvað í þá áttina, eins og ákærði bar. Án mikilla orðaskipta hafi hann þessu næst farið upp í rúm til hennar, þar sem hann kvað þau hafa verið í ,,einhverju keleríi”. Hann kvaðst ekki hafa verið í ásigkomulagi til að hafa við hana samfarir. Hafi hann sett lim sinn inn í Z hafi það ekki verið það sem ákærði kalli samfarir eða samfarahreyfingar og skýrði hann það af ástandi sínu. Hann kvað hugsanlegt að hann hafi sett lim sinn inn í Z, en það væri óljóst. Hann kvað Z hafa verið vakandi allan tímann sem þau voru upp í rúminu og lýsingin í ákærunni um að hún hafi ekki getað spornað við verknaðinum sökum svefndrunga geti ekki passað og það sem fram fór hafi farið fram með hennar samþykki. Ákærði kvað Z hafa verið rólega. Eftir um 5 mínútur í rúminu hafi Z staðið á fætur, klætt sig og haldið fram í eldhús. Hann kvaðst einnig hafa klætt sig og haldið fram í eldhús, en hann kvaðst ekki hafa fundið nærbuxur sínar. Í eldhúsinu hafi Z spurt hann að því hvernig hann hefði komist inn í íbúðina til hennar. Hann lýsti samræðum þeirra í eldhúsinu. Ákærði kvaðst hafa farið í góðu eftir að Z hefði hringt í leigubíl fyrir hann. Hann kvaðst hafa ætlað að hringja í Z daginn eftir, sem ekki hafi orðið úr. Þá lýsti hann því er bróðir hans hringdi í hann og tilkynnti honum að Z ætlaði að kæra hann. Hann kvaðst ekki hafa rætt við Z eftir þetta. Z kvaðst hafa búið með ákærða á árunum 1984-1987. Hún kvaðst hafa vitað af ákærða síðan sökum þess að systir hennar var gift bróður hans og fyrir hafi komið að hún hafi hitt ákærða í fjölskylduboðum. Hún kvaðst engin önnur samskipti hafa haft við ákærða, utan ef til vill að hafa hitt hann einu sinni á ári fyrir tilviljun. Þá lýstu hún stuttu sambandi þeirra fyrir 9 til 10 árum. Hún kvaðst telja að hún hafi hitt ákærða fyrir tilviljun einu til einu og hálfu ári á undan atburði þeim sem í ákæru greinir. Hún kvað engan vinskap hafa verið milli þeirra ákærða, en hann hafi hins vegar átt það til að hringja í hana ölvaður. Z kvaðst að kvöldi 11. janúar síðastliðinn hafi farið út að skemmta sér ásamt hópi af fólki. Hún kvaðst hafa verið mjög þreytt eftir mikla vinnu og verið illa upplögð. Eftir að hafa drukkið þrjá til fjóra bjóra á skemmtistaðnum kvaðst hún hafa tekið leigubíl heim til sín um kl. 01.30. Eftir heimkomu kvaðst hún hafa ,,steinrotast” uns hún vaknaði með ákærða ofan á sér, þar sem hann hafi verið að hafa við hana samfarir og viðhaft hreyfingar eins og þær sem lýst er í ákærunni. Hún kvaðst ekki hafa orðið hans vör áður og ekki hafa heyrt neitt, hvorki bank, þrusk né læti í íbúðinni. Hún hafi vaknað við það að ákærði hvíslaði nafn hennar í eyra henni auk þess sem hann hafi sagst elska hana. Hún kvaðst ekki hafa áttað sig strax á hvað var að gerast, en dimmt hafi verið inni. Henni hafi brugðið mjög, en tekist að hrinda ákærða ofan af sér. Hún kvaðst hafa stokkið fram úr rúminu, klætt sig í peysu og haldið fram í eldhús, en þá kvaðst hún hafa áttað sig á því hver var þarna á ferðinni. Ákærði hafi komið á eftir henni, en hann hafi verið rólegur, og sest nakinn á stól. Ekki hafi verið hægt að ná neinu sambandi við hann. Hann hafi talað endalaust og sagt henni hvað hann elskaði hana mikið. Hún kvaðst hafa farið inn í svefnherbergið aftur til að sækja föt hans og kvaðst hún þá hafa séð ummerki í stofunni og áttað sig á því að ákærði hefði komið inn um stofugluggann. Hún kvaðst hafa verið hrædd við ákærða en fært honum fötin, hringt á leigubíl og skipað honum út. Hann hafi verið mjög lengi og kvaðst hún þá hafa hringt á annan leigubíl. Hann hafi síðan farið. Hún kvað hann hafa hringt daginn eftir eða á mánudeginum, og kvaðst hún hafa svarað en lagt á. Eftir að hann fór kvaðst hún ítrekað hafa reynt að ná símsambandi við vinkonu sína uns hún sendi henni símaskilaboð og bað hana um að hafa við sig samband. Z kvaðst hafa ákveðið að leggja fram kæru á hendur ákærða eftir að hún hafi farið á neyðarmóttöku og náð að átta sig á því sem hafði gerst, en hún lýsti því að sér hafi fundist þessi atburðarás mjög óraunveruleg í fyrstu. Hún kvaðst hvorki hafa gefið ákærða né öðrum neitt það til kynna að hún vildi hafa við ákærða eitthvert kynferðislegt samband. Hún lýsti þeim slæmu áhrifum sem atburðurinn hefði haft á hana. A, systir Z, lýsti því er hún ræddi í síma við Z um hádegið á sunnudeginum eftir atburðinn. Hún kvað Z í fyrstu hafa verið mjög skrýtna, en hún hafi síðan greint sér frá því sem gerðist og að hún hafi vaknað með ákærða ofan á sér og að hafa við sig samræði. Hún hafi náð að komast undan honum og fram í eldhús, en ákærði hafi komið nakinn á eftir henni. Z hafi síðan komið ákærða út eftir að hafa hringt á leigubíl fyrir hann. A kvað ákærða hafa hringt í sig eftir að hún hafi rætt við systur sína um þessa atburði. Fram hafi komið hjá ákærða að hann hafi viljað fá hana til að ræða við Z fyrir sig og hann vildi bæta fyrir þetta. B, vinkona Z, kvaðst hafa séð skilaboð á síma sínum og þá hringt í Z 12. janúar, en þær hafi verið saman að skemmta sér kvöldið áður. Z hafi þá greint henni frá því að hún hafi vaknað með ákærða ofan á sér og inni í sér. Z hafi sagt henni frá því að hún hafi verið lengi að vakna og átta sig á því hvað var að gerast. Hún hafi síðan náð að átta sig og tekist að ýta honum ofan af sér. Þessu næst hafi hún klætt sig í peysu og haldið fram í eldhús, en ákærði hafi komið nakinn á eftir henni. B hafði síðan eftir Z að henni hafi tekist að koma ákærða í burtu eftir að hafa hringt á leigubíl fyrir hann. Hún kvaðst hafa spurt Z hvernig ákærði hefði komist inn til hennar og hún þá sagt að hann hefði komið inn um glugga. Hún kvað Z hafa verið mjög ólíka sjálfri sér er hún greindi henni frá þessu, en hún kvaðst hafa þekkt Z frá 10 til 12 ára aldri. Þóra kvaðst hafa fylgt Z á neyðarmóttöku. C, vinkona Z, lýsti því er hún hringdi í Z laugardaginn 12. janúar til að fá fréttir af skemmtuninni sem hún vissi að Z sótti kvöldið áður. C kvaðst hafa heyrt á Z að eitthvað var að. Í símtali einum til tveimur tímum síðar hafi Z greint sér frá því að hún hafi vaknað um nóttina með ákærða ofan á sér hafandi við hana samræði. Z hafi lýst því er hún klæddist peysu og hélt fram í eldhús og ákærði hafi komið nakinn á eftir henni. Hún hafi lýst atburðum inni í eldhúsi uns hún hafi hringt á leigubíl í tvígang og komið ákærða út. Z hafi verið í losti, en hún hafi greint vitninu frá því að ákærði hafi brotist inn til hennar. D, bróðir ákærða, lýsti vitneskju sinni um málið. Hann lýsti því er Z hringdi í hann á sunnudeginum eða mánudeginum eftir atburðinn sem í ákærunni greinir. Z hafi greint honum frá því að hún hafi vaknað með ákærða ofan á sér um nóttina. Hún hafi velt ákærða ofan af sér og hafi hún þá farið fram í eldhús, en ákærði fylgt henni nakinn. Þá hafi hún farið inn í svefnherbergi sitt, sótt föt ákærða, hringt á leigubíl og sagt ákærða að koma sér heim. Ekki er ástæða til að rekja vitnisburð D frekar. Guðbjörg Ragna Ragnarsdóttir sálfræðingur staðfesti vottorð sem hún ritaði vegna fimmtán viðtala við Z vegna þessa máls. Niðurstaða Sannað er með skýlausri játningu ákærða og með öðrum gögnum málsins að hann fór heimildarlaust inn í íbúð Z eins og lýst er í ákærunni og varðar sú háttsemi hans við 231. gr. almennra hegningarlaga. Z kom á neyðarmóttöku 12. janúar kl. 16.00. Frásögn hennar þar af atburðum er efnislega á sama veg og hún greindi frá bæði hjá lögreglu og fyrir dómi. Í skýrslu neyðarmóttöku segir að frásögn Z hafi verið skýr en hún hafi ekki verið fyllilega áttuð á því hvernig hún ætti að taka á málinu. Þá segir m.a. að óraunveruleikakenndar hafi orðið vart hjá henni. Ákærði reyndi bæði að hringja dyrabjöllu og banka áður en hann fór inn um gluggann. Sannað er með framburði ákærða og vitnisburði Z og með ljósmyndum af vettvangi að ákærði braut við þetta leirker á gólfinu, sem af hefur hlotist hávaði, enda bar ákærði að sér hafi brugðið. Ákærði bar að Z hafi verið vakandi er hann kom í svefnherbergi hennar og að hún hafi boðið honum umsvifalaust upp í rúmið til sín og allt sem þar gerðist hafi verið með hennar samþykki. Þessi framburður ákærða og framburður hans í heild um það sem gerðist eftir að hann kom í húsið inn um gluggann um hánótt þykir svo ótrúverðugur að hann sé að engu hafandi, enda í ósamræmi við allt annað sem fram er komið í málinu. Ákærði bar hjá lögreglu að hann hafi vænst þess að hann væri velkominn til Z þótt hann færi inn um gluggann. Ekkert er fram komið í málinu sem bendir til þess að Z hafi nokkurn tíma gefið til kynna að hún bæri einhverjar þær tilfinningar í garð ákærða, að hann hafi þess vegna mátt vænta þess að hann væri velkominn inn til hennar, inn um glugga um hánótt meðan hún svaf. Þvert á móti hefur Z borið að hún hafi aldrei gefið í skyn að hún hefði einhverjar slíkar tilfinningar í garð ákærða. Z hefur borið að hún hafi vaknað með ákærða ofan á sér hafandi við sig samræði. Hún viti ekki hversu lengi þetta hafi staðið yfir, en hún hafi verið þreytt og sofið fast og því verið lengi að átta sig. Samkvæmt öllu því sem nú hefur verið rakið telur dómurinn sannað með vitnisburði Z, sem fær stuðning af vitnisburði þeirra vitna sem komu fyrir dóminn og öðrum gögnum málsins, að atburðir hafi verið með þeim hætti sem í ákæru greinir og að Z hafi sökum svefndrunga ekki getað spornað við verknaðinum. Þessi háttsemi ákærða varðar við 196. gr. almennra hegningarlaga, svo sem í ákæru greinir. Ákærði hefur ekki áður hlotið refsingu. Hann er sakfelldur fyrir að brjóta gegn friðhelgi heimilis Z og að brjóta gegn kynfrelsi hennar. Brot hans eru gróf. Refsing hans er ákvörðuð með hliðsjón af 77. gr. almennra hegningarlaga og þykir þannig hæfilega ákvörðuð fangelsi í 15 mánuði. Z á rétt miskabótum úr hendi ákærða sbr. 26. gr. skaðabótalaga. Þykja bæturnar hæfilega ákvarðaðar 700.000 krónur auk dráttarvaxta frá 19. mars 2002 en þá var mánuður liðinn frá því ákærða var birt krafan. Ákærði greiði allan sakarkostnað, þar með taldar 200.000 krónur í málsvarnarlaun til Sveins Andra Sveinssonar hæstaréttarlögmanns og 100.000 krónur í réttargæsluþóknun til Þórdísar Bjarnadóttur héraðsdómslögmanns, skipaðs réttargæslumanns Z. Kolbrún Sævarsdóttir fulltrúi flutti málið fyrir ákæruvaldið. Dóminn kveða upp héraðsdómararnir Guðjón St. Marteinsson sem dómsformaður, Sigríður Ingvarsdóttir og Sigríður Ólafsdóttir. Ákærði, X, sæti fangelsi í 15 mánuði. Ákærði greiði Z 700.000 krónur í miskabætur auk dráttarvaxta samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 frá 19. mars 2002 að telja og til greiðsludags. Ákærði greiði allan sakarkostnað, þar með taldar 200.000 krónur í málsvarnarlaun til Sveins Andra Sveinssonar hæstaréttarlögmanns og 100.000 krónur í réttargæsluþóknun til Þórdísar Bjarnadóttur héraðsdómslögmanns, skipaðs réttargæslumanns Z.
|
Mál nr. 208/2014
|
Kærumál Gæsluvarðhald
|
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli c. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
|
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson og Benedikt Bogason og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 20. mars 2014 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 19. mars 2014, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 16. apríl 2014 klukkan 16. Kæruheimild er í 1. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að varnaraðila verði gert að dvelja á viðeigandi stofnun. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
|
Mál nr. 189/2007
|
Fasteignakaup Málsástæða Dráttarvextir
|
T keypti af G ehf. íbúð í húsi við Engjavelli í Hafnarfirði með kaupsamningi 5. nóvember 2004 en húsið var þá í byggingu. Kaupverðið var 15.900.000 krónur og skyldi það greiðast við undirritun kaupsamnings með 1.500.000 krónum, síðan með tveimur afborgunum samtals að fjárhæð 1.680.000 krónur og að lokum með bankaláni að fjárhæð 12.720.000 krónur. Samkvæmt kaupsamningnum átti bankalánið og afborganirnar tvær að vera vísitölutryggðar miðað við grunnvísitölu í október 2004. T hélt eftir síðari afborguninni og greiddi ekki vísitöluhækkun fyrri afborgunarinnar en hún taldi að íbúðin hefði verið haldin nánar tilgreindum göllum. Það þótti ekki sannað og var henni gert að greiða þessar eftirstöðvar kaupverðsins með umsaminni vísitöluhækkun. Þá var fallist á kröfu G ehf. um ógreiddan mismun á skuld vegna lántökunnar og umsamda vísitöluhækkun á láninu. Hins vegar var hafnað fjárkröfu G ehf. vegna ógreiddra dráttarvaxta fyrir þann tíma sem leið frá því félagið taldi að afgreiða hefði átt lánið til þess og þar til T greiddi andvirði þess, enda ekki kveðið á um það í kaupsamningi hvenær sú greiðsla skyldi innt af hendi.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Jón Steinar Gunnlaugsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 4. apríl 2007. Hún krefst aðallega sýknu af kröfu stefnda en til vara að krafa hans verði lækkuð. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Meðal gagna málsins er „kvittun fyrir deponeringu“ þar sem fram kemur að áfrýjandi hafi 7. apríl 2006, stuttu fyrir þingfestingu málsins, geymslugreitt 1.500.000 krónur í Landsbanka Íslands hf. Í kvittuninni segir meðal annars að um sé að ræða lokagreiðslu vegna íbúðarkaupa Engjavöllum 5a. Síðar segir: „G. Leifsson fær greitt út þegar afsal verður útgefið.“ Ekki verður séð að áfrýjandi hafi sent stefnda tilkynningu um þessa aðgerð eða látið honum í té skilríki fyrir greiðslunni. Við munnlegan flutning málsins fyrir Hæstarétti kvað áfrýjandi sýknukröfu sína byggjast á því að hún væri með þessum hætti búin að efna skuldbindingar sínar samkvæmt kaupsamningnum við stefnda 5. nóvember 2004 sem um er deilt í málinu. Varnir áfrýjanda, svo sem þeim var lýst í greinargerð í héraði, voru ekki byggðar á málsástæðu sem að þessu laut og ekki er neitt að þessu vikið í niðurstöðukafla héraðsdóms. Á þessu er ekki heldur byggt í greinargerð áfrýjanda til Hæstaréttar. Kemur þessi málsástæða því ekki til meðferðar fyrir Hæstarétti. II. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verða staðfestar niðurstöður hans um skuld áfrýjanda á 1.050.627 krónum vegna eftirstöðva samkvæmt A-lið kaupsamnings. Þá er með vísan til forsendna dómsins staðfest niðurstaða hans um að hafna kröfu áfrýjanda vegna galla á hinni seldu íbúð. Loks er á sama hátt staðfest niðurstaða héraðsdóms um greiðsluskyldu áfrýjanda á 412.300 krónum en þar er um að ræða ógreiddan mismun á skuld vegna lántöku samkvæmt E-lið kaupsamnings og vísitöluhækkunar á kröfuliði sem undir þennan staflið kaupsamningsins falla. Héraðsdómur féllst á kröfu stefnda um 36.920 krónur vegna dráttarvaxta af andvirði svonefnds viðaukabréfs að fjárhæð 3.088.100 krónur frá 25. júlí 2005 til 16. ágúst sama ár. Hér var um að ræða greiðslu á andvirði skuldabréfs eftir lántöku áfrýjanda, sem ekki var kveðið á um í kaupsamningi aðila hvenær inna skyldi af hendi. Jafnvel þó að áfrýjandi hafi látið 22 daga líða frá því hún fékk lánsfjárhæðina greidda inn á bankareikning sinn og þar til hún innti greiðsluna af hendi til stefnda, þykja ekki efni til að fallast á að henni hafi borið skylda til að greiða dráttarvexti á fjárhæðina þann tíma. Verður áfrýjandi því sýknuð af þessum kröfulið. Samkvæmt framansögðu verður áfrýjandi dæmdur til að greiða stefnda skuld að fjárhæð 1.462.927 krónur. III. Stefndi krafðist í héraði dráttarvaxta samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af einstökum kröfuliðum frá þeim upphafsdögum sem greinir við lýsingu á kröfu hans í héraðsdómi. Héraðsdómari hafnaði því að öllu verulegu að kröfuliðirnir bæru dráttarvexti frá fyrri tíma en 11. desember 2005. Eigi að síður var komist að þeirri niðurstöðu að upphafstími dráttarvaxta á kröfu um vísitöluhækkun á greiðslu samkvæmt 2. tölulið A-liðar kaupsamnings að fjárhæð 20.492 krónur er talinn eiga að vera 5. júlí 2005 og ofangreind krafa 36.920 krónur, sem áfrýjandi er sýknuð af fyrir Hæstarétti, var látin bera dráttarvexti frá 16. ágúst sama ár. Við kröfugerð í héraði krafðist stefndi ekki dráttarvaxta af nefndum 20.492 krónum fyrr en frá 8. júlí 2005. Verður fallist á að kröfuliðurinn beri slíka vexti frá þeim tíma. Þá verður staðfest niðurstaða héraðsdóms, sem ekki hefur verið gagnáfrýjað, um að upphafsdagur dráttarvaxta skuli vera 11. desember 2005. Í hinum áfrýjaða dómi var komist að þeirri niðurstöðu að nokkrir kröfuliðir stefndu, sem teknir voru til greina, skyldu frá mismunandi upphafsdögum og fram til 11. desember 2005 bera vexti „samkvæmt niðurlagi 4. gr. laga nr. 38/2001“ í stað dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001. Ekki hafði komið fram í málinu krafa frá málsaðilum um að miða bæri við vexti samkvæmt þessu lagaákvæði og enginn málflutningur farið fram um það. Fyrir Hæstarétti gátu málsaðilar ekki skýrt á hvaða sjónarmiðum þessi niðurstaða héraðsdóms væri byggð. Er því ekki unnt að staðfesta héraðsdóminn að þessu leyti. Eins og dómkröfum og málsástæðum fyrir Hæstarétti er háttað eru ekki efni til annars en að láta við það sitja að staðfesta héraðsdóm um að umræddir kröfuliðir skuli bera dráttarvexti frá 11. desember 2005. Málskostnaðarákvæði héraðsdóms verður staðfest, en stefndi hefur ekki áfrýjað dóminum fyrir sitt leyti. Áfrýjanda verður gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Áfrýjandi, Theódóra Óladóttir, greiði stefnda, G. Leifssyni ehf., 1.462.927 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 20.492 krónum frá 8. júlí 2005 til 11. desember sama ár en af 1.462.927 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Málskostnaðarákvæði héraðsdóms er staðfest. Áfrýjandi greiði stefnda 500.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Má þetta var dómteið 14. nóvember s.l. að loknum munnlegum málflutningi. Stefnandi er G. Leifsson ehf., 431197-2359, Lækjarbergi 14, Hafnarfirði, en stefnda er Theodóra Óladóttir, kt. 150949-4249, Engjavöllum 5a, Hafnarfirði. Umboðsmaður stefnanda er Bjarni S. Ásgeirsson hrl., en umboðsmaður stefndu er Sveinn Andri Sveinsson hrl. I. Dómkröfur. 1. Stefnandi gerir kröfu um að stefnda verði dæmd til að greiða henni 1.659.552 krónur ásamt dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 af kr. 261.595 krónum frá 22. apríl 2005 til 8. júlí 2005, af 1.312.222 krónum frá þeim degi til 16. ágúst 2005 af 1.462.927 krónum frá þeim degi til 23. janúar 2006 en af 1.659.522 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi. 2. Stefnda krefst aðallega sýknu af kröfum stefnanda, en til vara er krafist lækkunar á kröfum stefnanda. Þá er krafist málskostnaðar úr hendi stefnanda. II. Málsatvik. Með kaupsamningi dagsettum 5. nóvember 2004 seldi stefnandi stefndu íbúð í húsinu nr. 5a við Engjavelli í Hafnarfirði merkt 01-0101, fastanr. 226-9272. Húsið var í byggingu, en miðað var við að húsið væri fullfrágengið að utan ásamt lóð og íbúðin tilbúin að innan án gólfefna nema á baðherbergi og þvottahúsi. Er ástandinu lýst nánar í skilalýsingu sem lá frammi við gerð kaupsamnings. Kaupverðið var samtals 15.900.000 og skyldi greiðast þannig. 2. Við sölu eignar stefnda að Hlíðarhjalla 68 í Kópavogi og eigi síðar en 5. júlí 2005 kr. 680.000,- 3. Við afhendingu eignar kr. 1.000.000,- 4. Með láni frá Landsbanka Íslands og er lánið miðað grunnvísitölu í október 2004 (235,6 stig) kr. 12.720.000,- Í búðin skyldi samkvæmt kaupsamningnum afhent á tímabilinu apríl-júní 2005, en var afhent 8. júlí 2005. Stefnda hafði greitt eins og umsamið var 1.500.000 krónur við undirritun samnings og greiðsla samkv. 2. tölulið A lið kaupsamnings 5. júlí 2005, en eftirstöðvar kaupverðsins 1.000.000 krónur sem skyldi greiðast við afhendingu var ekki greitt þá og er enn í vanskilum. Í kaupsamningnum er kveðið á um að greiðslu þessar skv. 2. og 3. tl. A liðar kaupsamningsins séu tryggðar með vísitölu neysluverðs grunnvísitala 235,6. Greiðslur samkv. 4. lið hér að framan eða E-lið kaupsamnings höfðu heldur ekki borist með þeim hætti, sem stefnandi reiknaði með að greiðslan kæmi 10 dögum eftir útgáfu fokheldisvottorðs, en við útgáfu vottorðsins sé eignin orðið veðhæf og frá þeim tíma taki venjulega 10 daga að fá lánið afgreitt frá lánastofnun í fasteignaviðskiptum, ef lántakandi leggir það af mörkum., sem ætlast er til af honum og farið var yfir með honum við gerð tilboðs og kaupsamnings. Fokheldisvottorð var gefið út 7. mars 2005 og andvirði frumbréfs að upphæð 9.579.950 krónur ásamt viðbót var lagt inn á reikning stefnanda 22. apríl 2005 og andvirði viðaukabréfs með viðbót var lagt inn á reikning stefnanda 16. ágúst 2005. Fram er komið að stefnda, sem gert var ráð fyrir í kaupsamningi að tæki vísitölutryggt lán hjá Landsbanka Íslands, hafi horfið frá því og tekið gengistryggt lán og vísar stefnda til þess að greiðsludagur þess láns hafi ekki verið fyrirfram ákveðinn í kaupsamningi. Ekki er fram komið að stefnda hafi gert neinar athugasemdir við ástand íbúðarinnar er hún tók við henni, en stuttu síðar kvaðst hún hafa kvartað munnlega við stefnanda og fasteignasalann, sem annaðist sölu íbúðarinnar og síðar skriflega og vísar stefnda þá í matsgerð Magnúsar Þórðarsonar, byggingarmeistara, sem hún fékk án dómkvaðningar, til að meta til verðs þá galla sem hún taldi vera á íbúðinni og bréfs fyrrverandi lögmanns og í bréfi talsmanns stefndu til stefnanda. Í þessum gögnum kemur fram, að matsmaður telur frárennsli frá sturtuklefa ekki í lagi og metur kostnað við úrbætur á 15.000 krónur. Hann telur halla á baðherbergisgólfi ekki réttan, þannig að vatnið leiti ekki að niðurfallinu, heldur að hurð fram í stofu og verði ekki bætt úr því öðruvísi en að taka gólfflísarnar af , ná svo fram réttum halla og leggja á nýjar flísar og metur hann kostnaðinn við þetta á 130.000 krónur. Þá metur hann kostnaðinn við að bæta úr því að spónn á svefnherbergisskápum er ekki samstæður á 75.000 krónur eða í allt 220.000 krónur. Þá er og fundið að útreikningum í lokauppgjöri, að dráttarvextir að fjárhæð 200.000 krónur séu reiknaðir af húsbréfum, þó að áskilnaður í skilyrtu veðleyfi stefnanda sé um að viðskiptabanki leggi fjárhæðina beint inn á reikning stefnanda. Þá sé og þrátt fyrir vísitölulækkun á bréfum til útborgunardags farið fram á dráttarvexti til seljanda. Þá sé uppgjörsvísitala í bréfunum miðuð við október 2004, en eigi að vera nóvember 2004. Þá hafi stefnandi ekki áður en lokagreiðsla skyldi fara fram, aflétt áhvílandi veðskuldum Sparisjóðs Hafnarfjarðar, svo sem áskilið hafi verið í kaupsamningi. Stefnda kvaðst því hafa haldið eftir lokagreiðslum og deponerað fyrir henni í banka. Þá er og fundið að því að íbúðin hafi ekki verið afhent á réttum tíma. III. Málsástæður og lagarök. 1. Stefnandi byggir á því, að stefndu hafi borið samkvæmt 3. tölulið a-liðar kaupsamnings að greiða við afhendingu íbúðarinnar 1.000.000 krónur ásamt vísitöluhækkun á þá greiðslu og greiðslu samkvæmt 2. tölulið en við það hafi ekki verið staðið. Það sé á ábyrgð stefndu að flýta því sem mest að allar upplýsingar berist viðkomandi lánastofnun, í þessu tilviki LÍ og framgangur samnings sé sem eðlilegastur, þannig að afgreiða megi andvirði lánsins til stefnanda. Allar tafir umfram það sem eðlilegt megi teljast, séu á ábyrgð stefndu og er krafist að hún greiði stefnanda bætur sem svari til dráttarvaxta eða dráttarvexti af kr. 9.579.950 (9.483.950 + 96.300), þann mánaðar tíma sem dráttur hafi orðið af hennar völdum á greiðslu andvirði frumbréfs. Dráttarvextir hafi numið á þessum tíma sem svarar 20% ársvöxtum, sem nema því samtals kr. 159.666. Þá hafi stefnda ekki greitt stefnanda andvirði þess viðaukabréfs sem hún hafi fengið greitt á reikning sinn hinn 25. júlí 2005, fyrr en rúmum 3 vikum eftir að henni barst greiðslan eða hinn 16. ágúst 2005. Stefnandi gerir nú kröfur um bætur sem svari dráttarvöxtum vegna þessa tímabils af kr. 3.088.100 (kr. 3.057.200 + kr. 30.900). Dráttavextir á þessu tímabili svara 20.5% ársvöxtum, eða kr. 36.929. Samtals sé því hér um að ræða kr. 159.666 + kr. 36.929, eða kr. 196.595. Uppgjörsfundur milli kaupanda og seljanda hafi farið fram hjá Fasteignastofunni hinn 6. desember 2005. Ekki hafi náðst samkomulag um greiðslur. Stefnda hafi ekki greitt ofangreindar skuldir sínar og borið fyrir sig galla á hinu selda. Vísi stefnda þar til bréfs talsmanns síns, Óskars Mikaelssonar, sbr. dskj. 6 og matsgerðar, dskj. 5. Þessari málsástæðu stefndu hafi verið svarað efnislega sbr. dskj. 9, bréfs lögmanns stefnanda til lögmanns stefndu dags. 22.2.2006. Alfarið sé hafnað öllum kröfum stefndu. Þar sem stefnda hafi ekki greitt skuld sína þrátt fyrir ítrekaðar greiðsluáskoranir sé stefnanda því nauðsyn að fá dóm fyrir kröfu sinni. Kröfur stefnanda sundurliðast þannig: I. Skuld skv. A-lið kaupsamnings. 1. Eftirstöðvar kaupverðs skv. A-lið 3. tl. kr. 1.000.000 2. Umsamin vísitöluhækkun á greiðslu skv. A-lið 3. tl. til afhendingar eignar júlí 2005, (okt. 2004/júní 2005, 235,6 / 242,7 stig) kr. 30.135 3. Umsamin vísitöluhækkun á greiðslu hinn 5. júlí 2005 skv. A-lið 2. tl. kr. 680.000, (okt. 2004/júlí 2005, 235,6 / 242,7 stig) kr. 20.492 kr. 1.050.627 II. Eftirstöðvar kaupverðs skv. E-liðs kaupsamnings. 4. Ógreiddur mismunur kr. 51.950 5. Vísitöluhækkun á mismun, 235,6 / 243,2 (okt. 2004 / ágúst 2005) kr. 1.675 6. Umsamin vísitöluhækkun á frumbréf, kr. 9.630.000, 235,6 / 242 (okt.2004 / apríl 2005, greitt 22. apríl 2005) kr. 261.595 7. Umsamin vísitöluhækkun á viðaukabréf kr. 3.090.000, 235,6 / 243.2 (okt. 2004 / ágúst 2005, greitt 16. ágúst 2005) kr. 97.080 kr. 412.300. III. Ógreiddir dráttarvextir vegna greiðsludráttar kaupanda. 8. Dráttarvextir af kr. 9.579.950 frá 22.3.2005 til 22.4.2005 kr. 159.666 9. Dráttarvextir af kr. 3.088.100 frá 25.7.2005 til 16.8.2005 kr. 36.920 kr. 196.595. Samandregið gerir stefnandi því kröfur sbr. I, II og III, kr. 1.659.522 Stefnandi höfðar mál þetta skv. ákvæðum laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála í héraði. Stefnandi vísar til samningsbundinnar skyldu stefndu að greiða umkrafðar eftirstöðvar kaupverðs og verðbætur á greiðslur, sem séu rækilega tilgreindar í kaupsamningi. Þá vísi stefnandi til almennra reglna kröfuréttar og bótaréttar varðandi tjón það sem stefnda hefur bakað stefnanda með því að draga greiðslur til stefnanda. Vísað sé m.a. til 12. gr. kaupsamnings, þar sem fjallað er um dráttarvexti af vanskilum. Vísi stefnandi til meginreglna kauparéttar og samningaréttar í þessu efni og skyldu kaupanda að inna greiðslu af hendi á tilgreindum tíma og þá meginreglu að loforð eigi að efna. 2. Stefnda byggir aðalkröfu sína á því að gjalddagi greiðslunnar skv. 3. tl. A. liðar kaupsamnings um fasteigna að Engjavöllum 5 sé í raun og veru ekki kominn þar sem eignin hafi ekki verið afhent í umsömdu ástandi og veðlánum sem stöfuðu frá stefnanda hafi ekki verið aflétt af eigninni á réttum tíma. Það liggi fyrir að stefnda hafi verið að kaupa nýja fasteign og átti að geta gengið út frá því sem vísu að eignin væri ekki haldin verulegum göllum eins og raunin sé. Þá lýsir stefnda yfir gagnkröfu til skuldajafnaðar vegna vanefnda stefnanda á kaupsamningi og þeirra galla á fasteigninni sem séu tilgreindir hér að neðan: 1. Baðgólf sé haldið verulegum galla sem lýsi sér í því að vatn rennur ekki að niðurfall heldur frá því. 2. Veggur á milli baðherbergis og stofu hallar 10-12 mm, sem lýsir sér í því að hurð opnast sjálfkrafa. 3. Mikil tregða sé í niðurfalli frá sturtuklefa. 4. Skúffa undir baðvaski lokist ekki þar sem hún rekst í vatnslás frá vaski. 5. Hurðir á skápum í hjónaherbergi séu mjög áberandi mislitar. Stefnda hugðist eftir úthlutun málsins fá dómkvaddan matsmann til að meta hæfilega lækkun lokagreiðslu skv. kaupsamningi m..t.t. vanefnda stefnanda og gallanna sem voru á íbúðinni, en af því varð ekki. Kröfum stefnanda um greiðslu dráttarvaxta og upphafstíma þeirra sé sérstaklega mótmælt og eins vísitöluútreikningum stefnanda og þeim kröfum sem eiga rætur sínar að rekja til þeirra. Ef ekki verður fallist á aðalkröfu stefndu um sýknu geri stefnda þá kröfu til vara að dómkröfur stefnanda verði lækkaðar verulega. Stefnda vísar til málsástæðna og lagaraka fyrir aðalkröfu í greinargerð til stuðnings varakröfu sinni. Krafa stefndu um málskostnað byggi á 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þá sé gerð krafa um virðisaukaskatt á dæmdan málskostnað. Um lagarök sé vísað til laga nr. 40/2002 um fasteignakaup, einkum III. kafla laganna um eiginleika fasteignar, galla, fylgifé o.fl. og IV. kafla um vanefndarúrræði kaupanda. Einnig sé vísað til meginreglna samninga- og kröfuréttar um réttar efndir og afleiðingar vanefnda. Hvað varðar málskostnað sé vísað til 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Krafa um virðisaukaskatt á dæmdan málskostnað byggir á lögum nr. 50/1988, en stefnda er ekki virðisaukaskattskyld. IV. Sönnunarfærsla. Að hálfu aðilja var gefin skýrsla í málinu og vitni báru Óskar Mikaelsson, kt. 111243-4339, Aliso Viejo, Kaliforníu, Bandaríkjunum, fyrrverandi fasteignasali, Gunnar Svavar Friðriksson, kt. 080169-3889, Galtalind 10, Kópavogi, fasteignasali, Ívar Ásgrímsson, kt 110465-4599, Miðvangi 119, Hafnarfirði, sölumaður á fasteignasölu, Vignir Þorláksson, kt. 190159-5159, Svalbarða 5, Hafnarfirði, múrarameistari. Fram kom og er óumdeilt að farið var vel yfir kaupsamninginn er hann var gerður og sérstakir liðir hans kynntir, þ.á m. E-liður og kvaðst stefnda hafa gert sér grein fyrir þargreindum gjalddögum og vöxtum, en ekki að það væri ákveðin tímamörk um hvenær skuldabréfið skyldi gefið út, eða alla vega mundi hún ekki til þess. Hún hafði skilið vísitölubindinguna þannig, að henni bæri að greiða vísitölubætur á gjalddögum bréfsins eftir að þær hefðu lagst við höfuðstól bréfsins. Fram kom hjá fyrirsvarsmanni stefnanda, að vísitöluákvæðið væri miðað við þann tíma þegar íbúðin væri sett í sölu. Um leið og fokheldisvottorð lægi fyrir í þessu tilviki, 7. mars 2005, væri því komið til fasteignasölunnar og í framhaldi af því væri skuldabréfið útbúið og tæki viku til 11 daga að klára málið og fá lánið greitt út. Hann kvað þetta hafa dregist óeðlilega lengi hjá stefndu og hafi valdið vandræðum hjá henni um að ganga frá láninu og einnig hafi hún sagt að dóttir hennar yrði líka lántaki. Hann kvað hafa verið stofnaðan bankareikning í Sparisjóði Hafnarfjarðar fyrir hverja íbúð, en Sparisjóðurinn hafi fjármagnað bygginguna og væri með alsherjar veð í húsinu á 1. veðrétti og eftir að lánastofnun greiddi út lánið færi það beint á þennan reikning og þetta gerist yfirleitt 2-3 dögum síðar, en greiðslan vegna útborgunar á hinu gengistryggða láni er stefnda tók hafi gengið beint inn á reikning hennar og síðar borist til stefnanda. Fram kom hjá Gunnari Friðrikssyni, fasteignasala, að allar greiðslur í sambandi við kaup á íbúðum í nýbyggingum væru vísitölutryggðar og væri þetta föst venja í fasteignaviðskiptum í dag, en öðru máli gegndi um notaðar íbúðir. Vitnið taldi algengt að frá þinglýsingu frumbréfs liðu 4-7 dagar þar til það fengist greitt. Það kvað hækkun á bréfinu vegna vísitöluhækkunar koma fram í uppgjöri, en vísitölubreytingar hafi áhrif á kaupverð bréfanna af hálfu bankanna. Fram er komið að Magnús Þórðarson, matsmaður sem er húsasmíðameistari, hafði ekki kvatt stefnanda né aðra á matsfund áður en hann framkvæmdi matið, en hann staðfesti niðurstöður sínar í matinu. Eftir gerð þess, hafði fyrirsvarsmaður stefnanda, Vignir Þorláksson ásamt Óskari Mikaelssyni og stefndu farið yfir hallann á baðgólfinu og kvað Óskar og fyrirsvarsmaður hafa sannreynt með nýju hallamáli að gólfið hallaði að niðurfallinu og þeir hafi hellt vatni á gólfið og það runnið að niðurfallinu, en fram kom hjá Vigni að hann hafi gætt þess, er gólfið var fleytt að það væri með eðlilegum vatnshalla m/v baðherbergi, en meiri vatnshalli væri í þvottahúsum. Þá kvað fyrirsvarsmaður stefnanda það hafa verið kannað að niðurfallsrör að sturtuklefa hafi annað vatnsflæðinu úr honum, en barkinn frá klefanum, sem tendist niðurfallsrörinu væri of grannur.. Þá er og komið fram, að gólfflísar hafi verið hreinsaðar og skipt um skápahurðir í svefnherbergi og aðrar lagfæringar hafi og verið unnar að ósk stefndu. Vitnið Óskar Mikaelsson kvaðst hafa langa reynslu af fasteignasölu og hafa aðstoðað stefndu vegna íbúðarkaupa hennar, en ágreiningur hafi verið í sambandi við gjaldtöku stefnanda við uppgjör og svo vegna galla á íbúðinni. Vitnið hafði mætt á uppgjörsfundi með stefndu og fundið að því, að ekki hafi verið minnst á útgáfudag í sambandi við skuldabréf skv. E-lið kaupsamnings. Það kvað það heimatilbúna venju að vísitölubinda lán fyrir útgáfu skuldabréfs, heldur væri venjan að vísitölubinda miðað við lögskiladag, þegar eign er afhent. Niðurstöður. Óumdeilt er í málinu, að stefnda skuldar stefnanda eftirstöðvar kaupverðs skv. 3. tl. A-liðar kaupsamningsins auk umsaminnar vísitöluhækkunar á þessa greiðslu frá samþykkt kauptilboðs til afhendingar íbúðar og svo vísitöluhækkun á greiðslu skv. 2. tölulið kaupsamningsins frá október 2004 til 5. júlí 2005 í allt 1.050.627 krónur. Á móti þessu hefur stefnda komið með gagnkröfu vegna galla á íbúðinni eða að henni hafi ekki verið skilað í því ástandi sem skilalýsing geri ráð fyrir og styðst hún í því sambandi við kostnaðarmat Magnúsar Þórðarsonar húsamsíðameistara, sem hún hafði fengið til að skoða og meta íbúðina án dómkvaðningar, en miðað við skilalýsingu og er niðurstaða hans, að það kosti 220.000 krónur að bæta úr þeim göllum sem hann telur vera á íbúðinni og hann sundurliðar þannig: 2. Halli á baðgólfi og nýjar flísar kr. 130.000,- 3. Spónn á hurðum, útskipti á 3 hurðum kr. 75.000,- Stefnandi hefur mótmælt matinu, þar sem matsmaður hafi ekki verið dómkvaddur til verksins og stefnandi hafi ekki átt þess kost að koma á matsfund og vera athugasemdir og er fallist á þessi sjónarmið stefnanda. Magnús hefur borið um skoðunina og matið hér fyrir dómi og einnig liggur fyrir vitnisburður Vignis Þorlákssonar og skýrsla fyrirsvarsmanna stefnanda um skoðun og könnun um meinta galla á baðgólfi og frárennsli frá sturtuklefa, en samkvæmt því töldu þeir sig hafa staðreynt að gólfhallinn á gólfinu væri nægilegur og að niðurfallinu og ónógt vatsnflæði frá sturtuklefa væri eins of fyrr greinir vegna þess að barkinn sem fylgdi sturtuklefanum og lægi að niðurfalli annaði ekki að flytja vatnið nógu hratt úr klefanum þar sem hann væri ekki nægilega víður. Stefnda og Óskar Mikaelsson voru viðstödd þessa athugun og hefur henni ekki verið hnekkt sérstaklega og fyrir liggur að ýmsar lagfæringar voru gerðar eftir afhendingu íbúðar þ.á m. skipt um hurðar á svefnherbergisskápum, vegna kvörtunar stefndu. Þegar þetta er allt virt, þykir bresta sönnun um gagnkröfu stefndu og er krafa stefnanda því tekin til greina óbreytt að þessu leyti. Þá þykir stefnda með undirskrift sinni undir kaupsamninginn hafa gengist undir að lánið samkvæmt E-lið samningsins bæri grunnvísitölu frá október 2004. Í 14. gr. laga nr. 38/2001 er heimild til að verðtryggja lán miðað við vísitölu neysluverðs og í reglum nr. 492/2001 um verðtryggingu sparisjár og lánsfjár, 3. mgr. 4. gr. kemur fram að grunnvísitala skuli vera sú vísitala sem í gildi er þegar lán er veitt, nema samningar eða eðli máls leiði til annars. Í kaupsamningi aðila verður að teljast heimild til að binda lánið við vísitölu frá október 2004 og stefnda verði að greiða þá hækkun á lánsfjárhæðinni, sem samsvara vísitöluhækkun frá október 2004, þar til lánið sem stefnda tók var greitt til stefnanda eða 22. apríl 2004 að því frumbréf varðaði, en 16. ágúst 2005 að því er viðaukabréf varðaði og verða útreikningar stefnanda um vísitöluhækkunina lagðir til grundvallar og nemur hún þegar bætt er við skuld stefndu vegna vangreidds hluta af höfuðstól lánsins 412.300 krónum. Úr því að stefnda gerði ekki ráð fyrir þessari hækkun er hún tók hið gengistryggða lán og hafði það sem nam þessari fjárhæð hærri og greiddi þá hækkun með jöfnum afborgunum af láninu, verður hún að hlíta því að greiða þessa fjárhæð við uppgjör vegna kaupanna. Stefnanda gerði og kröfu vegna greiðsludráttar stefndu, þ.e. að það hafi dregist úr hömlu hjá henni að gefa út skuldabréfin og fá greiðslu lánanna eftir að foheldisvottorð var gefið út. Fokheldisvottorð var gefið út 7. mars 2005 og má fallast á miðað við það sem tíðkanlegt er í sambandi við svona lántöku að tíminn til 22. mars 2005 hafi verið nægilegur til að ganga frá skuldabréfi og leggja inn til greiðslu í bankann, en frumbréfin virðast ekki hafa verið gefin út fyrr en 15. apríl og fengist greidd 22. apríl 2005 og er þá greiðslunni strax komið til stefnanda. Fram er komið hjá stefndu að þessi dráttur hafi stafað af því að breytingar hafi verið gerðar á skuldabréfinu og annar aðili, þ.e. dóttir hennar hafi komið að lántökunni. með henni. Á þessum tíma hafði stefnda ekki fengið íbúðina afhenta, en gert var ráð fyrir í kaupsamningi að afhendingin gæti farið fram í apríl, en hún fór ekki fram fyrr en 8. júlí 2005, án þess að neinar bætur hafi verið vegna þessa dráttar. Með því að stefnandi tekur sér í kaupsamningi 1-3 mánaða frest til að skila íbúðinni, verður ekki talið óeðlilegt að stefnda hafi aukið svigrúm til að ganga frá skuldabréfinu, en auk þess sem að framan er getið hefur hún borið að miklar annir hjá Landsbankanum hafi og valdið því að tekið hafi lengri tíma að afgreiða lánið. Stefnandi gaf stefndu engan úrslitafrest í sambandi við hvenær skuldabréfið skyldi í síðasta lagi útgefið og er því ekki fallist á kröfu stefnanda um dráttarvexti á 9.579.956 krónur frá 22. mars til 22. apríl 2005. Stefnda fékk hinsvegar greiðslu vegna viðbótarlánsins 25. júlí 2005, en skilaðir greiðslum ekki til stefndu fyrr en 16. apríl 2005 og er fallist á að hún greiði dráttarvexti af 3.088.100 krónum fyrir þetta tímabil eða 36.920 krónur. Íbúðin var afhent 8. júlí 2005 og höfðu eftir það komið í ljós ætlaðir gallar á íbúðinni sem stefnda fékk sérfróðan mann til að meta. Þá hafði heldur ekki verið aflétt áhvílandi veðskuldum á 1. veðrétti svo sem bar að gera 5. júlí 2005 samkv. 25. gr. kaupsamningsins og verður að telja að stefnda hafi með vísun til 44. gr. sbr. 46. gr. laga nr. 40/2004 verið rétt að halda eftir lokagreiðslunni, en formleg afhending íbúðarinnar verður þó talin hafa farið fram þó að aflétting lánanna hafi dregist. Í málinu er upplýst að tryggingarbréf sem hvíldi á 1. veðrétti íbúðar stefndu var aflýst hjá sýslumanninum í Hafnarfirði 16. nóvember 2005 og þá liggur og fyrir, að stefnandi hafði um svipað leyti gert þær lagfæringar á íbúðinni sem hann taldi sér skylt m/v skilalýsingu. Miðað við, að stefndu hefur ekki tekist að sanna þá galla sem hún bar fyrir sig um annað en svefnherbergishurðir, sem hefur verið skipt út þykir rétt að stefnda greiði vexti af lokagreiðslunni með vísitöluhækkun samkvæmt niðurlagi 4. gr. laga nr.38/2001 til 1. nóvember 2005 en dráttarvexti frá þeim tíma til greiðsludags og dráttarvexti af 20.492.00 krónum frá 5. júlí 2005. Samkvæmt þessu ber stefndu að greiða stefnanda 1.499.847 krónur þ.e. (1.050.627,- +412.300,-+36.920,-). Í málinu er miðað við að stefnda greiði vexti skv. niðurlagi 4. gr. laga nr. 38/2001 af kr. 261.595 krónum frá 22. apríl 2005 til 11. desember 2005, eða mánuði eftir ætlaðan uppgjörsdag, af 150.808 krónum frá 16. ágúst 2005 til 11. desember 2005, og af 1.050.627 krónum frá 8. júlí 2005 til 11. desember 2005. Stefnda greiði svo dráttarvexti skv. III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 af 20.492 krónum frá 5. júlí 2005 til 16. ágúst 2005, af 57.412 krónum frá þeim degi til 11. desember 2005 og af 1.499.847 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Eftir þessum úrslitum ber að dæma stefndu til að greiða stefnanda 282.000 krónur í málskostnað. Dóm þennan kveður upp Guðmundur L. Jóhannesson héraðsdómari. Stefnda, Theódóra Óladóttir greiði stefnanda G. Leifssyni ehf., 1.499.847 krónur ásamt vöxtum samkvæmt niðurlagi 4. gr. laga nr. 38/2001 af 261.595 krónum frá 22. apríl 2005 til 11. desember 2005, af 150.808 krónum frá 16. ágúst 2005 til 11. desember 2005 og af 1.057.627 krónum frá 8. júlí 2005 til 11. desember 2005. Stefnda greiði og dráttarvexti skv. III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 af 20.492 krónum frá 5. júlí 2005 til 16. ágúst 2005, af 57.412 krónum frá þeim degi til 11. desember 2005 og af 1.499.847 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Stefnda greiði stefnanda 282.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 524/2008
|
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 Gæsluvarðhald. C. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
|
Sýslumaðurinn á Akureyri krefst þess að kærði, X, kt. [...], með skráð lögheimili að [...], Reykjavík, sæti gæsluvarðhaldi til 30. september n. k., klukkan 14:30.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Páll Hreinsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 22. september 2008, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 24. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Norðurlands eystra 20. september 2008, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 26. september 2008 kl. 13.30. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst aðallega staðfestingar hins kærða úrskurðar en til vara að varnaraðila verði gert að sæta farbanni. Fallist verður á með héraðsdómi að fram sé kominn rökstuddur grunur um að varnaraðili hafi framið afbrot sem fangelsisrefsing er lögð við. Að þessu athuguðu og að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur, sbr. 3. mgr. 169. gr. laga nr. 19/1991. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
|
Mál nr. 480/1999
|
Kærumál Farbann Gæsluvarðhald. B. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
|
Úrskurður héraðsdóms um að I skyldi sæta farbanni á grundvelli 110. gr. sbr. b. lið 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Arnljótur Björnsson og Gunnlaugur Claessen. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 10. desember 1999, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum sama dag. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 10. desember 1999, þar sem varnaraðila var bönnuð för frá Íslandi til þriðjudagsins 1. febrúar 2000. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Til vara krefst hann þess að honum verði heimiluð för úr landi gegn tryggingu, en að því frágengnu, að farbanni verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
|
Mál nr. 301/2017
|
Kærumál Afhending gagna
|
Úrskurður héraðsdóms, þar sem hafnað var kröfu L um að nánar tilgreindum fyrirtækjum yrði gert að láta sér í té upplýsingar um X, var felldur úr gildi og krafan tekin til greina að hluta.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson og KarlAxelsson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari.Sóknaraðiliskaut málinu til Hæstaréttar með kæru 12. maí 2017, sem barst réttinum ásamtkærumálsgögnum 15. sama mánaðar. Kærður er úrskurðurHéraðsdóms Reykjaness 10. maí 2017, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um aðnánar tilgreindum fyrirtækjum verði gert að láta sóknaraðila í té upplýsingarum bankahólf, bankareikninga, banka- og fjármálaviðskipti oggreiðslukortaupplýsingar varnaraðila á tímabilinu frá 9. maí 2010 til 9. maí2017. Þá var hafnað kröfu sóknaraðila um að A hf. og B hf. verði gert að látalögreglu í té upplýsingar um kreditkortareikninga varnaraðila. Kæruheimild er íp. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Sóknaraðili krefst þess að fyrrgreindar kröfur verði teknar tilgreina.Einkahlutafélagið C var stofnað 7. febrúar 2014 og er í eiguvarnaraðila og eiginkonu hans. Á grundvelli úrskurðar héraðsdóms 10. maí 2017 umafléttingu bankaleyndar vegna félagins frá og með 7. febrúar 2014 til og með 9.maí 2017 hefur sóknaraðili aflað ýmissa gagna. Meðal þeirra eru upplýsingar um færslurí reiðufé á fjóra tilgreinda bankareikninga í eigu félagsins, samtals aðfjárhæð 385.699.458 krónur, í febrúar 2016. Þá liggja fyrir í málinuupplýsingar um millifærslu að fjárhæð 122.000.000 krónur inn á tilgreindanreikning, en sama dag og hún átti sér stað voru færðar 50.000.000 krónur afreikningi einkahlutafélagsins inn á reikning annars einkahlutafélags í eigu varnaraðila.Einnig voru sama dag með níu færslum lagðar samtals 2.801.787 krónur í reiðufé inná reikninga C ehf. Varnaraðili er undir rökstuddum grun um brot gegn 264. gr.almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Samkvæmt því og þar sem fullnægt erskilyrðum fyrri málsliðar 1. mgr. 68. gr. og 2. mgr. 69. gr. laga nr. 88/2008verður krafa sóknaraðila tekin til greina á þann hátt sem í dómsorði greinir.Dómsorð:D hf., E hf., F hf., G hf., A hf., Hhf., I ehf. og B hf., er skylt að láta lögreglustjóranum á höfuðborgarsvæðinu íté allar upplýsingar, sem fyrirtækin kunna að hafa, um bankahólf,bankareikninga, banka- og fjármálaviðskipti og greiðslukortaupplýsingarvarnaraðila, X, frá og með 7. febrúar 2014 til og með 9. maí 2017. Þá er A hf.og B hf. skylt að láta sóknaraðila í té allar upplýsingar, sem fyrirtækin kunnaað hafa um kreditkortareikninga varnaraðila, þar með talið hverjir rétthafarkreditkortareikninganna eru, auk staðfestingar yfirfærslunúmera (IBAN ogSWIFTCODE) vegna allra yfirfærslnanna á sama tímabili. Úrskurðurhéraðsdóms Reykjavíkur 10. maí 2017 HéraðsdómiReykjaness barst í gær krafa lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu um að D hf.,kt. [...], E hf., kt [...], F hf., kt. [...], G hf., kt. [...], A hf., [...], Hhf., kt. [...], I ehf., kt. [...] B hf., kt. [...], verði með úrskurði gertskylt að láta lögreglustjóranum á höfuðborgarsvæðinu í té allar upplýsingar semfyrirtækin kunna að hafa um bankahólf, bankareikninga, banka- ogfjármálaviðskipti og greiðslukortaupplýsingar X, kt. [...], frá og með 9. maí2010 til og með 9. maí 2017. Þess er einnig krafist aðA hf., [...] og B hf., kt. [...], verði með úrskurði gert skylt að látalögreglu í té allar upplýsingar sem þeir kunna að hafa um kreditkortareikninga X,kt. [...], þar með talið hverjir rétthafar kreditkortareikninganna eru, aukþess sem óskað er eftir staðfestingar yfirfærslunúmera (IBAN og SWIFTCODE)vegna allra yfirfærslnanna. Þessar upplýsingar skulu ná frá og með 9. maí 2010til og með 9. maí 2017. Í greinargerð lögreglustjórans segir að 21. febrúar2017 hafi peningaþvættisskrifstofu Héraðssaksóknara borist tilkynning er varði X,kt. [...], C ehf., kt. [...] og J ehf., kt. [...]. Hafi meðal annars komið framað C ehf. sé með fjóra bankareikninga hjá F hf. Á tímabilinu frá 1. febrúar2016 til 8. febrúar 2017 hafi reiðufjárinnborganir á fjóra tilgreindabankareikninga verið samtals 385.699.458 krónur. Þá hafi einnig komið fram að1. mars 2016 hafi á tíu mínútna tímabili verið lagt inn á reikningana samtals2.801.787 krónur í reiðufé, í níu mismunandi innlögnum. Þá hafi upphæðirnarverið mismunandi í hvert skipti. Þá sé einnig millifærsla að upphæð 122.000.000króna inn á tilgreindan reikning til skoðunar en sama dag eru síðan 50.000.000 króna millifærðar af reikningi Cehf. til J ehf. Seinna sama dag voru síðan 80.000.000 króna millifærðar millireikninga C ehf. hjá F hf. Lögregla hafi verið aðvinna í því að skoða umrædda peningaþvættistilkynningu og farið yfirupplýsingar sem borist hafa (sjá meðfylgjandi upplýsingaskýrslu). Um er að ræðaeinstaklinginn X og fyrirtækin C ehf. og J ehf. Samkvæmt skattframtali X fyrirreikningsárið 2010 þá hafi X keypt 50% í J ehf. af K á 50.000.000 króna og hafiþar með verið 100% eigandi J ehf. X hafi frá árinu 2005 rekið pólsku versluninaC ehf. Reksturinn hafi fyrst um sinn verið í höndum einkahlutafélagsins L ehf.(árin 2005 og 2006). Árið 2007 hafi orðið nafnabreyting á félaginu og hafi nýjaheitið verið J ehf. X hafi verið einn af stofnendum félagsins. Þann 4. nóvember2008 hafi hann tekið við framkvæmdarstjórn. Þann 19. janúar 2011 hafi hannlátið af framkvæmdarstjórn og tekið sama dag við prókúru félagsins. Sama daghafi sambýliskona X, M, tekið sæti sem varamaður í stjórn félagsins. Í dagskipi X og M stjórn félagsins. Í meðfylgjandiupplýsingaskýrslu er fjárhagur X og fyrirtækjanna C ehf. og J ehf. samkvæmtupplýsingum úr skattframtölum ítarlega rakinn. Í ljósi þeirra upplýsinga semþar komi fram telur lögregla að rekstur verslunarinnar C ehf., sem fyrst hafiverið í höndum J ehf. og síðar C ehf., sé óeðlilegur miðað við önnur sambærilegfyrirtæki í sama rekstri. Fyrir liggi tilkynning Peningaþvættisskrifstofu þarsem fram komi að inn á reikninga C ehf. renni mikið magn reiðufjár. Þá komieinnig fram millifærsla að fjárhæð kr. 122.000.000, sem er mögulega ekki ísamræmi við eðli rekstursins. Umsvif J ehf. áfasteignamarkaði veki athygli lögreglu sem og umsvif C ehf. á hlutabréfamarkaði(sjá upplýsingaskýrslu). Sér í lagi vegna þess að bæði er ekki algengt að lítilfyrirtæki séu almennt að hasla sér völl á hlutabréfamarkaði og einnig vegnaþess að C ehf. er í hópi stærstu einkafjárfesta í N.Við skoðun á fjármálasöguX og J ehf. megi sjá að arðgreiðslur sem eru ekki í samræmi við eignaskiptingu Jehf. X virðist bæði ekki hafa gert grein fyrir og gefið upp rangar upplýsingará skattframtölum sínum er varði arðgreiðslur til hans frá J ehf. Þá beri einnigað benda á að ekki er að finna nein gögn sem skýra yfirfærslu rekstursverslunarinnar C úr J ehf. til C ehf. Lögregla telji þvínauðsynlegt að halda áfram með rannsókn málsins og krefst því heimildar til aðafla bankagagna viðkomandi aðila og fyrirtækja. Rannsókn málsins beinist aðætluðum umfangsmiklum þvætti á ágóða brotastarfsemi og því nauðsynlegt að aflasem víðtækra upplýsinga um fjármál framangreindra aðila. Tilgangurinn meðslíkri gagnaöflun er að meta umfang ætlaðra brota sem og að greina hvort hægtsé að hafa upp á þeim ágóða sem kann að hafa orðið til við brotastarfsemina meðþað að markmiði að gera hann upptækan. Telji lögregla því nauðsynlegt, til aðfá heildstæða yfirsýn yfir fjármál þeirra aðila sem um ræðir, að fá gögn semvarða fjármál þeirra sjö ár aftur í tímann, eða frá 9. maí 2010, í samræmi viðákvæði VII. kafla A almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Er talið aðhagsmunirnir í málinu séu mun ríkari en þeir hagsmunir að bankaleynd haldist. Þess er krafist að krafanverði tekin fyrir á dómþingi án þess að kærði verði kvaddur á dómþingið. Vísaðer til 1. mgr. 103. gr., sbr. 104. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008.Með vísan til framangreinds, 58. gr. laga um fjármálafyrirtæki nr. 161/2002,sbr., 1. mgr. 54. gr., 68. gr. og 2. mgr. 69. gr., sbr. 1. mgr. 102. gr. lagaum meðferð sakamála nr. 88/2008 er þess farið á leit að framangreintrannsóknarúrræði verði heimilað eins og krafist er. Dómarifellst á að krafan hljóti meðferð fyrir dómi án þess að kærði verði kvaddur ádómþing, enda gæti vitneskja hans um kröfuna spillt fyrir rannsókn.Samkvæmt 1. mgr. 54. gr.laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála skal rannsaka og afla allra tiltækra gagnaum verknað þann sem um er að ræða, svo sem stað og stund og öll nánari atvik,sem ætla má að skipt geti máli, leita þess sem grunaður er um brot, finnasjónarvotta og aðra sem ætla má að borið geti vitni, svo og að hafa uppi ámunum sem hald skal leggja á og öðrum sýnilegum sönnunargögnum. Þá skalrannsaka vettvang ef við á og yfirleitt öll ummerki sem kunna að vera eftirbrot. Þá er í 1. mgr. 68. gr.laga nr. 88/2008 mælt fyrir um að leggja skuli hald á muni, þar á meðal skjöl,ef ætla megi að þeir ellegar hlutir eða upplýsingar sem þeir hafa að geyma hafisönnunargildi í sakamáli, að þeirra hafi verið aflað á refsiverðan hátt eða aðþeir kunni að verða gerðir upptækir. Ef þess er kostur að tryggja sönnun í þvískyni sem í 1. mgr. segir án þess að leggja þurfi hald á mun og skal þá þess ístað beina því til eiganda eða vörsluhafa munarins að veita aðgang að honum eðaláta í té upplýsingar, sem hann hefur að geyma, svo sem með því að afhendaafrit af skjali eða annars konar upplýsingum, sbr. 2. mgr. 68. gr. sömu laga. Í2. mgr. 69. gr. laganna segir að séu munir í eigu eða vörslum annars manns ensakbornings og ekki er hætta á að þeir fari forgörðum eða þeim verði skotiðundan og skuli þá haldlagning ákveðin með úrskurði dómara nema fyrir liggiótvírætt samþykki eiganda eða vörsluhafa.Framangreindum heimildumeru settar þröngar skorður vegna friðhelgi einkalífs manna samkvæmt 71. gr.stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, sbr. lög nr. 33/1944. Þá verður við úrlausnmálsins enn fremur að taka mið af því að samkvæmt 1. mgr. 58. gr. laga nr.161/2002 um fjármálafyrirtæki eru stjórnarmenn fjármálafyrirtækis,framkvæmdastjórar, endurskoðendur, starfsmenn og hverjir þeir sem taka að sérverk í þágu fyrirtækisins bundnir þagnarskyldu um allt það sem þeir fávitneskju um við framkvæmd starfa síns og varðar viðskipta- eða einkamálefniviðskiptamanna þess.Krafa lögreglustjóra ímálinu er afar víðtæk, bæði að umfangi og í tíma. Er þess krafist að lögregluverði veittar allar tiltækar upplýsingar um fjármál kærða á sjö ára tímabili.Til grundvallar kröfu lögreglustjóra er tilkynning peningaþvættisskrifstofuHéraðssaksóknara og tilgreindar innborganir reiðufjár á bankareikninga átímabilinu frá 1. febrúar 2016 til 8. febrúar 2017 sem reifaðar eru í kröfunni.Með kröfunni fylgir upplýsingaskýra lögreglu um fjárhag X og félaganna C ehf.og J ehf. Ekki liggja fyrir önnur gögn til stuðnings kröfu lögreglustjóra. Þrátt fyrir fullyrðingarlögreglustjóra í greinargerð með kröfu hans um umsvif tilgreindra félaga áfasteignamarkaði og hlutabréfamarkaði liggur ekki nægilega ljóst fyrir að matidómsins að hvaða upplýsingum hin víðtæka krafa beinist, en skilyrði er fyrirhaldlagningu samkvæmt 2. mgr. 68. gr. laga nr. 88/2008, sbr. 1. mgr. sömugreinar, að svo þurfi að hátta til að ætla megi að munir, þar á meðal skjöl,ellegar hlutir eða upplýsingar sem þeir hafa að geyma hafi sönnunargildi ísakamáli. Má nefna í þessu sambandi að ekki er útskýrt hvers vegna „heildstæðyfirsýn yfir fjármál“ kærða vegna ætlaðrar brotastarfsemi hans réttlætir kröfuum afhendingu gagna um fjármál kærða sjö ár aftur í tímann. Samkvæmt því sem nú erfram komið þykir skorta á að krafa lögreglustjóra sé nægjanlega rökstudd,afmörkuð og studd gögnum. Þykir krafan ekki uppfylla skilyrði 1. mgr., sbr. 2.mgr., 68. gr., sbr. 2. mgr. 69. gr. laga nr. 88/2008, auk þess sem hún verðurekki, svo sem hún er fram sett af hálfu lögreglustjóra, talin rúmast innanþeirra marka sem af fyrrnefndri 71. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslandsleiðir. Samkvæmt því verður kröfunni hafnað. JónHöskuldsson héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan.ÚrskurðarorðHafnað er kröfulögreglustjóra um að D hf., kt [...], E hf., kt. [...], F hf., kt. [...], Ghf., kt. [...], A hf., kt. [...], H hf., kt. [...], I ehf., kt. [...]og B hf.,kt. [...], verði gert skylt að láta lögreglustjóranum á höfuðborgarsvæðinu í téallar upplýsingar sem fyrirtækin kunna að hafa um bankahólf, bankareikninga,banka- og fjármálaviðskipti og greiðslukortaupplýsingar X, kt. [...], frá ogmeð 9. maí 2010 til og með 9. maí 2017. Einnig er hafnað kröfu lögreglustjóra um að Ahf., kt. [...],[...] og B hf., kt. [...],[...], verði gert skylt að látalögreglu í té allar upplýsingar sem þeir kunna að hafa um kreditkortareikninga X,[...], þar með talið hverjir rétthafar kreditkortareikninganna eru, auk þesssem hafnað er að staðfesta skuli yfirfærslunúmer (IBAN og SWIFTCODE) vegnaallra yfirfærslnanna frá og með 9. maí 2010 til og með 9. maí 2017.
|
Mál nr. 789/2015
|
Skaðabætur Rannsókn Símahlerun Friðhelgi einkalífs Gjafsókn
|
M höfðaði mál gegn Í til heimtu skaða- og miskabóta að fjárhæð 10.000.000 króna vegna ólögmætra þvingunarráðstafana við rannsókn máls þar sem hann var grunaður um stórfelldan innflutning á fíkniefnum. Við rannsóknina var lögreglu meðal annars veitt heimild til aðgangs að upplýsingum um notkun símanúmera M aftur í tímann, til að hlera símtöl hans um tiltekinn tíma og til að koma fyrir eftirfarar- og hlustunarbúnaði í bifreið. Í viðurkenndi bótaskyldu á grundvelli 228. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála og laut ágreiningur aðila að því með hvaða fjárhæð tjón M yrði bætt. Í héraðsdómi, sem staðfestur var í Hæstarétti með vísan til forsendna hans, var talið að M hefði ekki fært sönnur á því fjártjóni sem hann taldi sig hafa orðið fyrir vegna fréttaflutnings og almannaróms um rannsókn lögreglu gegn sér. Var kröfu hans um skaðabætur því hafnað. Að því er varðaði miskabótakröfu M var vísað til þess að aðgerðir lögreglu hefðu verið lögmætar og byggðar á rökstuddum grun um að alvarleg refsiverð brot kynnu að vera í bígerð og um hugsanlega aðkomu M að slíkri háttsemi. M hefði því ekki orðið fyrir óþarfa miska eða tjón umfram það sem óhjákvæmilega hlytist af aðgerðum sem þessum. Með hliðsjón af því tímabili sem markaðist af þeim dómsúrskurðum sem heimiluðu hina bótaskyldu háttsemi og að M hefði ekki lagt fram nægileg gögn til stuðnings kröfu sinni voru hæfilegar miskabætur ákveðnar 600.000 krónur.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Viðar Már Matthíasson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 25. nóvember 2015. Hann krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 10.000.000 krónur með vöxtum eins og dæmdir voru í héraði.Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem honum hefur verið veitt.Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og að málskostnaður fyrir Hæstarétti verði felldur niður.Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur.Eftir þessum úrslitum málsins og í samræmi við kröfugerð stefnda verður málskostnaður ekki dæmdur fyrir Hæstarétti. Um gjafsóknarkostnað áfrýjanda fer samkvæmt því sem í dómsorði greinir.Dómsorð:Héraðsdómur skal vera óraskaður.Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda, Magnúsar Vers Magnússonar, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 500.000 krónur.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 16. október 2015.Mál þetta sem höfðað var 15. desember 2014 af Magnúsi Ver Magnússyni, Vallhólma 3, Kópavogi, gegn íslenska ríkinu var dómtekið að lokinni aðalmeðferð 2. október 2015.Stefnandi gerir kröfu um að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda miska og skaðabætur vegna ólögmætra meingerða að upphæð 10.000.000 kr. með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. , sbr. 3. mgr. 5. gr., sbr. IV. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðbætur, frá 18. desember 2014 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar að skaðlausu eins og málið væri eigi gjafsóknarmál. Stefndi krefst þess að stefnukröfur verði lækkaðar til muna og málskostnaður látinn niður falla. I.Samkvæmt skýrslu lögreglunnar á höfuðborgarsvæðinu 7. nóvember 2012 höfðu lögreglu borist upplýsingar um að stefnandi stæði að innflutningi fíkniefna. Ekki er upplýst í málinu hvaðan upplýsingarnar komu en fullyrt að þær hafi komið frá áreiðanlegum upplýsingagjafa. Sá greindi frá því að stefnandi væri aðalskipuleggjandi innflutnings á stórri sendingu amfetamíns í fljótandi formi. Erlendir aðilar búsettir hér á landi áttu samkvæmt heimildum lögreglu að fullvinna efnið í neysluhæft form. Lögreglan fékk að sögn jafnframt upplýsingar frá öðrum aðila, að því er virðist á svipuðum tíma, um að stefnandi væri í samstarfi við pólskan aðila sem ætti von á 12 kg af amfetamíni með skipi á næstu dögum. Stefnandi var m.a. grunaður um að fjármagna innflutning á efnum, útvega burðardýr og selja efni þegar þau væru klár.Tekið var fram í þessari skýrslu að stefndi héldi nokkuð til í Jakabóli þar sem væri aðstaða fyrir lyftingar en menn kæmu þar án þess að gera boð á undan sér og alls ólíklegir til lyftinga enda stoppuðu þeir stutt. Gengju með stefnanda inn og kæmu út eftir tvær mínútur. Af greinargerð stefnda verður ráðið að á þessum grundvelli hafi lögreglan talið sig hafa stefnanda undir rökstuddum grun um aðild að stórfelldum innflutningi fíkniefna til landsins, þ.e. ætluðu broti gegn 173. gr. a. í almennum hegningarlögum. Lögð var fram krafa fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur um heimild til að fá upplýsingar frá fjarskiptafyrirtækjum um símanúmer stefnanda sem hringt var úr og í tiltekið símanúmer stefnanda en einnig önnur símanúmer og símtæki í eigu og vörslum stefnanda á tímabilinu frá 1. janúar 2012 til og með 5. desember 2012, IMEI númer, smáskilaboðasendingar (sms) til og frá og fleiri upplýsingar um símanotkun. Fallist var á kröfuna með úrskurði 8. nóvember 2012. Sami dómstóll úrskurðaði síðan að kröfu lögreglu þann 14. nóvember 2012, að henni væri heimilt að koma fyrir eftirfararbúnaði á og í bifreiðum sem stefnandi hefði umráð yfir eða afnot af til og með 12. desember sama ár. Eftirfararbúnaður var settur í bifreið stefnanda, [...], 14. nóvember og tekinn úr henni 26. nóvember. Jafnframt var slíkur búnaður settur í bílaleigubifreið sem stefnandi tók á leigu en tekinn úr næsta dag. Um aðra notkun á slíkum búnaði var ekki að ræða samkvæmt upplýsingum lögreglu.6. nóvember 2012 veitti Héraðsdómur Reykjaness lögreglu heimild til að hlusta og hljóðrita símtöl úr og í símanúmer og símtæki sem stefnandi hafði í eigu sinni eða umráðum frá og með 16. nóvember til og með 14. desember 2012. Á því tímabili voru tvö símanúmer sem stefnandi var skráður rétthafi að hlustuð. 18. sama mánaðar var svo lögreglu heimilað með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur að koma fyrir og nota hlustunarbúnað í bifreiðum sem stefnandi hefði umráð yfir og eða afnot af frá 18. nóvember til og með 12. desember 2012. Alls voru því kveðnir upp fjórir rannsóknarúrskurðir vegna rannsóknar lögreglu á tímabilinu frá 8. til og með 16. nóvember 2012. Áhöld eru uppi um hvort tilkynning frá lögreglu til stefnanda hafi borist honum í símtali 20. eða 21. október 2014 en hér verður lagt til grundvallar að það hafi verið 21. október í samræmi við framburð stefnanda enda liggur það nær stefnda að sanna dagsetninguna. Með tölvupósti 1. október 2014 var síðan lögmanni stefnanda tilkynnt með sannanlegum hætti að rannsókn á hendur stefnanda hefði verið hætt.Stefnandi hafði því ekki hugmynd um þessar aðgerðir fyrr en sá lögreglumaður sem stýrt hafði rannsókninni hringdi í hann 21. ágúst 2014 og lýsti framangreindum rannsóknaraðgerðum sem fram höfðu farið. Krafði stefnandi að sögn þá þegar lögreglumanninn um gögn og upplýsingar án þess að orðið hafi verið við þeirri beiðni. Lögreglumaðurinn benti stefnanda á að leita aðstoðar lögmanns en sá gæti óskað upplýsinga um gang rannsóknarinnar á stefnanda. Lögmaður stefnanda óskaði með tölvupósti þann 3. september 2014eftir gögnum og upplýsingum um umrædda rannsókn sem snéru að stefnanda. Svar barst sama dag um rannsóknina; m.a. að henni hefði verið hætt um leið og heimildir samkvæmt framangreindum dómsúrskurðum runnu sitt skeið. Þó hafi verið tekin ákvörðun um að bíða með tilkynningu til stefnanda um rannsóknina þar til niðurstöður bærust úr erlendri rannsókn vegna málsins. Engin gögn fylgdu þessum pósti. Eftir ítrekanir bárust lögmanni stefnanda tilvísaðir fjórir rannsóknarúrskurðir sem kveðnir voru upp á tímabilinu 8. til 18. nóvember 2012. 1. október 2014 bárust lögmanni stefnanda loks með tölvupósti gögn þau er lögð voru fram fyrir dómi. Þá voru liðin rétt tæp tvö ár frá því að óskað var eftir heimildum dómstóla til þvingunarúrræða.Lögmaður stefnanda óskaði í kjölfarið upplýsinga og svara frá ríkissaksóknara við ákveðnum atriðum, sbr. nánar stefnu málsins. Rökstuðningur fékkst ekki fyrir því hvers vegna lögregla tilkynnti ekki stefnanda fyrr um lok rannsóknar en greint var frá því að slíkar skýringar hefðu ekki verið veittar af lögreglu fyrr en með bréfi 9. september 2014, en þá hafði stefnanda verið tilkynnt símleiðis um aðgerðir lögreglu. Upplýst var að gögnum vegna úrskurðanna hefði verið eytt. Ósk stefnanda um að fá tilvísað bréf lögreglu til ríkissaksóknara var hafnað. II.Stefnandi telur að líta beri svo á að rannsókn lögreglu á honum hafi staðið í nærri þrjú ár, eða frá janúar 2012 til 1. október 2014, þegar lögmanni hans var tilkynnt um að rannsókn málsins, þar sem stefnandi hefði réttarstöðu grunaðs, væri lokið. Stefnandi hafi sætt þvingunaraðgerðum af hálfu lögreglu um tveggja mánaða skeið, í nóvember og desember 2012, en rannsóknin hins vegar staðið allt frá janúar 2012, sbr. úrskurð frá 8. nóvember 2012.Stefnandi byggir á því að rannsókn lögreglu hafi ekki átt rétt á sér og hafi verið tilefnislaus og án rökstudds gruns. Stefnandi telur sig ekki hafa með nokkru móti valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisir kröfu sína á. Því hafi tilgreindir dómsúrskurðir ekki verið lögum samkvæmt og aðgerðir á grundvelli þeirra ólögmætar. Það skjal sem lögregla vísar til og lagt er fram í málinu og lá til grundvallar rannsóknaraðgerðum staðfesti með engu móti rökstuddan grun, enda hafi þær upplýsingar sem vísað var til verið með öllu óstaðfestar. Þá telur stefnandi það í andstöðu við 2. mgr. 85. gr. laga nr. 88/2008 að tilkynna honum ekki um lok rannsóknar fyrr en næstum tveimur árum eftir að hún hófst. Jafnframt að lögreglan hafi brotið gegn 3. ml. 1. gr. fyrirmæla ríkissaksóknara nr. 1/2012 með því að gera ekki ríkissaksóknara grein fyrir á hverju mat lögreglustjóra byggðist, þegar ákvörðun var tekin um að tilkynna ekki um beitingu þvingunarúrræða skv. XI. kafla laga nr. 88/2008. Þá hafi lögregla með aðgerðarleysi sínu og seinagangi um eyðingu gagna og upplýsinga sem aflað hafði verið með þvingunaraðgerðum brotið gegn 1. mgr. 85. gr. laga nr. 88/2008. Verður málatilbúnaður stefnanda ekki skilinn með öðrum hætti en að framangreind brot meðal annarra eigi að leiða til bótaskyldu stefnda. Stefnandi byggir og á því að ríkissaksóknari hafi ekki sinnt sínu lögboðna eftirlitshlutverki, sbr. 2. mgr. 85. gr. laga nr. 88/2008, og hafi því tjón stefnanda orðið umfangsmeira en þurft hefði, þar sem rannsókn málsins dróst óhóflega. Stefnandi byggir einnig á að ríkissaksóknari hafi valdið honum tjóni með því að hafa ekki tilkynnt honum um lok rannsóknar að ári liðnu, sbr. 3. ml. 1. gr. fyrirmæla ríkissaksóknara um eftirlit embættis hans með hlustun lögreglu. Stefnandi telur að lögreglan og ríkissaksóknari hafi með framferði sínu brotið gegn friðhelgi einkalífs með aðgerðum sínum, sbr. 71. gr. laga nr. 33/1944 stjórnarskrár lýðveldisins Íslands og 8. gr. laga um mannréttindasáttmála Evrópu nr. 62/1994, og beri því að greiða bætur vegna þess, sbr. 1. og 2. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008. Stefnandi telur að sá óhóflegi dráttur sem orðið hafi á rannsókn málsins hafi verið brot á 1. mgr. 70. gr. stjskr., sbr. hliðstæða reglu í 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Hafi reglan verið skýrð þannig að hún gildi ekki síður um málsmeðferðina á rannsóknarstigi. Stefnandi byggir miskabótakröfu sína á því að lögreglan og ríkissaksóknari hafi brotið á grundvallarmannréttindum hans. Hafi stefnandi ekkert gert til að kalla yfir sig þetta óréttlæti og telur hann að krafa um 10.000.000 kr. sé sanngjörn krafa, sé litið til þess hversu alvarlegt brotið er og hversu mikilvæg réttindi friðhelgi einkalífs eru, en þau njóti verndar samkvæmt stjórnarskránni og lögum um mannréttindasáttmála Evrópu. Um lagarök vísar stefnandi einkum til laga um meðferð sakamála nr. 88/2008 stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944 og laga um mannréttindasáttmála Evrópu nr. 62/1994 eins og að framan er rakið. Þá vísar hann til laga um meðferð einkamála nr. 91/1991, m.a. um varnarþing til 1. tl. 32. gr. og 1. tl. 33. gr. laganna. III.Stefndi telur að tímabil rannsóknar sé ekki svo langt sem stefnandi byggir á heldur hafi hún byrjað 7. nóvember 2012 þegar upplýsingar um stefnanda bárust og hafi því staðið yfir í eitt ár og ellefu mánuði. Stefndi mótmælir því að tilvísaðir úrskurðir héraðsdóms hafi ekki verið lögum samkvæmt og aðgerðir á grundvelli þeirra ólögmætar. Lögreglan hafi grundvallað aðgerðir sínar á upplýsingum frá tveimur áreiðanlegum aðilum um að stefnandi væri viðriðinn stórfelldan innflutning á fíkniefnum. Allar aðgerðir lögreglu í framhaldi hafi því sótt stoð í og grundvallast á dómsúrskurðum þar sem lagt var til grundvallar í öllum tilvikum að rökstuddur grunur væri fyrir hendi og skilyrði laga nr. 88/2008 uppfyllt. Því hafi rannsókn lögreglu á engan hátt verið tilefnislaus og aðgerðir hennar fullkomlega lögmætar.Stefndi fellst á með stefnanda að lok rannsóknar lögreglu hafi markast af tilkynningu þess efnis til stefnanda 1. október 2014 en bendir á að þótt aðgerðum samkvæmt dómsúrskurðum hafi verið hætt í árslok 2012, hafi rannsókn haldið áfram þar sem upplýsingar bárust um breyttar áætlanir við ætluð brot og því hafi verið talið nauðsynlegt að halda rannsókn opinni þar eð ekki var vitað hvenær innflutningur fíkniefnanna átti að eiga sér stað. Grunur hafi hins vegar leikið á því að innflutningur amfetamínsvökvans væri yfirstaðinn og fullvinnsla efnanna væri í gangi. Stefndi tekur undir með stefnanda að úrræði XI. kafla sakamálalaga nr. 88/2008 séu inngrip í einkalíf einstaklinga og því sé þeim ekki beitt nema brýn nauðsyn sé talin vera fyrir hendi. Til marks um að sú regla sé í heiðri höfð hafi í tilviki stefnanda verið ákveðið að fara ekki fram á framlengingu á úrskurðum héraðsdóms þegar þeir runnu sitt skeið á enda, heldur fara að nýju fram með kröfur ef rannsóknarhagsmunir krefðust þess síðar. Slíkar upplýsingar bárust ekki og því hafi stefnanda verið tilkynnt í ágúst 2014 um aðgerðirnar og að rannsókn sem hafði legið í láginni um nokkurn tíma væri hætt, sem gerðist síðan formlega 1. október 2014. Af greinargerð stefnda verður ekki dregin önnur ályktun en sú að í ljósi þess að lögreglan eyddi gögnum, sem aflað var á grundvelli úrskurðar R-[...]/2012, 5. september 2014, og gögnum vegna úrskurðar R-[...]/2012 hafi verið eytt áður, þó ekki liggi fyrir hvenær það var gert, sé ekki grundvöllur til greiðslu skaðabóta vegna brotsgegn 1. mgr. 85. gr. laga nr. 88/2008.Stefndi fellst á að lögreglunni hafi láðst að senda tilkynningu eftir að hlustun á símum stefnanda var hætt. Með því hafi verið brotið gegn reglum ríkissaksóknara nr. 1/2012 þar sem áskilið er að tilkynna skuli ríkissaksóknara um lok hlustunar. Sú tilkynning var ekki send ríkissaksóknara fyrr en eftir að stefnanda var tilkynnt um aðgerðir lögreglu í þeim efnum. Lögreglustjórum sé, skv. 1. tl. reglnanna, ætlað að senda ríkissaksóknara upplýsingar sem þessar á 6 mánaða fresti. Stefndi ætlar þó að það hafi verið mat lögreglustjóra að það gæti skaðað frekari rannsókn málsins ef stefnanda væri tilkynnt um hlustunina á þeim tíma enda rannsókn þá enn í gangi. Stefndi telur engar upplýsingar í málinu gefa til kynna að stefnandi hafi borið skaða af þeim rannsóknaraðgerðum sem beindust að honum. Aðgerðir lögreglu hafi í alla staði verið lögformlegar, byggðar á dómsúrskurðum og tilefnið verið skýrt. Því sé sakargrundvöllur sem byggi á 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 ekki fyrir hendi. Telur stefndi reyndar áhöld um hvort stefnandi byggi kröfu sína á þeim grunni en það komi ekki skýrt fram í stefnu málsins. Stefndi vísar til þess að samkvæmt 1. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008 eigi maður sem hefur verið borinn sökum í sakamáli rétt til bóta ef mál hans er fellt niður. Samkvæmt 2. gr. 228. gr. skuli dæma bætur vegna aðgerða skv. IX.–XIV. kafla laganna, en fella megi þær niður eða lækka ef sakborningur hefur sjálfur valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisir kröfur sínar á. Þetta sé hin svokallaða hlutlæga bótaregla sakamálalaganna með þeim fyrirvara sem fram komi í 2. mgr. greinarinnar. Stefndi lítur svo á að ekki verði séð að stefnandi hafi valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hann byggir kröfu sína á. Því fellst stefndi á að stefnandi eigi rétt á eðlilegum bótum skv. 1. mgr. 228. gr. laganna.Stefndi mótmælir á hinn bóginn alfarið fjárhæð bótakröfu stefnanda sem allt of hárri. Ekkert liggi fyrir um meint tjón stefnanda annað en fullyrðingar hans sjálfs. Þótt vissulega sé óþægilegt að fá upplýsingar um að hafa verið hleraður, bendir stefndi á að viðkomandi veit ekki af símhlustun fyrr en eftir á og þá á að eyða gögnum eins fljótt og hægt er. Stefndi telur og rétt að hafa í huga við mat á fjárhæð bóta að lögreglumenn sem koma að símhlustun eru bundnir þagnarskyldu samkvæmt ýmsum lögum. Þeim sé því með öllu óheimilt að skýra frá því sem þeir komast að í starfi sínu og leynt skal fara. Stefndi telur að öll þessi atriði komi til skoðunar auk þeirra forsendna sem lágu til grundvallar hlerunar þegar dómari metur miska stefnanda.Stefndi andmælir dráttarvaxtakröfu stefnanda og telur rétt að málskostnaður verði látinn niður falla.IV.Stefndi viðurkennir bótaskyldu sína á grundvelli 228. gr. laga nr. 88/2008 og fellst á að stefnandi eigi rétt á eðlilegum bótum úr ríkissjóði, enda telur stefndi að stefnandi hafi ekki sjálfur valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hann byggir kröfur sínar á í skilningi 2. mgr. ákvæðisins. Ekki verður annað séð en að stefndi fallist því á að stefnandi þurfi ekki að þola niðurfellingu eða lækkun bóta á þeim grundvelli. Ágreiningur er um nokkur atriði sem aðilar telja að geti haft áhrif á fjárhæð bóta en í grunninn snýst þó mál þetta einvörðungu um það með hvaða fjárhæð tjón stefnanda verði bætt. Friðhelgi einkalífs nýtur verndar samkvæmt 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar. Meðal annars með skírskotun til þessa ákvæðis stjórnarskrár hefur löggjafinn með 228. gr. laga nr. 88/2008 ákveðið að undir ákveðnum kringumstæðum líkt og þeim sem fyrir hendi eru í máli þessu beri þeim er verða fyrir skerðingum á þessum mikilsverðu mannréttindum bætur, jafnvel þótt talið verði að þær aðgerðir sem komu niður á þessari friðhelgi hafi fullnægt öllum lagaskilyrðum. Stefnandi krefst bóta vegna fjártjóns. Í málflutningi var lögð áhersla á að stefnandi væri landsþekktur maður og út fyrir landsteinana vegna aflraunakeppna og annarra viðburða sem hann hefði bæði tekið þátt í en einnig skipulagt hér heima og erlendis. Fréttaflutningur og almannarómur um þá rannsókn sem lögregla stóð fyrir hafi því valdið honum miklu tjóni og skert möguleika hans á framangreindum sviðum. Þá bar stefnandi fyrir dómi að umræða um málið hafi haft slæm áhrif á rekstur hans á æfingaklúbbi og einkaþjálfunarþjónustu og taldi hann viðskiptavini hafa hrökklast frá vegna þessa. Hið sama ætti við um skipulagningu á aflraunakeppnum víða um land en einkum kostun þessara viðburða, sem hefði gengið mun verr eftir að málið kom upp. Enginn gögn eru lögð fram í málinu til að styðja þessar fullyrðingar og enginn rökstuðningur færður fyrir slíku tjóni, hvorki í stefnu málsins eða framlögðum gögnum. Þótt stefnandi sé vissulega nokkuð þekktur maður liggur ekkert fyrir í málinu hvernig sú ímynd sem hann hefur byggt upp hefur laskast af völdum aðgerða lögreglu þannig að hafi leitt til fjárhagslegs tjóns hans. Hinu verður ekki neitað að líkur hljóta að standa til þess að umfjöllun og umræða í framangreinda veru sé til tjóns fyrir þann sem fyrir verður. Engin gögn eru hins vegar lögð fram til að sýna fram á slíkt tjón eða að stefnandi sé umfram aðra útsettur fyrir slíku. Engin umfjöllun er um slíkt tjón í stefnu málsins eða það rökstutt og engar frekari skýrslur voru gefnar fyrir dómi til að undirbyggja kröfu sem þessa. Í dómkröfum er orðuð krafa til miska og skaðabóta en í meginmáli stefnu eingöngu fjallað um og krafist miskabóta. Dómurinn telur því í raun nokkurn vafa leika á því hvort bóta vegna fjártjóns sé yfir höfuð krafist, a.m.k. ætti slík kröfugerð að vera skýrari. Burtséð frá því er að mati dómsins fjártjón stefnanda með öllu ósannað í málinu og kemur því ekki til álita með vísan til framangreinds að dæma bætur vegna fjártjóns. Stefnandi byggir mjög á því að allar aðgerðir lögreglu hafi verið ólögmætar enda hafi úrskurðir dómstóla er heimiluðu rannsóknaraðgerðir einnig verið ólögmætir og reistir á röngum forsendum. Verður málatilbúnaður hans ekki skilinn öðru vísi en svo að meint ólögmæti þessara aðgerða sé mikilvægur grundvöllur bóta eða skipti máli við ákvörðun bótafjárhæðar, þótt byggt virðist fyrst og fremst á hlutlægri bótaábyrgð samkvæmt tilvísun til 1. og 2. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008. Af þessum sökum verður talið rétt að fjalla um grundvöll þeirra aðgerða sem mál þetta er sprottið af. Varðandi tímabil rannsóknar á sér vissulega stað inngrip í einkalíf stefnanda þegar óskað var upplýsinga um símtöl, smáskilaboð, skilaboð í talhólf og önnur samskipti aftur í tímann, þ.e. allt frá 1. janúar 2012 til og með 5. desember, eins og heimilað var með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 8. nóvember 2015 samkvæmt beiðni í þá veru sama dag. Í því sambandi ber þó að líta til þess að söfnun á slíkum upplýsingum verður að teljast vægari skerðing á friðhelgi einkalífs almennt séð, í samanburði við beinar símhleranir og önnur rannsóknarúrræði XI. kafla laga nr. 88/2008 sem gera ráð fyrir að efni slíkra samtala og samskipta sé kannað í þaula, símtöl eða samtöl hleruð, þau tekin upp, fylgst með ferðum fólks o.fl. Tilvísaður úrskurður var byggður á 80. gr. laganna og veitti því ekki heimild til að kanna efni þeirra samskipta sem þar voru skoðuð. Ekkert bendir til annars en að sú takmörkun á heimildinni hafi verið virt af rannsakendum. Þessi skerðing á persónufrelsi og friðhelgi stefnanda, sem talin verður fremur væg, kemur þó til skoðunar við ákvörðun á miskabótum honum til handa. Aðrir rannsóknarúrskurðir sem kveðnir voru upp með tveggja daga millibili á tímabilinu 14.–18. nóvember 2012 voru um heimildir á grundvelli 81. og 82. gr. laganna. Þegar metinn er grundvöllur og lögmæti rannsóknarúrskurða sem þessara verður að ganga út frá því að dómari telji hverju sinni að fyrir liggi rökstuddur grunur um refsiverða háttsemi og að önnur skilyrði laga séu uppfyllt. Á hitt ber vitaskuld að líta að úrskurðir sem þessir eru þeirrar náttúru að í langflestum tilvikum er enginn til andmæla og undanþága 1. mgr. 103. gr., sbr. 1. mgr. 104. gr., laga nr. 88/2008 þannig nýtt, eins og raunin var í öllum rannsóknarúrskurðum þessa máls. Það leiðir aftur til þess að úrskurðir sem þessir sæta að öllu jöfnu ekki endurskoðun áður en rannsóknarúrræðum er beitt. Vegna þessa verða hins vegar gerðar mjög ríkar kröfur til dómara um að meðalhófs sé gætt og réttindi borgara tryggð eins og frekast er kostur undir þessum kringumstæðum. Í því máli sem hér er til úrlausnar voru beiðnir um rannsóknarúrskurði byggðar á því sem lögregla taldi vera áreiðanlegar heimildir um að stefnandi væri viðriðinn stórfelldan innflutning á hættulegum fíkniefnum og væri jafnvel aðalskipuleggjandi þessara meintu brota. Í úrskurði Héraðsdóms Reykjaness frá 16. nóvember er til að mynda tiltekið að brot þau sem verið var að rannsaka gætu varðað allt að tólf ára fangelsi og það metið svo að einsýnt væri að símhlerun eins og þar var heimiluð skipti miklu máli fyrir yfirstandandi rannsókn. Þá var því og slegið föstu að ríkir almannahagsmunir krefðust þess að gripið yrði til umkrafinna aðgerða. Fyrir lá frá og með fyrsta rannsóknarúrskurði að upplýsingar lögreglu hefðu verið áreiðanlegar og komið frá tveimur aðilum. Eins og fram kemur í greinargerð stefnda og var útskýrt nánar við aðalmeðferð málsins eru uppljóstrar og upplýsingagjafar lögreglu flokkaðir m.a. eftir áreiðanleika. Þar er horft m.a. til bakgrunns viðkomandi og þess hversu vel upplýsingar sem viðkomandi hafi áður gefið hafi reynst. Vitnið A, rannsóknarlögreglumaður, greindi fyrir dómi frá þessum viðmiðum lögreglu og sagði einstaklinga bera raðnúmer og vera flokkaða eftir ákveðnum reglum. Sá upplýsingagjafi sem í hlut átti í þessu máli var í föstu upplýsingasambandi og hafði verið til nokkurra ára var metinn mjög áreiðanlegur og upplýsingar frá viðkomandi höfðu margsinnis áður nýst lögreglu í hennar störfum. Stefndi vísaði um þetta atriði til 9. gr. reglna um sérstakar aðferðir og aðgerðir lögreglu við rannsókn sakamála nr. 516/2011 sem settar eru með heimild í 89. gr. laga nr. 88/2008, en III. kafli reglnanna fjallar sérstaklega um uppljóstrara. Þessi atriði eru tiltekin vegna margendurtekinna sjónarmiða stefnanda um að aðgerðir lögreglu hafi verið ólögmætar sem og tilvísaðir úrskurðir dómstóla. Eins og fyrr segir verður málatilbúnaður stefnanda skilinn þannig að framangreind atriði eigi að leiða til hækkunar á bótafjárhæð því bótagrundvöllurinn sem slíkur er hlutlægur. Með vísan til framangreinds verður lagt til grundvallar að aðgerðir lögreglu hafi verið lögmætar og byggt á rökstuddum grun um að alvarleg refsiverð brot kynnu að vera í bígerð og um hugsanlega aðkomu stefnanda að slíkri háttsemi. Skilyrði 83. og 84. gr. laga nr. 88/2008 voru uppfyllt til að óska eftir heimildum samkvæmt 81. og 82. gr. sömu laga. Burtséð frá því, hvort líta beri yfirhöfuð til slíkra þátta þegar tekin er ákvörðun um fjárhæð bóta í málum sem þessum þar sem bótaskylda er reist á 1. og 2. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008, liggur þannig fyrir að mati dómsins að engar aðgerðir réttarvörsluaðila hafi verið þeirrar gerðar í þessu máli að bökuðu stefnanda óþarfa miska eða tjón umfram það sem óhjákvæmilega hlýst jafnan af aðgerðum sem þessum og ekki er deilt um. Skilyrðum 1. mgr. og 2. mgr. 228 gr. er hins vegar fullnægt og bótaskylda því ótvíræð að mati dómsins enda leiddu rannsóknaraðgerðir lögreglu ekki til neins, rannsókn var hætt og mál á stefnanda því fellt niður sbr. grunnskilyrði bóta í 1. mgr. Engin gögn hafa verið lögð fram sem staðreyna með einhverjum hætti hvaða áhrif framangreind atvik og hin bótaskylda háttsemi hafði á stefnanda. Stefnandi gaf þó skýrslu fyrir dómi þar sem hann lýsti því að hann hefði orðið fyrir áfalli og greindi sérstaklega frá því að dóttir hans hefði orðið fyrir einelti í skóla vegna málsins sem varð til þess að hún flæmdist úr þeim skóla. Engin vottorð sérfræðinga eða önnur gögn hafa þó verið lögð fram í málinu sem undirbyggja bótakröfu stefnanda. Er því þannig eins farið í málinu um meint fjárhagstjón stefnanda og miska. Bætur verða því dæmdar að álitum og með hliðsjón af dómaframkvæmd. Dómurinn lítur svo á að það tímabil sem til grundvallar bótaákvörðun liggur geti ekki verið lengra en sem markast af þeim dómsúrskurðum sem heimiluðu hina bótaskyldu háttsemi. Ekki er fallist á að það hafi sjálfstæða þýðingu í málinu að ekki var fylgt fyrirmælum ríkissaksóknara nr. 1/2012 eins og stefnandi bendir á. Slíkt getur eftir atvikum kallað á aðfinnslur og athugasemdir en hefur ekki þýðingu varðandi bótagrundvöll eða bótafjárhæð í málinu. Það sama gildir um meinta þýðingu þess í málinu hversu seint gögnum er vörðuðu stefnanda var eytt eða þess dráttar sem varð á því að lögregla tilkynnti stefnanda um þær aðgerðir sem gripið hafði verið til en það gerðist ekki fyrr en 1. október 2014. Þessar ákvarðanir voru byggðar á undanþágu 85. gr. laga nr. 88/2008 og eru undir mati rannsakanda komnar. Þegar þessi skylda er skoðuð í samhengi við þá hagsmuni einstaklinga sem meginreglunni er ætlað að vernda andspænis þeim almannahagsmunum sem einnig eru jafnan í húfi, þá verður að játa rannsakendum nokkuð svigrúm til að meta hvort undanþágunni skuli beitt í þágu rannsóknarhagsmuna. Rakið er stuttlega í greinargerð og við aðalmeðferð hvaða rök stóðu til þess að loka ekki rannsókn málsins þrátt fyrir að rannsóknarúrskurðir runnu sitt skeið, úr því að hún beindist ekki gegn stefnanda sérstaklega. Dómurinn telur að bótaskylda á þessum grunni verði ekki ákveðin á grundvelli hlutlægrar ábyrgðar, heldur komi eingöngu til álita ef sönnun tekst um að ákvörðun um beitingu undanþágunnar hafi verið saknæm og ólögmæt og hafi leitt til bótaskylds tjóns. Stefnanda hefur ekki tekist slík sönnun í máli þessu. Með sambærilegum rökum er því hafnað að dráttur á málinu sem stefnandi telur óhæfilegan eigi að leiða til bótaskyldu en slíkur dráttur getur á hinn bóginn haft áhrif á viðurlagaákvörðun sé máli haldið áfram, samanber dómafordæmi. Það athugist enda að á því tímabili sem hér um ræðir er lögregla ekki, í skilningi þeirra bótaákvæða sem hér eru til skoðunar, að rannsaka viðkomandi einstakling eða skerða með beinum hætti friðhelgi hans.Með vísan til framangreinds telur dómurinn að sá tími sem komi einkum til skoðunar, þegar bætur eru ákvarðaðar, sé tímabilið þar sem heimiluð var hlerun og hljóðritun á símum og símtækjum stefnanda, sbr. nánar úrskurð frá 16. nóvember 2012, frá uppkvaðningu hans til 14. desember 2012 eða í 29 daga. Þá er horft til heimildar sem veitt var lögreglu til að koma fyrir eftirfararbúnaði á og í bifreiðum stefnanda frá 14. nóvember til 12. desember 2012. Því hefur ekki verið mótmælt af stefnanda að sá búnaður var tekinn úr bifreið stefnanda 26. nóvember samkvæmt stefnda og var því þessi heimild nýtt í 15 daga. Búnaður sem settur var innan sama tímabils á bílaleigubifreið, sem stefnandi hafði til umráða, var tekinn af degi síðar. Að lokum er horft til þess tíma sem lögreglu var heimilt að koma fyrir hlustunarbúnaði í bifreiðum ákærða, sbr. úrskurð frá 18. nóvember 2012 en sú heimild gilti til 12. desember sama ár eða í 27 daga. Lagt verður til grundvallar, sbr. framangreint um eftirfararbúnað, að þessi hlustunarheimild hafi einungis verið nýtt í einn dag, sbr. gögn málsins. Við bótaákvörðun verður að auki tekið tillit til heimildar sem lögreglu var veitt til athugana aftur í tímann frá janúar 2012 sbr. framangreint samkvæmt úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur frá 8. nóvember 2012. Dómurinn fellst ekki á með stefnanda og telur slíkt án lagastoðar að það komi til sérstakrar skoðunar dómsins við ákvörðun bóta til hækkunar, að slík ákvörðun eigi að virka sem hvatning til almennings um að sækja bætur og sem aðvörun til þeirra sem rannsóknarvald fara eða eigi að verka sem nokkurs konar refsing íslenska ríkisins, lögreglu og ríkissaksóknara.Að öllu framangreindu virtu telur dómurinn að miskabætur til stefnanda skuli vera 600.000 kr. Fallist er á vaxtakröfu stefnanda sem er eingöngu um dráttarvexti skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þingfestingu málsins. Er þá horft framhjá tilvísun stefnanda til 3. mgr. 5. gr. laganna í ljósi kröfugerðarinnar að öðru leyti. Stefnandi hefur lagt fram gjafsóknarleyfi vegna reksturs þessa máls fyrir héraðsdómi útgefið 22. október 2012. Rétt er því að málskostnaður milli aðila falli niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans, sem telst, miðað við umfang málsins og rekstur þess, hæfilega ákveðin 496.000 kr. Ólafur Karl Eyjólfsson héraðsdómslögmaður flutti mál þetta fyrir hönd stefnanda og Guðrún Sesselja Arnardóttir hæstaréttarlögmaður fyrir hönd stefnda. Lárentsínus Kristjánsson héraðsdómari, sem tók við málinu 15. september 2015, kveður upp dóm þennan.D Ó M S O R ÐStefndi, íslenska ríkið, greiði stefnanda, Magnúsi Ver Magnússyni, 600.000 krónur auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 18. desember 2014 til greiðsludags. Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, þar með talin þóknun lögmanns hans 494.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
|
Mál nr. 223/2015
|
Kynferðisbrot Skaðabætur Ómerkingu héraðsdóms hafnað
|
X var sakfelldur fyrir kynferðisbrot samkvæmt 2. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með því að hafa haft samræði við B sem ekki gat spornað við verknaðinum sökum ölvunar og svefndrunga. Var refsing X ákveðin fangelsi í 2 ár auk þess sem honum var gert að greiða B 1.200.000 krónur í miskabætur.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, EiríkurTómasson, Greta Baldursdóttir, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Viðar MárMatthíasson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 9. mars 2015 í samræmi viðyfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Af hálfu ákæruvaldsins er þess krafist aðrefsing ákærða verði þyngd. Ákærði krefst aðallega sýknu af kröfu ákæruvaldsins, til vara að hinnáfrýjaði dómur verði ómerktur en að því frágengnu að refsing verði milduð. Þákrefst hann þess aðallega að einkaréttarkröfu verði vísað frá héraðsdómi, entil vara að fjárhæð hennar verði lækkuð. B krefst þess aðallega að ákærða verði gert að greiða sér 2.000.000krónur með vöxtum eins og dæmdir voru í héraði, en til vara að ákvæðihéraðsdóms um einkaréttarkröfu sína verði staðfest.Fyrir Hæstarétti hefur ákærði meðal annars borið fyrir sig að af hálfuákæruvaldsins hafi um sönnun fyrir sök hans verið byggt nokkuð á því, sem komiðhafi fram í lögregluskýrslu um handtöku hans um klukkan 4 aðfaranótt 4. október2013 varðandi orðaskipti hans við lögreglumenn um samskipti hans við fyrrnefndaB þá um nóttina, svo og í skýrslu, sem hann gaf hjá lögreglu að áliðnum morgniþess dags. Vísar ákærði til þess að þegar lögreglumenn komu á heimili hans umnóttina til að handtaka hann hafi honum ekki verið leiðbeint um rétt sinn tilað neita að tjá sig um sakarefnið fyrr en að afstöðnum þessum orðaskiptum. Þáhafi verið tekin um tveimur klukkustundum eftir handtöku sýni úr blóði ákærðaog þvagi og hafi vínandi í blóðinu mælst 2,84‰ og í þvagi 4,11‰. Hann hafisamkvæmt þessu ekki aðeins verið mjög ölvaður við handtöku, heldur jafnframtölvaður við skýrslugjöf hjá lögreglu milli klukkan 11 og 12 að morgni 4.október 2013. Stangist þetta verklag lögreglu á við ákvæði 3. mgr. 4. gr.reglugerðar nr. 651/2009 um réttarstöðu handtekinna manna, yfirheyrslur hjálögreglu o.fl. og leiði það til þess að ekkert verði byggt á því sem haft hafiverið eftir ákærða í lögregluskýrslum sem hér um ræðir. Um þetta verður að líta til þess að í niðurstöðum hins áfrýjaða dóms umsakfellingu ákærða er varðandi sönnun í engu byggt á því, sem fram kom ílögregluskýrslum, þótt þess hafi réttilega verið þar getið að frásögn hans hafiverið á annan veg fyrir dómi en hjá lögreglu. Þegar af þessum sökum fá þessarvarnir ákærða engu breytt við úrlausn málsins.Að gættu framangreindu verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms umsakfellingu ákærða staðfest með vísan til forsendna dómsins, svo og ákvæði hansum bætur til brotaþola.Við ákvörðun refsingar ákærða verður ekki litið fram hjá því aðlögreglurannsókn, sem ekki var mikil að umfangi, mun hafa lokið síðla ínóvember 2013, en ákæra í málinu var þó ekki gefin út fyrr en 14. maí 2014. Aðgengnum héraðsdómi lýsti ákærði yfir áfrýjun 9. mars 2015 og gafríkissaksóknari út áfrýjunarstefnu samdægurs. Héraðsdómur Reykjavíkur sendiríkissaksóknara 19. júní 2015 dómsgerðir í málinu að meðtöldu endurriti afmunnlegum skýrslum fyrir dómi, en málsgögn bárust á hinn bóginn ekki Hæstaréttifyrr en 4. febrúar 2016. Þessar tafir af hendi ákæruvaldsins voru andstæðarþeirri meginreglu að hraða skuli meðferð sakamáls eftir föngum, sbr. 1. mgr.171. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, og er óhjákvæmilegt að þær hafiafleiðingar við ákvörðun refsingar. Þegar þetta er virt með tilliti tilalvarleika brots ákærða og þeirrar refsingar, sem við slíkri háttsemi liggursamkvæmt 2. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, kemur krafaákæruvaldsins um þyngingu refsingar ekki til álita. Verður niðurstaðahéraðsdóms um hana því staðfest.Ákvæði hins áfrýjaða dóms um sakarkostnað verður staðfest. Þá verður ákærðagert að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaunverjanda síns og þóknun réttargæslumanns brotaþola sem ákveðin eru að meðtöldumvirðisaukaskatti eins og nánar greinir í dómsorði.Dómsorð:Héraðsdómur skal vera óraskaður.Ákærði, X, greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, samtals 980.318 krónur,þar með talin málsvarnarlaun verjanda síns, Vilhjálms Hans Vilhjálmssonarhæstaréttarlögmanns, 620.000 krónur, og þóknun réttargæslumanns brotaþola,Magnúsar Hrafns Magnússonar hæstaréttarlögmanns, 186.000 krónur.DómurHéraðsdóms Reykjavíkur 24. febrúar 2015.IMál þetta, sem dómtekið var 4.febrúar síðastliðinn, var höfðað með ákæru ríkissaksóknara, útgefinni 14. maí2014, á hendur X, kennitala [...], […], Reykjavík, „fyrir nauðgun með því aðhafa, aðfaranótt föstudagsins 4. október 2013, á heimili sínu að […],Reykjavík, haft samræði við B, kennitala [...], en ákærði notfærði sér að B gatekki spornað við verknaðinum sökum ölvunar og svefndrunga. Telst brot ákærða varða við 2.mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.Þess er krafist að ákærði verðidæmdur til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar.Einkaréttarkrafa:Af hálfu B er þess krafist aðákærði verði dæmdur til að greiða henni miskabætur að fjárhæð kr. 2.000.000 aukvaxta skv. 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, frá 4. október2013 til þess dags er mánuður er liðinn frá því bótakrafa þessi er kynntákærða, en með dráttarvöxtum skv. 9. gr. sömu laga frá þeim degi tilgreiðsludags. Jafnframt er krafist þóknunar réttargæslumanns að mati dómara eðasíðar framlögðum reikningi auk virðisaukaskatts á málskostnað.“ Ákærðineitar sök og krefst sýknu og að bótakröfunni verði vísað frá dómi. Þess ersérstaklega krafist að dráttarvaxtakröfu brotaþola verði vísað frá dómi. Þákrefst ákærði þess að sakarkostnaður verði greiddur úr ríkissjóði, þar meðtalin málsvarnarlaun.II Málavextireru þeir að nefnda nótt voru lögreglumenn kvaddir að […] við […]. Þar vorubrotaþoli og kærasti hennar. Segir í skýrslunni að hún hafi verið útgrátin oggrátið er lögreglumenn komu. Kærastinn sagði lögreglumönnum að þau hefðu veriðgestkomandi á heimili ákærða og taldi hann að ákærði hefði nauðgað brotaþola.Brotaþoli kvað ákærða hafa komið fram vilja sínum við sig eins og það er orðað.Brotaþoli var flutt á slysadeild og fór kærasti hennar með henni. Lögreglumennfóru á heimili ákærða og handtóku hann. Íviðræðum við lögreglumenn á slysadeild skýrði kærasti brotaþola svo frá að þauhefðu verið á skemmtistað kvöldið áður og hitt ákærða. Hann hefði boðið þeimheim til sín og síðan boðið þeim að gista. Það hefði orðið úr að þau hefðusofnað í hjónarúmi ákærða og hefði þá klukkan verið 01:57. Hann kvaðst síðanhafa vaknað klukkan 03:16 til að fara á salerni en sofnað aftur. Hann hefði svovaknað við að brotaþoli hefði látið ófriðlega og kvaðst hann hafa tekið utan umhana og þá fundið að einhver hefði legið fyrir aftan hana. Kærastinn kvaðsthafa farið á fætur og kveikt ljós og þá séð ákærða í rúminu. Hann kvaðst hafalyft sænginni og séð á brotaþoli var ekki í nærbuxum og ákærði hafi veriðnakinn með liminn stífan. Kærastinn kvaðst hafa orðið reiður og kýlt ákærða ogsíðan hefðu hann og brotaþoli farið út. Brotaþoliskýrði frá því á slysadeild að hún hefði vaknað við að einhver hefði legið bakvið sig og verið að eiga við sig kynmök. Síðan er haft eftir henni að hún hafiekki veitt mótspyrnu í fyrstu, þar sem hún hefði haldið að þetta væri kærastisinn, en er hún uppgötvaði að það var ákærði sem var í leggöngum hennar hefðihún ýtt honum frá sér og öskrað. ÁNeyðarmóttökunni er skráð eftir brotaþola að hún og kærasti hennar hafi fariðað sofa í rúmi ákærða. Hún hafi verið í kjól en farið úr sokkabuxum. Hún mundi„ekki hvort hún hafi farið sjálf úr nærbuxunum, en vaknar við að það er veriðað hafa við hana samfarir í leggöng aftaní frá og telur í fyrstu að það sékærasti sinn en finnur svo að hann liggur fyrir framan hana og fattar straxhvað er að gerast og kippir sér strax frá og fer úr rúminu án nokkurrarmótstöðu kunningjans sem lá fyrir aftan hana. Kærastinn vaknar líka um leið oghún fer úr rúminu. Hún klæðir sig í sokkabuxurnar og rýkur fram í anddyri ogheyrir á meðan að kærastinn er að tala við kunningjann.“ Síðan fóru þau úrhúsinu og hringdu á lögreglu. Ískýrslu um handtöku ákærða, en hann var handtekinn klukkan 04:07, er haft eftirhonum að hann hefði boðið brotaþola og kærasta hennar að gista í rúmi á heimilisínu. Hann kvað sig svo hafa langað til að leggjast í eigið rúm og gert það.Hann kvaðst síðan hafa brugðist við eins og karlmenn geri er þeir liggi viðhlið konu og farið að kyssa brotaþola. Hún hefði kysst sig á móti og svo varðsmá „pene“ eins og haft er eftir ákærða og nánar aðspurður játaði hann að þaðþýddi „penetration.“ Viðyfirheyrslu hjá lögreglu síðar þennan sama dag kvaðst ákærði hafa hittbrotaþola og kærasta hennar á bar og boðið þeim heim til sín. Hann hefði síðanboðið þeim að gista í rúmi sínu og hefðu þau þegið það. Eftir að þau voru kominupp í rúm kvaðst hann sjálfur hafa lagst í rúmið og legið við hægri hliðbrotaþola. Síðan segir ákærði orðrétt: „Þegar ég verð þá bara náttúrulega hérnaligg þarna og. Og líkamar snertast. Bara eins og gengur og gerist. Hérna ég erklæddur í peysu og náttbuxur. Og þegar greinilega hún finnur snertingu, húnsnýr sér að mér. Og, og, og það byrja svona atlot. Byrja að kyssast. Og, og, ogkossarnir leiða út í. Eh einhvers konar hérna frekari þreifingar. Sem að svoleiða að, að að alla vega þá, þá. Verður þarna einhverskonar kynferðislegtsamneyti.“ Síðar í yfirheyrslunni var ákærði beðinn að lýsa þessu nánar og kvaðhann þá kynfæri hafa snerst en neitaði að hafa sett lim sinn inn í leggöngbrotaþola. Það gæti þó hafa gerst en það hefði þá verið stutt, nánast ekkineitt og honum hefði ekki orðið sáðfall. Hann kvaðst hafa túlkað atlot og kossabrotaþola sem samþykki hennar fyrir mökunum. Þá kvað ákærði brotaþola hafasjálfa farið úr undirfötum og hann hefði klætt sig úr buxum. Ákærði kvaðst verakunnugur kærasta brotaþola en aldrei áður hafa séð hana. Tekinvoru tvö blóðsýni úr brotaþola til alkóhólrannsóknar. Fyrra sýnið var tekiðklukkan 04:30 og voru í því 1,83 prómill alkóhóls. Síðara sýnið var tekiðklukkan 05:40 og voru í því 1,51 prómill alkóhóls. Þá var rannsakað þvagsýni úrbrotaþola sem tekið hafði verið klukkan 04:30 og innihélt það 2,48 prómillalkóhóls. Við réttarlæknisfræðilega skoðun sem hófst klukkan 06:15 var ákærðatekið blóð og þvag til alkóhólrannsóknar. Niðurstaðan var sú að í blóðsýninuvoru 2,84 prómill alkóhóls og í þvagsýninu 4,11 prómill. Nærbuxurbrotaþola voru rannsakaðar og tekin úr þeim þrjú sýni og reyndust verasáðfrumur í þeim. Niðurstaða rannsóknar á sýnunum sýndi að sáðfrumurnar voru úrkærasta brotaþola. Meðalgagna málsins er vottorð sálfræðings brotaþola. Það er dagsett 23. júní 2014 ogsegir þar að sálfræðingurinn hafi hitt hana níu sinnum frá 11. október 2013 tilþess dags. Í vottorðinu segir að allt viðmót brotaþola bendi til þess „að húnhafi upplifað ótta, bjargarleysi og hrylling í meintu kynferðisbroti. Fyrstuvikurnar eftir áfallið greindi hún frá töluverðum áfallastreitueinkennum semfóru minnkandi eftir því sem á leið. Sálræn einkenni hennar í kjölfar áfallsinssamsvara einkennum sem þekkt eru hjá fólki sem hefur upplifað alvarleg áfölleins og líkamsárás, nauðgun, stórslys eða hamfarir. Niðurstöðursjálfsmatskvarða samsvöruðu vel frásögnum hennar í viðtölum. Hún virtist ávallthreinskilin, trúverðug og samkvæm sjálfri sér. Samræmi var í frásögn hennar ogtilfinningalegum viðbrögðum.“III Ákærðikvaðst hafa hitt brotaþola og kærasta hennar á ölstofu kvöldið áður og boðiðþeim að gista heima hjá sér. Þau þáðu boðið og gengu heim til hans. Er heim tilhans kom kvað hann þau hafa horft á sjónvarp en ekki kvað hann brotaþola hafasofnað yfir sjónvarpinu. Hann kvaðst hafa séð brotaþola drekka bjór áölstofunni og eins hefðu þau öll drukkið bjór heima hjá sér. Ákærði kvaðst hafaverið kunnugur kærastanum en taldi sig ekki hafa hitt brotaþola áður. Ákærðikvaðst hafa boðið brotaþola og kærasta hennar að sofa í rúmi sínu en sjálfurhafi hann ætlað að sofa í sófa í stofunni. Það hefði þó ekki hentað honum endasófinn þröngur og hann búinn að vera slæmur í baki. Þess vegna hefði hannákveðið að sofa einnig í rúminu með þeim. Hann kvaðst hafa farið inn í rúm tilþeirra tíu mínútum til hálftíma eftir að þau fóru að sofa. Þegar hann kom írúmið hefðu þau verið sofnuð. Ákærði kvaðst hafa sofnað en vaknað við aðbrotaþoli var vakandi og þá hafi þau farið að láta vel hvort að öðru meðþreifingum og kossum. Hann kvaðst telja alveg víst að brotaþoli hefði vitaðhver hann var þótt ekkert slíkt hefði áður farið fram milli þeirra. Þá kvaðsthann ekki hafa gefið brotaþola í skyn að hann hefði áhuga á henni og hún hefðiheldur ekki gefið honum slíkt til kynna. Þessi atlot stóðu ekki lengi og kvaðsthann ekki geta lýst þeim nánar, nema hvað munnar þeirra hefðu mæst í kossum. Núhefði kærastinn vaknað og öskrað upp yfir sig og rifið sængina af þeim. Ákærðikvaðst þá hafa legið í rúminu og verið klæddur í náttbuxur og peysu að því erhann hélt. Hann kvaðst ekki hafa farið úr náttbuxunum. Hann neitaði að hafahaft samræði við brotaþola, hann hefði hvorki sett lim í leggöng brotaþola nésnert hana með honum. Hann kvaðst ekki hafa veitt því athygli hvernig brotaþolivar klædd og gat ekki borið um hvort hún hefði verið í nærbuxum eða sokkabuxum.Ákærði kvað brotaþola hafa legið í miðju rúmi og hann hefði legið vinstra meginvið hana. Hann kvaðst telja að hann hafi legið á bakinu en kvaðst ekki munahvernig hún lá. Þá kvaðst hann ekki hafa orðið var við að kærastinn færi ásalerni. Eftirað kærastinn hafði svipt sænginni af ákærða og brotaþola og öskrað á þau kvaðstákærði hafa reynt að róa hann og segja honum að það væri nú ekki allt semsýndist. Kærastinn hefði líka reynt að slá til sín. Hann kvað þau hafa rokið úten sjálfur hefði hann farið aftur að sofa. Skömmu síðar hefðu lögreglumennkomið og taldi hann það eitthvað tengjast veru brotaþola og kærasta hennar ííbúðinni. Ákærði kvaðst ekki hafa verið ölvaður þetta kvöld og nótt og hinhefðu heldur ekki verið ölvuð. Undirákærða var borinn framburður kærastans hjá lögreglu um að hann hefði séð ákærðameð standpínu og kvaðst ákærði ekki draga það í efa. Þá var borið undir hannþað sem brotaþoli bar um að hún hefði fundið fyrir ákærða í leggöngum sínum ogkvað hann það rangt. Honum var bent á að hjá lögreglu hefði hann ekki dregiðþetta í efa og kvaðst hann hafa dregið þetta í efa síðar í skýrslutökunni. Þávar borið undir ákærða það sem haft er eftir honum í handtökuskýrslu um að hannhefði farið að láta vel að brotaþola og svo hefði orðið smá „pene“. Hannkannaðist ekki við að hafa sagt þetta við lögreglumenn. Brotaþoliskýrði svo frá að hún og kærasti hennar hefðu hitt ákærða á ölstofu. Þau hefðuspjallað saman og drukkið bjór en ákærði og kærastinn þekktust frá fyrri tíð.Ákærði hefði boðið þeim heim og hefðu þau þegið það. Þegar komið var heim tilákærða hefði verið sest inn í stofu og ákærði hefði sótt bjór handa þeim. Hannhefði síðan sagst ætla í þægilegri föt og farið í náttbuxur. Ákærði hefði síðanspurt hvað þau vildu gera og kvað brotaþoli sér hafa fundist það einkennilegt,enda væri hún því vön við svona tækifæri að fólk spjallaði saman. Ákærði hefðinú sýnt þeim sjónvarpsþátt en hún kvaðst ekki muna nema blábyrjun hans þar semhún hefði verið við það að sofna og hefði líklega sofnað. Ákærði og kærastinnhefðu hins vegar spjallað saman. Þegar hún vaknaði hefði kærasti hennar viljaðfara en ákærði hefði viljað að þau gistu og hefði það orðið úr. Ákærði hefðiboðið þeim að sofa í rúmi sínu og hefðu þau þegið það. Hann hefði hins vegarsagst ætla að sofa í sófa. Fyrst hefðu þau viljað sofa í sófanum en ákærðihefði ekki tekið annað í mál en þau svæfu í rúminu. Hún kvaðst hafa farið fyrstinn í svefnherbergið og sofnað eiginlega samstundis, enda hefði hún veriðsyfjuð, þreytt og ölvuð. Hún kvaðst síðan hafa vaknað og fundið fyrir ákærðainni í leggögnunum. Þá kvaðst hún hafa legið á hægri hlið og snúið sér aðkærasta sínum. Hún kvaðst ekki hafa kippt sér upp við þetta enda talið þettavera kærasta sinn. Brotaþoli kvaðst hafa tekið þátt í samförunum og ýtt sér ámóti. Þetta hefði staðið yfir mjög stutt. Í svefnrofunum kveðst hún hafa fundiðfyrir kærasta sínum og opnað augun og þá séð í bak kærastans. Í því hefði hanneinnig vaknað og sprottið upp en hún kvaðst hafa farið út. Hún kvaðst svo hafafarið aftur og kallað á kærasta sinn er hafi spurt hvað hefði gerst. Þá kvaðsthún hafa farið að gráta og sagst ekki vita það. Þau hefðu síðan hringt álögregluna. Brotaþolikvaðst hafa sofnað alklædd, það er í kjól, nærbuxum og sokkabuxum. Hún kvaðstekki muna hvernig hún var klædd þegar hún vaknaði en þegar hún kom út var húnekki í nærbuxum og sokkabuxum. Hún kvaðst ekki geta skýrt hvernig hún hefðifarið úr fötunum. Nærbuxurnar hefðu svo fundist í vasa á jakka kærastans þegarþau voru á Neyðarmóttökunni. Hann hefði sagt sér að hún hefði sett þær ívasann. Brotaþoli hafnaði því alfarið að hafa svarað atlotum ákærða eða haftfrumkvæði að atlotum gagnvart honum. Hún kvaðst ekki á nokkurn hátt hafa gefiðákærða til kynna að hún vildi eiga mök við hann. Kærastibrotaþola bar að þau hefðu hitt ákærða á ölstofu og hefðu þau drukkið bjórsaman. Ákærði er gamall kunningi hans. Hann kvað ákærða hafa boðið þeim heimmeð sér og hefðu þau þegið það. Þegar þangað var komið hefði ákærði sýnt þeimþátt í sjónavarpi og veitt þeim bjór. Ákærði hefði einnig haft fataskipti ogfarið í náttbuxur. Kærastinn kvað sig og brotaþola hafa verið orðin þreytt,sérstaklega þó hana sem hefði sofnað í sófanum. Þess vegna hefði orðið minna umsamræður en efni hefðu ef til vill staðið til. Um nóttina kvað kærastinn þauhafa ætlað að fara en ákærði hefði boðið þeim að gista og hefði orðið úr að þauþáðu það. Ákærði hefði boðið þeim að gista í rúmi sínu en kvaðst sjálfur ætlaað sofa í sófanum. Kærastinn kvað þau hafa sofnað en svo hefði hann vaknað ogfarið á salerni upp úr klukkan þrjú. Hann hefði svo sofnað aftur en eftireinhvern tíma kvaðst hann hafa fundið handlegg brotaþola á öxl sér eða bringu.Hann kvaðst einnig hafa fundið óeðlilegar hreyfingar, eins og samfarahreyfingarværu í gangi. Hann kvað sér hafa fundist þetta mjög furðulegt og hreyfingarbrotaþola einkennilegar þegar hún eins og þreifaði á honum. Kærastinn kvaðstekkert hafa séð enda niðamyrkur þarna inni í svefnherberginu. Hann kvaðst hafatekið í hönd brotaþola og í því þreifað á ákærða til að kanna hvað væri ígangi. Þá kvaðst hann hafa gert sér grein fyrir að ákærði væri að takabrotaþola aftan frá enda bentu hreyfingar hennar til þess. Hann kvaðst nú hafamisst stjórn á sér, staðið upp, kveikt ljós og þá hefði brotaþoli vaknað ogstaðið upp. Hann kvaðst hafa kippt sænginni burtu og séð ákærða sem hafi veriðnakinn að neðan og með standpínu. Þá kvaðst hann hafa kýlt eða reynt að kýlaákærða. Eins hefði hann brotið glas eða eitthvað slíkt. Þegar þetta var hefðibrotaþoli verið komin út en sjálfur kvaðst hann hafa verið ráðvilltur um hvaðgera skyldi. Þá kvaðst hann hafa heyrt brotaþola kalla á sig og farið út tilhennar. Hún hafi verið grátandi og kallað á sig að þau skyldu fara. Þau hefðubæði verið í áfalli en hann hefði stungið upp á að kæra þetta og hefði húnfallist á það. Kærastinnkvaðst hafa farið að sofa ber að ofan en brotaþoli hefði sofnað í öllum fötumnema úlpu. Þegar hann vaknaði kvaðst hann hafa legið á hægri hlið og brotaþolivið bak hans. Aftan við brotaþola hefði svo ákærði legið. Hann kvað brotaþolahafa verið bera að neðan en í kjól að ofan, að því er hann minnti. Hann kvaðstseinna hafa fundið nærbuxur brotaþola í vasa sínum en ekki kvaðst hann vitahvernig þær hefðu komist þangað. Þá kvað kærastinn það af og frá að brotaþolihefði verið að halda fram hjá sér í þetta skipti. Eftir þetta hefði brotaþoliverið gersamlega niðurbrotin og hún hefði varla getað gengið. Lögregluvarðstjóri,sem ritar frumskýrslu málsins, staðfesti hana. Varðstjórinn kvaðst hafa hittbrotaþola og kærasta hennar við enda götunnar sem ákærði býr við. Hún hefðiverið miður sín, titrað öll og skolfið. Það hefði verið áfengislykt af henni enhún ekki borið önnur ölvunarmerki. Þau hefðu skýrt frá því að þau hefðu hittkunningja sinn og farið með honum heim. Þar hefðu þau horft á mynd og hannsíðan boðið þeim gistingu. Þau hefðu ætlað að sofa í sófanum en hann hefðilánað þeim rúmið sitt þar sem þau hefðu sofnað. Kærasti brotaþola sagðist hafavaknað við að hún hefði verið óróleg og gripið í sig. Þá sagðist hann hafaþreifað fyrir sér og fundið fyrir öðrum í rúminu. Kærastinn hefði þá stokkið áfætur, kveikt ljós, svipt sænginni í burtu og þá séð ákærða liggja, beran aðneðan upp við brotaþola. Varðstjórinn kvaðst hafa flutt þau tvö áNeyðarmóttökuna. Lögreglumaður,sem ritar handtökuskýrslu um ákærða, bar að hafa farið að handtaka hann ásamttveimur öðrum lögreglumönnum. Þau hafi knúið dyra hjá honum og hefði hannopnað. Hann kvað þau hafa spurt ákærða hvort hann vissi af hverju þau væruþarna og hann hefði svarað því játandi. Eftir það hefði ákærða verið gerð greinfyrir réttindum sínum og að því búnu hefði hann verið handtekinn. Hann kvað þálögreglumenn hafa spurt ákærða lauslega um hvað hefði gerst og hann svarað þvítil að það hefði verið „smápene“ og þegar hann hefði verið spurður hvort þaðþýddi „penetration“ hefði hann svarað „já smá“. Skömmu síðar hefði tæknideildinkomið á vettvang en ákærði verið fluttur á lögreglustöð. Hann kvað ákærða hafaverið talsvert ölvaðan. Annarlögreglumaður, sem kom að brotaþola og kærasta hennar, bar að brotaþoli hefðiverið grátandi og í uppnámi. Síðan kvaðst hann hafa farið með tveimurlögreglumönnum að heimili ákærða þar sem hann hefði verið handtekinn.Lögreglumaðurinn kvað þá hafa kynnt ákærða að hann væri grunaður um nauðgun ogværi handtekinn. Þá kvað hann ákærða hafa sagt að hann hefði boðið brotaþola ogkærasta hennar að gista í rúmi sínu. Þau hefðu þegið það og nokkru síðar hefðihann farið upp í rúm og þar hefði hugsanlega orðið „smápene“ og kvaðstlögreglumaðurinn þá hafa spurt hvort hann ætti við „penetration“ og hefðiákærði jánkað því en bætt svo við „það eru þín orð“. Hann kvað ákærða hafaverið ölvaðan en rólegan. Þriðjilögreglumaður, sem fór á heimili ákærða, bar að lögreglumenn hefðu spurt ákærðaer hann kom til dyra hvort hann vissi erindi þeirra og hefði hann játað því.Þeir hefðu síðan rætt við ákærða sem hafi verið ölvaður en virst alveg vitahvert erindi lögreglumannanna væri. Ákærði hefði sagt þeim að þau hefðu komiðþrjú saman á heimili hans og horft á sjónvarp. Hann hefði boðið þeim að gistaog sjálfur sagst ætla að sofa í sófanum. Síðan sagðist hann hafa farið upp ítil þeirra, þeim megin sem brotaþoli var, og farið að kyssa hana og hún kysst ámóti. Síðan hefði orðið „smápene“ eins og ákærði hefði orðað það. Ákærði hefðiverið spurður hvort það þýddi „penetration“ og hefði hann jánkað því. Læknir,sem skoðaði brotaþola á Neyðarmóttökunni, staðfesti skýrslu sína. Hún kvaðstekki muna eftir brotaþola og komu hennar á Neyðarmóttökuna. Sérfræðingurí tæknideild lögreglunnar staðfesti gögn sem eru meðal gagna málsins. Þar varum að ræða rannsókn á nærbuxum brotaþola en þar fundust sæðisleifar semreyndust vera úr kærasta brotaþola. Deildarstjórirannsóknarstofu í lyfja- og eiturefnafræði staðfesti niðurstöður framangreindraalkóhólrannsókna. Sálfræðingur,sem brotaþoli hefur gengið til, staðfesti framangreint vottorð sitt. Hún kvaðbrotaþola ganga vel við að takast á við afleiðingarnar en hún hefði ekki aðfullu jafnað sig. Hún kvað brotaþola ekki hafa fengið áföll áður og hún hafiekki átt við geðræn vandamál að stríða. Hún kvað einkenni brotaþola eindregiðbenda til þess að henni hefði verið nauðgað. Þau bentu ekki til þess að húnhafi verið að halda fram hjá kærasta sínum.IV Ákærða,brotaþola og kærasta hennar ber saman um að ákærði hafi boðið þeim að gista áheimili sínu og að þau ættu að sofa í rúmi hans. Sjálfur ætlaði hann að sofa ísófa. Þeim ber einnig saman um að brotaþoli og kærastinn hafi verið sofandi erákærði lagðist í rúmið hjá þeim. Þá ber þeim öllum saman um að þau hafi neyttáfengis og verið undir áhrifum þess. Niðurstöður alkóhólrannsókna, sem raktarvoru að framan, styðja að ákærði og brotaþoli voru bæði undir allverulegumáfengisáhrifum. Ákærði bar að hafa sofnað í rúminu en vaknað við að brotaþolihafi verið vakandi og þau farið að láta vel hvort að öðru eins og rakið var.Hann neitaði þó alfarið að hafa haft samræði við brotaþola eða að limur hanshefði snert hana. Brotaþoli ber á allt annan veg og kvaðst hafa vaknað við aðákærði hefði verið að hafa við sig samræði og hefði hún tekið á móti honum,enda talið að um kærasta sinn hafi verið að ræða. Kærasti brotaþola ber að hafavaknað við hreyfingar hennar. Hann hefði staðið upp, svipt af þeim sænginni ogþá séð ákærða, nakinn að neðan og með standpínu. Í framhaldinu hefði brotaþolistaðið upp og farið út. Þaðer mat dómsins að brotaþoli hafi gefið trúverðuga skýrslu fyrir dómi.Framburður hennar er í öllum aðalatriðum samhljóða framburði hennar hjálögreglu. Þá fær hann stuðning af framburði vitna, kærasta hennar,lögreglumanna og læknis á Neyðarmóttöku sem rakinn hefur verið. Þá styðurvottorð sálfræðings einnig framburð brotaþola. Á hinn bóginn metur dómurinnframburð ákærða ótrúverðugan og sérstaklega að hann skuli fara upp í rúm tilsofandi gesta sinna til að sofa þar eftir að hafa áður sagst ætla að sofa ísófanum. Á sama hátt metur dómurinn ótrúverðugan þann framburð hans aðbrotaþoli hafi verið vakandi og þau farið að láta vel hvort að öðru, enda færsú fullyrðing hans ekki stuðning í öðrum gögnum málsins. Þá er og til þess aðlíta að ákærði bar ekki á sama hátt fyrir dómi og hann hafði gert hjá lögreglueins og rakið var. Þaðer niðurstaða dómsins að byggja á trúverðugum framburði brotaþola, sem studdurer framangreindum gögnum. Samkvæmt því verður ákærði sakfelldur fyrir það semhonum er gefið að sök í ákærunni og er brot hans þar rétt fært tilrefsiákvæðis. Ákærði hefur ekki áður gerst sekur um hegningarlagabrot og errefsing hans hæfilega ákveðin 2 ára fangelsi. Miskabæturtil brotaþola eru hæfilega ákveðnar 1.200.000 krónur og skulu þær bera vextieins og í dómsorði greinir. Ákærði krafðist þess við aðalmeðferð aðdráttarvaxtakröfu brotaþola yrði vísað frá dómi þar eð í kröfugerðinni væriekki vísað í 1. mgr. 6. gr. vaxtalaga heldur einungis til 9. gr. sömu laga. Ínefndri 9. gr. segir að skaðabótakröfur skuli bera dráttarvexti samkvæmt 1.mgr. 6. gr. og var því nægjanlegt fyrir brotaþola að nefna þá grein í kröfugerðsinni. Henni verða hins vegar dæmdir dráttarvextir sem reiknaðir eru eftirreglu 1. mgr. 6. gr. eftir tilvísun í 9. gr. Það var því þarflaust að nefna 1.mgr. 6. gr. sérstaklega. Það athugast að ákærða var fyrst birt bótakrafan viðþingfestingu og miðast upphaf dráttarvaxta við þann dag er liðnir voru 30 dagarfrá þingfestingu. Loksverður ákærði dæmdur til að greiða sakarkostnað, málsvarnarlaun verjanda sínsog þóknun réttargæslumanns brotaþola, að meðtöldum virðisaukaskatti, eins og ídómsorði greinir. HéraðsdómararnirArngrímur Ísberg, dómsformaður, Guðjón St. Marteinsson og Sigríður Hjaltested,kváðu upp dóminn.D ó m s o r ð : Ákærði,X, sæti fangelsi í 2 ár. Ákærði greiði B1.200.000 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 4. október2013 til 12. júlí 2014, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu lagafrá þeim degi til greiðsludags. Ákærði greiði294.740 krónur í sakarkostnað, málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, VilhjálmsHans Vilhjálmssonar hrl., 1.023.000 krónur og þóknun réttargæslumannsbrotaþola, Helgu Maríu Pálsdóttur hdl., 511.500 krónur.
|
Mál nr. 211/2002
|
Akstur sviptur ökurétti Stjórnvaldsákvörðun
|
T var ákærður fyrir umferðarlagabrot með því að hafa ekið bifreið sviptur ökurétti. Neitaði hann því að hafa í umrætt skipti ekið sviptur ökurétti og hélt því fram að hann hafi haft gilt ökuskírteini. T sótti um samrit ökuskírteinis hjá lögreglustjóranum í Reykjavík í lok júlí 1999 og á viðeigandi umsóknareyðublaði hafði verið merkt við í reitinn „Ökuskírteini týndist eða var stolið“. Hafði T margoft verið sviptur ökurétti ævilangt, síðast með dómi í maí 1998 og hafði því ekki gild ökuréttindi þegar hann sótti um samrit ökuskírteinis. Virtist sem allar upplýsingar um ökuréttarsviptingu T hafi af ókunnum orsökum fallið niður í ökuskírteinaskrá. Þótti sannað að T hafi verið fullkunnugt um að hann hafði verið sviptur ökurétti ævilangt þegar hann, gegn betri vitund, fékk útgefið samrit ökuskírteinis á grundvelli rangra upplýsinga. Skilyrði til útgáfu slíks samrits hafi ekki verið fyrir hendi og útgáfa þess hafi á engan hátt getað endurvakið ökuréttindi sem T hafði ítrekað verið sviptur með dómum. Niðurstaða héraðsdóms um þriggja mánaða fangelsisvist T með vísan til langs brotaferils hans, var staðfest.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 19. apríl 2002 í samræmi við yfirlýsingu ákærða og jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst nú staðfestingar héraðsdóms. Ákærði krefst sýknu af kröfum ákæruvalds, en til vara að honum verði ekki gerð refsing. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Ákærði verður dæmdur til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Ákærði, Trausti Aðalsteinn Kristjánsson, greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Kristjáns Stefánssonar hæstaréttarlögmanns, 90.000 krónur. Mál þetta, sem þingfest var 8. janúar sl. og dómtekið 15. febrúar sl., er höfðað með ákæru Sýslumannsins á Selfossi, dags. 4. desember 2001, á hendur Trausta Aðalsteini Kristjánssyni, kt. 011161-3249, óstaðsettur í hús í Kópavogi, með dvalarstað að Seli í Austur-Landeyjahreppi, Rangárvallasýslu „fyrir umferðarlagabrot með því að hafa, að kvöldi fimmtudagsins 8. nóvember 2001 ekið bifreiðinni KS 919 sviptur ökurétti vestur Suðurlandsveg, á móts við Fossnes 3c, Selfossi, þar sem lögreglan stöðvaði akstur ákærða. Telst brot ákærða varðar við 1. mgr. 48. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr. umferðarlaga nr. 50, 1987. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar.” Ákærði krefst aðallega sýknu, en til vara að honum verði ekki gerð refsing verði hann sakfelldur í máli þessu. Þá krefst verjandi ákærða málsvarnarlauna að mati dómsins sem greiðist úr ríkissjóði. Ákærði hefur viðurkennt að hafa ekið bifreiðinni KS 919 vestur Suðurlandsveg eins og lýst er í ákæru, en neitar því að hafa í umrætt skipti ekið sviptur ökurétti þar sem hann hefði haft, og hafi enn, gilt ökuskírteini. Málsatvik Niðurstaða Ákærði hefur viðurkennt að hafa að kvöldi fimmtudagsins 8. nóvember 2001 ekið bifreiðinni KS 919 vestur Suðurlandsveg, á móts við Fossnes 3c á Selfossi, eins og í ákæru greinir. Ákærði hefur hins vegar neitað því að hafa í umrætt skipti ekið greindri bifreið sviptur ökurétti, þar sem hann hafi á umræddum tíma verið með gilt ökuskírteini. Í því sambandi vísar ákærði til þess að hann hafi fengið í hendur ökuskírteini, sem hann sótti um til Lögreglustjórans í Reykjavík 29. júlí 1999, og gefið var út af Ríkislögreglustjóra 3. ágúst 1999 með gildistíma til 1. nóvember 2031. Lögregla lagði hald á ökuskírteini ákærða 20. ágúst 1999. Lögreglustjórinn í Reykjavík sendi ákærða bréf 25. maí 2000 þess efnis að embættið hefði í hyggju að afturkalla ökuréttindi ákærða og gaf honum kost á að koma að mótmælum við afturköllun réttindanna. Einnig liggur frammi í málinu bréf Lögreglustjórans í Reykjavík 24. ágúst 2000 til Ríkislögreglustjóra, til ákvörðunar um hvort ástæða sé til að afturkalla ökuskírteini ákærða með formlegum hætti. Þar kemur fram að þegar ákærði sótti um samrit ökuskírteinis hafi við könnun Lögreglustjórans í Reykjavík ekkert komið fram sem staðið gæti því í vegi, að hann fengi útgefið samrit, enda virtist sem allar upplýsingar um ökuréttarsviptingu ákærða hafi af ókunnum orsökum fallið niður í ökuskírteinaskrá. Með bréfi Ríkislögreglustjórans, dags. 4. september 2000 var ákærða tilkynnt að lögregla hygðist ekki afhenda honum samrit ökuskírteinis þess er lagt var hald á 20. ágúst 1999, enda væri samritið aðeins staðfesting á því að hann hefði öðlast ökuréttindi 6. mars 1981, en þeim réttindum hafi hann verið sviptur með dómi. Einnig liggur frammi í málinu bréf Lögreglustjórans í Reykjavík frá 12. mars 2001, þar sem tilkynnt er um að eins og atvikum sé háttað í máli ákærða felli Lögreglustjórinn í Reykjavík niður tiltekinn fjölda mála vegna meintra brota ákærða gegn 1. mgr. 48. gr. umferðarlaga á árinu 1999 og 2000. Ákærði fékk fyrst útgefin ökuréttindi á Ísafirði 6. mars 1981 til 10 ára. Í 50. gr. reglugerðar um ökuskírteini, nr. 501/1997, eru tilgreind þau tilvik sem þurfa að vera fyrir hendi til að hægt sé að fá útgefið samrit ökuskírteinis. Meginskilyrðið fyrir útgáfu samrits ökuskírteinis samkvæmt ákvæði þessu er að viðkomandi umsækjandi hafi gild ökuréttindi sem ætlunin sé að nota áfram. Ákærði var með dómi Sakadóms Ísafjarðar 26. október 1981 sviptur ökurétti ævilangt frá 11. júlí 1981 fyrir brot gegn 25. og 27. gr. þágildandi umferðarlaga. Eftir uppkvaðningu þess dóms var ævilöng svipting ökuréttar ákærða áréttuð í eftirtöldum dómum: Dómi Sakadóms Reykjavíkur 9. ágúst 1985, dómi Hæstaréttar Íslands 21. febrúar 1986, dómi Sakadóms Reykjavíkur 26. júní 1989, dómum Héraðsdóms Reykjavíkur 28. apríl 1993, 28. september 1995 og síðast með dómi frá 18. maí 1998. Ákærði hafði því ekki gild ökuréttindi þegar hann sótti um samrit ökuskírteinis til Lögreglustjórans í Reykjavík 29. júlí 1999. Á umsóknareyðublaðinu var merkt við í reitinn „Ökuskírteini týndist eða var stolið“ sem ástæðu umsóknar. Undirritaði ákærði umsóknina eigin hendi og þar með undir eftirfarandi yfirlýsingu: „Ég lýsi því hér með yfir að allar upplýsingar sem fram koma hér að ofan eru réttar...“ Níu dögum áður en ákærði sótti um ofangreint samrit ökuskírteinis var ákærða veitt reynslulausn á eftirstöðum refsingar, m.a. vegna dóms Héraðsdóms Reykjavíkur frá 9. júní 1999, þriggja mánaða fangelsi, hegningarauka, fyrir akstur sviptur ökurétti. Þegar til þess er litið sem hér hefur verið rakið, þykir vera hafið yfir allan vafa að ákærða var fullkunnugt um að hann hafði verið sviptur ökurétti ævilangt þegar hann, gegn betri vitund, fékk útgefið samrit ökuskírteinis á grundvelli rangra upplýsinga til Lögreglustjórans í Reykjavík. Ökuskírteini þetta, sem ákærði vísar til sem gilds ökuskírteinis, var gefið út sem samrit ökuskírteinis, en ekki á grundvelli endurveitingar ökuréttar samkvæmt 106. gr. umferðarlaga, nr. 50/1987. Skilyrði til útgáfu slíks samrits voru ekki fyrir hendi samkvæmt framangreindu og gat útgáfa þess á engan hátt endurvakið ökuréttindi sem ákærði hafði verið ítrekað sviptur með dómum. Með vísan til þess sem að framan er rakið er sannað að ákærði ók í umrætt skipti bifreiðinni s samrits voru ekki fyrir hendi samkvæmt framangreindu og gat útgáfa þess á engan hátt endurvakið ökuréttindi sem ákærði hafði verið ítrekað sviptur með dómum. Með vísan til þess sem að framan er rakið er sann KS 919 sviptur ökurétti ævilangt og án þess að hafa gilt ökuskírteini. Ákærði hefur því með greindri háttsemi gerst brotlegur við 1. mgr. 48. gr. umferðarlaga, nr. 50/1987. Ákvörðun refsingar Ákærði, sem er 40 ára, á að baki langan brotaferil og hefur svo sem rakið hefur verið ítrekað sætt refsingum fyrir ölvunarakstur og akstur sviptur ökurétti, síðast í Héraðsdómi Reykjavíkur 9. júní 1999, þriggja mánaða fangelsi, fyrir akstur sviptur ökurétti. Þá hefur ákærði einnig sætt refsingum fyrir hegningar- og fíkniefnalagabrot. Ákærði hefur unnið sér til refsingar samkvæmt 100 gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Í máli þessu þykja ekki vera fyrir hendi skilyrði til að fella niður refsingu, enda var ákærða fullkunnugt um að hann hefði ekki gild ökuréttindi. Með vísan til sakarferils ákærða þykir refsing ákærða hæfilega ákveðin 3 mánaða fangelsi. Samkvæmt 165. gr. laga nr. 19/1991, um meðferð opinberra mála, skal ákærði greiða málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Kristjáns Stefánssonar hrl., sem þykja hæfilega ákveðin 60.000 krónur. Ekki leiddi annan kostnað af málinu. Ingveldur Einarsdóttir héraðsdómari kveður upp dóm þennan. Dómsorð: Ákærði, Trausti Aðalsteinn Kristjánsson, sæti fangelsi í þrjá mánuði. Ákærði greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Kristjáns Stefánssonar hæstaréttarlögmanns, 60.000 krónur.
|
Mál nr. 465/2017
|
Kærumál Gæsluvarðhald. C. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
|
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli c. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir ÞorgeirÖrlygsson og Viðar Már Matthíasson og Ingveldur Einarsdóttir setturhæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 18.júlí 2017, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður erúrskurður Héraðsdóms Reykjaness 18. júlí 2017, þar sem varnaraðila var gertað sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til þriðjudagsins 15. ágúst 2017 klukkan 16. Kæruheimilder í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verðifelldur úr gildi, en til vara að varnaraðila verði gert að sæta farbanni í staðgæsluvarðhalds.Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar.Eins og greinir í hinum kærða úrskurði varákæra á hendur varnaraðila þingfest fyrir héraðsdómi 7. júlí 2017 og hefuraðalmeðferð í máli hans verið ákveðin 15. ágúst sama ár. Að þessu gættu verðurhinn kærði úrskurður staðfestur með vísan til forsendna hans. Dómsorð:Hinn kærði úrskurðurer staðfestur. Úrskurður HéraðsdómsReykjaness þriðjudaginn 18. júlí 2017Lögreglustjórinn áhöfuðborgarsvæðinu hefur krafist þess fyrir dóminum í dag að X, kt. [...], verðigert að sæta áfram gæsluvarðhaldi, allt til þriðjudagsins 15. ágúst 2017, kl.16:00.Ákærði mótmælir kröfu lögreglustjóra ogkrefst þess að henni verði hafnað.IÍ greinargerð lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinuer til þess vísað að ákærði hafi verið handtekinn 27. mars 2017 og degi síðarverið úrskurðaður í gæsluvarðhald til 4. apríl sl. á grundvellirannsóknarhagsmuna. Þann dag hafi gæsluvarðhaldsvist ákærða verið framlengd ágrundvelli c-liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Ákærðihafi sætt gæsluvarðhaldi á þeim grunni síðan, sbr. nú síðast dóm HæstaréttarÍslands í máli nr. 401/2017.Lögreglustjóri segir ákærða undir sterkumgrun um mörg auðgunarbrot. Í kröfu lögreglustjóra er vísað til mála lögreglunr. 007-2017-[...], 008-2017- [...],007-2017-[...], 007-2017-[...]. 007-2017-[...], 007-2017-[...], -[...],007-2017-[...], 007-2017-[...], 007-2016-[...], -[...], 319-2015-[...] og007-2015-[...]. Í kröfunni eru atvik í málum þessum reifuð svo sem þau horfavið lögreglustjóra og vísað til þeirra brota sem ákærði er grunaður um.Lögreglustjóri segir meint auðgunarbrot ákærða varða við 247. gr. og 248. gr.almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Í tilvitnuðum málum hafi ákærði meðalannars verið í tölvu-, net- og símasamskiptum við kærendur, þar sem hann hafibeitt blekkingum. Þannig hafi ákærði meðal annars lofað að greiða til baka þær greiðslursem málin varði. Svo virðist sem skipulega hafi verið gengið til verks af hálfuákærða.Lögreglustjóri telji sterkan rökstuddan grun vera umað ákærði hafi haft fé af fjölda aðila með ólögmætum og refsiverðum hætti oghann meðal annars svikið út fé með blekkingum. Um sé að ræða fjársvika- ogfjárdráttarbrot sem beinist að fólki sem oft hafi verið í erfiðri aðstöðu vegnaerfiðs leigumarkaðar. Að mati lögreglustjóra sé um að ræða brotahrinu sem þurfiað stöðva og því sé nauðsynlegt að ákærði sæti gæsluvarðhaldi þar til dómurliggur fyrir í máli hans. Tekur lögreglustjóri sérstaklega fram að ákærði hafi áður komið við sögu lögreglu í tengslum viðfjársvik og hann hlotið dóma vegna fjársvika, bæði hér á landi og í Danmörku.Með vísan til brotaferils ákærða á undanförnum vikumog mánuðum sé það mat lögreglustjóra að yfirgnæfandi líkur séu á því að ákærðimuni halda áfram brotastarfsemi, fari hann frjáls ferða sinna. Nauðsynlegt sé aðljúka þeim málum sem til meðferðar séu hjálögreglu og dómstólum sem fyrst. Ákæra hafi verið gefin út á hendurákærða vegna framangreindra mála. Mikilvægt sé að ákærði sæti gæsluvarðhaldi á meðansakamál hans sé til meðferðar fyrir dóminum, en aðalmeðferð í málinu muni farafram um miðjan næsta mánuð. Með vísan tilframangreinds og fyrirliggjandi rannsóknargagna sé brýnt og nauðsynlegt aðákærða verði með vísan til c-liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferðsakamála gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi til þriðjudagsins 15. ágúst nk., kl.16.00.IISamkvæmt framangreindu og fyrirliggjandirannsóknargögnum er ákærði undir rökstuddum grun um háttsemi semfangelsisrefsing er lögð við. Fyrir liggur að ákæra hefur verið gefin út áhendur ákærða fyrir fjárdrátt og fjársvik, sbr. 247. og 248. gr. almennrahegningarlaga nr. 19/1940. Sakamál á grundvelli ákærunnar, sem fékk númeriðS-229/2017 hér fyrir dómi, var þingfest 7. júlí sl. Ákærði neitar sök og hefuraðalmeðferð í málinu verið ákveðin 15. ágúst nk. Saksókn á grundvellitilvitnaðra hegningarlagaákvæða er ekki háð kröfu þess sem misgert er við.Eins og vísað er til í kafla I hér að framaneru í greinargerð lögreglustjóra rakin þau meintubrot ákærða sem voru tilefni höfðunar áðurnefnds sakamáls hendur honum. Meðdómi Hæstaréttar Íslands í máli nr. 401/2017, sem kveðinn var upp 26. júní sl.,var ákærða gert að sæta gæsluvarðhaldi vegna brotanna á grundvelli c-liðar 1.mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.Að hinum meintu brotum ákærðavirtum og þess sem fyrir liggur um sakaferil hans þykir ákvæði 3. mgr. 95. gr. laganr. 88/2008 ekki standa því í vegi að fallist verði á kröfu lögreglustjóra. Þáþykir verða að fallast á það með lögreglustjóra að ætla megi að ákærði munihalda áfram brotastarfsemi fari hann frjáls ferða sinna. Samkvæmt því og öðruframangreindu er fullnægt skilyrðum c-liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008til að ákærða verði gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi. Verður krafalögreglustjóra því tekin til greina með þeim hætti sem hún er fram sett ognánar greinir í úrskurðarorði. Úrskurð þennan kveður upp KristinnHalldórsson héraðsdómari.Ú R S K U R Ð A R OR Ð:Ákærði, X, skal sæta gæsluvarðhaldi allt tilþriðjudagsins 15. ágúst 2017, kl. 16:00.
|
Mál nr. 194/2011
|
Bifreið Slysatrygging ökumanns Líkamstjón Gáleysi Gjafsókn
|
VÞ krafðist viðurkenningar á rétti sínum til bóta úr slysatryggingu ökumanns vegna umferðarslyss sem hann varð fyrir á árinu 2009. V hf., sem var vátryggjandi bifreiðarinnar, taldi að VÞ hefði sofnað við aksturinn og þar með sýnt af sér stórkostlegt gáleysi og fyrirgert bótarétti sínum að öllu leyti eða að hluta. Hæstiréttur vísaði til þess að héraðsdómur hefði komist að þeirri niðurstöðu að V hf. hefði ekki tekist sönnun um að VÞ hefði valdið umræddu slysi af stórkostlegu gáleysi. V hf. hefði verið í lófa lagið að afla matsgerðar dómkvaddra matsmanna til þess að færa sönnur á mál sitt en það var ekki gert. Þá væri ekki hægt að draga óyggjandi ályktanir af gögnum málsins um aðdraganda slyssins. Að þessu gættu og að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms var niðurstaða hans staðfest um bótaskyldu V hf.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Jón Steinar Gunnlaugsson, Eiríkur Tómasson og Greta Baldursdóttir. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 25. mars 2011. Hann krefst sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar sem honum hefur verið veitt á báðum dómstigum. Í máli þessu krefst stefndi viðurkenningar á rétti til bóta úr slysatryggingu ökumanns samkvæmt 92. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Um þá tryggingu fer samkvæmt ákvæðum þeirrar lagagreinar, skilmálum slysatryggingarinnar og ákvæðum laga nr. 30/2004 um vátryggingarsamninga. Áfrýjandi byggir á því að stefndi hafi umrætt sinn sofnað við akstur bifreiðarinnar SG-626 og þar með hafi hann sýnt af sér stórkostlegt gáleysi og fyrirgert bótarétti að öllu leyti eða að hluta. Vísar áfrýjandi um þetta til 2. mgr. 27. gr. og 1. mgr. 90. gr. laga nr. 30/2004 og 2. mgr. 88. gr. umferðarlaga. Skaðabótareglur 88. gr. umferðarlaga eiga ekki við um rétt stefnda til bóta, enda getur tjónþoli ekki átt rétt til skaðabóta á hendur sjálfum sér. Með vísan til eðlis þeirrar vátryggingar sem um er fjallað í máli þessu þykir 2. mgr. 27. gr. laga nr. 30/2004 eiga við um hana. Samkvæmt 2. mgr. 27. gr. laga nr. 30/2004 losnar vátryggingafélag úr ábyrgð í heild eða að hluta hafi vátryggður, í öðrum vátryggingum en ábyrgðartryggingum, valdið vátryggingaratburði með háttsemi sem telja verði stórkostlegt gáleysi. Áfrýjandi ber sönnunarbyrði fyrir því að stefndi hafi valdið slysinu 6. júní 2009 með stórkostlegu gáleysi. Var það niðurstaða hins áfrýjaða dóms að áfrýjanda hefði ekki tekist sú sönnun. Áfrýjanda hefði verið í lófa lagið að afla matsgerðar dómkvaddra manna í því skyni að fá hnekkt fyrirliggjandi læknisvottorði um þolmyndun stefnda gagnvart þeim lyfjum sem hann hafði tekið fyrir aksturinn og áfrýjandi byggir á að hafi haft slævandi áhrif á stefnda. Þá eru fyrirliggjandi gögn málsins ekki með þeim hætti að óyggjandi ályktanir verði dregnar af þeim um aðdraganda slyssins. Með þessum athugasemdum, en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Áfrýjanda verður gert að greiða í ríkissjóð málskostnað fyrir Hæstarétti eins og greinir í dómsorði. Um gjafsóknarkostnað stefnda fyrir Hæstarétti fer svo sem í dómsorði segir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi greiði 500.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti sem greiðist í ríkissjóð. Gjafsóknarkostnaður stefnda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 500.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 18. febrúar 2011. I Mál þetta, sem dómtekið var mánudaginn 7. febrúar sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Viðari Erni Þórissyni, kt. 250662-4919, Nónási 6, Raufarhöfn, með stefnu, birtri 5. marz 2010, á hendur Verði tryggingum hf., kt. 441099-3399, Borgartúni 25, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eru þær, að viðurkenndur verði með dómi réttur hans til skaðabóta úr slysatryggingu ökumanns skv. 92. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 úr hendi stefnda vegna líkamstjóns, sem hann varð fyrir í umferðarslysi þann 6. júní 2009, er hann var ökumaður bifreiðarinnar SG-626, sem var vátryggð af stefnda. Þá er krafizt málskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefnda samkvæmt málskostnaðarreikningi, að teknu tilliti til virðisaukaskatts. Dómkröfur stefnda eru þær, að félagið verði sýknað af öllum kröfum stefnanda og stefnandi verði dæmdur til greiðslu málskostnaðar. II Málavextir Málavextir eru þeir að þann 6. júní 2009 var stefnandi á leið vestur frá Raufarhöfn til Akureyrar og var hann ökumaður bifreiðarinnar SG-626. Er hann kom að einbreiðri brú yfir Litlutjarnalæk rétt við afleggjarann heim að sveitabænum Arnstapa í Ljósavatnsskarði, missti hann stjórn á bifreiðinni, þannig að hún fór yfir á öfugan vegarhelming og á þann hluta brúarvegriðsins, sem náði út fyrir sjálft brúargólfið. Við þetta högg rifnuðu stöplar upp úr vegkantinum. Framhluti bifreiðarinnar lenti síðan á þeim kafla brúarvegriðsins, sem fest var niður á brúargólfið með I-bitum, þannig að bifreiðin ók niður bitana, sem héldu brúarvegriðinu uppi, en sjálft vegriðið slitnaði frá bitunum og þræddist gegnum miðja bifreiðina endilanga. Vegriðið fór þannig inn í framenda bifreiðarinnar, í gegnum vélarhúsið og út um hvalbakinn rétt vinstra megin við miðjustokk bifreiðarinnar. Þaðan lá vegriðið í gegnum bifreiðina endilanga, út um afturhlerann og stóð vegriðið fjóra metra aftur úr bifreiðinni. Ómar Steindórsson, Sæbjörg R. Guðmundsdóttir og Gunnar B. Tryggvason komu fyrst að slysinu og huguðu að stefnanda, sem sat fastur í bifreiðinni. Var lögreglu tilkynnt um slysið og kom hún á vettvang ásamt slökkviliðs- og sjúkrabifreið. Stefnandi var sjáanlega mikið slasaður, en miklir áverkar voru á andliti hans. Hann sat undir stýri bifreiðarinnar og lá vegriðið þétt upp við hægri hlið hans, og var hann þannig skorðaður milli vegriðsins og bílstjórahurðarinnar. Í lögregluskýrslu kemur fram, að stefnandi hafi verið með meðvitund, en greinilega mikið kvalinn. Þurfti að beita klippum til að ná stefnanda út úr bifreiðinni. Stefnandi var síðan fluttur með sjúkrabifreið til Akureyrar, en þaðan var hann fluttur á gjörgæzludeild Landspítalans í Reykjavík, þar sem honum var haldið sofandi í nokkra daga. Síðan var hann fluttur aftur til Akureyrar, þar sem hann dvaldist í nokkrar vikur á sjúkrahúsi og fór síðan í sjúkraþjálfun. Við slysið brotnuðu mörg rifbein í stefnanda og stungust í lungun og út um hálsinn og féll annað lungað saman. Hann skarst mikið í andliti, viðbeinsbrotnaði og marðist mjög illa á öllum líkamanum, einkum fótum. Stefnandi kveðst enn fremur hafa orðið fyrir miklu, andlegu áfalli vegna slyssins og afleiðinga þess. Hann eigi ennþá mjög erfitt með allar hreyfingar, sérstaklega hægra megin. Hann sé mjög afllaus og eigi erfitt með gang. Teknar voru blóð- og þvagprufur úr stefnanda vegna gruns um akstur undir áhrifum áfengis eða lyfja. Magn etanóls í þvagi stefnanda mældist, að teknu tilliti til frávika, 0,22 prómill, en ekkert etanól mældist í blóði hans. Í blóði mældust 30 ng/ml af Klónazepam (Rivotril) og 80 ng/ml Kódein. Í skýrslu Jakobs Kristinssonar, dósents við Rannsóknarstofu í lyfja- og eiturefnafræði, kemur fram, að Klónazepam sé flogaveikilyf af flokki benzodiazepine, sem hefur slævandi verkun á miðtaugakerfi og geti skert hæfni manna til aksturs í lækningalegum skömmtum. Þá segir, að Kódein sé verkjadeyfandi lyf af flokki ópíata, sem hafi slævandi áhrif á miðtaugakerfi og geti skert hæfni manna til aksturs í lækningalegum skömmtum. Einnig kemur fram í skýrslunni, að styrkur Klónazepams í blóði hafi verið eins og búast mætti við eftir töku lyfsins í lækningalegum skömmtum. Þá var styrkur Kódeins í blóði talinn vera eins og við mætti búast eftir töku þess í stórum skömmtum við verkjum. Í skýrslunni er síðan tekið fram, að styrkur Klónazepams í blóði stefnanda kunni að hafa skert hæfni hans til aksturs bifreiðar. Hann hafi einnig verið undir nokkrum slævandi áhrifum Kódeins. Í lok skýrslunnar kemur síðan fram, að mikið þol geti myndazt gegn verkunum Kódeins og því var ekki talið unnt að meta, hvort það hefði haft marktæk áhrif á aksturshæfni stefnanda. Lögreglustjórinn á Húsavík var með til meðferðar mál stefnanda vegna meints aksturs undir áhrifum áfengis og lyfja. Því máli hefur nú verið lokið, og var stefnanda tilkynnt með bréfi, dags. 6. janúar 2010, að rannsóknargögn þættu eigi gefa tilefni til frekari aðgerða og það, sem fram væri komið, væri ekki nægjanlegt eða líklegt til sakfellis. Var málið því fellt niður. Stefnandi var, sem ökumaður og eigandi bifreiðarinnar, tryggður í slysatryggingu ökumanns og eiganda hjá stefnda. Stefnandi tilkynnti slysið til félagsins og óskaði eftir afstöðu til bótaskyldu vegna slyssins. Félagið hafnaði hins vegar bótaskyldu á þeim grundvelli, að líklega hefði stefnandi sofnað við akstur bifreiðarinnar, og því hefði hann ekki verið í líkamlegu ástandi til að stjórna ökutækinu örugglega. Var það mat félagsins, að stefnandi hefði sýnt af sér stórkostlegt gáleysi við akstur bifreiðarinnar og því væri rétt, með vísan til 2. mgr. 88. gr., sbr. 2. mgr. 92. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 og 90. gr. laga nr. 30/2004 um vátryggingasamninga, að fella niður bótarétt stefnanda vegna stórkostlegs gáleysis. III Málsástæður stefnanda Stefnandi kveður, að við slysið, hafi meira og minna allt þurrkazt út úr minni hans, bæði fyrir og eftir slysið. Hann hafi t.d. ekki þekkt konu sína, þegar hann vaknaði á sjúkrahúsi í Reykjavík. Stefnandi hafi, í skýrslutöku hjá lögreglu, sagzt ekki hafa smakkað áfengi svo hann muni á þeim tíma, sem slysið átti sér stað. Hann hafi nánast ekkert drukkið áfengi síðan árið 2000, eftir að hann fór í meðferð. Stefnandi kveður það litla áfengismagn, sem mælzt hafi í þvagi hans, líklega hafa stafað af maltölsdrykkju, en hann drekki oft allt að sex til sjö maltflöskur á dag. Stefnandi kveðst hafa tekið Rivotril (Klónazepam) og Kódein að læknisráði og lyfseðli, allt frá árinu 2003, en árið 2002 hafi hann slasazt alvarlega í sjóslysi. Hann hafi haft króníska verki og vanlíðan allt frá vinnuslysinu. Rivotril taki hann, þar sem það verki róandi fyrir hann, en Kódein þurfi hann að taka vegna verkja í baki og fæti vegna slyssins árið 2002. Hann taki ávallt skammt af því samkvæmt læknisráði, en magnið fari þó eftir því, hve slæmur hann sé hverju sinni. Hann hafi aldrei misnotað þessi lyf. Hann hafi aldrei fundið fyrir því, að þessi lyf hafi haft áhrif á akstur hans eða annað, enda sé hann orðinn vanur lyfjunum, eftir að hafa tekið þau að staðaldri í sex ár. Þar af leiðandi hafi hann myndað talsvert þol gagnvart verkjastillandi, kvíðastillandi og róandi áhrifum þessara lyfja, þannig að hann hefði átt að geta tekið nokkru meira af þeim en venjulegt geti talizt án þess að þannig sljóleika gætti, að það hefði áhrif á aksturshæfni. Á heimasíðu Lyfju ehf. komi fram varðandi Kódein og akstur, að lyfið geti dregið úr viðbragðsflýti og skert aksturshæfni. Ekki skuli því aka bíl, fyrr en reynsla sé komin á það, hvaða áhrif lyfið hafi. Sama segi um lyfið Rivotril. Stefnandi telji ljóst, að í hans tilviki hafi mikil reynsla verið komin á notkun þessara lyfja, enda hafi hann, sem fyrr segi, tekið þau að staðaldri í sex ár. Af þessum sökum sé ómögulegt að slá því föstu, að lyfin hafi haft áhrif á aksturshæfni stefnanda. Þá ber að geta þess, að lögregla hafi látið refsimál á hendur stefnanda niður falla. Af þeim sökum, auk þess sem að framan hafi verið rakið, verði ekki fallizt á, að slys stefnanda sé að rekja til lyfjaneyslu hans. Stefndi beri sönnunarbyrði fyrir því, að lyfjaneysla stefnanda hafi verið orsök slyssins. Þá hafni stefnandi enn fremur staðhæfingum stefnda um, að líklega hafi stefnandi sofnað við aksturinn og ekið lengi á röngum vegarhelmingi. Stefndi virðist gefa sér, að 24 m löng hjólför í syðri vegkantinum hafi verið eftir bifreið stefnanda. Hins vegar sé ekki víst, að hjólförin hafi verið eftir bifreið stefnanda, og hafi stefndi engar sönnur leitt að þeirri staðhæfingu. Það að stefnandi hafi sofnað við aksturinn, fái hreinlega ekki staðizt í ljósi aðstæðna á slysstað. Staðhættir við þjóðveginn séu með þeim hætti, að áður en komið sé að brúnni yfir Litlutjarnalæk sé nokkuð drjúg beygja á veginum. Ef stefnandi hefði sofnað við aksturinn, hefði hann ekið út af veginum í þessari beygju, þ.e. áður en hann kom að brúnni. Því sé útilokað, að stefnandi hafi sofnað við aksturinn, þegar komið var að brúnni, enda ómögulegt að hann hefði þá haldizt á veginum. Jafnframt skuli bent á, að vegurinn liggi í þó nokkrum sveigjum, áður en komið sé að umræddri beygju. Sé raunar ekkert í gögnum málsins, þ.á m. lögregluskýrslu, sem styðji þá fullyrðingu stefnda, að stefnandi hafi sofnað við aksturinn. Aðrar skýringar geti einnig verið á því, að stefnanda hafi fipazt við aksturinn. Til dæmis sé mögulegt, að hanni hafi misst eitthvað í gólfið og teygt sig eftir því og tekið stýrið ómeðvitað með sér til hliðar, eða hreinlega eitthvað vakið athygli hans til hliðar við veginn og hann því óvart sveigt til hliðar. Slík atvik séu mjög algeng orsök alvarlegra umferðarslysa, einkum þegar um útafakstur sé að ræða. Tilvísun stefnda til Hrd. í máli nr. 50/2004, sem varðað hafi mann, sem sofnaði undir stýri, eigi því ekki við um tilvik stefnanda. Slysið hafi orðið vegna þess að stefnandi fipaðist við aksturinn, með þeim afleiðingum að hann hafi misst stjórn á bifreiðinni og ekið á brúarvegriðið á brúnni yfir Litlutjarnalæk. Telji stefndi um að ræða aðrar orsakir fyrir slysinu, beri hann sönnunarbyrði fyrir því, og að mati stefnanda hafi slík sönnun ekki tekizt, sé tekið mið af gögnum málsins. Sé því hafnað, að stefnandi hafi sýnt af sér stórkostlegt gáleysi í umrætt sinn. Verði talið, að stefnandi hafi sýnt af sér stórkostlegt gáleysi, sé þess krafizt, að bætur til hans verði ekki felldar niður, heldur einungis lækkaðar. Slík niðurstaða samræmist bezt túlkunarreglum samninga- og vátryggingaréttar að túlka skilmála vátryggðum (neytendum) í hag. Stefnandi vísar til umferðarlaga nr. 50/1987, kröfum sínum til stuðnings, einkum 92. gr. um slysatryggingu ökumanns. Um málskostnað er vísað til XXI. kafla laga um meðferð einkamála nr. 91/1991, einkum 1. mgr. 130. gr. þeirra. Stefnandi kveðst ekki vera virðisaukaskattskyldur aðili skv. lögum nr. 50/1988 og beri því nauðsyn til, að tekið verði tillit til skattsins við ákvörðun málskostnaðar. Málsástæður stefnda Stefndi vísar kröfum sínum til stuðnings til þess, að í 1. mgr. 44. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 sé kveðið á um, að ökumaður bifreiðar skuli vera líkamlega og andlega fær um að stjórna ökutæki því, sem hann fari með. Jafnframt sé áréttað, að enginn megi stjórna, eða reyna að stjórna, ökutæki, sé hann, vegna veikinda, hrörnunar, ofreynslu, svefnleysis, neyslu áfengis eða annarra örvandi eða deyfandi efna eða annarra orsaka, þannig á sig kominn, að hann sé ekki fær um að stjórna ökutækinu örugglega. Sýnist þá einnig, að undir hælinn sé lagt, að stefnandi hafi fullnægt varúðarreglu greinar 7.2 í skilmálum stefnda, sbr. dskj. nr. 16, þar sem kveðið sé á um, að ökumaður skuli vera í líkamlegu ástandi til þess að geta stjórnað bifreiðinni örugglega, auk þess að vera ekki undir áhrifum áfengis, örvandi eða deyfandi lyfja. Ákvæði þetta gildi óskorað í lögskiptum aðila samkvæmt 26. gr. laga nr. 30/2004, þar sem kveðið sé á um, að félagið geti gert fyrirvara um, að það skuli laust úr ábyrgð í heild eða að hluta, sé varúðarreglum ekki fylgt. Sterkar vísbendingar séu um, að svo hafi verið fyrir stefnanda komið, að hann hafi ekki verið fær um að stjórna bifreið sinni örugglega. Sé þar fyrst til upplýsinga lögreglunnar að líta. Í annan stað þeirra upplýsinga, sem liggi fyrir um mælanlegt magn áfengis og sljóvgandi lyfja í líkama stefnanda, og loks þess, að ekkert bendi til þess, að slysið eigi sér orsakir í skyndilegum atburði, svo sem til dæmis bilun í bifreiðinni, veðurfarslegum ástæðum eða lausagöngu búfjár. Tilgáta af hálfu stefnanda um, að honum hafi fipazt aksturinn við að beygja sig eftir hlut á gólfi bifreiðarinnar eigi sér enga stoð í málavöxtum, auk þess sem slíkar athafnir, að leita hluta á gólfi bifreiðar í akstri, séu stórvarasamar, svo ekki sé fastar að orði kveðið, og eins víst að stefndi væri laus allra mála, hafi stefnandi gengið fram af slíku stórfelldu gáleysi. Að mati stefnda sé langlíklegast, að stefnandi hafi dottað við aksturinn með þeirri afleiðingu, að bifreiðina hafi borið af leið. Í raun breyti, að mati stefnda, engu, af hvaða sökum stefnandi hafi dregið ýsur; það eitt og sér að sofna við akstur sé stórfellt gáleysi, óháð tildrögum þess. Slíkt sé margdæmt, og það sé líka dæmt, til dæmis með þeim dómi, sem til sé vísað í bréfi stefnda frá 4. febrúar 2010, að ef öðrum skýringum er ekki til að dreifa, sé svefn langlíklegasta skýringin, sem svo leiðir til bótamissis fyrir þann, sem sofnaði. Sú staðreynd blasi við, að stefnandi hafi ekið á brúarhandrið sunnan þjóðvegar 1, þar sem hann hafi átt að vera að aka á norðurhelmingi vegarins. Sú staðreynd blasi einnig við, að veður hafi verið gott og þjóðvegurinn nánast beinn langan kafla, áður en að brúnni kom. Eins blasi við, að engin hemlaför eða skriðför séu á veginum, sem bendi til þess, að stefnandi hafi ekið rakleitt á brúarhandriðið og ekkert gert til að freista þess að forðast árekstur. Öll þessi atriði bendi ótvírætt til þess, að stefnandi hafi ekki haft athygli á akstrinum, þannig að út af hafi brugðið með svo afdrifaríkum hætti. Sá athyglisskortur geti vart átt sér aðra skýringu en svefn, eða aðra sambærilega rænuskerðingu. Sýnist óhjákvæmilegt að telja, að stefnandi hafi valdið slysi sínu sjálfur með stórkostlegu gáleysi í skilningi 2. mgr. 27. gr. laga 30/2004, þar sem kveðið sé á um, að hafi vátryggður með háttsemi, sem telja verði stórkostlegt gáleysi, valdið vátryggingaratburði, losni félagið úr ábyrgð í heild eða að hluta, en þessi réttarstaða sé áréttuð í 90. gr. laganna. Við úrlausn á þessum atriðum skuli litið til sakar vátryggðs, hvernig vátryggingaratburð bar að, hvort vátryggður hafi verið undir áhrifum áfengis eða fíkniefna, sem hann hafi sjálfviljugur neytt, og atvika að öðru leyti. Í ljósi málsatvika og ofangreindra réttarreglna, sérstaklega þeirrar hátternisreglu, sem getið sé í 44. gr. laga nr. 50/1987, sem eigi sér líka samsvörun í grein 7.2 í skilmálum stefnanda, að ökumaður þurfi að vera í þannig líkamlegu ástandi, að honum sé kleift að stjórna bifreiðinni örugglega, sýnist blasa við, að það geti ekki hvílt á stefnda að sanna, að framganga stefnanda hafi falið í sér stórkostlegt gáleysi. Eins og hér sé í pottinn búið, standi upp á stefnanda að færa fram önnur rök og málsatvik, sem skjóti stoðum undir þann málatilbúnað, að slysið eigi sér ekki rót að rekja til stórkostlegs gáleysis hans. Hann hafi ekki sofnað eða dottað, vísbendingarnar hneigist allar í hina áttina. Þar sem stefnandi hafi engin haldbær rök fært fram því til stuðnings, að slysið hafi átt sér stað af öðrum ástæðum en þeim, sem feli í sér stórkostlegt gáleysi hans við bifreiðastjórn, blasi við, að bótarétti sé ekki til að dreifa, sbr. 2. mgr. 88. gr. laga nr. 50/1987, sbr. 2. mgr. 90. gr. sömu laga. Þar með beri að sýkna stefnda. Stefndi vísi til áðurgreindra lagaraka er varði sýknukröfu. Krafa um málskostnað styðjist við 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Krafizt sé álags á málskostnað, er nemi virðisaukaskatti, en stefndu reki ekki virðisaukaskattskylda starfsemi og beri því nauðsyn til að fá dæmt álag, er þeim skatti nemi, úr hendi stefnanda. IV Forsendur og niðurstaða Stefnandi gaf skýrslu fyrir dómi. Ágreiningslaust er, að við slysið hlaut stefnandi varanlegt heilsutjón. Stefndi byggir sýknukröfu sína á því, að yfirgnæfandi líkur séu á, að stefnandi hafi sofnað undir stýri og sýnt þannig af sér stórfellt gáleysi, en við aksturinn hafi hann ekki verið í líkamlegu ástandi til þess að geta stjórnað bifreiðinni örugglega, þar sem hann hafi verið undir áhrifum áfengis, örvandi eða deyfandi lyfja. Stefnandi man ekkert eftir slysinu eða aðdraganda þess, og engin vitni voru að atburðinum. Blóð- og þvagsýni, sem tekin voru af stefnanda eftir slysið, sýna magn etanóls í þvagi, að teknu tilliti til frávika, 0,22 prómill, en ekkert etanól mældist í blóði hans. Í blóði stefnanda mældust 30 ng/ml af Klónazepam (Rivotril). Þá mældust í blóði stefnanda 80 ng/ml Kódein. Samkvæmt skýrslu Jakobs Kristinssonar, dósents við Rannsóknarstofu í lyfja- og eiturefnafræði, var styrkur Kódeins í blóði stefnanda talinn vera eins og við mætti búast eftir töku þess í stórum skömmtum við verkjum, en lyfið er verkjadeyfandi lyf, sem hefur slævandi áhrif á miðtaugakerfi. Styrkur Klónazepams í blóði stefnanda var talinn eins og búast mætti við eftir töku þess í lækningalegum skömmtum. Lyfið er flogaveikilyf, sem hefur slævandi verkun á miðtaugakerfi. Kemur fram í skýrslunni, að bæði þessi lyf geti skert hæfni manna til aksturs, jafnvel þegar þau eru tekin í lækningalegum skömmtum. Telur dósentinn niðurstöður rannsóknanna sýna, að stefnandi hafi verið undir slævandi áhrifum Klónazepams, þegar blóðsýni var tekið, sem kunni að hafa skert hæfni hans til aksturs. Þá hafi hann verið undir nokkrum slævandi áhrifum Kódeins, en mikið þol geti myndazt gegn verkunum þess og því ekki hægt að meta, hvort það hafi haft marktæk áhrif á aksturshæfni stefnanda. Samkvæmt læknisvottorði Sigurðar Halldórssonar, læknis á heilbrigðisstofnun Þingeyinga, hefur stefnandi notað í töluverðum mæli lyfin Rivotil og Parkodin forte, og enn fremur svefnlyfið Imovane, mánuðina fyrir slysið. Þá segir í vottorðinu: „Það er einnig næsta víst að vegna mikillar notkunar mánuðina fyrir slysið, að þá er fyrir hendi þolmyndun gagnvart bæði verkjastillandi, kvíðastillandi og róandi áhrifum ofangreindra lyfja, þannig að hann hefði átt að geta tekið nokkru meira af þeim en venjulegt getur talist án þess að þannig sljóleika gætti að það hefði áhrif á aksturshæfni. Hversu mikið er erfitt að segja til um en það ætti að vera hægt að sjá á blóðprufum sem væntanlega hafa verið teknar í tengslum við slysið, hvort magn ofangreindra lyfja hefur verið langt utan við öll venjuleg mörk.“ Stefndi hefur ekki lagt fram gögn, sem hnekkja þessum staðhæfingum læknisins, og verður ekki ráðið af þeim gögnum sem fyrir liggja í málinu um magn slævandi lyfja í líkama stefnanda eftir slysið, sem og möguleg áhrif þeirra á aksturshæfni hans, að neyzla þeirra hafi verið „langt utan við öll venjuleg mörk“. Er þannig ekki unnt að staðhæfa, að slysið verði rakið til slævandi áhrifa þeirra. Stefndi vísar til upplýsinga lögreglu um vanfærni stefnanda til að stjórna bifreið sinni örugglega. Í lögregluskýrslu á dskj. nr. 3, kemur fram, að lögregluþjónn, sem kom á vettvang, þóttist finna áfengisþef inni í bifreiðinni. Þá hafi lögreglumaður nr. IBD-0420 rætt við lögregluvarðstjóra á Þórshöfn, sem hafi tjáð viðkomandi IBD-0420, að hann hefði upplýsingar um, að Viðar hefði verið undir áhrifum áfengis fyrr um daginn. Einnig hafi vegfarandi gefið sig fram við hann á vettvangi og sagzt óttast, að ökumaður SG-626 væri undir áhrifum áfengis, og hefði vegfarandinn sagzt hafa áreiðanlegar upplýsingar um það. Gunnar Björn Tryggvason, sem kom annar á vettvang eftir slysið, kvaðst við skýrslugjöf hjá lögreglu, ekki hafa fundið áfengislykt af ökumanni, enda hefði ýmiss konar lykt verið á vettvangi, aðallega olíulykt. Eru allar vangaveltur lögreglu um meinta ölvun stefnanda á slysdegi eða áfengisþef út úr honum eftir slysið óstaðfestar hér fyrir dómi og verða ekki lagðar til grundvallar í máli þessu. Í málinu liggja fyrir á dskj. nr. 5 myndir, sem teknar voru á slysstað í tengslum við rannsókn lögreglu á slysinu. Við mynd nr. 2 segir í texta, að greina hafi mátt um 24 metra löng hjólför í lausamölinni, sem þokuðust utar og utar, eftir því sem vestar dró. Þá segir svo: „Var líklega um að ræða hjólför eftir bifreiðina SG-626.“ Byggði lögmaður stefnda á því við munnlegan málflutning, að hjólför þessi sýndu, að stefnandi hefði ekið langa vegalengd á röngum vegarhelmingi, án þess að hemla, sem benti til þess, að hann hefði dottað undir stýri. Í rannsóknargögnum málsins er ekki að sjá, að hjólförin hafi verið rannsökuð sérstaklega eða borin saman við hjólbarða á bifreið stefnanda. Gegn andmælum stefnanda, sem fram komu við munnlegan málflutning, verður þessi ályktun í rannsóknargögnum því ekki lögð til grundvallar dómi í máli þessu. Þá sýnir mynd nr. 8, að sprungið er á vinstri hjólbarða bifreiðarinnar, án þess að ráðið verði af myndinni, að hann hafi rekizt í vegriðið eða annað, sem kynni að skýra það, að hann sprakk. Er því ekki unnt að útiloka, að hann hafi sprungið fyrir slysið og þannig valdið því, að stefnandi missti stjórn á bifreiðinni, en ekki kemur fram í rannsóknargögnum málsins, að hjólbarðanum hafi verið gefinn sérstakur gaumur. Samkvæmt því, sem að framan hefur verið rakið, hefur stefnda ekki tekizt að sanna eða leiða að því nægilegar líkur, að stefnandi hafi sýnt svo stórfellt gáleysi við aksturinn, sem rekja megi slysið til, að það eigi að leiða til þess að bótaréttur hans úr slysatryggingu ökumanns falli niður. Verða kröfur hans því teknar til greina, eins og nánar greinir í dómsorði. Eftir þessari niðurstöðu ber að dæma stefnda til greiðslu málskostnaðar, sem þykir hæfilega ákveðinn kr. 450.000, og rennur í ríkissjóð. Við ákvörðun málskostnaðar hefur ekki verið litið til virðisaukaskatts. Stefnandi hefur gjafsókn í málinu, sem takmarkast við réttargjöld og málflutningsþóknun. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði og ákveðst í einu lagi kr. 450.000, en þá hefur ekki verið litið til virðisaukaskatts. Sigríður Ólafsdóttir héraðsdómari kvað upp dóminn. D Ó M S O R Ð Viðurkenndur er réttur stefnanda, Viðars Arnar Þórissonar, til skaðabóta úr slysatryggingu ökumanns samkvæmt 92. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 úr hendi stefnda, Varðar trygginga hf., vegna líkamstjóns, sem stefnandi varð fyrir í umferðarslysi þann 6. júní 2009, er hann var ökumaður bifreiðarinnar SG-626, sem var vátryggð af stefnda. Stefndi, Vörður tryggingar hf., greiði kr. 450.000 í málskostnað, sem renna í ríkissjóð. Gjafsóknarkostnaður stefnda, kr. 450.000, greiðist úr ríkissjóði.
|
Mál nr. 816/2015
|
Skattur Stjórnarskrá Jafnræði Eignarréttur Samningur
|
G höfðaði mál gegn Í til endurgreiðslu á skatti sem honum var gert að greiða samkvæmt ákvæði til bráðabirgða XIV í lögum nr. 129/1997 um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða. Með ákvæðinu var mælt fyrir um að við álagningu gjalda árin 2012 og 2013 skyldu lífeyrissjóðir og aðrir tilgreindir sjóðir greiða sérstakan skatt í ríkissjóð sem skyldi vera 0,0814% af hreinni eign sjóðanna til greiðslu lífeyris í lok næstliðins árs. G reisti kröfu sína á því að skattlagningin hefði komið með ólíkum hætti niður á lífeyrissjóðum eftir því hvort um fastiðgjaldasjóði eða fastréttindasjóði væri að ræða og þar með sjóðfélögum þeirra. Taldi hann að skattlagningin samrýmdist ekki jafnræðisreglu 1. mgr. 65. gr. stjórnarskrárinnar, auk þess sem hún hefði brotið gegn 1. mgr. 72. gr. og 2. mgr. 77. gr. hennar. Í dómi Hæstaréttar kom fram að hvorki lægi fyrir að skatturinn, sem einungis hafði verið heimtur á árinu 2012, hefði í raun leitt til skerðingar á lífeyrisréttindum sjóðfélaga í G eða öðrum fastiðgjaldasjóðum, né skert möguleika þeirra til þess að auka réttindi sjóðfélaga síðar. Mismunandi staða lífeyrissjóðanna hefði því ekki haft verulega þýðingu þegar afleiðingar skattlagningarinnar væru metnar. Með hliðsjón af markmiði skattlagningarinnar, hversu lágt skatthlutfallið var og að skattheimtunni hefði upphaflega einungis ætlað að standa í tvö ár var talið að málefnalegar ástæður hefðu legið að baki því að leggja skattinn jafnvel þótt staða lífeyrissjóða væri mismunandi að því er varðaði ábyrgð á skuldbindingum þeirra. Loks var ekki fallist á með G að Í hefði með undirritun nánar tilgreinds minnisblaðs og viðauka við það skuldbundið sig til þess að afnema skattlagninguna og endurgreiða þann skatt sem þá hafði verið greiddur enda hefði þurft til þess lagaheimild. Var Í sýknað af kröfu G.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, Benedikt Bogason, Eiríkur Tómasson, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Þorgeir Örlygsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 4. desember 2015. Hann krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 213.925.559 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, sbr. 1. mgr. 2. gr. laga nr. 29/1995 um endurgreiðslu oftekinna skatta og gjalda, af nánar tilgreindum fjárhæðum frá 13. janúar 2012 til 18. mars 2014, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags.Þá krefst hann aðallega málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, en til vara að málskostnaður verði felldur niður. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.Fyrir uppkvaðningu héraðsdóms var gætt ákvæða 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.IÁfrýjandi höfðaði málið til endurgreiðslu á skatti sem hann innti af hendi í tveimur hlutum á árinu 2012. Skattheimtan var reist á ákvæði til bráðabirgða XIV í lögum nr. 129/1997 um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða, sem bætt var við þau með c. lið 3. gr. laga nr. 156/2011. Með þessu ákvæði var, að teknu tilliti til 6. töluliðs 4. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt, mælt fyrir um að við álagningu gjalda árin 2012 og 2013 skyldu lífeyrissjóðir, sem starfræktir væru samkvæmt III. kafla laga nr. 129/1997 og aðrir tilgreindir sjóðir svo og lífeyrissjóðir sem störfuðu samkvæmt sérlögum, greiða sérstakan skatt í ríkissjóð. Skatturinn skyldi vera 0,0814% af hreinni eign sjóðanna til greiðslu lífeyris í lok næstliðins árs. Um álagningu og innheimtu gjaldsins skyldi fara samkvæmt ákvæðum X. til XIII. kafla laga nr. 90/2003 eftir því sem við ætti.Í héraðsdómi er gerð grein fyrir aðdraganda þessarar skattlagningar, meðal annars viljayfirlýsingu ríkisstjórnarinnar, fjármálafyrirtækja og samtaka þeirra og Landssamtaka lífeyrissjóða og Íbúðalánasjóðs 3. desember 2010. Þar kom fram í 5. tölulið að ríkisstjórnin myndi í samstarfi við aðra sem yfirlýsinguna undirrituðu leita leiða til þess að fjármálafyrirtæki og ,,lífeyrissjóðir fjármagni nýja tegund tímabundinnar vaxtaniðurgreiðslu.“ Þar sem ekki náðist samkomulag um þátttöku lífeyrissjóðanna í fjármögnuninni var áðurnefndu ákvæði til bráðabirgða bætt við lög nr. 129/1997.Áfrýjandi telur að skattlagningin hafi ekki samrýmst jafnræðisreglu 1. mgr. 65. gr. stjórnarskrárinnar, auk þess sem hún hafi brotið gegn 1. mgr. 72. gr. og 2. mgr. 77. gr. hennar. Hann hefur þó ekki rökstutt sérstaklega með hvaða hætti skattlagningin hafi farið í bága við síðastnefnda ákvæðið og verður þess vegna ekki að því vikið frekar. Í málatilbúnaði sínum gerir áfrýjandi grein fyrir því að í landinu séu tvö lögbundin ,,en ólík skyldusamtryggingar lífeyriskerfi“ launafólks. Annars vegar sé um að ræða svonefnda fastiðgjaldasjóði, sem séu án ábyrgðar launagreiðenda og beri sjálfir ábyrgð á lífeyrisskuldbindingum sínum, sbr. 23. gr. laga nr. 129/1997. Ef eignir þeirra lífeyrissjóða rýrni geti þurft að skerða þau lífeyrisréttindi sem sjóðfélagar þeirra njóta. Hins vegar séu svonefndir fastréttindasjóðir sem lofi sjóðfélögum sínum tilteknum réttindum og ábyrgist launagreiðendur, sem séu einkum ríkið og sveitarfélög, skuldbindingar þeirra sjóða. Áfrýjandi telur það óumdeilanlegt að skattlagning sú sem fólst í bráðabirgðarákvæði XIV í lögum nr. 129/1997 hafi komið með ólíkum hætti niður á þeim tveimur flokkum lífeyrissjóða sem áður greinir og þar með sjóðfélögum þeirra. Það helgist af því að ábyrgð launagreiðenda á skuldbindingum fastréttindasjóða leiði til þess að réttindi sjóðfélaga skerðist ekki þótt sjóðirnir þurfi að standa skil á sköttum eins og þeim sem hér um ræðir. Á hinn bóginn sé greiðslugeta fastiðgjaldasjóðanna háð eignum þeirra og því geti slík skerðing á eignum, sem skattlagningin fól í sér, leitt til þess að takmarka þurfi lífeyrisréttindi sjóðfélaga.IILagt verður til grundvallar við úrlausn málsins að staða lífeyrissjóða í landinu sé mismunandi að því leyti sem lýst hefur verið og að sú staðreynd geti skipt máli við skattlagningu eins og þá sem málið varðar. Meta verður hverju sinni hvort mismunur á stöðu skattaðila, sem sæta sömu skattlagningu, fari í bága við jafnræðisreglu 1. mgr. 65. gr. stjórnarskrárinnar. Hvorki liggur fyrir að skatturinn, sem einungis var heimtur á árinu 2012, hafi í raun leitt til skerðingar á lífeyrisréttindum sjóðfélaga í áfrýjanda eða öðrum fastiðgjaldasjóðum, né skert möguleika þeirra til þess að auka réttindi sjóðfélaga síðar. Af því verður sú ályktun dregin að mismunandi staða lífeyrissjóðanna hafi ekki haft verulega þýðingu þegar afleiðingar skattlagningarinnar eru metnar. Skatthlutfallið, 0,0814%, var lágt og í ljósi þess að skattheimtunni var upphaflega einungis ætlað að standa í tvö ár, 2012 og 2013, var hún ekki líkleg til þess að hafa teljandi áhrif á greiðslugetu fastiðgjaldasjóðanna. Stjórnvöld töldu að vegna mikils skuldavanda margra einstaklinga í kjölfar efnahagsáfalla þeirra sem hér urðu haustið 2008 væri sérstök nauðsyn á skattlagningunni. Þá verður lagt til grundvallar að markmið þeirrar fjáröflunar stefnda sem skattlagningin fól í sér hafi verið að fjármagna að hluta sérstaka vaxtaniðurgreiðslu sem hafi verið liður í að bæta stöðu þeirra sem skulduðu mikið en væru eignalitlir. Rök eru fyrir því að bætt greiðslugeta skuldsettra einstaklinga komi lífeyrissjóðum, eins og öðrum sem veitt hafa lán til fasteignakaupa, til góða.Framangreind atriði leiða til þeirrar niðurstöðu að það hafi verið málefnalegar ástæður að baki því að leggja á skatt þann sem málið varðar og á þann hátt sem gert var þótt staða lífeyrissjóða væri mismunandi að því er varðar ábyrgð á skuldbindingum þeirra. Verður því staðfest sú niðurstaða héraðsdóms að skattlagningin hafi ekki farið í bága við 1. mgr. 65. gr. stjórnarskrárinnar. Jafnframt verður með vísan til forsendna dómsins staðfest sú niðurstaða að skattlagningin hafi ekki farið í bága við 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar.IIIÁfrýjandi reisir kröfu sína einnig á þeirri málsástæðu að stefndi hafi með undirritun minnisblaðs 8. febrúar 2012 og viðauka við það sama dag skuldbundið sig til þess að afnema skattlagninguna og endurgreiða þann skatt sem þá hafði verið greiddur. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður staðfest sú niðurstaða að í skjölum þeim sem áfrýjandi tilgreinir hafi ekki falist sú skuldbinding sem hann heldur fram. Þótt áfrýjandi hafi sjálfur talið að í yfirlýsingu stefnda sem fram kom í skjölunum hafi verið að finna einhvers konar fyrirheit um endurgreiðslu álagðs skatts gat ekki falist í því bindandi loforð að lögum um greiðslu úr ríkissjóði. Til þess þurfti lagaheimild, sbr. 41. gr. stjórnarskrárinnar. Verður krafa áfrýjanda því ekki reist á loforði stefnda um greiðslu úr ríkissjóði.Samkvæmt öllu framansögðu verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur. Áfrýjandi greiði stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómorði greinir.Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.Áfrýjandi, Gildi – lífeyrissjóður, greiði stefnda, íslenska ríkinu, 800.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 17. september 2015. Mál þetta sem var dómtekið 18. ágúst sl. var höfðað með stefnu birtri 13. mars 2014. Stefnandi er Gildi – lífeyrissjóður, Guðrúnartúni 1 í Reykjavík. Stefndi er íslenska ríkið. Stefnandi krefst þess að stefndi greiði honum 213.925.559 krónur ásamt vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 sbr. 1. mgr. 2. gr. laga nr. 29/1995 af 194.127.035 krónum frá 13. janúar 2012 til 28. nóvember s.á., frá þeim degi af 213.925.559 krónum til þingfestingar málsins þann 18. mars 2014 en frá þeim degi með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 til greiðsludags. Þá krefst stefnandi greiðslu málskostnaðar úr hendi stefnda að mati réttarins auk virðisaukaskatts af málflutningsþóknun. Tapist málið er þess krafist að málskostnaður verði felldur niður. Stefndi krefst aðallega sýknu af öllum kröfum stefnanda og að honum verði dæmdur málskostnaður úr hendi stefnanda að mati réttarins. Til vara er þess krafist að málskostnaður falli niður.I. Með lögum nr. 156/2011, sem samþykkt voru á Alþingi 17. desember 2011, voru gerðar breytingar á lögum um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða nr. 129/1997. Í c-lið 3. gr. laga nr. 156/2011 kom inn ákvæði XIV til bráðabirgða þar sem kveðið er á um að við álagningu opinberra gjalda 2012 og 2013 skyldu lífeyrissjóðir greiða sérstakt gjald í ríkissjóð sem næmi 0,0814% af hreinni eign til greiðslu lífeyris eins og hún væri í lok ársins á undan gjaldtökunni. Lögin tóku gildi 30. desember 2011, að undanskildu ákvæði a-liðar 3. gr. sem tók gildi í upphafi ársins 2012. Stefnandi, sem er einn þeirra lífeyrissjóða sem gjaldtakan náði til, greiddi framangreint gjald í tveimur greiðslum, þann 13. janúar 2012 og 28. nóvember sama ár, samtals að fjárhæð 213.925.559 krónur. Heildargreiðsla allra lífeyrissjóða nam um 1.538 milljónum króna og greiddu lífeyrissjóðir á samningssviði ASÍ, svokallaðir almennir lífeyrissjóðir, 1.237 milljónir króna af þeirri fjárhæð. Í almennum athugasemdum við lagafrumvarpið, sem varð að lögum nr. 156/2011, kemur fram að með gjaldtökunni sé lífeyrissjóðunum ætlað að fjármagna 1.400 milljónir króna af sérstakri vaxtaniðurgreiðslu árið 2011 og samsvarandi fjárhæð árið 2012. Vaxtaniðurgreiðslurnar hafi verið hluti af víðtækum aðgerðum stjórnvalda vegna skulda- og greiðsluvanda heimilanna og séu ígildi viðbótarvaxtabóta. Segir jafnframt í athugasemdunum að þessi ráðstöfun sé í samræmi við þær línur sem mótast hafi í viðræðum aðila á undanförnum mánuðum. Þá er vísað til þess í athugasemdunum að ríkisstjórnin hafi gert samkomulag við viðskiptabanka og lífeyrissjóði um að þeir fjármagni aukin útgjöld ríkissjóðs vegna þessa en að ekki sé unnt að fjármagna hlut lífeyrissjóðanna með öðrum hætti en gjaldtöku af því tagi sem bráðabirgðaákvæðið kveði á um. Í aðdraganda fyrrgreindrar lagasetningar áttu stjórnvöld, lífeyrissjóðir, Íbúðalánasjóður, viðskiptabankarnir og fleiri fjármálastofnanir í viðræðum um nokkurt skeið um þátttöku þessara aðila í fjármögnun sérstakra vaxtabóta. Þann 3. desember 2010 gengu þessir aðilar frá viljayfirlýsingu um aðgerðir vegna skuldavanda heimilanna. Í 5. gr. yfirlýsingarinnar segir að ríkisstjórnin muni, í samstarfi við aðila yfirlýsingarinnar, leita leiða til þess að fjármálafyrirtæki og lífeyrissjóðirnir komi að fjármögnun nýrrar tegundar sérstakra vaxtabóta sem reiknað sé með að geti kostað allt að 6 milljarða á ári í tvö ár, þ.e. 2011 og 2012. Yfirlýsingin var undirrituð af Landssamtökum lífeyrissjóða með fyrirvara um samþykki aðildarsjóða samtakanna. Fljótlega eftir undirritun hennar kom í ljós að lífeyrissjóðirnir töldu sig ekki hafa lagaheimild til að ráðstafa fjármunum sínum til þessa verkefnis. Frekari viðræður fóru fram á milli stjórnvalda og lífeyrissjóðanna varðandi aðkomu þeirra að fjármögnun sérstöku vaxtabótanna en þær viðræður skiluðu ekki árangri. Stefndi brást við með framangreindri lagasetningu. Í athugasemdum sem Landsamtök lífeyrissjóða gerðu við frumvarpið kemur fram að þau voru afar andvíg gjaldtökunni og greiddi stefnandi gjaldið með fyrirvara um lögmæti þess. Fleiri aðilar lögðust gegn samþykkt frumvarpsins og skiluðu Alþingi umsögn þess efnis, m.a. Samtök atvinnulífsins og Alþýðusamband Íslands. Þann 8. febrúar 2012 undirrituðu fjármálaráðuneytið og lífeyrissjóðirnir minnisblað varðandi fjármögnun lífeyrissjóðanna á sérstökum vaxtabótum. Í minnisblaðinu er vísað til framangreinds minnisblaðs frá 3. desember 2010, viðræðna aðila í kjölfar þess, sem ekki hafi borið árangur, og sagt frá lagasetningunni um gjaldið, sem sett hafi verið í kjölfar þess að ekki tókust samningar um aðra leið til að fá lífeyrissjóðina til að koma að fjármögnun vaxtabótanna. Síðan segir: „Aðilar hafa nú náð sameiginlegum skilningi á þátttöku lífeyrissjóða í fjármögnun sérstakra vaxtabóta. Lífeyrissjóðirnir munu, samkvæmt nánari útfærslu lífeyrissjóðanna sbr. sameiginlega bókun þeirra, styðja við aðgerðir stjórnvalda sem miða að því að aflétta gjaldeyrishöftum sem fyrst. Í því skyni munu lífeyrissjóðirnir taka þátt í útboðum Seðlabankans með tilboðum um að kaupa með erlendum gjaldeyri aflandskrónur og nota þær til kaupa á ríkisskuldabréfum í íslenskum krónum. Hagnaði ríkisins af þessum gjaldeyrisútboðum mun verða ráðstafað til að mæta hluta lífeyrissjóðanna í fjármögnun sérstakra tímabundinna vaxtabóta 2011 og 2012. Gangi þetta eftir mun ríkisstjórnin leggja fyrir Alþingi, eigi síðar en á haustþingi 2012, frumvarp um að fella niður ákvæði fyrrnefndra laga sem fela í sér skattlagningu á hreina eign til greiðslu lífeyris vegna áranna 2011 og 2012. Mikilvægt er að ekki þurfi að skerða sérstakar vaxtabætur, enda eru þær hluti af almennum aðgerðum stjórnvalda sem ætlað er að mæta brýnum vanda þeirra sem skulda húsnæðislán.“ Þá segir í minnisblaðinu að efni þess beri að túlka með hliðsjón af yfirlýsingu sem einstakir sjóðir undirriti vegna væntanlegrar þátttöku í útboðinu. Í viðauka við framangreint minnisblað, sem undirritaður var sama dag, er áréttaður eftirfarandi skilningur aðila á efni minnisblaðsins og yfirlýsingum sjóðanna: „Lífeyrissjóðirnir gefa yfirlýsingu um þátttöku í útboðunum á þeim forsendum að með þátttöku sinni með gildum tilboðum að fjárhæð allt að 200 milljónir evra þá verði skattlagningin afnumin og þegar greiddur skattur endurgreiddur. Ef síðari útboð verða í verulegum atriðum frábrugðin því útboði sem auglýst hefur verið og fram fer þann 15. febrúar 2012, s.s. varðandi almenna útboðsskilmála og fjárhagslegar forendur að öðru leyti, þá kann það að teljast forsendubrestur fyrir þátttöku þeirra í síðari útboðum. Gangi áætlunin ekki eftir af hálfu lífeyrissjóðanna vegna ónógrar þátttöku eða forsendubests, sbr. framangreint, munu aðilar taka upp samningaviðræður að nýju varðandi hlut lífeyrissjóðanna í sérstakri vaxtaniðurgreiðslu. Gangi sameiginleg markmið með þátttöku lífeyrissjóðanna í gjaldeyrisútboðum ekki eftir að fullu mun þátttaka lífeyrissjóðanna engu að síður metin til lækkunar á hlut lífeyrissjóðanna til þeirrar fjármögnunar.“ Í yfirlýsingu sjóðanna sem vísað er til í framangreindu minnisblaði og viðauka kemur fram að hún byggi á þeirri forsendu að gjaldtakan verði afnumin og greidd gjöld verði endurgreidd. Þá er jafnframt vísað til þess að heildarfjárhæð gildra tilboða lífeyrissjóðanna í útboðunum geti numið allt að 200 milljónum evra. Umsamin útboð fóru fram á árinu 2012 og nam heildarfjárhæð gildra tilboða frá lífeyrissjóðunum 235,2 milljónum evra en Seðlabaki Íslands tók tilboðum frá þeim að fjárhæð 125,9 milljónir evra. Með 26. gr. laga nr. 146/2012 var álagning gjaldsins árið 2013 felld niður. Krafa stefnanda í máli þessu felur í sér að stefndi endurgreiði honum gjaldið sem stefnandi greiddi árið 2012 ásamt tilgreindum vöxtum. Mál þetta var upphaflega flutt 28. apríl 2015. Þá gáfu skýrslu vitnin Arnar Sigurmundsson, fyrrv. formaður Landssamtaka Lífeyrissjóða, Vilhjálmur Egilsson, fyrrv. stjórnarformaður Gildis og fyrrv. framkvæmdastjóri Samtaka atvinnulífsins, Gylfi Arnbjörnsson, forseti ASÍ, og Guðmundur Árnason, ráðuneytisstjóri í fjármála- og efnahagsráðuneytinu. Framburður þeirra er rakinn í niðurstöðukafla dómsins eftir því sem tilefni er til. II. Krafa stefnanda um endurgreiðslu gjaldsins er í fyrsta lagi byggð á því að bráðabirgðaákvæði XIV í lögum nr. 129/1997 um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða, sem lögfest var með 3. gr. laga nr. 156/2011 um breytingu á þeim lögum, mismuni með ólögmætum hætti almennum og opinberum lífeyrissjóðum og sjóðfélögum þeirra og brjóti gegn 1. mgr. 65. gr., 72. gr. og 2. mgr. 77. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944. Í stefnu rekur stefnandi fyrirkomulag lífeyrissjóða í landinu. Þar kemur fram að hér séu tvö lögbundin en mismunandi lífeyriskerfi um skyldusamtryggingar sambærilegs launafólks. Þau séu rekin samkvæmt tvennskonar löggjöf af tveimur tegundum lífeyrissjóða, almennum og opinberum. Annar vegar séu almennu lífeyrissjóðirnir fastiðgjaldasjóðir án ábyrgðar launagreiðenda og þeir beri ábyrgð á skuldbindingum með eignum sínum sbr. 23. gr. laga nr. 129/1997. Sé hrein eign til greiðslu lífeyris ásamt núvirði framtíðariðgjalda lægri en núvirði væntanlegs lífeyris sé almennu lífeyrissjóðunum skylt, samkvæmt 39. gr. sömu laga, að gera nauðsynlegar breytingar á samþykktum sínum, þ.m.t. að færa lífeyrisréttindi sjóðfélaga niður. Það beri þeim að gera tafarlaust ef neikvæður munur verður meiri en -–10% og eins ef hann helst meiri en –5% samfellt í fimm ár. Hins vegar séu opinberu lífeyrissjóðirnir fastréttindasjóðir sem lofa tilteknum og fastákveðnum réttindum og starfa á ábyrgð launagreiðenda, ríkis og sveitarfélaga. Samkvæmt 4. mgr. 13. gr. laga nr. 1/1997 skal stjórn Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins (LSR) taka ákvörðun um að hækka framlag launagreiðenda leiði tryggingafræðileg niðurstaða í ljós, hvað A-deild lífeyrissjóðsins varðar, að hrein eign til greiðslu lífeyris ásamt núvirði framtíðariðgjalda sé ekki jafnhá núvirði væntanlegs lífeyris vegna greiddra iðgjalda og framtíðariðgjalda. Samkvæmt 32. gr. sömu laga ábyrgist ríkissjóður greiðslu lífeyris til þeirra sem aðild eiga að B-deild sjóðsins. Ábyrgð á getu A-deildar Lífeyrissjóðs starfsmanna sveitarfélaga (LSS) til greiðslu lífeyris er skipað með sama hætti og á við A-deild LSR, sbr. 31. gr. samþykkta sjóðsins. Að V-deild LSS eiga aðild þeir starfsmenn sveitarfélaganna sem ekki eiga skylduaðild að öðrum lífeyrissjóði samkvæmt kjarasamningi eða lögum sbr. 3. mgr. 3. gr. samþykkta sjóðsins. Um þá deild gildi líkar reglur og eiga við um almennu lífeyrissjóðina. Stefnandi byggir á því að umdeild gjaldtaka, sem samkvæmt orðanna hljóðan leggst með sama hætti á alla lífeyrissjóði, mismuni almennu lífeyrissjóðunum og sjóðfélögum þeirra borið saman við opinberu lífeyrissjóðina og sjóðfélaga þeirra. Vegna ábyrgðar launagreiðenda og fastra réttinda sjóðfélaga sé geta opinberu sjóðanna til greiðslu lífeyris ónæm fyrir skattlagningunni, á meðan geta almennu lífeyrissjóðanna til greiðslu lífeyris sé háð afkomu þeirra og minnki sem nemi skattlagningunni með tilheyrandi lækkun réttinda. Við skattlagningu almennra lífeyrissjóða aukist áhætta á að eignir einstakra sjóða á móti skuldbindingum haldist undir –5% um 5 ára skeið eða slái í að vera undir –10%. Hvort tveggja kalli á lækkun réttinda sbr. 39. gr. laga nr. 129/1997, sem verði við þær aðstæður langt umfram hlutfall þess gjalds sem innheimt var skv. bráðabirgðaákvæði XIV. í lögum nr. 129/1997. Stefnandi hafi þegar á árunum 2009 til 2011 þurft að skerða réttindi sjóðfélaga sinna um 21,3%. Grunneðli álagningar skattsins sé það að skerða áunnin lífeyrisréttindi sjóðfélaga almennu lífeyrissjóðanna, þ.m.t. sjóðfélaga stefnanda sem ekki njóti ábyrgðar launagreiðenda á réttindaloforðum, en breyti engu um áunnin réttindi sjóðfélaga opinberu lífeyrissjóðanna. Af þessum ástæðum brjóti bráðabirgðaákvæðið gegn jafnræðisreglu 1. mgr. 65. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944. Sjóðfélagar stefnanda sem allir eiga skylduaðild að sjóðnum séu fullkomlega sambærilegir við sjóðfélaga opinberu lífeyrissjóðanna. Mismunun milli þeirra með skattlagningunni hafi stefnda verið ljós og opinberlega viðurkennd við lagasetninguna en hvorki rökstudd né byggð á hlutlægum eða málefnalegum sjónarmiðum. Stefnda hafi borið skylda til að haga lagasetningunni á þann veg að sambærilegum hópum launamanna yrði ekki mismunað með órökstuddum og ómálefnalegum hætti eins og gert var í andstöðu við 1. mgr. 65. gr. stjórnarskrár. Engin lögbundin nauðsyn hafi knúið stefnda til að skattleggja lífeyrissjóðina með þeim hætti sem hann gerði til almennrar tekjuöflunar í ríkissjóð. Önnur skattlagning sem ekki leiddi til þeirrar þekktu og viðurkenndu mismununar sem skattlagning skv. bráðabirgðaákvæði XIV í lögum nr. 129/1997 leiddi til var stefnda tiltæk. Stefnandi byggir jafnframt á því að lífeyrissparnaðurinn sem hann varðveiti og þau lífeyrisréttindi sem hann skapi njóti verndar skv. 72. gr. stjórnarskrár um verndun eignaréttar. Þau lögvörðu réttindi verði á sama hátt ekki skert með skattheimtu eða öðrum hætti, án þess að þar sé gætt málefnalegra sjónarmiða og jafnræðis sambærilegra aðila. Stefnandi byggir ennfremur á því að samkvæmt 6. tölul. 4. gr. tekjuskattslaga nr. 90/2003 séu lífeyrissjóðir undanþegnir tekjuskatti og að samkvæmt. 2. tölul. 74. gr. sömu laga séu lífeyrisréttindi ekki eignaskattskyld. Í þessu felist að skattgreiðslu af þeim hluta af tekjum launamanna sem varðveittur er í lífeyrissjóðum sé frestað þar til greiðsla lífeyris hefst. Stefnandi og sjóðfélagar hans hafi haft lögmætar væntingar um að þessum reglum yrði ekki breytt hvað áunnin réttindi varðar og þær væntingar njóti verndar 72. gr. stjórnarskrár almennt en ekki síður gegn ólögmætri mismunun í andstöðu við 1. mgr. 65. gr. og vernd gegn afturvirkri skattheimtu sbr. 2. mgr. 77. gr. hennar. Loks telur stefnandi að það hafi þýðingu í málinu að bráðabirgðaákvæði XIV í lögum nr. 129/1997 feli í sér almenna skattlagningarheimild en sé ekki varið til þarfa þeirra skattlögðu og sé því eðlisólík annarri skattlagningu á lífeyrissjóði, s.s. skyldu þeirra til greiðslu tryggingargjalds og greiðslu í starfsendurhæfingarsjóð. Í öðru lagi byggir stefnandi á því, óháð lögmæti skattlagningarinnar, að stefndi hafi skuldbundið sig til þess að endurgreiða stefnanda greiddan skatt, tæki stefnandi þátt í gjaldeyrisútboðum Seðlabanka Íslands á tímabilinu 15. febrúar til 15. október 2012 með tilteknum hætti. Þá samningsskuldbindingu hafi stefndi vanefnt. Með undirritun sérstaks minnisblaðs og viðauka með því þann 8. febrúar 2012 hafi samningar tekist með stefnda og Landssamtökum lífeyrissjóða um endurgreiðslu þess sem stefndi innheimti af lífeyrissjóðunum samkvæmt hinum umdeildu lögum og um niðurfellingu laganna og afnám frekari skattlagningar samkvæmt þeim vegna áranna 2011 og 2012. Samningurinn hafi falið í sér loforð um þátttöku lífeyrissjóðanna í útboðum Seðlabanka Íslands með tilboðum um kaup á aflandskrónum með erlendum gjaldeyri og nota þær til kaupa á ríkisskuldabréfum hér á landi í íslenskum krónum. Aðgerðinni var annars vegar ætlað að styðja við afléttingu gjaldeyrishafta og hins vegar að fjármagna sérstakar vaxtabætur áranna 2011 og 2012. Í viðaukanum, sem staðfestur var af báðum samningsaðilum, hafi sá skilningur verið áréttaður að fullar efndir lífeyrissjóðanna fælust í þátttöku með gildum tilboðum að fjárhæð allt að 200 milljónir evra. Gengi það eftir skyldi skattlagningin afnumin og þegar greiddur skattur endurgreiddur. Þessi skilningur sé áréttaður í yfirlýsingu sem hver og einn lífeyrissjóður hafi undirritað fyrir þátttöku í útboðinu. Yfirlýsingar einstakra lífeyrissjóða sé hluti af samningi aðila frá 8. febrúar 2012. Stefnandi hafi staðfest samning stefnda og landssamtakanna af sinni hálfu með undirritun yfirlýsingar þann 10. febrúar 2012. Samkvæmt bréfi Seðlabanka Íslands dags. 5. september 2012 námu gild tilboð lífeyrissjóðanna í gjaldeyrisútboðum bankans á árinu 2012 samtals 235,2 milljónum evra. Þar af tók bankinn tilboðum í 125,9 milljónir evra. Stefnandi efndi fyrir sitt leyti samning aðila með gildum sölutilboðum fyrir 27.750.000 evra í útboðum Seðlabankans 14. febrúar og 27. mars 2012. Stefndi hafi hins vegar einungis efnt hluta samningsins með því að falla frá álagningu á árinu 2013 og fyrirframgreiðslu hennar 1. nóvember það ár, sbr. 26. gr. laga nr. 146/2012. Álagning ársins 2012 hafi hins vegar ekki verið endurgreidd og því sé mál þetta höfðað. Stefnandi byggir efndakröfu sína á almennum reglum samningaréttar. Hann hafi efnt sinn hluta samningsins og stefnda beri að standa við sinn hluta. Þá byggir stefnandi á fleiri málsástæðum varðandi heimild fjármálaráðherra til að gera samning fyrir hönd stefnanda, sem ekki er þörf á að rekja nánar hér, sbr. e-lið 114. gr. laga nr. 91/1991 sbr. 10. gr. laga nr. 78/2015.III. Stefndi byggir sýknukröfu sína á því að umdeild skattlagning brjóti hvorki í bága við 1. mgr. 65. gr. né 72. gr. stjórnarskrárinnar og hafi verið lagður á með stjórnskipulega réttum hætti í samræmi við kröfur 40. og 77. gr. stjórnarskrárinnar. Þá hafnar hann þeirri málsástæðu að sjóðfélagar stefnanda hafi haft lögmætar væntingar, með vísan til 6. töluliðar 4. gr. og 2. töluliðar 74. gr. tekjuskattslaganna nr. 90/2003, til þess að eign þeirra í lífeyrissjóðum yrði ekki skattlögð.Stefndi mótmælir því að þær ólíku skuldbindingar sem liggja að baki lífeyrissjóðunum takmarki skattlagningarvald Alþingis með þeim hætti sem stefnandi heldur fram. Skatturinn, sem lagður var á með lögum, hafi verið lagður jafnt á alla lífeyrissjóði. Skattlagningin hafi verið liður í því að fjármagna sérstaka vaxtaniðurgreiðslu til skuldugra heimila á árunum 2011 og 2012 vegna lána sem tekin höfðu verið, m.a. hjá lífeyrissjóðunum, til íbúðarkaupa. Við útfærslu á aðgerðum vegna skuldavanda heimilanna hafi allir lánveitendur komið að fjármögnun aðgerða, enda talið að þeir hefðu hagsmuna að gæta þar sem vaxtaniðurgreiðslurnar áttu að stuðla að aukinni greiðslugetu og greiðsluvilja skuldara. Líklegt sé því að lífeyrissjóðirnir eins og aðrir hafi notið verulega góðs af samlegðaráhrifum aðgerðanna í heild, eignasafn þeirra batnað og greiðslugeta lántakenda aukist. Skatturinn hafi því verið lagður á með málefnalegum hætti. Þá hafi skatturinn verið hóflegur. Skatthlutfallið var 0,0814% af hreinni eign til greiðslu lífeyris og til samanburðar við aðrar stærðir í efnahagsreikningi hafi tekjurnar af skattinum árið 2012 numið innan við 1%, bæði miðað við fjárfestingartekjur lífeyrissjóðanna árið 2011 og sem hlutfall af aukningu hreinnar eignar þeirra það ár. Þá sé hann einnig hóflegur með hliðsjón af þeim margháttuðu breytingum og hækkunum á skattheimtu sem gripið var til í kjölfar hruns fjármálakerfisins. Loks séu engin gögn sem bendi til þess að skatturinn hafi beinlínis leitt til skerðingar á lífeyrisréttindum hjá einstökum lífeyrissjóðum og því ekki slík byrði að hann sé líklegur til að raska stöðu einstakra lífeyrissjóða. Þá andmælir stefndi því að hann hafi skuldbundið sig til að endurgreiða álagðan og greiddan skatt með undirritun minnisblaðs og viðauka við það þann 8. febrúar 2012. Ákvæði minnisblaðsins verði ekki skilin á þann veg að fullar efndir lífeyrissjóðanna fælust í þátttöku með gildum tilboðum, óháð því hvort og þá hversu mikill hagnaður hlytist af þátttökunni. Í minnisblaðinu sé með berum orðum vísað til hagnaðs ríkisins af gjaldeyrisútboðunum og verður sú tilvísun ekki skilin öðruvísi en svo að þátttakan hafi átt að skila ríkissjóði tekjum til þess að mæta þeim skilgreindu útgjöldum sem um var rætt. Gengið hafi verið út frá því að hlutur lífeyrissjóðanna í vaxtaniðurfærslunni yrði samtals 2,8 milljarðar króna, eða 1,4 milljarðar á hvoru áranna 2012 og 2013. Í minnisblaðinu frá 8. febrúar sé byggt á því að hagnaði ríkissjóðs af gjaldeyrisútboðunum verði ráðstafað til að mæta hlut lífeyrissjóðanna. Gengi það eftir myndi ríkisstjórnin leggja fyrir Alþingi frumvarp þar sem skattlagning á lífeyrissjóðina yrði endurskoðuð, enda myndi hagnaður ríkisins af þátttöku lífeyrissjóðanna í gjaldeyrisútboðum Seðlabanka Íslands duga til að mæta 2,8 milljarða króna hlut lífeyrissjóðanna í hinni sérstöku tímabundnu vaxtaniðurfærslu. Við setningu 26. gr. laga nr. 146/2012 hafi legið fyrir að tekjur ríkissjóðs af þátttöku lífeyrissjóðanna í gjaldeyrisútboðum Seðlabanka Íslands námu einungis 430 milljónum króna og fór þannig víðs fjarri að þátttaka lífeyrissjóðanna hafi skilað ríkissjóði tekjum upp á 2,8 milljarða króna til ráðstöfunar til að mæta hlut lífeyrissjóðanna í hinni sérstöku vaxtaniðurgreiðslu. Samstarf stjórnvalda og Landssamtaka lífeyrissjóðanna gaf þannig ekki tilefni til að fella meira niður en sem nam fyrirframgreiðslu vegna ársins 2012 og álagningu gjaldárið 2013 og engin lagaheimild var veitt til endurgreiðslu þegar álagðra og greiddra gjalda gjaldárið 2013. Ljóst sé að hugsanleg endurgreiðsla gjaldsins hafi verið háð framangreindum forsendum og að lagaheimild fengist fyrir endurgreiðslu gjaldsins og þeim útgjöldum er því fylgdu, sbr. áskilnað í 40. gr., 41. gr. og 1. mgr. 77. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944. Engri lagaheimild sé fyrir að fara sem grundvallað gæti endurgreiðslukröfu stefnanda og beri að sýkna af kröfum hans byggðum á því að stefndi hafi skuldbundið sig til endurgreiðslunnar.IV. Ágreiningur máls þessa snýst annars vegar um það hvort skattlagning samkvæmt bráðabirgðaákvæði XIV í lögum nr. 129/1997, um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða, stangist á við ákvæði stjórnarskrárinnar og hins vegar hvort stefndi hafi skuldbundið sig með yfirlýsingu þann 8. febrúar 2012 til að endurgreiða stefnanda skattinn sem hann greiddi árið 2012. Samkvæmt 40. og 77. gr. stjórnarskrárinnar skal skipa skattamálum með lögum. Sá skattur sem deilt er um er eignaskattur sem var í upphafi lagður á tímabundið árin 2012 og 2013 og miðaðist við tiltekið hlutfall af hreinni eign til greiðslu lífeyris hjá skattskyldum aðilum í árslok áranna á undan álagningu. Skatturinn var lagður á með lögum, þ.e með ákvæði XIV til bráðabirgða í lögum nr. 129/1997 sbr. c-lið 3. gr. laga nr. 156/2011. Skattskyldir aðilar voru allir lífeyrissjóðir sem starfa skv. III. kafla laga nr. 129/1997 og starfstengdir eftirlaunasjóðir sem heimild hafa til að taka á móti iðgjöldum sem mynda eftirlaunarétt samkvæmt lögum nr. 78/2007 og aðrir lífeyrissjóðir sem starfa samkvæmt sérlögum. Vafalaust er að í ákvæðinu er með skýrum hætti kveðið á um fjárhæð skattsins, skattstofn og skattaðila. Skatturinn er því lagður á með stjórnskipulega réttum hætti og í samræmi við áskilnað framangreindra ákvæða stjórnarskrárinnar. Stefnandi heldur því fram að skattlagningin fari í bága við 1. mgr. 65. og 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar og rökstyður þá málsástæðu fyrst og fremst með vísan til þess að skatturinn komi harðar niður á almennum lífeyrissjóðum en sjóðum opinberra starfmanna, þar sem skatturinn kunni að rýra möguleika almennra lífeyrissjóða til að greiða sjóðfélögum lífeyri en hafi hins vegar engin áhrif á lífeyrisréttindi sjóðfélaga í opinberum lífeyrissjóðum, þar sem launagreiðendur ábyrgist lífeyrisgreiðslu óháð afkomu þeirra sjóða. Þá byggir stefnandi á því að sjóðfélagar almennra lífeyrissjóða hafi haft lögmætar væntingar til þess að löggjafinn skerti ekki mögulegan lífeyrir þeirra með þeim hætti sem gert var með framangreindu ákvæði laga nr. 129/1997. Við úrlausn þessa atriðis verður að taka mið af því að dómstólar hafa játað löggjafanum víðtækt vald til að ákveða skattheimtu með lögum. Umdeildur skattur lagðist jafnt á alla starfandi lífeyrissjóði í landinu. Honum var í upphafi markaður gildistími í tvö ár, en með 26. gr. laga nr. 146/2012 var skattskyldan felld niður síðara árið. Skatthlutfallið var 0,0814% af skattstofni. Skatturinn var því lagður á í skamman tíma, skatthlutfallið var hóflegt og ekki hefur verið sýnt fram á að skattgreiðslan á árinu 2012 hafi í raun leitt til skerðingar á lífeyrisréttindum sjóðfélaga stefnanda. Þá verður ráðið, af samningaviðræðum stefnda við Landssamtök lífeyrissjóða í aðdraganda lagasetningarinnar og því sem fram kemur í greinargerð frumvarps til laga nr. 156/2011 og öðrum lögskýringargögnum, að skattinum hafi verið ætlað að standa straum af kostnaði stefnda vegna sérstakra vaxtabóta og var því liður í aðgerðum stjórnvalda til að mæta skuldavanda heimila. Alkunna er að sá skuldavandi var mikill og leiddi til margvíslegra aðgerða af hálfu stjórnvalda. Er því ekki fallist á það með stefnanda að um almenna skattheimtu hafi verið að ræða til ótilgreindrar ráðstöfunar úr ríkissjóði. Með hliðsjón af framangreindu er heldur ekki fallist á að skattheimtan hafi verið ómálefnaleg eða brotið gegn 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar eða óskráðri meðalhófsreglu stjórnskipunar- eða stjórnsýsluréttar. Þá er heldur ekki fallist á það með stefnda að skattlagningin fari í bága við 1. mgr. 65. gr. stjórnarskrárinnar. Í því efni verður annars vegar að hafa í huga framangreinda niðurstöðu, um að skatturinn hafi verið hóflegur og verið ætlað að standa straum af kostnaði við tiltekið verkefni stjórnvalda, auk þess sem ekki liggur fyrir að hann hafi í reynd bitnað harðar á einum hópi skattgreiðanda fremur en öðrum. Hins vegar liggur fyrir að lífeyrisréttindi sjóðfélaga í lífeyrissjóðum landsins, sem byggja á lögum og kjarasamningum, eru afar mismunandi. Kemur sá mismunur m.a. fram í því að opinberir lífeyrissjóðir tryggja sjóðfélögum tiltekin lífeyrisréttindi óháð afkomu sjóðanna en sjóðfélagar almennra lífeyrissjóða eiga alla jafna ekki slíkan rétt. Að mati dómsins leiðir þetta ólíka fyrirkomulag lífeyrisréttinda ekki til þess að löggjafanum sé óheimilt að skattleggja lífeyrissjóði með þeim hætti sem gert var og verður að telja að sú mismunun, sem stefnandi byggir á að hafi falist í skattlagningunni, leiði af skipulagi lífeyrisréttinda en ekki af skattlagningunni sem slíkri. Fjölmörg önnur atriði í rekstri lífeyrissjóða og ávöxtun fjármuna þeirra getur haft áhrif á lífeyrisréttindi sjóðfélaga með líkum hætti og opinberar álögur. Með vísan til alls sem að framan greinir er því hafnað að skattlagningin hafi farið í bága við stjórnskipunarlög. Síðari málsástæða stefnanda byggist á því að óháð stjórnskipulegu gildi hafi stefndi skuldbundið sig til að endurgreiða stefnanda þann skatt sem hann greiddi árið 2012 ásamt því að fella niður skattheimtuna fyrir árið 2013. Fyrir liggur að skatturinn var felldur niður fyrir árið 2013 með 26. gr. laga nr. 146/2012 en hvorki stefnandi né aðrir lífeyrissjóðir hafa fengið skattinn frá árinu 2012 endurgreiddan. Skuldbindinguna sem stefnandi vísar til er að finna í minnisblaði, sem fjármálaráðherra undirritaði þann 8. febrúar 2012, og viðauka við hann, sem hann undirritaði sama dag, ásamt yfirlýsingu sem stefnandi undirritaði þann 10. febrúar s.á. þar sem vísað er til minnisblaðsins. Efni þessara skjala er rakið í atvikalýsingu dómsins. Stefnandi byggir á því að í ofangreindum gögnum felist samningur milli aðila þess efnis að stefndi skuldbindi sig til að endurgreiða stefnanda skattinn frá árinu 2012 og fella niður skattheimtu árið 2013 ef lífeyrissjóðirnir leggi fram gild tilboð í gjaldeyrisútboð Seðlabanka Íslands á árinu 2012 sem nemi 200 milljónum evra. Stefndi mótmælir þessu og heldur því fram að forsenda þess að endurgreiðsla kæmi til álita hafi samkvæmt framangreindum gögnum verið sú að tilboð lífeyrissjóðanna myndu skila ríkissjóði tekjum, sem næmu jafnhárri fjárhæð og skattinum var ætlað að afla þau tvö ár sem honum var í upphafi ætlað að ná til. Ekki er um það deilt að áætlað var að skatturinn skyldi afla ríkissjóði 2,8 milljarða króna tekna, þ.e. 1,4 milljörðum króna hvort ár, 2012 og 2013. Jafnframt er óumdeilt að stefndi og aðrir lífeyrissjóðir skiluðu inn gildum tilboðum í útboðum Seðlabankans upp á ríflega 200 milljónir evra og ennfremur að Seðlabankinn tók einungis hluta tilboðanna. Hins vegar er umdeilt hve miklum hagnaði viðskiptin skiluðu og staðhæfir stefndi að tekjur hans hafi einungis numið broti af ofangreindri fjárhæð. Efni framangreinds minnisblaðs, viðauka og yfirlýsinga lífeyrissjóðanna geta að mati dómsins ekki verið grundvöllur kröfu um greiðslu stefnda á fjárhæð jafnri greiddum skatti sem stefnandi greiddi árið 2012. Er þar fyrst til þess að líta að efni þessara skjala felur samkvæmt orðanna hljóðan ekki í sér afdráttarlausa greiðsluskyldu af hálfu stefnda. Í fyrsta lagi er í minnisblaðinu vísað til „sameiginlegs skilnings á þátttöku lífeyrissjóða í fjármögnun sérstakra vaxtabóta“ og að í því skyni muni lífeyrissjóðirnir taka þátt í útboðum Seðlabankans. Þá er í næstu málsgrein sagt að hagnaði ríkisins af þessum gjaldeyrisútboðum muni verða ráðstafað til að mæta hluta lífeyrissjóðanna í fjármögnun vaxtabótanna og segir síðan „Gangi þetta eftir mun ríkisstjórnin leggja fyrir Alþingi frumvarp um að fella niður ákvæði fyrrgreindra laga sem fela í sér skattlagningu lífeyrissjóðanna vegna áranna 2011 og 2012“. Framangreindur texti, og samhengi hans við annað í minnisblaðinu, verður ekki skilinn öðru vísi en svo að markmið samnings aðila hafi verið að leita annarra leiða til að afla þess fjár sem skattlagningunni var ætlað að standa undir. Í viðaukanum sem fylgdi minnisblaðinu er enn að finna frekari fyrirvara við samninginn. Annars vegar fyrirvara sem lýtur að fyrirkomulagi útboðsins og að lífeyrissjóðirnir kunni að telja forsendur fyrir þátttöku sinni í útboðum Seðlabankans brostnar ef síðari útboð verði ekki með líku sniði og fyrsta útboðið á tímabilinu. Hins vegar er fyrirvari um árangur af þátttöku lífeyrissjóðanna í útboðum Seðlabankans en þar segir m.a.: „Gangi sameiginleg markmið með þátttöku lífeyrissjóðanna í gjaldeyrisútboðunum ekki eftir að fullu mun þátttaka lífeyrissjóðanna engu að síður metin til lækkunar á hlut lífeyrissjóðanna til þeirrar fjármögnunar.“ Í skýrslu fyrir dómi sagði Guðmundur Árnason, ráðuneytisstjóri í fjármála- og efnahagsráðuneytinu, sem tók þátt í viðræðum við lífeyrissjóðina fyrir hönd ráðuneytisins, að með sameiginlegum markmiðum hefði verið átt við að afla með gjaldeyrisútboðum fjár sem dygði til að greiða hlut lífeyrissjóðanna í vaxtabótakerfinu. Þá benda önnur gögn málsins, m.a. orðalag í drögum að minnisblaðinu, dagsettum 19. janúar 2012, sem síðan var undirritað þann 8. febrúar 2012, og minnisblaði frá fjármálaráðuneytinu frá 20. janúar sama ár, til þess að markmið samnings stefnda við lífeyrissjóðina hafi verið það að afla fjár með öðrum hætti frá þeim til að geta fellt niður og endurgreitt skattinn. Loks virðist gert ráð fyrir því af hálfu stefnda og annarra lífeyrissjóða að markmið samnings aðila hafi verið að afla tekna til stefnda en í viðauka við umdeilt minnisblað segir m.a. að gangi sameiginleg markmið með þátttöku lífeyrissjóðanna í gjaldeyrisútboðum ekki eftir að fullu muni þátttaka lífeyrissjóðanna engu að síður verða metin til lækkunar á hlut lífeyrissjóðanna til þeirrar fjármögnunar. Þrátt fyrir að eindregna neitun stefnanda á því að þetta hafi verið hans skilningur á samkomulagi aðila verður að telja, með vísan til þess sem að framan er rakið um orðalag samningsins, að stefndi hafi ekki gefið skilyrðislaust loforð um greiðslu þess fjár stefnandi krefur hann nú um. Samning aðila verður að skilja á þann veg að forsenda þess að fjármálaráðherra myndi beita sér fyrir því að skatturinn yrði felldur niður og eftir atvikum endurgreiddur, hafi verið sú að þátttaka lífeyrissjóðanna í gjaldeyrisútboðum Seðlabankans myndu skila ríkissjóði tilteknum tekjum. Ekki liggja fyrir óyggjandi upplýsingar um það hverjar tekjur stefnda voru í reynd af framangreindum útboðum. Stefnandi hefur ekki leitast við að sýna fram á hverjar tekjurnar voru og byggir málatilbúnað sinn á því að það atriði skipti ekki máli. Svo sem að framan er rakið er ekki fallist á þá túlkun stefnanda á samningi aðila. Fyrir liggur að efnahags- og fjármálaráðherra lagði fram frumvarp til laga á Alþingi þann 29. nóvember 2012 um afnám skattsins vegna álagningar ársins 2013 og var frumvarpið samþykkt sem lög nr. 146/2012 þann 22. desember s.á. Með hliðsjón af efni samkomulags aðila, svo sem dómurinn telur að skilja beri framangreind minnisblöð og yfirlýsingar, hefur stefnandi ekki sýnt fram á að stefndi hafi vanefnt samning aðila. Þegar af þessari ástæðu er kröfum stefnanda hafnað. Með framangreindum rökstuðningi verður stefndi sýknaður af kröfu stefnanda. Eins og atvikum er háttað er rétt að málskostnaður milli aðila falli niður. Ingibjörg Þorsteinsdóttir héraðsdómari kvað upp þennan dóm.D Ó M S O R Ð : Stefndi, íslenska ríkið, er sýkn af kröfu stefnanda, Gildis ‒ lífeyrissjóðs. Málskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 46/2005
|
Skipulag Byggingarleyfi Stjórnsýsla Stjórnvaldsúrskurður Kærufrestur
|
Byggingarfulltrúinn í R veitti K 8. apríl 2003 byggingarleyfi til að reisa bílskúr og var ákvörðunin staðfest af borgarstjórn R 30. sama mánaðar. G o.fl. gerðu athugasemdir við leyfið í bréfi til byggingarfulltrúa 19. maí 2003, en þau kærðu ekki ákvörðunina til úrskurðarnefndar skipulags- og byggingarmála fyrr en með bréfi 14. júlí 2003. K beið í 30 daga frá því að borgarstjórn staðfesti byggingarleyfið og fór þá 30. maí 2003 á skrifstofu nefndarinnar, þar sem hún fékk þær upplýsingar, að engin kæra hefði borist. Hæstiréttur komst að þeirri niðurstöðu að úrskurðarnefndinni hefði ekki verið heimilt að taka erindi G o.fl. til efnislegrar meðferðar, með því að kærufrestur hafi verið útrunninn. Var því fallist á kröfur K um að úrskurður úrskurðarnefndarinnar yrði felldur úr gildi, og ákvörðun byggingarfulltrúa staðfest.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Garðar Gíslason, Guðrún Erlendsdóttir, Gunnlaugur Claessen og Hrafn Bragason. Áfrýjendur skutu máli þessu til Hæstaréttar 4. febrúar 2005. Þau krefjast aðallega sýknu af kröfum stefndu en til vara að hafnað verði kröfu hennar um staðfestingu á ákvörðun byggingarfulltrúans í Reykjavík 8. apríl 2003 um að veita leyfi til byggingar bílageymslu að Laugarásvegi 24 í Reykjavík. Í báðum tilvikum krefjast þau málskostnaðar úr hendi stefndu í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefnda krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Í máli þessu er deilt um gildi úrskurðar úrskurðarnefndar skipulags- og byggingarmála 18. september 2003 þar sem felld var úr gildi ákvörðun byggingarfulltrúans í Reykjavík 8. apríl 2003, sem staðfest var af borgarstjórn Reykjavíkur 30. sama mánaðar. Samkvæmt 4. mgr. 39. gr. skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997 er hverjum þeim, sem telur rétti sínum hallað með samþykkt byggingarnefndar eða sveitarstjórnar, heimilt að skjóta málinu til úrskurðarnefndar samkvæmt 8. gr. laganna innan mánaðar frá því að honum var kunnugt um afgreiðslu sveitarstjórnar. Eins og áður greinir fékk stefnda útgefið byggingarleyfi með ákvörðun byggingarfulltrúans í Reykjavík 8. apríl 2003, sem staðfest var af borgarstjórn Reykjavíkur 30. sama mánaðar. Fyrir liggur, að áfrýjendur gerðu athugasemdir við byggingarleyfið í bréfi til byggingarfulltrúa 19. maí 2003, en þau kærðu ekki til úrskurðarnefndar skipulags- og byggingarmála fyrr en með bréfi 14. júlí 2003, sem móttekið var daginn eftir. Því er ómótmælt, að stefnda beið í 30 daga frá því að borgarstjórn staðfesti byggingarleyfið og fór þá 30. maí 2003 á skrifstofu nefndarinnar, þar sem hún fékk þær upplýsingar, að engin kæra hefði borist og hún væri í fullum rétti að hefja framkvæmdir við bílskúrinn. Samkvæmt framansögðu var kærufrestur útrunninn 14. júlí, þegar áfrýjendur kærðu ákvörðunina um byggingarleyfið til úrskurðarnefndarinnar. Nefndinni var því ekki heimilt að taka erindi áfrýjenda til efnislegrar meðferðar. Verður af þessum sökum að staðfesta niðurstöðu héraðsdóms. Áfrýjendur greiði stefndu málskostnað fyrir Hæstarétti, svo sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjendur, Guðmundur Geir Gunnarsson, Ingibjörg Snorradóttir, Pétur Stephensen og Sigríður Sigurðardóttir, greiði óskipt stefndu, Katrínu Hákonardóttur, 300.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 5. nóvember 2004. Mál þetta, sem var dómtekið 20. október sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Katrínu Hákonardóttur, Laugarásvegi 24, 104 Reykjavík gegn Guðmundi Geir Gunnarssyni, Ingibjörgu Snorradóttur, Pétri Stephensen og Sigríði Sigurðardóttur, öllum til heimilis að Laugarásvegi 22, 104 Reykjavík, með stefnu birtri 23. janúar 2004. Dómkröfur stefnanda eru eftirfarandi. Að felldur verði úr gildi úrskurður úrskurðarnefndar skipulags- og byggingarmála í máli nr. 41/2003, sem kveðinn var upp 18. september 2003. Að staðfest verði með dómi að ákvörðun byggingarfulltrúans í Reykjavík frá 8. apríl 2003, sem staðfest var af borgarstjórn Reykjavíkur 30. apríl 2003, um að veita leyfi til byggingar bílgeymslu að Laugarásvegi 24 í Reykjavík, sé í gildi. Þá krefst stefnandi þess að stefndu verði dæmd til að greiða stefnanda málskostnað að skaðlausu auk virðisaukaskatts á málflutningsþóknun. Dómkröfur stefndu eru eftirfarandi. Stefndu krefjast aðallega sýknu af kröfum stefnanda, þannig að úrskurður úrskurðarnefndar skipulags- og byggingarmála í málinu nr. 41/2003, sem kveðinn var upp þann 18. september 2003, haldi gildi sínu. Til vara er þess krafist að hafnað verði kröfu stefnanda um staðfestingu á ákvörðun byggingarfulltrúans í Reykjavík frá 8. apríl 2003, um að veita leyfi til byggingar bílageymslu að Laugarásvegi 24 í Reykjavík, og að hún verði felld úr gildi. Í báðum tilfellum er þess krafist, að stefnanda verði gert að greiða stefndu málskostnað að mati dómsins eða samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi, að teknu tilliti til þess að stefndu eru ekki virðisaukaskattskyldir og hafa þannig ekki frádráttarrétt á móti virðisaukaskatti sem þeir þurfa að greiða af málskostnaði. I. Málavextir. Hús stefnanda mun hafa verið byggt 1943 og mun þá hafa verið gert ráð fyrir bílageymslu í húsinu með aðkomu frá Sunnuvegi. Sú aðkomuleið lagðist síðan af vegna breytts skipulags og var rými því sem ætlað var fyrir bílageymslu breytt í vinnustofu. Því er hús stefnanda án bílageymslu. Hús stefndu mun aftur á móti hafa verið byggt árið 1982 og hafa stefndu búið þar frá þeim tíma. Hinn 4. janúar 1972 var samþykktur í borgarráði Reykjavíkur skipulags-uppdráttur að byggingarsvæði vestan Laugarásvegar og tekur uppdrátturinn til lóðanna nr. 2-30, jafnar tölur. Uppdrættinum fylgdu skilmálar fyrir einbýlishús við Laugarásveg 2-30. Á uppdrættinum eru sýnd mörk lóða á svæðinu. Innan hverrar lóðar eru skyggðir fletir, afmarkaðir með misbreiðum línum og að auki eru reitir afmarkaðir af brotnum línum, sem ekki falla saman við hina skyggðu fleti. Einnig sýnir uppdrátturinn grunnfleti fimm húsa sem fyrir voru á svæðinu og er hús stefnanda eitt þeirra. Engar skýringar eru á uppdrættinum, en í niðurlagi skilmála þeirra sem fylgdu honum, segir: „Ábending um fyrirkomulag húss er sýnt á skipulagsuppdrætti.“ Í 2. gr. skilmálanna segir: „Hús skal vera staðsett innan byggingarreits, sem sýndur er á mæliblaði.” Þá segir í 3. gr.: “Staðsetning bílskúrs og stærðarmörk eru sýnd á mæliblaði. Óski lóðarhafi að hafa aukabílgeymslu á lóðinni er það heimilt innan reit þess, sem ætlaður er fyrir íbúðarhúsið.“ Í þessu skipulagi er ekki tekin afstaða til afdrifa þeirra húsa sem fyrir eru á svæðinu. Hinn 10. apríl 1972 gaf gatnamálastjórinn í Reykjavík út mæliblað fyrir lóðirnar nr. 18-30 við Laugarásveg, jafnar tölur, og vísar mæliblaðið til framangreinds skipulags. Eru byggingarreitir þar afmarkaðir en ekki eru þar sýndir sérstakir byggingarreitir að lóðamörkum fyrir bílgeymslur. Með bréfi, dags. 17. október 2001, beindi stefnandi fyrirspurn til byggingar-fulltrúans í Reykjavík um byggingu bílskúrs á lóðinni sinni. Erindið var tekið fyrir á fundi byggingarfulltrúa 6. nóvember 2001 og vísað til borgarskipulags. Á fundi sínum 16. nóvember sama ár svaraði skipulagsstjóri Reykjavíkur erindinu jákvætt enda samræmdist það skipulagi. Byggingarfulltrúi afgreiddi fyrirspurnina 27. nóvember 2001 með svohljóðandi bókun: „Jákvætt. Að uppfylltum skilyrðum." Í byrjun árs 2003 lagði stefnandi inn umsókn hjá byggingarfulltrúa sem byggði á framangreindri fyrirspurn. Var hún til skoðunar á fundum byggingarfulltrúa 4. og 25. febrúar sama ár. Á þeim fundum var bókað að lagfæra þyrfti umsóknina í samræmi við athugasemdir embættisins. Ein af athugasemdum byggingarfulltrúa laut að því að samþykki lóðarhafa á lóðinni nr. 22 þyrfti að fylgja umsókninni. Á fundi byggingarfulltrúa 18. mars 2003 var umsókninni vísað til umsagnar skipulagsfulltrúa, sem afgreiddi erindið 28. mars 2003 með svofelldri bókun: „Neikvtt, samrmist ekki skipulagi þar sem bílgeymsla fer útfyrir byggingarreit. Verði það lagfært gerir embttið ekki athugasemd við erindið. “ Í kjölfar afgreiðslu skipulagsfulltrúa frestaði byggingarfulltrúi afgreiðslu erindisins á fundi sínum 1. apríl 2003 með vísan til bókunar skipulagsfulltrúa. Á afgreiðslufundi byggingarfulltrúa 8. apríl 2003 var umsóknin hins vegar samþykkt, en stefnandi hafði látið lagfæra teikningar og staðsetningu bílgeymslunnar hafði verið breytt. Eftir samþykkt byggingarleyfisins sendu stefndu byggingarfulltrúa bréf, dags. 19. maí 2003, þar sem byggingarleyfinu var mótmælt og varpað fram þeirri hugmynd til lausnar að bílskúrinn yrði grafinn niður. Í tilefni bréfs þessa sendi stefnandi einnig bréf til byggingarfulltrúa, dags. 27. júní 2003, þar sem bréfi stefndu var mótmælt en boðið til sátta að mjókka bílskúrinn um 50-60 cm og færa hann fram, þ.e. nær Laugarásvegi. Í kjölfar þessa áttu byggingaryfirvöld fundi með aðilum í því skyni að leita lausnar á málinu sem báðir aðilar gætu sætt sig við. Ekki tókst að sætta málið. Stefndu kærðu byggingarleyfi til handa stefnanda sem byggingarfulltrúinn í Reykjavík veitti 8. apríl 2003 og borgarstjórn Reykjavíkur staðfesti hinn 30. apríl 2003 með bréfi til úrskurðarnefndar skipulags- og byggingarmála, 14. júlí 2003. Framkvæmdir við bygginguna voru þá hafnar. Stefndu kröfðust þess að ákvörðun um veitingu byggingarleyfis yrði felld úr gildi. Jafnframt kröfðust stefndu þess, að framkvæmdir yrðu stöðvaðar þar til úrskurður lægi fyrir. Stefnandi krafðist þess, sbr. bréf 18. júlí 2003, að málinu yrði vísað frá nefndinni á þeim grundvelli að kæra hefði borist of seint. Þá kröfðust stefnandi og Reykjavíkurborg, með bréfi 17. júlí 2003, þess, að ákvörðunin stæði óröskuð og að kröfu um stöðvun framkvæmda yrði hafnað. Með úrskurði 21. júlí 2003 komst nefndin að þeirri niðurstöðu að stöðva skyldi framkvæmdir, sem hafnar væru við byggingu bílgeymslu að Laugarásvegi 24 í Reykjavík samkvæmt byggingarleyfi frá 8. apríl 2003, meðan kærumálið væri til meðferðar hjá nefndinni. Með úrskurði 18. september 2003 felldi úrskurðarnefnd um byggingar- og skipulagsmál úr gildi byggingarleyfið til handa stefnanda. Nefndin tilgreindi í forsendum sínum að ekki væri í gildandi skipulagi markaður byggingarreitur fyrir bílskúr á norðurlóðarmörkum að Laugarásvegi 24, þar sem leyft var að reisa bílageymslu með hinu umdeilda byggingarleyfi. Nefndin taldi einnig að þar sem gildandi deiliskipulag svæðisins væri ekki talið hafa að geyma heimild fyrir hinni umdeildu ákvörðun, kæmi 2. ml. 11. tl. til bráðabirgða ekki til með að skipta máli við úrlausn málsins. Stefnandi telur úrskurð nefndarinnar ekki ásættanlega og sé því málshöfðun þessi nauðsynleg. II. Málsástæður og lagarök stefnanda. Í fyrsta lagi byggir stefnandi á því, að kærufrestur hafi verið löngu liðinn þegar stefndu kærðu byggingarleyfi til handa stefnanda. Stefnandi telur þá meginregla gilda, að telji einhver á rétt sinn hallað með samþykkt byggingarnefndar eða sveitarstjórnar sé honum heimilt innan mánaðar frá því að honum var kunnugt um afgreiðslu sveitarstjórnar að skjóta málinu til úrskurðarnefndar skipulags- og byggingarmála, sbr. 4. mgr. 39. gr. skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997. Stefnandi hafi fengið útgefið byggingarleyfi með ákvörðun byggingarfulltrúans í Reykjavík 8. apríl 2003, sem staðfest var af borgarstjórn Reykjavíkur 30. apríl 2003. Í málinu liggi fyrir að einn stefndu mótmælti munnlega útgáfu byggingarleyfisins um mánaðamótin apríl/maí 2003. Þá liggi jafnframt fyrir, að stefndu gerðu athugasemdir við byggingarleyfið í bréfi til skipulagsnefndar, 19. maí 2003. Stefndu kærðu byggingarleyfið hins vegar ekki til úrskurðarnefndar skipulags- og byggingarmála fyrr en með bréfi 14. júlí 2003, sem móttekið var daginn eftir. Stefnandi telur ljóst, að stefndu var kunnugt um útgáfu byggingarleyfisins skömmu eftir að ákvörðun byggingarfulltrúans lá fyrir. Þannig hafi tveir og hálfur mánuður liðið frá því að stefndu varð kunnugt um útgáfu leyfisins og þar til þau kærðu, sé miðað við hin munnlegu mótmæli, sem sett voru fram um mánaðamótin apríl/maí 2003. Í öllu falli sé ljóst, að ekki verður miðað við síðara tímamark en dagsetningu bréfs stefndu til skipulagsnefndar þ.e. 19. maí 2003. Stefnandi telur að vísa hefði átt kæru stefndu frá nefndinni. Ekki skipti máli þótt sáttaumleitanir hafi farið fram fyrir milligöngu byggingaryfirvalda. Þá beri að túlka 4. mgr. 39. gr. skipulags- og byggingarlaga þröngt. Í öðru lagi byggir stefnandi á því, að deiliskipulag reitsins sem lóðin nr. 24 við Laugarásveg stendur á, heimili byggingu bílskúrs á mörkum lóðanna nr. 22 og 24. Byggingarleyfi til að reisa bílskúr hafi verið í samræmi við gilt deiliskipulag enda sé bílskúrinn innan þess reits sem sýndur er á skipulagsuppdrættinum. Mæliblöð eigi að vera í samræmi við skipulagsuppdrætti og geti rangt mæliblað ekki breytt réttaráhrifum skipulags. Því beri að fella úrskurð úrskurðarnefndar skipulags- og byggingarmála úr gildi. Þá bendir stefnandi á, að deiliskipulag svæðisins, sem lóðin nr. 24 við Laugarásveg stendur á, hafi verið samþykkt í skipulagsnefnd Reykjavíkur 9. ágúst 1971 og í borgarráði 4. janúar 1972. Deiliskipulaginu fylgi skilmálar. Samkvæmt skipulagsuppdrættinum eru sýndir þrír reitir innan hverrar lóðar. Í fyrsta lagi er sýndur reitur með brotinni línu. Innan hans er svo sýndur grár flötur í svörtum ramma. Utan og innan reitsins er svo sýndur annar grár flötur sem nær að norðurlóðarmörkum lóðanna. Á mæliblað, sem gert var hinn 10. apríl 1972, eftir að skilmálar voru gefnir úr, voru settar inn staðsetningar húsa, sem hvorki samrýmdust skipulagsuppdrætti né byggingum sem fyrir voru, t.d. var byggingarreit bílskúrs við hús stefnanda sleppt. Í 2. gr. skipulagsskilmála segir, að hús skuli staðsett innan byggingarreits sem sýndur sé á mæliblaði. Í 3. gr. er mælt svo fyrir að staðsetning bílskúrs og stærðarmörk séu sýnd á mæliblaði. Þá komi fram að óski lóðarhafi eftir að hafa aukabílgeymslu á lóðinni sé það heimilt innan þess reits sem ætlaður sé fyrir íbúðarhúsið. Neðst í skilmálunum, neðan við greinar þeirra, er tilgreint að ábending um fyrirkomulag húss sé sýnd á skipulags-uppdrætti. Stefnandi telur að þegar skilmálarnir og skipulagsuppdrátturinn eru lesnir saman sé ljóst, að sá reitur, sem merktur er með brotalínu sem fellur síðan inn í svartan ramma, er byggingarreitur fyrir íbúðarhús, sbr. 2. og 3. gr. skilmálanna. Svarti ramminn með gráa fletinum er ábending um fyrirkomulag húss, þ.e. leiðbeinandi. Grái reiturinn, sem nær að lóðarmörkum, er byggingarreitur fyrir bílskúr og mögulegan aukabílskúr innan reits hússins. Stefnandi telur ljóst að samþykkt skipulag geri augljóslega ráð fyrir því, að heimilt sé að byggja bílskúr eins og leyft var með hinu kærða byggingarleyfi og einnig að umfjöllun í skipulagsnefnd og borgarráði styðji þessa niðurstöðu. Stefnandi telur að minnisblað skipulagsstjóra um skipulagstillöguna, 11. nóvember 1971, eyði endanlega öllum vafa. Þar kemur fram að skipulagsstjóri hafi lagt fram tillögu um að breyta staðsetningu bílskúranna á norðurmörkum lóðanna. Þeirri tillögu hafi verið synjað. Skipulagið verði því ekki túlkað öðru vísi en svo, að það heimili bílskúra á norðurmörkum lóðanna. Af þessu leiðir að enginn vafi leikur á heimildinni til að reisa bílskúr eins og byggingarleyfi gerir ráð fyrir. Í þriðja lagi byggir stefnandi á því, að misræmi á milli mæliblaðs fyrir lóðirnar nr. 18-30 og deiliskipulagsins skipti ekki máli, enda sé byggingarreitur fyrir íbúðarhúsið eingöngu sýndur á mæliblaðinu en ekki byggingarreitur fyrir bílskúr. Ljóst megi vera að rangt mæliblað, sem gert var eftir að skilmálar voru gefnir úr, geti ekki vikið til hliðar réttaráhrifum staðfests skipulags. Stefnandi telur að hafa verði í huga, að engar heimildir hafi verið til þess að breyta skipulagi með mæliblaði samkvæmt skipulagslögum nr. 19/1964 né skipulagsreglugerð nr. 217/1966, sem gilti á þeim tíma er skipulagið og mæliblöðin voru gerð. Mæliblaðið sé áritað um að það byggi á nefndu skipulagi, sem gerir ráð fyrir að heimilt sé að byggja bílskúra á umræddum stað. Af þessu megi einnig ráða, að engin ákvörðun hafi verið tekin um að fella byggingarreiti fyrir bílskúrana út, enda hefði þá verið vísað til þeirrar ákvörðunar á mæliblaðinu. Beinar tilvísanir í skilmálunum til mæliblaðsins breyta engu í þessum efnum, þar sem mæliblaðið hafi verið gert eftir að skipulagið var staðfest, auk þess að vera í ósamræmi við skilmálana sjálfa. Mæliblöð eiga að vera í samræmi við skipulag en ekki öfugt. Því standa villur á mæliblaði ekki framar deiliskipulagi. Í fjórða lagi er af hálfu stefnanda byggt á því, að frávik frá deiliskipulagi í framkvæmd þess breyti ekki rétti stefnanda til að krefjast réttar síns á grundvelli gildandi deiliskipulags. Það beri að taka mið af deiliskipulagi, en ekki því með hvaða hætti öðrum aðilum hafi verið heimilað að reisa mannvirki sín. Af þessu leiðir að hafna verður öllum vangaveltum úrskurðarnefndarinnar þess efnis að við mat á gildi deiliskipulagsins beri að horfa til framkvæmdar þess. Stefnandi leggur sérstaka áherslu á, að engu máli skipti hvort lóðarhafar hafi nýtt sér þann rétt sem skipulagið geri ráð fyrir til þess að byggja bílskúr í lóðarmörk til norðurs. Vera kunni að ástæðan sé sú, að flest húsin sem byggð hafa verið eftir gildistöku deiliskipulagsins séu parhús, þ.e. húsin á lóðunum nr. 2, 4, 18, 22, 26 og 30. Slíkt fyrirkomulag sé ekki heppilegt í parhúsum sem yfirleitt eru byggð sem spegilmynd. Bílskúrarnir hafa því yfirleitt verið byggðir í sitt hvorum enda húsanna eða í miðju þeirra. Önnur hús á reitnum, sem byggð hafa verið eftir að skipulagið öðlaðist gildi, þ.e. nr. 6, 10, 12, 16, 20 og 28, séu hins vegar einbýlishús. Fyrirkomulag bílskúra við þau er misjafnt þótt enginn skúr hafi verið byggður í lóðarmörk. Þrjú hús á reitnum hafi verið byggð fyrir gildistöku skipulagsins, þ.e. hús nr. 8, 14 og hús stefnanda nr. 24. Við húsin nr. 8 og 14 hefur verið leyft eftir gildistöku skipulagsins að byggja frístandandi bílskúra stutt frá suðurlóðarmörkum þeirra lóða. Er því ljóst, að framkvæmdin hefur verið önnur en skipulagið gerði ráð fyrir og að fyrirkomulag og staðsetning bílskúra sé með ýmsum hætti á reitnum. Stefnandi tekur fram að í úrskurði nefndarinnar séu vangaveltur um hinn skyggða flöt sem liggur að norðurmörkum allra lóða. Nefndin tekur fram að væri litið svo á „... að hinir skyggðu fletir ttu að tákna byggingarreiti yrði jafnframt að telja þá bindandi, þar sem allar útlínur þeirra eru dregnar með heilum (óbrotnum) línum. Skipulagið hefði þá orðið mjög formbundið og hugsanlega haft það í för með sér að rífa hefði þurft hús sem fyrir voru á nokkrum lóðum á svæðinu". Stefnandi telur þessi ummæli byggð á miklum misskilningi. Það verði að hafa í huga, að allt fram að setningu núgildandi laga og reglugerða um byggingar- og skipulagsmál var ekki lagður sá skilningur í deiliskipulagsáætlanir/séruppdrætti að þær/þeir væru ófrávíkjanlegar. Þetta megi t.d. ráða af 31. gr. byggingarsamþykktar fyrir Reykjavík nr. 39/1965, sem gilti allt þar til byggingarlög nr. 54/1978 voru sett og 4. mgr. greinar 4.2 í skipulagsreglugerð nr. 318/1985. Stefnandi telur því að eðlilegar skýringar séu á því, að húsin á reitnum, svo og staðsetning bílskúra, séu ekki nákvæmlega í samræmi við skipulag. Breytir það í engu heimild deiliskipulags til byggingar bílskúra á norðurlóðamörkum. Skipulagi sé ætlað að móta réttarstöðu fasteignareigenda til langframa. Með sama hætti mega hagsmunaaðilar á reitnum reikna með slíkum framkvæmdum og grenndaráhrifum sem þeim fylgja. Þá telur stefnandi að einnig verði að líta til þeirrar jafnræðisreglu sem stjórnvöldum beri að virða. Laugarásvegur 24 sé eina húsið við götuna sem ekki hefur bílgeymslu. Húsið var byggt löngu fyrr en aðrar byggingar í hverfinu og sker sig úr, bæði hvað varði útlit og skipulag lóðar. Áréttar stefnandi, að þegar akstursleið að bílskúr við hús stefnanda að Sunnuvegi var lokað og bílskúrnum breytt í vinnustofu var út frá því gengið að bílskúr yrði reistur við norðurlóðarmörkin framan við húsið. Í fimmta lagi telur stefnandi þau sjónarmið sem úrskurðarnefndin leggi til grundvallar túlkun á 11. tl. ákvæðis til bráðabirgða í skipulags- og byggingarlögum í engu samræmi við viðurkennd lögskýringarsjónarmið. Ákvæði þessu var bætt við skipulags- og byggingarlög með lögum nr. 117/1999 um breytingu á skipulags- og byggingarlögum. Þar kemur fram að deiliskipulagsáætlanir og breytingar á þeim sem gerðar hafa verið á grundvelli aðalskipulags og samþykktar af sveitarstjórn fyrir 1. janúar 1998 gildi án tillits til þess, hvort þær hafi verið auglýstar, hlotið staðfestingu ráðherra eða verið samþykktar af Skipulagsstjórn ríkisins samkvæmt eldri lögum og reglugerðum. Í úrskurði nefndarinnar segir, að með ákvæðinu sé vikið í veigamiklum atriðum frá lagareglum er varða meðferð og birtingu skipulagsákvarðana og að af þeim sökum verði að túlka heimildir ákvæðisins þröngt. Því þurfi að vera hafið yfir allan vafa, að deiliskipulagsáætlanir, sem öðlast hafi gildi fyrir tilverknað greinds ákvæðis, hafi að geyma ótvíræðar heimildir fyrir þeim ákvörðunum sem á þeim verði reistar. Stefnandi telur að lögskýringarsjónarmið nefndarinnar, séu í engu samræmi við það meginviðhorf íslensks réttar að ekki megi skýra skipulagsákvæði þröngt. Ekkert réttlætti þetta sjónarmið nefndarinnar. Þvert á móti telur stefnandi, að nefndin hafi gengið á móti vilja löggjafans eins og hann birtist í lögskýringargögnum. Af greinargerð með frumvarpi til laga nr. 117/1999 um breytingu á skipulags- og byggingarlögum, sem lagt var fram á 125. löggjafarþingi 1999-2000 (þskj. 390 - 276. mál), verður ráðið að tilgangurinn með setningu ákvæðisins hafi verið að eyða allri réttaróvissu sem ríkt hefði um gildi eldra deiliskipulags í Reykjavík. Í sjötta lagi er af hálfu stefnanda bent á, að fasteignir og eignarréttindi yfir fasteignum hafa um margt sérstöðu miðað við önnur eignarréttindi. Réttarstaða fasteignareigenda sé yfirleitt mótuð til langframa, m.a. með skipulagsáætlunum. Úrskurðarnefndin komst að þeirri niðurstöðu að mæliblað, sem hefur enga stoð í lögum, eigi að ganga fyrir staðfestu deiliskipulagi, sem eru hin raunverulegu fyrirmæli um það með hvaða hætti fasteignareigendum er heimilt að nýta eignir sínar. Ákvarðanir stjórnvalda, sem til þess eru fallnar að skerða eignarréttindi verða að hafa skýra og ótvíræða heimild í lögum. Í úrskurði sínum vísar úrskurðarnefndin ekki til neinnar slíkrar ótvíræðrar lagaheimildar sem réttlætt getur niðurstöðu nefndarinnar. Á móti bendir stefnandi á, að samþykki hins umdeilda byggingarleyfis var byggt á samþykktu deiliskipulagi. Samkvæmt þessu var leyfið veitt í samræmi við rétt hennar sem eiganda til að reisa bílgeymslu á lóðinni. Stefnandi byggir á því, að grenndaráhrif framkvæmdarinnar séu lítil. Hagsmunir stefnanda af því að fá að reisa bílskúrinn í samræmi við deiliskipulag séu miklu meiri en hagsmunir nágranna af því að hann verði ekki reistur. Það er meginregla nábýlisréttar að hafna verður kröfu nágranna um stöðvun framkvæmda, ef það verður ekki gert án þess að mikil sóun verðmæta eigi sér stað. Stefnandi hefur nú þegar eytt á þriðju milljón króna í hönnun og undirbúning framkvæmda á grundvelli réttmætra væntinga hennar samkvæmt samþykktu deiliskipulagi. Kröfugerð stefnanda byggir einkum á skipulags- og byggingarlögum nr. 73/1997 og þeim lögum og reglugerðum, sem í gildi voru er hið umdeilda skipulag var samþykkt, sérstaklega skipulagslög nr. 19/1964 og skipulagsreglugerð nr. 217/1966. Þá byggir stefnandi á 72. gr. stjórnarskrárinnar, 1. gr. 1. viðauka mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, 11. og 12. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Málskostnaðarkrafa stefnenda er byggð á 129. gr., sbr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Um virðisaukaskatt af málskostnaði er vísað til laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt en stefnandi eru ekki virðisaukaskattskyld og er henni því nauðsynlegt að fá dóm fyrir skattinum. III. Málsástæður og lagarök stefndu. Í fyrsta laga hafna stefndu því, að kærufrestur hafi verið liðinn er þau kærðu til nefndarinnar. Það liggi ekki fyrir með nákvæmum hætti, hvenær stefndu varð kunnugt um að stefnanda hafi verið veitt byggingarleyfi fyrir hinni umþrættu framkvæmd. Fyrir liggi þó að stefndu kvörtuðu tafarlaust til byggingaryfirvalda vegna leyfisins þegar þeim hafði borist vitneskja um útgáfu þess og voru stefndu í stöðugum viðræðum við byggingaryfirvöld vegna þessa. Fyrir liggi að borgaryfirvöld staðfestu byggingarleyfið á fundi 30. apríl 2003 og verði ekki miðað við formlegt gildi leyfisins fyrr en eftir þann dag. Með bréfi 19. maí 2003 mótmæltu stefndu útgáfu leyfisins og töldu sig með þeim hætti vera að gæta réttar síns með eðlilegum hætti og í samræmi við gildandi lög og reglur. Það bréf var sent innan kærufrests ef miðað er við að útgáfa leyfisins gildi frá 30. apríl 2003, en sá skilningur er í samræmi við fordæmi Hæstaréttar. Bréf var móttekið hjá byggingaryfirvöldum og lagt fyrir fund í borgarskipulagi 20. júní 2003 þar sem því var vísað til umsagnar lögfræði- og stjórnsýsludeildar. Í kjölfarið reyndu borgaryfirvöld áfram að sætta sjónarmið aðila og þegar það tókst ekki, var stefndu bent á að þau yrðu að kæra byggingarleyfið til úrskurðarnefndar skipulagsmála. Sú kæra var síðan send 14. júlí 2003 og var kæran efnislega samhljóða bréfinu sem sent var þann 19. maí 2003. Stefndu telja sig þannig hafa kært umþrætt byggingarleyfi innan kærufrests með bréfi sínu 19. maí 2003 og því sé ekki um það að ræða, að kærufrestur hafi verið liðinn. Fyrir liggi að byggingarleyfi sé háð staðfestingu borgarstjórnar og vísast til 44. gr. laga nr. 73/1997. Sú staðfesting fékkst 30. apríl 2003 og telja stefndu því ekki unnt að miða við að frestur líði fyrr en frá þeim degi. Bréf stefndu er sent til byggingarfulltrúans í Reykjavík 19. maí 2003 og kemur þar skilmerkilega fram að mótmælt sé útgáfu á nánar tilgreindu byggingarleyfi, Bréfið fullnægir því skilyrðum 3. gr. reglugerðar nr. 621/1997 og bar byggingarfulltrúa að skoða bréfið sem kæru. Vísast hér til meginreglna stjórnsýsluréttarins varðandi form og efni kæru og til 7. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Þá bendir stefndi á, að fyrir liggi að stefndu kvörtuðu munnlega til byggingar-yfirvalda löngu fyrir þann tíma, en skv. meginreglu stjórnsýsluréttarins ber stjórnvaldi, ef kæra fullnægir ekki lögákveðnum skilyrðum, að leiðbeina aðila um hver þau eru, sbr. áðurnefnda 7. gr. stjórnsýslulaga, og veita honum færi á að koma kærunni í lögskipað form. Verði aðili ekki við tilmælum stjórnvalds innan hæfilegs frests, sem stjórnvald veitir aðila, er talið að stjórnvald geti vísað málinu frá af þeim sökum. Þrátt fyrir að kærufrestur yrði talinn líða frá 8. apríl 2003 getur því ekki komið til þess að kærufrestur sé liðinn enda engum slíkum tilmælum beint til stefndu. Verði kærufrestur engu að síður talinn hafi liðið er byggt á því að 1. og 2. tl. 28. gr. stjórnsýslulaga eigi við. Þannig verði með vísan til ofangreindrar málsmeðferðar byggingaryfirvalda og annarra atvika að telja að afsakanlegt hafi verið fyrir stefndu að kæran hafi ekki borist fyrr. Auk þess vísast til þess, að um sé að ræða mikla hagsmuni stefndu og annarra íbúa við Laugarásveg og verði þannig að telja veigamiklar ástæður mæla með því að kæran hafi verið tekin til meðferðar. Vísast um þetta atriði jafnframt til rökstuðnings úrskurðarnefndar skipulags- og byggingarmála, sem kveðinn var upp þann 21. júlí 2003. Er því sérstaklega mótmælt, að skýra beri 4. mgr. 39. gr. laga nr. 73/1997 þröngt enda í andstöðu við meginreglur stjórnsýsluréttarins að skýra kæruheimildir með þrengjandi hætti. Í öðru lagi mótmæla stefndu harðlega þeirri málsástæðu stefnanda er lýtur að því að umþrætt byggingarleyfi sé í einhverju samræmi við deiliskipulag. Stefndu telja ekki unnt að túlka skipulagsuppdrátt frá 4. janúar 1972 með þeim hætti, að skyggður flötur er liggur að norðurmörkum lóða tákni byggingarreit fyrir bílskúra. Verði að miða við að eini byggingarreiturinn sem sýndur sé á uppdrættinum sé reitur afmarkaður með brotinni línu. Fjarlægð þess reits er 6 metrar frá götuhlið, 4 metrar frá norðurmörkum og 5 metrar frá suðurmörkum. Þessi reitur komi jafnframt skýrlega fram á mæliblaði frá 10. apríl 1972 er unnið er samkvæmt sama skipulagi. Eru stefndu þannig sammála þeirri niðurstöðu úrskurðarnefndar, að nærtækast sé að skýra þennan reit sem hinn eiginlega byggingarreit á hverri lóð. Á nefndum skipulagsuppdrætti sé auk hins eiginlega byggingarreits veitt ábending um fyrirkomulag húsa á umræddum lóðum. Ef skyggði flöturinn er ábending um það hvar húsin gætu mögulega risið er ljóst, að skyggði flöturinn er nær út fyrir byggingarreitinn og að norðurlóðamörkum er jafnframt ábending en ekki eiginlegur byggingarreitur. Ef einhver vafi sé á hinum eiginlega byggingarreit sé þó ljóst, að allar byggingar-framkvæmdir á umræddum lóðum hafa verið í samræmi við skilning stefndu og úrskurðarnefndarinnar. Það sé því ekki eðlileg skýring á gögnum málsins, að hinn skyggði flötur er nær að norður lóðarmörkum geti verið byggingarreitur fyrir bílskúr. Það að ekki hafi verið byggt í samræmi við þá skýringu styrkir enn frekar þá skoðun að um ábendingu sé að ræða, en ekki byggingarreit. Þeirri fullyrðingu stefnanda í stefnu, er lýtur að því að byggt hafi verið út fyrir byggingarreit, er sérstaklega mótmælt enda er það rangt. Bílskúrar þeir eru hafa verið byggðir við húsin nr. 8 og 14 séu báðir innan hins eiginlega byggingarreits og því í samræmi við skilning stefnanda á gildandi skipulagi. Stefndu telja ljóst að umþrætt byggingarleyfi sé ekki í samræmi við gildandi skipulag og hafi því verið rétt hjá úrskurðarnefnd skipulags- og byggingarmála að fella byggingarleyfið úr gildi og er að öðru leyti vísað til forsendna hins kærða úrskurðar um þetta atriði. Í þriðja lagi mótmæla stefndu því, að eitthvert misræmi sé milli skipulags-uppdráttarins frá 4. janúar 1972 og mæliblaðsins frá 10. apríl 1972. Lóðirnar séu hinar sömu og byggingarreiturinn er nákvæmlega eins afmarkaður á báðum skjölum. Það, að ábending sú, er kom fram á skipulagsuppdrættinum, sé ekki á mæliblaði því er teiknað var á grundvelli gildandi skipulags, getur engu breytt um það. Það er því ekkert misræmi og mæliblaðið breytir með engu móti því skipulagi er sýnt er á umræddum skipulagsuppdrætti. Í fjórða lagi mótmæla stefndu því, að jafnræðisregla geti orðið til þess að hið umrædda byggingarleyfi fáist samþykkt enda er það ekki í samræmi við gildandi skipulag og þarf lögbundna kynningu og málsmeðferð til að slíkt leyfi eigi að fást, sbr. 43. og 26. gr. laga nr. 73/1997. Jafnframt er því mótmælt, að út frá því hafi verið gengið að bílskúr yrði reistur við norðurlóðamörk við húsið þegar Sunnuvegi var lokað fyrir umferð. Jafnræðisreglan styður hins vegar málstað stefndu, enda ljóst að með byggingu bílskúrs á þessum stað, verður ekki hægt að koma í veg fyrir að aðrir lóðarhafar á Laugarásvegi 2-30 byggi bílskýli á norðurlóðarmörkum Hins vegar er engin möguleiki að fá leyfi til að byggja að suðurlóðarmörkum. Þar sem á flestum lóðanna eru parhús er ljóst að einungis hluti lóðarhafa gæti nýtt sér umræddan rétt. Í fimmta lagi telja stefndu skýringu úrskurðarnefndarinnar á 11. tl. til bráðabirgða í lögum um skipulags- og byggingarmál vera rétta. Í forsendum hins kærða úrskurðar sé réttilega tiltekið, að umþrætt skipulag styðjist við ofangreinda lagagrein sem víki í veigamiklum atriðum frá lagareglum er varða meðferð og birtingu skipulagsákvarðana. Þannig verði að vera hafið yfir allan vafa, að deiliskipulagsáætlanir sem öðlast hafi gildi fyrir tilverknað þessa ákvæðis, hafi að geyma ótvíræðar heimildir fyrir þeim ákvörðunum sem á þeim verði reistar. Er því jafnframt mótmælt harðlega, að það sé meginviðhorf í íslenskum rétti að ekki megi skýra skipulagsákvæði þröngt. Hér er um það að ræða að heimild fyrir framkvæmdum hefur ekki hlotið þá meðferð er yfirvöld í dag telja nauðsynlega til að tryggja rétt almennings til upplýsinga og andmæla. Er því eðlilegt að þær heimildir fyrir framkvæmdum séu skýrar og án vafaatriða. Í sjötta lagi taka stefndu fram að þau séu sammála þeim röksemdum stefnanda er lúta að því, að réttarstaða fasteignareigenda eigi að vera mótuð til langframa með skipulagsáætlunum. Það skipulag sem gildir fyrir lóðarhafa á Laugarásvegi 2-30 hefur enda verið í gildi í rúmlega þrjátíu ár án nokkurra vandkvæða. Stefndu byggja á því, að bygging umþrætts bílskýlis eigi sér enga stoð í gildandi skipulagi og vísast til ofangreindra röksemda og forsendna úrskurðarnefndar skipulags- og byggingarmála. Ef umþrætt framkvæmd væri leyfð væri ljóst, að réttindi stefndu sem fasteignareigenda yrðu fótum troðin. Útsýni það sem stefndu hafa verður skert með afgerandi hætti auk þess sem í stað grindverks kemur tæplega sex metra hár steinveggur. Steinveggurinn skerðir algjörlega útsýni frá gluggum í kjallara fasteignar stefndu og jafnframt er mikil skerðing útsýnis úr eldhús- og stofugluggum á 1. hæð. Auk þess breytist ásýnd lóðarinnar að Laugarásvegi 22 með afar fráhrindandi hætti. Það sé ljóst, að mikið óhagræði sé fyrir stefndu af fyrirhugaðri framkvæmd. Auk þessara atriða felst óhagræðið í því að fyrirhuguð framkvæmd er í andstöðu við heildarsvip lóða við Laugarásveg en miðað við almenna nýtingu lóða mega stefndu treysta því að ekki verði byggt í svo mikilli andstöðu við það skipulag sem hefur verið farið eftir. Það sé því rangt sem segir í stefnu, að grenndaráhrif séu lítil. Hagsmunir stefnanda af því að fá að reisa umþrættan bílskúr í andstöðu við gildandi skipulag eru þannig mun minni en hagsmunir stefndu af því að bílskúrinn verði ekki reistur. Það er rangt, að stefnandi hafi ekki tök á því að byggja bílskúr á lóð sinni ef umþrætt framkvæmd verði ekki leyfð. Stefnandi geti auðveldlega látið koma fyrir bílskúr inni í húsinu eins og það standi nú. Auk þess hafa stefndu bent stefnanda á, að þau gætu mögulega sætt sig við byggingu niðurgrafins bílskýlis á þessum stað. Það er því ekki rétt að stefnanda sé þannig gert ómögulegt að byggja bílskúr. Þannig er ljóst að ef umþrætt framkvæmd verður leyfð veldur það stefndu miklu óhagræði en ef framkvæmdin verður ekki leyfð er stefnanda engu að síður mögulegt að fá leyfi til að byggja niðurgrafinn bílskúr. Hagsmunamat verður því að teljast stefndu hagstætt. Stefndu telja, með vísan til ofangreindra atriða, að forsendur og niðurstaða úrskurðarnefndar skipulags- og byggingarmála sé rétt og beri þannig að sýkna stefndu af öllum kröfum stefnanda, þannig að úrskurðurinn haldi gildi sínu. Verði úrskurður úrskurðarnefndar skipulags- og byggingarmála felldur úr gildi er þess engu að síður krafist til vara að ákvörðun byggingarfulltrúans í Reykjavík frá 8. apríl 2003, um að veita leyfi til byggingar bílageymslu að Laugarásvegi 24 í Reykjavík, verði felld úr gildi. Vísast til ofangreindra málsástæðna um röksemdir með varakröfunni en auk þess er byggt á, að þrátt fyrir að bygging hins umþrætta bílskúrs verði talin í samræmi við skipulag eins og haldið er fram af hálfu stefnanda, sé skilyrðum ákvæðis 11. tl. til bráðabirgða með skipulags- og byggingarlögum nr. 73/1997, sbr. 2. gr. laga nr. 117/1999, ekki uppfyllt. Stefndu telja ljóst að gildi deiliskipulagsins styðjist við nefnt bráðabirgðaákvæði, enda ber það hvorki með sér að hafa hlotið samþykki skipulagsstjóra ríkisins né að hafa verið auglýst. Verði umrædd framkvæmd talin vera í samræmi við skipulag er öldungis ljóst að framkvæmt hefur verið í verulegu ósamræmi við það skipulag. Skv. 2. ml. bráðabirgðaákvæðisins skal fara fram endurskoðun á deiliskipulagi áður en byggingarleyfisumsókn er afgreidd við slíkar aðstæður, enda sé um verulega framkvæmd að ræða. Stefndu telja augljóst að um verulega framkvæmd sé að ræða og að grenndaráhrif hennar séu mikil en eins og áður greinir spillir framkvæmdin útsýni stefndu, veldur skuggamyndun, dregur úr sól og veldur ósamræmi í útliti götunnar. Auk þess hefur verið bent á, að hún breyti ásýnd lóðarinnar að Laugarásvegi 22 með afar fráhrindandi hætti. Þannig verði allt að einu að fella umrætt byggingarleyfi úr gildi enda hafi deiliskipulag ekki verið endurskoðað eins og áskilið er. Áskilinn er réttur til að koma að frekari röksemdum varðandi ólögmæti byggingarleyfis, ef efni þykja til. Málskostnaðarkrafa stefndu byggir á 129., sbr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, með síðari breytingum. Um virðisaukaskatt af málskostnaði er vísað til laga nr. 50/1988. IV. Forsendur og niðurstaða. Stefnandi byggir á því, að kærufrestur hafi verið liðinn þegar stefndu kærðu byggingarleyfið til stefnanda. Þessu hafnar dómurinn. Samkvæmt 4. mgr. 39. gr. skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997 er hverjum sem telur á sig hallað með samþykki byggarnefndar eða sveitarstjórnar heimilt innan mánaðar frá því að honum var kunnugt um afgreiðslu sveitarstjórnar að skjóta málinu til úrskurðarnefndar skipulags- og byggingarmála. Telja verður að upphaf frestsins sé 30. apríl 2003, en þann dag staðfesti borgarráð ákvörðun byggingarfulltrúans. Ekki liggur fyrir í málinu hvenær stefndu var kunnugt um þessa niðurstöðu borgarráðs. Stefndu fóru með mál sitt sjálf fyrir byggingaryfirvöldum. Óumdeilt er í málinu, að stefndu kvörtuðu munnlega til byggingaryfirvalda skömmu eftir að þeim var kunnugt um niðurstöður málsins og var það innan kærufrest. Þá liggur það fyrir að 19. maí 2003 eða innan kærufrests, hafi þau mótmælt byggingarleyfinu með skriflegum hætti, en þau sendu bréfið til skipulags- og byggingarsviðs Reykjavíkurborgar. Skipulags- og byggingarsvið framsendi bréfið ekki til úrskurðarnefndarinnar, svo sem því bar að gera samkvæmt 7. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, heldur var málið í einhvers konar sáttameðferð hjá skipulags- og byggingarsviði, samanber bréf stefnanda frá 30. júní 2003. Í júlí er stefndu bent á að kæra byggingarleyfið og senda þau 14. júlí 2003 efnislega svipað bréf til úrskurðarnefndarinnar. Eins og atvikum máls þessa er háttað og með hliðsjóð af 28. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 er fallist á að rétt hafi verið af úrskurðarnefnd skipulags- og byggingarmála að taka kæruna til efnismeðferðar, þrátt fyrir að hún hafi borist of seint. Eins og að framan er rakið, var teiknað deiliskipulag fyrir byggð neðan til við Laugarásveginn í júní 1971. Það var síðan samþykkt í skipulagsnefnd 9. ágúst 1971 og í borgarráði 4. janúar 1972. Á því eru sýndir þrír reitir innan hverrar lóðar. Í fyrsta lagi er sýndur reitur með brotinni línu. Innan hans er svo í annan stað sýndur grár flötur í svörtum ramma. Og í þriðja lagi er utan og innan reitsins, með brotnu línunni, sýndur annar grár flötur sem nær að norðurmörkum lóðanna. Fyrir framan hann, þ.e. við Laugarásveginn, er síðan sýnt að gert sé ráð fyrir bílastæðum. Stefndu halda því fram, að reiturinn með brotnu línunni sé sá byggingarreitur sem heimilt sé að byggja á, en stefnandi heldur því fram að heimilt sé að byggja á gráu flötunum í svarta rammanum og telja að á slíkum reit við norðurmörk lóðarinnar sé gert ráð fyrir bílskúr. Með ofangreindu deiliskipulagi fylgdu skilmálar. Í 2. gr. þeirra segir: „Hús skal vera staðsett innan byggingarreits, sem sýndur sé á mæliblaði. Grunnflötur húss má ekki vera stærri en 160 m2, auk bílskúrs.“ Í 3. gr. þeirra segir: „Staðsetning bílskúrs og stærðarmörk eru sýnd á mæliblaði. Óski lóðarhafi að hafa aukabíla-geymslu á lóðinni er það heimilt innan reit þess, sem ætlaður er fyrir íbúðarhúsið.“ Í 4. gr. segir „Bílastæði skulu vera tvö á lóðinni, annað framan við bílskúr, en hitt má flytja til eftir því sem þurfa þykir.“ Neðst í skilmálunum segir síðan. „Ábending um fyrirkomulag húss er sýnt á skipulagsuppdrætti.“ Mæliblað það sem vísað er til í 2. gr. skilmálanna var ekki til staðar á þeim tíma er deiliskipulagið var gert, heldur var það gert 10. apríl 1972. Á því er ekki gert ráð fyrir byggingu við norðurmörk lóðanna. Dómurinn lýtur svo á, að deiliskipulagið beri það greinilega með sér að gert sé ráð fyrir bílskúr á lóð stefnanda. Þetta fær einnig stoð í skilmálum þeim sem fylgdu deiliskipulaginu og vísað er til hér að framan, samanber einkum ummæli í 3. og 4. gr. þeirra. Ekki er um annan stað að ræða á lóðinni, en á lóðarmörkunum, eins og deiliskipulagið gerir ráð fyrir. Þessi staðsetning bílskúranna fær einnig stoð í minnisblaði Aðalsteins Richter frá 11. nóvember 1971, en í því kemur fram, að á fundi skipulagsnefndar 8. nóvember 1971 hafi hann lagt fram tillögu um að breyta umræddri staðsetningu bílskúranna á norðurmörkum lóðanna. Því hafi hins vegar verið synjað og nefndin haldið sig við að hafa bílskúrana á lóðarmörkunum. Þessi staðsetning bílskúranna á lóðarmörkum er einnig í samræmi við þágildandi reglugerð um gerð skipulagsáætlana nr. 217/1966, en í 18. gr. hennar kemur fram að leyfa megi útbyggingar, bílskúra o.fl. á lóðarmörkum. Því telur dómurinn ljóst að á þeim tíma er deiliskipulagið var gert, hafi verið gert ráð fyrir bílskúr á lóðarmörkunum. Mæliblaðið sem gert var 10. apríl 1972 af gatnamálastjóra byggir á deili-skipulaginu. Þó þar sé sleppt að geta bílskúranna, breyti það ekki staðfestu deiliskipulagi. Mæliblaðið sem slíkt hefur ekki þýðingu sem sönnun fyrir því að ekki sé gert ráð fyrir bílskúrum á lóðunum, enda er bílskúr við öll hús við Laugarásveginn nema hús stefnanda. Deiliskipulagið ber hvorki með sér að það hafi hlotið samþykki skipulagsstjóra ríkisins né að það hafi verið auglýst. Styðst gildi þess því við 11. tl. til bráðabirgða með skipulags- og byggingarlögum nr. 73/1997, sbr. 2. gr. laga nr. 117/1999 um breytingu á þeim lögum. Þar er kveðið á um að deiliskipulagsáætlanir og breytingar á þeim, sem gerðar hafi verið á grundvelli aðalskipulags og samþykktar af sveitastjórn fyrir 1. janúar 1998, gildi án tillits til þess hvort þær hafi verið auglýstar, hlotið staðfestingu ráðherra eða verið samþykktar af skipulagsstjóra ríkisins samkvæmt eldri lögum og reglugerðum samkvæmt þeim. Dómurinn telur ótvírætt að tilgangurinn með nefndum 11. tl. hafi einmitt verið að veita deiliskipulögum, samþykktum af sveitarstjórnum, gildi þar til nýtt skipulag fyrir svæðið hefði verið gert. Er þetta gert til að eyða réttaróvissu. Dómurinn telur því að hið umdeilda byggingarleyfi sé gilt og styðjist við gildandi deiliskipulag fyrir Laugarásveg 24, Reykjavík. Á því er byggt af hálfu stefndu og einnig í hinum kærða úrskurði, að framkvæmdin hafi verið með öðrum hætti en deiliskipulagið gerir ráð fyrir. Hafi svo verið, telur dómurinn ljóst að slíkt bindi ekki hendur stefnanda né rýri gildi deiliskipulagsins. Samkvæmt þágildandi byggingarsamþykkt nr. 39/1965, 31. gr., gat byggingarnefnd að uppfylltum skilyrðum, samþykkt byggingu húsa sem voru öðru- vísi en samþykkt skipulag gerði ráð fyrir. Dómurinn lýtur einnig svo á, að hagmunir stefnanda til þess að fá að byggja bílskúr séu meiri en hagsmunir stefnda í málinu, sem aðallega hafa bent á skerðingu á útsýni og að byggingin væri stílbrot í hverfinu. Upplýst er, að við öll hús við Laugarásveg eru bílskúrar og ljóst er að í upphafi var einnig gert ráð fyrir bílskúr við hús stefnanda, þ.e. með aðkeyrslu frá Sunnuvegi. Með breyttu skipulagi telur dómurinn, að réttur stefnanda til bílskúrs hafi ekki breyst og staðfestist það á deiliskipulaginu. Stefndu telja aðallega að útsýni muni skerðast, ef bílskúr yrði reistur. Eftir vettvangsgöngu lítur dómurinn svo á, að útsýni frá húsi stefndu skerðist ekki svo mjög, þótt bílskúr yrði reistur við lóðarmörkin. Er þá meðal annars litið til staðsetningu húsanna á lóðunum, en hús stefnanda virðist bæði standa nær Laugarásveginum og vera minna að grunnfleti en hús stefndu. Þá eru hagsmunir stefndu af skertu útsýni mun minni en hagsmunir stefnanda af því að fá bílskúr við hús sitt. Þá bendir dómurinn einnig á, að við Laugarásveginn er blönduð byggð af gömlum og nýjum húsum og einbýlishúsum og parhúsum/fjölbýlishúsum. Bílskúrar standa ýmist frístandandi á lóðunum eða sambyggðir/innbyggðir í húsunum. Þannig er nokkur fjölbreytileiki til staðar í götunni og dómurinn telur að stefndu hafi ekki tekist að sýna fram á, að heildarmynd götunnar raskist svo einhverju nemi, þótt stefnandi reisi bílskúr við hús sitt. Hér verður einnig að líta til hagsmuna stefnanda að hafa bílskúr við hús sitt eins og aðrir fasteignareigendur við Laugarásveginn. Dómurinn telur því rétt að fallast á kröfu stefnanda og fella úr gildi úrskurð byggingar- og skipulagsmála nr. 41/2003, sem kveðinn var upp 18. september 2003. Varakröfu stefnda, um að fella úr gildi ákvörðun byggingarfulltrúans í Reykjavík frá 8. apríl 2003, er hafnað. Dómurinn telur að stefndu hafi ekki tekist að sýna fram á að um verulegar framkvæmdir sé að ræða, þótt bílskúr verði byggður á lóðinni samkvæmt skipulaginu. Eftir þessari niðurstöðu málsins ber stefndu að greiða stefnanda málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 400.000 krónur. Af hálfu stefnanda flutti málið Eyvindur G. Gunnarsson hdl. Af hálfu stefndu flutti málið Eyvindur Sólnes hdl. Sigrún Guðmundsdóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan. DÓMSORÐ Felldur er úr gildi úrskurður úrskurðarnefndar skipulags- og byggingarmála í máli nr. 41/2003, sem kveðinn var upp 18. september 2003. Staðfest er, að ákvörðun byggingarfulltrúans í Reykjavík frá8. apríl 2003, sem staðfest var af borgarstjórn Reykjavíkur 30. apríl 2003,um að veita leyfi til byggingar bílgeymslu að Laugarásvegi 24 í Reykjavík, sé í gildi. Stefndu greiði stefnanda 400.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 663/2016
|
Kærumál Nálgunarbann
|
Staðfest var ákvörðun lögreglustjóra um að X skyldi sæta nálgunarbanni á grundvelli laga nr. 85/2011 um nálgunarbann og brottvísun af heimili.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir GretaBaldursdóttir og Helgi I. Jónsson og Ingveldur Einarsdóttir setturhæstaréttardómari.Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar meðkæru 23. september 2016, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 26. samamánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 23. september 2016, þar semstaðfest var ákvörðun sóknaraðila 19. september 2016 um að varnaraðili sættinánar tilgreindu nálgunarbanni. Kæruheimild er í 3. mgr. 15. gr. laga nr.85/2011 um nálgunarbann og brottvísun af heimili. Varnaraðili krefst þess aðhinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar.Með vísan til hins kærða úrskurðar verður hannstaðfestur eins og í dómsorði greinir. Dómsorð:Staðfest er ákvörðun lögreglustjórans áhöfuðborgarsvæðinu frá 19. september 2016 um að varnaraðili, X, sætinálgunarbanni í sex mánuði þannig að lagt er bann við því að hann komi á eða séí námunda við lögheimili A, að [...], [...], á svæði sem afmarkast af 50 metraradíus umhverfis heimilið, nálgist hana á almannafæri eða setji sig í sambandvið hana með nokkru móti. ÚrskurðurHéraðsdóms Reykjavíkur 23. september 2016Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hefur krafistþess að Héraðsdómur Reykjavíkur staðfesti ákvörðun sína, dags. dags. 19.september 2016, um að X, kt. [...], skuli sæta nálgunarbanni í 6 mánuði þannigað lagt er bann við því að hann komi á eða í námunda við heimili A, kt. [...],að [...] í [...] á svæði sem afmarkast við 50 metra radíus umhverfis heimilið.Jafnframt er lagt bann við því að X veiti [...] eftirför, nálgist hana áalmannafæri eða setji sig í samband við hana með öðrum hætti.Í greinargerð lögreglustjóra kemur fram aðlögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu fari fram á að staðfest verði ákvörðunlögreglustjóra um að X barnsfaðir og fyrrum maki A skuli sæta nálgunarbanniskv. a. og b. lið 1. mgr. 4. gr. laga 85/2011 um nálgunarbann og brottvísun afheimili. Lögreglustjóri hafibyggt ákvörðun sína um nálgunarbann á því að X sé undir rökstuddum grun umógnandi hegðun sem kunni að varða við ákvæði XXIII. kf. almennra hegningarlaganr. 19/1940, ógnandi áreiti og ónæði gagnvart beiðanda, fyrrverandi maka sínumog barnsmóður, sem og ungum börnum á heimilinu, sem komi fram í neðangreindummálum. Jafnframt hafi verið litið til framburðar brotaþola og vitna sem hafi lýst miklu áreiti, hótunum og ónæði af kærðaí garð brotaþola og ungum börnum á heimili hennar sem hafi viðgengist í lengritíma.Mál nr. [...] Tilkynning hafi borist lögreglu þann 18. september sl. um að kærðiværi að ráðast á fyrrverandi konu sína og börn hennar. Þegar lögreglu hafiborið að garði hafi kærði verið þar sjáanlega ölvaður og hafi íkjölfarið verið handtekinn. Brotaþoli og vitni hafi kveðið kærða hafa reynt aðtaka eldra barnið C, tæplega tveggja ára gamlan son þeirra, upp úr kerrunni enbrotaþola hafi náð barninu til sín og kærði reynt að rífa barnið af henni ogýtt henni þannig að hún hafi dottið meðan hún hélt á barninu. Yngra barnið, umsex mánaða gamall strákur, hafi verið í kerru hjá vitni, vinkonu brotaþola, enhafi verið sofandi meðan á þessu stóð. Kærði hafi verið æstur og ógnandi viðbrotaþola samkvæmt vitnum og eldri strákurinn hafi verið hræddur og grátið. Brotaþoliog vitni í málinu hafi lýst því að kærði hafi oft komið áður og legið ábjöllunni heima hjá brotaþola og sent henni ógnandi og ljót sms skilaboð semhafi falið í sér hótanir um bæði kynferðisbrot og lífláti. Brotaþoli hafieinnig lýst því að eldri barn hennar um 11 ára strákur væri mjög hræddur viðkærða sem hefði beitt ofbeldi fyrir framan hann.Við skýrslutöku lögreglu kvaðst kærði hafaverið drukkinn og ekki muna eftir atvikum en hafi neitað fyrir að hafa hótaðhenni áður eða lagt á hana hendur. Kærði hafi einnig neitað að hafa hótað hennikynferðisbrotum eða lífláti áður.Málnr. [...] Brotaþoli hafi tilkynntþann 25. janúar 2016 um sms frá kærða þar sem hann hafi kvaðst muni sjá hanafljótlega og hafi brotaþoli óttast aðhann myndi koma til hennar. Mál nr. [...]. Tilkynnthafi verið þann 27. maí 2015 um að kærði hafi verið búinn að vera í tværklukkustundir fyrir utan heimili brotaþola, hafi legið á bjöllunni og reynt aðkomast inn. Tilkynnandi hafi óskað aðstoðar fyrir brotaþola vegna þess.Samkvæmt tilkynningunni hafði kærði verið að hóta brotaþola lífláti ognauðgunum og hún hafi óttast hann mjög. Lögregla hafi komið á vettvang en kærðihafi ekki verið þar og rætt við brotaþola sem hafi kveðið kærða hafa reglulegaí hótunum við sig sem og mætt fyrir utan heimili hennar. Vitni hafi ennfremurstaðfest í skýrslutöku hjá lögreglu í máli [...] að hafa séð sms þar sem kærðihafi hótað kynferðisbroti gegn brotaþola.Mál nr. [...] Brotaþolihafi komið á lögreglustöð þann 13. apríl 2015 og tilkynnt um hótanir og ónæðiaf hálfu kærða. Hún hafi kveðið hann vera að hóta sér að börnin hennar munialast upp móðurlaus og að hann myndi taka ungt barn þeirra ef hann fengi ekkiað sjá hann. Brotaþoli hafi einnig sagt að kærði hafi gengið í skrokk á séráður sem og tvítugum syni hennar. Næsta dag hafi brotaþoli hringt og tilkynntiað kærði hafi komið heim til hennar mikið ölvaður til að kveðja son sinn.Mál nr. [...] Brotaþolihafi tilkynnti þann 10. desember 2014 um ónæði kærða sem kæmi í tíma og ótímaað heimili hennar og hringdi dyrabjöllunni og væri með ásakanir um samneyti viðaðra menn.Í ljósi ofangreinds telji lögreglustjóri að skilyrði4. gr. laga nr. 85/2011 séu uppfyllt en X liggur undir rökstuddum grun um aðhafa framið refsivert brot gegn brotaþola sem og gagnvart börnum þeirra ograskað friði hennar og heimilisins. Þá sé talin hætta á að hann muni gera slíktaftur og með því raska friði hennar, heimilisins og velferð ungra barna íhennar umsjá í skilningi ákvæðisins njóti hann fulls athafnafrelsis. Ekki sétalið sennilegt að friðhelgi hennar verði vernduð með öðrum og vægari hættieins og sakir standa. Niðurstaða:Ímáli þessu er krafist staðfestingar á ákvörðun lögreglustjórans áhöfuðborgarsvæðinu frá 19. september sl. þar sem varnaraðila var gert að sætanálgunarbanni í sex mánuði gagnvart A. Jafnframt var þar lagt bann við því aðvarnaraðili veiti A eftirför, nálgist hana á almannafæri eða setji sig ísamband við hana með öðrum hætti. Ákvörðun þessi var birt fyrir varnaraðilasama dag, og krafa um staðfestingu barst dómnum 22. september eða innantilskilins frests skv. 12. gr. laga nr. 85/2011. Heimilt er að beitanálgunarbanni ef rökstuddur grunur er um að viðkomandi hafi framið refsivertbrot eða raskað á annan hátt friði brotaþola eða hætta er á því að viðkomandibrjóti þannig gegn brotaþola, sbr. 4. gr. laga nr. 85/2011 um nálgunarbann ogbrottvísun af heimili. Úrræðinu verður þó aðeins beitt þegar ekki þykirsennilegt að friðhelgi brotaþola verði vernduð með öðrum og vægari hætti, sbr.6. gr. laga nr. 85/2011, og skal þess þá gætt að ekki sé farið strangar ísakirnar en nauðsyn ber til. Tilefni ákvörðunar lögreglustjóra eruýmis tilvik sem rakin eru í greinargerð og ákvörðun lögreglustjóra. Í ljósiframlagðra gagna er á það fallist að varnaraðili sé undir rökstuddum grun umrefsiverð afbrot gagnvart brotaþola, einkum alvarlegar hótanir, ógnandi hegðanog ærumeiðingar og þannig ítrekað raskað friði brotaþola. Jafnframt er lýstalvarlegri atlögu varnaraðila að brotaþola 18. september sl. Framangreind atviknægja að mati dómsins til að beita nálgunarbanni. Til styrkingar þeirriniðurstöðu liggja fyrir afgerandi upplýsingar frá presti brotaþola,félagsráðgjafa og geðlækni um að afskipti varnaraðila hafi mjög slæm áhrif áfriðhelgi og heimilislíf brotaþola og barna hennar. Presturinn telur þannigalgjört lágmark að beita nálgunarbanni og geðlæknirinn fullyrðir að hegðanvarnaraðila sé ógn við heimilisfriðinn og þar með þroska og velferð barnanna.Telur geðlæknirinn mikilvægt að úrræðinu verði beitt. Af þessu virtu liggurfyrir rökstuddur grunur um að varnaraðili hafi raskað mjög friði brotaþola ogfjölskyldu hennar. Skilyrðum a-liðar 4. gr. laga nr.85/2011 er því að mati dómsins fullnægt. Í ljósi gagna málsins þykir og hætta áþví að varnaraðili brjóti aftur gegn brotaþola, og því telst einnig uppfylltskilyrði b-liðar ákvæðisins. Þá er með hliðsjón af gögnum málsins ekki sennilegt aðfriðhelgi brotaþola verði vernduð með öðrum og vægari hætti en með því að bannavarnaraðila að nálgast brotaþola og jafnframt þykir rétt að fallast á að sexmánuðir sé hæfilegur tími. Því verður fallist á kröfu sóknaraðila og staðfestákvörðun hans frá 19. september sl. Án þess að það skipti meginmáli viðúrlausn málsins verður ekki talið að þetta úrræði reynist varnaraðila mjögíþyngjandi í ljósi yfirlýsingar verjanda hans fyrir dómnum, að varnaraðilaviðstöddum. Þar var því lýst að varnaraðili myndi, þrátt fyrir mótmæli viðkröfu sóknaraðila, virða í hvívetna friðhelgi brotaþola eins og í gildi værinálgunarbann. Þóknunskipaðs verjanda varnaraðila, Snorra Sturlusonar héraðsdómslögmanns 160.000krónur, greiðist úr ríkissjóði. Einnig greiðist úr ríkissjóði samkvæmt 3. mgr.38. gr. laga nr. 88/2008, um meðferð sakamála, sbr. 14. gr. laga nr. 85/2011,þóknun skipaðs réttargæslumanns brotaþola, Lilju Margrétar Olsenhéraðsdómslögmanns 160.000 krónur.Lárentsínus Kristjánsson héraðsdómari kveður uppúrskurð þennan. Ú R S K U R Ð A RO R ÐStaðfest er nálgunarbann sem lögreglustjórinn áhöfuðborgarsvæðinu lagði á varnaraðila 19. september 2016, og X, kt. [...],skal því sæta nálgunarbanni í sex mánuði þannig að lagt er bann við því að hannkomi á eða í námunda við heimili A, kt. [...], að [...] í [...] á svæði semafmarkast við 50 metra radíus umhverfis heimilið. Jafnframt er lagt bann viðþví að X veiti A eftirför, nálgist hana á almannafæri eða setji sig í sambandvið hana með öðrum hætti.Þóknanir verjandavarnaraðila, 160.000 krónur og réttargæslumanns brotaþola, 160.000 krónur,skulu greiddar úr ríkissjóði.
|
Mál nr. 95/2003
|
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
|
Skilyrðum var talið fullnægt til að X sætti áfram gæsluvarðhaldi á grundvelli 106. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála meðan mál hans var til meðferðar fyrir æðra dómi.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 17. mars 2003, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 19. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 14. mars 2003, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 28. maí nk. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
|
Mál nr. 103/2005
|
Kærumál Gjaldþrotaskipti Kröfulýsing Samningsveð Tryggingarbréf Þinglýsing
|
H og E mótmæltu kröfu K, sem K hafði fengið samþykkta sem veðkröfu í þrotabú félagsins F. Var talið að K hafi fyllilega gert grein fyrir fjárhæð kröfunnar og tilurð hennar. Þá lá fyrir að tryggingabréfi, sem F hafði gefið út til tryggingar afurðalánasamningi við K, hafði verið þinglýst og því hafi verið gild veðsetning að baki umþrættri kröfu K. Var kröfum H og E hafnað en fallist á kröfu K að umrædd krafa skyldi tekin til greina sem veðkrafa í kröfuskrá þrotabús F.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Árni Kolbeinsson og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 2. mars 2005, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 10. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Norðurlands vestra 16. febrúar 2005, þar sem synjað var kröfu sóknaraðila um að krafa varnaraðila í þrotabú Ferskra afurða ehf. yrði ekki tekin til greina við búskiptin og staðfest að krafan væri veðkrafa í búinu. Kæruheimild er í 179. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Sóknaraðilar krefjast þess að kröfu varnaraðila í þrotabú Ferskra afurða ehf. verði hafnað. Einnig að hafnað verði að krafan sé forgangskrafa eða veðkrafa. Þá krefjast þeir málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Að kröfu varnaraðila settu sóknaraðilar tryggingu fyrir greiðslu kærumálskostnaðar 15. apríl 2005. Ferskar afurðir ehf. gaf út tryggingabréf 16. október 2001 meðal annars til tryggingar greiðslu á afurðalánum varnaraðila til félagsins. Í bréfinu voru allar rekstrarvörur, afurðir, uppskera og framleiðslubirgðir fyrirtækisins settar varnaraðila að sjálfsvörsluveði. Í afurðalánasamningi félagsins og varnaraðila 8. október 2002 er meðal annars vísað til þessa tryggingabréfs. Það er skilyrði fyrir réttarvernd veðsetningar af þessu tagi gagnvart þrotabúi veðsala að henni hafi verið þinglýst, sbr. 4. mgr. 30. gr. og 1. mgr. 34. gr. laga nr. 75/1997 um samningsveð og 2. mgr. og 3. mgr. 48. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978. Fyrir liggur í málinu að tryggingabréfinu var þinglýst og er því gild veðsetning að baki umþrættri kröfu varnaraðila. Að þessu athuguðu en með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar, að því er varðar aðrar málsástæður sóknaraðila, verður hann staðfestur. Sóknaraðilar verða dæmdir til að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðilar, Hjalti Jósefsson og Erik Jensen, greiði óskipt varnaraðila, Kaupþingi banka hf., 150.000 krónur í kærumálskostnað.
|
Mál nr. 445/2009
|
Ráðningarsamningur Kjarasamningur Uppsögn Kröfugerð Frávísun frá héraðsdómi að hluta
|
K, er starfaði sem flugþjónn hjá I ehf., var sagt upp störfum hjá félaginu ásamt fjölda annarra starfsmanna. Hann fékk greidd laun í kjarasamningsbundnum uppsagnarfresti en var leystur undan vinnuskyldu. K taldi uppsögn sína ólögmæta og krafðist skaða- og miskabóta úr hendi I ehf., auk þess að viðurkenndur yrði réttur hans til frímiða hjá félaginu í tilgreindan tíma. Með dómi héraðsdóms var talið að K hefði ekki fært fram fullnægjandi rök fyrir því að uppsögn hans eða önnur háttsemi I ehf. í tengslum við hana hefði verið ólögmæt. Bótaskyldu var því hafnað og I ehf. sýknað í málinu. Hæstiréttur staðfesti niðurstöðu héraðsdóms að öðru leyti en því að vísa frá héraðsdómi kröfu K um rétt hans til frímiða hjá I ehf. þar sem talið var að sú krafa uppfyllti ekki skilyrði d. liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Jón Steinar Gunnlaugsson og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 10. ágúst 2009. Hann krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér bætur að fjárhæð 3.839.215 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 15. september 2008 til greiðsludags og að viðurkenndur verði „réttur áfrýjanda til frímiða“ hjá stefnda í 8,5 ár frá 1. nóvember 2008. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst aðallega staðfestingar hins áfrýjaða dóms en til vara að kröfur áfrýjanda verði lækkaðar. Þá krefst stefndi málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Krafa áfrýjanda um að viðurkenndur verði réttur hans til frímiða hjá stefnda í tilgreindan tíma, sem hann segir reista á ákvæði í kjarasamningi, hefur ekki verið skýrð að efni til af hans hálfu. Ekkert liggur því fyrir um inntak þeirra réttinda, sem um er krafið. Krafa áfrýjanda uppfyllir að þessu leyti ekki skilyrði d. liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og verður því vísað frá héraðsdómi. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann að öðru leyti staðfestur. Áfrýjandi greiði stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Vísað er frá héraðsdómi kröfu um viðurkenningu á rétti áfrýjanda, Kristjáns Jóhanns Steinssonar, til frímiða hjá stefnda, Icelandair ehf., í 8,5 ár frá 1. nóvember 2008. Hinn áfrýjaði dómur skal að öðru leyti vera óraskaður. Áfrýjandi greiði stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti, 350.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 22. maí 2009. Mál þetta, sem dómtekið var 28. apríl sl., var höfðað 4. desember 2008 af Kristjáni Jóhanni Steinssyni, Öldugranda 15, Reykjavík, gegn Icelandair ehf., Reykjavíkurflugvelli í Reykjavík. Stefnandi krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða honum 3.839.215 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 15. september 2008 til greiðsludags. Jafnframt er krafist að dráttarvextir leggist við höfuðstól á 12 mánaða fresti í samræmi við 12. gr. sömu laga, í fyrsta sinn 15. september 2009. Krafist er að viðurkenndur verði réttur stefnanda til frímiða hjá stefnda í 8,5 ár frá 1. nóvember 2008, þ.e. hlutfall af unnum tíma, sbr. kjarasamning milli FFÍ og Icelandair, grein 08.02., en réttur þessi er ekki metinn til fjár í kröfugerð. Þess er einnig krafist að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað samkvæmt málskostnaðarreikningi auk virðisaukaskatts af málflutningsþóknun. Af hálfu stefnda er krafist sýknu af öllum kröfum stefnanda en til vara að þær verði lækkaðar. Krafist er að stefnandi verði dæmdur til að greiða stefnda málskostnað að mati réttarins. Af hálfu stefnanda var lögð fram endanleg kröfugerð við upphaf aðalmeðferðar og er hún eins og að ofan greinir. Af hálfu stefnda var því mótmælt að sú kröfugerð kæmist að í málinu þar sem þar væri að hluta til um nýja kröfu að ræða. Viðurkenningarkrafa stefnanda kemur fram í stefnu þótt hún sé ekki talin í þeim kafla stefnunnar þar sem aðrar kröfur stefnanda eru tilgreindar. Engar athugasemdir komu fram í greinargerð stefnda varðandi þessa framsetningu á kröfugerð stefnanda. Með tilliti til þess verður að líta svo á að krafan hafi verið nægilega fram sett af hálfu stefnanda. Yfirlit málsatvika og ágreiningsefna Í ársbyrjun 1998 hóf stefnandi störf sem flugþjónn hjá stefnda en áður hafði hann unnið hjá stefnda við ýmis störf á Hótel Loftleiðum og sem flugafgreiðslumaður á Reykjavíkurflugvelli. Hann byrjaði sem „C-freyja“ en sumarið 2001 fór hann í stöðu „B-freyju“ sem hann gegndi í u.þ.b. þrjá mánuði. Stefnandi lýsir því að hann hafi síðar gegnt starfi „B-freyju“ eftir þörfum félagsins allt til júní 2007 en þá hafi hann verið hækkaður upp í „A-freyju“ fram til septembermánaðar s.á. Þegar þeim stöðum fækkaði var hann aftur færður niður í „C-freyju“ og síðan upp í „B-freyju“ frá 1. október til 1. desember 2007, þá niður í C og svo aftur upp í B frá 1. júní 2008. Stefnanda var sagt upp störfum með bréfi starfsmannastjóra stefnda 27. júní 2008. Ástæðan var í bréfinu sögð sú að félagið þyrfti að bregðast við samdrætti í flugi vegna utanaðkomandi aðstæðna. Ákveðið hefði verið að fækka ferðum í áætlunarflugi og leiddi það óhjákvæmilega til fækkunar starfsmanna. Stefnandi fékk laun á uppsagnarfresti en var leystur undan starfsskyldum frá og með 1. júlí. s.á. Stefnanda var sagt upp störfum ásamt fjölda annarra starfsmanna en af hálfu stefnda er því haldið fram að farið hafi verið að lagareglum sem gildi um hópuppsagnir. Við val á því hverjum skyldi sagt upp störfum hafi stefndi haft til viðmiðunar frammistöðu starfsmanna og starfsaldur. Stefnandi telur uppsögnina ólögmæta og krefst skaðabóta vegna tjóns og miska sem hann telur sig hafa orðið fyrir af þeim sökum. Af hálfu stefnda er bótaskyldu mótmælt og því haldið fram að uppsögnin hafi verið lögmæt í alla staði og löglega staðið að henni. Stefnda hafi verið heimilt að segja stefnanda upp störfum og greiða laun út uppsagnarfrest. Uppsagnarréttur stefnda fari eftir almennum reglum vinnuréttarins og kjarasamningi. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi vísar til þess að hann hafi hafið störf hjá Icelandair, Hótel Loftleiðum, árið 1987 sem sendill. Hann hafi einnig unnið sem aðstoðarmaður í gestamóttöku hótelsins og sinnt öðrum tengdum störfum á sumrin og um helgar með skóla til 1990. Sumarið 1991 hafi stefnandi verið flugafgreiðslumaður á innanlandsflugvelli Flugleiða í Reykjavík og starfað þar á sumrin og að hluta á veturna til ársins 1996. Í innanlandsfluginu hafi stefnandi einnig annast farmiðasölu í u.þ.b. 2 ár, bókhald og önnur hliðstæð störf. Stefnandi hafi fengið lofsamleg meðmæli með störfum sínum. Stefnandi hafi starfað sem flugþjónn hjá stefnda frá ársbyrjun 1998. Hann hafi byrjað sem C-freyja en einnig gegnt starfi B- og A-freyju, eins og áður er komið fram. Honum hafi á starfstíma sínum sem flugþjónn verið treyst fyrir ýmsum verkum öðrum en að gegna hinu almenna starfi. Þar megi nefna leiðsögn á vélinni Fokker 50 fyrir stefnda með blaðamenn og ferðaskrifstofufólk á Vest Norder 96. Stefnanda hafi verið falið að annast móttöku við komu vélarinnar TF-FIX þegar hún kom til landsins og kynna hana fyrir 500 skólabörnum af Suðurnesjum. Árið 2001 hafi stefnandi verið sendur fyrir stefnda og Útflutningsráð til Washington DC þar sem hann hafi tekið þátt í mikilli landkynningu. Þá hafi stefnandi verið valinn í áhöfn sem kynnti nýja búninginn „uniformið“ árið 2000 og flaug á flesta viðkomustaði félagsins ásamt því að vera við opnunarathöfn í Keflavík og í myndatökum vegna búningsins. Stefnandi hafi verið í áhöfn vegna sérstaks heiðursflugs til Glasgow vegna 60 ára afmælis Glasgow-flugsins. Stefnandi hafi leikið í þjónustumyndbandi stefnda árið 2001 og farið í VIP heimsferð fyrir stefnda 2005. Stefnandi hafi ávallt fengið bestu meðmæli stefnda auk þess sem honum hafi ítrekað borist hrósbréf frá stefnda vegna þátttöku sinnar í flugi ánægðra farþega. Stefnandi hafi verið kallaður í starfsmannaviðtal til yfirflugfreyju og staðgengils hennar 4. apríl 2008. Á fundinum hafi verið farið yfir ýmis mál en stefnandi hafi meðal annars greint frá því að hann væri ekki fyllilega sáttur við að hafa ekki fengið starf sem hópstjóri sem hann sótti um. Þá hafi yfirflugfreyja rætt um að ekki væri heppilegt að stefnandi hefði í frammi „umtal“ er varðaði ráðningar sem þessar og ætti ekki við rök að styðjast en ekki hefði komið fram hvaðan „umtalið“ kom né nákvæmlega hvað væri átt við. Í framhaldi fundarins hafi stefnandi fengið bréf 29. apríl s.á. þar sem segi: „Eftir ummæli þín um vinnubrögð fyrir ráðningarferli hópstjóra teljum við að viðhorf þitt og umtal í starfi þurfi að breytast. Við vorum sammála um mikilvægi þess að leita sér ávallt réttra upplýsinga áður en farið er af stað með umtal sem ekki á við rök að styðjast. Eins og fram kom á fundinum þá treystum við því að þú takir þessum fundi okkar sem leiðbeiningu og verði ekki uppvís af umtali sem þessu í framtíðinni.“ Stefnandi hafi hvorki verið hvattur til að taka trúnaðarmann stéttarfélags síns með á fundinn né hafi stefndi boðað trúnaðarmanninn sérstaklega. Svokölluð „c/c línutékk“ (hæfnismöt) hafi komið vel út hjá stefnanda en í því síðara, sem gert hafi verið í flugi 20. apríl 2008, sé skrifað í umsögn um stefnanda: „Var mjög jákvæður og þægilegur í þessu flugi og fór alltaf skrefinu lengra í öllu er varðar þjónustuna. Tók ávarpið 100%.“ Að morgni 30. júní s.á. hafi stefnandi og annar flugþjónn og ein flugfreyja verið kölluð hvert um sig fyrirvaralaust á fund yfirflugfreyju og staðgengils hennar. Á fundunum hafi þeim verið afhent uppsagnarbréf. Þeim hafi hvorki verið greint frá ástæðu fundarins né hafi þau verið hvött til að hafa trúnaðarmann stéttarfélags síns með sér á fundinn eða hann boðaður sérstaklega af stefnda á fundinn. Í uppsagnarbréfinu segi að bregðast þyrfti við samdrætti í flugi vegna utanaðkomandi aðstæðna. Ákveðið hefði verið að fækka ferðum í áætlunarflugi og leiddi það óhjákvæmilega til fækkunar starfsmanna. Vegna þeirra aðgerða neyddist félagið því miður til að segja upp starfi stefnanda frá og með næstu mánaðamótum, þ.e. 1. júlí 2008, með samningsbundnum uppsagnarfresti. Jafnframt hafi hann verið leystur undan starfsskyldum hjá félaginu frá og með 1. júlí. Í uppsagnarbréfinu og á fundinum hafi verið vísað til hópuppsagnar og hafi orð yfirflugfreyju verið að ekki hefði komið til uppsagnar hjá stefnanda ef ekki hefði komið til hópuppsagnarinnar. Umræddir þrír starfsmenn hafi ekki fallið undir þann starfsaldurstengda hóp annarra starfsmanna sem sagt var upp og hafi þau verið einu starfsmennirnir sem kallaðir voru á fund yfirflugfreyju og auk þess verið þau einu sem ekki þurftu að vinna í uppsagnarfresti. Á fundi stefnanda með yfirflugfreyju hafi honum jafnframt verið tjáð að hann hefði fengið uppsögn vegna skorts á samstarfsvilja hans og ummæla vegna ráðninga í hópstjórastarf. Vísað hafi verið til áminningar á fundi 8. apríl s.á. og bréfs 29. sama mánaðar. Stefnandi hafi farið í veikindaleyfi fljótlega eftir hið leiðbeinandi bréf og hafi hann verið nýkominn til starfa þegar hann fékk uppsagnarbréfið. Á fundinum 30. júní hafi yfirflugfreyjan harmað uppsögnina og hafi hún getið þess sérstaklega að hún væri tilbúin að gefa stefnanda meðmæli enda hefði hann verið frábær flugþjónn. Stefnandi hafi óskað eftir því við starfsmannahald stefnda 3. júlí s.á. að fá afrit gagna um hann í starfmannaskrá. Fallist hafi verið á það og hafi mátt sækja gögnin síðar sama dag. Lögmaður stefnanda hafi síðan farið þess á leit við staðgengil yfirflugfreyju 4. s.m. að fá meðmælabréf og hafi verið lofað að það yrði með í umslagi í afgreiðslu ásamt umbeðnum gögnum. Það hafi ekki gengið eftir og hafi meðmælabréf ekki verið veitt þegar eftir því var frekar leitað. Lögmaður stefnda hafi haft samband við lögmann stefnanda og hafi þau átt fund um málið. Niðurstaða fundarins hafi verið að stefnandi setti fram formlegt kröfubréf sem stefndi tæki síðan afstöðu til. Lögmaður stefnanda hafi sent stefnda kröfubréf 15. september s.á. þar sem farið var fram á bætur er næmu jafnvirði fjögurra mánaða fullra launagreiðslna auk meðaltals dagpeninga og sölulauna sl. 12 mánuði er stefnandi starfaði í fullu starfi (til viðbótar við þriggja mánaða uppsagnarfrestinn og áunnið orlof) auk frímiðaréttinda í 10 ár. Kröfum stefnanda hafi verið hafnað með bréfi lögmanns stefnda 22. september s.á. Í málinu krefjist stefnandi skaðabóta vegna hinnar fyrirvaralausu uppsagnar sem hann telji ólögmæta bæði að formi og efni. Í kjarasamningi milli Flugfreyjufélagsins og stefnda, grein 01.11., segi að telji Icelandair að flugþjónn eða flugfreyja vanræki skyldur sínar eða hafi gerst sek um aðrar misfellur í starfi, skuli flugfélagið aðvara viðkomandi skriflega. Sé um ítrekað eða alvarlegt brot að ræða geti Icelandair leyst viðkomandi frá störfum þar til gerðardómur hafi skorið úr sannleiksgildi hins meinta brots, enda sé þess óskað af öðrum hvorum aðila. Í uppsagnarbréfi til stefnanda sé vísað til hópuppsagnar. Í lögum um hópuppsagnir nr. 63/2000 sé átt við uppsagnir starfsmanna af ástæðum sem ekki tengdust hverjum einstökum þeirra. Stefnandi byggi á því að uppsögn hans geti ekki flokkast undir hópuppsagnir þar sem hún hafi verið með öðrum hætti en annarra flugliða (flugfreyja/þjóna) sem fengu uppsagnarbréf. Uppsögnin sé ólögmæt enda hafi stefndi ekki fylgt áðurgreindu verklagi kjarasamnings. Sú áminning sem stefndi hafi vísað til á fundinum 30. júní 2008 geti ekki á nokkurn hátt talist formleg áminning enda komi fram í bréfinu að það eigi að vera leiðbeinandi. Aldrei hafi verið rætt um að um áminningu væri að ræða að viðlögðum starfsmissi. Þá hafi enginn trúnaðarmaður verið kallaður til svo sem hefð sé fyrir þegar starfsmaður hafi brotið af sér í starfi. Stefnandi hafi ávallt sýnt frábæra frammistöðu í starfi og hlotið lof samstarfsmanna sinna og farþega. Stefnandi hafi gegnt starfi A-flugfreyju og auk þess komið vel út úr línutékkum. Stefnandi geri sérstakar athugasemdir varðandi það hversu yfirlitsblöð vegna línutékks séu ófullkomin og oft ekki dagsett eða þess getið hver hafi framkvæmt línutékkið eða í hvaða flugi það var gert. Þá hafi stefndi ekki upplýst um hverjar reglur gildi hjá félaginu um starfsmöt og hver sundurliðun sé á vægi í hæfnismötum. Stefndi hafi ekki með nokkrum hætti sýnt fram á að stefnandi hafi haft í frammi slæleg vinnubrögð í starfi sínu eða brotið af sér í starfi er réttlætt geti hina fyrirvaralausu brottvísun. Við hópuppsagnir flugfreyja og -þjóna beri að taka mið af starfsaldri eins og við ráðningar, sbr. ákvæði kjarasamnings, grein 01.12. og 03-2 um forgangsrétt til vinnu. Slíkt hafi tíðkast um áratugaskeið þegar stefndi hafi sagt upp fjölda flugfreyja og -þjóna en þá hafi þeir sem skemmstan starfsaldur höfðu misst vinnu fyrst. Stefnandi og tveir aðrir starfsmenn, sem hafi verið sagt upp, hafi haft mun lengri starfsaldur og því ekki verið næstir í starfsaldursröð og hefðu því átt að hafa forgang um að halda vinnu sinni við fækkun starfsmanna. Stéttarfélag stefnanda eða Vinnumálastofnun hafi ekki verið upplýst með skýrum hætti um að ekki yrði fylgt hefðbundnum reglum um starfsaldur við hópuppsögnina. Auk bóta fyrir hina ólögmætu uppsögn krefjist stefnandi miskabóta samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga. Stefnandi hafi ungur að árum hafið störf hjá stefnda og tengdum fyrirtækjum og þar hafi hann starfað alla starfsævi sína, nema þegar hann starfaði í nokkur ár hjá Air Atlanta. Stefnandi hafi verið settur á útgefna flugskrá fyrir júlí. Hann hafi síðan ekki mætt í flug vegna hinnar fyrirvaralausu brottvikningar en það hafi leitt til margvíslegra sögusagna innan félagsins sem ófært sé að leiðrétta. Hafi uppsögn þessi, eins og að henni var staðið af hálfu stefnda, torveldað stefnanda að fá sambærilegt starf. Þetta hafi ótvírætt haft í för með sér röskun á stöðu og högum stefnanda, skaðað æru og persónu hans þannig að áhrif geti haft á framtíðarmöguleika hans til starfa. Af þessari ástæðu beri stefnda að bæta tjón stefnanda sem hann telji hæfilega metið að fjárhæð 2.000.000 króna. Með vísan til ofangreinds geri stefnandi kröfu um að stefndi bæti tjón hans vegna hinnar ólögmætu uppsagnar. Krafan hljóði upp á fjárhæð er nemi jafnvirði þriggja mánaða fullra launagreiðslna auk hlutfalls sölulauna og dagpeninga í sex mánuði er nemi meðaltali sl. tólf mánaða, enda megi líta á greiðslur þessar sem hluta launagreiðslna sem stefnandi hafi orðið af vegna brottrekstrarins. Dagpeningakrafan sé miðuð við gengi USD 63,86 (meðalgengi ársins 2007 reiknuð af heildardagpeningagreiðslum til stefnanda árið 2007). Krafan sé reiknuð þannig; 738.414/63,86 = 11.560 USD/12 = 964 x USD 91,78 (gengi 15. september 2008) = 88.438 x 6 = 530.627 krónur. Krafa um hlutfall í sölu miðist við meðaltal frá júlí 2007 til júlí 2008 = 174.877 /12 x 6 = 87.438 krónur). Þá sé krafa um hlutfall orlofs (3/12 hluta af 37 dögum = 9,25 daga = 288.796/37 x 9,25 = 72.199 krónur). Hlutfall desemberuppbótar (25% af föstum launum í A-þrepi í 21 starfsaldri = (384.123 x 25% = 96.030)/12 x 3 = 24.008 krónur), afnotagjald síma og netáskriftar (áætlað 5.000 krónur á mánuði í 6 mánuði) og bílastyrkur, 53.457 krónur á mánuði í 3 mánuði. Auk þessa sé krafist viðurkenningar á að stefnandi haldi frímiðaréttindum í 7 ár frá 1. nóvember 2008 að telja sem sé hlutfall af unnum tíma, sbr. kjarasamning grein 08.02. þar sem segi að frímiðaréttur haldist í 10 ár eftir 20 ára starf en stefnandi hafi starfað í u.þ.b. 14 ár hjá stefnda. Um lagarök vísist til laga nr. 63/2000 um hópuppsagnir, einkum 2. mgr. 5. gr. og 11. gr., laga nr. 80/1938 um stéttarfélög og vinnudeilur, laga nr. 28/1930 um greiðslu verkkaups, almennra reglna vinnuréttar og samningalaga nr. 7/1936 með síðari breytingum. Einnig vísist til orlofslaga, almennra reglna skaðabótaréttar og skaðabótalaga nr. 50/1993, einkum 26. gr. Þá vísist til almennra reglna kröfuréttarins. Kröfur um dráttarvexti styðjist við 5. gr. og 1. mgr. 6. gr. III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 og kröfur um vaxtavexti við 1. mgr. 12. gr. V. kafla sömu laga. Krafan um málskostnað styðjist við 129. gr., sbr. og 130. gr. laga 91/1991 um meðferð einkamála. Krafa um virðisaukaskatt af málflutningsþóknun sé reist á lögum nr. 50/1988. Stefnandi sé ekki virðisaukaskattskyldur og beri honum því nauðsyn til að fá dóm fyrir skatti þessum úr hendi stefnda. Málsástæður og lagarök stefnda Af hálfu stefnda er vísað til þess að stefnandi hafi starfað sem flugþjónn hjá stefnda frá 1998. Hann hafi jafnt og aðrir starfsmenn fengið tækifæri til að sinna stjórnunarstarfi um borð í flugvélum stefnda og gegnt stöðu B-flugþjóns (aðstoðarmanneskju yfirflugfreyju) eftir þörfum stefnda frá 2001 auk tímabundinna starfa sem A-flugþjónn. Upphækkanir í stöður A- og B-flugfreyja eða -þjóna ráðist af starfsaldri og frammistöðu starfsmanna. Stefnandi hafi verið valinn til ýmissa verkefna hjá stefnda enda þjónustulundaður og álitinn góður fulltrúi félagsins. Í apríl 2008 hafi stefnda þótt ástæða til að ræða sérstaklega við stefnanda um viðhorf hans til stefnda og neikvætt umtal um vinnuaðferðir stjórnenda stefnda. Stefnandi hafi því verið boðaður til fundar við yfirflugfreyju og staðgengil hennar 8. apríl þar sem rætt hafi verið við hann um að viðhorf hans og umtal í starfi þyrfti að breytast og eins mikilvægi þess að leita sér réttra upplýsinga. Litið hafi verið á fundinn sem leiðbeinandi samtal milli stjórnanda og undirmanns. Í samræmi við vinnureglur stefnda hafi stefnandi fengið bréf til staðfestingar á að samtalið hafi átt sér stað og hver niðurstaða þess var. Í byrjun sumars s.á. hafi verið ljóst að mikill samdráttur yrði í flugi og því óhjákvæmilegt að grípa til umfangsmikilla uppsagna flugliða. Flugfreyjum og flugþjónum í 89 stöðugildum hafi verið sagt upp í lok júnímánaðar, þar á meðal stefnanda. Við þá ákvörðun hafi verið tekið mið af starfsaldri og frammistöðu starfsmanna. Um hafi verið að ræða hópuppsögn í skilningi laga nr. 63/2000 og hafi stefndi því haft lögbundið samráð við stéttarfélag stefnanda þar sem m.a. hafi komið fram hvaða viðmið áformað hefði verið að nota við val á milli þeirra sem sagt yrði upp og þeirra sem héldu starfi sínu. Á fundi yfirflugfreyju með formanni og varaformanni FFÍ 25. júní hafi einnig komið fram að í flestum tilfellum yrði farið eftir starfsaldri en í þremur tilvikum réðist valið af frammistöðu viðkomandi starfsmanna. Eðlilegt hafi þótt að gefa stefnanda og öðrum starfsmönnum, sem svipað hafi verið ástatt um, skýringu á því hvers vegna þau voru í hópi þeirra sem sagt var upp. Stefnandi hafi því verið boðaður til fundar við yfirflugfreyju og staðgengil hennar 30. júní og tilkynnt um uppsögn. Honum hafi verið sagt að ástæða þess að hann væri í hópi þeirra sem sagt var upp væru viðhorf hans til fyrirtækisins sem virtust ekki hafa breyst. Ekki hafi verið óskað eftir því að stefnandi ynni uppsagnarfrest sinn. Stefndi byggi sýknukröfu sína á því að löglega hafi verið staðið að uppsögn stefnanda. Stefndi hafi staðið frammi fyrir því að þurfa að fækka starfsmönnum verulega og átt val um það hvaða viðmið yrðu þar lögð til grundvallar. Við slíkar aðstæður hafi stefndi að öllu jöfnu miðað við starfsaldur. Svo hafi einnig verið gert í þessu tilviki. Óhjákvæmilega komi þó frammistaða starfsmanna einnig til skoðunar við slíkar ákvarðanir sem feli eðli máls samkvæmt í sér val á milli starfsmanna. Hvorki lög né kjarasamningur takmarki rétt stefnda til að meta frammistöðu starfsmanna við ákvörðun um uppsagnir. Stefndi hafi aldrei haldið því fram að stefnandi hafi vanrækt skyldur sínar eða gerst sekur um aðrar misfellur í starfi í skilningi gr. 01-11 í kjarasamningi FFÍ og stefnda. Sú grein eigi ekki við um úrlausnarefni þessa máls né sé viðvörun forsenda uppsagnar. Stefnandi hefði þó áður fengið tiltal og bréf sem jafna megi til skriflegrar aðvörunar. Með umtali sínu í garð stefnda hafi hann unnið gegn hagsmunum stefnda. Lög um hópuppsagnir setji því ekki skorður hvaða viðmið fyrirtæki noti við val á starfsmönnum sem sagt er upp við hópuppsögn, hvorki samkvæmt 2. mgr. 1. gr., 2. mgr. 6. gr. eða öðrum ákvæðum. Stefnanda hafi verið í sjálfs vald sett hvort trúnaðarmaður stéttarfélags hans kæmi með honum á fundi sem hann var boðaður til hjá yfirflugfreyju. Stefnda hafi engin skylda borið til að boða trúnaðarmann til fundar um persónuleg málefni stefnanda og enn síður sé það venjubundin framkvæmd enda áhöld um hvort það sé heimilt. Því sé mótmælt sem röngu að stefnandi hafi sætt fyrirvaralausri brottvísun. Honum hafi verið sagt upp með samningsbundnum þriggja mánaða uppsagnarfresti sem hann hafi fengið greiddan án þess að óskað væri vinnuframlags á uppsagnarfresti. Löglega hafi verið staðið að þessu öllu af hálfu stefnda. Stefndi mótmæli því einnig sem röngu að forgangsréttarákvæði kjarasamnings FFÍ og stefnda og ákvæði samningsins um ráðningu feli í sér að við hópuppsagnir beri að taka mið af starfsaldri. Því sé einnig mótmælt sem röngu og ósönnuðu að bindandi venja hafi skapast um slíka framkvæmd. Hvað miskabótakröfu stefnanda varði þá telji stefndi ekki lagaskilyrði fyrir henni auk þess sem hún sé allt of há. Uppsögn stefnda hafi verið lögmæt og eðlilega staðið að henni auk þess sem algengt sé að ekki sé óskað eftir vinnuframlagi á uppsagnarfresti. Varakrafa stefnda sé byggð á því að þóknun vegna sölu um borð greiðist eingöngu þeim sem annist sölu á viðkomandi flugi, sbr. gr. 04-6 í kjarasamningi FFÍ og stefnda. Dagpeningakröfu stefnanda sé mótmælt. Dagpeningar væru greiddir vegna kostnaður stefnanda við flug og miðist við fjarvistartíma frá heimili, sbr. 8. kafla kjarasamningsins. Stefnandi eigi ekki rétt á frímiðahlunnindum þar sem hann uppfylli ekki 20 ára starfsskilyrði gr. 03-5 í kjarasamningnum. Síma- og nettengingar væru ætlaðar til að auðvelda samskipti milli stefnda og starfsmanna, sbr. kjarasamning gr. 05-4, og því ekki grundvöllur bótagreiðslna. Kröfu stefnanda um greiðslu lífeyrisiðgjalds sé mótmælt með vísan til þess að stefnandi eigi ekki forræði kröfunnar, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 204/2004. Dráttarvaxtakröfu stefnanda sé mótmælt. Upphaf dráttarvaxta beri að miða við þingfestingu stefnu, sbr. 4. mgr. 5. gr. vaxtalaga. Stefnandi hafi verið á launum til loka september 2008. Stefndi byggi fyrst og fremst á meginreglum íslensks vinnuréttar, lögum um hópuppsagnir nr. 63/2000, kjarasamningi FFÍ og stefnda og 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Um málskostnað vísist til XXI.kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, 129. og 130. gr. Niðurstaða Stefnanda var sagt upp flugliðastarfinu með bréfi 27. júní 2008 og honum voru greidd laun á þriggja mánaða uppsagnarfresti. Ástæður fyrir uppsögninni voru þær að samdráttur varð á flugi en við uppsögn var einnig vísað til þess að viðhorf stefnanda í starfi í garð stefnda og stjórnenda þar þóttu óviðunandi af hálfu stefnda. Af hálfu stefnanda er byggt á því að uppsögnin hafi verið ólögmæt. Sú málsástæða hans er aðallega studd þeim rökum að af kjarasamningi milli Flugfreyjufélags Íslands og stefnda leiði að við hópuppsagnir flugfreyja og flugþjóna beri að taka mið af starfsaldri, eins og við ráðningar, en þetta sé vinnuregla og hafi tíðkast um áratugaskeið þegar stefndi hafi sagt upp fjölda flugfreyja eða flugþjóna. Á þetta er ekki fallist með þeim rökum sem hér verða færð fyrir því. Ákvæði kjarasamningsins hafa engin fyrirmæli um að taka beri mið af starfsaldri við hópuppsagnir en ákvæði hans, sem vísað er til af hálfu stefnanda um forgangsrétt til vinnu, eiga ekki við um uppsagnir starfsmanna. Kjarasamningsákvæðið, sem vísað er til af hálfu stefnanda um málsmeðferðarreglur þegar starfsmaður er leystur frá störfum án uppsagnarfrests vegna vanrækslu á starfsskyldum eða stefndi telur að hann hafi orðið sekur um aðrar misfellur í starfi, á heldur ekki við um uppsögn stefnanda enda var ekki um slíkar ásakanir að ræða á hendur honum og honum var ekki sagt upp án uppsagnarfrests. Með vísan til þess sem fram hefur komið í málinu og hér hefur verið rakið verður að telja ósannað af hálfu stefnanda gegn andmælum stefnda að venja hafi skapast eða starfsregla, sem réttur verði byggður á, um að stefnda hafi borið að taka mið af starfsaldri við fjöldauppsagnir, en samkvæmt 2. mgr. 44. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 verður málsaðili, sem ber fyrir sig venju, að leiða tilvist hennar og efni í ljós. Lög um hópuppsagnir gilda samkvæmt 1. mgr. 1. gr. laganna um hópuppsagnir atvinnurekanda á starfsmönnum af ástæðum sem ekki tengjast hverjum einstökum þeirra þegar fjöldi starfsmanna, sem sagt er upp, er sá sem lagagreinin mælir fyrir um á 30 daga tímabili. Þótt stefnandi haldi því fram að uppsögn hans geti ekki flokkast undir hópuppsögn verður ekki séð að það hafi áhrif á úrslit málsins, enda verður uppsögn ekki ólögmæt vegna þess eins að af hálfu stefnda var farið eftir lögum um hópuppsagnir í umræddu tilviki. Í lögunum eru fyrirmæli um skyldu atvinnurekanda til að veita upplýsingar, hafa samráð og tilkynna um fyrirhugaðar hópuppsagnir. Í málatilbúnaði aðila málsins er þó ekki lagt annað til grundvallar en að farið hafi verið að fyrirmælum laganna við uppsögn stefnanda að því frátöldu að haldið er fram af hálfu stefnanda að stéttarfélag hans eða Vinnumálastofnun hafi ekki verið upplýst með skýrum hætti um að ekki yrði fylgt hefðbundnum reglum um starfsaldur við hópuppsögnina. Tilkynnt var um uppsögnina samkvæmt upplýsingablaði til trúnaðarmanns starfsmanna 16.júní 2008 og kemur fram á blaðinu að afrit yrði sent til svæðisvinnumiðlunar. Þar kemur einnig fram að viðmiðanir við val á starfsmönnum, sem segja átti upp, séu frammistaða og starfsaldur. Við meðferð málsins kom fram að ekki hefði verið sérstaklega rætt á samráðsfundum stefnda með formanni og varaformanni stéttarfélags stefnanda hverjar forsendur væru fyrir þeim tilteknu uppsögnum sem voru raktar til þess að frammistöðu starfsmannanna, sem þær áttu við um, þótti ábótavant. Af því sem fram hefur komið í málinu verður þó ekki talið annað í ljós leitt en að stefndi hafi farið að fyrirmælum laga um upplýsingaskyldu og samráð varðandi uppsögn stefnanda. Í grein 03-1 í kjarasamningnum er kveðið á um uppsagnarfrest, sem er að loknum reynslutíma þrír mánuðir miðað við mánaðamót, og skulu uppsagnir vera skriflegar. Stefnanda var sagt upp starfinu í samræmi við þetta. Ekki var óskað vinnuframlags hans á uppsagnarfresti en hann fékk laun allan þann tíma, eins og áður er komið fram. Er ekki fallist á að ólögmætt hafi verið að leysa stefnanda undan starfsskyldum á uppsagnarfresti. Ágreiningslaust er í málinu að stefnandi var neikvæður í garð stefnda og stjórnenda þar en af hálfu stefnda er byggt á því að traust og trúnaður hafi ekki lengur verið til staðar og þar með ekki grundvöllur fyrir frekara samstarfi. Ástæður þessarar neikvæðni voru þær að stefnandi var ósáttur við val stefnda á hópstjórum og að hann var ekki valinn í stöðu hópstjóra þegar hann sótti um þá stöðu, eins og fram hefur komið. Þótt stefnandi hafi verið settur á vinnuskrá fyrir júlí 2008 en síðan leystur undan starfsskyldum frá og með 1. þess mánaðar hefur ekki verið sýnt fram á af hans hálfu að slíkt hafi verið ólögmætt af hálfu stefnda eða að reglur hafi verið brotnar í því sambandi. Með vísan til alls þessa verður að telja að stefnandi hafi ekki fært fullnægjandi rök fyrir því að uppsögn hans eða önnur háttsemi stefnda í tengslum við hana hafi verið ólögmæt. Þar með eru ekki skilyrði fyrir því að til bótaskyldu stefnda hafi stofnast gagnvart stefnanda. Ber þegar af þeirri ástæðu að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda í málinu. Rétt þykir með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála að málskostnaður falli niður. Dóminn kvað upp Sigríður Ingvarsdóttir héraðsdómari. D ó m s o r ð: Stefndi, Icelandair ehf., er sýknaður af kröfum stefnanda, Kristjáns Jóhanns Steinssonar, í máli þessu. Málskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 170/2010
|
Kærumál Fjárnám
|
J kærði úrskurð héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu hans um ógildingu fjárnámsgerðar sýslumannsins í Reykjavík. Talið var að fjárnámsgerðin hafi ekki farið í bága við ákvæði laga nr. 90/1989. Var niðurstaða hins kærða úrskurðar staðfest.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen og Árni Kolbeinsson og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 9. mars 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 16. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 24. febrúar 2010, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um ógildingu fjárnámsgerðar sýslumannsins í Reykjavík 3. nóvember 2009, nr. 011-2009-13834. Kæruheimild er í 84. gr. laga nr. 90/1989 um aðför. Sóknaraðili krefst þess að framangreind krafa hans verði tekin til greina. Þá krefst hann málskostnaður í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Í endurriti úr gerðarbók sýslumannsins í Reykjavík vegna aðfarargerðar þeirrar, sem krafist er ógildingar á, kemur fram að skilyrðum 24. gr. laga nr. 90/1989 sé fullnægt til að gerðin fari fram. Skilja verður þessa bókun sýslumanns svo að fullreynt hafi þótt að ekki tækist að ná til gerðarþola. Með þessari athugasemd en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Kærumálskostnaður dæmist ekki. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
|
Mál nr. 152/2004
|
Kærumál Gæsluvarðhald. C. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
|
Í greinargerð lögreglustjóra kemur fram að þann 20. janúar sl. hafi Héraðsdómur Reykjavíkur úrskurðað í máli nr. [...] að X skyldi sæta nálgunarbanni samkvæmt 110. gr. a. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, sbr. 3. gr. laga nr. 94/2000. Samkvæmt greindum úrskurði sé X óheimilt í 9 mánuði að koma á eða í námunda við heimili A, Z, á svæði sem afmarkist við 50 metra radíus umhverfis Z. Jafnframt hafi verið lagt bann við því í 9 mánuði að X komi á eða í námunda við heimili B, Q, á svæði sem afmarkist við 50 metra radíus umhverfis Q. Enn fremur hafi X verið bannað í 9 mánuði að veita A og B eftirför, nálgast þau á almannafæri, hringja í heima-, vinnu- og farsíma þeirra eða setja sig á annan hátt beint í samband við þau. Úrskurður héraðsdóms hafi verið birtur fyrir X þann 3. febrúar sl.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Gunnlaugur Claessen og Ingibjörg Benediktsdóttir. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 21. apríl 2004, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 23. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 21. apríl 2004, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 19. maí nk. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Ætla verður að varnaraðili kæri úrskurðinn í þeim tilgangi að hann verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
|
Mál nr. 14/2020
|
Líkamstjón Skaðabætur Orsakatengsl Sönnunarbyrði Lögregla Handtaka Matsgerð
|
Í málinu krafðist A þess að viðurkennd yrði skaðabótaskylda íslenska ríkisins á því líkamstjóni sem hann kvaðst hafa orðið fyrir af völdum lögreglu við handtöku árið 2010. Við handtökuna fór A í hjartastopp og hlaut við það dreifðan heilaskaða. Í málinu lágu fyrir fjórar matsgerðir sérfræðinga um orsakir þess að hjarta A hætti að slá. Af þeim var ráðið að ástand A þegar hann var handtekinn hafi verið frumorsök þess að hjarta hans stöðvaðist og að ofsafengin viðbrögð hans við handtökunni hafi átt þátt í eða aukið líkurnar á hjartastoppinu. Matsmenn voru hins vegar ekki sammála um hvort og þá hversu líklegt væri að hjarta A hefði stöðvast enda þótt ekki hefði komið til handtökunnar. Var það mat héraðsdóms og Landsréttar, sem skipaðir höfðu verið sérfróðum meðdómsmönnum, að A hefði ekki lánast sönnun um orsakatengsl á milli handtöku og líkamstjóns og staðfesti Hæstiréttur þá niðurstöðu. Í málinu reyndi því á hvort efni væru til að víkja frá almennum reglum um sönnun orsakatengsla. Í dómi Hæstaréttar kom fram að þegar atvik áttu sér stað hefði ekki í lögum verið mælt fortakslaust fyrir um sérstaka rannsókn þegar maður andaðist eða yrði fyrir stórfelldu líkamstjóni í tengslum við störf lögreglu, óháð því hvort grunur væri um refsivert brot. Allt að einu hefði lögreglu borið að rannsaka slys og aðrar ófarir, sbr. 2. málslið 2. mgr. 52. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Taldi Hæstiréttur að eins og málið hafi legið fyrir hefðu ekki verið efni til að ráðast í frekari rannsókn á aðgerðum lögreglu. Þá þótti nægjanlega upplýst um aðdraganda að handtöku A og hvernig staðið hefði verið að framkvæmd hennar. Með ítarlegum matsgerðum hefði aftur á móti ekki tekist að leiða í ljós læknisfræðilegar ástæður þess að A hefði fengið krampa, hætti að anda og hjarta hans stöðvaðist og hvort handtakan hefði haft þar áhrif. Að þessu gættu þóttu ekki rök til að slaka á kröfum til sönnunar eða láta ríkið bera hallann af því að ekki hefði tekist að leiða í ljós orsakatengsl milli handtökunnar og líkamstjóns A. Var ríkið því sýknað af kröfu A.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Benedikt Bogason, IngveldurEinarsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson og Árni Kolbeinsson og Viðar MárMatthíasson fyrrverandi hæstaréttardómarar.Áfrýjandi skaut málinutil Hæstaréttar 20. mars 2020. Hann krefst þess aðallega að hinn áfrýjaði dómurverið ómerktur og að málinu verði vísað heim til Landsréttar til löglegrarmeðferðar. Til vara krefst áfrýjandi þess að viðurkennd verði skaðabótaskyldastefnda á því varanlega líkamstjóni sem hann kveðst hafa orðið fyrir 11. maí2010 af völdum lögreglu við handtöku. Þá krefst hann málskostnaðar úr hendistefnda á öllum dómstigum án tillits til gjafsóknar sem honum hefur veriðveitt. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrirHæstarétti.IÁfrýjandi höfðaðimál þetta til viðurkenningar á bótaskyldu vegna líkamstjóns sem hann varð fyrirvegna heilaskaða þegar hjarta hans hætti að slá við handtöku lögreglu 11. maí2010. Varanleg örorka hans vegna tjónsins hefur verið metin 100% og varanlegurmiski 100 stig.Með héraðsdómivar stefndi sýknaður af kröfunni og var sú niðurstaða staðfest með hinumáfrýjaða dómi. Þessi niðurstaða hins áfrýjaða dóms var reist á því aðorsakatengsl milli aðgerða lögreglu við handtökuna og þess líkamstjóns semáfrýjandi varð fyrir væru ósönnuð. Jafnframt voru ekki talin efni til þess að leggjasönnunarbyrðina á stefnda um að orsakatengsl væru ekki fyrir hendi og létta henniþannig af áfrýjanda.Áfrýjunarleyfivar veitt á þeim grunni að úrslit málsins vörðuðu sérstaklega mikilvægahagsmuni áfrýjanda. Jafnframt var talið að dómur í því gæti haft fordæmisgildiog þá einkum um tilhögun sönnunarbyrði. IIÍ bréfiNeyðarlínunnar ohf. 23. maí 2019, þar sem svarað var fyrirspurn vegna útkalls11. maí 2010, kemur fram að klukkan 11.46:43 þann dag hafi borist tilkynning umblóðugan mann sveiflandi golfkylfu við [...]. Í kjölfarið hafi verið sendsjúkrabifreið á vettvang og fjarskiptamiðstöð lögreglu gert viðvart. Klukkan11.49:48 hafi tilkynnandi hringt aftur og greint frá því að maðurinn hafi færtsig í átt að leikskóla á svæðinu. Tilkynnanda hafi þá verið gefið samband viðfjarskiptamiðstöð lögreglu. Í frumskýrslulögreglu kemur fram að borist hafi tilkynning um mann vopnaðan golfkylfu fyrirutan [...]. Þegar lögregla nálgaðist vettvang hafi borist önnur tilkynning umað maðurinn hafi hlaupið í átt að kirkju í nágrenninu. Við komu lögreglu ávettvang hafi henni verið greint frá því að maðurinn hafi hlaupið inn íkjallaraíbúð að [...]. Lögregla hafi knúið þar dyra og hitt fyrir húsráðanda, B,sem hafi sagt að maðurinn hafi komið hlaupandi, hálfnakinn, klæddur gallabuxumog barið á stofuglugga og síðan útidyrnar. Við það hafi makast einhvers konarsósa á rúðurnar en B hafi talið manninn hafa lent í slysi því að hann hafivirst blóðugur. B hafi hleypt manninum inn og boðið honum að fara í sturtu. Þaðhafi hann gert en í sturtunni hafi hann öskrað og látið undarlega. Í skýrslunnisegir síðan að lögreglumenn hafi farið inn í baðherbergið og hitt áfrýjanda fyrirí sturtunni. Hann hafi öskrað og látið mjög einkennilega, barið í veggi ogkúgast. Reynt hafi verið að ræða við hann en hann ekki virst veita lögregluneina athygli. Lögreglumenn hafi því þurft að fara inn í sturtuna og skrúfafyrir vatnið en þegar aftur hafi verið reynt að ræða við áfrýjanda hafi hann orðiðsvo æstur að færa hafi þurft hann í handjárn. Einnig hafi verið nauðsynlegt aðbensla fætur hans þar sem hann hafi ítrekað sparkað til lögreglu. Rétt eftir aðsjúkrabifreið hafi komið á vettvang hafi borist tilkynning frá lögreglu um aðáfrýjandi væri hættur að anda og að enginn hjartsláttur hafi fundist hjá honum.Áfrýjandi hafi síðan verið fluttur með forgangi á Landspítala við Hringbraut oghafi lögreglubifreið ekið með sjúkrabifreiðinni til að leiðin yrði greiðfærari.Einnig kemurfram í frumskýrslu lögreglu að fólk á vettvangi hafi greint frá því aðáfrýjandi byggi á 4. hæð að [...]. Lögregla hafi farið þangað og íbúðin þá veriðmannlaus. Þar hafi allt verið á tjá og tundri, innanstokksmunir legið áhliðinni og rauðar slettur verið á gólfi, veggjum og lofti. Jafnframt hafiætluð kannabisefni verið á gólfinu og nokkuð af reiðufé víðs vegar um íbúðina.Þá hafi verið búið að kasta munum fram af svölum íbúðarinnar, þar á meðalnokkuð stórum flatskjá, útvarpstæki, glerplötu af stofuborði og sturtuhengi.Í kjölfarþessara atvika tók lögregla skýrslu af þeim sem hún hitti á vettvangi. Ískýrslu af C kom fram að áfrýjandi hefði kvöldið áður og fram á nótt verið heimahjá vitninu. Áfrýjandi hefði verið „gjósandi“ sem hefði lýst sér í því að hannvar mjög „ör og hreinskilinn“. Áfrýjandi hefði talað og talað þar til vitnið sofnaðien þegar það vaknaði morguninn eftir hefði hann verið farinn. Um hádegið hefðivitnið hringt í vin sinn og spurt hvort hann vissi hvar áfrýjandi væri envinurinn hefði sagst hafa slæma tilfinningu vegna „stigvaxandi ástands“áfrýjanda. C kvaðst þá hafa farið að [...] en þegar hann kom þangað hefðilögregla verið komin á vettvang. Í skýrslu D, sem var búsettur á jarðhæð beintfyrir neðan þar sem áfrýjandi bjó, kom fram að nágranni hefði reynt að kallatil áfrýjanda og segja honum að hætta að henda hlutum niður úr íbúðinni.Áfrýjandi hefði þá komið með golfkylfu og ógnað nágrannanum. Í skýrslu af E komfram að hann hefði verið að störfum heima hjá sér að [...] með opna svalahurðþegar hann heyrði dynk. Vitnið kvaðst hafa kannað þetta og séð hlutum hent afsvölum íbúðar á 4. hæð. Vitnið sagðist hafa kallað athugasemd af þessu tilefnien síðan hlaupið upp í íbúðina en engan hitt þar. Hefði hann þá farið út ogkomið að áfrýjanda berum að ofan í annarlegu ástandi og hefði hann virst verablóðugur. Áfrýjandi hefði náð í golfkylfu og beðið vitnið um að hringja ekki ílögreglu. Áfrýjandi hefði síðan tekið upp á því að rífa í sundur „Agel“-bréf,sem er orkugel, og hefði kreist innihaldið úr þeim yfir sig og ítrekað talað umað „allt væri að fara til fjandans“. Hann hefði síðan horfið á braut í átt aðleikskóla í nágrenninu. Einnig kom fram hjá E að nágrannakona hefði verið þarnaog virst vera skelkuð. Þetta mun hafa verið F en í skýrslu hennar hjá lögreglukom fram að hún hefði orðið vör við að verið væri að kasta einhverju niður ápallinn hjá sér. Hún hefði svo heyrt E kalla og litið út og séð þá muni semhent hefði verið af hæðinni fyrir ofan. Því næst hefði hún farið út og hringt ílögreglu að ábendingu E en skömmu síðar hefði áfrýjandi komið, hellt í sig einhverjumvökva og náð í golfkylfu í bifreið sinni. Áfrýjandi hefði svo tekið á rás oghlaupið í átt að leikskóla í grenndinni. Í dagbóklögreglu kemur fram að eftir að áfrýjandi hafi verið færður í handjárn og fæturhans benslaðir hafi verið óskað eftir sjúkrabifreið og stórri lögreglubifreiðtil að flytja áfrýjanda á lögreglustöð. Skömmu síðar hafi hann fengið krampa ogkastað upp. Þá hafi hann verið færður á hliðina svo að ælan ætti greiða leið úrvitum hans. Þetta hafi gerst fimm til sex sinnum en þá hafi hann hætt að andaog enginn hjartsláttur fundist. Þegar í stað hafi verið hafnar tilraunir tilendurlífgunar og óskað eftir sjúkrabifreið með forgangi sem hafi komið fljótt ávettvang. Eftir um 25 mínútur hafi fundist hjartsláttur og áfrýjandi veriðfluttur í sjúkrabifreið með lögreglufylgd á Landspítala við Hringbraut.Í dagbóklögreglu var einnig fært 21. maí 2010 að nafngreindur hjartalæknir hefði haftsamband og upplýst lögreglu um að ástand áfrýjanda væri mjög bágborið. Hannværi með miklar heilaskemmdir og meðvitundarlaus. Jafnframt að hann væri meðvöðvarof sem ylli því að efni er stífluðu nýrun færu út í blóðrásina. Það hefðiorðið þess valdandi að hann hefði fengið hjartastopp. Þá hefði komið fram hjálækninum að áfrýjandi hefði ekki verið með áverka sem skýrt gætu ástand hans ogekkert benti til þess að átök lögreglu við hann hefðu nokkuð með ástand hans aðgera.Loks var fært í dagbóklögreglu að tekin hefði verið ákvörðun um að fella niður sakamál á henduráfrýjanda. Af hálfu stefnda hefur verið gefin sú skýring á því að slæmt heilsufaráfrýjanda hafi komið í veg fyrir að hann yrði saksóttur.Þegar nokkuð varliðið frá atvikum eða 3. desember 2013 gaf B, húsráðandi íbúðar að [...], þar semáfrýjandi var handtekinn, skýrslu hjá lögreglu. B kom einnig fyrir dóm ívitnamáli 30. september 2015 og við aðalmeðferð málsins í héraði. Þá gáfuskýrslu fyrir héraðsdómi þeir lögreglumenn sem komu að handtöku áfrýjanda.Þessum vitnisburðum um handtökuna og atvikum í kjölfar hennar, þegar hjartaáfrýjanda hætti að slá, er skilmerkilega lýst í héraðsdómi og hinum áfrýjaðadómi.IIIÁfrýjandi fékk hjartalækniog lögmann dómkvadda til að skila matsgerð um afleiðingar líkamstjónsins semhann varð fyrir. Í matsgerð þeirra 10. september 2014 voru afleiðingar tjónsinstaldar vera 100% varanleg örorka en varanlegur miski var metinn 100 stig.Jafnframt varþess farið á leit að matsmennirnir gæfu álit sitt á því hvort orsakatengsl værumilli valdbeitingar lögreglu við handtökuna og þess líkamstjóns sem áfrýjandivarð fyrir. Ef svo væri ekki talið var óskað eftir áliti á því hver værilíklegasta orsök líkamstjónsins. Í matsgerðinni var komist að þeirri niðurstöðuað ekki væru orsakatengsl milli valdbeitingar lögreglu og þess líkamstjóns sem áfrýjandivarð fyrir. Töldu matsmennirnir líklegustu skýringuna á hjartastoppi áfrýjanda,sem valdið hefði dreifðum heilaskaða vegna súrefnisskorts, vera það sturlunar-eða geðrofsástand sem hann virtist hafa verið í ásamt lífshættulegri brenglun ásýrustigi blóðs og gríðarlegri hækkun á vöðvaensímum. Allt þetta mætti tengja viðofneyslu á orkugeli eða orkudrykkjum í aðdraganda tjónsins. Þó var tekið framað þekkt væri að einstaklingar í annarlegu ástandi, sem beittir væru valdi,færu í hjartastopp og væri þá oft einhver hækkun á vöðvaensímum. Hins vegarværi afar ósennilegt að sú mikla hækkun sem varð á vöðvaensímum áfrýjandatengdist eingöngu handtökunni, þótt hún ætti þar einhvern þátt, heldur værilíklegra að hækkunin yrði að mestu rakin til mikilla æfinga og athafna hans íaðdraganda tjónsins.2Áfrýjandi fékkaftur dómkvadda matsmenn og síðar yfirmatsmenn til að skila undir- og yfirmatium fjögur álitaefni. Í fyrsta lagi hvort valdbeiting lögreglu við handtöku gætiverið ein af orsökum þess að áfrýjandi fór í hjartastopp. Ef svo væri var þessfarið á leit að greint yrði á milli orsaka tjónsins. Í öðru lagi hvort efniðAgel, sem vísað væri til í gögnum málsins og talið væri að áfrýjandi hefðitekið inn í óhóflegu magni í aðdraganda líkamstjónsins, hefði að geyma efni semgætu ein og sér orsakað hjartastopp. Í þriðja lagi hvort áfrýjandi hefði fariðí hjartastopp ef ekki væri fyrir valdbeitingu lögreglu og í fjórða lagi hvortlíklegt væri að hjarta hans hefði hætt að slá ef hann hefði fengið að haldaáfram óáreittur í sturtu í stað þess að vera handtekinn með þeim hætti sem gertvar.Undirmatsgerðinnivar skilað 11. júní 2016 en að henni stóðu lyf- og hjartalæknir og geðlæknir. Ísvörum við fyrstu og þriðju spurningunni var því hafnað að valdbeiting lögregluværi ein af orsökum tjónsins. Til stuðnings því tóku þeir fram að áfrýjandihefði verið í „asystólu“ við fyrstu greiningu sem þýði að engin rafvirkni hafiverið í hjartanu. Það gæti bent til þess að hjartastoppið væri í kjölfaröndunarstopps. Það kæmi til vegna krampa og uppkasta, áfrýjanda svelgdist á oghluti magainnihalds færi í öndunarfærin. Ástæða þess að hann hefði fengiðkrampa og kastað upp gæti tengst mikilli áreynslu vegna átaka við lögregluverandi mjög örvaður. Orsök þeirrar örvunar væri ekki þekkt og súundirliggjandi ástæða ein og sér gæti einnig hafa valdið krömpum og uppköstummeð sömu hættu á ásvelgingu og öndunarstoppi. Þannig mætti færa rök fyrir þvíað áfrýjandi hefði óáreittur í sturtunni getað fengið hjartastopp vegna þessástands sem hann var í og þá jafnvel ekki fengið hjálp fyrr en um seinan eflögregla hefði ekki haft afskipti af honum. Því megi allt eins leiða líkur aðþví að lögregla hefði bjargað áfrýjanda. Samkvæmt þessu var svarið jákvætt viðfjórðu spurningunni um hvort áfrýjandi hefði allt að einu getað lent íhjartastoppi. Annarri spurningunni um hvort efnið Agel gæti í óhóflegu magnivaldið hjartastoppi töldu matsmenn svo ekki vera þótt þeir gætu ekki fullyrt umþað ef efnið væri tekið í gríðarlegu magni. Að yfirmatsgerð1. mars 2017 stóðu hjartalæknir, geðlæknir og taugalæknir. Þar voru nefndarýmsar ástæður sem gætu valdið hjartastoppi en þær taldar ólíklegar í tilvikiáfrýjanda. Aftur á móti væri þekkt að líkamleg valdbeiting gegn órólegumeinstaklingi gæti leitt til hjartastopps. Þessu hefði einkum verið lýst ítengslum við handtökur lögreglu og við meðferð órólegra geðsjúklinga.Valdbeiting sem fælist í því að reigja háls á ákveðinn hátt og/eða halda manniniðri gæti truflað öndun verulega vegna þess að háls lokist og/eða þind gætiekki sinnt öndunarhreyfingum. Afleiðing af slíkri valdbeitingu gæti veriðköfnun og svo hjartastopp. Jafnframt væri óumdeilt að valdi hefði verið beitt íumræddu tilfelli, þótt vissulega væri ómögulegt að vita nákvæmlega hvaða tökumvar beitt og hvaða áhrif þau höfðu á líkamsstarfsemi áfrýjanda. Einnig værióumdeilt að hann hefði á þessum tíma verið órólegur og æstur. Í samræmi viðþetta svöruðu yfirmatsmennirnir fyrstu spurningunni þannig að líklegt væri aðvaldbeiting við handtökuna hefði átt þátt í að valda hjartastoppinu. Einnigtóku þeir fram að aðrir þættir gætu hafa verið meðvirkandi. Annarrispurningunni um áhrif efnisins Agel svöruðu yfirmatsmennirnir þannig að ekkertkæmi fram í gögnum um að þetta fæðubótarefni innihéldi koffín eða önnur skaðlegefni. Ekkert benti því til að inntaka þess hefði átt þátt í að hjarta áfrýjandahætti að slá. Að því er varðaði þriðju spurninguna um hvort áfrýjandi hefðifarið í hjartastopp ef ekki væri fyrir valdbeitingu lögreglu og fjórðuspurninguna um hvort líklegt væri að það hefði gerst ef lögregla hefði ekkihaft afskipti af honum í sturtunni tóku yfirmatsmenn fram að útilokað væri aðsvara þessum spurningum játandi eða neitandi með vissu.3Í tilefni afmáli sem áfrýjandi höfðaði gegn Verði tryggingum hf. vegna sama líkamstjónsaflaði hann matsgerðar geðlæknis 25. september 2017 um andlega heilsu sína viðhandtökuna. Annars vegar óskaði áfrýjandi eftir mati á því hvort viðbrögð hansvið handtökunni hefðu verið ósjálfráð og hins vegar hvert hefði verið andlegtástand hans og að hvaða marki hann hefði getað gert sér grein fyrir gerðumsínum og afleiðingum þeirra. Um fyrra atriðið tók matsmaðurinn fram að öllviðbrögð áfrýjanda og gerðir hans hefðu verið algjörlega ósjálfráð en um þaðsíðara sagði hann að áfrýjandi hefði ekki gert sér neina grein fyrir gerðumsínum og afleiðingum þeirra. Til skýringar á niðurstöðum sínum tók matsmaðurinnfram að áfrýjandi hefði augljóslega verið í alvarlegu geðrofi með óráði þegarhann í aðdraganda handtökunnar tók upp á því að henda munum út úr íbúð á 4.hæð. Taldi matsmaðurinn að ástand áfrýjanda passaði vel við sjaldgæft heilkennisem nefnt væri „Lethal Catatonia“. Það skiptist í hægara form „retarded type“og mun sjalfgæfara æsingsform „excited type“. Á þetta heilkenni reyndi helsthjá ungum einstaklingum. Áður hefði verið talið að þetta væri undirgerðgeðklofa en nú væri talið að þetta gæti komið til hjá einstaklingum með ýmsasjúkdóma, sérstaklega geðhvörf. Orsakirnar væru óþekktar og yrðu ekki skýrðar. Um æsingsformheilkennisins tók matsmaður fram að það einkenndist af miklum hreyfióróasjúklings, hækkuðum hita, breytingu á meðvitund og truflun í ósjálfráðataugakerfinu. Þetta ástand gæti leitt til dauða á skömmum tíma og í sumumrannsóknum væri dánartíðni talin vera 20 til 30%. Lýst væri fjölgun hvítrablóðkorna og hækkun á vöðvaensímum, sem gæti leitt til nýrnabilunar. Þettataldi matsmaður koma vel heim og saman við tilvik áfrýjanda en hjá honum kæmifram mjög mikill og tilgangslaus hreyfiórói þegar hann henti munum úr íbúðinni.Hann hefði hlaupið hálfnakinn nær 500 metra, bankað upp á hjá ókunnugum manni,verið greinilega mjög ruglaður og kælt sig í sturtu þegar hann var handtekinn.Hann hefði farið í krampa og síðan í hjartastopp, verið lífgaður við og flutturá gjörgæsludeild. Þar hefði komið fram gífurleg hækkun á vöðvaensímum meðmikilli truflun á sýrubasajafnvægi líkamans. Í upphafi hefði hiti hans lækkaðaðeins en síðan hækkað sem talið var stafa af „central“-ástæðum. Þá hefði veriðfjölgun á hvítum blóðkornum við komu áfrýjanda á sjúkrahús.IVÁfrýjandi reisirkröfu sína um ómerkingu hins áfrýjaða dóms í fyrsta lagi á því að ekki hafiverið fallist á þá beiðni hans í greinargerð til Landsréttar að yfirmatsmennyrðu leiddir fyrir réttinn til skýrslugjafar svo að þeir gætu skýrt frekarniðurstöður sína í ljósi gagnrýni á þær í héraðsdómi. Jafnframt hafi ekki veriðfallist á að leiða fyrir réttinn nafngreindan lögreglufulltrúa sem vann aðrannsókn málsins til að skýra hvernig handtökunni var lýst í sjúkraskrá Landspítalans.Þar sé þagað um hvernig gengið hafi að handjárna áfrýjanda og bensla fæturhans, auk þess sem ekki kæmi fram að hjarta hans hefði hætt að slá meðan áátökum við lögreglu stóð. Þessari ástæðu fyrir ómerkingu hins áfrýjaða dómsverður hafnað þegar af þeirri ástæðu að enginn áskilnaður var gerður íáfrýjunarstefnu til Landsréttar um að vitni yrðu leidd fyrir réttinn tilskýrslugjafar, sbr. e-lið 1. mgr. 155. gr. laga nr. 91/1991, eins og ákvæðiðhljóðaði fyrir setningu laga nr. 76/2019. Þess utan voru ekki efni til að leiðaaftur fyrir dóm yfirmatsmenn og að auki lögreglufulltrúa vegna skráningarupplýsinga í sjúkraskrá sem haldin er vegna meðferðar sjúklings á heilbrigðisstofnun,sbr. 5. tölulið 3. gr. laga nr. 55/2009 um sjúkraskrár.Í öðru lagikrefst áfrýjandi ómerkingar hins áfrýjaða dóms þar sem í honum séu ýmsarrangfærslur og nefnir hann meðal annars í því sambandi að sú staðhæfing sé röngí 23. lið dómsins að ekki verði séð að lögreglumönnum hafi mátt vera ljóst viðhandtökuna að áfrýjandi væri í geðrofi. Á hinum áfrýjaða dómi eru engir þeirannmarkar sem valda því að málið hafi ekki verið dæmt á réttum grundvelli.Verði aftur á móti talið að þar sé að finna einhverjar missagnir yrði úr þvíbætt hér fyrir dómi við úrlausn málsins að efni til. Þessari ástæðu verður þvíeinnig hafnað. Áfrýjandi hefur ekki teflt fram öðrum ástæðum fyrirómerkingarkröfu sinni og verður henni því hafnað.VÁfrýjandi reisirkröfu sína um viðurkenningu á því að stefndi beri skaðabótaskyldu á líkamstjónisem hann hlaut 11. maí 2010 annars vegar á sakarreglunni og hins vegarhlutlægri bótareglu sem á þeim tíma var að finna í 3. mgr. 228. gr. laga nr.88/2008 um meðferð sakamála en er nú í 3. mgr. 246. gr. laganna.Til að fallistverði á slíka kröfu um viðurkenningu á skaðabótaskyldu vegna líkamstjóns þarfað vera fullnægt þeim frumskilyrðum skaðabótaábyrgðar að áfrýjandi hafi orðiðfyrir tjóni og að orsakatengsl séu á milli þess og handtökunnar. Á það viðhvort sem bótaábyrgð verður reist á sakarreglunni eða hlutlægri ábyrgð. Ísamræmi við almennar reglur skaðabótaréttar hvílir sönnunarbyrði um þessiatriði venjulega á tjónþola.Svo sem áður errakið hætti hjarta áfrýjanda að slá í kjölfar handtöku og hlaut hann við það dreifðanheilaskaða. Hefur varanleg örorka hans, sem fyrr greinir, verið metin 100% ogvaranlegur miski 100 stig. Samkvæmt þessu varð áfrýjandi fyrir mjög miklulíkamstjóni. Að því gættu kemur til skoðunar hvort orsakatengsl verða talinmilli tjónsins og aðgerða lögreglu við handtökuna.Að virtu því semfram hefur komið í málinu verður að leggja til grundvallar, eins og gert var íhinum áfrýjaða dómi, að hjartsláttur áfrýjanda hafi stöðvast eftir að hannhafði verið færður í handjárn og fótbensli inni á baðherberginu þar sem hannhafði farið í sturtu. Verður jafnframt að fallast á það með Landsrétti aðósannað sé að áfrýjandi hafi í aðdragandanum verið handtekinn með harkalegumhætti þótt lögregla hafi beitt valdi. Ekkert hefur heldur komið fram sem bendirtil að þrengt hafi verið að öndunarvegi hans við handtökuna.Eins og hérhefur verið rakið liggja fyrir í málinu fjórar matsgerðir sérfræðinga umorsakir þess að hjarta áfrýjanda hætti að slá. Einnig gáfu þessir sérfræðingarskýrslur fyrir dómi við aðalmeðferð málsins í héraði og skýrðu nánarniðurstöður sínar. Héraðsdómur og Landsréttur voru skipaðir sérfróðummeðdómsmönnum en á báðum dómstigum var komist að þeirri niðurstöðu að orsakatengslmilli handtöku og líkamstjóns væru ósönnuð. Með skírskotun til forsendna hinsáfrýjaða dóms, sbr. einkum 55. til 60. liði hans, verður sú niðurstaða staðfestenda hefur ekkert komið fram hér fyrir dómi sem fær henni hnekkt.2Þóttsönnunarbyrði um orsakatengsl milli bótaskylds tilviks og tjóns hvíli venjulegaá tjónþola eru þess dæmi í dómaframkvæmd að slakað hafi verið á kröfum tilþeirrar sönnunar eða jafnvel að sönnunarbyrðinni hafi verið snúið við þannig aðhún hafi verið lögð á þann sem tjónþoli beinir kröfu sinni að. Hér má benda áskaðabótamál vegna læknamistaka en þá hefur sönnunarbyrði um orsakatengsl veriðlögð á þann sem ber ábyrgð á sjúkrastofnuninni, sbr. dóm Hæstaréttar 10.desember 1992 í máli nr. 162/1992 sem birtur er í dómasafni réttarins það ár ábls. 2122, og dóm réttarins 25. október 2012 í máli nr. 6/2012. Einnig má nefnaað slakað hefur verið á sönnunarkröfum vegna skaðabótaábyrgðar sérfræðinga einsog lögmanna og verður í þeim efnum bent á dóm Hæstaréttar 25. janúar 2001 ímáli nr. 262/2000. Loks skal nefnt að vanræksla atvinnurekanda á því aðtilkynna Vinnueftirliti ríkisins um slys á mönnum, í samræmi við 1. og 2. mgr.79. gr. laga nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum,hefur í mörgum dómum Hæstaréttar haft þau áhrif að vinnuveitandi þarf að berahallann af því að málsatvik séu ekki upplýst nægjanlega sökum þess að rannsóknVinnueftirlitsins hafi ekki farið fram. Um slíkt tilvik má í dæmaskyni benda ádóm Hæstaréttar 13. júní 2013 í máli nr. 20/2013. Ef málsatvik verða hins vegarnægjanlega upplýst þrátt fyrir þá vanrækslu hefur þetta ekki áhrif ásönnunarmatið, sbr. til dæmis dóm Hæstaréttar 10. febrúar 2011 í máli nr.433/2010. Að þessu gættu þarf að leysa úr því hvort efni eru til í þessu máli aðvíkja frá almennum reglum um sönnun orsakatengsla.3Í málinu liggurfyrir að ekki fór fram sérstök rannsókn á aðgerðum lögreglu og handtökuáfrýjanda. Á þeim tíma var ekki í lögum mælt fortakslaust fyrir um að athugunaf því tagi færi fram þegar maður andaðist eða yrði fyrir stórfelldulíkamstjóni í tengslum við störf lögreglu, óháð því hvort grunur væri um refsivertbrot, eins og síðar var gert með c-lið 1. mgr. 35. gr. a. lögreglulaga nr.90/1996, svo sem þeim var breytt með lögum nr. 62/2016. Allt að einu barlögreglu þá eins og nú að rannsaka slys og aðrar ófarir, sbr. 2. málslið 2.mgr. 52. gr. laga nr. 88/2008.Í tilefni af því að lögregla var kölluð til íþví skyni að hafa afskipti af áfrýjanda var rituð frumskýrsla um málið. Þar erlýst atvikum þegar lögregla kom að [...] og ræddi við húsráðanda og handtóksíðan áfrýjanda sem hafði farið í sturtu í íbúðinni. Er þar lýst atvikum eftirfrásögn þeirra lögreglumanna sem handtóku áfrýjanda og til hvaða úrræða hafiverið gripið. Einnig er lýst vettvangi í íbúð á 4. hæð að [...] þar sem áfrýjandibjó og helstu upplýsingum sem vitni greindu lögreglu frá um aðdraganda þess aðóskað var eftir aðstoð hennar. Lögregla tók síðan skýrslur af þessum vitnum ogvar það gert fljótlega eftir atburði ef frá er talin skýrsla B, sem búsetturvar að [...], en sú skýrsla var tekin þremur og hálfu ári eftir atburði. Afþeirri skýrslu verður þó ekki ráðið að sá dráttur hafi komið að sök því að vitniðlýsti af nákvæmni atvikum í íbúðinni þar sem áfrýjandi var handtekinn. Aðrirvoru ekki vitni að þeim atburði nema þeir lögreglumenn sem höfðu afskipti afáfrýjanda. Einnig voru færðar upplýsingar um málið í dagbók lögreglu en þar eruatvik rakin og frásögn lögreglumanns af atburðum. Þar kemur meðal annars framað sá lögreglufulltrúi sem hafði málið til meðferðar ræddi dagana á eftir viðforeldra áfrýjanda og aflaði upplýsinga frá Landspítalanum þar sem hann var tilmeðferðar. Eins og áður er rakið var fært í dagbók lögreglu 21. maí 2011 aðnafngreindur hjartalæknir hefði haft samband við lögreglu og lýst alvarleguástandi áfrýjanda. Var haft eftir lækninum að áfrýjandi væri með vöðvarof, semleysi efni út í blóðrásina er stífli nýrun, en það hefði valdið hjartastoppi.Þá hefði komið fram hjá lækninum að áfrýjandi hefði ekki verið með áverka semskýrt gætu ástand hans og ekkert benti til þess að átök lögreglunnar við hannhefðu nokkuð með ástand hans að gera.Eins og málið láfyrir samkvæmt framansögðu voru að þágildandi lögum ekki efni til að ráðast ífrekari rannsókn á því og þá sérstaklega aðgerðum lögreglu í tilefni þess aðhún var kölluð til í því skyni að hafa afskipti af áfrýjanda. Jafnframt er meðhliðsjón af því sem fram hefur komið nægjanlega upplýst hver var aðdragandinnað handtökunni og hvernig staðið var að framkvæmd hennar. Aftur á móti hefur ekkimeð ítarlegum matsgerðum tekist að leiða í ljós læknisfræðilegar ástæður þessað áfrýjandi fékk við handtökuna krampa, hætti að anda og hjarta hansstöðvaðist og hvort handtakan hafi haft þar áhrif. Að þessu gættu eru ekki röktil að slaka á kröfum til sönnunar eða láta stefnda bera hallann af því að ekkihefur tekist að leiða í ljós orsakatengsl milli handtökunnar og líkamstjónsáfrýjanda.4Samkvæmt öllu framansögðuber að staðfesta þá niðurstöðu hins áfrýjaða dóms að ekki sé fullnægt skilyrðumtil að taka til greina kröfu áfrýjanda um viðurkenningu á bótaskyldu stefndavegna líkamstjónsins sem áfrýjandi hlaut 11. maí 2010 þar sem orsakatengslmilli handtöku lögreglu og tjónsins eru ósönnuð.Ákvæði hinsáfrýjaða dóms um málskostnað verður staðfest.Um málskostnaðog gjafsóknarkostnað hér fyrir dómi fer eins og greinir í dómsorði.Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda, A, fyrir Hæstarétti greiðist úrríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 2.000.000 króna.DómurLandsréttarMál þetta dæma landsréttardómararnir Ragnheiður Harðardóttir og Sigurður Tómas Magnússon og Guðjón Karlssonhjartalæknir.Málsmeðferð og dómkröfuraðilaÁfrýjandi skaut málinu til Landsréttar 19. febrúar 2019. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 12. febrúar 2019 ímálinu nr. E-3561/2015.2Áfrýjandi krefst þess að hinum áfrýjaða dómi verði hrundið ogbreytt á þann veg að viðurkennd verði skaðabótaskylda stefnda vegna þessvaranlega líkamstjóns sem hann hafi orðið fyrir við handtöku 11. maí 2010. Þákrefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti.3Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms ogmálskostnaðar fyrir Landsrétti.Málsatvik og sönnunarfærsla4Með dómi Hæstaréttar 1. nóvember 2018 í máli nr. 851/2017 vardómur sem kveðinn hafði verið upp í máli þessu í héraði 8. desember 2017ómerktur og því vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar og dómsálagningar aðnýju. 5Af hálfu áfrýjanda hafa verið lögð fram fyrir Landsrétti ýmisný gögn. Meðal þeirra er svarbréf Neyðarlínunnar 23. maí 2019 við fyrirspurnáfrýjanda vegna útkalls 11. maí 2010 en í bréfinu kemur fram að klukkan 11:46þann dag hafi verið hringt í númerið 112 og tilkynnt um blóðugan mannsveiflandi golfkylfu við [...] en í kjölfarið hafi sjúkrabifreið verið send ástaðinn og fjarskiptamiðstöð lögreglu gert viðvart. Þremur mínútum síðar hafisami aðili hringt aftur og upplýst að sami maður hefði fært sig í áttina aðleikskóla á svæðinu og hafi þeim sem hringdi verið gefið samband viðfjarskiptamiðstöð lögreglu. 6Þá hafa af hálfu áfrýjanda verið lögð fram ýmis gögn úrsjúkraskrá hans frá 11. til 15. maí 2010. Einnig bréf lögmanns áfrýjanda tilLandspítala og læknaráðs spítalans 16. maí 2019 með fyrirspurn og kvörtunumvegna færslna um áfrýjanda í sjúkraskrá og svarbréf nefndar Landspítalans umaðgang að sjúkraskrárupplýsingum 19. september 2019.7Jafnframt hefur af hálfu áfrýjanda verið lagt fram erindilögmanns hans til nefndar um eftirlit með störfum lögreglu 14. maí 2019. Íerindinu var meðal annars kvartað yfir því að áfrýjandi fengi ekki svör viðfyrirspurnum sínum varðandi verklag vegna atvika sambærilegra því þegar hannfékk hjartastopp við handtöku og hvort viðunandi rannsókn hefði farið fram áþví. Þá var kvartað yfir ósamræmi í skýrslu lögreglu vegna handtökunnar og aðrannsóknin hefði ekki verið unnin af hlutlausum rannsóknarmönnum. Loks hefuráfrýjandi lagt fram ákvörðun nefndarinnar vegna erindisins 18. september 2019.Í ákvörðuninni kemur meðal annars fram að nefndin taki ekki afstöðu að svostöddu til athugasemda áfrýjanda eða hvort tilefni sé til þess að hefja meðferðmáls í tilefni þeirra. Það væri hlutverk viðkomandi lögreglustjóra að takaerindið til meðferðar og væri erindið í heild sent til meðferðar og afgreiðslulögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu með vísan til 3. mgr. 35 gr. a ílögreglulögum nr. 90/1996. Nefndin tók fram að ef vísbendingar kæmu fram um þaðundir meðferð málsins hjá því embætti að háttsemi lögreglumanna sem kvörtuninlyti að kynni að vera refsiverð bæri þegar í stað að senda erindið tilmeðferðar héraðssaksóknara og var um það vísað til ákvæða 35. gr. a og b ílögreglulögum.8Í undirbúningsþinghaldi í Landsrétti 28. október 2019 lagðilögmaður áfrýjanda fram bókun þar sem meðal annars kom fram að áfrýjandi beindiþví til Landsréttar að stefndi legði fram það skjal sem hann hefði tilgreint íbréfi til Hæstaréttar sem hefði að geyma reglur um hvernig fara skuli meðútköll vegna sjúklinga á spítölum og nauðungarvistun. Jafnframt að ef stefndiyrði ekki við því yrði afstaða hans tekin til úrskurðar í Landsrétti, sbr. 2.mgr. 68. gr. laga nr. 91/1991.9Við aðalmeðferð málsins fyrir Landsrétti svaraði lögmaðurstefnda efni bókunarinnar á þá leið að fyrirspurn lögmanns áfrýjanda um reglursem þar væri vísað til hefði verið svarað með fullnægjandi hætti í umræddubréfi til Hæstaréttar í tengslum við rekstur málsins nr. 851/2017 og þar hafiverið vísað til reglna um valdbeitingu lögreglumanna og meðferð og notkun valdbeitingartækjaog vopna sem lögð hefðu verið fram í málinu af áfrýjanda sjálfum. Ekki væru tilaðrar reglur um handtöku sem ættu við í máli þessu eins og fram kæmi í bréfinu.Niðurstaða 0 Áfrýjandi byggir á því aðhann hafi orðið fyrir varanlegu líkamstjóni af völdum ólögmætrar og harkalegrarhandtöku lögreglunnar 11. maí 2010 og að stefndi beri bótaábyrgð á því, annarsvegar á grundvelli almennu skaðabótareglunnar og hins vegar á grundvellihlutlægrar ábyrgðarreglu 3. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.1 Samkvæmt matsgerð dómkvaddramatsmanna 10. september 2014, sem ekki hefur verið hnekkt með yfirmati, voruafleiðingar af hjartastoppi áfrýjanda 11. maí 2010 meðal annars 100% varanlegörorka og varanlegur miski sem metinn er til 100 stiga. Með vísan til þess ogforsendna hins áfrýjaða dóms þykir ekki tilefni til að vísa málinu fráhéraðsdómi á þeim grundvelli að áfrýjandi hafi ekki sýnt fram á að hann hafilögvarða hagsmuni af málsókninni í skilningi 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991um meðferð einkamála. 2 Af hálfu áfrýjanda er byggtá því að handtakan hafi verið ólögmæt þar sem skilyrði 1. mgr. 90. gr. laga nr.88/2008 til handtöku hafi ekki verið uppfyllt. 3 Í skaðabótamálum er þaðmeginreglan að tjónþoli ber sönnunarbyrði um þær staðreyndir sem hann byggirbótaábyrgð meints tjónvalds á og um að skilyrði bótaábyrgðar hans séu uppfyllt.Enda þótt áfrýjandi beini bótakröfu að stefnda vegna starfa lögreglumannaverður sönnunarreglum laga nr. 88/2008 og dómaframkvæmd í sakamálum umsönnunargildi lögregluskýrslna og framburðar lögreglumanna ekki beitt í máliþessu. 4 Með bréfi Neyðarlínunnar 23.maí 2019 og öðrum gögnum málsins þykir upplýst að lögreglan áhöfuðborgarsvæðinu var kölluð út klukkan 11:46 að morgni þriðjudagsins 11. maí2010 vegna manns sem talinn var blóðugur og vopnaður golfkylfu við [...]. Þáliggur fyrir að lögregla handtók áfrýjanda í kjölfarið þar sem hann var ísturtu í íbúð í fjöleignarhúsinu að [...]. 5 Um aðdraganda þess aðáfrýjandi var handtekinn 11. maí 2010 hafa málsaðilar vísað tillögregluskýrslna sem ritaðar voru um handtökuna og aðdraganda hennar svo og tilgagna úr sjúkraskrá áfrýjanda. Lögregluskýrslurnar hafa meðal annars að geymaendursögn lögreglu af framburði nágranna áfrýjanda þar sem þeir lýsa samskiptumvið áfrýjanda þennan dag. Einnig er í þeim endursögn af framburði C, vinaráfrýjanda, sem kom að [...] um hádegisbil umræddan dag og B sem var húsráðandií íbúðinni þar sem áfrýjandi var handtekinn. Við mat á sönnunargildi umræddralögregluskýrslna er til þess að líta að þær voru liður í rannsókn á því aðhúsbúnaði var kastað út úr íbúð sem ætlað var að áfrýjandi hefði dvalið í, áfjórðu hæð í fjölbýlishúsi, og háttsemi manns sem samkvæmt framburðisjónarvotta kom út úr þessu sama húsi ber að ofan og æstur og ógnaði nágrannameð golfkylfu. Það sem haft er eftir þremur íbúum í umræddu fjöleignarhúsi umástand mannsins þegar hann kom út úr húsinu og athafnir hans í framhaldinu samræmistfrásögn B hjá lögreglu 3. desember 2013 og síðar fyrir dómi um ástand áfrýjandaþegar hann kom að glugga í íbúð hans og síðan inn í íbúðina. Það sem haft ereftir C, vini áfrýjanda, í lögregluskýrslu bendir til þess að áfrýjandi hafiverið í miklu andlegu ójafnvægi kvöldið áður. Með hliðsjón af ályktunum semdregnar verða af gögnum málsins um aðdraganda að handtöku áfrýjanda þykir þaðhafa staðið honum nær en stefnda að leiða þá sem lögregla tók skýrslu af fyrirdómi til að hnekkja því sem fram kom í lögregluskýrslunum. Lögregluskýrslurnarteljast því hafa talsvert sönnunargildi í málinu, þar á meðal framburður vitnasem þar kemur fram.6 Þegar litið er heildstætttil allra framangreindra sönnunargagna verður að leggja til grundvallar aðþegar lögregla kom að íbúð B að [...] hafi legið fyrir rökstuddur grunur um aðáfrýjandi hefði verið valdur að eignaspjöllum og skapað hættu fyrir íbúahússins [...] með því að kasta húsbúnaði niður á jörð úr íbúð á fjórðu hæðhússins, hefði ógnað íbúa hússins með golfkylfu og væri á hlaupum um hverfiðmeð golfkylfu, fáklæddur, blóðugur og í andlegu ójafnvægi.7 Samkvæmt framansögðu erekkert fram komið sem haggar því mati lögreglumanna sem þeir greindu frá fyrirdómi að vegna þeirra upplýsinga sem þeir höfðu um meinta háttsemi áfrýjanda ogástand hafi verið fullt tilefni til að handtaka hann til að tryggja öryggi hansog annarra, enda voru skilyrði handtöku samkvæmt 1. mgr. 90. gr. laga nr.88/2008 ótvírætt uppfyllt. 8 Þá byggir áfrýjandi á því aðlögreglu hafi verið óheimilt að opna sér leið inn á baðherbergið þar sem hannhafi verið handtekinn en skýra verði undantekningarákvæði 2. mgr. 75. gr. laganr. 88/2008 þröngt. 9 Vitnið B bar fyrirhéraðsdómi í sérstöku vitnamáli 30. september 2015 að þegar lögreglumenn knúðudyra að [...] í umrætt sinn hafi hann tjáð þeim að áfrýjandi væri í andleguuppnámi. Lögregla hafi kallað strax á liðsauka og „fóru svo bara inn. Ég bað þásvona helst um að vera ekki að koma inn, en þeir gerðu það nú samt.“ Fyrirhéraðsdómi við síðari aðalmeðferð málsins bar hann að lögreglumennirnir hefðuboðið sér sjálfir inn. Fjórir þeirra lögreglumanna sem tóku þátt í að handtakaáfrýjanda umræddan dag gáfu skýrslu fyrir héraðsdómi. Tveir þeirra báru á þannveg að húsráðandi hefði leitað aðstoðar þeirra vegna áfrýjanda og sagt að hannværi í sturtu og hefði farið inn í húsið í óleyfi en einn þeirra bar aðhúsráðandinn hefði hleypt lögreglumönnunum inn. Af framburði lögreglumannannaog B verður ráðið að hann hafi upplýst lögreglumennina um hvar áfrýjandi væristaddur, hvernig komu hans í íbúðina hefði borið að og hvað hann væri að gera.Ekki verður ráðið af framburði B að hann hafi mótmælt eða gefið skýrt til kynnaað hann væri mótfallinn því að lögreglumennirnir færu inn í íbúðina og hefðuafskipti af áfrýjanda. Við þessar aðstæður verður því ekki talið að handtakaáfrýjanda hafi verið ólögmæt á þeim grundvelli að lögreglu hafi skorthúsleitarheimild. 20 Af hálfu áfrýjanda er þvíjafnframt haldið fram að handtakan hafi ekki farið fram í samræmi við þámeðalhófsreglu sem fram komi í 2. mgr. 93. gr. laga nr. 88/2008. Allir þeirlögreglumenn sem að handtökunni hafi staðið hafi gert sér grein fyrir því aðáfrýjandi væri í geðrofi þegar hann var settur í handjárn og fótbensli. Afhálfu áfrýjanda er jafnframt bent á að í 4. gr. reglna um valdbeitingulögreglumanna og meðferð og notkun valdbeitingartækja komi fram að handjárnamegi handtekinn mann svo sem ef hætta er á að hann muni beita ofbeldi, valdasjálfum sér og öðrum tjóni eða öryggi hans verði ekki tryggt með öðrum hætti.Þessi skilyrði hafi ekki verið uppfyllt. Þá er byggt á því að lögmaður stefndahafi vísað til þess að ákveðnar reglur giltu þegar geðsjúkir einstaklingar væruhandteknir eða nauðungarvistaðir og að með vísan til þess hafi lögregla átt aðfá aðstoð þeirra sjúkraliða sem mættir voru á vettvang til að sprauta áfrýjandaniður og færa undir læknishendur en það hafi verið raunhæfur möguleiki. Stefndihafi ekki orðið við áskorun um að leggja þessar reglur fram og verði því aðbera hallann af því að hafa ekki upplýst hvaða fyrirmæli þær hafi að geyma umhandtöku. Af hálfu stefnda hefur verið vísað til þess að um handtöku gildireglur sem lagðar hafi verið fram í málinu af áfrýjanda sjálfum og lögreglumennsem handtóku áfrýjanda hafi fylgt þeim reglum. Af hálfu stefnda hefur því semfyrr segir verið lýst yfir að ekki séu til aðrar reglur um handtöku sem átthafi við í tilviki áfrýjanda. 21 Í 2. mgr. 93. gr. laga nr.88/2008 kemur fram sú meðalhófsregla að við handtöku skuli forðast að valdahinum handtekna tjóni eða baka honum meiri óþægindi en nauðsyn beri til. Þessberi jafnframt að gæta eftir föngum að hann geti ekki unnið sjálfum sér eðaöðrum tjón.22 Með auglýsingu í B-deildstjórnartíðinda 5. febrúar 2015 með númerinu 156/2015 voru birtar reglur semþáverandi dómsmálaráðherra setti 22. febrúar 1999 um valdbeitingu lögreglumannaog meðferð og notkun valdbeitingartækja og vopna, samkvæmt heimild í 3. gr.vopnalaga nr. 16/1998, ásamt skýringum. Í auglýsingunni kom fram að birtingreglnanna hefði verið ákveðin að höfðu samráði við ríkislögreglustjóra. Í 4.gr. reglnanna er fjallað um handjárn og segir þar í 1. mgr. að handjárn skulinota á handtekinn mann eða fanga sé ástæða til að ætla að hann muni reynaflótta, beita ofbeldi eða valda sjálfum sér eða öðrum tjóni. Í 2. mgr. segir aðhandjárn skuli nota ef hinn handtekni eða fanginn er æstur eða órólegur eðaætla megi að öryggi hans eða annarra verði ekki tryggt með öðrum hætti. Í 5.gr. reglnanna segir að um heimild og notkun bensla gildi sömu reglur og um handjárnog að aðeins skuli fjötra mann á fótum með benslum ef rík ástæða er til svo semef hann er það æstur eða órólegur að hann sé sjálfum sér eða öðrum hættulegur.Í skýringum með reglunum koma meðal annars fram þær athugasemdir við 4. gr. aðgæta skuli þess að handjárnaður maður, eða fjötraður á annan hátt, hafi aðnokkru leyti verið sviptur getu til sjálfsbjargar, t.d. ef hann dettur og þvíþurfi lögreglumaður að vera meðvitaður um að hann beri ábyrgð á því að hannskaðist ekki.23 Ekkert er fram komið í málinusem gefur tilefni til að ætla að þegar áfrýjandi var handtekinn hafi verið tilsérstakar reglur sem lögreglumönnum hafi borið að fara eftir sem mæltu fyrir umað við handtöku geðsjúkra einstaklinga skyldi kalla til sjúkraliða til aðsprauta þá niður og færa undir læknishendur. Ekkert tilefni er til að leggjasönnunarbyrði á stefnda um að reglur þess efnis séu ekki til. Þótt ótvírætt séað áfrýjandi hafi verið í annarlegu ástandi þegar hann var handtekinn og þaðhafi verið ein af ástæðum handtökunnar verður heldur ekki séð að lögreglumönnumhafi mátt vera ljóst að áfrýjandi væri í geðrofi. Því síður verður sú ályktundregin að koma hefði mátt í veg fyrir handtökuna ef sjúkraliði hefði veriðkominn á staðinn þegar áfrýjandi var handtekinn þar sem nauðsynleg forsendafyrir aðkomu sjúkraliða að því að „sprauta áfrýjanda niður“ hlaut að vera aðbúið væri að handtaka hann áður. 24 Hins vegar verður að lítasvo á að lögreglumönnum þeim sem handtóku áfrýjanda hafi við handtökuna ognotkun handjárna og bensla borið að fara eftir fyrrnefndum reglum umvaldbeitingu lögreglumanna og meðferð og notkun valdbeitingartækja og vopna semdómsmálaráðherra setti 22. febrúar 1999, enda má ætla að lögreglumönnum hafiverið reglurnar aðgengilegar þótt þær hefðu ekki verið birtar opinberlega fyrren á árinu 2015.25 Samkvæmt lögregluskýrslu semrituð var 11. maí 2010 báru tveir íbúar í fjöleignarhúsinu að [...] um það aðmaður hefði komið út úr húsinu ber að ofan. Þeir hafi lýst því að hann hafivirst blóðugur þar sem hann hafi verið ataður einhverju rauðu, öskrað eitthvaðút í loftið, sveiflað golfkylfu og verið í mjög annarlegu ástandi. Hann hafisíðan hlaupið í átt að [...]. Formlegar skýrslur voru síðar teknar af íbúumhússins, þeim D, E og F, í nóvember 2010. Lýstu þau því hvernig húsbúnaði hefðiverið kastað út um glugga á íbúð á fjórðu hæð hússins og niður á pall oggrasflöt fyrir neðan. Þá báru þau að ungur maður sem byggi í húsinu hefði komiðút ber að ofan, sprautað á sig næringargeli, sótt golfkylfu í bifreið og sveiflaðhenni. Maðurinn hafi verið í annarlegu ástandi og virst undir miklum áhrifumfíkniefna. Hann hafi öskrað, meðal annars að allt væri að fara til fjandans, ogbeðið um að ekki yrði hringt á lögregluna. Þessum lýsingum ber saman viðlýsingar B í lögregluskýrslu og fyrir héraðsdómi á ásigkomulagi áfrýjanda þegarhann kom nakinn að glugga á íbúð hans og makaði á hann geli. B bar að áfrýjandihefði virst með sár á hálsi en komið hafi í ljós að hann hefði makað á sigrauðu geli. Áfrýjandi hafi verið órólegur en hann hefði komið áfrýjanda ísturtu hjá sér og hefði hann róast. Í skýrslu sem lögregla tók af B 3. desember2012 og hann staðfesti við síðari aðalmeðferð málsins fyrir héraðsdómi að værií samræmi við það sem hann myndi eftir af atburðum, bar hann að þegar lögreglahefði komið í íbúðina hefði áfrýjandi verið farinn að kalla í sturtunni oggreinilega verið í miklu andlegu uppnámi. Nánar spurður um ástand áfrýjandasvarði hann: „Hann var örvinglaður og hræddur. Hann var mjög æstur og erfitt aðná tengingu við hann. Nánast eins og hann sé ekki á staðnum. Mér fannst hannmjög ör en hann var ekki ógnandi.“26 Fjórir af lögreglumönnunumsex sem komu að handtöku áfrýjanda í baðherbergi íbúðarinnar að [...] gáfuskýrslu fyrir héraðsdómi. Af framburði þeirra og B er ljóst að þeir opnuðubaðherbergisdyrnar utan frá og fóru inn þar sem áfrýjandi var í sturtu. Tveirþeirra báru að áfrýjandi hefði öskrað og lamið í veggi í sturtuklefanum og út íloftið, snúið sér í hringi og verið sturlaður, sá þriðji að áfrýjandi hefði stuttsig við vegginn og sá fjórði að hann hefði haldið um höfuð sér og andað frekarört. Þeim ber öllum saman um að þeir hafi reynt að tala áfrýjanda til en ekkihafi verið unnt að ná neinu sambandi við hann þar sem hann var í sturtunni ogað hann hefði engin viðbrögð sýnt þegar þeir reyndu að ná sambandi við hann.Einn lögreglumannanna bar þannig fyrir dómi: „og þar var hann í mjög slæmuástandi, hann var trylltur eða sturlaður og lét öllum illum látum og og öskraðióstjórnlega og engu sambandi hægt að ná við hann og við reyndum að tala viðhann og fá hann til að ræða við okkur og koma til okkar og spjalla við okkur,en það, það gagnaði ekki neitt. Það var bara eins og hann væri bara í öðrumheimi.“ Lögreglumennirnir báru að baðherbergið hefði verið þröngt og glerþilvið sturtuna. Þeir hafi metið aðstæður þannig að nauðsynlegt væri í ljósiástands áfrýjanda og þess sem á undan hafði gengið að handtaka hann í sturtunnitil að tryggja öryggi, hans og annarra. Þá ber þeim öllum saman um að handtakanhafi verið framkvæmd með þeim hætti að tveir lögreglumenn hafi tekið hvor ísinn handlegg áfrýjanda þar sem hann sneri baki í þá, dregið hann aftur á bakút úr sturtuklefanum og lagt hann á gólfið. Áfrýjandi hafi þá tryllst eðasturlast þannig að þeir hafi neyðst til að leggja hann á baðherbergisgólfið oghandjárna hann fyrir aftan bak. Þar sem áfrýjandi hafi verið sturlaður, látiðófriðlega og sparkað frá sér hafi þeir einnig benslað fótleggi hans.27 B bar fyrir héraðsdómi aðeftir að lögreglumennirnir hefðu komist inn hefðu þeir reynt „eitthvað í smástund að tala við hann í gegnum hurðina og hann ansaði ekki, þá fóru þeir innog tóku hann, tóku hann tökum“. Í fyrrnefndri lögregluskýrslu eru eftirfarandiummæli höfð eftir honum: „Ég hálfsé inn um dyragættina. Þeir voru eitthvaðbúnir að reyna að tala við hann en það hafði ekki virkað. Þeir fara inn og takahann, ég sé ekki þau átök en heyri meira lætin.“28 Af framburðilögreglumannanna og B verður ráðið að áfrýjandi hafi enn verið æstur og íannarlegu ástandi þegar lögregla kom í íbúðina að [...] og er ekkert fram komiðsem haggar því mati lögreglumannanna að við þær aðstæður sem uppi voru hafiverið eðlilegt að standa að handtökunni með þeim hætti sem gert var. 29 Í lögregluskýrslu sem tekinvar af B 3. desember 2013 er sem fyrr segir haft eftir honum að hann hafihálfséð inn um dyrnar inn á baðherbergið. Hann hafi ekki séð átökin þegaráfrýjandi var tekinn en heyrt meira lætin. „Ég hins vegar sé hann þegar hann erí handjárnum liggjandi á gólfinu og sé einn lögreglumann með hnéið í bakinu ámanninum og er að setja hann í handjárn. Ég hafði séð þegar hann féll í gólfið,en lögreglan ætlaði að setja hann í gólfið en það var meira eins og hannlyppaðist í gólfið, eins og kerfið í honum hafi slökkt á sér.“ Eftir það hafihann veitt því athygli að áfrýjandi hreyfði sig ekki og hafi hann því beðiðlögreglu að fara að hnoða áfrýjanda. Í framhaldinu hafi sjúkrabifreið komið ogsjúkraliðar drifið sig inn með öll sín tæki og tól. Lögreglan hafi þá dregiðáfrýjanda fram á gang og verið með hann í lærahæð en áfrýjandi verið háll oglögreglumenn misst takið þannig að hann hafi skollið niður á gólf og hnakkinnlent á flísalögðu gólfinu en þá hafi hann þegar verið meðvitundalaus.Sjúkraliðarnir hafi eftir það tekið við lífgunartilraunum. Síðar í skýrslunnier ritað eftir honum þegar hann er spurður hvort eitthvað sem hann hafi séð tillögreglu hafi valdið því að áfrýjandi missti meðvitund: „Nei ekkert sem ég sá.Þeir voru ekki að reyna að meiða manninn, þeir voru að reyna að ná honum meðgóðu en þó með valdi. Ég sá engan slá til hans eða neitt þannig.“ Við síðariaðalmeðferðina fyrir héraðsdómi bar B: „Sko eins og ég man þetta, þá var einsog hann missti mátt við handtökuna og lyppaðist í gólfið og þaðan fór lögreglanofan á hann til þess að bensla hann.“ Þá bar hann að lögregla hefði beðið hannum að hafa þögn og sitja. Að öðru leyti var framburður B um málsatvik svipaðurog haft var eftir honum í lögregluskýrslunni. Enginn lögreglumannanna kannaðistvið að hafa sett hné í bakið á áfrýjanda þegar hann var handtekinn og lagður ágólfið í baðherberginu en einn þeirra bar fyrir héraðsdómi að lögreglumennirnirhefðu þurft að halda honum niðri. Annar þeirra bar fyrir dómi að þegar búiðhafi verið að leggja áfrýjanda á gólfið hefði hann haldið áfram að reyna aðsparka í þá og frá sér. Hann hafi þá kropið á gólfinu hjá áfrýjanda og haldiðvið hann þannig að hann gæti ekki snúið sér við. Í kjölfarið hafi áfrýjandifengið krampa og byrjað að kasta upp og hafi hann þá sett áfrýjanda á hliðinaen þetta hafi gerst tiltölulega fljótt. Síðan hafi hann heyrt að áfrýjandi hafihætt að anda og hann þá strax athugað með púls hans. Hann hafi ekki fundið púlsog þá losað um handjárnin og byrjað endurlífgun. Þá hafi verið búið að kalla ásjúkrabifreið. Einn lögreglumannanna sem gaf skýrslu vildi ekki útiloka að þeirhefðu misst áfrýjanda í gólfið þegar þeir báru hann út af baðherberginu, hinirkönnuðust ekki við það. Sá lögreglumaður bar hins vegar að þegarlögreglumennirnir hefðu verið komnir með áfrýjanda inn á ganginn fyrir framanbaðherbergið hafi áfrýjandi legið á bakinu og þá hafi hann horft á „slokkna áhonum“. Hann lýsti því nánar svo: „sé að það réttist úr, hann svona spennistallur upp og réttist úr ristunum á honum og svo bara er eins og að tappinn sétekinn úr, eða já svo slokknar á honum í framhaldinu af því.“ Umræddurlögreglumaður bar þó að baðherbergið hefði verið lítið og hann minnti að hann„hafi nú bara farið fram til þess að búa til pláss fyrir mennina sem voru aðeiga við hann og svo komu þeir með hann fram“. Hinir þrír lögreglumennirnirbáru á annan veg. G lýsti aðstæðum við handtökuna þannig: „Það var bleyta út umallt og það var, þetta var mjög þröngt og við hefðum, það var mjög sleiptþarna. Þannig að ég mundi segja að við pössuðum, við vorum þrír, höfðum góðastjórn á honum allan tímann. Þannig að þetta, við misstum aldrei, við misstumaldrei stjórn á handtökunni, þannig að ég mundi segja að hún hafi verið eðlilegað öllu leyti miðað við aðstæður.“ H lögreglumaður lýsti handtökunni hins vegarsvo: „en ég man að hann var bara sem sagt færður í tök, við reyndum að tryggjahandleggi og hann svona braust um og þá rann hann á gólfið og þar hélthandtakan áfram og hann svona sparkaði í okkur líka og þá var ákveðið að kastaá fæturna og tryggja þær og okkur.“30 Nokkuð erfitt er að metahvað B sá í raun af því sem gerðist inni á baðherberginu en hann var ekki þarinni þegar atburðirnir áttu sér stað heldur sá hann hluta af atburðarásinni innum baðherbergisdyrnar þar sem að minnsta kosti fjórir lögreglumenn og áfrýjandivoru staddir. Hann kvaðst ekki hafa séð þegar lögreglumennirnir tóku áfrýjandatökum en hins vegar þegar hann var færður í handjárn. 31 Við mat á sönnunargildiframburðar lögreglumannanna fjögurra verður að líta til 59. gr. laga nr.91/1991 og þess að þeir voru starfsmenn stefnda og gætu auk þess haft nokkrahagsmuni af úrslitum málsins. Þá var talsvert ósamræmi í framburði þeirra umnokkur atriði og þá yfirleitt þannig að einhver einn þeirra bar á annan hátt enhinir þrír um einstök atriði. Við mat á framburði þeirra verður jafnframt aðlíta til þess að þröngt var á baðherberginu og þeir voru ekki allir þar innisamtímis. Þá var mjög langt um liðið frá atburðum þegar þeir gáfu skýrslu fyrirdómi. Við mat á sönnunargildi framburðar vitnisins B er hins vegar til þess aðlíta að ekki hefur verið sýnt fram á að hann hafi nein tengsl við áfrýjanda eðahagsmuni af úrslitum málsins. Hins vegar var hann ekki inni á baðherbergi þegaráfrýjandi var tekinn tökum en sá hluta atburða inn um dyrnar á baðherberginuþar sem fjöldi lögreglumanna var auk áfrýjanda. Þá bar hann sjálfur að hafavikið frá til að hleypa sjúkraliðum inn í íbúðina. 32 Í innlagnarnótu ágjörgæsludeild 11. maí 2010 var ritað að áfrýjandi hefði við komu þangað veriðmeð rispur á öxlum og kvið en ekki önnur áverkamerki. Læknisfræðileg gögn bendaþví ekki til þess að áfrýjandi hafi fengið áverka eftir fall við eða eftirhandtökuna eða að valdbeiting lögreglu hafi farið fram með harkalegum hætti. 33 Þegar framburðurlögreglumannanna fjögurra fyrir dómi er virtur heildstætt og borinn saman viðframburð vitnisins B verður helst ráðið að tveir lögreglumenn hafi tekið hvor ísinn handlegg áfrýjanda þar sem hann sneri baki við þeim í sturtunni og ætlaðað taka hann þannig aftur á bak. Áfrýjandi hafi hins vegar barist um, mögulegarunnið til þegar hann var lagður á baðherbergisgólfið. Áfrýjandi hafi veriðfærður í handjárn liggjandi á grúfu og haldið þar niðri. Fyrir liggur að settvoru bensli á fætur áfrýjanda þar sem hann sparkaði frá sér og verður að ætlaað það hafi verið eftir að hann var færður í gólfið. Frásögn B um að hann hafiséð áfrýjanda lyppast í gólfið inni á baðherberginu og að slokknað hafi á honumsamrýmist ekki þeirri frásögn hans að hann hafi ekki séð þegar lögreglan tókáfrýjanda tökum og að atburðarásin hafi tekið mjög skamman tíma. Með hliðsjónaf því og að teknu tilliti til framburðar allra fjögurra lögreglumannannaverður að leggja til grundvallar að áfrýjandi hafi hætt að anda og farið í hjartastoppliggjandi á grúfu inni á baðherberginu eftir að hann hafði verið færður íhandjárn og fótbensli. Af framburði B og þriggja lögreglumanna verður ráðið aðþegar áfrýjandi hætti að anda og hjartsláttur stöðvaðist hafi verið losað umhandjárn, hann settur á bakið og lögreglumaður byrjað hjartahnoð inni ábaðherberginu. Er það í samræmi við framburð eins lögreglumannanna þriggja ogverður það lagt til grundvallar. Síðan hafi bráðaliðar komið á vettvang meðsjúkrabifreið og tekið við lífgunartilraunum. Þrír lögreglumannanna báru aðáfrýjandi hefði verið færður úr baðherberginu fram á gang meðan álífgunartilraunum stóð en sá fjórði bar að allar lífgunartilraunir hefðu fariðfram inni á baðherberginu. Frásögn eins lögreglumanns styður framburð B um að áfrýjandikunni að hafa fallið á gólfið og lent á hnakkanum þegar hann var borinn fram ágang. Um það atriði er hins vegar til þess að líta að þegar framburðurlögreglumannanna og B er virtur heildstætt þykir ljóst að þetta ætlaða atvikhafi ekki átt sér stað fyrr en eftir að hjarta áfrýjanda stöðvaðist ogendurlífgunartilraunir voru hafnar.34 Af hálfu áfrýjanda hefurverið vísað til þess að gögn málsins séu misvísandi um það hversu lengiendurlífgun hafi staðið yfir áður en hjarta áfrýjanda byrjaði að slá á ný enýmist hafi verið skráð að endurlífgun hafi tekið 20 eða 25 mínútur. Þar semfyrir liggur að sjúkraliðar komu á vettvang mjög skömmu eftir að hjartaáfrýjanda stöðvaðist og tóku við endurlífgun af lögreglumönnum, sem ekki höfðueftir það afskipti af endurlífgun og læknismeðferð áfrýjanda, verður ekki séðað umrætt vafaatriði hafi nokkra þýðingu við úrlausn þess hvort stefndi beriskaðabótaábyrgð á heilsutjóni áfrýjanda.35 Með vísan til þess að viðkomu áfrýjanda á sjúkrahús fundust engir áverkar á honum sem bent gætu til þessað valdbeitingu umfram það sem nauðsynlegt var hafi verið beitt við handtökuhans svo og framburðar B og lögreglumannanna fyrir héraðsdómi er ekkert framkomið sem bendir til annars en að við handtökuna hafi verið viðhaft þaðmeðalhóf sem mælt er fyrir um í 2. mgr. 93. gr. laga nr. 88/2008. Þá bendirheldur ekkert til annars en að við handtökuna og notkun handjárna og fótbenslahafi lögreglumenn fylgt ákvæðum 4. og 5. gr. fyrrnefndra reglna um valdbeitingulögreglumanna og meðferð og notkun valdbeitingartækja og vopna semdómsmálaráðherra setti 22. febrúar 1999. Jafnframt er ekki annað í ljós leitten að lögreglumennirnir hafi gert allt, sem hægt var að ætlast til af þeimmiðað við aðstæður, til þess að tryggja að áfrýjandi skaðaðist ekki viðhandtökuna. 36 Áfrýjandi hefur því ekkisýnt fram á að lögreglumennirnir hafi við handtökuna brotið gegn lögum eðaverklagsreglum sem um slíka valdbeitingu gilda og ekki heldur sýnt fram á aðþeir hafi ekki gætt nauðsynlegs meðalhófs við handtökuna eða að háttsemi þeirrageti með öðrum hætti talist saknæm. 37 Ekki verður því fallist ákröfu áfrýjanda um viðurkenningu á skaðabótaskyldu stefnda á varanlegulíkamstjóni áfrýjanda á grundvelli almennu skaðabótareglunnar. 38 Sem fyrr segir reisiráfrýjandi kröfu sína um viðurkenningu á skaðabótaskyldu stefnda jafnframt á 3.mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008, áður 3. mgr. 228. gr. laganna. Í ákvæðinu segirmeðal annars að hafi maður ekki verið borinn sökum í sakamáli eigi hann engu aðsíður rétt til bóta ef hann hefur beðið tjón af þeim aðgerðum sem taldar eruupp í 2. mgr. greinarinnar. Í 2. mgr. segir að dæma skuli bætur vegna aðgerða samkvæmtIX.-XIV. kafla laganna en ákvæði XIII. kafla eiga við um handtöku. Þóttáfrýjandi hafi öðrum þræði verið handtekinn vegna gruns um refsiverða háttsemiog hann þannig haft stöðu sakbornings við handtökuna liggur fyrir að lögreglahefur ekki tekið af honum skýrslu sem sökuðum manni. Í gögnum málsins kemurjafnframt fram að löglærður fulltrúi lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu hefðisíðar tekið ákvörðun um að hætta rannsókn málsins en sú ákvörðun virðist ekkihafa verið kynnt áfrýjanda. Af hálfu stefnda hafa ekki verið gerðarathugasemdir við að bótaskylda hans geti verið reist á 3. mgr. 246. gr. ogverður leyst úr málinu á þeim grundvelli, enda enginn efnislegur munur sem hérskiptir máli á bótarétti handtekins manns samkvæmt því ákvæði og 1. mgr.greinarinnar sem fjallar um bótarétt þess sem hefur verið borinn sökum ísakamáli en í því ákvæði er einnig vísað til 2. mgr. Í báðum tilvikum gildir súregla að fella má niður bætur eða lækka þær ef bótakrefjandi hefur valdið eðastuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisir kröfu sína á.39 Eins og fram kemur ífyrrnefndum dómi Hæstaréttar í máli þessu er það frumskilyrði þess aðbótaskylda verði felld á stefnda að tjón liggi fyrir í skilningiskaðabótaréttar og að orsakatengsl teljist sönnuð milli þess tjóns áfrýjanda oghinnar ætluðu skaðabótaskyldu háttsemi starfsmanna stefnda.40 Til þess að orsakatengslteljist vera milli atburðar og tjóns þannig að til bótaábyrgðar leiði er þessað jafnaði krafist að atburðurinn hafi verið nauðsynlegt skilyrði fyrirtjóninu. Þess er hins vegar ekki krafist að orsök sé nægjanlegt skilyrði tjóns.Þegar metið er hvort orsakasamband sé til staðar í þessum skilningi eru þannigbornar saman tvær atburðarásir, önnur með umræddum atburði og hin án hans. Efniðurstaða þessa samanburðar er sú að sýnt þyki að tjónið hefði orðið þótt hinnumræddi atburður hefði ekki verið liður í atburðarásinni teljast orsakatengsl íþessum skilningi ekki til staðar milli atburðarins og tjónsins og þar afleiðandi ekki um að ræða bótaskyldu þess sem ber ábyrgð á atburðinum þótt hannkunni að teljast viðbótarorsök. 41 Ef hins vegar þykir sýnt aðfleiri en einn atburður eða ástand hafi átt þátt í tjóni og tjónið hefði ekkiorðið nema fyrir samspil þessara orsakaþátta geta þeir sem ábyrgð bera á þeimþáttum borið óskipta bótaábyrgð á tjóninu. 42 Samkvæmt því sem rakið hefurverið hér að framan þykir sannað að hjarta áfrýjanda hætti að slá meðan áhandtöku hans stóð og að hann varð fyrir stórfelldu heilsutjóni vegna öndunar-og hjartastopps. Enda þótt handtaka áfrýjanda hafi þannig óumdeilanlega veriðliður í þeirri atburðarás sem leiddi til tjóns áfrýjanda nægir það ekki tilþess að unnt sé að slá því föstu að handtakan teljist orsök tjónsins ískilningi skaðabótaréttar.43 Það er hlutverk dómstóla aðleggja endanlegt mat á hvort nægileg sönnun um orsakatengsl sé fram komin ímáli, þar á meðal að skera úr um hvað teljist sannað um hvert það atriði semmáli skiptir við mat á því hvort orsakatengsl hafi verið til staðar. Þegar mater lagt á hvort orsakatengsl hafi verið milli handtöku áfrýjanda og tjóns þesssem hann varð fyrir vegna hjartastopps við handtökuna þarf að taka afstöðu tilýmissa atriða, þar á meðal atriða sem þörf er á sérkunnáttu á sviði læknisfræðitil að leysa úr en jafnframt til þess hvað teljist sannað um önnur atriði enlæknisfræðileg. 44 Í málinu liggja fyrir fjórarmatsgerðir lækna sem áfrýjandi hefur aflað meðal annars í því skyni að tryggjasér sönnun um orsakatengsl milli handtökunnar og þess heilsutjóns sem leiddi afhjartastoppi við handtökuna. 45 Um er að ræða einayfirmatsgerð þriggja lækna, undirmatsgerð tveggja lækna, undirmatsgerð læknisog lögfræðings og undirmatsgerð eins læknis. 46 Lagt var fyrir matsmennina Ihjartalækni og J lögmann að svara eftirfarandi spurningum sem settar voru framum orsakatengsl í matsbeiðni áfrýjanda 29. nóvember 2012: „1. Hvortorsakatengsl séu til staðar á milli valdbeitingu lögreglu gegn matsbeiðandaumrætt sinn og þess líkamstjóns sem hann varð fyrir. 2. Ef svarið við spurningunr. 1 er nei; hver sé líklegasta orsök þess líkamstjóns sem matsbeiðandi varðfyrir umrætt sinn.“ Svar matsmanna við fyrri spurningunni var að matsmenn telduekki vera orsakatengsl þarna á milli. Þeir benda þó á að þekkt sé að þeireinstaklingar sem eru í annarlegu ástandi og beittir valdi fari í hjartastoppog er þá oft einhver hækkun á vöðvaensímum. Síðari spurningunni svöruðumatsmenn þannig að líklegasta orsök hjartastoppsins hafi verið „það sturlunareða geðrofsástand sem hann virtist vera í ásamt lífshættulegri brenglun ásýrustigi blóðs og gríðarlegri hækkun á vöðvaemsímum. Allt þetta má að matimatsmanna tengja við ofneyslu hans á orkugeli/orkudrykkjum í aðdragandatjónsatburðar.“ Matsmenn töldu að ekkert í gögnum málsins benti tilorsakatengsla milli valdbeitingar lögreglu og þess líkamstjóns sem áfrýjandihafi orðið fyrir og töldu ósennilegt að áfrýjandi hefði getað lifað með svolágt sýrustig sem greindist hjá honum. Þá töldu þeir ósennilegt að sú miklahækkun sem mælst hefði á vöðvaensímum við komu á spítalann hafi eingöngu stafaðaf átökum áfrýjanda við lögreglu og líklegra að miklar æfingar í aðdragandatjónsatburðar og athafnir hans sama dag og tjónsatburður varð hafi átt stærriþátt.47 Áfrýjandi lagði fyrirundirmatsmennina K geð- og embættislækni og L lyf- og hjartalækni og síðaryfirmatsmennina M lyf- og hjartalækni, N geðlækni og O taugalækni að svaraeftirfarandi matsspurningum: „1. Hvort valdbeiting lögreglunnar er stefnandivar handtekinn, geti verið einn af orsakavöldum þess, að stefnandi fór íhjartastopp, hinn 11.5.2010. Ef svarið er jákvætt, er þess beiðst að matsmenngreini á milli orsaka líkamstjónsins. 2. Hvort efnið Agel, sem minnst er á ílögregluskýrslu og talið er, að stefnandi hafi tekið inn í óhóflegu magni fyrirtjónsatburðinn, sbr. fyrirliggjandi matsgerð, hafi að geyma efni sem getiorsakað það eitt og sér, að stefnandi/matsbeiðandi hafi farið í hjartastopp. 3.Hvort matsbeiðandi hefði farið í hjartastopp ef ekki væri fyrir valdbeitingulögreglunnar í umrætt sinn. 4. Hvort líklegt sé, að stefnandi/matsbeiðandihefði orðið fyrir hjartastoppi, ef hann hefði fengið að halda áfram óáreittur ísturtunni, hefði fengið að klára það verk, og ekki hefði komið til að hannhefði verið handtekinn á þeim stað af lögreglu, með þeim hætti sem gert var ogá þeirri stundu.“48 Í matsgerð 11. júní 2016svöruðu undirmatsmennirnir fyrstu matsspurningunni um orsakatengsl millihandtöku og tjóns áfrýjanda neitandi. Þeir svöruðu annarri matsspurningunnieinnig neitandi og töldu sig ekki sjá að Agel væri til þess fallið að valdahjartastoppi en gætu ekki fullyrt um slíkt, væri það tekið í gríðarlegu magni.Þriðju spurningunni svöruðu þeir þannig að þeir teldu líkurnar á því aðmatsbeiðandi hefði farið í hjartastopp, þótt valdbeiting hefði ekki komið til,auknar vegna hins öra ástands hans rétt fyrir tjónsatburð. Fjórðu spurningunnisvöruðu þeir játandi. Í rökstuðningi matsmanna kemur fram að engin rafvirknihafi verið í hjarta áfrýjanda við fyrstu greiningu og það gæti bent til þess aðhjartastoppið hefði orðið í kjölfar öndunarstopps. Öndunarstoppið hefði komiðtil vegna krampa og uppkasta við það að matsbeiðanda svelgdist á og hlutimagainnihalds hafi farið í öndunarfærin. Hins vegar gætu krampar og ástæðauppkasta tengst mikilli áreynslu í átökum við lögreglu þegar hann hafi verið ímjög örvuðu ástandi. Ástæða þessa örvaða ástands væri hins vegar ekki þekkt ogundirliggjandi ástæða gæti líka ein og sér hafa valdið krömpum og uppköstum meðsömu hættu á ásvelgingu og öndunarstoppi. Allt eins mætti færa líkur að því aðlögregla hafi bjargað matsbeiðanda og hinu að hún hafi valdið honum tjóni. Íljósi kringumstæðna væri það álit matsmanna að aðgerðir lögreglu hafi veriðnauðsynlegar björgunaraðgerðir. 49 Í yfirmatsgerð 1. mars 2017svöruðu yfirmatsmenn fyrstu matsspurningunni þannig: „Miðað við það sem sagt erfrá hér að ofan um aukna hættu á hjartastoppi við aðstæður þar sem hefur veriðnauðsynlegt að beita valdi, telja yfirmatsmenn það vera líklegt, að valdbeitinghafi átt þátt í að valda hjartastoppinu. Aðrir þættir gætu hafa veriðmeðvirkandi.“ Annarri matsspurningu svöruðu þeir þannig: „Þar sem ekkert kemurfram í gögnum um að umrætt fæðubótarefni innihaldi koffein eða önnur mögulegaskaðleg efni, er ekkert sem bendir til að inntaka af þessu fæðubótarefni hafiátt þátt í að orsaka hjartastoppi yfirmatsbeiðanda, sbr. nánari umfjöllun íyfirmatsgerðinni.“ Þriðju og fjórðu matsspurningunni svöruðu matsmenn á samaveg þannig: „Það er útilokað að svara þessari spurningu játandi eða neitandimeð vissu.“ 50 Í yfirmatsgerðinni erfjallað um ýmsar mögulegar orsakir hjartastopps áfrýjanda, meðal annars inntökuá fæðubótarefninu Agel, lágt sýrustig, hækkun á vöðvaensímum, A- eðaD-vítamíneitrun og öndunarstopp vegna ásvelgingar og töldu yfirmatsmennlíkurnar á að þessir þættir hefðu valdið hjartastoppi litlar. Í rökstuðningikemur meðal annars fram að við uppvinnslu eftir hjartastopp áfrýjanda hafiengin augljós eða ákveðin orsök fyrir atburðinum greinst. Þá töldu þeir engarsannanir fyrir því að áfrýjandi hefði neytt koffíns eða annarra efna sem gætuhafa skapað ofangreindar aðstæður og gátu þess að lyfjaleit við komu ásjúkrahúsið hefði verið neikvæð. Í rökstuðningi yfirmatsmanna segir enn fremur:„Þekkt er að líkamleg valdbeiting á órólegum einstaklingum geti leitt tilhjartastopps. Þessu hefur verið lýst einkum í tengslum við handtökurlögreglumanna […] og við meðferð órólegra geðsjúklinga. […] Valdbeiting semfelst í því að reigja hálsinn á ákveðinn hátt og/eða halda manni niðri geturtruflað öndun verulega vegna þess að háls lokast og/eða þind getur ekki sinntöndunarhreyfingum. Afleiðing af slíkri valdbeitingu getur verið köfnun og svohjartastopp. […] Það er óumdeilt að valdi var beitt í umræddu tilfelli, þóvissulega sé ómögulegt að vita nákvæmlega hvaða tökum var beitt og hvaða beinuáhrif þau höfðu á líkamsstarfsemi yfirmatsbeiðanda. Það er einnig óumdeilt aðyfirmatsbeiðandi var á þessum tíma órólegur og æstur. Í ljósi atburðarásarinnarverður að teljast líklegt að valdbeiting hafi átt þátt í hjartastoppinu.“ Vísaðer til ýmissa fræðigreina í þessum rökstuðningi.51 Í matsgerð sem áfrýjandiaflaði í dómsmáli gegn Verði tryggingum hf. vegna sama tjónsatburðar, en húnhefur verið lögð fram í máli þessu, svaraði matsmaðurinn P eftirfarandi tveimurmatsspurningum: „1. Hvort og að hvaða leyti viðbrögð stefnanda/matsbeiðandahafi verið ósjálfráð, er hann var handtekinn þann 11. maí 2010. 2. Hvert hafiverið andlegt [ástand] stefnanda/matsbeiðanda, er hann var handtekinn og aðhvaða leyti hann hafi getað gert sér grein fyrir gerðum sínum og afleiðingumþeirra.“ Svör matsmannsins við fyrri matsspurningunni voru eftirfarandi: „Einsog fram kemur í matsgerðinni er það álit undirritaðs að A hafi verið haldinngeðrofi og síðan mjög miklu óráði í kjölfar alvarlegra veikinda sem lýst erþegar hann var handtekinn hinn 11. maí 2010. Öll viðbrögð hans og raunar gerðireins og lýst er hafa að mati undirritaðs verið algjörlega ósjálfráð.“ Síðarimatsspurningunni svaraði hann þannig: „Í matsgerðinni kemur fram lýsing á mjögalvarlegu andlegu ástandi A umræddan dag og það er álit undirritaðs að A hafienga grein gert sér fyrir gerðum sínum og afleiðingum þeirra.“ Í rökstuðningimatsmanns kemur meðal annars fram að ekki hafi verið hægt að fá fram neina söguum geðsjúkdóma í ætt, engar geðsveiflur og haft er eftir áfrýjanda og föðurhans að hann hefði alltaf verið mjög virkur í íþróttum og líkamlega hraustur,jákvæður og með jafnaðargeð. Hann hafi þó verið farinn að nota ólögleg lyf 15ára að aldri og farið í meðferð hjá SÁÁ þegar hann var 15 eða 16 ára. Matsmaðurtaldi að ástand áfrýjanda, eins og því hefði verið lýst, félli vel að lýsingu ásjaldgæfu heilkenni „Lethal Catatonia“ sem skiptist í hægara form og munsjaldgæfara æsingsform. Þetta heilkenni kæmi helst fyrir hjá ungum einstaklingum.Áður hefði verið talið að þetta væri undirgerð af geðklofa en nú væri talið aðþetta gæti komið fyrir hjá einstaklingum með ýmsa sjúkdóma, sérstaklegageðhvörf. Orsakir ástandsins væru óþekktar og ekki skýrðar. Æsingsformiðeinkenndist af miklum hreyfióra, hækkuðum hita, breytingu á meðvitund ogtruflun í ósjálfráða taugakerfinu og gæti ástandið leitt til dauða á skömmumtíma. Í sumum rannsóknum hefði dánartíðni verið talin 20-30%. Lýst hafi veriðfjölgun hvítra blóðkorna og hækkun á vöðvaensímum sem gæti leitt tilnýrnabilunar. 52 Umræddir matsmenn komu allirfyrir dóm í héraði við fyrri aðalmeðferð málsins og gáfu skýrslu. Undirmatsmenn voru meðal annars bornar niðurstöður annarra matsgerða. Þannig varyfirmatsmaðurinn M spurð hvort niðurstöður P breyttu eitthvað forsendumyfirmatsins. Hún svaraði því að áfrýjandi hefði augljóslega verið í einhverskonar óráðsástandi áður en hann fékk hjartastopp og að því leyti væruyfirmatsmenn sammála P. Yfirmatsmaðurinn O kvað tilgátu P nýja ogathyglisverða, kvað hana hugsanlega og að sér hefði ekki hugkvæmst sámöguleiki. Hann kvað „Lethal Catatonia“ hins vegar mjög sjaldgæft ástand ogekki eins líklega skýringu og niðurstöðu yfirmatsins. Þá fjallaði hann umniðurstöður undirmats læknanna K og L og taldi skýringar þeirra áhjartastoppinu ólíklegar. Nánar um það sagði hann meðal annars: „En sem sagtþessi streituástand veldur, telja menn líklegast auknu losun noradrenalín og þáer spurning, hvað eru meiri líkur og hvað eru minni líkur af því að honum varsnúið þetta hratt uppá hlið, þetta vel upp á hlið af því að það náði sem sagtað hérna, að hreinsa loftvegi, þá finnst okkur samkvæmt því sem við sjáum ílýsingu, það vera minni líkur á að það sé það sem veldur því og þá höldum viðokkur við að þá stendur uppi að líklegra er að þetta hafi verið þessi viðbrögðvið höftunum, heftingu.“ 53 Í framburði matsmannsins L fyrirhéraðsdómi kom eftirfarandi fram: „Já sko sagan öll er mjög ruglingsleg ogónákvæm og tímafaktorar ónákvæmir, oft er erfitt að átta sig á hvað kemur fyrst.Sem læknir þá reyni ég að upphugsa allar mögulegar orsakir, ekki einungis þærsem passa inn í mína nálgun eða fyrirfram gefna ástæðu, eða líklegustu ástæðu.Ekki er ljóst samkvæmt sögunni hvenær matsbeiðandi missir meðvitund, er þaðþegar hann liggur á, eða lyppaðist hann niður þegar hann var í fanginu álögreglumönnunum og kastar hann t.d. upp áður eða eftir að hann missirmeðvitund. Ef að uppköst eða ásvelging hefur valdið öndunarstoppi og síðarhjartastoppi, þá eru átökin við lögreglu líklegasti orsakavaldurinn. Hins vegareins og kemur fram í yfirmati er það ólíklegt sem frumorsök og meðal annarsþess vegna er ólíklegt að hjartastoppið sé eingöngu vegna átaka við lögreglu ogég segi eingöngu og ætla aðeins að fá að útskýra það. Matsbeiðandi hann er meðundirliggjandi ástand sem er lífshættulegt, þetta kemur einnig fram í sérstökumati P geðlæknis og hann kallar þetta ástand „Lethal Catatonia“ og er þettaástand í sjálfu sér lífshættulegt og í sumum rannsóknum hefur dánartíðnin verið20 til 30 prósent og ég held að það sé best að útskýra þessa hugsun okkar ogskilning með öðru dæmi og það er að bráð kransæðastífla, t.d. er lífhættuleg oggetur valdið skyndidauða, en einstaklingur sem er með bráða kransæðastíflu oglendi í mikilli áreynslu, er þó líklegri til að deyja skyndidauða og er á þáástæðan fyrir skyndidauðanum þessi bráða kransæðastífla, eða þessi miklaáreynsla sem hann lendir í og það er megin ástæða niðurstöðu okkar að það erekki hægt að aðskilja þetta.“ 54 Samkvæmt því sem rakið erhér að framan er ósannað að áfrýjandi hafi verið handtekinn með harkalegumhætti þótt valdi hafi vissulega verið beitt. Þótt ekki hafi tekist að upplýsameð óyggjandi hætti við hvaða aðstæður öndun og hjartsláttur áfrýjandastöðvaðist þykir samkvæmt framansögðu rétt að leggja til grundvallar að þaðhafi gerst eftir að áfrýjandi hafði verið handjárnaður og færður í fótbensli. Ekkerter fram komið sem bendir til þess að þrengt hafi verið að öndunarvegi áfrýjandavið handtökuna. Í ljósi framburðar B um að hann hafi heyrt en ekki séð hvaðfram fór á baðherberginu þegar áfrýjandi var handtekinn en síðar íatburðarásinni fylgst með framan af gangi er gegn neitun allra fjögurralögreglumannanna ekki nægilega í ljós leitt að þeir hafi rekið hnéð í bak áfrýjandaog heldur ekki að þrýst hafi verið á bak hans eða honum haldið niðri af slíkuafli að truflað hafi öndun hans. 55 Við mat á innbyrðis þýðinguframangreindra fjögurra matsgerða verður að líta til þess að yfirmatsgerð er aðjafnaði talin hafa meira sönnunargildi en undirmatsgerð. Við það mat verður þójafnframt að líta til þess að spurningar þær sem lagðar voru fyrirundirmatsmenn í síðastnefndu tveimur undirmötunum voru ekki þær sömu og svaraðvar í yfirmatsgerð og þess að ekki hefur verið óskað yfirmats vegna þessaratveggja undirmatsgerða. Þá verður að líta til þess að stefndi var ekki matsþolií matsgerð þeirri sem P geðlæknir vann.56 Allar matsgerðirnar eruhaldnar þeim annmarka að í þeim álykta matsmenn um hvað rétt sé að leggja tilgrundvallar um ýmis önnur atriði en sérkunnátta þeirra nær til og reisa síðanniðurstöður sínar um læknisfræðileg atriði meðal annars á slíkum ályktunum. Þarsem matsmenn ganga þannig út frá talsvert mismunandi forsendum um staðreyndirmálsins og komast að mjög mismunandi niðurstöðum um líklegar orsakirhjartastoppsins og um orsakatengsl verður litið til þeirra allra við úrlausnmálsins og jafnframt þeirra skýringa sem matsmennirnir gáfu fyrir héraðsdómi ániðurstöðum sínum. 57 Af öllum matsgerðunum verðurráðið að það sé mjög sjaldgæft að ungur maður sem ekki hefur sögu um neina þásjúkdóma sem skýrt geta skyndilegt hjartastopp, verði fyrir því og jafnframt aðmjög sjaldgæft sé að slíkt gerist við handtöku. Í þessum matsgerðum setjamatsmenn fram mjög ólíkar tilgátur um orsakir öndunar- og hjartastoppsáfrýjanda byggðar á ályktunum sínum um atvik í aðdraganda þess og hvenær þaðátti stað. Jafnframt eru matsmenn ósammála um hversu líklegar einstaka tilgáturséu. Í öllum matsgerðunum er látið að því liggja með einum eða öðrum hætti aðlíklegt sé að það annarlega ástand sem áfrýjandi var í þegar hann varhandtekinn hafi verið frumorsök þess að hjarta hans stöðvaðist. Hvernigáfrýjandi komst í þetta annarlega ástand og hversu lengi það hafi staðið hafamatsmenn ekki treyst sér til að svara af neinu öryggi. Jafnframt verður ráðiðaf öllum matsgerðunum að ofsafengin viðbrögð áfrýjanda við handtökunni hafi áttþátt í eða aukið líkurnar á að hjarta hans stöðvaðist. Af matsgerðunum öllumverður þannig ráðið að handtaka áfrýjanda og viðbrögð hans sjálfs við hennihafi verið þáttur í því hvernig fór. Matsmenn eru hins vegar ósammála um hvaðaatriði tengd handtökunni sé líklegast að hafi átt mestan þátt í öndunar- oghjartastoppinu. 58 Þegar rökstuðninguryfirmatsmanna er metinn í heild virðist ljóst að sú niðurstaða þeirra aðlíklegt sé að valdbeiting lögreglu hafi átt þátt í hjartastoppinu sé fengin meðþví að útiloka aðra mögulega orsakaþætti. Þá virðist niðurstaða matsmanna verafengin með því að álykta sem svo að þar sem valdbeiting átti sér stað og þekktsé að valdbeiting geti valdið hjartastoppi við ákveðnar aðstæður, sérstaklegaef sá sem beittur er valdi er órólegur eða æstur eins og áfrýjandi hafi verið,sé líklegt að handtakan hafi átt þátt í hjartastoppinu. Það veikir talsvertröksemdafærslu yfirmatsmanna að þeir telja ómögulegt að vita nákvæmlega hvaðatökum hafi verið beitt við handtökuna og hvaða beinu áhrif þau höfðu álíkamsstarfsemi áfrýjanda. Þessi röksemdafærsla gæti þannig átt við öllhjartastopp sem verða við handtöku á órólegum einstaklingum án tillits tilatvika að öðru leyti. Niðurstöður og rökstuðningur yfirmatsmanna er ekki svoafdráttarlaus að yfirmatsgerðin verði talin hnekkja niðurstöðum og rökstuðningií undirmatsgerð þeirra K og L eða öðrum framlögðum matsgerðum.59 Samkvæmt framansögðu verðaþær ályktanir dregnar af matsgerðunum að líklegast sé að það annarlega ástandsem áfrýjandi var í við handtökuna hafi verið frumorsök þess að hjarta hansstöðvaðist við handtökuna. Matsmennirnir eru hins vegar ekki sammála um hvort ogþá hversu líklegt sé að hjarta áfrýjanda hefði stöðvast vegna þessararfrumorsakar enda þótt ekki hefði komið til handtökunnar. Af matsgerð I og Jverður ráðið að þau útiloka ekki að handtakan hafi átt þátt í hjartastoppinu enathafnir hans í aðdragandanum, miklar æfingar, lítill svefn og inntaka á Agelieigi stærri þátt. Matsmaðurinn P taldi líklegt að áfrýjandi hefði verið meðheilkenni sem 20 til 30% líkur væru á að drægju menn til dauða.Undirmatsmennirnir K og L töldu ástand áfrýjanda þegar hann var handtekinnlíklegustu skýringuna á hjartastoppinu sem þeir töldu að hefði orðið viðásvelgingu þegar áfrýjandi fékk krampa og uppköst. Var niðurstaða þeirra sú aðlíklegt væri að þessir orsakaþættir hefðu leitt áfrýjanda til dauða ef ekkihefði komið til þess að hann hefði verið handtekinn. Yfirmatsmenn töldu ekkiunnt að svara af öryggi spurningum áfrýjanda um líkur þess að hjarta áfrýjandahefði stöðvast þótt ekki hefði komið til handtökunnar og leysir yfirmatið þvíekki úr því álitaefni hvort handtaka áfrýjanda hafi verið nauðsynlegt skilyrðiþess að hjarta hans stöðvaðist og hann varð fyrir heilsutjóni. 60 Þótt enginn matsmanna hafiútilokað að atriði sem áttu sér stað við handtökuna og það geðrofsástand semáfrýjandi var í við handtökuna hafi átt þátt í að hjarta áfrýjanda stöðvaðistverður sú ályktun hvorki dregin af matsgerðunum, framburði matsmanna fyrir dóminé öðrum sönnunargögnum að líklegra sé en ekki að hjarta áfrýjanda hefði ekkistöðvast ef ekki hefði komið til handtökunnar.61 Sönnunarbyrði um að tiltekinháttsemi þess sem tjónþoli beinir bótakröfu að hafi orsakað tjón hans hvílir aðjafnaði á tjónþola þótt í dómaframkvæmd hafi verið slakað á sönnunarbyrði umorsakatengsl eða henni jafnvel snúið við, til dæmis þegar vinnuveitandi hefurekki hlutast til um rannsókn Vinnueftirlitsins á vinnuslysi og þegar saknæmmistök sérfræðinga þykja sönnuð. Af hálfu áfrýjanda er byggt á því að í máliþessu beri að leggja sönnunarbyrði um orsakatengsl á stefnda þar sem sérstökrannsókn hafi ekki farið fram á því hvernig staðið var að handtökunni.62 Ekki hefur verið upplýst afhálfu stefnda að sérstök rannsókn hafi farið fram á framkvæmd umræddrarhandtöku og verður að ganga út frá því að svo hafi ekki verið. Engu að síðurliggja samkvæmt framansögðu fyrir ítarlegar lögregluskýrslur um aðdragandahandtökunnar og hana sjálfa. Framburður fjögurra lögreglumanna sem stóðu aðhandtökunni, við aðalmeðferð málsins fyrir héraðsdómi, ber þess skýr merkihversu mikið var þá farið að fenna yfir atburði. Vegna hinna alvarlegu afleiðingaaf hjartastoppi sem áfrýjandi varð fyrir við handtökuna var fullt tilefni tilað rannsaka framkvæmd handtökunnar sérstaklega en ætla má að sú rannsókn hefðigetað varpað skýrara ljósi á hana en framburður lögreglumanna fyrir dómi sjöárum síðar. 63 Þótt verulegur vafi sésamkvæmt framansögðu bæði um staðreyndir málsins og ýmis læknisfræðileg atriðiþykir áfrýjandi, í ljósi þeirra gagna og upplýsinga sem liggja fyrir í málinu,ekki hafa sýnt fram á að skilyrði séu til að láta stefnda bera sönnunarbyrðinaum orsakatengsl. Þótt rétt sé að taka nokkurt tillit til þess að rannsókn fórekki fram á atvikinu þegar metið er hvort áfrýjanda hafi lánast sönnun umatriði sem mögulega hefði verið unnt að upplýsa betur með slíkri rannsókn eruekki efni til þess að slaka verulega á sönnunarkröfum til áfrýjanda umorsakatengsl. 64 Þar sem áfrýjanda hefursamkvæmt framansögðu hvorki lánast sönnun um orsakatengsl milli aðgerðalögreglu við handtöku áfrýjanda og þess heilsutjóns sem hann varð fyrir eðagert nægilega líklegt að slík orsakatengsl séu fyrir hendi eru ekki skilyrðitil að fallast á kröfu hans um viðurkenningu á bótaskyldu stefnda á grundvelli3. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008. Hinn áfrýjaði dómur verður því staðfestur.65 Þar sem veruleg vafaatriðieru í máli þessu verður málskostnaður fyrir Landsrétti felldur niður, sbr. 3.mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991. Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.Málskostnaður fyrir Landsrétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur þriðjudaginn 12. febrúar 2019Mál þetta sem höfðað var 23. október2015 var dómtekið eftir aðalmeðferð þess 10. nóvember 2017. Stefnandi er A,[...] og stefndi er íslenska ríkið. Aðalmeðferð málsins fór fram sem fyrr segirföstudaginn 10. nóvember 2017 og dómur var kveðinn upp 8. desember sama ár.Málinu var áfrýjað til Hæstaréttar sem með dómi sínum fimmtudaginn 1. nóvembersl. ómerkti hinn áfrýjaða dóm og vísaði málinu heim í hérað til löglegrarmeðferðar. Rökstuðningur réttarins fyrir ómerkingu var einkum eftirfarandi: „Með því að niðurstaða héraðsdóms, sem skipaður varsérfróðum meðdómsmönnum, varð eins og áður greinir, var þar í engu fjallað umhvort orsakatengsl voru á milli líkamstjóns áfrýjanda og athafna lögreglu íumrætt sinn og þar með hvort skilyrði 3. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008 ogalmennu skaðabótareglunnar um orsakatengsl væru uppfyllt. Verður af þeim sökumekki hjá því komist að ómerkja hinn áfrýjaða dóm og leggja fyrir héraðsdóm aðtaka málið til meðferðar og dómsálagningar að nýju.“ Ákveðin var því nýaðalmeðferð í málinu sem náðist að koma á 15. janúar sl. Skýrsla var þá tekinaf vitninu B íbúa í íbúð þeirri þar sem handtaka lögreglu átti sér stað ogstefnandi lenti í hjartastoppi, málið síðan flutt í kjölfarið og dómtekið.Aðilar vísa til fyrri framburðar í málinu sem liggur fyrir í útprentun.Kröfugerð og málsástæður eru þær sömu og hafðar voru uppi í málinu fyriraðalmeðferð þess 10. nóvember 2017, utan þess að stefnandi féll fyrirHæstarétti sem og nú, frá kröfu um sérstakar bætur að fjárhæð 3.000.000 krónasamkvæmt a lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 en byggir allt að einukröfu sína á 1. mgr. 90. gr. laga nr. 88/2008 og meginreglum XIII. kaflalaganna.II.Stefnandi gerirþá dómkröfu að viðurkennd verði bótaskylda íslenska ríkisins vegna varanlegs líkamstjóns,sem stefnandi varð fyrir, þegar lögreglan handtók hann þann 11. maí 2010. Þá krefst hannmálskostnaðar að skaðlausu, líkt og eigi væri um að ræða gjafsóknarmál.Stefndi krefst sýknu af kröfumstefnanda og málskostnaðar úr hendi stefnanda.II.Þriðjudaginn 11. maí kl. 11:43 varlögregla að boði fjarskiptamiðstöðvar send að [...] vegna, að sögn, átaka semþar áttu að eiga sér stað. Þá kom fljótlega önnur tilkynning um að maðurvopnaður golfkylfu væri fyrir utan húsið. Einnig var tilkynnt um mann sem væriað rústa íbúð á fjórðu hæð.Er lögreglumenn komu á staðinn varþeim sagt að nakinn maður vopnaður golfkylfu hefði hlaupið í átt að kirkjuskammt frá.Þegar þangað var komið var lögreglutilkynnt af aðilum á vettvangi að maðurinn hefði hlaupið inn í kjallaraíbúð að [...].Knúði lögregla þar dyra og hittihúsráðanda. Tjáði hann lögreglu að stefnandi hefði komið hlaupandi, hálfnakinnog barið á stofugluggann hjá sér og síðan á útidyrnar. Við það hafi makasteinhvers konar sósa á rúðurnar, en húsráðanda virtist maðurinn blóðugur.Kvaðst hann hafa boðið stefnanda aðfara í sturtu og þvo sér. Meðan stefnandi var í sturtunni hafi hann heyrt hannöskra og láta einkennilega.Lögreglumenn kveða að þegar þeir hafikomið inn og farið að sturtunni hafi þeir séð að stefnandi öskraði og lét mjögsérkennilega í kaldri sturtunni. Hann hafi barið í veggi og kúgast.Lögreglumennirnir hafi reynt að ræða við stefnanda en hann hafi ekki veitt þeimneina athygli.Þá var skrúfað fyrir sturtuna og á nýreynt að ræða við stefnanda en hann hafi þá orðið mjög æstur svo að færa þurftihann í handjárn og jafnframt var hann lagður á gólfið. Einnig töldulögreglumennirnir nauðsynlegt að fjötra (bensla) fætur hans því hann sparkaðiítrekað til lögreglumannanna. Var tekin ákvörðun um að fá sjúkrabifreið ávettvang til að kanna með ástand stefnanda.Skömmu síðar byrjaði stefnandi að fákrampa og kasta upp. Færði lögreglumaður hann í hliðarstöðu og losaði handjárnog um fætur. Skömmu síðar hætti stefnandi að anda og hóf lögregla þá straxendurlífgunartilraunir.Sjúkrabifreið kom mjög fljótt ávettvang og tóku þá sjúkraflutningamenn við endurlífgunartilraunum.Eftir um 20-25 mínútur greindist púlsá stefnanda og var hann þá fluttur í forgangi á Landspítalann við Hringbraut.Þeir munir sem stefnandi hafði kastaðfram af svölum við [...] voru ónýtir eftir fallið. Þar á meðal var flatskjár,útvarpstæki, glerplata af stofuborði, sturtuhengi og fleira. Lentu munirnir ápalli á neðstu hæð blokkarinnar og á grasi þar við.Samkvæmt vitni sem kom fyrir lögregluhafði verið reynt að fá stefnanda til að hætta að henda niður hlutum enstefnandi hafi þá komið niður og ógnað nágranna með golfkylfu.Samkvæmt upplýsingum frá móðurstefnanda hafði hann kvöldinu áður verið ásamt systur sinni í mat hjá henni.Hvorug þeirra hafi tekið eftir einhverju óvenjulegu í fari hans, en þettastaðfesti móðirin fyrir dómi. Þá er upplýst að eftir mat hafi stefnandi fariðtil C, vinar síns. Samkvæmt skýrslu C hjá lögreglu, sem tekin var sama dag oghandtakan átti sér stað, kvað C stefnanda hafi komið kvöldið áður og verið framá nótt. Hann hafi í stuttu máli verði gjósandi eins og vitnið orðaði það; veriðör og hreinskilinn. C hafi sofnað og þegar hann hafi vaknað um morguninn hafistefnandi verið farinn. Upp úr hádegi hringdi téður C í Q vin sinn, til aðforvitnast um stefnanda.Þennan sama dag var einnig tekinskýrsla af E, íbúa í íbúð [...], [...]. Kvaðst E allt í einu hafa heyrt dynk ogþá séð að ruslapoki, sem hafði verið hent niður, hafði splundrast. Sá hann aðopinn gluggi var á 4. hæð hússins, en spáði ekki frekar í það. Eftir þetta hafiverið hent niður gardínustöngum, plasmasjónvarpi, hátölurum og fleiru. Fór Eupp á fjórðu hæð og bankaði á dyr íbúðarinnar, sem hann taldi að hlutirnir hafikomið úr. Þar svaraði enginn. Hafi hann svo gengið niður á planið og hittstefnanda þar, sem hann kvað hafa verið beran að ofan í annarlegu ástandi. Munstefnandi hafa náð í golfkylfu inn í bíl og sagt að mikið væri að. Allt væri aðfara til fjandans, en bað E að hringja ekki í lögreglu. Kvað hann stefnandahafa farið út á grasflöt og byrjað að rífa í sundur bréf með Ageli og kreistaþau yfir sig. Hringdi E þá í lögregluna. Þegar stefnandi heyrði í sírenum munhann hafa hlaupið í burtu og benti E lögreglunni þangað sem stefnandi hljóp.F, íbúi á 1. hæð að [...], kveðsthafa séð hálfa búslóð á pallinum hjá sér. Kvaðst hún hafa séð stefnanda ogfannst henni hann „út úr dópaður“. Kvað hún stefnanda hafa haldið á plastbréfummeð hvítum vökva í og hafi sagt, að hann yrði að sprauta úr þessu hér. Kvað húnstefnanda hafa farið í skottið á bílnum sínum, hellt í sig einhverjum vökva ognáð í golfkylfu. Bað stefnandi hana um að fá lánaðan gsm-síma en afþakkað þegarhún bauð honum heimasíma. Eftir það kvað hún hann hafa tekið á rás að leikskólahinum megin við götuna.Í dagbókarfærslu lögreglunnar erskráð að þegar lögreglan kom á staðinn hafi tilkynnandi beint þeim að [...]kirkjunnivið [...] og skýrt frá því að nakinn maður, vopnaður golfkylfu hefði hlaupið íþá átt. Hafi allt verið á öðrum endanum í íbúð stefnanda, talsvert af peningum,ætluð kannabisefni og plöntur lágu á gólfinu. Síðar hafi lögreglan kallað eftiraðstoð en þá var búið að staðsetja stefnanda í íbúð að [...]. Þegar þangað varkomið tók húsráðandi, B, á móti þeim.Í skýrslutöku af B, dagsettri 3.desember 2013, kvaðst hann hafa verið heima hjá sér þennan dag, 11. maí 2010,þegar hann sér mann hlaupa fram hjá glugganum. Kvað hann stefnanda hafa veriðnakinn og farið að maka geli á rúðuna. Kvaðst B hafa kallað á stefnanda ogspurt hvort ekki væri allt í lagi og hvort hann þyrfti aðstoð. B sagðist hafaboðið stefnanda að fara í sturtu. Kvaðst B hafa sagt stefnanda að drífa sig ísturtu og hafi þá tekið eftir því að stefnandi var búinn að læsa útihurðinni.Þegar stefnandi var í sturtunni hafi tveir lögreglumenn bankað á gluggann.Opnaði B fyrir þeim og spurðu lögreglumennirnir tveir hvort hann hefði séð„strípaling á vappi“. B svaraði því játandi og kvað stefnanda vera í sturtu hjásér. Kvaðst hann ekki þekkja stefnanda en tók það fram að hann teldi sér ekkistafa hætta af honum. Hafi stefnandi greinilega verið í miklu andlegu uppnámiog kallað eitthvað úr sturtunni, en B kvaðst ekki hafa heyrt orðaskil. Sagðist Bsíðan hafa séð inn um dyragættina, eftir að lögreglumennirnir voru búnir aðopna lásinn til að komast inn á baðherbergið, þar sem stefnandi hafi verið ísturtu. Lögreglan hafi farið inn og tekið á manninum. B kvaðst ekki hafa séðátök í sturtuherberginu en heyrt lætin. B sagðist hafa séð stefnanda íhandjárnum, liggjandi á gólfinu og lögreglumann með hnéð í bakið á honum aðhandjárna hann. Kvaðst B hafa séð stefnanda þegar hann féll í gólfið og þaðhafi verið eins og hann lyppaðist niður „eins og kerfið í honum hafi slökkt ásér“. Hafi stefnandi ekki hreyft sig og hafi B því beðið lögreglumennina um aðhnoða stefnanda. Kvað hann lögregluna á sama tíma hafa áttað sig á að maðurinnbarðist ekki lengur á móti. Hafi B þá farið að útidyrunum, séð sjúkrabíl ogveifað honum að koma. Sjúkraflutningamenn hafi þá komið inn með sín tæki ogtól. Kvað hann lögregluna þá hafa ætlað að draga stefnanda fram á gang, tekiðhann upp en stefnandi hafi verið háll viðkomu og þegar þeir hafi verið með hanní um lærahæð hafi þeir misst takið og við það hafi stefnandi skollið í gólfið. Bsagði manninn þegar hafa verið meðvitundarlausan þegar þetta gerðist en hnakkihans hafi skollið á flísarnar á gólfinu.Í dagbókarfærslu lögreglunnar kemurfram að lögreglumennirnir hafi ávarpað stefnanda er hann var í sturtu.Stefnandi hafi að því er virtist ekkert heyrt, þ.e. engin viðbrögð komu fráhonum. Ákváðu lögreglumennirnir þá að ná stefnanda úr sturtunni en um leið ogþeir gripu í hendur hans hafi hann veitt mótspyrnu. Hafi þeir þá fært stefnandaí lögreglutök, handjárnað hann og lagt hann á gólfið. Hafi lögreglumennirnirþar að auki orðið að binda fætur hans þar sem hann sparkaði í allar áttir. Framkemur, að á þessum tíma hafi þeir beðið um að fá senda sjúkrabifreið. Ídagbókarfærslunni er öndunarstopp skráð kl. 12:20 og þess getið aðsjúkrabifreið hafi komið nánast samstundis.B staðfesti skýrslu sína fyrirlögreglu í sérstöku vitnamáli fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur, 30. september 2015,en þar lýsti B því að stefnandi hefði verið örvinglaður og viti sínu fjær erhann kom á heimili hans. Hann tók þó fram að engin hætta hefði stafað afstefnanda og hann hafi ákveðið að reyna að róa hann niður.Við komu á LSH var stefnandimeðvitundarlaus, með barkarrennu og kominn með gáttatif. Var hann svæfðurfljótlega eftir komu og fluttur á gjörgæsludeild til kælingar. Í innlagnarnótuá gjörgæsludeild er lýst rispum á öxlum og kvið. Farið var með stefnanda ítölvusneiðmynd af höfði, sem sýndi ekki blæðingu eða önnur áverkamerki.Tölvusneiðmynd af hálshrygg sýndi ekki merki um brot. Á tölvusneiðmynd afbrjóstkassa sáust dreifðar þéttingar, mest í hægra lunga sem vöktu grun umbyrjandi lungnabólgu en hvorki sáust merki um rifbrot né loftbrjóst. Átölvusneiðmynd var að sjá mikla þenslu í maga en ekkert annað athugavert. Viðkomu á spítalann var þvag einnig sent í lyfjaleit, m.a. fyrir amfetamíni,kókaíni, kannabis, E-töflum o.fl. og reyndist það allt vera neikvætt. Varstefnandi með mikla truflun á sýrubasa jafnvægi og metabolískt súr, semleiðréttist smám saman með lyfjagjöf og öndunarmeðferð. Var stefnandi einnigmeð mikla hækkun á vöðvaensímum, CK og var myoglobín einnig mjög hækkað, sembenti til útbreidds vöðvaskaða. Var stefnanda haldið sofandi í öndunarvél ogkældur til að draga úr heilaskaða eftir hjartastoppið.Stefnandi var tekinn úr öndunarvélhinn 16. maí 2011, sem gekk vel. Hinn 17. maí 2011, skoðaði R taugalæknirstefnanda og benti taugaskoðun til útbreidds heilaskaða af völdumsúrefnisskorts. Hinn 18. maí 2011 vaknaði stefnandi og virtist vita eitthvað afumhverfi sínu. Þennan dag var hann útskrifaður af gjörgæsludeild á hjartadeild.Þegar ástand hans var á endanum talið stöðugt var stefnandi fluttur til frekariendurhæfingar á Grensásdeild Landspítalans, 16. júní 2011.Í læknisvottorði V,sérfræðings í lyflækningum og hjartasjúkdómum, dagsettu 6. maí 2012, gaflæknirinn álit sitt á mögulegum orsökum þess að stefnandi hefði farið íhjartastopp 11. maí 2010. Annaðist téður læknir stefnanda eftir komu ásjúkrahús. Taldi V orsök hjartastoppsins mjög sennilega tengda handtökunni.Mögulegar orsakir taldi hann helst vera tvær: Í fyrsta lagi væri vel þekkt aðeinstaklingar í annarlegu ástandi, sem eru beittir valdi og sem berjast á móti,geti farið í hjartastopp. Fari öll starfsemi einstaklingsins á fullt, sem valdimiklu álagi á hjartað og orsaki hjartsláttatruflanir. Taldi læknirinn mjög hágildi vöðvaensíma hjá stefnanda styðja að hann hefði reynt mjög á sig í átökumvið lögregluna. Í öðru lagi gæti högg á brjóst valdið hjartastoppi. Varstefnandi í sturtu og þar af leiðandi blautur og sleipur. Lögreglumennirnirhafi hæglega getað misst hann í gólfið, eins og lýst væri af vitni.Þáverandi lögmaðurstefnanda fór þess á leit við héraðsdóm að dómkvaddir yrðu matsmenn til að metaafleiðingar og orsök tjónsatburðarins. Dómkvödd voru þau I hjartalæknir og Jhrl.Um orsakatengsl á millivaldbeitingar lögreglunnar gegn stefnanda í umrætt sinn og þess líkamstjóns semhann varð fyrir kemur fram í matsgerðinni að stefnandi hafði fyrirtjónsatburðinn neytt töluverðs magns af orkugeli. Þá komi fram í sjúkraskráLandspítala að aðstandendum hafi þótt stefnandi vera mjög ör í tvær vikur fyrirtjónsatburð. Þá kemur fram að flestar auka- og eiturverkanirorkugels/orkudrykkja tengist háu koffíninnihaldi þeirra og auk þess eru oft íþeim önnur efni sem einnig innihalda koffín. Á síðustu árum hafi tilfellumkoffíneitrana vegna neyslu orkudrykkja fjölgað og lýst hafi verið dauðsföllumhjá einstaklingum, sem ekki hafi haft merki um hjartasjúkdóm sem talin erutengjast eitrunaráhrifum þeirra. Koffíneitrun geti leitt til geðrofs oghjartsláttartruflana, sem geti verið lífshættulegar og í sjaldgæfum tilfellumleitt til dauða.Töldu matsmenn ofneysluorkugels/orkudrykkja fyrir tjónsatburð vera líklega skýringu ágeðrofseinkennum, sem stefnandi sýndi í aðdraganda tjónsatburðarins, daginn sematburðurinn gerðist og gæti hún einnig hafa verið meðvirkandi í hjartastoppinusem hann lenti í. Því til stuðnings vísa matsmenn til þess að við komu áspítalann hafi stefnandi verið með miklar truflanir á sýru-basa jafnvægi, ensýrustig í blóði mældist mjög lágt. Væri útilokað að stefnandi hefði lifað meðsvo lágt sýrustig, nema að hafa fengið einhvern tíma til aðlögunar, sem þýddiað líklegast væri um að ræða tveggja til þriggja daga ástand áður en hann fórhjartastopp og að þetta lága sýrustig tengdist inntöku orkugels/orkudrykkjadagana áður. Þá hafi stefnandi við komu á spítalann verið með verulega hækkun ávöðvaensímum, CK og myoglobíni, sem benti til útbreidds vöðvaskaða. Ekki vorumerki um skaða á hjartavöðva. Umrædd hækkun hafi getað leitt til nýrnabilunarog verið meðvirkandi í hjartastoppi. Það sé þekkt að einstaklingar sem eru íannarlegu ástandi og beittir valdi fari í hjartastopp og er þá oft einhverhækkun á vöðvaensímum. Það sé hins vegar afar ósennilegt að sú mikla hækkun semvar á vöðvaensímum hjá stefnanda tengist eingöngu handtökunni. Þó að hún eigieinhvern þátt í hækkun vöðvaensíma er líklegra að þessi mikla hækkun tengist aðmestu leyti miklum æfingum í aðdraganda tjónsatburðar.Þá voru matsmenn ekkisammála þeirri niðurstöðu V læknis að hugsanleg skýring hjartastoppsins væri súað lögreglumenn hafi misst stefnanda í gólfið. Ástæða þess sé fyrst og fremstsú að í skýrslu B vitnis komi greinilega fram að þegar lögreglumennirnir misstustefnanda í gólfið hafi hann verið meðvitundarlaus, auk þess sem því sé lýst aðhann hafi skollið á hnakkann en ekki á brjóstið.Með vísan til þessa töldumatsmenn ekki vera orsakatengsl milli valdbeitingar lögreglu gegn stefnanda ogþess líkamstjón sem hann varð fyrir.Töldu matsmenn líklegustuorsök líkamstjónsins vera það sturlunar- eða geðrofsástand sem hann virtistvera í ásamt lífshættulegri brenglun á sýrustigi blóðs og gríðarlegri hækkun ávöðvaensímum. Allt þetta mætti að mati matsmanna tengja við ofneyslu stefnandaá orkugeli/orkudrykkjum í aðdraganda tjónsatburðar.Var stefnandi metinn tilalgjörs varanlegs miska, þ.e. 100 stiga og 100% varanlegrar örorku. Tímabundiðatvinnutjón var 100% frá tjónsatburði fram að áætluðum stöðuleikatímapunkti.Þjáningatímabil og tímabil tímabundins atvinnutjóns taldist það sama, þar aftaldist stefnandi hafa verið rúmliggjandi frá 11. maí 2010 til 29. september2010.Samkvæmt beiðni stefnandavoru þann 22. janúar 2016 dómkvaddir sem matsmenn í málinu þeir K geð- ogembættislæknir L lyf- og hjartalæknir. Matsgerð lá fyrir 11. júní það ár.Matsmenn töldu að miðað við lýsingar á atburðinum mætti jafnvel líta á aðgerðirlögreglu sem björgunaraðgerð fremur en að þær hafi valdið hjartstoppi, endahefði stefnandi allt eins getað fengið hjartastopp þótt lögreglan hefði ekkihaft afskipti af honum. Niðurstaða matsmanna var því sú að þeir tölduvaldbeitingu lögreglu ekki geta verið einn af orsakavöldum þess að stefnandifór í hjartastopp. Þá töldu matsmenn ekki að efnið Agel sem talið var aðstefnandi hefði neitt í óhóflegu magni fyrir atvikið gæti orsakað hjartastoppen þó með fyrirvara um að það væri hugsanlegt ef þess væri neytt í mjög miklumagni. Þá töldu matsmenn líkur á hjartastoppi auknar vegna aðgerða lögreglu sökumástands stefnanda fyrir handtökuna. Að lokum töldu matsmenn líkur fyrir því aðstefnandi hefði farið í hjartastopp þótt ekki hefði komið til aðgerða lögreglu.Stefnandi var ósáttur viðmatið og óskaði yfirmats. Yfirmatsmenn voru dómkvaddir 28. október 2016, þau, Mlyf- og hjartalæknir, O taugalæknir og N geðlæknir. Yfirmatsgerð var gefin út1. mars 2017. Matsmenn töldu aukna hættu á hjartastoppi við þær aðstæður þegarnauðsynlegt væri að beita valdi og töldu því líklegt að valdbeiting hefði áttþátt í að valda hjartastoppinu en aðrir þættir gætu verið meðvirkandi. Umfæðubótaefnið Agel töldu matsmenn ekki forsendur til að ætla að það gæti valdiðhjartastoppi. Þá töldu matsmenn í þriðja lagi útilokað að svara því játandi eðaneitandi hvort stefnandi hefði farið í hjartstopp ef ekki hefði komið tilvaldbeitingar lögreglu. Á sama veg svöruðu matsmenn spurningunni ef stefnandihefði fengið að klára sturtuna óáreittur. Niðurstaða matsmanna var sú að þaðyrði að teljast líklegt að valdbeiting hefði átt þátt í hjartastoppinu. Fyrirdómi kom fram að matsmenn töldu meira en helmingslíkur á þessu.Við upphaf aðalmeðferðarvar lögð fram geðrannsókn P geðlæknis frá 25. september 2017 en hana framkvæmdilæknirinn vegna annars dómsmáls nr. E-161/2016 sem stefnandi höfðaði gegn Verðitryggingum hf. vegna atviksins. Læknirinn var dómkvaddur til verksins 29. júní2017. Um hvort og að hvaða leyti viðbrögð stefnanda hafi verið ósjálfráð viðhandtökuna segir læknirinn það sitt álit að stefnandi hafi verið haldinngeðrofi og síðan miklu óráði í kjölfar alvarlegra veikinda við handtökuna. Þvíhafi öll viðbrögð hans verið algjörlega ósjálfráð. Þá taldi læknirinn aðstefnandi hefði ekki gert sér neina grein fyrir gerðum sínum og afleiðingumþeirra.Undir- og yfirmatsmenngáfu allir skýrslu fyrir dómi. Þá gáfu skýrslu H, fyrrum lögreglumaður og lögreglumennirnir G, S og T.P geðlæknir kom fyrir dóm og V hjartalæknir gaf símaskýrslu. Að endingu vartekin skýrsla af móður stefnanda.IV.Stefnandi byggir á því,að hann hafi orðið fyrir varanlegu líkamstjóni vegna ólögmætrar og harkalegrarhandtöku (valdbeitingar) lögreglunnar. Byggir stefnandi á að orsökhjartastoppsins hafi verið óheimilar og óþarflega harkalegar aðgerðirlögreglunnar. Því sé íslenska ríkið bótaskylt vegna líkamstjónsins. Byggirstefnandi kröfu sína á almennu skaðabótareglunni, auk 3. mgr. 228. gr. laga nr.88/2008, um meðferð sakamála en sú bótaregla sé hlutlæg. Hafi stefnandi ekkistuðlað sjálfur að þessum harkalegu aðgerðum lögreglunnar, nema þá með litlumótvægi og ósjálfráðum viðbrögðum, sem hafi verið eðlileg miðað við aðstæður.Verði ekki fallist á að ábyrgð stefnda sé hlutlæg byggir stefnandi á því, meðvísan til sömu lagagreinar og hinnar almennu skaðabótareglu, að lögreglan beriábyrgð vegna sakar þeirra starfsmanna sinna er að handtökunni stóðu. Fyrir það fyrsta byggirstefnandi á að handtaka lögreglunnar í umrætt sinn hafi verið ólögmæt, þar semekki verði séð að heimild hafi verið til hennar með vísan til 1. mgr. 90. gr.laga um meðferð sakamála nr. 88/2008. Ósannað sé að rökstuddur grunur hafiverið um að stefnandi hafi framið brot í umrætt sinn sem sætt getur ákæru, endahafi hann aldrei verið ákærður í framhaldinu. Þá verði ekki heldur séð aðhandtakan hafi verið nauðsynleg til að koma í veg fyrir áframhaldandi brot,enda hafi stefnandi verið í boði húsráðanda á heimili hans í sturtu, eða til aðtryggja návist hans eða öryggi eða öryggi annarra.Þá byggir stefnandi á aðlögreglunni hafi þar að auki verið óheimilt að opna sér leið inn á baðherbergiðog rífa stefnanda úr sturtunni án dómsúrskurðar eða sérstaks samþykkisstefnanda. Þá telur stefnandi þar að auki augljóst að ekki hafi verið umsamfellda eftirför í húsið að ræða sem réttlætt geti það að baðherbergið hafiverið opnað án dómsúrskurðar eða samþykkis stefnanda.Enn fremur byggirstefnandi á að lögreglan hafi ekki í umrætt sinn gætt meðalhófs við handtökuna.Ljóst sé að lögreglu hafi verið unnt að beita mun vægari úrræðum viðhandtökuna. Meðalhófsreglan sé bæði skráð og óskráð meginregla í íslenskumlögreglurétti og talin þýðingarmikil við framkvæmd lögreglustarfa. Reglan fáiog stoð í stjórnsýslulögum, lögum nr. 88/2008, mannréttindasáttmála Evrópu og68. og 71. gr. stjórnarskrárinnar. Stefnandi vísar og til 2. mgr. 13. gr.lögreglulaga nr. 90/1996 og greinargerðar með lögunum.Þótt handhöfumlögregluvalds sé heimilt að beita valdi við framkvæmd skyldustarfa sinna megiþeir þó aldrei ganga lengra en þörf sé á hverju sinni, sbr. 14. gr. lögrl.Stefnandi bendir á aðþegar lögreglumenn komu að húsnæði B hafi téður B sagt lögreglu að engin hættastafaði af stefnanda. Þá hafi legið fyrirá þessum tímapunkti að stefnandi hafiverið óvopnaður. Þar af leiðandi hafi engin þörf verið á þeim harkalegu úrræðumsem lögreglan beitti í umrætt sinn og semurðu þess valdandi að stefnandifór í hjartastopp. Þá hafi lögreglunni veriðí lófa lagið að leyfa stefnanda að klára sturtuna og reyna að róa hann niðuráður en hann væri handtekinn. Hefði þess háttar meðalhófs verið gætt sé ljóst,að mati stefnanda, að hann hefði ekki farið í hjartastoppStefnandi byggir á því,með hliðsjón af þeim hátternisreglum og verklagsreglum lögreglu, þeirrikunnáttu sem lögreglumenn eigi að búa yfir, og þar af leiðandi á grundvellireglna skaðabótaréttar um sérfræðiábyrgð, að stefndi beri sönnunarbyrði um aðlíkamstjón stefnanda sé ekki á ábyrgð lögreglunnar. Alla vega eigi þessarreglur að létta sönnunarbyrði stefnanda. Í því sambandi verði stefndi að sýnafram á hvað réttlæti þá handtöku sem stefnandi varð fyrir og hver hafi veriðraunveruleg ástæða handtökunnar.Varðandi orsakatengslmilli handtöku lögreglunnar og hjartastoppsins byggir stefnandi á því að orsökþess að hann hafi farið í hjartastopp sé að öllum líkindum tengd handtökunni,líkt og V, sérfræðingur í lyflækningum og hjartasjúkdómum, telji samkvæmtvottorði sínu. Þar telji læknirinn mögulegar og líklegar orsakir vera aftvennum toga. Í fyrsta lagi, að sú valdbeiting sem lögreglan hafi beittstefnanda í því ástandi sem hann var hafi verið þess valdandi að stefnandi hafifarið í hjartastopp. Í öðru lagi, að höggið þegar lögreglumenn hafi misststefnanda á gólfið, hafi leitt til hjartastoppsins. Sé hjartastoppið sennilegafleiðing þessara tveggja hugsanlegra orsaka.Telur stefnandi í þessusamhengi að ekki sé tækt að byggja á niðurstöðu undirmats en þar gefi matsmennsé ákveðnar fyrir fram gefnar forsendur, sem við nánari athugun standist ekkiendilega nánari skoðun. Hann vísar hins vegar yfirmats sem hann telur að byggjaberi á um orsakatengsl í málinu.Fjallað sé í undirmatialmennt um auka- og eiturverkanir orkugels/orkudrykkja, án þess að nokkurntímann hafi farið fram rannsókn eða skoðun á sjálfu gelinu sem stefnandi tókinn daginn sem hann var handtekinn. Af lestri matsgerðarinnar megi ráða að þaðvirðist skipta meginmáli í niðurstöðu matsmanna að stefnandi hafi innbyrt mikiðmagn af koffíndrykkjum. Umrætt Agel hafi aldrei verið rannsakað af matsmönnumByggir stefnandi á að þannig sé ómögulegt og óvísindalegt að gefa sér þærforsendur að gelið hafi valdið eða átt þátt í því að valda hjartastoppinu. Þaðsé til dæmis engan veginn sannað að stefnandi hafi orðið fyrir koffíneitrun.Þá telur stefnandi þaðfurðulegt að vottorði V sé alfarið hafnað, m.a. með vísan til þess að stefnandihafi fallið með hnakkann á gólfið, er lögreglumennirnir misstu hann, en ekki ábrjóstið. Byggir stefnandi á að þrátt fyrir að hann hafi fallið með hnakkann ífyrstu viðkomu við gólfið hafi hann einnig orðið fyrir átökum við handtökunasem eins líklegt sé að hafi orsakað hjartastoppið. Allavega sé ótækt að útilokaþað einungis með vísan til þess að stefnandi hafi fallið með hnakkann á gólfið.Telur stefnandi í þvíljósi að undirmatsgerð svari ekki með fullnægjandi hætti hvort handtakan semslík hafi verið aðalorsakavaldur eða meðorsök þess að stefnandi fór í hjartastopp.Byggir stefnandi á að til þess að orsakatengsl teljist vera fyrir hendi ískaðabótarétti sé nægilegt að orsakasamband sé til staðar þótt ekki sé um aðræða meginorsök. Að þessu hafi ekki verið gætt við vinnslu matsgerðarinnar.Byggir stefnandi á að hinharkalega og óþarfa handtaka (valdbeiting) sem viðhöfð hafi verið aflögreglunni í umrætt sinn hafi verið meðvirkandi þáttur í að stefnandi fór íhjartastopp með fyrrnefndum afleiðingum. Hið meinta geðrofsástand hans þennandag geti ekki talist nægjanlegur orsakavaldur eitt og sér.Ekki hafi legið fyrirrökstuddur grunur í skilningi 1. mgr. 90. gr. laga nr. 88/2008 um ætlaðarefsiverða háttsemi stefnanda. Telur stefnandi því að lögmæt skilyrði hafibrostið til þessara aðgerða, ekki hafi verið tilefni til þeirra af hálfulögreglu og þær verið framkvæmdar á óþarfalega hættulegan, særandi og móðgandihátt. Hafi hin harkalega og óþarfa handtaka að endingu leitt til mikils tjónsfyrir stefnanda eins og komið er að hér að ofan. Eigi stefnandi því rétt tilbóta, með vísan til XXXVII. kafla laga nr. 88/2008.Stefnandi styður dómkröfur sínar viðsakarregluna, meginreglur um vinnuveitandaábyrgð og sakamálalög nr. 88/2008.Þá styðji stefnandi dómkröfur sínar við meginreglur skaðabótaréttar, svo semregluna um vinnuveitendaábyrgð. Byggir stefnandi jafnframt kröfu sína ámeðalhófsreglu stjórnsýsluréttarins og stjórnskipunarréttarins og álögreglulögum, en viðurkenningarkröfu sína byggi hann á 2. mgr. 25. gr. laga ummeðferð einkamála nr. 91/1991. Einnig byggi stefnandi á þeim lagaákvæðum ogréttarreglum sem þegar hafi verið nefndar, sem og reglum skaðabótaréttar umsérfræðiábyrgð og sennilega afleiðingu og á skilyrðiskenningunni. Hvaðmálskostnað varði sé vísað til 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála.V.Stefndi bendir á vegna kröfustefnanda um viðurkenningu skaðabótaskyldu sem byggi á 2. mgr. 25. gr. laga nr.91/1991 um meðferð einkamála að í fjölda dóma Hæstaréttar hafi tilvitnað ákvæðiverið skýrt með þeim hætti að sá sem höfði mál til viðurkenningar áskaðabótaskyldu verði að leiða nægar líkur að því að hann hafi orðið fyrirtjóni og gera grein fyrir í hverju tjón hans felist svo og tengslum þess viðhið ætlaða skaðaverk. Í máli þessu liggi fyrir að stefnandifékk dómkvadda tvo matsmenn sem skiluðu matsgerð 10. september 2014. Óskað varm.a. eftir mati á því hvort orsakatengsl væru til staðar á milli valdbeitingarlögreglu gagnvart stefnanda og þess líkamstjóns sem hann varð fyrir. Á bls.18 íundirmatsgerð sé gerður reki að því að svara ofangreindri spurningu. Séniðurstaða hinna dómkvöddu matsmanna á þann veg að ekki séu orsakatengsl millivaldbeitingar lögreglu gagnvart stefnanda og þess líkamstjóns sem hann varðfyrir. Stefnandi geri reyndar grein fyrir þessari niðurstöðu í stefnu en teljiekki tækt að byggja á niðurstöðu matsgerðarinnar. Matið hafi engu að síðurverið unnið af tveimur óvilhöllum aðilum.Í matsgerð sé reifað ástand stefnandadagana fyrir tjónsatburð. Komi þar m.a. fram að stefnandi hafði ekki sofið í umfimm sólarhringa og farið í líkamsrækt u.þ.b. þrisvar sinnum á dag.Einnig hafi hann verið hálf manískurog talað um fátt annað en orkugelið sem hann ætlaði að hefja innflutning á.Taki matsmenn undir álit U,yfirlæknis á gjörgæsludeild þar sem fram komi að það væri útilokað að stefnandihefði lifað með eins lágt sýrustig og mældist í honum nema að líkaminn hefðifengið einhvern tíma til aðlögunar.Að mati U sé líklegast að þarna hafiverið um að ræða tveggja eða þriggja daga ástand áður en stefnandi hafi farið íhjartastopp og að þetta lága sýrustig tengist inntöku orkugels/orkudrykkjadagana áður.Eins og áður segir hafi niðurstaðahinna dómkvöddu matsmanna verið sú að ekki væru orsakatengsl millivaldbeitingar lögreglu og líkamstjóns. Byggi það m.a. á vitnisburði húsráðandaum að stefnandi hafi þegar verið meðvitundarlaus áður en hann skall í gólfið ogauk þess hafi hann skollið á hnakkann en ekki brjóstið eins og V læknir taldiað gæti verið hugsanleg skýring.Niðurstaða dómkvaddra undirmatsmannageri það að verkum að dómkrafa stefnanda um viðurkenningu á bótaskyldu fullnægiekki þeim kröfum sem 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 geri til slíkra krafna umviðurkenningu.Stefndi bendi á að samkvæmt gögnummálsins séu ekki tengsl milli tjóns og atvika máls og beri því í samræmi viðfjölmörg dómafordæmi að vísa þessari kröfu frá dómi sjálfkrafa (ex officio)nema dómurinn komist að annarri niðurstöðu en hinir dómkvöddu matsmenn sbr. 66.gr. laga nr. 91/1991.Stefndi bendir á að þegar atburðirgerðust hafi stefnandi legið undir grun um eignaspjöll og fíkniefnalagabrot.Hafði stefnandi einnig lagt nágrannasína í stórhættu með því að henda þungum hlutum fram af svölum og það hafi ekkiverið honum að þakka að enginn varð fyrir þeim hlutum. Var þetta leiksvæðibarna og útiverusvæði. Stefnandi hafi hlaupið um nakinn að því er virtistblóðugur og vopnaður golfkylfu. Hann hafi fundist í húsi þar sem hann átti ekkierindi og var ástand hans með þeim hætti að tryggja þurfti návist hans ogöryggi.Með þessu framferði hafi stefndivaldið eða a.m.k. stuðlað að þeim aðgerðum sem hann nú reisir kröfur sínar á,sbr. 2. og 3. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008.Samkvæmt undirmati hafi stefnandisjálfur komið sér í það ástand sem leiddi til þeirrar niðurstöðu sem orðin er.Handtakan hafi ekki verið ólögmæt ogekki um að ræða óþarflega harkalegar aðgerðir samkvæmt þeim skýrslum sem liggifyrir. Í 1. mgr. 90. gr. laga nr. 88/2008 komi fram skilyrði fyrir handtöku enþar segi m.a. að lögreglu sé rétt að handtaka mann ef rökstuddur grunur leikurá að hann hafi framið brot sem sætt getur ákæru, enda sé handtaka nauðsynlegtil að koma í veg fyrir áframhaldandi brot o.s.frv.Í þessu máli hafi legið fyrirrökstuddur grunur um ýmis brot og þótt ekki hafi verið ákært breyti það þvíekki að ákvörðun um að handtaka stefnanda hafi verið rétt og uppfyllt skilyrðilaganna. Ástæða þess að ákæra hafi ekki verið gefin út sé sú aðheilsufarsástand stefnanda eftir þessa atburði hafi ekki gefið tilefni til aðákæra og ná fram sakfellingu.Varðandi röksemdir stefnanda um aðlögreglu hafi verið óheimilt að fara inn og sækja hann í sturtu bendir stefndiá að húsráðandi hafi ekki gert neina athugasemd við lögreglu eftir atburðinn néheldur hafi hann varnað lögreglu inngöngu.Eins og húsráðandi lýsti atburðumeftir á hafi hann sagt stefnanda hafa öskrað og látið einkennilega í sturtunni.Það sé ekki rétt sem fram komi í stefnu að húsráðandi hafi verið því alfariðmótfallinn að lögregla færi inn á heimili hans.Auk þess eigi hér við ákvæði 2. mgr.75. gr. laga nr. 88/2008.Full ástæða hafi verið fyrirlögreglu, miðað við upplýsingar vitna og aðstæður í [...], að hafa áhyggjur afog elta stefnanda. Hafi upplýsingar gefið tilefni til að ætla að hann gætiverið sjálfum sér og öðrum hættulegur og við þær aðstæður hafi hann verið elturog handtekinn.Varðandi meðalhóf þá hafi þess veriðgætt við handtökuna og miðað við þá aðstöðu sem var til staðar.Þá liggi það fyrir samkvæmt gögnummálsins að stefnandi hafi misst meðvitund vegna eigin neyslu og skorts á svefniog það síðan leitt til hjartastopps eins og segi á bls. 19 í undirmati.Þannig sé ekkert í gögnum málsins sembendi til að lögregla hafi gengið lengra en ástæða var til eða brotið gegnmeðalhófsreglu.Tilvísun stefnanda til 26. gr.skaðabótalaga nr. 50/1993 er hafnað enda eigi skilyrði þeirrar greinar ekki viðhér. Hvorki sé um að ræða ásetning né stórfellt gáleysi af hálfu lögreglu íþeirri atburðarás sem þarna varð.Eins og fram sé komið hafi legiðfyrir rökstuddur grunur um ætlaða refsiverða háttsemi stefnanda og lögreglataldi lögmæt skilyrði til staðar til að handtaka hann. Aðgerðin hafi ekki veriðharkalegri en ástæða var til en stefnandi hafi barist kröftuglega á móti einsog fram komi í gögnum málsins.Samkvæmt 2. mgr. 228. gr. laga nr.88/2008 megi lækka eða fella niður bætur ef sakborningur hefur valdið eðastuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisir kröfu sína á. Það ákvæði eigi við íþessu máli.Þar sem stefnandi málsins hafi komiðsér sjálfur í það ástand sem leiddi til þeirra afleiðinga sem urðu beri hannsjálfur ábyrgð á því sem gerðist.Stefnandi beri sönnunarbyrði fyriröllu sem bótakröfu hans viðkemur m.a. um sök, ólögmæti, orsakasamband ogsennilega afleiðingu. Stefndi byggi á því að ekki séu til staðar skilyrði tilað dæma bætur í máli þessu.Tilvísun stefnanda tilstjórnarskrárinnar og mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994 ogrökstuðningi er vísað á bug.Að öðru leyti er vísað tilmálsástæðna og lagaraka varðandi aðalkröfu stefnda. Stefnandi vísar ummálskostnað til 129. og 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991.VI.Í fyrri dómi var fjallaðum að stefndi reifaði í greinargerð sinni til dómsins þá sjónarmið sem hanntaldi að leiða ættu til frávísunar málsins sjálfkrafa (ex officio) sökum þessað stefnandi hefði ekki sannað orsakatengsl á milli aðgerða lögreglu og þessástands sem stefnandi búi við í dag. Því hafi ekki tekist sönnun um aðstefnandi hafi, vegna ætlaðs skaðaverks, orðið fyrir fjárhagslegu tjóni og þvíekki fullnægt skilyrði 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála,til að höfða viðurkenningarmál. Rétt er að í undirmati og öðru mati til varekki talið að valdbeiting lögreglu hefði átt þátt í hjartastoppi hjá stefnanda.Í yfirmati kom hins vegar fram að matsmenn töldu líklegt að valdbeiting hefðiátt þátt í hjartastoppinu. Fyrir dómi kom fram hjá öllum yfirmatsmönnum að meðþessu væri átti við meiri líkur en 50%. Í ljósi þessa og þeirrar staðreyndar aðstefnandi er metinn til 100% varanlegrar örorku og 100 stiga miska vegna þessaatviks verður að telja að stefnandi eigi rétt á því að um kröfu hans verðifjallað efnislega og skilyrðum 2. mgr. 25. gr. sé því fullnægt. Í umfjöllundómsins um þetta atriði þ.e. um hvort nægjanlegar líkur væru fyrirorsakatengslum þannig að skilyrðum ákvæðisins um viðurkenningarkröfu værifullnægt var engu hins vegar slegið föstu um að slík orsakatengsl hafi veriðtil staðar sbr. sérstaka umfjöllun um það atriði í niðurlagi fyrri úrlausnar. Ekki er, þannig að skiptimáli, gerður ágreiningur um aðdraganda þess að lögregla kom umrætt sinn að [...].Tilkynning hafði borist um átök og að maður vopnaður golfkylfu væri fyrir utan húsið. Einnig vartilkynnt um mann sem væri að rústa íbúð á fjórðu hæð. Er lögreglumenn komu ástaðinn var þeim sagt að nakinn maður vopnaður golfkylfu hefði hlaupið í átt aðkirkju skammt frá og haft í hótunum við nærstadda. Þegar að [...] var komið varlögreglu tilkynnt af aðilum á vettvangi að maðurinn hefði hlaupið inn íkjallaraíbúð að [...]. Stefnandi heldur því reyndar fram að ósannað sé með ölluað hann hafi valdið spjöllum á íbúðinni.Framburður lögreglumanna sem ástaðinn komu er einróma um að húsráðandi í íbúðinni sem stefnandi hafði fariðinn í hafi á engan hátt sett sig á móti því að lögregla kæmi inn og verður ekkiheldur annað ráðið af framburði hans sjálfs fyrir dómi 30. september 2015. Einsog atvikum hefur verið lýst verður að líta svo á að ekkert bendi til þess aðlögregla hefði þurft að afla sér húsleitarheimildar í umrætt sinn og hefurþetta atriði enga þýðingu við úrlausn málsins.Framburður lögreglumanna fyrir dómium ástandið á stefnanda þegar lögregla kom að honum er ekki með öllu samhljóðaenda gerðust atburðir næstum sjö og hálfu ári fyrr en framburður var gefinnfyrir dómi. Um hitt voru lögreglumenn sammála, að þegar reynt var að tjónka viðstefnanda og handtaka hann lét stefnandi öllum illum látum. Eitt vitnanna sagðiað hann hefði verið viti sínu fjær, annað að hann hefði fengið æðiskast, þriðjavitnið lýsti því svo að hann hefði verið kolvitlaus, streist á móti og verið ísturlunarástandi, fjórði lögreglumaðurinn sagði stefnanda hafa öskraðóstjórnlega og hafi hann verið í öðrum heimi. Allir voru lögreglumennirnirsammála um að nauðsynlegt hefði verið að handtaka stefnanda við þær aðstæðursem höfðu skapast en þeir hefðu ekki náð neinu sambandi við stefnanda sökumástands hans. Þá kom fram að aðstæður hefðu verið nokkuð hættulegar ognauðsynlegt að forða stefnanda frá því að skaða sjálfan sig miðað við aðstæðurá baðherberginu og ástand stefnanda. Lögregla taldi fullljóst að handtaka færifram ef sömu aðstæður sköpuðust að nýju.Ekkert er heldur komið fram í málinuum að handtakan hafi verið óþarflega harðneskjuleg en lögreglumaður semfylgdist með álengdar taldi hana hafa verið fumlausa og gengið hratt fyrir sig.Framburður húsráðanda um að lögreglumaður hafi sett hné í bak stefnanda færekki stuðning í öðrum gögnum málsins og jafnvel þótt um slíkt hefði verið aðræða þá verður því ekki slegið föstu að það hefði verið eitthvert úrslitaatriðium það sem á eftir kom, auk þess sem að til sanns vegar mætti þá og færa aðnauðsynlegt hefði verið að beita slíkum tökum á stefnanda miðað við ástandhans.Hið sama gildir um þann framburðhúsráðanda að stefnandi hafi skollið með hnakkann í gólfið þegarlögreglumennirnir hafi misst hann. Þeir fjórir lögreglumenn sem komu fyrirdóminn staðhæfðu að þetta hefði ekki gerst og til þess er að líta þegarframburður húsráðanda er metinn að aðstæður voru mjög þröngar inni á baðinu ogjafnframt nokkur þröng á þingi þegar handtakan átti sér stað en samkvæmtlögregluskýrslu verður ekki betur séð en að sex lögreglumenn hafi veriðviðstaddir handtöku stefnanda. Sama gildir hér og um að lögreglumaður hafi setthné í bak stefnanda að ekki liggur fyrir nein sönnun um það í málinu að svonafall hafi getað valdið hjartastoppinu. V hjartalæknir taldi hins vegar ívottorði að högg á brjóst gæti valdið hjartastoppi. Ekki er heldur óvarlegt aðætla að ef litið yrði, þrátt fyrir framangreint, svo á að lögregla hefði misststefnanda á gólfið í baðherberginu hefði það verið vegna mikillar bleytu ágólfinu, vegna þess að stefnandi var sjálfur rennblautur og sleipur og vegnaerfiðra aðstæðna og yrði þá talið til óhappatilviks. Þá verður þessi hugsanlegaatburðarrás nú metin í því ljósi að fram kom í skýrslu húsráðanda sem tekin varfyrir dómi við endurtekna aðalmeðferð málsins 15. janúar sl. að stefnandi hafifarið í andnauð/hjartastopp inn á baðinu þ.e. áður en lögregla ákvað að komahonum út af baðherberginu til að hægt væri við betri aðstæður að reyna endurlífgun.Með vísan til alls framangreindstelur dómurinn með öllu ósannað að lögreglumenn hafi gerst sekir um saknæmaháttsemi við handtöku stefnanda eða að handtakan hafi verið ólögmæt af öðrumorsökum. Verður ekki annað séð en að aðstæður umrætt sinn við handtökuna hafiverið með þeim hætti sem greinir í 1. mgr. 90. gr. laga um meðferð sakamála nr.88/2008 eða í 2. mgr. 93. gr. laganna og má til sanns vegar færa að reynt hafiverið að gæta þess eftir föngum að stefnandi ynni ekki tjón á sjálfum sér eða öðrum,sbr. síðari málslið þess ákvæðis. Eins og ástandi stefnanda hefur verið lýstverður ekki séð að hægt hefði verið að beita vægari úrræðum umrætt sinn ogverður því talið að meðalhófs hafi verið gætt.Ekki verður fallist á að framangreindlagafyrirmæli eigi ekki stoð í stjórnarskrá sbr. 1. mgr. 67. gr. hennar eðabrjóti gegn mannréttindasáttmála Evrópu.Ekkert bendir til þess að aðgerðirlögreglu hafi verið óheimilar og óþarflega harkalegar eins og stefnandi byggirá. Því eru engin efni til að fallast á bótaskyldu stefnda á grundvelli almennusakarreglunnar og reglna um ábyrgð vinnuveitanda á starfsmönnum sínum.Stefnandi byggir kröfu sína jafnframtá 3. mgr. 228. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008. Stefnandi byggir ekkiá því í stefnu málsins að 1. mgr. ákvæðisins eigi við en nefndi það viðaðalmeðferð að málið gegn stefnanda hefði verið fellt niður. Lögmaður stefndabenti á að sú ákvörðun hefði einvörðungu byggst á heilsubresti stefnanda og erekki ástæða til að draga þá fullyrðingu í efa miðað við málsatvik.Í ljósi ástæðna þess að fyrrihéraðsdómur var ómerktur af Hæstarétti og þeirra ábendinga til dómsins semrétturinn setti þar fram verður nú fjallað um hvort orsakatengsl hafi verið ámilli aðgerða lögreglu og þess tjóns sem stefnandi varð fyrir í tengslum viðþær.Eins og áður er rakið liggja fyrirþrjár matsgerðir í máli þessu. Lögmaður stefnda benti 1á það við síðariaðalmeðferð málsins að matsgerð sem stefnandi óskaði eftir í máli nr.M-116/2012 ætti að hafa meira sönnunargildi en ella fyrir þær sakir að ekki varþar óskað yfirmats. Í ítarlegri matsgerð I hjartalæknis og Jhæstaréttarlögmanns frá 10. september 2014 var fjallað um, líklegustu orsökþess líkamstjóns sem stefnandi, matsbeiðandi varð fyrir 11. maí 2010. Þarsegir: „Líklegasta orsök hjartastoppsins er það sturlunar eða geðrofsástand semhann virtist vera í ásamt lífshættulegri brenglun á sýrustigi blóðs oggríðarlegri hækkun á vöðvaensímum. Allt þetta má að mati matsmanna tengja viðofneyslu hans á orkugeli/orkudrykkjum í aðdraganda tjónsatburða.“ Síðar segir íniðurstöðum: „Eins og rakið er að framan ......þá er ekkert í gögnum málsinssem bendir til orsakatengsla milli valdbeitingar lögreglu og þess líkamstjónssem A varð fyrir.“ I var ekki kölluð fyrir dóm til skýrslugjafar en J kom ogsvaraði því einungis að hann kannaðist við matsgerðina en því hefur ekki veriðmótmælt að matsgerðin eins og hún liggur fyrir í málinu stafar frá þeim.Eins og fyrr segir var ekki brugðistsérstaklega við þessari matsgerð eftir því sem best verður séð fyrr en meðnýrri matsbeiðni sem lögð var fram í héraðsdómi 29. október 2015. Þar varfyrsta matsspurning þessi: „Hvort valdbeiting lögreglunnar er stefnandi varhandtekinn, geti verið einn af orsakavöldum þess, að stefnandi fór í hjartastopp,hinn 11. maí 2010. Ef svarið jákvætt, er þess beiðst að matsmenn greini á milliorsaka líkamstjónsins.“ Þriðja matsspurning var: „Hvort matsbeiðandi hefðifarið í hjartastopp ef ekki væri fyrir valdbeitingu lögreglunnar í umrættsinn.“ og fjórða spurning var „Hvort líklegt sé að stefnandi/matsbeiðandi hefðiorðið fyrir hjartastoppi, ef hann hefði fengið að halda áfram óáreittur ísturtunni, hefði fengið að klára það verk, og ekki hefði komið til að hannhefði verið handtekinn á þeim stað af lögreglu, með þeim hætti sem gert var ogá þeirri stundu.“Með matsgerð sem leit dagsins ljós11. júní 2016 skiluðu dómkvaddir matsmenn, K dr. med. geð- og embættislæknir ogL, lyf- og hjartalækni niðurstöðum sínum. Svörin við framangreindum spurningumvoru þau að matsmenn svöruðu fyrstu spurningu neitandi. Þriðju spurningusvöruðu þeir með vísan til svars við fyrstu spurningar, en bættu við að„matsmenn telja að líkurnar á að matsbeiðandi hefði getað farið í hjartastoppséu auknar vegna hans öra ástands rétt fyrir tjónsatburð.“ Fjórðu spurningusvöruðu þeir þannig að þeir teldu líkurnar á því að matsbeiðandi hefði getaðfarið í hjartastopp hefðu verið fyrir hendi. Þá svöruðu matsmenn að aukispurningu um hvort efnið Agel sem stefnandi hafði tekið inn fyrir atvikið gætiorsakað hjartastopp. Matsmenn töldu það ekki þ.e. að efnið væri til þess falliðen töldu sig ekki geta fullyrt neitt um það ef það væri tekið í gríðarlegumagni.Í forsendum niðurstöðu sinnar takamatsmenn eftirfarandi fram: „Matsmenn telja því að allt eins megi færa líkur aðþví að lögreglan hafi bjargað matsbeiðanda eins og hinu að hún hafi valdiðhonum tjóni. Í ljósi kringumstæðna er það álit matsmanna að aðgerðir lögregluhafi verið nauðsynlegar björgunaraðgerðir“.L matsmaður greindi m.a. frá því ískýrslu fyrir dómi að stefnandi hafi umrætt sinn verið í undirliggjandi ástandisem sé lífshættulegt og að í sumum rannsóknum hafi þetta ástand „LethalCatatonia“ verið talið bera dánartíðni 20 til 30%. Matsmaðurinn lýsti sigósammála niðurstöðu yfirmatsmanna. Taldi skýringuna fyrir þeirra niðurstöðueinkum vera þá að þar hafi verið þrír sérfræðingar úr sitthvorri áttinni semhafi komist í raun að þremur mismunandi niðurstöðum sem sýni hvað málið sémargslungið og óvanalegt. Þá hafi yfirmatsmenn ekki tekið jafn víðtæka nálgun ámálið og undirmatsmenn hefðu gert þ.e. hafi ekki tekið afstöðu til þess hvaðhefði getað gerst ef ekki hefði komið til átaka við lögreglu. Hafiundirmatsmenn talið mjög ólíklegt að hraustur ungur maður færi í hjartastoppþrátt fyrir gríðarmikla áreynslu ef ekki væri til staðar einhver undirliggjandiástæða.K matsmaður taldi yfirmatsgerð velunna og vandaða en var ekki sammála niðurstöðunni þ.e. að ekki væri hægt að sláþví föstu að ástæða fyrir öndunar/hjartastoppi væru helst átök við lögreglu.Kvað hann langlíklegustu skýringuna geðrof, þ.e. illkynja sturlunarástand,geðrofsstjarfi eða „malignant catatonia, en slíkt ástand gæti valdið niðurbrotivöðva í líkamanum og mikilli hættu.Í samantekt yfirmatsmanna kemureftirfarandi fram í niðurlagi: „Um er að ræða heilsuhraustan ungan mann semfékk hjartastopp 22ja ára gamall í átökum við lögreglu. Maðurinn var á þeimtíma í geðrofslíku ástandi en orsök þess er ekki þekkt. Við uppvinnslu eftirhjartastoppið greindist engin ein augljós og ákveðin orsök fyrir atburðinum.Sérstaklega greindist enginn undirliggjandi hjartasjúkdómur og lyfjaleit varneikvæð. Það er þekkt að valdbeiting getur valdið hjartastoppi við ákveðnar aðstæður,sérstaklega ef sá sem beittur er valdi er órólegur og æstur eins og í umræddutilfelli. Það er okkar mat að í ljósi atburðarrásarinnar verður að teljastlíklegt að valdbeiting hafi átt þátt í hjartastoppinu.“M hjartalæknir einn yfirmatsmannasagði í skýrslu sinni að það væri ekki endilega bara einn þáttur sem gætiorsakað hjartastopp heldur væri það oft einn, tveir eða fleiri meðvirkandiþættir. Hún staðfesti hins vegar að niðurstaða matsmanna hefði verið sú að yfir50% líkur væru á því að valdbeiting lögreglu hefði átt þá í að valdahjartastoppinu. Hún sló því þó föstu að áður en stefnandi fékk hjartastopp hafihann greinilega verið í einhverju óráðsástandi og kvaðst taka undir álit Pgeðlæknis frá 25. september 2017. Þar taldi sá læknir að ástand stefnanda fyriratvikið hafi passað vel við lýsingu á ástandi sem bæri heitið æsingarástand(exited type) af heilkenni sem nefnt sé „Lethal Catatonia“. Æsingsformiðeinkennist af miklum hreyfióróa einstaklingsins, hækkuðum hita, breytingu ámeðvitund, truflun í ósjálfráða taugakerfinu og þetta ástand geti leitt til dauðaá skömmum tíma. Í sumum rannsóknum hafi dánartíðni vera talin 20-30%. Lýst séfjölgun hvítra blóðkorna, hækkun á vöðva ensýmum, sem geti leitt tilhjartabilunar. M kvaðst í raun vera sammála niðurstöðum P þótt hún teldi hanaekki breyta meginniðurstöðu yfirmats.O taugalæknir og yfirmatsmaðurstaðfesti þá niðurstöðu að matsmenn hefðu talið meiri líkur en minni á því aðátök stefnanda við lögreglu hafi átt þátt í hjartastoppi, en slík átök getiverið tölvuverður áhættuþáttur fyrir hjartastoppi. Læknirinn taldi minni líkuren meiri fyrir því að stefnandi hafi verið haldinn „Lethal Catatonia“heilkenninu miðað við atvikalýsingar málsins, og kvaðst þannig persónulegadraga niðurstöðu P í efa fremur en hitt. Læknirinn átti að mati dómsins mjögerfitt með að útskýra hvers vegna spurningum þrjú og fjögur væri svarað meðöðrum hætti en fyrstu spurningunni, þrátt fyrir að spurningarnar væru mjögkeimlíkar. Vísaði hann ítrekað til þeirrar miklu óvissu sem væri til staðar ímálinu og gríðarlega mörg ef, sem gerðu í raun það ómögulegt að gefa skýr svör.Þriðji yfirmatsmaðurinn N geðlæknir,kvaðst í raun ekki getað fullyrt hvaða líkur væru fyrir því að aðgerðirlögreglu hafi valdið skaða stefnanda. Þær væru meiri en minni en hann taldi sigpersónulega ekki getað reiknað það með neinu móti. Hann lýsti sig þó ósammálaniðurstöðu P og taldi hana nokkuð langsótta. Varðandi meint misræmi á millisvara matsmanna við spurningu þrjú og fjögur annars vegar og fyrstu spurninguhins vegar, lýsti vitnið því að matsmenn hefðu ekki viljað: „láta hanka okkur áþví að fullyrða það að einhver einn þáttur sé afgerandi í þessu. Það er alvegsamræmi finnst mér í svörunum, það er alveg skýrt fyrir okkur að valdbeitinglögreglunnar miðað við lýsingu og það sem er vitað í þessum fræðum, getur veriðeinn af orsakaþáttunum.“-------Eins og framangreint staðfestir erubæði undirmötin afdráttarlaus um að ekki sé hægt að rekja hjartastopp stefnandaog það tjón sem hann varð fyrir til aðgerða lögreglu umrætt sinn. Heldur verðitjónið rakið mun frekar til þess ástands sem stefnandi var í umrædd sinn. Gangadómkvaddir undirmatsmenn reyndar svo langt að telja aðgerðir lögreglu hafafrekar verið til þess fallnar að bjarga stefnanda heldur en að skaða hann.Þrátt fyrir að geðrannsókn P taki ekki afstöðu að þessu leyti enda hann ekkispurður þeirra spurninga er rannsókn hans afdráttarlaus um það að stefnandihafi verið í lífshættulegu ástandi sem hafi eftir því sem best verður séðvaldið tjóni hans.P lýsir ástandi stefnanda við komu ágrundvelli fyrirliggjandi gagna. Hann hafi verið með fjölgun á hvítumblóðkornum, hækkað kalíum, hita sem talinn var stafa af „central“ orsökum. Þáhafi verið merki um mikið niðurbrot vöðva með gífurlegri hækkun á vöðvaenzymum,hækkun á kreatini og byrjandi einkenni um nýrnabilun.Með vísan til framangreindra sjónarmiðaog eins og aðgerðum lögreglu hefur verið lýst hér að framan og þeirrarniðurstöðu að með öllu sé ósannað að þær hafi verið að einhverju leytióeðlilegar eða of harkalegar, eða að eitthvað einstakt atvik í þeirriatburðarráðs hafi verið sérstaklega fallið til þess að leiða til þess tjóns semstefnandi varð fyrir, telur dómurinn ósannað að tjón stefnanda verði rakiðbeinlínis til aðfara lögreglu.Í þessu sambandi athugist að ekki erhægt að líta svo á að yfirmatsmenn hafi verið mjög afdráttarlaus hvað þettaatriði varðar og því hvergi í málinu verið slegið föstu að aðgerðir lögregluhafi beinlínis verið orsök fyrir hjartastoppi stefnanda. Niðurstaða þeirra ersú að það séu meiri líkur en minni á því að aðgerðir lögreglu hafi átt hlut aðmáli. Þ.e. að hafi verið líklegt til að hafa átt þátt í hjartastoppinu en aðrirþættir gætu hafa verið þar meðvirkandi.Dómurinn telur því ósannað í sjálfusér að átökin við lögreglu hafi orsakað það að stefnandi fór í hjartastopp.Hvorki er hægt í þessu tilfelli að fullyrða að þau hafi engin áhrif haft þar áeða að fullyrða að aðkoma lögreglu hafi yfirhöfuð skipt máli.Ekki verður því á þessum grunni ogmeð hliðsjón af öðrum gögnum málsins því slegið föstu að sönnun hafi tekist umað orsakatengsl séu á milli aðgerða lögreglu og þess tjóns sem stefnandi varðfyrir. Það stendur eftir að orsök hjartastoppsins er óklár þrátt fyrirítarlegar rannsóknir og vangveltur matsmanna þar um. Það er einfaldlegaútilokað að fullyrða, miðað við gögn málsins, að bein orsakatengsl séu á millihandtökunnar og hjartastoppsins. Þá blasir það jafnframt við að mati dómsins aðskilyrði um að tjónið hafi verið sennileg afleiðing af aðgerðum lögreglu getiekki talist uppfyllt.Þegar af þeirri ástæðu að ekki erusönnuð orsakatengsl á milli aðferða lögreglu við handtöku á stefnanda og þeirraatvika sem gerðust á sama tíma og leiddu til stórfellds tjóns fyrir stefnandaverður stefndi sýknaður af kröfum stefnanda.Með vísan til framangreinds telurdómurinn ekki ástæðu til að endurtaka umfjöllun um meintan hlut stefnanda í þvítjóni sem hann varð fyrir, þ.e. að hann hafi valdið því með hegðan sinni aðlögregla taldi brýna nauðsyn bera til þess að handtaka hann umrætt sinn. Þanniger ekki ástæða til að taka upp í niðurstöðu þessa dóms það sem lagt var tilgrundvallar í fyrri úrlausn að stefnandi hafi sjálfur valdið aðgerðum lögregluog með því fyrirgert rétti sínum til bóta samkvæmt þágildandi 228. gr. laga nr.88/2008, um meðferð sakamála, að háttsemi lögreglu hafi því ekki verið saknæm.Rétt þykir að málskostnaður falliniður.Stefnandi hefur lagt framgjafsóknarleyfi í málinu sem útgefið var 5. júlí 2012 og er takmarkað viðrekstur málsins fyrir héraðsdóms og því greiðistmálkostnaður hans úr ríkissjóði. Að hafðri hliðsjón af málskostnaðarkröfulögmanns stefnanda sem byggir á tímaskráningu og umfangi málsins er þóknunlögmanns ákveðin 900.000 krónur fyrir utan virðisaukaskatt.Fyrir hönd stefnandaflutti málið Steingrímur Þormóðsson hæstaréttarlögmaður og fyrir hönd stefnda,Ólafur Helgi Árnason hæstaréttarlögmaður.Dóm þennan kveða uppLárentsínus Kristjánsson héraðsdómari, dómsformaður, og meðdómsmennirnir DavíðO. Arnar hjartalæknir og Nanna Briem geðlæknir.D Ó M S O R ÐStefndi, íslenska ríkið, er sýknað af kröfum stefnanda A. Málskostnaður fellurniður. Allurgjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði þar með talin þóknunlögmanns hans, 900.000 krónur.
|
Mál nr. 141/2000
|
Fjársvik Þjófnaður Eignaspjöll Nytjastuldur Ölvunarakstur Akstur sviptur ökurétti Skilorð
|
H var ákærður fyrir fjársvik, þjófnað, eignaspjöll, nytjastuld, ölvunarakstur og akstur án ökuréttar og gekkst hann við sakargiftum. Var hann sviptur ökurétti og dæmdur til greiðslu skaðabóta auk fangelsisrefsingar, en hluti refsingarinnar var skilorðsbundinn.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 23. mars 2000 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun og jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst þess að refsing, sem ákærða var gerð með héraðsdómi, verði þyngd, en niðurstaða héraðsdóms um sviptingu ökuréttar og greiðslu skaðabóta staðfest. Ákærði krefst þess að refsing og önnur viðurlög verði milduð. Í málinu eru ákærða gefin að sök brot, sem nánar greinir í hinum áfrýjaða dómi, gegn 244. gr., 248. gr., 1. mgr. 257. gr. og 1. mgr. 259. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, svo og að hafa brotið gegn 1. mgr., sbr. 3. mgr. 45. gr. og 1. mgr. 48. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 með áorðnum breytingum með því að hafa ekið bifreið ölvaður og sviptur ökurétti. Vínandamagn í blóðsýni úr ákærða reyndist vera 1,20o/oo. Ákærði gekkst við sakargiftum fyrir héraðsdómi. Hann unir sakfellingu og skyldu til greiðslu bóta samkvæmt hinum áfrýjaða dómi, en leitar endurskoðunar á viðurlögum. Að virtum sakferli ákærða og gættum ákvæðum 77. gr. og 78. gr. almennra hegningarlaga er refsing hans samkvæmt hinum áfrýjaða dómi, fimm mánaða fangelsi, hæfilega ákveðin. Er rétt að fresta fullnustu tveggja mánaða þeirrar refsingar haldi ákærði almennt skilorð, eins og nánar greinir í dómsorði. Að öðru leyti skal héraðsdómur vera óraskaður. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, eins og í dómsorði segir. Dómsorð: Ákærði, Hlynur Már Jónsson, sæti fangelsi í fimm mánuði. Skal fresta fullnustu tveggja mánaða af refsingunni og sá hluti hennar falla niður að liðnum þremur árum frá uppsögu þessa dóms, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Ákvæði héraðsdóms um sviptingu ökuréttar, greiðslu skaðabóta og sakarkostnað skulu vera óröskuð. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Sigurðar Jónssonar hæstaréttarlögmanns, 30.000 krónur. Dómur héraðsdómi Suðurlands föstudaginn 25. febrúar 2000. Mál þetta var höfðað með ákæru Sýslumannsins í Vestmannaeyjum, dagsettri 5. janúar sl., á hendi Hlyni Má Jónssyni, kt. 270980-4229, Helgafellsbraut 31, Vestmannaeyjum. Ákæran er í fjórum liðum, svohljóðandi: " I. Fyrir fjársvik með því að hafa, síðdegis laugardaginn 3. apríl 1999 látið afgreiðslustúlku á bensínstöð Olís í Grindavík fylla bifreið sína, VU 718, af bensíni fyrir alls kr. 3.800,- án þess að hafa möguleika á að greiða fyrir það og ekið á brott af bensínstöðinni án frekari skýringa. II. Fyrir þjófnað með því að hafa, aðfaranótt laugardagsins 7. ágúst 1999 farið inn í bifreiðina SK 656 sem er í eigu Svavars Arnar Guðmundssonar, kt. 050481-4689 og stolið þaðan 29 geisladiskum, þar sem bifreiðin stóð ólæst fyrir utan Kirkjuveg 57, Vestmannaeyjum. III. Fyrir þjófnað og eignaspjöll með því að hafa, aðfaranótt laugardagsins 15. ágúst 1999, rifið niður og skemmt tvær myndavélar í hraðbanka Íslandsbanka við Kirkjuveg í Vestmannaeyjum, stolið annarri vélinni, en hin hékk eftir á vírtengingu. IV. Fyrir þjófnað, eignaspjöll, nytjastuld og umferðarlagabrot með því að hafa, aðfaranótt fimmtudagsins 14. október 1999, brotist inn á Bílaverkstæði Harðar og Matta við Básaskersbryggju í Vestmannaeyjum með því að brjóta einfalda rúðu næst útidyrum verkstæðisins, tekið í heimildarleysi bifreiðina ZU 448 þar sem hún stóð sunnan við verkstæðið og ekið henni undir áhrifum áfengis og sviptur ökuréttindum um götur í Vestmannaeyjabæ uns hann keyrði henni upp í brekku við gönguslóð upp á Eldfell, sunnan við gryfjuna milli Sorpu og Eldfells. V. fyrir þjófnað og eignaspjöll með því að hafa síðar sömu nótt farið inn í bifreiðina RH 275 þar sem hún stóð við Nýjabæjarbraut 10 í Vestmannaeyjum og stolið þaðan einum geisladisk, skemmt annan og rifið niður baksýnisspegil bifreiðarinnar. Teljast liðir II - V varða við 244. gr. almennra hegningarlaga nr. 19 frá 1940, liður I telst varða við 248. gr. sömu laga, en liðir III - V að auki við 1. mgr. 257. gr. sömu laga og liður IV við 1. mgr. 259. gr. sömu laga og 1. sbr. 3. mgr. 45. gr. og 1. mgr. 48. gr. sbr. 1. mgr. 100. gr. umferðarlaga nr. 50 frá 1987." Ákæruvald krefst refsingar og sviptingar ökuréttar. Þá eru hafðar uppi þessar bótakröfur: Íslandsbanki hf., Vestmannaeyjum, krefst bóta vegna þjófnaðar og skemmdarverka í hraðbanka við Kirkjuveg, kr. 96.931. Tryggingamiðstöðin hf., Vestmannaeyjum, vegna innbrots í bifreiðaverkstæði Harðar og Matta, kr. 46.703 auk vaxta skv. 7. gr. vaxtalaga frá tjónsdegi og síðan dráttarvaxta til greiðsludags. Jóhannes Þór Sigurðsson, kt. 061068-5549, vegna þjófnaðar og eignaspjalla í bifreiðinni RH 275, kr. 6.000. Ákærði krefst vægustu refsingar er lög leyfa. Hann krefst þess að bótakröfum Íslandsbanka hf. og Tryggingamiðstöðvarinnar hf. verði vísað frá dómi. Hann samþykkir bótakröfu Jóhannes Þórs Sigurðssonar. Málið var dómtekið 9. þessa mánaðar. Fyrir dómi játaði ákærði brot sín öll sem rakin eru í ákæru. Ekki er nauðsynlegt að reifa málsatvik nánar en segir í ákæru, sbr. 125. gr. laga nr. 19/1991. Taka ber þó fram að rannsakað var blóðsýni úr ákærða vegna brots þess sem greinir í IV. lið ákæru, en alkóhómagn í því reyndist 1,84. Ákærði kvaðst hafa verið í mikilli óreglu í eitt ár og séu brotin öll framin er hann hefur verið undir áhrifum áfengis. Hann hafi farið á Vog í októbermánuði síðastliðnum, fljótlega eftir að hann framdi brot þau sem talin eru í ákæruliðum IV og V. Þaðan hafi hann farið til dvalar að Staðarfelli. Hann sé að reyna að vinna bug á áfengisfíkn sinni og kveðst nú sækja reglulega AA-fundi í Vestmannaeyjum. Ákærði hefur tvívegis verið dæmdur fyrir brot gegn 244. gr. almennra hegningarlaga. Í dómi 3. febrúar 1997 var refsing hans ákveðin fangelsi í tvo mánuði, skilorðsbundið í þrjú ár. Í dómi 14. júlí 1999 var þessi refsing tekin upp og ákveðin að nýju fangelsisrefsing, í þrjá mánuði, skilorðsbundið í þrjú ár. Í síðargreinda dóminum var hann auk þjófnaðar sakfelldur fyrir hraðakstur, að aka ölvaður og sviptur ökuréttindum, auk brota gegn lögreglusamþykkt. Var hann auk hinnar skilorðsbundnu fangelsisrefsingar dæmdur til að greiða 175.000 krónur í sekt og sviptur ökurétti í 15 mánuði. Brot samkvæmt I. lið ákæru var framið áður en síðastgreindur dómur var kveðinn upp og birtur, en önnur brot á eftir. Verður að ákveða refsingu ákærða samkvæmt reglum 77. og 78. gr. almennra hegningarlaga. Er hún hæfilega ákveðin fangelsi í fimm mánuði. Þetta er í þriðja sinn sem ákærði er sakfelldur fyrir hegningarlagabrot, auk annarra brota, þ.á.m. margítrekaðra umferðarlagabrota. En þar sem ákærði er ungur og hefur sýnt vilja til að snúa af þeirri afbrotabraut sem hann var kominn út á, er rétt að skilorðsbinda fjóra mánuði af refsingunni með almennu skilorði. Skilorðstími skal vera þrjú ár. Ölvunarakstursbrot ákærða er ítrekað. Í dóminum 14. júlí 1999 var hann sakfelldur fyrir brot gegn 1. mgr., sbr. 2. mgr. 45. gr. umferðarlaga Því verður hann nú sviptur ökurétti í tvö ár. Sviptingartími telst frá 18. október 2000, en þá lýkur 15 mánaða sviptingu samkvæmt áðurgreindum dómi. Ákærði samþykkir bótakröfu Jóhannes Þórs Sigurðssonar og verður hún dæmd. Bótakrafa Tryggingamiðstöðvarinnar er vegna skemmda er urðu á Bifreiðaverkstæða Harðar og Matta og fjallað er um í IV lið ákæru. Krafan er ekki studd sérstökum gögnum, en með rannsóknargögnum sýnist nægilega sýnt fram á þær skemmdir sem unnar voru og ekki er ástæða til að draga reikningsgerð tryggingafélagsins í efa. Verður krafan dæmd eins og hún er gerð. Bótakrafa Íslandsbanka hf. styðst við áætlun Þórarins Sigurðssonar hjá Geisla, Flötum 29, um kostnað við viðgerð og uppsetningu, sem nemur 37.500 krónum. Þá er tilboð frá Securitas ehf. um nýja myndavél, samtals 17.831 króna. Loks er óskýrður liður undir nafninu Íslandsbanki 41.600 krónur. Fallast ber á áætlaðan viðgerðarkostnað, en að öðru leyti er krafan vanreifuð, en ekki er upplýst að nauðsynlegt hafi verið að fá nýja myndavél, þar sem hin eldri komst til skila. Þá er ekki gerð grein fyrir beinum kostnaði bótakrefjanda. Sakarkostnað allan ber ákærða að greiða, málsvarnarlaun eru ákveðin 40.000 krónur. Jón Finnbjörnsson, héraðsdómari, kveður upp dóm þennan. D ó m s o r ð: Ákærði, Hlynur Már Jónsson, sæti fangelsi í fimm mánuði. Fresta skal fullnustu fjögurra mánaða af refsingunni og skal sá hluti falla niður að liðnum þremur árum frá birtingu dóms þessa, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga. Ákærði er sviptur ökurétti í tvö ár frá 18. október 2000 að telja. Ákærði greiði Jóhannesi Þór Sigurðssyni 6.000 krónur. Ákærði greiði Tryggingamiðstöðinni hf. 46.703 krónur með vöxtum skv. 7. gr. vaxtalaga frá 14. október 1999 til 25. febrúar 2000, en dráttarvöxtum frá þeim degi til greiðsludags. Ákærði greiði Íslandsbanka hf. 37.500 krónur. Að öðru leyti er bótakröfu þessa aðila vísað frá dómi. Ákærði greiði allan sakarkostnað, þ.m.t. málsvarnarlaun, 40.000 krónur.
|
Mál nr. 57/2000
|
Fasteignaskattur Vanreifun Frávísun frá héraðsdómi að hluta
|
Í málinu var deilt um skyldu íslenska ríkisins (Í) til greiðslu fasteignaskatts til hreppsins S af mannvirkjum í hreppnum, en Í átti þar samkvæmt fasteignamati þrjár skólabyggingar, sjö íbúðir og tvær geymslur. Í nýtti fasteignirnar til margra ára fyrir starfsemi skóla. Á árinu 1991 var skólahaldi frestað um óákveðinn tíma og höfðu húsin ekki verið nýtt undir skóla síðan, að því undanskildu að sveitarfélög á svæðinu höfðu fengið að starfrækja barnaskóla í húsnæðinu eftir þörfum, án endurgjalds. Húsnæðið hafði verið notað undir gistihús á sumrin, en þeirri starfsemi var hætt að loknu sumri 1996 og fasteignirnar boðnar til sölu eða leigu. Voru fasteignirnar, að undanskildu 38,4% af húsnæðinu, leigð F frá 1. júní 1997, til reksturs gistihúss. Frá árinu 1995 lagði S fasteignaskatt á Í vegna allra eignanna, en Í neitaði greiðslu á grundvelli þess að fasteignirnar eða hluti þeirra væru undanþegnar fasteignaskatti samkvæmt 1. og 3. mgr. 5. gr. laga nr. 4/1995 um tekjustofna sveitarfélaga. Talið var að ekki hefði verið útséð um að skóli yrði ekki framvegis starfræktur í húsnæðinu á árinu 1995 og hefði enn á þeim tíma mátt líta á hluta mannvirkja Í sem skóla í merkingu 1. mgr. 5. gr. laga nr. 4/1995. Með því að gera samning við F á árinu 1997 var hins vegar talið að Í hefði ráðstafað fasteignunum til notkunar um lengri tíma í öðru skyni en til skólahalds og með því útilokað að aðrar byggingar á staðnum yrðu nýttar í samræmi við fyrri tilgang þeirra. Var því ekki talið að umræddar fasteignir Í yrðu skilgreindar sem skóli í skilningi 1. mgr. 5. gr. laga nr. 4/1995 eftir það tímamark. Í féllst á skyldu sína til að greiða fasteignaskatt af hluta fasteignanna fyrir tímabilið 1. janúar 1995 til 31. maí 1997, en talið var að málið væri svo vanreifað að ekki væri unnt að komast að niðurstöðu um fjárhæð skattsins sem Í hefði borið að greiða S á tímabilinu. Var kröfum S varðandi umrætt tímabil því vísað frá héraðsdómi. Hins vegar var Í dæmt til greiðslu fasteignaskatta vegna eignanna eftir 1. júní 1997.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Haraldur Henrysson og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 14. febrúar 2000. Hann krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá héraðsdómi og stefndi dæmdur til að greiða málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Til vara krefst áfrýjandi þess að sér verði aðeins gert að greiða stefnda 1.654.644 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af 206.011 krónum frá 1. júní 1995 til 1. júní 1996, af 420.826 krónum frá þeim degi til 1. júní 1997, af 752.875 krónum frá þeim degi til 1. júní 1998, en af 1.654.644 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Verði þá málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti látinn falla niður. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Samkvæmt gögnum málsins er áfrýjandi eigandi mannvirkja að Reykjanesi í Súðavíkurhreppi, sem hafa verið aðgreindar í fasteignamati sem þrjár skólabyggingar að flatarmáli samtals 2.671,9 m2, sjö íbúðir, alls 830,6 m2 að flatarmáli, og tvær geymslur, samtals 99,7 m2 að stærð. Að auki telst áfrýjandi ábúandi jarðarinnar Reykjaness að meðtöldu ræktuðu landi, en landeigandi er sagður vera Ísafjarðarbær. Fyrir liggur í málinu að áfrýjandi nýtti þessar fasteignir um margra ára skeið fyrir starfsemi Héraðsskólans í Reykjanesi. Hann kveður skólahaldinu hins vegar hafa verið „frestað um óákveðinn tíma“ á árinu 1991 og hafi húsin þar ekki verið höfð til þeirra nota síðan, þó að því frátöldu að sveitarfélög við Ísafjarðardjúp hafi fengið að starfrækja þar barnaskóla eftir þörfum án endurgjalds til áfrýjanda. Um árabil hafi Ferðaskrifstofa ríkisins og síðar Ferðaskrifstofa Íslands hf. rekið gistihús að Reykjanesi á sumrin. Hafi síðast verið gerður samningur um þessi afnot húsnæðisins á árinu 1995 og hann átt að gilda til 1998, en leigutími hafi verið árlega frá 10. júní til 31. ágúst. Vegna dræmrar aðsóknar að gistihúsinu hafi þessum rekstri verið hætt að loknu sumri 1996 og áfrýjandi þá boðið fasteignir héraðsskólans til sölu eða leigu. Í kjölfarið hafi verið gerður leigusamningur, sem gilda átti frá 1. júní 1997 til 30. september 2002, við Ferðaþjónustuna Reykjanesi ehf. um allt húsnæði héraðsskólans að undanskilinni sundlaug, sem leigutaka var þó heimilað að nota, einni íbúð, stjórnunarrými skólans, bókasafni, smíðakennslustofu og nokkrum nánar tilgreindum geymsluherbergjum. Kveður áfrýjandi 38,4% af húsnæðinu öllu hafa þannig verið undanskilin leigu, en samkvæmt leigusamningnum átti húsvörður á vegum hans að hafa umsjón með þeim hluta þess. Mun áðurnefnt félag hafa rekið gistihús í hinum leigðu mannvirkjum. Til loka ársins 1994 voru umræddar eignir áfrýjanda í Reykjafjarðarhreppi, en hann sameinaðist 1. janúar 1995 tveimur öðrum sveitarfélögum undir heiti stefnda. Áfrýjandi kveðst fram að því hafa greitt fasteignaskatt af þessum eignum til Reykjafjarðarhrepps, en gjöldin hafi aðeins tekið mið af þeim hluta eignanna, sem var að mati áfrýjanda ekki undanþeginn fasteignaskatti lögum samkvæmt. Á árinu 1995 lagði stefndi hins vegar fasteignaskatt á áfrýjanda vegna allra eigna hans að Reykjanesi, en heildarfjárhæð skattsins nam 689.096 krónum. Aftur lagði stefndi fasteignaskatt á áfrýjanda vegna þessara eigna á árinu 1996, samtals 718.544 krónur, á árinu 1997 726.318 krónur og 1998 1.391.619 krónur. Áfrýjandi greiddi ekki stefnda þessa skatta, þar sem hann taldi fasteignirnar í Reykjanesi að öllu eða að minnsta kosti einhverju leyti þess eðlis að þær væru undanþegnar fasteignaskatti samkvæmt ákvæði 1. mgr. og eftir atvikum 3. mgr. 5. gr. laga nr. 4/1995 um tekjustofna sveitarfélaga. Í málinu krefur stefndi áfrýjanda um greiðslu á samanlagðri fjárhæð áðurnefndra fasteignaskatta, sem hann lagði á áfrýjanda á árunum frá 1995 til 1998, alls 3.525.577 krónum. II. Samkvæmt 1. mgr. 3. gr. laga nr. 4/1995 skal árlega leggja á allar fasteignir, sem metnar eru til fasteignamats, fasteignaskatt til sveitarfélags þar sem þær eru. Með 1. mgr. 5. gr. laganna eru þó undanþegnar þessum skatti fasteignir, sem nýttar eru í nánar tilteknu skyni, þar á meðal „skólar“, sbr. og 3. mgr. sömu greinar. Eins og málið liggur fyrir verður að leggja til grundvallar að byggingar, sem nú eru að Reykjanesi, hafi í öndverðu verið reistar gagngert fyrir starfsemi skóla. Óumdeilt er að þær voru nýttar af áfrýjanda í þessu skyni, svo og til rekstrar leigutaka á sumargistihúsi, allt til ársins 1991, þegar skólahaldi var eins og áður segir frestað um óákveðinn tíma. Er einnig óumdeilt að upp frá því og fram til sumars 1997 voru húsin eingöngu notuð við sams konar rekstur sumargistihúss og að einhverju leyti af nærliggjandi sveitarfélögum fyrir starfrækslu skóla án endurgjalds til áfrýjanda. Þegar allt þetta er virt verður ekki eftir gögnum málsins slegið föstu að útséð hafi verið um að skóli yrði ekki framvegis starfræktur í húsnæðinu þegar stefndi byrjaði á árinu 1995 að leggja fasteignaskatt á allar eignir, sem áfrýjandi átti að Reykjanesi eða hafði í ábúð. Í því ljósi mátti enn á þeim tíma líta á hluta mannvirkja áfrýjanda sem skóla í merkingu 1. mgr. 5. gr. laga nr. 4/1995, þótt slík starfsemi í þeim hefði í reynd að mestu legið þá niðri um nokkurra ára skeið, enda hafði hagnýtingu þeirra að öðru leyti ekki verið breytt frá því, sem áður var. Með því að gera á hinn bóginn áðurnefndan samning við Ferðaþjónustuna Reykjanesi ehf. um leigu meginhluta bygginganna til fimm ára frá 1. júní 1997 undir rekstur gistihúss ráðstafaði áfrýjandi þeim til notkunar um lengri tíma í öðru skyni en til skólahalds. Verður og að líta svo á að áfrýjandi hafi með þessu útilokað í reynd að aðrar byggingar hans á staðnum yrðu nýttar í samræmi við fyrri tilgang þeirra. Upp frá þessu voru því ekki efni til að telja fasteignir áfrýjanda að Reykjanesi á nokkurn hátt til skóla í skilningi 1. mgr. 5. gr. laga nr. 4/1995. Í málatilbúnaði áfrýjanda fyrir Hæstarétti felst viðurkenning á því að á tímabilinu frá 1. janúar 1995 til 31. maí 1997 hafi honum með réttu borið að greiða stefnda fasteignaskatt vegna annarra íbúða sinna að Reykjanesi en einnar, sem húsvörður í þjónustu hans hafði til afnota, svo og þess hluta skólabygginga, sem leigður var út til rekstrar sumargistihúss, vegna 82 daga tímabils á hvoru árinu 1995 og 1996. Með vísan til þess, sem áður greinir, verður að fallast á með áfrýjanda að skyldu hans til að greiða stefnda fasteignaskatt fyrir umrætt tímabil verði sett þessi mörk samkvæmt ákvæðum 1. mgr. og 3. mgr. 5. gr. laga nr. 4/1995. Þótt fyrir liggi hver fasteignaskattur hafi verið á þessu tímabili fyrir einstaka íbúðir í eigu áfrýjanda, skortir mjög á að málið hafi verið reifað nægilega til þess að komist verði að niðurstöðu um fjárhæð skattsins vegna fyrrnefndrar útleigu hans á hluta skólabygginga. Er í því sambandi einkum til þess að líta að ekkert liggur fyrir í málinu um þetta efni annað en útreikningur á varakröfu áfrýjanda fyrir Hæstarétti, sem var ætlað að taka mið af takmörkun gjaldskyldu hans til samræmis við ofangreint, en sá útreikningur er reistur á órökstuddri áætlun um stærð hins leigða húsnæðis, auk þess sem þar gætir villna, sem ekki hafa fengist skýrðar við flutning málsins. Hefur stefndi og mótmælt að á útreikningi þessum verði byggt, en af hans hendi hefur þó ekki komið fram hvernig ákveða mætti fjárhæð fasteignaskattsins á þessum grundvelli. Að öllu þessu athuguðu er óhjákvæmilegt að fallast á aðalkröfu áfrýjanda um frávísun málsins frá héraðsdómi að því er varðar kröfu stefnda um fasteignaskatt fyrir tímabilið frá 1. janúar 1995 til 31. maí 1997. Samkvæmt því, sem áður greinir, eru ekki skilyrði að lögum til að undanþiggja áfrýjanda greiðslu fasteignaskatta vegna eigna hans að Reykjanesi fyrir það tímabil eftir 1. júní 1997, sem dómkrafa stefnda tekur til. Um fjárhæð þeirra skatta er ekki deilt í málinu. Verður áfrýjandi því dæmdur til að greiða stefnda 7/12 hluta umkrafins fasteignaskatts fyrir árið 1997, 423.685 krónur, og allan skatt ársins 1998, 1.391.619 krónur, eða samtals 1.815.304 krónur með dráttarvöxtum eins og í dómsorði greinir. Áfrýjandi verður dæmdur til að greiða stefnda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem er ákveðinn í einu lagi eins og fram kemur í dómsorði. Dómsorð: Vísað er frá héraðsdómi kröfu stefnda, Súðavíkurhrepps, um fasteignaskatt af framangreindum eignum áfrýjanda, íslenska ríkisins, vegna tímabilsins frá 1. janúar 1995 til 31. maí 1997. Áfrýjandi greiði stefnda 1.815.304 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af 423.685 krónum frá 1. júní 1997 til 1. júní 1998, en af 1.815.304 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Áfrýjandi greiði stefnda samtals 500.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 3. desember 1999. I Mál þetta var höfðað með stefnu birtri 30. apríl 1999 og dómtekið 29. f.m. Stefnandi er Súðavíkurhreppur, kt. 630269-4589, Njarðarbraut 14, Súðavík. Stefndi er íslenska ríkið, kt. 540269-6459, og er fjármálaráðherra stefnt fyrir hönd þess. Stefnandi krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 3.525.577 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987, af 689.096 krónum frá 1. júní 1995 til 1. júlí 1996, af 1.407.640 krónum frá þeim degi til 15. júlí 1997, af 2.133.958 krónum frá þeim degi til stefnubirtingardags, en af 3.525.577 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar. Stefndi krefst aðallega sýknu af dómkröfum stefnanda og málskostnaðar úr hendi hans. Til vara er þess krafist að dómkröfur stefnanda verði lækkaðar og málskostnaður látinn niður falla. Upphaflegri aðalkröfu stefnda að málinu yrði vísað frá dómi var hafnað með úrskurði 14. október sl. II Stefnandi vísar til þess að ríkið hafi um langt árabil rekið héraðsskóla að Reykjanesi í Reykjafjarðarhreppi en í upphafi þessa áratugar hafi skólahaldið verið lagt af. Ríkisvaldið eigi hins vegar enn eftirtaldar fasteignir að Reykjanesi samkvæmt vottorðum Fasteignamats ríkisins: a. Fasteign nr. 212-7419 á lóð 2 í Reykjanesi. Íbúð merkt 0101 (157,6 m²). b. Fasteign nr. 212-7420 á lóð 3 í Reykjanesi. Jörð. c. Fasteign nr. 212-7421 á lóð 3 í Reykjanesi. Ræktað land (3,7 ha). d. Fasteign nr. 212-2422 á lóð 3 í Reykjanesi. Fasteignin er aðgreind í þrjá hluta; mannvirki reist sem skólabygging (772,8 m²), mannvirki reist sem skólabygging (947 m²) og geymsla (18,2 m²). e. Fasteign nr. 212-7423 á lóð 3 í Reykjanesi. Íbúð merkt 0102 (141 m²). f. Fasteign nr. 212-7424 á lóð 3 í Reykjanesi. Íbúð merkt 0201 (141 m²). g. Fasteign nr. 212-7425 á lóð 3 í Reykjanesi. Íbúð merkt 0001 (119,5 m²). h. Fasteign nr. 212-7427 á lóð 3 í Reykjanesi. Íbúð merkt 0102 (40,3 m²). i. Fasteign nr. 212-7428 á lóð 3 í Reykjanesi. Íbúð merkt 0103 (115,6 m²). j. Fasteign nr. 212-7429 á lóð 3 í Reykjanesi. Íbúð merkt 0202 (115,6 m²). k. Fasteign nr. 212-7436 á lóð 3 í Reykjanesi. Mannvirki reist sem skólabygging (952,1 m²). l. Fasteign nr. 212-7435 á lóð 3 í Reykjanesi. Frystigeymsla (81,5 m²). Stefnandi kveður ferðaþjónustu hafa verið rekna í umræddu húsnæði undanfarin ár, fyrst aðeins um sumartímann en frá 1. júní 1997 hafi Ferðaþjónustan ehf. staðið fyrir rekstri þar árið um kring og ríkisvaldið leigt húsnæðið út í þeim tilgangi. Að því leyti sem fasteignirnar séu ekki leigðar út til Ferðaþjónustunnar ehf. standi þær auðar og séu ekki nýttar. Í bréfi lögmanns stefnanda til menntamálaráðuneytisins 6. janúar 1998 segir að með sameiningu Reykjafjarðarhrepps og Súðavíkurhrepps um áramótin 1994 og 1995 hafi Súðavíkurhreppur yfirtekið réttindi og skyldur hins fyrrnefnda. Álagning fasteignaskatts vegna áðurnefnds húsnæðis sé því lögskylt verkefni stefnanda. Um árabil hafi ríkið sem eigandi húsnæðisins vanrækt greiðslu umkrafins fasteignaskatts til sveitarfélagsins. Þar sem ekki hafi verið rekinn skóli í húsnæðinu frá 1991 eigi ekki við undantekningarregla í 5. gr. laga nr. 4/1995, sbr. áður 5. gr. laga nr. 90/1990. Var þess því krafist að hinir vangoldnu skattar yrðu greiddir án tafar. Kröfugerð í málinu styður stefnandi við lög nr. 4/1995, en samkvæmt 3. gr. þeirra beri árlega að leggja fasteignaskatt á allar fasteignir sem séu metnar af Fasteignamati ríkisins og skuli sveitarstjórn annast álagninguna samkvæmt 4. gr. laganna. Af hálfu ríkisvaldsins hafi hvorki verið sett fram formleg mótmæli við gjaldskyldu né gjaldstofni og málinu hafi ekki verið af þess hálfu vísað til fasteigna- eða yfirfasteignamatsnefnda. Vegna vanskila sé málssókn þessi nauðsynleg. Kröfufjárhæð er miðuð við álagningarseðla sem sendir hafa verið út fyrir árin 1995, 1996 og 1997. Álagning fyrir 1998 var hins vegar kynnt stefnda með fyrirvara um breytingar og er kröfugerð fyrir það ár ekki að fullu miðuð við álagninguna samkvæmt seðlunum. Um upphafsdaga dráttarvaxtakröfu er vísað til þess að fasteignaskattarnir hafi fallið í gjalddaga 1. júní hvert framantalið ár. III Af hálfu stefnda er skýrt svo frá að eftir að farið hafi verið að leggja fasteignaskatt á eignir Héraðsskólans í Reykjanesi hafi af menntamálaráðuneyti verið haft samband við sveitarstjóra og honum bent á að einungis hluti þeirra mannvirkja, sem sveitarstjórn lagði fasteignaskatt á, væri fasteignaskattskyldur en að öðru leyti féllu mannvirkin undir undanþáguheimild 1. mgr. 5. gr. Jafnfram hafi menntamálaráðuneytið farið fram á viðræður um málefni skólans. Af hálfu sveitarstjóra hafi ekki verið brugðist við þeirri ósk og hafi hún verið ítrekuð á hverju ári. Það hafi ekki verið fyrr en í byrjun þessa árs að fulltrúi sveitarstjóra hafi komið til fundar við fulltrúa menntamálaráðuneytis. Óskað hafi verið eftir frekari fundum um málefni skólans en ekki hafi verið orðið við því. Árið 1997 hafi hluti skólahúsnæðisins verið leigður félaginu Ferðaþjónustan ehf. Tilgangur þessa félags sé að reka þjónustu við ferðamenn og stuðla að því að byggð leggist ekki með öllu af við Ísafjarðardjúp. Fjárhæð leigunnar hafi verið verulega stillt í hóf en leigugjaldið skyldi vera 1.800.000 krónur á ári og skyldu 900.000 krónur greiðast í peningum og 900.000 krónur í viðhaldi. Auk þess skyldi leigutaki greiða helming faseignagjalda af þeim hluta eignanna sem leigutaki hefði á leigu. Sá hluti fasteignanna, sem hafi ekki verið leigður út, hafi staðið auður og ónýttur. Sýknukrafa stefnda er á því reist að stefnandi hafi ekki sýnt fram á svo óyggjandi sé að hann geti krafið stefnda um fasteignagjöld af fasteignum Héraðsskólans í Reykjanesi. Þó er viðurkennt að líklega þurfi stefndi að greiða fasteignagjöld af einhverjum fasteignum á svæðinu, en óljóst sé hverjar þær séu. Á því er byggt að stór hluti tilgreindra fasteigna í Reykjanesi sé undanþeginn álagningu fasteignagjalda, sbr. 1. og 3. mgr. 5. gr. laga nr. 4/1995. Í þessu sambandi skipti ekki máli hvort virk skólastarfsemi fari fram til þess að undanþáguheimildin sé virk. Leggja þurfi sérstakt mat á þær fasteignir sem falli undir undanþáguheimildir 1. mgr. 5. gr. laga nr. 4/1995 og samspil 3. mgr., sbr.1. mgr., og sé það hlutverk stefnanda, sbr. aðallega ákvæði III. kafla laga nr. 94/1976 um skráningu og mat fasteigna. Varakrafa stefnda miðar að því að stefndi verði einungis dæmdur til að greiða stefnanda fasteignagjöld af þeim fasteignum sem njóti ekki undanþágu frá fasteignagjöldum og að leigunýting leigðra fasteigna verði metin hlutfallslega við útreikning á fasteignagjöldum. IV Eignir þær, sem mynda stofn til álagningar umkrafins fasteignaskatts, eru taldar í II. kafla dómsins. Efnisleg andmæli stefnda lúta einvörðungu að álagningu skattsins á skólabyggingarnar en verulegur hluti umkrafins skattgjalds er vegna þeirra. Útreikningur skattsins sætir ekki andmælum. Greinist hann þannig eftir árum: Árið 1995 689.096 krónur, árið 1996 718.544 krónur, árið 1997 726.318 krónur og árið 1998 1.391.619 krónur. Upphafsdagar dráttarvaxtakröfu grundvallast á gjalddögum samkvæmt álagningarseðlum fyrir árin 1995, 1996 og 1997 en krafa vegna ársins 1998 var ekki sett fram fyrr en við birtingu stefnu þ. 30. apríl 1999 sem markar að því leyti upphafsdag dráttarvaxtakröfu. Óumdeilt er að skólabyggingarnar hafi ekki verið nýttar til skólahalds þau ár sem um ræðir í málinu og raunar allt frá árinu 1991. Skýra ber þröngt undanþágu að því er tekur til skóla frá álagningu fasteignaskatts, samkvæmt 1. mgr. 5. gr. laga nr. 4/1995, frá þeirri meginreglu 3. gr. laganna að leggja skuli skatt á allar fasteignir til sveitarfélags þar sem fasteign er. Af ákvæðum 5. gr. laga nr. 4/1995, sbr. einnig 6. gr. s.l., er ljóst að undanþáguheimildir miðast einvörðungu við tiltekin afnot fasteigna og í því tilviki sem hér um ræðir við það að byggingar séu notaðar sem skólar. Samkvæmt þessu er niðurstaða málsins sú að fallist er á kröfur stefnanda. Málskostnaður er ákveðinn 350.000 krónur. Mál þetta dæmir Sigurður Hallur Stefánsson héraðsdómari. D ó m s o r ð: Stefndi, íslenska ríkið, greiði stefnanda, Súðavíkurhreppi, 3.525.577 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987, af 689.096 krónum frá 1. júní 1995 til 1. júlí 1996, af 1.407.640 krónum frá þeim degi til 15. júlí 1997, af 2.133.958 krónum frá þeim degi til 30. apríl 1999, en af 3.525.577 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda 350.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 141/2009
|
Kynferðisbrot Skaðabætur
|
J var ákærður fyrir nauðgun með því að hafa haft önnur kynferðismök en samræði við A, gegn vilja hennar, með því að nudda kynfæri konunnar með kynlífstæki og setja tækið inn í leggöng hennar, en við kynferðismökin notfærði J sér það að A gat ekki spornað við þeim sökum andlegra annmarka. Var háttsemin talin varða við 2. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Talið var sannað að J hefði nuddað kynfæri A en hins vegar taldist sönnun ekki komin fram um að J hefði beitt kynlífstæki í því skyni eða stungið því eða fingri inn í kynfæri hennar. Samkvæmt fyrirliggjandi álitsgerðum sálfræðinga sýndu niðurstöður greindarprófs A að greind hennar væri neðarlega á stigi vægrar þroskahömlunar. Þá var ekki um það ágreiningur að J og A hefðu þekkst í langan tíma þegar umrætt atvik átti sér stað. Var því talið að J hefði ekki getað dulist að A ætti við andlega annmarka að stríða og að hann hefði notfært sér andlega fötlun A í því skyni að hafa við hana kynferðismök. Var héraðsdómur staðfestur um annað en sakarkostnað og J gert að sæta fangelsi í 15 mánuði. Þá var hann dæmdur til að greiða A 600.000 krónur auk vaxta.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen, Ingibjörg Benediktsdóttir og Markús Sigurbjörnsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 9. mars 2009 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Af hálfu ákæruvalds er aðallega krafist að ákærði verði sakfelldur samkvæmt ákæru, en til vara að sakfelling samkvæmt hinum áfrýjaða dómi verði staðfest. Í báðum tilvikum er gerð krafa um að refsing verði þyngd. A krefst þess að ákærða verði gert að greiða sér 1.500.000 krónur með vöxtum eins og dæmdir voru í héraði. Ákærði krefst aðallega að málinu verði vísað frá héraðsdómi, en til vara sýknu. Að því frágengnu krefst hann ómerkingar héraðsdóms, en ella að refsing verði milduð og skaðabótakrafa lækkuð. Kröfur ákærða um frávísun málsins frá héraðsdómi og ómerkingu hins áfrýjaða dóms eru ekki studdar haldbærum rökum og verður þeim því hafnað. Af hálfu ákæruvalds hefur ekki verið krafist ómerkingar héraðsdóms, en í ljósi röksemda fyrir niðurstöðu hans getur ekki komið til álita að sakfella ákærða fyrir háttsemi, sem þar taldist ósönnuð, sbr. 2. mgr. 208. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Að þessu gættu og með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur um annað en sakarkostnað, en um hann fer samkvæmt því sem segir í dómsorði. Ákærði verður dæmdur til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins þar með talin málsvarnarlaun verjanda síns og þóknun réttargæslumanna brotaþola, sem ákveðin eru að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður um refsingu ákærða, Jóhannesar Eggertssonar, svo og skaðabætur. Ákærði greiði þóknun Helgu Leifsdóttur héraðsdómslögmanns, skipaðs réttargæslumanns brotaþola í héraði, 249.000 krónur. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað, samtals 1.025.844 krónur, skulu að öðru leyti vera óröskuð. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, samtals 541.609 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Sigmundar Hannessonar hæstaréttarlögmanns, 373.500 krónur, og þóknun skipaðra réttargæslumanna brotaþola, hæstaréttarlögmannanna Steinunnar Guðbjartsdóttur og Daggar Pálsdóttur, 62.250 krónur í hlut hvorrar. Mál þetta, sem dómtekið var 26. janúar sl., er höfðað með ákæru útgefinni af ríkissaksóknara 8. maí 2008 á hendur Jóhannesi Eggertssyni, Lyngheiði 10, Hveragerði, fyrir nauðgun, með því að hafa, að kvöldi föstudagsins 22. júní 2007, á skrifstofu ákærða að Síðumúla 13 í Reykjavík, haft önnur kynferðismök en samræði við A, gegn vilja hennar, með því að nudda kynfæri konunnar með kynlífstæki og setja tækið inn í leggöng hennar, eða með því að nudda með fingrum og setja fingur inn í leggöng konunnar, en við kynferðismökin notfærði ákærði sér það að A gat ekki spornað við þeim sökum andlegra annmarka sinna. Er þetta talið varða við 2. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 40/1992 og 3. gr. laga nr. 61/2007. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar. Af hálfu A er krafist miskabóta að fjárhæð 1.500.000 króna auk vaxta skv. 8. gr., sbr. 4. gr., laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 22. júní 2007 til 23. febrúar 2008 en með dráttarvöxtum frá þeim degi til greiðsludags. Af hálfu ákærða er þess aðallega krafist að málinu verði vísað frá dómi. Að öðrum kosti er þess krafist að ákærði verði sýknaður af ákæru og að bótakröfu verði vísað frá dómi. Þá krefst hann þess að málsvarnarlaun og þóknun fyrir verjandastörf á rannsóknarstigi verði ákvörðuð samkvæmt mati dómsins og að þau verði greidd úr ríkissjóði. I. Í frumskýrslu lögreglu kemur fram að sunnudaginn 24. júní 2007, kl. 20.30, hafi verið óskað eftir því að lögreglan færi á neyðarmóttöku Landspítala til að ræða þar við A, kæranda máls þessa, vegna kynferðisbrots er hún teldi sig hafa orðið fyrir. Hafi hún þar gert lögreglumönnum stuttlega grein fyrir málavöxtum og lýst meintu kynferðisbroti sem átt hefði sér stað tveimur dögum áður á skrifstofu ákærða í Síðumúla 13 í Reykjavík. Hafi kærandi sagst staðráðin í því að leggja fram kæru á hendur ákærða. Þriðjudaginn 3. júlí 2007 kom kærandi til lögreglu og óskaði eftir að kæra ákærða fyrir kynferðisbrot. Í kæruskýrslu sem tekin var af henni greinir hún frá því að ákærði hafi haft samband við hana símleiðis að kvöldi föstudagsins 22. júní og boðið henni að hitta sig á skrifstofu hans í Síðumúla 13 í Reykjavík. Hafi hún haldið á fund við hans í leigubíl, sem ákærði hafi svo greitt fyrir. Er inn var komið hafi ákærði sagt henni að fara úr buxunum. Hafi hún þá hugsað með sér að best væri að gera það ,,til þess að gera ekki uppreisn, því hann var jú fyllri og á einhverjum töflum“. Hafi ákærði beðið hana um að leggjast upp í sófa inni á skrifstofu hans og hún gert það. Því næst hafi ákærði farið inn í eldhús og þaðan hafi hún svo heyrt hvell. Hafi ákærði sagt henni að leggjast niður og hún ,,þorði ekki öðru“. Hafi ákærði svo komið inn með ,,ljós glennt svona rautt og mjótt“ og hún ekki vitað hvað það gæti verið. Lýsir hún síðar í skýrslunni hlutnum sem grænum. Hafi ákærði ýtt græna stykkinu ,,inn á milli fóta“ henni, hálfa leið inn í leggöngin, og hafi hún við það orðið öll rauð inni í klofinu. Hafi þetta staðið yfir í um fimm mínútur og hún ,,grenjað inni í sér“ á meðan. Aðspurð sagðist hún hafa mótmælt háttsemi ákærða með orðunum ,,þú gerir þetta ekki“. Hafi hún rétt hafa sloppið undan ákærða og náð að hringja í eiginmann sinn sem hafi sótt hana og ekið henni á heimili þeirra. Á sunnudeginum á eftir hafi hún fundið fyrir miklum kláða í klofinu og séð að hún var öll rauð. Hafi hún þá hringt í lögregluna sem hafi ekið henni á slysavarðstofu. Kvaðst kærandi þekkja ákærða og gat þess að þau hefðu unnið saman í fiski fyrir mörgum árum. Kvaðst hún jafnframt hafa átt í kynferðislegu samneyti við hann og þá hefði það verið ,,allt í góðu“. A kvaðst ekki hafa getað lifað eðlilegu kynlífi með eiginmanni sínum eftir atvikið. Hefði hún ekki þorað að segja honum frá því sem gerðist. Miðvikudaginn 11. júlí 2007 var ákærði yfirheyrður hjá lögreglu. Kannaðist hann þá við að kærandi hefði heimsótt sig á skrifstofu hans í Síðumúla 13. Hefði hún komið til hans í leigubíl sem hann hefði greitt. Hefðu þau þekkst í um tíu ár og hist af og til. Ákærði sagði kæranda hafa beðið um að fara í ,,einhvern leik“ en hann sagst ekki geta staðið í því. Er eftir ákærða haft að ,,þegar maður er búinn að fá sér einhvern bjór að maður er ekki það burðugur að geta staðið í einhverju“. Því hefði lítið orðið um leik. Nánar skýrði hann leikinn þannig að kærandi hefði boðið honum upp á að hafa mök við sig. Hefði hún gert það með því að draga niður sófa á skrifstofunni og afklæðst. Hefði hann í fyrstu verið hálftregur en svo reynt en ,,það bara dugði ekkert“. Ákærði kannaðist ekki við að hafa haft grænt tæki, en kvaðst hins vegar hafa reynt að nota græna verju en það hefði ekki gengið. Hefði kærandi verið „mjög svona eitthvað svona sár út af því að ég skyldi ekkert geta gert“. Kvaðst hann þá hafa sett verjuna upp á puttann og verið eitthvað að reyna að „hjálpa henni með puttanum svona eitthvað smotterí“. Hefði kærandi svo rætt um það að hún hefði gleymt að taka sykursýkistöflurnar og eiginmaður hennar hringt í sífellu. Hefði hann því sagt við kæranda að hún skyldi bara fara út. Kvaðst ákærði halda að eiginmaður hennar hefði sótt hana á bíl. Aðspurður hvort hann hefði áður átt kynferðislegt samneyti við kæranda kvað ákærði svarið við því vera já og nei, hann hefði verið ,,hálflélegur til þess“. Þá lagði ákærði fram yfirlýsingu, sem hann sagði undirritaða af kæranda, þess efnis að hún drægi kæruna á hendur honum tilbaka. II. Ákærði kvaðst fyrir dómi hafa þekkt kæranda í um sjö til átta ár. Væru þau kunningjar og hefðu hist af og til og drukkið saman kaffi. Kvaðst hann ekki muna hvernig kynni þeirra hófust og ekki væri rétt að þau hefðu unnið saman. Hins vegar kannaðist hann við að kærandi hefði unnið í fiski og taldi að þau hefðu kynnst ,,eitthvað í kringum það“. Ákærði sagðist hafa verið búinn að nefna það við kæranda umrætt kvöld að henni væri óhætt að kíkja í heimsókn til hans á skrifstofuna. Kvaðst hann ekki muna hvort hann hringdi í hana eða hún í hann og ekkert sérstakt hefði legið fyrir um tilgang heimsóknarinnar. Hann hefði sagt henni að taka leigubíl ef hún kæmi og hann hefði svo greitt fyrir bílinn. Þegar hún svo kom hefðu þau spjallað saman um ,,gamla tíma“ og ,,daginn og veginn“. Hefði ekkert illt verið á milli þeirra og hefði aldrei verið. Aðspurður hvort eitthvað kynferðislegt hefði gerst á milli þeirra sagði ákærði ,,nei, það gerðist ekki neitt“. Kærandi hefði eitthvað verið að impra á því en hann hefði sagt henni að hann hefði engan áhuga á því, enda hefði hann aldrei haft neinar kynferðislegar hvatir til hennar. Hann hefði því ekki haft í frammi neina kynferðislega tilburði gagnvart konunni. Spurður um frásögn hans hjá lögreglu um að græna verju sagðist ákærði hafa verið eitthvað að ,,fíflast“ með puttann í verju sem þarna hefði verið. Það hefði ekki verið til að ,,brúka til eins eða neins“ og hefði hann ekki snert kynfæri konunnar. Það hefði ekki staðið til. Aðspurður hvað hann hefði átt við með því hjá lögreglu að hann hefði ,,eitthvað reynt að hjálpa henni með puttunum, eitthvað smotterí“, sagði hann að það hefði ekki verið neitt, þetta hefði bara verið vitleysa. Hann hefði eitthvað mismælt sig og gæti hann ekki skýrt þessi ummæli frekar. Hann hefði ekki gert henni neitt og það hefði aldrei hvarflað að honum. Aðspurður kvaðst ákærði hafa keypt smokkinn einhvern tímann á Spáni og verið með hann í skúffu hjá sér. Sagði hann að á meðan á heimsókn kæranda stóð hefði eiginmaður hennar hringt í sífellu. Þá hefði hún stöðugt talað um að hún hefði gleymt að taka lyfin sín. Í framhaldi hefði eiginmaður hennar svo komið og sótt hana. Spurður um framburð sinn hjá lögreglu að því er kynferðislegt samneyti varðar, þar sem ákærði sagði að svara mætti því með ,,já og nei“, sagði ákærði að hann hefði bara ,,almennt ekki“ staðið í því. Sagðist hann nánar spurður ekki hafa átt nein kynferðisleg samskipti við kæranda. Hefði hann einhverju sinni heimsótt hana og skoðað listaverk eftir hana en hana hlyti að misminna að þau hefðu áður átt kynferðislegt samneyti heima hjá henni. Varðandi þann framburð sinn hjá lögreglu að kærandi hefði verið kynferðislega ágeng í hans garð og að hún hefði skellt niður sófa á skrifstofunni sagði ákærði að um svefnsófa hefði verið að ræða sem kærandi hefði tekið niður. Hefði hún kunnað að leggja sófann niður. Sjálfur kynni hann það ekki. Ákærði kvað málsatvik ,,ekkert frekar“ hafa verið sér í fersku minni er hann gaf skýrslu hjá lögreglu. Hann hefði verið búinn að drekka einn til tvo bjóra á staðnum en taldi minni sitt ekki hafa verið skert vegna áfengisneyslu. Það væri því ,,kjaftæði“ að hann hefði verið mjög ölvaður. Hann drykki einu sinni til tvisvar á ári núorðið og hefði dregið úr því. Ákærði sagðist ekki hafa verið í sérstöku sambandi við kæranda eftir að kæran kom fram. Hins vegar hefði hann hringt í hana eftir að hann fékk vitneskju um að hún hefði kært, enda þætti honum málið ,,stórundarlegt“. Hefði hann sagt kæranda að þetta ,,gengi ekki svona og að hún yrði að taka svona lagað tilbaka, þetta væri bara vitleysa og bull“. Hann væri kvæntur og hún væri gift líka. Hann hefði ekki lagt sérstaklega að henni að draga kæruna til baka en spurt hvort hún vildi ekki bara gera það. Hann myndi þá ,,rissa upp blað“ sem þau gætu farið með. Hefði kærandi samþykkt það og sagt að hann skyldi ekki hafa neinar áhyggjur af þessu meira, hún myndi afturkalla kæruna. Sagðist ákærði hafa skrifað yfirlýsinguna en kærandi vitað hvað í henni stóð. Bæði hefði hún lesið yfirlýsinguna yfir og ákærði lesið hana fyrir hana. Spurður um hvað hann hefði vitað um þroska konunnar sagði ákærði að það væri allt í lagi að tala við hana og hún gæti verið skemmtileg að tala við. Hún kæmi ,,skrýtin fyrir fyrst“ og hefði sérstakan talanda, en þegar maður færi að ræða við hana væri hún ekki vitlaus. Spurður um mat dr. Tryggva Sigurðssonar þess efnis að kærandi bæri með sér augljósa greindarskerðingu sagði ákærði að hún væri ekki vitlaus. Fólk væri misjafnt en hún vissi sínu viti. Spurður um símtöl milli hans og kæranda, sem sjá má í gögnum málsins, sagði ákærði að hún hefði hringt í hann mjög oft. Hefði hún þá verið að biðja hann fyrirgefningar en hann hefði ekkert viljað ræða við hana. Hann hefði í einhverjum tilvikum hringt tilbaka eftir að hún hefði reynt að hringja í hann. Hefði hún beðið hann um aura og hefði komið fyrir að hann hefði aðstoðað hana við að kaupa sykursýkislyf. Kærandi hefði hins vegar farið að hringja í hann nokkuð ört og hefði hann þá lagt saman tvo og tvo eftir að hafa séð hana fara inn í Háspennuna. Teldi hann líklegast að hún væri spilafíkill. Hefði hún verið ágeng í hans garð um fjármagn og talað um að afturkalla yfirlýsingu sína ef ákærði myndi ekki hjálpa sér. Hefði hann upplifað það sem hótun í sinn garð. Kvaðst hann ekki hafa hitt kæranda eftir þennan atburð, að því undanskildu að hann hafi einu sinni hitt hana í versluninni Góða hirðinum og hafi hún þá verið á tveimur hækjum. Hefði hann spurt hana hvað hefði komið fyrir en að öðru leyti hefðu þau ekki rætt saman. Hann hefði aldrei hótað henni. Ákærði kvað mál þetta hafa haft mikil áhrif á sig andlega og hefði hann sótt sér sálgæslu sökum þessa. Þá hefði málið haft slæm áhrif á heimilislíf hans og ættu margir um sárt að binda vegna þess. Kærandi máls þessa, A, kvaðst fyrst hafa hitt ákærða þegar hún vann í fiski, en það hafi verið nokkrum árum áður en þau fóru að eiga kynferðisleg samskipti. Þegar það gerðist hefði ákærði líklega fengið símanúmer hennar hjá kunningja hennar og hringt í hana til að ,,fá það hjá henni“. Hefði þau hist fyrst á Skúlagötu þar sem hún hefði þá átt heima. Hefði ákærði komið til að spjalla við hana og síðan ,,viljað fá það“ hjá henni. Hún væri gift kona og hann hefði borgað fyrir og ,,allt í góðu með það“. Hefðu þau haft samfarir heima hjá henni í fjögur skipti fyrir um fimm árum síðan. Síðar hefði hann svo komið aftur í þrígang og haft við hana samfarir. Hefði ákærði oftast greitt henni fyrir samfarirnar. Ákærði hefði svo hringt í hana umrætt kvöld og sagst ætla að sýna henni skrifstofu sína í Síðumúla 13. Hefði hún farið, enda ekki vitað að það ,,væri svona ruglað“. Hefði hann ekki minnst á það í símtalinu að hann vildi kynlíf. Þau hefðu í fyrstu rætt saman en ákærði svo skyndilega sagt að hún færi ekkert heim fyrr en næsta dag. Hefði hann talað um að hún færi með honum til útlanda og myndi þar selja fyrir hann kvóta. Kvaðst hún þá hafa svarað því til að það gæti hún ekki því hún væri með sykursýki. Þá hefði ákærði og talað um að hún myndi vera hjá honum um nóttina og hann myndi síðan fara með hana á hótel og leggja milljón inn á kortið hennar. Hefði ákærði verið með Gullkort og Landsbankakort. Hefði hún verið orðlaus þegar ákærði sýndi henni öll kortin sín. Svo hefði vinur hans úr Borgarfirði hringt og hefði ákærði þá talað um að fara með hana þangað. Hefði hún þá orðið hálfsmeyk, enda ákærði verið fullur og ruglaður og öðruvísi en venjulega. Hefði hún viljað koma sér út sem allra fyrst, enda ætlaði hún sér ekki að standa í ,,neinni vitleysu“. Spurð hvað ákærði hefði viljað í Borgarfjörð sagði hún að hann hefði sagst ætla að láta ,,þá alla fara á mig“. Kærandi sagði að ekkert kynferðislegt hefði gerst á milli hennar og ákærða í Síðumúlanum enda hefði ákærði ekkert getað. Ákærði hefði sagt að hann ætlaði ,,eitthvað að gera fyrir mig” og hún þá háttað sig eins og ,,ég var vön að gera fyrir hann“. Hefði ákærði hins vegar ekki afklæðst sjálfur, heldur sagt henni að hún ætti að sofa á skrifstofunni í nótt. Kvaðst hún hafa legið í sófanum eftir að ákærði hefði tekið hann í sundur. Ákærði hefði svo ekki getað neitt og farið inn í eldhús. Þaðan hefði hann komið með það sem ákærði hefði kallað,,gervitittling” en hún hefði ekkert botnað í því. Kvaðst hún hafa verið að drepast í afturendanum eftir aðfarirnar. Tækið hefði verið mjótt og hávært þannig að hún hefði haldið að höfuðið á henni myndi klofna. Hefði ákærði komið inn með tækið, en það hefði ekki verið „gervitittlingur“. Hefði hann sett tækið í klofið á henni. Hefði hún þá sagt við ákærða ,,í guðsbænum farðu með þetta í burtu”. Hún kvaðst hafa haft mikinn kláða og óþægindi, bæði í klofinu og afturendanum, eftir atvikið og aldrei á ævi sinni fundið fyrir öðru eins. Hefði hún síðar farið til heimilislæknis og fengið krem hjá honum. Spurð hvort ákærði hefði sett tækið inn í leggöng hennar taldi hún svo vera vegna þess að hún hefði verið mikið kvalin á eftir og hefði ekki getað stundað kynlíf með manni sínum í marga mánuði á eftir. Hefði eiginmaður hennar ekkert skilið í hvað væri að henni. Vegna þessa væri hún hætt að sofa hjá manninum sínum. Hefði það aldrei gerst áður, en þau hefðu verið gift í 30 ár. Sagði brotaþoli það rugl að ákærði hefði verið með smokk sem hann hefði sett á fingur sér. Það hefði verið dolla sem ákærði notaði á kynfæri hennar. Hefði hún stöðugt ýtt tækinu frá sér og hugsað um það eitt að komast út. Hefði hún aldrei séð sófa sem þennan áður. Hefði hún í lokin farið út og sagðist hafa ,,komist undan” án þess að segja eitt einasta orð. Hefði hún hringt í manninn sinn er hún var komin út og hefði hann sótt hana. Hefði hann enga vitneskju haft um það að hún hefði áður haft samfarir við ákærða, og hefði hún sagt honum áður en hún fór á staðinn að ákærði ætlaði að sýna henni skrifstofu sína. Hún kvaðst hafa hitt ákærða eftir atvikið og hefði hann þá beðið hana um að afturkalla kæruna. Spurð hvort hún hefði skrifað undir bréf hjá ákærða sagði hún að sonur hans hefði skrifað bréfið en ákærði afhent henni það án þess að lesa það fyrir hana. Hefði hún farið sjálf með skjalið til lögreglunnar. Hefði ákærði hótað henni og meðal annars sagt að hann ætlaði að fara niður á ,,þing og dæma hana vitlausa“. Skildi hún ekki af hverju ákærði hefði hótað henni því hún hefði ekki gert honum neitt. Brotaþoli kvaðst spurð minnast þess að hafa hitt ákærða í versluninni Góða hirðinum. Þar hefði ákærði sagt að þau ættu að ræða málið saman en hún kvaðst ekkert hafa um málið að segja. Vitninu var sýnt skjal þar sem fram kemur að hún afturkalli kæru á hendur ákærða. Kvaðst hún aðspurð eiga ,,gott með að lesa“. Hefði hún sagt lögreglumanninum að ákærði hefði beðið hana um að taka kæruna tilbaka. Hefði lögreglumaðurinn þá sagt henni að hún skyldi ekki láta ákærða komast upp með það. Spurð um hvað hún hefði sjálf viljað gera kvaðst vitnið ekki hafa vitað hvað hún ætti að gera og hefði hún verið ,,villt”. Hefði ákærði sagt henni að hún ætti að fara með plaggið og tekið í hana. Spurð um símtöl sem fóru á milli hennar og ákærða sagði vitnið að ákærði hefði hringt í hana ,,taugaveiklaður”. Hefði ákærði margbeðið hana um að taka kæruna tilbaka. Þá hefði ákærði ráðið sig í vinnu fyrir eina milljón. Hún hefði hringt í ákærða og sagt honum að játa. Kvaðst hún muna eftir því að hafa hringt oft í ákærða sakir þessa. Hefði hún ekki viljað draga málið í svona langan tíma. Kvaðst vitnið ekki hrædd við ákærða en kvaðst ekki vilja yrða á hann, því hún vissi ekki hvar hún hefði hann. Hefði ákærði þó hótað henni. Sagði brotaþoli að hún væri sár út í ákærða og kvaðst ekki hafa ,,liðið neitt vel“ eftir atvikið í Síðumúlanum. Kvað hún atvikið sitja í henni en sagðist ekki hugsa oft um það. Hefði hún verið hálfhrædd. Hefði hún ekki ætlað sér að sofa hjá ákærða, en kvaðst hafa afklæðst vegna þess að ákærði bað hana um það. Kvaðst vitnið hafa verið samþykk því ef ákærði hefði gert eins og þau hefðu gert áður. Hún hefði hins vegar ekki vitað af tækinu sem ákærði var með. Hefði hún vitað að ákærði væri ekki með ,,gervitittling“ því þá hefði hún séð oft í ,,blöðunum”. Auk þess væri ekki svona mikill hávaði í þeim. Ákærði hefði verið með græna dós. Kvaðst hún hvorki fyrr né síðar hafa séð slíkt tæki. Vitnið kvaðst hafa legið með ákærða í sófanum og kvað hann ekki hafa snert á henni kynfærin, fyrr en hann snerti hana með dósinni. Hefði hann ekki komið við hana með höndum sínum. Vitnið kvaðst hafa verið gift manni sínum í 29 ár. Áður hefði hún verið gift öðrum manni en það hjónaband hefði aðeins staðið í sex mánuði. Hefði hún orðið sjúklingur eftir fyrri mann sinn því hann hefði kýlt hana og barið. Kvaðst hún vera 75% öryrki og hefði hætt að vinna um þrítugt. Kvað hún ákærða ekki hafa látið hana hafa peninga eftir atvikið. Spurð um skólagöngu kvaðst vitnið hafa lokið barnaskóla. Hefði henni gengið vel í skóla og fengið 10 í lestri þegar hún var 7 ára. Lögreglumaðurinn Sigurður Sigurbjörnsson lýsti aðkomu sinni að málinu með svipuðum hætti og fram kemur í upplýsingaskýrslu sem hann ritaði. Aðspurður um líðan og framkomu kæranda sagði hann að þeirri hugsun hefði ,,skotið upp“ að hún væri einhverjum annmörkum háð, andlega, og hefði það verið hans mat eftir að hafa talað við hana. Hefði honum raunar fundist það mjög fljótlega eftir að hann fór að tala við hana. III. Í málinu liggur fyrir skýrsla Arnars Haukssonar fæðingar- og kvensjúkdómalæknis, um skoðun á kæranda á neyðarmóttöku. Kemur þar fram að á kæranda hafi sést núnings- og afrifusár, innanvert á báðum lærum við nára. Þá hafi hún einnig verið rauð. Á meðal rannsóknargagna í málinu eru einnig ljósmyndir af áverkum hennar sem teknar voru á neyðarmóttökunni. Í símaskýrslu sem tekin var af lækninum við aðalmeðferð málsins sagði hann kæranda hafa verið skýra í frásögn við komu, en eirðarlausa. Hefði hún sagt að sér liði illa en einnig hefði hún verið með verki. Hefði hún haft áhyggjur af því sem gerðist umrætt kvöld. Hefði hún talað um að ákærði hefði fengið hana til að hátta og notað áhald eða tæki til að nudda í kringum kynfæri og innanvert á lærum hennar. Hefði skoðun leitt í ljós að hún væri með roða við barma og afrifur innan á lærum, sem gætu passað við þá lýsingu sem konan gaf. Eftir að hafa rætt við hana, og heyrt lýsingu hennar á atburðarásinni, hefði honum fundist konan vera ,,talsvert á eftir“. Við rannsókn tæknideildar lögreglu á sýnum sem tekin höfðu verið á neyðarmóttöku af innanverðum börmum kæranda fundust engin lífsýni sem nothæf gátu talist til DNA-kennslagreiningar. Meðal gagna málsins eru einnig ljósmyndir af skrifstofuhúsnæði ákærða. Fyrir liggur í málinu skýrsla dr. Tryggva Sigurðssonar sálfræðings, dags. 5. desember 2007, sem unnin var að beiðni lögreglustjórans í höfuðborgarsvæðinu vegna rannsóknar máls þessa. Kemur þar fram að markmiðið með athuguninni hafi verið að meta andlegan þroska kæranda og heilbrigðisástand, einkum með tilliti til þess hvort hún eigi við andlega fötlun eða geðsjúkdóm að stríða. Segir í skýrslunni að kærandi beri með sér augljósa greindarskerðingu, að hún eigi erfitt með að orða hugsanir sínar, hafi lágt sjálfsmat og afsaki sig stöðugt. Þá er frásögn hennar sögð almennt ruglingsleg. Hún sé öryrki og sykursjúk. Þá segir: ,,Niðurstöður greindarprófunar (WAIS-III) sýna heildarútkomu neðarlega á stigi vægrar þroskahömlunar og útkomu marktækt undir meðallagi á öllum prófþáttum, bæði máltengdum, verklegum og óyrtum.“ Síðar segir svo: ,,Alvarlegir erfiðleikar koma fram hjá A á prófþáttum, sem meta almenna þekkingu, skilning, orðskilning, myndun yfirhugtaka, færni í hugarreikningi og heyrnrænt skammtímaminni á tölur. A á til dæmis mjög erfitt með að útskýra merkingu einfaldra orða og hugtaka, segir að 24 vikur séu í einu ári og að sólin rísi í norðri. Hugsun er hlutbundin og A skilur illa fyrirmæli, jafnvel þó þau séu einföld. Hún hefur aðeins vald á einfaldasta hugarreikningi.“ Einnig er þess getið að kærandi sé mjög stirðlæs og geti alls ekki skrifað einfaldan texta eftir upplestri. Kemst Tryggvi að þeirri niðurstöðu að kærandi sé ótvírætt greind á stigi vægrar þroskahömlunar (mild mental retardation). Fötlun hennar sé því umtalsverð og augljós. Hvorki sé unnt að leggja fyrir hana persónuleikapróf, né spurningalista yfir hegðun og líðan vegna greindarskerðingar. Þá sýni hún alvarlega hræðslu og einkenni áfallastreitu vegna hins meinta kynferðisbrots. Tryggvi staðfesti skýrslu sína fyrir dómi. Kvaðst hann vera sérfræðimenntaður á sviði fatlana og starfa sem sviðsstjóri á greiningar- og ráðgjafastöð ríkisins á sviði þroskahamlana. Sagði hann þroskahömlun vera skilgreinda fötlun og hefði hún víðtæk áhrif á nám, aðlögun að samfélaginu, hegðun og líðan. Kvaðst Tryggvi hafa hitt kæranda í þrígang og rætt ítarlega við hana. Hefði honum fundist það mikilvægt í ljósi þess að ekki reyndist unnt að leggja fyrir hana hefðbundin próf vegna skerðingar hennar. Sagði hann mælda greind kæranda vera neðarlega á stigi vægrar þroskahömlunar. Kærandi væri af þeirri kynslóð að hún hefði takmarkaða aðstoð fengið. Spurður um mat hans á því hvort kærandi bæri með sér augljósa greindarskerðingu og hvort fötlun hennar væri umtalsverð og augljós kvaðst hann telja að það hlyti að vera hverjum manni augljóst sem við hana talaði að hún væri greindarskert. Kvað hann innbyggt í eðli þessarar fötlunar að auðvelt væri að misnota sér traust. Rökhugsunin og ályktunarhæfnin væri ekki eins og hjá fólki almennt. Hefði honum fundist þetta koma skýrt fram í kynnum hans af brotaþola. Valgerður Magnúsdóttir sálfræðingur hefur unnið matsgerð, dags. 27. október 2008, þar sem andlegur þroski kæranda var metinn. Í niðurstöðukafla matsins segir svo: „Í matsbeiðni er óskað eftir að matsmaður segi til um hvort A sé haldin einkennum um alvarlega hræðslu og einkenni áfallastreitu og ef svo sé hvort rekja megi þau til hins meinta kynferðisbrots. Einnig hvort hún teljist haldin andlegri fötlun, og hvort hún hafi vegna andlegs ástands síns ekki getað spornað við verknaðinum eða skilið þýðingu hans.“ Síðar segir: „A telst ekki vera með áfallaröskun nú í október 2008, að því marki sem hægt er að leggja mat á það án formlegra sálfræðiprófana. En hún sýnir enn umtalsverð merki kvíða og vanlíðunar sem rekja má til atburðarrásarinnar að Síðumúla 13 þann 22. júní 2007, þannig að atburður þessi hefur sett mark sitt á líf hennar.“ Að síðustu er þess getið í matsgerðinni að niðurstöður greindarprófs hafi gefið kæranda greindarvísitöluna 57 sem sýni að þroskahömlun hennar sé á stigi vægrar þroskahömlunar. Þeir sem séu með þroskahömlun af þessu tagi eigi erfitt með að bera ábyrgð á daglegu lífi og þurfi margvíslegan stuðning frá öðrum ef vel eigi að vera. Auðvelt sé að misnota traust þeirra og trúnað og leiða þá inn í atburðarás sem þeir ráði ekki við. Valgerður kom fyrir dóminn og staðfesti matsgerð sína. Kvaðst hún geta tekið undir það mat dr. Tryggva Sigurðssonar að kærandi væri með augljósa greindarskerðingu. Væri hún „á ystu mörkum lágrar greindar“. Þætti henni sjálfri ,,dálítið undur“ að kærandi gæti búið sjálf . Kvað hún allar upplýsingar sem hún hefði haft í höndunum við mat á þroska kæranda benda til að hún væri mjög þroskaheft. Almennt væri við það miðað að töluleg meðalgreind væri 100 stig. Brotaþoli hefði mælst með 57 stig sem teljist mjög lág greind. Mjög fáir mælist á bilinu 50-60 stig. Gera þurfi ráð fyrir því að þeir sem mælist niður undir 70 stigum þurfi einhverja þjónustu. Þeir sem mælist með greind undir 50 stigum búi á sambýlum eða fái mikla þjónustu. Slíkt fólk sé ekki á almennum vinnumarkaði heldur í svokallaðri verndaðri vinnu. Þegar kærandi hafi verið að alast upp hefðu aðstæður í þjóðfélaginu hins vegar verið allt aðrar og hún hefði farið í gegnum skólakerfi líkt og jafnaldrar hennar. Hefði kærandi sjálf sagt að hún hefði verið ,,tossi“ í skóla. Hún væri ekki almennilega læs auk þess sem hún skrifaði eigið nafn mjög illa. Hefði kærandi einhvern veginn ,,flotið með“. Hefði hún hætt í skóla áður en skyldunámi lauk. Kvaðst hún telja að þroskahömlun kæranda væri ,,býsna augljós“ en þó gæti hún ímyndað sér að farið gæti framhjá fólki hversu skert hún væri vegna þess hve geðgóð og ljúf hún væri og ræðin við fólk. IV. Ákærði krafðist þess í þinghaldi 27. maí 2008 að málinu yrði vísað frá dómi þar eð það hefði ekki verið rannsakað nægilega. Kröfu ákærða var hafnað með úrskurði uppkveðnum 10. júlí 2008 á þeim forsendum að ekki væru slíkir meinbugir á rannsókn málsins að efni væru til að fallast á að kröfuna. Ákærði hefur nú á ný krafist þess að málinu verði vísað frá dómi og vísar í því sambandi til þess að engin skýrsla hafi verið tekin af eiginmanni kæranda við rannsókn málsins hjá lögreglu og úr því hafi ekki verið bætt við aðalmeðferð málsins. Á þetta verður ekki fallist. Eiginmaðurinn mætti ekki til skýrslugjafar við aðalmeðferð málsins þrátt fyrir kvaðningu þar um. Var að ósk sækjanda ákveðið að taka málið til dóms til að tefja ekki frekar framgang þess og telur dómurinn að vöntun þessa vitnisburðar geti ekki varðað frávísun málsins frá dómi. Ákærði hefur neitað sök. Byggir hann sýknukröfu sína á því að hann hafi ekki haft nein kynferðismök við kæranda umrætt kvöld né hafi honum verið um það kunnugt að hún væri haldin andlegum annmörkum. Eins og rakið hefur verið hefur kærandi borið á þann veg, bæði við skýrslutöku hjá lögreglu og fyrir dómi, að ákærði hafi stungið einhvers konar tæki í klofið á henni og nuddað kynfæri hennar með því. Lýsti hún því fyrir dóminum að aðdragandi þessa hefði verið sá að ákærði hefði sagst ætla ,,eitthvað að gera fyrir“ hana og hún þá háttað sig eins og hún væri „vön að gera fyrir hann“. Framburður ákærða hvað þetta varðar hefur á hinn bóginn verið nokkuð á reiki. Þannig lýsti hann því hjá lögreglu að kærandi hefði afklæðst og boðið honum að hafa mök við sig. Hefði hann í fyrstu verið hálftregur en svo reynt en ,,það bara dugði ekkert“. Hins vegar kannaðist hann aðspurður ekkert við græna tækið, en kvaðst hafa reynt að nota græna verju sem hann hefði sett upp á puttann og verið eitthvað að reyna að „hjálpa henni með puttanum“. Væri þessi græna verja hugsanlega tækið sem kærandi hefði talað um. Þegar ákærði var spurður fyrir dómi út í frásögn sína hjá lögreglu kvaðst hann ekki hafa snert kynfæri hennar heldur hefði hann eitthvað hafa verið að „fíflast“ með puttann í verju sem þarna hefði verið og að það hefði ekki verið til að ,,brúka til eins eða neins“. Hefði hann ekki haft í frammi neina kynferðislega tilburði gagnvart konunni í greint sinn. Þegar hann var svo spurður hvað hann hefði átt við þegar hann sagðist hafa ,,eitthvað reynt að hjálpa henni með puttunum, eitthvað smotterí“, sagði hann að það hefði ekki verið neitt, þetta hefði bara verið vitleysa. Hann hefði eitthvað mismælt sig og gæti hann ekki skýrt þessi ummæli frekar. Með hliðsjón af því sem hér hefur verið rakið og þeim núningsáverkum sem greindust á kæranda við skoðun á neyðarmóttöku er það mat dómsins að skýringar ákærða á breyttum framburði sínum fyrir dómi séu ekki trúverðugar. Framburður kæranda hefur á hinn bóginn verið staðfastur og um flest skýr og greinargóður. Að þessu virtu telur dómurinn sannað að ákærði hafi í greint sinn nuddað kynfæri kæranda og að það hafi hann gert með fingrum eins og ráða má af framburði hans sjálfs. Hins vegar telst sönnun ekki komin fram um að ákærði hafi beitt kynlífstæki í því skyni eða stungið því eða fingri inn í kynfæri hennar. Samkvæmt fyrirliggjandi álitsgerðum sálfræðinganna Valgerðar Magnúsdóttur og dr. Tryggva Sigurðssonar gáfu niðurstöður greindarprófs kæranda greindartöluna 57, sem sýni að greind hennar sé neðarlega á stigi vægrar þroskahömlunar. Segir í álitsgerð Tryggva að fötlun hennar sé umtalsverð og augljós. Erfiðleikar komi fram hjá henni í mállegri, verklegri og óyrtri rökhugsun og ályktunarhæfni. Þá kemur fram í vitnisburði hans fyrir dómi að hann telji að það hljóti að vera hverjum manni augljóst sem við hana tali að hún sé greindarskert. Kveður hann innbyggt í eðli þessarar fötlunar að auðvelt sé að misnota sér traust viðkomandi. Rökhugsun og ályktunarhæfni sé ekki eins og hjá fólki almennt. Þá lýsir Valgerður því svo að kærandi sé með augljósa greindarskerðingu og í raun „á ystu mörkum lágrar greindar“. Bendi allar upplýsingar sem hún hafi haft í höndunum við mat á þroska kæranda til þess að hún sé mjög þroskaheft. Þá segir hún að þeir sem hafi þroskahömlun af þessu tagi eigi erfitt með að bera ábyrgð á daglegu lífi sínu vegna andlegrar fötlunar sinnar. Auðvelt sé að misnota traust þeirra og trúnað og leiða þá inn í atburðarás sem þeir ráði ekki við. Auk framangreinds ber hér til þess að líta að ekki er um það ágreiningur að ákærði og kærandi höfðu þekkst í alllangan tíma þegar umrætt atvik átti sér stað og talar ákærði í því sambandi um sjö til átta ár. Þegar allt framangreint er virt, og eftir að hafa heyrt kæranda bera vitni, telur dómurinn að ákærða hafi ekki getað dulist að kærandi ætti við andlega annmarka að stríða. Samkvæmt 2. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga telst það nauðgun og varðar sömu refsingu og mælt er fyrir um í 1. mgr. 194. gr. að notfæra sér geðsjúkdóm eða aðra andlega fötlun manns til þess að hafa við hann samræði eða önnur kynferðismök, eða þannig er ástatt um hann að öðru leyti að hann getur ekki spornað við verknaðinum eða skilið þýðingu hans. Kemur því hér til skoðunar hvort ákærði hafi í greint sinn notað sér hina andlegu fötlun kæranda til að hafa við hana þau kynferðismök sem að framan hefur verið lýst. Verjandi ákærða hefur hvað þetta varðar vísað til þess að kærandi hafi verið samþykk kynferðismökum þeirra allt þar til hið meinta kynlífstæki kom til sögunnar en þá hafi afstaða hennar breyst. Þá sé hún tvígift kona og ætti því að vera vel meðvituð um eðli slíkra athafna. Enda þótt kærandi hafi sjálf skýrt svo frá að hún hafi áður haft kynferðisleg samskipti við ákærða, oftast gegn borgun, lýsti hún því að þegar ákærði hringdi og bauð henni að skoða skrifstofu hans hefði hann ekkert minnst á kynlíf í því sambandi. Hefði hún farið, enda ekki vitað að það ,,væri svona ruglað“. Hefði hann ekki minnst á það í símtalinu að hann vildi kynlíf. Þau hefðu í fyrstu rætt saman en ákærði svo skyndilega sagt að hún færi ekkert heim fyrr en næsta dag. Ákærði hefði sagt að hann ætlaði ,,eitthvað að gera fyrir mig” og hún þá háttað sig eins og ,,ég var vön að gera fyrir hann“. Kvaðst hún ekki hafa ætlað sér að sofa hjá ákærða, en hafi afklæðst vegna þess að hann bað hana um það. Hefði hún verið samþykk því ef ákærði hefði gert eins og þau hefðu gert áður. Hún hefði hins vegar ekki vitað af tækinu sem ákærði var með. Þegar til þessa er litið, og í því sambandi hafðar í huga umsagnir sálfræðinganna Valgerðar Magnúsdóttur og Tryggva Sigurðssonar um að auðvelt sé að misnota traust og trúnað þeirra einstaklinga sem séu með þroskahömlun eins og kærandi og leiða þá inn í atburðarás sem þeir ráði ekki við, verður að telja að ákærði hafi notfært sér andlega fötlun kæranda í því skyni að hafa við hana þau kynferðismök sem áður hefur verið lýst. Verður ákærði því sakfelldur fyrir þá háttsemi sem honum er gefin að sök í ákæru og þar þykir réttilega færð til refsiákvæða. V. Samkvæmt fyrirliggjandi sakavottorði hefur ákærði ekki áður gerst sekur um refsiverðan verknað sem áhrif getur haft á ákvörðun refsingar. Þykir refsing hans hæfilega ákveðin 15 mánaða fangelsi. Af hálfu kæranda hefur verið gerð krafa um greiðslu miskabóta að fjárhæð 1.500.000 krónur með vísan til 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Með hliðsjón af sakfellingu ákærða á hún rétt á bótum úr hendi hans á grundvelli tilvitnaðrar lagagreinar. Ljóst er að kynferðisbrot eru almennt til þess fallin að valda þeim sem fyrir verður sálrænum erfiðleikum. Samkvæmt tilvitnaðri athugun dr. Tryggva Sigurðssonar sýndi kærandi í viðtölum við hann í árslok 2007 alvarlega hræðslu og einkenni áfallastreitu vegna kynferðisbrots ákærða. Þá kemur fram í matsgerð Valgerðar Magnúsdóttur í október 2008 að hún sýndi þá enn umtalverð merki kvíða og vanlíðunar vegna atburðarins en teldist þó ekki vera með áfallaröskun. Að þessu virtu þykja bætur til kæranda hæfilega ákveðnar 600.000 krónur auk vaxta eins og greinir í dómsorði. Ákærði greiði útlagðan sakarkostnað samkvæmt yfirliti lögreglustjóra á höfuðborgarsvæðinu að fjárhæð 137.000 krónur, vegna matsgerðar 173.375 krónur og vegna símaathugunar 18.269 krónur. Þá verður ákærða gert að greiða réttargæslu- og málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Arnar Höskuldssonar hæstaréttarlögmanns, 697.200 krónur, að meðtöldum virðisaukaskatti, og þóknun Helgu Leifsdóttur héraðsdómslögmanns, skipaðs réttargæslumanns A, 327.684 krónur, að meðtöldum virðisaukaskatti. Af hálfu ákæruvaldsins var málið flutt af Sigríði Friðjónsdóttur vararíkissaksóknara. Dóm þennan kveða upp Ásgeir Magnússon héraðsdómari sem dómsformaður og meðdómendurnir Guðjón St. Marteinsson og Hervör Þorvaldsdóttir héraðsdómarar. Dómsorð: Ákærði, Jóhannes Eggertsson, sæti fangelsi í 15 mánuði. Ákærði greiði A 600.000 krónur auk vaxta skv. 8. gr. laga nr. 37/2001 um vexti og verðtryggingu frá 22. júní 2007 til 23. febrúar 2008, en með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Ákærði greiði 1.353.528 krónur í sakarkostnað þar af 697.200 krónur í réttargæslu- og málsvarnarlaun til skipaðs verjanda síns, Arnar Höskuldssonar hæstaréttarlögmanns, og 327.684 krónur í réttargæsluþóknun til Helgu Leifsdóttur héraðsdómslögmanns, skipaðs réttargæslumanns A.
|
Mál nr. 265/2016
|
Kærumál Fjármálafyrirtæki Slit Skaðabætur
|
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var að viðurkenna kröfu sem F hafði lýst við slit K ehf. Byggði F á því að K ehf. hefði með saknæmum og ólögmætum hætti vanrækt skyldur sínar samkvæmt eignastýringarsamningi aðila og lögum og reglum og með því valdið sér bótaskyldu tjóni. Í málinu hafði F freistað þess að færa sönnur á tjón sitt með dómkvaðningu matsmanns. Í matsgerðinni kom meðal annars fram að nánar tilgreindar fjárfestingar sjóðanna hefðu jafnvel leitt af sér tjón, en að hve miklu leyti tjón F yrði rakið til þess annars vegar en hruns bankakerfisins hins vegar væri nánast útilokað að leggja tölulegt mat á. Héraðsdómur taldi ekki unnt að fallast á með F að sú lækkun sem hefði orðið á verðmæti hlutdeildarskírteina hans eftir 6. október 2008 hafi getað talist tjón hans í skilningi lagareglna um skaðabætur. Þá taldi héraðsdómur að F bæri sönnunarbyrðina fyrir því að hann hefði orðið fyrir tjóni vegna saknæmrar háttsemi sem K ehf. hefði borið ábyrgð á að lögum. Hæstiréttur tók fram að F hefði ekki sýnt fram á að tjón hefði hlotist af saknæmri og ólögmætri háttsemi K ehf. Að því virtu og með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar var hann staðfestur.
|
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir GretaBaldursdóttir, Benedikt Bogason og Karl Axelsson.Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttarmeð kæru 5. apríl 2016, en kærumálsgögn bárust réttinum 18. sama mánaðar. Kærðurer úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 23. mars 2016 þar sem hafnað var að viðurkenna kröfu sem sóknaraðili lýstivið slit varnaraðila. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. laga nr. 21/1991 umgjaldþrotaskipti o.fl.Sóknaraðili krefst þess aðallega að viðurkenndverði krafa sín að fjárhæð 4.889.123 krónur auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr.6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 6. október 2008 tilgreiðsludags, en til vara að krafa sín verði viðurkennd að annarri lægrifjárhæð að álitum, og henni skipað í réttindaröð við slit varnaraðila samkvæmt113. gr. laga nr. 21/1991. Þá krefst sóknaraðili að viðurkennd verði krafa sínað fjárhæð 11.450 krónur og henni skipað í réttindaröð samkvæmt 114. gr. laganr. 21/1991. Loks krefst sóknaraðili málskostnaðar í héraði ogkærumálskostnaðar.Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar en til vara að kröfur sóknaraðila verði stórlega lækkaðar. Þá krefstvarnaraðili kærumálskostnaðar.Að því gættu að sóknaraðili hefur ekki sýntfram á að tjón hafi hlotist af saknæmri og ólögmætri háttsemi varnaraðila en aðöðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur.Sóknaraðili verður dæmdur til að greiðavarnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir, en við ákvörðun hans erlitið til þess að samhliða máli þessu eru rekin fimm önnur mál milli sömu aðilaum samkynja sakarefni.Dómsorð:Hinnkærði úrskurður er staðfestur.Sóknaraðili,Félagsstofnun stúdenta, greiði varnaraðila, Kaupþingi ehf., 200.000 krónur íkærumálskostnað.Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 23. mars 2016. Máli þessu, sem er ágreiningsmál við slitameðferðvarnaraðila, var beint til dómsins með bréfi slitastjórnar varnaraðila 4. júlí2011, sem barst héraðsdómi 20. sama mánaðar. Um lagagrundvöll vísaðislitastjórn til 2. mgr. 120., sbr. 171. gr. laga nr. 21/1991 umgjaldþrotaskipti o.fl. Málið er rekið samhliða fimm öðrum sambærilegum málummilli sömu aðila. Var það fyrst tekið til úrskurðar fimmtudaginn 3. desember2015 en vegna anna dómara var úrskurður ekki kveðinn upp innan lögmæltratímamarka. Málið var því endurflutt fimmtudaginn 25. febrúar sl. og tekið tilúrskurðar að nýju. Við þann endurflutning upplýsti lögmaður varnaraðila um aðslitameðferð hans hafi lokið með nauðasamningi sem orðið hafi bindandi 23.desember sl. Í kjölfarið hafi rekstrarformi félagsins verið breytt íeinkahlutafélag og nafni breytt til samræmis. Sóknaraðilier Félagsstofnun stúdenta, Sæmundargötu 4, Reykjavík, en varnaraðili erKaupþing ehf., Borgartúni 26, Reykjavík. Sóknaraðilikrefst þess að krafa hans að fjárhæð 4.889.123 krónur, auk dráttarvaxtasamkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, frá 6.október 2008 til greiðsludags verði viðurkennd við slitameðferð varnaraðila semalmenn krafa samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Þákrefst hann þess að krafa hans á hendur varnaraðila að fjárhæð 11.450 krónurverði viðurkennd við slitameðferð varnaraðila sem eftirstæð krafa samkvæmt 114.gr. laga nr. 21/1991. Þákrefst hann málskostnaðar. Varnaraðilikrefst þess að kröfum sóknaraðila verði hafnað. Þá krefst hann málskostnaðar. I Málavextirer þeir helstir að aðilar gerðu með sér samning 18. september 2003, um aðvarnaraðili tæki að sér eignastýringu fyrir sóknaraðila. Skyldi sú eignastýringfara fram í samræmi við ákvæði samningsins og fjárfestingastefnu sem undirrituðvar sérstaklega 19. september 2003. Varnaraðila var með samningnum falið aðkaupa fjármálagerninga fyrir fé sóknaraðila, annast innlausn þeirra oginnheimtu afborgana, vaxta og verðbóta og að endurfjárfesta fyrir það fé seminnheimtist af verðbréfum sóknaraðila. Kom m.a. fram í samningnum aðsóknaraðili gerði sér grein fyrir eðli verðbréfaviðskipta og þeirri áhættu semþeim fylgi og að honum hafi verið gerð grein fyrir hættu á sveiflum í ávöxtunverðbréfa og að undirliggjandi eignir samningsins gætu rýrnað ásamningstímanum. Samkvæmtfjárfestingastefnu skyldi miða við að fjármunum sóknaraðila yrði varið tilfjárfestingar fyrir allt að 25% í hlutabréfum eðaverðbréfasjóðum/fjárfestingasjóðum sem fjárfestu einkum í hlutabréfum, en aðöðru leyti yrði fjárfest í skuldabréfum og víxlum eðaverðbréfasjóðum/fjárfestingasjóðum sem fjárfestu einkum í skuldabréfum. Þá varjafnframt tekið fram að heimilt væri að ráðstafa fjármunum sóknaraðila inn áinnlánsreikninga. Í fjárfestingastefnunni var og að finna nánari skilgreiningará þeim fjármálagerningum sem varnaraðila var heimilt að fjárfesta í fyrir höndsóknaraðila. Kom þar fram að með skuldabréfum væri átt við skuldabréf útgefinaf ríkissjóði eða með ábyrgð ríkissjóðs og skuldabréf fyrirtækja sem skráð væruí viðurkenndri kauphöll. Jafnframt var heimilt að kaupa skuldabréf banka,sparisjóða, lánasjóða og fjárfestingastofnana ef þær störfuðu samkvæmtsérstökum lögum eða væru undir eftirliti fjármálaeftirlits í landi viðkomandifélags. Með hlutabréfum var sagt að átt væri við hlutabréf fyrirtækja sem skráðværu í viðurkenndri kauphöll og með víxlum átt við víxla útgefna af fyrirtækjumsem skráð væru í viðurkenndri kauphöll. Þó var jafnframt heimilt að kaupa víxlaútgefna af bönkum, sparisjóðum, lánasjóðum og fjárfestingastofnunum, ef þærstörfuðu samkvæmt sérstökum lögum eða væru undir eftirliti fjármálaeftirlits ílandi viðkomandi félags. Íeignastýringarsamningi kemur m.a. fram að varnaraðili skuli varðveita verðbréfog önnur verðmæti sóknaraðila á öruggan og tryggan hátt. Honum var þó heimilt að láta þriðja aðila annastfyrir sína hönd vörslu verðbréfa og annarra fjármuna sóknaraðila, sem og aðsinna uppgjörum viðskipta og tengdum verkefnum, en tekið var fram að réttarsambandsóknaraðila og varnaraðila héldist óbreytt þótt varnaraðili nýtti sér þessaheimild. Varnaraðili hafi því borið ábyrgð gagnvart sóknaraðila þótt hann tækiákvörðun um að útvista þeim verkefnum sem honum bar annars að sinna samkvæmteignarstýringarsamningi aðila. Sóknaraðilikveður að í október 2008 hafi þeir fjármunir sem hann hafi verið með íeignastýringu hjá varnaraðila numið á annan milljarð króna. Af þeirriheildarfjárhæð hafi rúmar 850 milljónir króna verið bundnar í sex verðbréfa- ogfjárfestingasjóðum; verðbréfasjóðnum ICEQ, fjárfestingasjóðnum KaupthingLiquidity Fund EUR, verðbréfasjóðnum Kaupþing Úrvalsvísitölusjóði,fjárfestingasjóðnum Kaupþing Peningamarkaðssjóði, fjárfestingasjóðnum ÍS-15 ogfjárfestingasjóðnum Kaupþing Hávaxtasjóði. Fyrir liggur að RekstrarfélagKaupþings banka hf. (nú Stefnir hf.) annaðist rekstur umræddra sjóða. Vísarvarnaraðili til þess í málavaxtalýsingu sinni að ekki liggi annað fyrir en aðsá rekstur hafi verið í fullu í samræmi við ákvæði laga nr. 30/2003 um verðbréfasjóðiog fjárfestingarsjóði, þ.m.t. fjárfestingar sjóðanna, verðmætamat, innraeftirlit, útgáfa og innlausn hlutdeildarskírteina og útreikninginnlausnarvirðis. Arion verðbréfavarsla hf. hafi annast umsjá og varðveislueigna sjóðanna í samræmi við ákvæði laganna. Aðkoma varnaraðila að sjóðnum hafiaftur á móti takmarkast við sölu hlutdeildarskírteina þeirra, en varnaraðilihafi ekki haft beina aðkomu að fjárfestingum sjóðsins eða rekstri og kveðstvarnaraðili mótmæla fullyrðingum sóknaraðila um annað. Af hálfu sóknaraðila erá hinn bóginn byggt á því að varnaraðili hafi í raun ekki aðeins átt heldureinnig stjórnað ofangreindum dótturfélögum sínum eins og nánar kemur fram íþeim kafla hér að neðan sem greinir málsástæður hans. Varnaraðilivísar til þess í greinargerð sinni að sóknaraðili hafi fengið á þriggja mánaðafresti sent yfirlit yfir þær eignir sem hann hafi á grundvellieignastýringarsamnings við varnaraðila falið honum til fjárvörslu. Áyfirlitunum hafi komið fram m.a. upplýsingar um eignir sóknaraðila íhlutdeildarskírteinum í verðbréfa- og fjárfestingasjóðum og liggi ekkert fyrirum að hann hafi gert athugasemdir fyrr en með kröfulýsingu sinni viðslitameðferð varnaraðila 30. desember 2009. Þá kemur fram í greinargerðvarnaraðila að á eignastýringaryfirliti sóknaraðila 6. október 2008 komi framað sóknaraðili hafi verið með 1.513.809.714 krónur í eignastýringu hjávarnaraðila. Samkvæmt sundurliðun á eignum sóknaraðila við sama tímamark hafi372.440.265 krónur (24,6%) af eignum sóknaraðila verið bundnar í innlánum,1.033.503.311 króna (68,27%) í skuldabréfum eða verðbréfa- ogfjárfestingasjóðum sem fjárfestu einkum í skuldabréfum, 50.261.692 krónur(3,32%) í innlendum hlutabréfum eða verðbréfa- og fjárfestingasjóðum semfjárfestu einkum í innlendum hlutabréfum og 57.604.446 krónur (3,81%) íerlendum hlutabréfum eða verðbréfa- og fjárfestingasjóðum sem fjárfestu einkumí erlendum hlutabréfum. Einnþeirra sjóða, sem varnaraðili keypti hlutdeildarskírteini í fyrir höndsóknaraðila, var verðbréfasjóðurinn ICEQ. Samkvæmt fjárfestingastefnu sjóðsinsvar honum ætlað að endurspegla samsetningu og ávöxtun OMXI15 cap (áður ICEX-15cap) vísitölunnar sem Kauphöll Íslands reiknaði og fjárfesti hann því eingönguí félögum sem voru hluti af þeirri vísitölu, einkum í hlutabréfum. Kveðurvarnaraðili að samkvæmt ársreikningi verðbréfasjóðsins fyrir árið 2008hafi 87% eigna hans t.a.m. verið bundnarí hlutabréfum í 10 félögum sem skráð hafi verið í Kauphöll Íslands í árslok 2008. Sóknaraðilibyggir kröfugerð sína á að hann hafi átt hlutdeildarskírteini aðinnlausnarvirði 5.352.246 krónur í umræddum sjóði 6. október 2008 en viðmunnlegan málflutning kom fram hjá honum að þessi fjárhæð miði við 30.september 2008. Af hálfu varnaraðili hefur verið vísað til þess að miðað við 6.október 2008 sé fjárhæðin 4.848.111 krónur. Með innlausnarvirðihlutdeildarskírteina sjóðsins er átt við markaðsvirði samanlagðra eigna hans aðfrádregnum skuldum við innlausn, deilt niður á heildarfjölda útgefinna ogóinnleystra hlutdeildarskírteina, sbr. reglugerð nr. 792/2003 um verðbréfasjóðiog fjárfestingasjóði. RekstrarfélagKaupþings banka hf. tók þá ákvörðun 6. október 2008 að fresta innlausnhlutdeildarskírteina í verðbréfasjóðnum ICEQ. Kveður sóknaraðili að andvirðihlutdeildarskírteina sóknaraðila í nefndum sjóði hafi verið að markaðsvirði5.352.246 krónur við frestun innlausnar. Rekstrarfélag Kaupþings banka hf. hafisvo tekið þá ákvörðun að slíta sjóðnum og hafi slit hans miðast við 1. nóvember2009. Hafi sóknaraðili fengið greiddar 463.123 krónur fyrir inneign sína ísjóðnum. Mismunur þeirrar greiðslu sem sóknaraðili hafi fengið fyrir hlutdeildsína í sjóðnum og markaðsverðmæti sömu hlutdeildar við frestun innlausnar sé4.889.123 krónur. Afhálfu varnaraðila er vísað til þess að sóknaraðili hafi ekki lagt framfullnægjandi gögn um framangreindar greiðslur eða að öðru leyti hvernig líðislitum umrædds verðbréfasjóðs. Sóknaraðililýsti kröfu þeirri er hann hefur uppi í máli þessu við slitameðferð varnaraðila30. desember 2009. Slitastjórn hafnaði kröfunni og mótmælti sóknaraðili þeirriniðurstöðu. Ekki tókst að jafna ágreining milli aðila og var málinu því vísaðtil úrlausnar dómsins. Málið var þingfest 26. október 2011. Greinargerð varlögð fram af hálfu sóknaraðila 23. janúar 2012 og af hálfu varnaraðila 23. marssama ár. Sóknaraðilimálsins óskaði dómkvaðningar matsmanns með beiðni til Héraðsdóms Reykjavíkur 8.júní 2012. Matsþolar voru varnaraðili þessa máls, en einnig Stefnir hf. ogArion banki hf. Beiðnin fékk málanúmerið M-63/2012 hjá dómstólnum og varmatsmaður dómkvaddur samkvæmt henni 1. febrúar 2013. Matsgerð er dagsett 25.júní 2015 og var lögð fram í máli þessu 29. sama mánaðar. Matinu var ætlað að vera sönnunargagn í þvímáli sem hér er til úrlausnar og fimm samkynja málum sem rekin eru samhliða eneinnig í málum sem sóknaraðili hefur höfðað á hendur Stefni hf. og Arion bankahf. vegna sömu lögskipta. Aðþví er mál þetta varðar var í matsbeiðni óskað svara við nánar tilgreindumspurningum er varða þann sjóð er mál þetta lýtur að. Óskaðimatsbeiðandi eftir því að spurningum hans yrði svarað miðað viðdagsetningarnar, 31. desember 2007, 31. mars 2008, 30. júní 2008, 30. september2008 og 6. október 2008. Spurningarnar voru svohljóðandi ásamt svörummatsmanns:„VerðbréfasjóðurinnICEQ:Hvert var verðmæti eigna verðbréfasjóðsins ICEQ á tilgreindum dögum, sundurliðað eftir:hlutabréfum skráðum í Kauphöll Íslands;Fjárhæðir í þúsundum króna31.12.200731.03.200830.06.200830.09.200806.10.2008Hlutabréf skráð í Kauphöll Íslands3.849.7282.316.093.319.042914.141225.375afleiðum:í formi framvirkra samninga þar sem undirliggjandi eignir voru hlutabréf skráð í Kaupöll Íslands;í formi framvirkra samninga þar sem undirliggjandi eignir voru aðrar en hlutabréf skráð í Kaupöll Íslands;öðrum afleiðum en framvirkum samningum;Fjárhæðir í þúsundum króna31.12.200731.03.200830.06.200830.09.200806.10.2008Framvirkir samningar, hlutabréfi0-81.755-131.8990-69.994Framvirkir samningar, ekki hlutabréf ii00000Aðrar afleiðuriii00000öðrum eignum?Fjárhæðir í þúsundum króna31.12.200731.03.200830.06.200830.09.200806.10.2008Aðrar eignir27.7087.0794.4236.7086.489Tilannarra eigna telst m.a handbært fé og aðrar eignir sem ekki eru tilgreindarsem fjárfestingaeignir. Skuldaliðir eruekki dregnir frá.Átti verðbréfasjóðurinn á tilgreindum dögum hæfilegar og nægjanlega verðmætar eignir á móti metnu hámarkstapi af afleiðum samkvæmt b-lið 1. tölul. sbr. 1. mgr. 34 gr. þágildandi laga um verðbréfasjóði og fjárfestingarsjóði nr. 30,2003. Ef svo var ekki, hversu mikið vantaði upp á?Fjárhæðir í þúsundum króna31.12.200731.03.200830.06.200830.09.200806.10.2008Framvirkir samningar, eign hlutabréf0-81.755-131.8990-69.994Samkvæmtgögnum átti sjóðurinn nægar seljanlegar eignir þann 31.03.2008 og30.06.2008 til að greiða neikvæða stöðu afleiðusamninga. Þann 1.10.2008 gerði sjóðurinn nýjanafleiðusamning til kaupa á hlutabréfum envegna stöðu sjóðsins þann6.10.2008 var ekki til laust fé til að standa straum af þeirri skuld. Eignir kunna að hafa verið til staðar en þarsem markaðir voru lokaðir fyrir viðskipti með verðbréf er óhjákvæmilega óvissaum mat á virði hlutabréfa í eigu sjóðsins á þeim tíma og því ekki hægt aðfullyrða að til hafi verið nægt laust fé til að standa straum á afleiðuskuldsjóðsins þann 6.10.2008. Gjalddagi samningsins var 16.10. 2008.Hversu stór hundraðshluti eigna verðbréfasjóðsins var á tilgreindum dögum bundinn í verðbréfum og peningamarkaðsskjölum útgefnum af matsþola Kaupþingi hf. (þá Kaupþingi banka hf.)?Fjárhæðir í þúsundum króna31.12.200731.03.200830.06.200830.09.200806.10.2008Heildareignir sjóðs3.877.4362.323.172.333.465920.849231.864Verðbréf útgefin af Kaupþingi banka hf..337.225813.098448.791366.8760Hlutfall af heildareignum sjóðsins34,5%35,0%33,7%39,8%0,0%Samkvæmt gögnum vegna dagsetningar6.10.2008 kemur fram að búið var að færa niður verðbréf útgefnum afKaupþing banka hf. í 0 kr. Óvissa vareinnig með mat annarra fjármálagerninga á þeim tíma og ekki er ljóst í uppgjöri sjóðsins við hvaðvar miðað í mati eigna þann 6.10.2008. Þarf því að hafa fyrirvara um eignastöður vegna þessa. Hversu stór hundraðshluti eigna verðbréfasjóðsins var á tilgreindum dögum bundinn í innlánum matsþola Kaupþings hf. (þá Kaupþing banki hf.)Fjárhæðir í þúsundum króna31.12.200731.03.200830.06.200830.09.200806.10.2008Heildareignir sjóðs3.877.4362.323.172.333.465920.849231.864Innlán hjá Kaupþingi hf.27.7089204.4236.7086.489Hlutfall af heildareignum sjóðsins0,7%0,0%,1%0,7%2,8%Hversu stór hundraðshluti eigna verðbréfasjóðsins var á tilgreindum dögum bundinn í afleiðum matsþola Kaupþings hf. (þá Kaupþing banki hf.)Fjárhæðir í þúsundum króna31.12.200731.03.200830.06.200830.09.200806.10.2008Heildareignir sjóðs3.877.4362.323.172.333.465920.849231.864Afleiður0-81.755-131.8990-69.994Hlutfall af heildareignum sjóðsins0,0%3,5%9,9%0,0%30,2%Voru eignir verðbréfasjóðsins á tilgreindum dögum, m.a. að teknu tilliti til 1-5 matsliðar, í samræmi við fjárfestingarstefnu verðbréfasjóðsins, sbr. skráningarlýsingu hans, dagsetta í júlí 2007, útboðslýsingu og gildandi reglur sjóðsins á hverjum tíma, og innan þeirra fjárfestingartakmarkana sem um sjóðinn giltu, sbr. einkum 5. og 6. tölul. 30. gr., 34. gr., 35. gr., og 41. gr., þágildandi laga um verðbréfasjóði og fjárfestingarsjóði nr. 30, 2003? Hafi svo ekki verið , að hvaða leyti fóru fjárfestingar verðbréfasjóðsins í bága við fjárfestingastefnu hans og þær fjárfestingatakmarkanir sem um sjóðinn giltu?Samsetning sjóðsins31.12.200731.03.200830.06.200830.09.200806.10.2008Hlutabréf skráð í Kauphöll Íslands99%00%99%99%97%Innlán%0%%%3%Stefna sjóðsinsHlutabréf0% - 100%0% - 100%0% - 100%0% - 100%0% - 100%Innlán0% - 25%0% - 25%0% - 25%0% - 25%0% - 25%Viðyfirferð matsmanns vegna ákvæða 34 gr. laga nr. 30/2003 kom fram frávik, þann6.10.2008, en á öðrum tilgreindum dagsetningum átti sjóðurinn hæfilegar ognægjanlegar eignir á móti metnu hámarkstapi á tilteknum dagsetningum. Vegnafráviksins vísast til svara í spurningu nr. 2 hér að ofan. Viðyfirferð matsmanns vegna ákvæða 35 gr. laga nr. 30/2003 kom fram að í tilfellisjóðsins, sem er í raun vísitölusjóður og fellur þar af leiðandi undir viðmið 36. gr. laganna, en þar ertilgreint að vægi geti farið í allt að 20% af vægi eins útgefanda. Í 2. mgr.36. gr. er kveðið á um að vægi geti farið í allt að 35%, en það er þó háðheimild Fjármálaeftirlitsins. Matsmannier ekki kunnugt um að Fjármálaeftirlitið hafi veitt slíka heimild sjóðnum tilhanda þar sem ekki fengust afhent gögnum samskipti milli Rekstrarfélagsins fyrir hönd sjóða þess ogFjármálaeftirlitsins.Sjóðurinnvar innan sinnar fjárfestingarstefnu, en var utan marka vegna eignar í einumútgefanda, sbr. 36. gr. laga nr. 30/2003. Samkvæmtframlögðum gögnum uppfylltu afleiður sjóðsins ákvæði 5. og 6. tl. 30. gr. laganr. 30/2003 um skilyrði vegna afleiðna.Viðyfirferð matsmanns vegna ákvæða 41. gr. laga nr. 30/2003 um heimildir tilskortsölu kom fram að sjóðurinn var ekki með á téðum dagsetningum viðskipti meðskortstöður á eignum. Hafi fjárfestingar verðbréfasjóðsins farið í bága við fjárfestingarstefnu hans og þær fjárfestingartakmarkanir, sem um sjóðinn giltu, hver eru í hundraðshlutum metin áhrif þess á virði hlutdeildarskírteina í sjóðnum á tilgreindum dögum?Aðþví gefnu að ekki hafi verið veitt heimild frá Fjármálaeftirlitinu í samræmivið 2. mgr. 36. gr. laga nr. 30/2003 þá var brot gegn lagaákvæði til staðar hjásjóðnum vegna hámarks eignar í einum útgefanda, sjá svör við spurningu nr. 3 hérað ofan. Áhrif á virðihlutdeildarskírteina vegna þessa eru metin óveruleg þar sem allar eignirsjóðsins voru metnar á markaðsvirði þess tíma og mögulegt að selja þær á virkummarkaði.Viðyfirferð matsmanns komu ekki fram önnur frávik sem fóru í bága viðfjárfestingarstefnu sjóðsins og þær fjárfestingartakmarkanir sem um sjóðinngiltu.“ Einnigvar óskað svara matsmanns við spurningum sem lutu að eignastýringarsamningimálsaðila og fjárfestingarstefnu þess samnings. Eftirfarandi eru spurningarnarásamt svörum matsmanns:„Eignastýringarsamningur ogfjárfestingarstefna matsþola Kaupþings hf. og matsbeiðanda:Matsmaður vill benda á að viðsamanburð á stöðum einstakra eigna eignastýringarsamnings við einstakar eignirí verðbréfa- og fjárfestingasjóðum, sem voru til skoðunar í þessari matsgerð,getur verið mismunur. Kallað var eftirforsendum gangvirðismats eigna í verðbréfa- og fjárfestingasjóðum miðað við6.10. 2008 en þær forsendur bárust ekki og eru gangverð þann 6.10. 2008 unnin ísamræmi við gögn frá Arion banka hfvegna bókhalds sjóðanna. Dæmi eru um niðurfærslur eigna í bókhaldisjóðanna þann 6.10.2008, en rökin að baki þeirri niðurfærslu eru ekki tilstaðar né liggur fyrir að um tæmandi niðurfærslu eigna hafi verið að ræða. Hver var á tilgreindum dögum hlutfallsleg skipting eigna matsbeiðanda, sem matsþoli Kaupþing hf. (þá Kaupþing banki hf.) hafði í eignastýringu, sundurliðað eftir:hlutabréfum skráðum í viðurkenndri kauphöll:Verðbréfasjóðum og/eða fjárfestingarsjóðum sem fjárfestu einkum í hlutabréfum skráðum í viðurkenndri kauphöll;Skuldabréfum í merkingu fjárfestingarstefnu matsþola Kaupþings hf. (áður Kaupþings banka hf.) og matsbeiðanda, dagsettrar 19. september 2003;verðbréfasjóðum og/eða fjárfestingasjóðum sem fjárfestu einkum í skuldabréfum í merkingu fjárfestingarstefnu matsþola Kaupþings hf. (áður Kaupþings banka hf.) og matsbeiðanda, dagsettrar 19. september 2003;inneign á innlánsreikningum.öðrum eignum?Fjárhæðir í þúsundum króna31.12.2007%31.03.2008%30.06.2008%30.09.2008%06.10.2008%Hlutabréf skráð í viðurkenndri kauphöll 8.80100000000Verðbréfasjóðir og fjárfestingarsjóðir sem fjárfestu einkum í hlutabréfum skráðum í viðurkenndri Kauphöll82.282472.669260.721126.147907.8667Skuldabréf í merkingu fjárfestingarstefnu matsþola Kaupþings banka hf.73.132576.281649.939354.234448.3133Verðbréfasjóðir og/eða fjárfestasjóðir sem fjárfestu einkum í skuldabréfum 888.57567917.55867956.20167978.08367985.19165Innlán76.9873211.3765272.0549290.44420372.44025Aðrar eignir0000000000Samtals í eignastýringu.329.777.377.884.438.915.448.908.513.810Var samsetning eigna matsbeiðanda, sem matsþoli Kaupþing hf.(þá Kaupþing banki hf.) hafði í eignastýringu, á tilgreindum dögum, að teknu tilliti til 1. tölul., í samræmi við Stefnu B í fjárfestingarstefnu matsþola Kaupþings hf. (áður Kaupþings banka hf.) og matsbeiðanda, dagsettrar 19. september 2003? Ef svo var ekki , að hvaða leyti var samsetning eignanna ekki í samræmi við Stefnu B?Fjárhæðir í þúsundum króna31.12.200731.03.200830.06.200830.09.200806.10.2008Hlutabréf og sjóðir sem fjárfestu í hlutabréfum – verðmæti91.08372.66960.72126.14707.866Heildareignir safnsins.329.777.377.884.438.915.448.908.513.810Hlutfall hlutabréfa af heildarsafni4%3%1%9%7%Samkvæmt framlögðum gögnum kom framað á tilgreindum dagsetningum var samsetning eigna matsbeiðanda innan marka skv. Stefnu B íeignastýringarsamningi milli aðila dagsettum 19. september 2003.Hvernig skiptust eignir matsbeiðanda, sem matsþoli Kaupþing hf. (þá Kaupþing banki hf.) hafði í eignastýringu, hlutfallslega á tilgreindum dögum eftir:fjármálagerningum útgefnum af matsþola Kaupþingi hf. (áður Kaupþingi banka hf.);fjármálagerningum útgefnum af matsþola Stefni hf. (áður Rekstrarfélagi Kaupþings banka hf.) eða verðbréfasjóðum og fjárfestingarsjóðum þar sem matsþoli Stefnir hf. (áður Rekstrarfélag Kaupþings banka hf.) var rekstrarfélag í skilningi I. kafla laga um verbréfasjóði og fjárfestingarsjóði nr. 30,2003;Fjármálagerningum útgefnum af öðrum útgefendum en greinir í a- og b- liðum?Fjárhæðir í þúsundum króna31.12.2007%31.03.2008%30.06.2008%30.09.2008%06.10.2008%Innlán hjá Kaupþingi76.9873211.3765272.0549290.44420372.44025Útgefið af kaupþingi4.364000000000Útgefið af sjóðum/ Rekstrarfélaginu.032.13778.023.20074.073.01375.072.75174.058.52070Útgefið af öðrum16.290943.308193.848685.712682.8505Eignastýring samtals.329.778.377.884.438.916.448.907.513.810Þegar litið er til útgefanda fjármálagerningaþótti rétt að sýna innlán sérstaklega. Innlán eru í raun veltustærð og eruskírteini vegna þess almennt ekki gefin út en öðru máli gegnir meðpeningamarkaðsinnlán, en eignastýringarsafn matsbeiðanda átti óbeint ípeningamarkaðsinnlánum í gegnum fjárfestingar í sjóðum.Einnig vil ég benda á að undir liðnum„Útgefið af sjóðum/Rekstrarfélaginu“ gefur að líta öll hlutdeildarskírteini íeignastýringarsafninu sem voru í rekstri Rekstrarfélagsins á þessum tíma, óháðþví hvort Rekstarfélagið nýtti sér ákvæði 3 mgr. 23 gr. laga nr. 30/2003 um aðfélaginu sé ekki skylt að gefa út hlutdeildarskírteini nema eigendur þeirraóski eftir því.Undir liðnum „Útgefið af öðrum“ erum.a hlutdeildarskírteini í sjóðum sem reknir voru af rekstrarfélagi Kaupþings banka í Lúxembourg.Að teknu tilliti til góðrar viðskiptavenju og bestu framkvæmdar, sbr. 5. og 18. gr. laga um verðbréfaviðskipti nr. 108, 2007, mögulegra hagsmunaárekstra sbr. 2. tölul. hér að framan, og fjárfestingarstefnu matsþola Kaupþings hf. (áður Kaupþings banka hf.) og matsbeiðanda, dagsettrar 19. september 2003, hver hefði á tilgreindum dögum verið áhættuminnsta og besta samsetning þeirra eigna sem matsþoli Kaupþing hf. (áður Kaupþing banki hf.) hafði í eignastýringu?Við matsgerðina var áætlað að kannaþær ábendingar og athugasemdir sem gætu hafa komið frá eftirlitsaðilum, svo semfrá Fjármálaeftirlitinu og/eða innri- og ytri endurskoðendum. Þrátt fyrir ítrekaða beiðni um slík gögn þábárust þau ekki og vísast í því efni til fskj. 5 og 7. Vegna þessa hefur matsmaður engar upplýsingarum hvort um hagsmunaárekstra hafi verið að ræða eða óeðlileg tengsl eðaútvistun verkefna vegna reksturs verðbréfasjóða sbr. 17. og 18. gr. laga nr.30/2003 um rekstur verðbréfasjóða.Einnig er ekki unnt af fyrrnefndum ástæðum að leggja mat á hvort góðviðskiptavenja og besta framkvæmd hafi verið viðhöfð í samræmi við 5. gr. og18. gr. laga nr. 108/2007. Svar við því hver hefði verið bestaog áhættuminnsta samsetning þeirra eigna sem matsþoli hafði í eignastýringu átilgreindum dögum hlýtur að taka mið af áhættuvilja og áhættusækni starfsfólkseignastýringar bankans. Ljóst má vera aðbesta og áhættuminnsta samsetning fer ekki endilega saman með bestu arðsemimiðað við stefnu eigenda, þannig að það er í raun ekkert algilt svar við þessumvangaveltum.Ég vil þó vekja athygli áeftirfarandi atriðum sem ég tel að gætu hugsanlega verið á skjön við ákvæði 5.gr. og 18. gr. laga nr. 108/2007. Annarsvegar er um að ræða gerð afleiðusamnings 1. október 2008 og hins vegar hlutfallmatsþola og tengdra aðila í eftirtöldum sjóðum.Afleiðusamningur – verðbréfasjóðurISEQTil samningsins er stofnað samkvæmtuppgjörsgögnum þann 1. 10. 2008, með gildistíma til 16.10. 2008. Markaðir á þessum tíma voru mjög óvenjulegirí ljósi áætlunar ríkisins um yfirtöku á 95% hlut í Glitnis. Í ljósi þess verður að telja þessi viðskiptifrekar óvenjuleg og hafi haft í för með sér töluverða áhættu fyrir sjóðinn.Vegna tengsla er vert að benda áeignastöður sjóðanna í bæði Exista og SPRON.Bein tengsl birtast einna helst í fréttum þegar SPRON tilkynnti umsamrunaviðræður m.a. á heimasíðu sinni þann 30.4. 2008. Síðar, þann 1.07. 2008,var tilkynnt til Kauphallar Íslands samþykkt samrunaáætlun af stjórnum SPRON ogKaupþings banka hf. Þó svo að ekki sé umreglubrot að ræða hefði eflaust átt að koma til álita þau miklu tengsl sem værukomin á milli þessara fyrirtækja við eignastýringu sjóðanna. Vert ereinnig að hafa í huga, sbr. 35.gr. laga30/2003, en þar kemur fram að aðilar innan sömu samstæðu takist saman sem einnaðili við útreikning á hlutfalli útgefanda.Vegna Exista hf. eru tengsl ekki beinheldur óbein, miklar lánveitingar voru á milli Kaupþings banka hf og Exista hf.Exista hf. voru á þessum tíma, samanber skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis. Á þessum tíma var Exista hf. stærsti einstakihluthafi bankans og í tengslum við samrunaáætlun SPRON og Kaupþings banka hfvar kveðið á um í tengslum við skiptihlut að endurgjald fyrir hluthafa SPRONyrði hlutabréf í Kaupþingi banka hf. og hlutabréf í Existu hf. Sjá hér fyrir neðan stöðumyndir úr tilteknumsjóðum á tilgreindum dagsetningum.Verðbréfasjóður ISEQFjárhæðir í þúsundum króna31.12.200731.03.200830.06.200830.09.200806.10.2008Heildareignir sjóðs3.877.4362.323.172.333.465920.849231.864Verðbréf útgefin af Kaupþingi banka hf..337.225813.098448.791366.8760Hlutfall af heildareignum sjóðsins34,5%35,0%33,7%39,8%0,0%Verðbréf útgefin af SPRON og Exista hf237.03103.76348.98464.26936.393Samtals SPRON, Exista og Kaupþing banki hf.574.256916.861497.775431.14536.393Hlutfall af heildareignum sjóðsins40,6%39,5%37,3%46,8%5,7%HávaxtasjóðurinnFjárhæðir í þúsundum króna31.12.200731.03.200830.06.200830.09.200806.10.2008Heildareignir sjóðs6.512.5306.667.6257.036.2247.384.3503.626.845Verðbréf útg. af Kaupþingi banka hf646.495705.812740.248793.387724.732Hlutfall af heildareignum sjóðsins9,9%0,6%0,5%0,7%20,0%Verðbréf útgefin af SPRON947.004990.021.053.749.145.979.145.979Útg. af SPRON og Kaupþingi banka hf.593.499.695.833.793.997.939.366.870.711Hlutfall af heildareignum sjóðsins24,5%25,4%25,5%26,3%51,6%ÚrvalsvísitölusjóðurFjárhæðir í þúsundum króna31.12.200731.03.200830.06.200830.09.200806.10.2008Heildareignir sjóðs2.679.4472.243.837.885.240.449.611313.518Verðbréf útgefin af Kaupþingi banka hf.961.641901.184793.181638.8630Hlutfall af heildareignum sjóðsins35,9%40,2%42,1%44,1%0,0%Verðbréf útgefin af SPRON og Exista hf49.25422.40504.49393.74950.374Samtals SPRON, Exista og Kaupþing banki hf.110.895.023.589897.674732.61250.374Hlutfall af eignum sjóðsins41,5%45,6%47,6%50,5%6,1%ÍS 15 fjárfestingarsjóðurFjárhæðir í þúsundum króna31.12.200731.03.200830.06.200830.09.200806.10.2008Heildareignir sjóðs5.848.2823.610.0513.326.2768.891.8824.608.172Verðbréf útgefin af Kaupþingi banka hf5.538.7384.676.6964.383.0853.142.1820Hlutfall af heildareignum sjóðsins34,9%34,4%32,9%35,3%0,0%Verðbréf útgefin af SPRON og Exista hf.634.759.318.784.148.588869.344665.007Samtals SPRON, Exista hf og Kaupþing banki hf. 7.173.4975.995.4805.531.6734.011.526665.007Hlutfall af eignum sjóðsins45,3%44,1%41,5%45,1%4,4%PeningamarkaðssjóðurFjárhæðir í þúsundum króna31.12.200731.03.200830.06.200830.09.200806.10.2008Heildareignir sjóðsins85.031.15052.088.84449.751.30344.165.55834.215.677Verðbréf útgefin af Kaupþingi banka hf.4.565.3496.981.6565.149.5144.013.2332.747.590Hlutfall af heildareignum sjóðsins5,4%3,4%0,4%9,1%8,0%Verðbréf útgefin af SPRON og Exista hf1.232.0794.324.8333.812.0314.138.4243.388.635Samtals SPRON, Exista og Kaupþing banki hf.5.797.4281.306.4898.961.5458.151.6576.136.225Hlutfall af eignum sjóðsins8,6%21,7%8,0%8,5%7,9%Kaupþing Liquidity Fund EURFjárhæðir í þúsundum EUR31.12.200731.03.200830.06.200830.09.200806.10.2008Heildareignir sjóðs11.54648.50128.9469.2828.588Verðbréf útgefin af Kaupþingi banka hf.6.9495.0985.6695.6845.726Hlutfall af heildareignum sjóðsins6,2%0,5%9,6%29,5%30,8%Verðbréf útgefin af SPRON og Exista hf0.2693.3253.338.633211Samtals SPRON, Exista og Kaupþing banki hf7.2188.4239.0077.3175.937Hlutfall af heildareignum sjóðsins5,4%7,4%31,1%37,9%31,9%Að teknu tilliti til mats samkvæmt 7. tölul. A-liðar, 8. tölul. B-liðar, 7. tölul. C-liðar, 8. tölul. D-liðar, 8. tölul. E-liðar, 8. tölul. F-liðar og 1-4 tölul. G-liðar, hvert er metið heildartjón matsbeiðanda á árinu 2008 sem rekja má til eignastýringar matsþola Kaupþings hf. (þá Kaupþings banka hf.) annars vegar miðað við 30. september 2008 og hins vegar 6. október 2008?Við yfirferð matsmanns var skilgreintað frávik eigna miðað við stefnu og vikmörk laga hafi ekki haft áhrif á mat ávirði eigna þar sem þær voru allar færðar á markaðsvirði. Hafa verður þó í huga dagsetninguna 6.10. 2008 þar sem ljóst er að markaðir lokastog stýring eigna þar með ómöguleg.Einnig ber að hafa í huga að framlögð gögn sjóðanna bera ekki með sérsamræmda yfirferð virðismats á þeim tíma og eflaust lá það mat ekki fyrir ímörgum tilfellum við lokun markaða þann 6.10. 2008. Beðið er um að leggja mat áheildartjón matsbeiðanda á árinu 2008, sem rekja má til eignastýringar matsþolaKaupþings banka hf annars vegar miðað við 30.09. 2008 og hins vegar 6.10.2008. Ef litið er til þeirra frávika frálögum og/eða stefnu sjóðanna í svörunum hér að framan, að frátöldumdagsetningunum 30.09. 2008 og 6.10.2008, þá eru þau metin óveruleg og ekki talin hafa leitt til tjóns á þeimdagsetningum. Að því er varðar þærábendingar sem fram koma í svari mínu við spurningu nr. 4, hér að ofan, þá telég að þau atriði hafi farið í bága við bestu framkvæmd og jafnvel leitt af sértjón, en að hve miklu leyti það er vegna eignastýringar matsþola annars vegarog hruns bankakerfisins hins vegar er nánast útilokað að mínu mati að leggjatölulegt mat á.“II Sóknaraðilibyggir á því að hann hafi vegna ólögmætrar og saknæmrar háttsemi varnaraðilaorðið fyrir tjóni, sem nemi þeirri fjárhæð sem krafa hans nemi. Kveðstsóknaraðili telja varnaraðila bera skaðabótaábyrgð á því tjóni. Byggir hann áað viðurkenna beri skaðabótakröfu hans sem almenna kröfu samkvæmt 113. gr. laganr. 21/1991 við slitameðferð varnaraðila og kröfu hans vegna gerðarkröfulýsingar sem eftirstæða kröfu samkvæmt 114. gr. sömu laga. Afhálfu sóknaraðila sé á því byggt að varnaraðili hafi vanrækt skyldur sínarsamkvæmt eignastýringarsamningi aðila og lögum og reglum og með því valdiðsóknaraðila bótaskyldu tjóni. Varnaraðili hafi tekið að sér vörslu ogeignastýringu á fjármunum sóknaraðila og hafi þegið greiðslur fyrir. Hafisóknaraðili því mátt vera í góðri trú um að varnaraðili myndi gæta hagsmunahans í hvívetna. Sóknaraðilitelji að dreifing áhættu við stýringu eigna hans hafi verið of lítil, enda hafifé sóknaraðila einkum verið varið til kaupa á hlutdeildarskírteinum íverðbréfa- og fjárfestingasjóðum, sem reknir hafi verið af dótturfélagivarnaraðila og varnaraðili hafi farið með fulla stjórn á. Verði varnaraðili aðbera fulla ábyrgð á þessum einhæfu fjárfestingum óháð brotum hans áfjárfestingastefnu og eignastýringarsamningi aðila og öðrum atvikum. Þábendi sóknaraðili á að varnaraðila hafi stöðu sinnar vegna ekki geta dulist íhvað stefndi í íslensku efnahagslífi á haustmánuðum 2008. Hafi því hvílt ennríkari skyldur á varnaraðila en ella að hafa hagsmuni sóknaraðila aðleiðarljósi eins og honum hafi þó ævinlega verið skylt samkvæmt 19. og 2. mgr.62. gr. laga nr. 30/2003 um verðbréfasjóði og fjárfestingasjóði og 5. gr. laganr. 108/2007 um verðbréfaviðskipti. Hafi varnaraðila því borið skylda til aðkoma eignum sóknaraðila í öruggt skjól og innleysa hlutdeildarskírteini hansóháð því hvort réttilega hafi verið staðið að kaupum á þeim. Hafi varnaraðiliþví ekki getað látið við það sitja að bíða og sjá til, enda hafi hann tekiðsérstaklega að sér með samningi að stýra og gæta að eignum sóknaraðila.Varnaraðili hafi hins vegar ekki innleyst hlutdeildarskírteini sóknaraðila eðatryggt eignir hans og á því athafnaleysi verði hann nú að bera ábyrgð. Vísisóknaraðili hér jafnframt til þeirrar meginreglu sem komi fram í 18. gr. laganr. 108/2007 um að fjármálafyrirtæki skuli leita allra leiða til að tryggjabestu mögulega niðurstöðu fyrir viðskiptavini, sbr. og meginreglu 19. gr. sömulaga. Sóknaraðili árétti í þessu sambandi að hann hafi leitað til varnaraðilasem sérfræðings og verði ábyrgð varnaraðila að skoðast í því ljósi. Sóknaraðilibyggi einnig á því að varnaraðili hafi brotið gegn þeirri fjárfestingastefnu,sem honum hafi borið að fylgja við fjárfestingar sínar fyrir hönd sóknaraðila,og þar með gegn eignastýringarsamningi aðila. Því beri varnaraðiliskaðabótaábyrgð á því tjóni sem af samningsbroti hans hafi hlotist. Varnaraðilahafi verið heimilt að fjárfesta fyrir allt að 25% í hlutabréfum eða verðbréfa-eða fjárfestingasjóðum sem hafi einkum fjárfest í hlutabréfum. Að öðru leytiskyldi fjárfest í skuldabréfum og víxlum eða verðbréfa- eða fjárfestingasjóðumsem hafi einkum fjárfest í skuldabréfum. Þá hafi varnaraðila á hverjum tímaverið heimilt að ráðstafa fjármunum sóknaraðila inn á innlánsreikninga. Íbyrjun október 2008 hafi heildarfjárhæð eignasafns sóknaraðila hjá varnaraðilanumið á annan milljarð króna. Þar af hafi varnaraðili bundið rúmar 850milljónir króna af fé sóknaraðila í sex fjárfestinga- og verðbréfasjóðumdótturfélags síns, Rekstrarfélags Kaupþings banka hf., þ.e. Kaupþingi Hávaxtasjóði,Kaupþingi peningamarkaðssjóði, verðbréfasjóðnum ICEQ, fjárfestingasjóðnumÍS-15, Kaupþingi úrvalsvísitölusjóði og fjárfestingasjóðnum Kaupthing LiquidtyFund EUR. Byggi sóknaraðili á því að með því að binda svo stóran hluta affjármunum sóknaraðila í nefndum sjóðum hafi varnaraðili brotið gegneignastýringarsamningi aðila, enda hafi heildareignasamsetning þeirra sjóða semum ræði farið í bága við þá fjárfestingastefnu sem varnaraðila hafi borið aðleggja til grundvallar við meðferð sína á fjármunum sóknaraðila. Aðþví er varði verðbréfasjóðinn ICEQ sérstaklega bendi sóknaraðili einnig á aðtekið hafi verið fram í fjárfestingastefnu að með hlutabréfum væri átt viðhlutabréf fyrirtækja sem skráð væru í viðurkenndri kauphöll. Með skuldabréfumog víxlum væri svo átt við skuldabréf og víxla, sem útgefnir væru affyrirtækjum sem skráð væru í viðurkenndri kauphöll. Þó hafi einnig veriðheimilt að kaupa víxla og skuldabréf, sem gefin væru út af bönkum, sparisjóðum,lánasjóðum og fjárfestingar-stofnunum, enda störfuðu þær samkvæmt sérstökumlögum eða væru ellegar undir eftirliti fjármálaeftirlits. Í öðrumfjármálagerningum hafi ekki verið heimilt að fjárfesta. Þrátt fyrir þetta hafivarnaraðili fjárfest fyrir hönd sóknaraðila í hlutdeildarskírteinum í verðbréfasjóðnumICEQ, en sjóðurinn hafi sjálfur ekki aðeins fjárfest í skráðum hlutabréfumheldur einnig afleiðum og framvirkum samningum. Með því að verja fjármunumsóknaraðila til kaupa á hlutdeildarskírteinum í verðbréfasjóðnum ICEQ hafivarnaraðili því brotið gegn þeirri fjárfestingastefnu, sem honum hafi borið aðleggja til grundvallar við meðferð sína á fjármunum sóknaraðila, og þar meðeinnig gegn eignastýringarsamningi aðila. Byggi sóknaraðili á því aðvarnaraðili beri skaðabótaábyrgð gagnvart sér á því tjóni sem af hafi hlotist. Sóknaraðilileggi áherslu á að meta verði heildstætt fjárfestingar varnaraðila fyrir hanshönd á grundvelli nefnds eignarstýringarsamnings. Þannig hafi varnaraðili ekkiaðeins farið gegn samningi aðila með því að binda fjármuni sóknaraðila íverðbréfasjóðnum ICEQ, heldur einnig með því að fjárfesta í öðrum verðbréfa- ogfjárfestingasjóðum, svo sem nánar sé rakið í greinargerðum sóknaraðila í öðrumþeim málum er lúti að kröfum sóknaraðila í bú varnaraðila og rekin séu samhliðamáli þessu. Fjárfesting varnaraðila í verðbréfasjóðnum ICEQ hafi hins vegarfalið í sér sjálfstætt brot, enda hafi fjárfestingar sjóðsins ekki verið ísamræmi við fjárfestingastefnu eignarstýringarsamnings aðila. Hefðivarnaraðili farið eftir þeirri fjárfestingastefnu, sem honum hafi borið aðleggja til grundvallar, hefði tjón sóknaraðila orðið mun minna, en um hiðgagnstæða verði varnaraðili að bera sönnunarbyrði enda hafi það verið hann sembrotið hafi gegn samningi aðila. Sóknaraðili árétti í þessu sambandi að hannhafi leitað til varnaraðila sem sérfræðings og verði ábyrgð varnaraðila aðskoðast í því ljósi. Sóknaraðilibendi jafnframt á að meðferð varnaraðila á fjármunum sóknaraðila hafi ekkiaðeins farið í bága við títtnefnda fjárfestingastefnu, heldur hafi varnaraðiliengan reka gert að því að leiðrétta hina ólögmætu meðferð á fjármunumsóknaraðila, ekki einu sinni eftir að ljóst hafi verið orðið að miklar blikurværu á lofti í íslensku efnahagslífi. Sóknaraðilibyggi einnig á því að varnaraðili hafi ekki aðeins brotið gegneignarstýringarsamningi aðila með fjárfestingum í trássi við samninginn, heldurhafi hann í raun og veru farið með yfirráð Rekstrarfélags Kaupþings banka hf.Hafi varnaraðili því stjórnað fjárfestingum þeirra sjóða, sem rekstrarfélagiðhafi haft með höndum til hagsbóta fyrir varnaraðila og aðila honum tengdum, entil tjóns fyrir sóknaraðila sem viðsemjanda sinn og almennanhlutdeildarskírteinishafa. Íþessu sambandi bendi sóknaraðili á að í stjórn Rekstrarfélags Kaupþings banka hf.hafi á hverjum tíma setið lykilstjórnendur og –starfsmenn varnaraðila, ýmistsem aðal- eða varamenn, þar á meðal Andri Vilhjálmur Sigurðsson, lögmaður álögfræðisviði varnaraðila, Birgir Örn Arnarsson, forstöðumaður áhættustýringar-og útlánaeftirlitssviðs varnaraðila, Helgi Sigurðsson, forstöðumaður og síðarframkvæmdastjóri lögfræðisviðs varnaraðila, Ragnar Jónasson, lögmaður álögfræðisviði og síðar forstöðumaður lögfræðiráðgjafar varnaraðila, Eggert PállÓlason, lögfræðingur á lögfræðisviði varnaraðila, og Þórarinn Sveinsson,framkvæmdastjóri eignastýringarsviðs varnaraðila. Ítök varnaraðila íRekstrarfélagi Kaupþings banka hf. hafi því ekki aðeins verið eignarlegs eðlisheldur einnig stjórnunarlegs. Framangreintfyrirkomulag hafi verið í fullkominni andstöðu við 1. mgr. 8. gr. laga nr.108/2007 um verðbréfaviðskipti þar sem mælt sé fyrir um að fjármálafyrirtækiskuli gera allar tiltækar ráðstafanir til að koma í veg fyrir aðhagsmunaárekstrar skaði hagsmuni viðskiptavina þess, sbr. og 19. gr. reglugerðarnr. 995/2007 um fjárfestavernd og viðskiptahætti fjármálafyrirtækja. Þvert ámóti hafi hagsmunir varnaraðila ráðið því að keypt hafi veriðhlutdeildarskírteini fyrir hönd sóknaraðila í sjóðum dótturfélags varnaraðila,sem varnaraðili hafi haft fulla stjórn á. Hafi hagsmunir sóknaraðila verið þarað engu hafðir. Sóknaraðilibyggi á því að með framangreindri háttsemi sinni hafi varnaraðili í kraftiyfirburðastöðu sinnar gagnvart dótturfélaginu brotið gegn 13. gr. samþykktaRekstrarfélags Kaupþings banka hf., þar sem kveðið sé á um að stjórn félagsinsfari með málefni félagsins. Með því að varnaraðili hafi í raun stjórnaðRekstrarfélagi Kaupþings banka hf. hafi hann svipt stjórn félagsinsraunverulegu sjálfstæði og hafi þar með brotið gegn stjórnskipan þess í trássivið framangreint ákvæði samþykktanna. Meðsama hætti byggi sóknaraðili á því að varnaraðili hafi með háttsemi sinni semraunverulegur stjórnandi Rekstrarfélags Kaupþings banka hf., brotið gegnákvæðum laga nr. 2/1995 um hlutafélög. Vísi sóknaraðili m.a. í þeim efnum til68. gr. laganna, sem kveði á um að málefni félags skuli vera í höndumfélagsstjórnar. Jafnframt sé vísað til 76. gr. laganna sem mæli fyrir um aðfélagsstjórn megi ekki gera neinar þær ráðstafanir sem séu til þess fallnar aðafla ákveðnum hluthöfum eða öðrum ótilhlýðilegra hagsmuna á kostnað félagsins.Þá megi félagsstjórn ekki framfylgja ákvörðunum hluthafafundar eða annarrastjórnaraðila félagsins ef ákvarðanirnar séu ógildar vegna þess að þær brjóti íbága við lög eða félagssamþykktir. Sóknaraðili byggi ennfremur á því aðháttsemi varnaraðila hafi falið í sér brot gegn 95. gr. laga nr. 2/1995, semkveði á um að hluthafafundur megi ekki taka ákvörðun sem sé til þess fallin aðafla ákveðnum hluthöfum eða öðrum ótilhlýðilegra hagsmuna á kostnað annarrahluthafa eða félagsins. Ííslenskum rétti sé viðurkennt að til ábyrgðar móðurfélags geti komið í tilvikumsem þessum bæði á grundvelli almennra reglna skaðabótaréttarins og ákvæðis 2.mgr. 134. gr. laga nr. 2/1995. Þar sé kveðið á um að hluthafi sé skyldur til aðbæta tjón sem hann af ásetningi eða stórfelldu gáleysi hafi valdið félaginu,öðrum hluthöfum eða þriðja aðila með broti á ákvæðum laganna eða samþykktumfélagsins. Megi í þeim efnum vísa til dóms Hæstaréttar, sem birtur sé ídómsafni réttarins frá árinu 2003 á bls. 1060, þar sem fallist hafi verið áskaðabótaskyldu móðurfélags sem með saknæmum og ólögmætum hætti hafi misnotaðsér aðstöðu sína gagnvart dótturfélagi með þeim afleiðingum að kröfuhafardótturfélagsins hafi hlotið tjón af. Afhálfu sóknaraðila sé á því byggt að varnaraðili hafi í raun haft svo mikil ítökog yfirráð yfir dótturfélagi sínu, Rekstrarfélagi Kaupþings banka hf., aðsjálfstæði síðarnefnda félagsins hafi í raun ekkert verið og megi því líta svoá að um eitt félag hafi verið að ræða. Byggi sóknaraðili á því að samsama verðivarnaraðila dótturfélagi hans og gera hann ábyrgan fyrir athöfnumdótturfélagsins og þeim ákvörðunum sem það formlega hafi tekið, en aðeins fyrirtilstilli og vilja varnaraðila í krafti þeirra eignar- og stjórnunarleguyfirburða sem hann hafi haft yfir því. Um slíka ábyrgð hluthafa á félagi megiað nokkru vísa til Hæstaréttardóms frá árinu 1993, sem birtur sé á blaðsíðu1653 í dómasafni réttarins frá því ári. Samkvæmtþeim upplýsingum, sem fram hafi komið um rekstur sjóða á vegum RekstrarfélagsKaupþing banka hf. í kjölfar hruns íslenska bankakerfisins í október 2008, hafimiklir misbrestir verið á því að farið hafi verið að settum lögum og reglum viðrekstur sjóðanna. Þannig byggi sóknaraðili á því að varnaraðili hafi semeigandi, móðurfélag og raunverulegur stjórnandi Rekstrarfélags Kaupþings bankahf. misnotað stöðu sína með þeim hætti að fjármunir sjóðanna hafi verið notaðirtil þess að fjármagna rekstur varnaraðila og tengdra aðila. Hafi sú fjármögnunfarið fram með þeim hætti að sjóðir rekstrarfélagsins hafi fjárfest að miklummeirihluta í bæði innlánum varnaraðila og aðila honum tengdum, svo ogfjármálagerningum sem þessir aðilar hafi gefið út. Hafihlutdeildarskírteinishafar sjóðanna því í raun verið látnir fjármagna reksturvarnaraðila og annarra aðila honum þóknanlegra án nokkurs tillits til hagsmunaskírteinishafanna sjálfra. Ískýrslu Rannsóknarnefndar Alþingis um aðdraganda og orsakir falls íslenskubankanna 2008 og tengda atburði sé fjallað um eignasamsetningu nokkurra þeirrasjóða sem Rekstrarfélag Kaupþings banka hf. hafi séð um rekstur á, þ. á m.Kaupþings Peningamarkaðssjóðs, en í þeim sjóði hafi sóknaraðili átthlutdeildarskírteini. Í umfjöllun um nefndan sjóð í skýrslunni, sbr. kafla14.5.4, komi m.a. fram að hluti af stærstu skuldum sjóðsins hafi verið tengdurvarnaraðila í gegnum eignatengsl og/eða stórar áhættuskuldbindingar. Stórumhluta heildareigna sjóðsins hafi verið varið til að fjárfesta í varnaraðila ogfélögum honum tengdum. Þannig hafi þetta hlutfall verið um og yfir 50% afheildareignum sjóðsins á seinni helmingi ársins 2006, en talsvert hærra á árinu2008. Í skýrslunni sé þetta talið vekja upp spurningar um sjálfstæðirekstrarfélagsins gagnvart varnaraðila. Sóknaraðilibyggi á því að varnaraðili hafi með saknæmum og ólögmætum hætti hlutast til umfjárfestingar í nefndum sjóði dótturfélags síns, Rekstrarfélags Kaupþings bankahf., á kostnað eðlilegrar áhættudreifingar og skuldaraáhættu og þar meðhagsmuna hlutdeildarskírteinishafa. Telji sóknaraðili að það sama hafi veriðuppi á teningnum hvað varði aðra sjóði rekstrarfélagsins. Hafi þetta m.a. veriðí freklegri andstöðu við 1. mgr. 8. gr. laga nr. 108/2007 og 19. gr.reglugerðar nr. 995/2007. Afhálfu sóknaraðila sé jafnframt byggt á því að með áður lýstri háttsemi hafivarnaraðili brotið gegn fjölmörgum ákvæðum laga nr. 30/2003 um verðbréfasjóðiog fjárfestingasjóði. Hafi athafnir varnaraðila komið í veg fyrir að aðRekstrarfélag Kaupþings banka hf. gæti verið óháð í störfum sínum, sbr.meginreglu 2. mgr. 15. gr. laganna. Þá hafi háttsemi varnaraðila einnig fariðgegn 18., sbr. 17. gr. laganna, en eins og áður segi hafi varnaraðili annastsölu hlutdeildarskírteina sjóðsins og hafi komið fram sem viðsemjandi gagnvarthlutdeildarskírteinishöfum þrátt fyrir að hagsmunir hans færu bersýnilega gegnhagsmunum rekstrarfélagsins og eigenda hlutdeildarskírteina sjóðsins.Sóknaraðili byggi ennfremur á því að háttsemi varnaraðila hafi falið í sér brotgegn ákvæði 19. gr. laganna um góða viðskiptahætti og venjur, svo og þeimákvæðum laganna sem takmarki fjárfestingaheimildir verðbréfasjóða, sbr. F-liðII. kafla laga nr. 30/2003, sbr. og IV. kafla reglugerðar nr. 792/ 2003 umverðbréfasjóði og fjárfestingasjóði, enda hafi fjármunum sjóðsins verið variðtil fjárfestinga til hagsbóta fyrir varnaraðila og aðila honum tengdum, íandstöðu við framangreind ákvæði um takmarkanir á fjárfestingaheimildum slíkrasjóða. Svosem áður greini hafi varnaraðili séð um kaup og sölu hlutdeildarskírteina ísjóðum dótturfélags síns, Rekstrarfélags Kaupþings banka hf., og hafi komiðfram út á við gagnvart viðskiptavinum sem viðsemjandi þeirra. Samkvæmt því hafivarnaraðila borið í störfum sínum fyrir sóknaraðila að gæta að ákvæðum laga nr.108/2007 um verðbréfaviðskipti. Í framangreindu hafi falist að varnaraðila hafiborið að sinna störfum sínum í samræmi við eðlilega og heilbrigðaviðskiptahætti og venjur í verðbréfaviðskiptum með trúverðugleikafjármálamarkaðarins og hagsmuni viðskiptavina að leiðarljósi, sbr. 5. gr. laganr. 108/2007. Þá hafi varnaraðila sömuleiðis borið að gera allar tiltækarráðstafanir til að koma í veg fyrir að hagsmunaárekstrar sköðuðu hagsmuniviðskiptavina hans, sbr. 8. gr. laganna, en þær skyldur séu nánar útfærðar íreglugerð nr. 995/2007 um fjárfestavernd og viðskiptahætti fjármálafyrirtækja,sbr. m.a. 19., 20. og 21. gr. Ljóstsé af því sem fyrr sé rakið að varnaraðili hafi misnotað stöðu sína semmóðurfélag og raunverulegur stjórnandi Rekstrarfélags Kaupþings banka hf. oghafi freklega brotið gegn ofangreindum ákvæðum laga nr. 108/2007 og reglugerðarnr. 995/2007 til tjóns fyrir sóknaraðila og aðra hlutdeildarskírteinishafasjóða rekstrarfélagsins. Sóknaraðilibyggi jafnframt á því að varnaraðili hafi í krafti yfirráða sinna yfirRekstrarfélagi Kaupþings banka hf. komið því til leiðar að farið hafi veriðgegn fjárfestingastefnu og reglum verðbréfasjóðsins ICEQ þvert á hagsmunihlutdeildarskírteinishafa. Samkvæmt útboðslýsingu sjóðsins hafi það m.a. veriðmarkmiðið með útgáfu hans að endurspegla samsetningu og ávöxtun ICEX-15 CAPvísitölunnar sem Kauphöll Íslands hafi reiknað. Sjóðurinn hafi því eingöngufjárfest í félögum sem verið hafi í nefndri vísitölu. Sjóðnum hafi jafnframtverið heimilt að fjárfesta í afleiðum og framvirkum samningum eins og áðurgreini. Fjárfestingarheimildum sjóðsins hafi svo verið nánar lýst ífjárfestingastefnuhluta útboðslýsingar sjóðsins. Afhálfu sóknaraðila sé á því byggt að brotið hafi verið gegn ofangreindrifjárfestingastefnu verðbréfasjóðsins ICEQ til hagsbóta fyrir varnaraðila en tiltjóns fyrir hlutdeildarskírteinishafa sjóðsins. Sé og áréttað að fjárfestingastefna sjóðsins hafi ekkifarið saman við þá fjárfestingastefnu sem legið hafi til grundvallareignastýringarsamningi aðilanna. Hafi varnaraðila því ekki verið heimiltyfirhöfuð að leggja fjármuni sóknaraðila í nefndan sjóð. Sóknaraðilibendi á að sem starfsleyfisskyldu fjármálafyrirtæki, sbr. 3. gr., sbr. og IV.kafla laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, hafi varnaraðila borið að starfaí samræmi við eðlilega og heilbrigða viðskiptahætti og venjur áfjármálamarkaði, sbr. 19. gr. laganna. Hafi varnaraðila verið skylt að hafatrúverðugleika fjármálamarkaðarins og hagsmuni viðskiptavina að leiðarljósi,sbr. 2. mgr. 62. gr. og 19. gr., sbr. 1. mgr. 52. gr., laga nr. 30/2003 umverðbréfasjóði og fjárfestingasjóði og 5. gr. laga nr. 108/2007 umverðbréfaviðskipti. Sömu skyldur hafi hvílt á varnaraðila samkvæmt 19. gr. laganr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki. Meðþví að handstýra fjárfestingum sjóða dótturfélags síns, Rekstrarfélags Kaupþingbanka hf., hafi varnaraðili brotið gegn þessum ákvæðum, til hagsbóta fyrir sigog tengda aðila, en á kostnað almennra hlutdeildarskírteinishafa sjóðanna, þ. ám. sóknaraðila. Afhálfu sóknaraðila sé því jafnframt haldið fram að brotið hafi verið gegnjafnræði hlutdeildarskírteinishafa í aðdraganda þess að innlausnumhlutdeildarskírteina í greindum sjóði hafi verið frestað 6. október 2008.Sóknaraðili telji einsýnt að fjármunir sjóðsins hafi snarlækkað síðustuvikurnar fyrir frestun innlausnar, sem m.a. sjáist af hinu lágaendurgreiðsluhlutfalli sjóðsins. Þannig hafi auðseljanlegar eignir verið seldarfyrst til að mæta auknum innlausnum, en illseljanlegri eignir setið eftir ákostnað þeirra hlutdeildarskírteinishafa sem ekki hafi stokkið til og innleystskírteini sín áður en innlausnum í sjóðinn hafi verið frestað. Aðmati sóknaraðila hafi borið að nýta ákvæði í reglum sjóðsins, sbr. og 2. mgr.27. gr. og 2. mgr. 53. gr. laga nr. 30/2003, til þess að fresta innlausnum oggæta þannig að jafnræði og hagsmunum allra hlutdeildarskírteinishafa sjóðsins,sbr. áðurnefnda 2. mgr. 15. gr. laganna. Hafi í öllu falli borið að seljaeignir sjóðsins eftir seljanleika þeirra í réttum hlutföllum, en aðeins með þvímóti hefði verið unnt að gæta hagsmuna allra hlutdeildarskírteinishafasjóðsins, sbr. nefnda 2. mgr. 15. gr. laga nr. 30/2003. Meðsömu rökum og áður hafi verið rakin byggi sóknaraðili á því að varnaraðili beriábyrgð gagnvart sóknaraðila á vanrækslu dótturfélags síns, RekstrarfélagsKaupþings banka hf., að þessu leyti. Samkvæmtframansögðu megi ljóst vera að varnaraðili hafi nýtt sér stöðu sína semmóðurfélag Rekstrarfélags Kaupþings banka hf. til hagsbóta fyrir sig og tengdaaðila. Hafi það falið í sér saknæma háttsemi af hans hálfu og beri varnaraðiliþví skaðabótaábyrgð á því tjóni sem sóknaraðili hafi orðið fyrir. Þá liggijafnframt fyrir að varnaraðili hafi brotið gegn eignastýringarsamningiaðilanna, enda hafi hann farið út fyrir þá fjárfestingastefnu sem honum hafiborið að leggja til grundvallar og hafi ekki gætt hagsmuna sóknaraðila íaðdraganda hrunsins. Hafi varnaraðili þvert á móti tekið eigin hagsmuni framyfir hagsmuni sóknaraðila, m.a. með fjárfestingum í eigin fjármálagerningum ogtengdra aðila. Sóknaraðiliárétti að engu skipti í þessu sambandi hver hafi raunverulega annast þauverkefni sem varnaraðili hafi tekið að sér fyrir hönd sóknaraðila samkvæmtsamningi aðilanna. Breyti það engu um ábyrgð varnaraðila gagnvart sóknaraðila,enda hafi varnaraðili staðfest ábyrgð sína sérstaklega í samningi sínum viðsóknaraðila, sbr. 3. gr. samningsins, sbr. og 7. gr. laga nr. 108/2007 umverðbréfaviðskipti. Verðiekki fallist á málsástæður sóknaraðila um að varnaraðili hafi raunverulegafarið með stjórn Rekstrarfélags Kaupþings banka hf., leiði af framangreindu aðvarnaraðili beri eftir sem áður skaðabótaábyrgð gagnvart sóknaraðila á þeirriólögmætu og saknæmu háttsemi sem lýst sé hér að framan og RekstrarfélagiKaupþings banka hf. kunni að einhverju leyti að verða kennt um. Sóknaraðilitelji tjón sitt nema fjárhæð skaðabótakröfu sinnar. Hann hyggist engu að síðursanna með öflun matsgerðar að hve miklu leyti fjárfestingar KaupþingsÚrvalsvísitölusjóðs hafi verið í ósamræmi við bæði þá fjárfestingastefnu, semlögð skyldi til grundvallar eignarstýringu varnaraðila, svo ogfjárfestingastefnu og reglur sjóðsins sjálfs og þar með þau lagaákvæði semrakin hafi verið hér að ofan. Sóknaraðilikrefjist þess jafnframt að krafa hans vegna ritunar kröfulýsingar að fjárhæð11.450 krónur verði viðurkennd sem eftirstæð krafa við slit varnaraðila, sbr.114. gr. laga nr. 21/1991. Þarfnast sú krafa ekki sérstakrar umfjöllunar. Málisínu til stuðnings vísi sóknaraðili til laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl.,einkum 113. gr., 114. gr., en einnig 5. þáttar laganna. Þá vísi sóknaraðili tillaga nr. 2/1995 um hlutafélög, einkum 2., 68., 76., 95. og 134. gr. laganna ogtil meginreglna íslensks skaðabótaréttar. Sóknaraðili vísi ennfremur til laganr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, einkum 19. gr. laganna og til ákvæða laganr. 108/2007 um verðbréfaviðskipti, sbr. einkum 1., 5. og 8. gr. laganna. Þávísi sóknaraðili til laga nr. 30/2003um verðbréfasjóði og fjárfestingasjóði,einkum 15., 17., 18., 19., 27. og 54. gr., en einnig til II. kafla. Sóknaraðilivísi aukinheldur til ákvæða reglugerðar nr. 995/2007 um fjárfestavernd ogviðskiptahætti fjármálafyrirtækja, sbr. einkum 19., 20. og 21. gr. og tilákvæða reglugerðar nr. 792/2003 um verðbréfasjóði og fjárfestingasjóði, sbr.einkum IV. kafla. Þá vísi sóknaraðili jafnframt til laga nr. 38/2001 um vextiog verðtryggingu og til laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, en um kröfuvarnaraðila um málskostnað vísist til 130. gr. þeirra laga, sbr. og 173. gr.laga nr. 21/1991.III Varnaraðili krefst þess að öllumkröfum sóknaraðila í málinu verði hafnað, enda hafi sóknaraðili ekki sýnt framá að hann eigi réttmæta skaðabótakröfu á hendur honum. Sóknaraðili hafi í engusýnt fram á að varnaraðili hafi að einhverju leyti brotið gegn skyldum sínumsamkvæmt samningi aðila um eignastýringu eða að nokkur önnur skilyrði séu tilþess að skaðabótaábyrgð verði felld á varnaraðila. Sóknaraðili hafi hvorki sýntfram á tilvist eða umfang hins ætlaða tjóns né orsakasamband þess við ætlað saknæmtog ólögmætt atferli á ábyrgð varnaraðila. Af málatilbúnaði sóknaraðilamegi ráða að krafa hans um skaðabætur miði að því að gera hann eins settan ogef greitt hefði verið úr úr umræddum sjóði miðað við það dagsgengihlutdeildarskírteina í honum, sem síðast hafi gilt áður en lokað hafi veriðfyrir innlausn hlutdeildarskírteina 6. október 2008. Af hálfu varnaraðila sé bent á að samkvæmteignastýringaryfirliti sóknaraðila 6. október 2008 hafi skráðinnlausnarvirði hlutdeildarskírteinasóknaraðila í ICEQ sjóðnum þá numið 4.848.111 krónum, en ekki 5.352.246 krónumeins og haldið sé fram í greinargerð sóknaraðila. Þá bendi varnaraðilijafnframt á að sóknaraðili hafi engin rök fært fyrir því að verðmætihlutdeildarskírteinanna hafi átt að haldast óbreytt eftir 6. október 2008, íkjölfar hruns efnahagskerfis þjóðarinnar sem orsakað hafi bersýnilega lækkun áverðmæti eigna sjóðsins. Þá skorti verulega á að sóknaraðili hafi færtfullnægjandi rök fyrir því að hann hafi átt að verða eins settur við slit sjóðsinsog ef greitt hefði verið úr sjóðnum miðað við skráð innlausnarverðmætihlutdeildarskírteina í honum 6. október 2008 þannig að líta megi á mismunþeirrar fjárhæðar og þeirrar fullnaðargreiðslu sem sóknaraðili hafi þegið viðslit sjóðsins sem fjártjón. Sóknaraðili hafi kosið að grundvalla kröfugerð sínaá hendur varnaraðila á ætluðum brotum varnaraðila gegn eignastýringarsamningiaðila, án þess að sýna með nokkru móti fram á að samhengi sé á milliframkvæmdar eignastýringarinnar annars vegar og lækkunar á innlausnarverðmætihlutdeildarskírteina sóknaraðila hins vegar. Samkvæmt framansögðu hafisóknaraðila því hvorki tekist að afmarka nægilega ætlað tjón sitt né að sýnafram á að það megi rekja til einhverrar saknæmrar og ólögmætrar háttsemivarnaraðila. Þar af leiðandi sé óhjákvæmilegt að hafna öllum kröfum sóknaraðilaí málinu. Jafnframt bendi varnaraðili á aðsóknaraðili hafi á þriggja mánaða fresti frá gerð eignastýringarsamningsinsverið send yfirlit um þær eignir sem hann hafi falið varnaraðila til fjárvörsluen á þeim yfirlitum hafi m.a. komið fram upplýsingar um eignir sóknaraðila íformi hlutdeildarskírteina í verðbréfa- og fjárfestingasjóðum. Sóknaraðilibyggi í málinu á því að fjárfesting varnaraðila í slíkum sjóðum hafi falið ísér brot gegn eignastýringarsamningi aðila. Engu að síður hafi sóknaraðiliengum athugasemdum hreyft við þeim fjárfestingum fyrr en í kröfulýsingu viðslitameðferð varnaraðila 30. desember 2009. Í ljósi þessa tómlætis sóknaraðilatelji varnaraðili útilokað að líta megi á fjárfestingar varnaraðila íverðbréfa- og fjárfestingasjóðum sem brot gegn eignastýringarsamningi aðila. Varnaraðili kveðst alfarið hafnaþví að starfsmenn hans hafi vanrækt skyldur sínar samkvæmteignastýringarsamningi aðila og lögum og reglum og valdið með því sóknaraðilabótaskyldu fjártjóni, sem sé grundvöllur kröfugerðar sóknaraðila. Varnaraðili hafni fullyrðingusóknaraðila um að dreifing áhættu á fjárfestingum sóknaraðila hafi verið oflítil, sem rangri og ósannaðri. Þá sé jafnframt hafnað fullyrðingu um að umeinhæfar fjárfestingar hafi verið að ræða, en fjármunum sóknaraðila hafi veriðráðstafað til fjárfestinga í sex mismunandi verðbréfa- og fjárfestingasjóðum,sem hver um sig hafi haft yfirlýsta fjárfestingastefnu. Meðal helstu kosta sjóða um sameiginlegarfjárfestingar, s.s. verðbréfa- og fjárfestingasjóða, sé að sjóðirnir séu taldirstuðla að áhættudreifingu og að þeir séu reknir á grundvelli starfsleyfisstjórnvalda, undir eftirliti Fjármálaeftirlitsins og samkvæmt yfirlýstrifjárfestingastefnu. Slíkum sjóðum hafi með lögum nr. 30/2003 verið veittureinkaréttur á viðtöku fjár frá einstaklingum og lögaðilum til sameiginlegrafjárfestinga í fjármálagerningum á grundelli áhættudreifingar samkvæmtfjárfestingastefnu. Eigandi hlutdeildarskírteina í slíkum sjóðum eigi rétt tilað njóta ávinnings af öllum eignum sjóðanna í réttu hlutfalli við það fjármagnsem hann leggi sjóðnum til sameiginlegra fjárfestinga. Áhætta sóknaraðila affjárfestingum í hlutdeildarskírteinum í sjóðum sem reknir hafi verið af RekstrarfélagiKaupþings banka hf. verði því ekki metin á grundvelli þess að fjármunumsóknaraðila hafi aðeins verið ráðstafað til fjárfestinga í sex slíkum sjóðum,heldur sé nauðsynlegt að líta til fjárfestingastefnu hvers sjóðs fyrir sig ogeignasafns hans. Þegar það sé gert sé augljóst að fjárfestingar varnaraðila íumræddum sjóðum hafi verið allt annað en einhæfar og sé öllum fullyrðingumsóknaraðila þess efnis mótmælt sem röngum. Þá bendi varnaraðili á að engumáli skipti í framangreindu samhengi að rekstrarfélag sjóðanna hafi veriðdótturfélag varnaraðila, enda hafi Rekstrarfélag Kaupþings banka hf. veriðsjálfstætt fjármálafyrirtæki sem hafi annast daglegan rekstur verðbréfa- ogfjárfestingasjóða samkvæmt lögum nr. 30/2003 og samþykktum félagsins. Fullyrðingumsóknaraðila þess efnis að varnaraðili hafi farið með fulla stjórn árekstrarfélaginu sé mótmælt sem röngum og ósönnuðum, sem og því að það getileitt til skaðabótaskyldu varnaraðila í málinu. Með sama hætti hafni varnaraðilialfarið þeirri fullyrðingu sóknaraðila, að hann eða starfsmenn hans hafi meðnokkru móti getað séð fyrir hrun íslensks efnahagslífs haustið 2008 þannig aðvarnaraðila hafi borið sjálfstæð skylda til að innleysa hlutdeildarskírteinisóknaraðila. Í fjárfestingastefnu sóknaraðila,sem undirrituð hafi verið með eignastýringarsamningi aðila, komi fram aðheimilt sé að fjárfesta fyrir allt að 25% í hlutabréfum eðaverðbréfasjóðum/fjárfestingasjóðum sem fjárfesti einkum í hlutabréfum. Að öðruleyti skuli fjárfest í skuldabréfum og víxlum eðaverðbréfasjóðum-/fjárfestingasjóðum sem fjárfesti einkum, en ekki einvörðungu,í skuldabréfum. Jafnframt sé heimilt að ráðstafa fjármunum inn áinnlánsreikninga. Samkvæmt fjárfestingastefnunni sé með skuldabréfum átt viðskuldabréf útgefin af ríkissjóði eða með ábyrgð ríkissjóðs, skuldabréffyrirtækja sem skráð séu í kauphöll og skuldabréf fjármálafyrirtækja. Meðhlutabréfum sé átt við hlutabréf fyrirtækja sem skráð séu í kauphöll og meðvíxlum sé átt við víxla sem útgefnir séu af slíkum fyrirtækjum eðafjármálafyrirtækjum. Varnaraðili telji einsýnt aðallar fjárfestingar sem gerðar hafi verið á grundvelli eignastýringarsamningsaðila hafi verið í fullu samræmi við ákvæði samningsins og fjárfestingastefnusóknaraðila sem höfð skyldi til viðmiðunar. Hvað varði verðbréfasjóðinn ICEQsérstaklega skuli bent á að samkvæmt fjárfestingastefnu sjóðsins hafi honumverið ætlað að fjárfesta í hlutabréfum innlendra fyrirtækja sem skráð hafiverið í kauphöll, n.t.t. þeim félögum sem verið hafi í ICEX-15 cap vísitölunnisem kauphöll hafi reiknað. Í samræmi við lög nr. 30/2003 hafi sjóðurinnjafnframt haft heimild til að binda fé sitt í afleiðum svo fremi sem þær væruinnan fjárfestingatakmarkana sjóðsins, en fjárfestingastefna ICEQ hafi aðeinsgert ráð fyrir að sjóðurinn nýtti sér afleiður í formi framvirkra samninga þarsem undirliggjandi eignir væru hlutabréf skráð í Kauphöll Íslands. Fullyrðingarsóknaraðila þess efnis að fjárfestingastefna hans hafi ekki heimilaðfjárfestingar í verðbréfamarkaðssjóðnum ICEQ eigi því ekki við rök að styðjast. Ekki hafi verið sýnt fram áannað en að eignir ICEQ sjóðsins hafi samanstaðið af eignum sem varnaraðilahafi samkvæmt eignastýringarsamningi aðila verið heimilt að fjárfesta í beinteða í gegnum verðbréfa- eða fjárfestingasjóði. Fjárfesting varnaraðila íhlutdeildarskírteinum í sjóðnum geti því á engan hátt hafa leitt til fjártjónsfyrir sóknaraðila. Samkvæmt greinargerð sóknaraðilagrundvalli hann skaðabótakröfu sína jafnframt á þeirri staðhæfingu aðvarnaraðili hafi „í raun og veru farið með yfirráð Rekstrarfélags Kaupþingsbanka hf.“ og þannig stjórnað fjárfestingum sjóða félagsins til tjóns fyrirsóknaraðila. Báðum fullyrðingum sé alfarið mótmælt af hálfu varnaraðila semröngum og ósönnuðum. Jafnvel þó sóknaraðila tækist,gegn mótmælum varnaraðila, að sýna fram á að sjálfstæði RekstrarfélagsKaupþings banka hf. hafi ekki verið nægilegt gagnvart varnaraðila þá hafi honumí engu tilliti tekist að færa sönnur á að eigna- og stjórnunarleg tengslvarnaraðila við rekstrarfélag sjóðanna hafi valdið sóknaraðila skaðabótaskyldufjártjóni. Hvergi í greinargerð sóknaraðilakomi skýrt fram hvort og þá hvernig varnaraðili eigi að hafa stjórnaðfjárfestingum verðbréfasjóðsins ICEQ til tjóns fyrir sóknaraðila. Þá komi ennsíður fram hvort og þá hvernig stjórn rekstrarfélags sjóðanna hafi gengiðerinda varnaraðila og hafi aflað honum ótilhlýðilegra hagsmuna á kostnaðfélagsins, hvað þá hvernig þær ákvarðanir geti orðið grundvöllur aðskaðabótakröfu sóknaraðila. Vísi varnaraðili m.a. til fjárfestingastefnu ogeignasamsetningar verðbréfasjóðsins ICEQ en hvort tveggja hafi samanstaðið afeignum sem varnaraðila hafi verið heimilt að fjárfesta í samkvæmtfjárfestingastefnu eignastýringarsamnings aðila. Þá bendi varnaraðili jafnframtá að verðbréfasjóðurinn ICEQ hafi eins og aðrir sjóðir sömu tegundar veriðstarfræktur samkvæmt lögum nr. 30/2003 og lotið innra eftirliti, innriendurskoðun og eftirliti Fjármálaeftirlitsins. Vegna tilvísunar sóknaraðila til2. mgr. 134. gr. laga nr. 2/1995 og dóms Hæstaréttar Íslands í málinu nr.292/2003 bendi varnaraðili á þá staðreynd að sóknaraðili hafi ekki veriðkröfuhafi dótturfélags varnaraðila, Rekstrarfélags Kaupþings banka hf., heldurhafi hann átt rétt til að njóta ávinnings af öllum eignum þeirra sjóða semfélagið hafi rekið í réttu hlutfalli við það fjármagn sem hann hafi lagt þeimtil sameiginlegra fjárfestinga, sem hann hafi gert við slit sjóðsins. Afgreinargerð sóknaraðila í málinu verði ekki ráðið hvort hann vilji grundvallakröfugerð sína á ætlaðri ólögmætri og saknæmri háttsemi starfsmanna varnaraðilaeða Rekstrarfélags Kaupþings banka hf., sem sóknaraðili vilji að ósekju samsamavarnaraðila. Raunar verði ekkert ráðið um hvaða háttsemi það sé sem sóknaraðilitelji að hafi valdið því tjóni sem hann vilji fá bætt, þ.e. lækkun áinnlausnarverðmæti hlutdeildarskírteina í verðbréfasjóðnum ICEQ, og skorti þvímjög á að sóknaraðili hafi fullnægt þeim lágmarksskilyrðum sem verði að verafyrir hendi svo skaðabótaábyrgð verði felld á varnaraðila. Varnaraðili teljiaftur á móti augljóst að hvorki fjárfestingar varnaraðila á grundvellieignastýringarsamnings aðila né rekstur Rekstrarfélags Kaupþings banka hf. áverðbréfasjóðnum ICEQ hafi leitt til lækkunar á innlausnarvirðihlutdeildarskírteina í sjóðnum. Hún hafi einfaldlega verið óumflýjanlegafleiðing efnahagshrunsins haustið 2008 sem líta megi á sem óviðráðanleg ytriatvik, en samkvæmt eignastýringarsamningi aðila hafi varnaraðili veriðundanþeginn hvers kyns tjóni vegna slíkra atvika. Fullyrðingum sóknaraðila þessefnis að varnaraðili hafi „sem eigandi, móðurfélag og raunverulegur stjórnandiRekstrarfélags Kaupþings banka hf.“ misnotað stöðu sína með þeim hætti aðfjármunir sjóðanna væru notaðir til þess að fjármagna rekstur varnaraðila ogtengdra aðila sé mótmælt sem röngum og ósönnuðum. Eins og áður hafi komið framtelji varnaraðili að rekstur sjóðanna og fjárfestingar þeirra hafi verið ífullu samræmi við yfirlýstar fjárfestingastefnur þeirra og því hafi hvorkivarnaraðili né rekstrarfélag sjóðanna sýnt af sér saknæma og ólögmæta háttsemisem leitt hafi til þeirrar verðmætarýrnunar á innlausnarverðmætihlutdeildarskírteina í sjóðunum frá 6. október 2008 til slita þeirra, semsóknaraðili telji skaðabótaskylt fjártjón. Varnaraðili ítreki sérstaklegaað ekki hafi verið sýnt fram á annað en að allar fjárfestingarverðbréfasjóðsins ICEQ hafi verið í fullu samræmi við yfirlýstafjárfestingastefnu sjóðsins, sem aftur hafi samrýmst fjárfestingastefnueignastýringarsamnings aðila. Telji varnaraðili því ekkert benda til þess aðáhættudreifing sjóðsins hafi verið óeðlileg og skuldaráhætta meiri ensóknaraðili hafi mátt gera ráð fyrir samkvæmt eignastýringarsamningi aðila.Varnaraðili telji því vandséð hvernig Rekstrarfélag Kaupþings banka hf. eigi aðhafa brotið gegn lögum og fjárfestingastefnu sjóðsins til tjóns fyrirsóknaraðila, hvað þá að það hafi verið gert að undirlagi varnaraðila. Varnaraðili mótmæli sérstaklegatilvísun sóknaraðila til skýrslu Rannsóknarnefndar Alþingis sem sönnunargagnsum umdeildar staðhæfingar sóknaraðila í málinu, en Hæstiréttur Íslands hafi ímálinu nr. 561/2010 tekið af öll tvímæli um að skýrslan teljist ekkifullnægjandi sönnunargagn í skilningi laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Varnaraðili hafni því alfarið aðbrotið hafi vegið gegn jafnræði hlutdeildarskírteinishafa verðbréfasjóðsinsICEQ áður en lokað hafi verið fyrir innlausn 6. október 2008 og bendi jafnframtá að jafnvel þó sýnt yrði fram á slíka mismunun þá hafi ekki verið á forræðivarnaraðila að koma í veg fyrir hana. Varnaraðili bendi á að það hafi verið áforræði Rekstrarfélags Kaupþings banka hf. að taka ákvörðun um að loka fyririnnlausnir eða fresta þeim samkvæmt reglum sjóðsins, sbr. 2. mgr. 27. gr. laganr. 30/2003, en ekki varnaraðila. Sjóðurinn hafi verið opinn fyrir innlausnirallra hlutdeildarskírteinishafa allt þar til lokað hafi verið fyrir þær 6.október 2008. Þá hafi varnaraðili ekki talið neina ástæðu til að innleysahlutdeildarskírteini sóknaraðila í sjóðnum við fyrra tímamark enda hafiviðskipti gengið fyrir sig með eðlilegum hætti í kauphöll og eignasamsetningsjóðsins þannig háttað að ekki hafi verið nein knýjandi ástæða til breytinga áfjárfestingum sóknaraðila, s.s. vegna fjárfestingastefnueignastýringarsamningsins. Sá annmarki sé á málatilbúnaðisóknaraðila í greinargerð hans til dómsins að rökrétt samhengi skorti á millieinstakra málsástæðna og kröfugerðar hans. Eigi þetta ekki síst við um þámálsástæðu er lúti að ætlaðri mismunun við frestun innlausna, enda megi veraljóst að hugsanleg mismunun hlutdeildarskírteinishafa í aðdraganda þess aðlokað hafi verið fyrir innlausnir í sjóðnum leiði ekki til þess að sóknaraðilieigi tilkall til að fá greidda sömu fjárhæð og þeir sem innleyst hafihlutdeildarskírteini sín, heldur ætti sóknaraðili undir slíkum kringumstæðumrétt á því að fá greidda aðra lægri fjárhæð fyrir hlutdeildarskírteini sín ísamræmi við það sem allir hlutdeildarskírteinishafar hefðu fengið að gættu þvíjafnræði sem sóknaraðili telji að ekki hafi verið gætt. Sóknaraðili virðist í greinargerðsinni grundvalla skaðabótakröfu sína á hendur varnaraðila jöfnun höndum áreglum kröfuréttarins um skaðabætur innan samninga, vegna ætlaðra brotavarnaraðila gegn ákvæðum eignastýringarsamnings aðila, og reglnaskaðabótaréttarins um skaðabætur utan samninga, vegna ætlaðrar saknæmrar ogólögmætrar háttsemi Rekstrarfélags Kaupþings banka hf. við stjórn og reksturverðbréfasjóðsins ICEQ sem sóknaraðili telji varnaraðila eiga að bera ábyrgð á. Eins og málinu sé háttað yrðigrundvöllur hugsanlegrar skaðabótaábyrgðar varnaraðila í málinu í báðumtilvikum hinn sami, þ.e. fyrir hendi þurfi að vera saknæm háttsemi hjá þeim semtjóni valdi auk þess sem orsakatengsl verði að vera til staðar á milli þeirrarháttsemi og þess tjóns sem bóta sé krafist fyrir. Til að skaðabótakrafasóknaraðila geti náð fram að ganga verði hann því að sýna fram á tilvist ogumfang þess fjártjóns sem hann vilji fá bætt og orsakatengsl milli þess ogsaknæmrar og ólögmætrar háttsemi varnaraðila eða einhvers sem hann beri ábyrgðá. Varnaraðili telji augljóst að sóknaraðila hafi í engu tekist að sýna fram áað framangreindum skilyrðum skaðabótaábyrgðar sé fullnægt. Þannig hafi sóknaraðila ekkitekist að sýna fram á að varnaraðili hafi brotið gegn ákvæðumeignastýringarsamnings aðila þegar fjárfestingastefna hans sé borin saman viðfjárfestingastefnu og eignasafn þeirra sjóða sem um ræði. Sóknaraðila hafiheldur ekki tekist að sýna fram á ætlaða misnotkun varnaraðila á sjóðunum íeigin þágu eða mismunun við frestun innlausna hlutdeildarskírteina. Enn síðurhafi sóknaraðila tekist að sýna fram á að nokkuð samhengi sé á milliframangreinds og þeirrar lækkunar sem orðið hafi á innlausnarverðmætihlutdeildarskírteina sóknaraðila frá 6. október 2008 þar til sjóðnum hafi veriðslitið, en það sé tjónið sem sóknaraðili hafi krafist að fá bætt úr hendivarnaraðila. Þá skorti jafnframt á að sóknaraðili geri grein fyrir hvers vegnahann hafi ekki innleyst hlutdeildarskírteini í verðbréfasjóðnum þegar opnaðhafi verið fyrir viðskipti með þau að nýju 24. mars 2009 en með því kynnisóknaraðili að hafa takmarkað ætlað tjón sitt. Með vísan til alls framangreindstelji varnaraðili einsýnt að hafna verði öllum kröfum sóknaraðila í málinutelji dómurinn sér á annað borð fært að taka afstöðu til kröfugerðarsóknaraðila eins og hún sé sett fram. Kröfu sóknaraðila umdráttarvexti af kröfufjárhæðinni sé sérstaklega mótmælt, enda eigi hún sér engastoð í tilvitnuðu ákvæði laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Þástangist upphafsdagur dráttarvaxta í kröfugerð sóknaraðila á við málatilbúnaðsóknaraðila að öðru leyti, en sóknaraðili grundvalli kröfugerð sína á þeimmismun sem verið hafi á innlausnarverðmæti hlutdeildarskírteina hans í sjóðnum6. október 2008 og þeirrar greiðslu sem hann síðar hafi þegið vegna þeirra. Um lagarök vísi varnaraðili tilalmennra meginreglna kröfuréttarins um skilyrði skaðabóta innan samninga ogalmennra meginreglna skaðabótaréttarins, einkum um skilyrði skaðabótaábyrgðar,sakarregluna, orsakatengsl og eigin sök. Þá vísi varnaraðili jafnframt tilmeginreglna samninga- og kröfuréttar um skuldbindingargildi samninga og efndirloforða og til laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu að því er varðidráttarvexti og upphafsdag þeirra. Krafa um málskostnað grundvallist á 129. gr.og 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 2. mgr. 178. gr. laganr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. IV Einsog rakið er ítarlega hér fyrr tók varnaraðili, sem þá var starfandifjármálafyrirtæki, að sér, samkvæmt samningi, að annast fjárfestingar fyrirhönd sóknaraðila fyrir fjármuni sem sóknaraðili lagði til. Þá liggur fyrir að ágrundvelli umrædds samnings fjárfesti varnaraðili fyrir hönd sóknaraðila í sexfjárfestinga- og verðbréfasjóðum, sem reknir voru af dótturfélagi varnaraðilasem þá hét Rekstarfélag Kaupþings banka hf., en heitir nú Stefnir hf. og erekki lengur í eigu varnaraðila. Er mál þetta eitt sex mála sem rekin hafa veriðsamhliða þar sem sóknaraðili krefur varnaraðila um bætur vegna verðlækkunarhlutdeildarskírteina í þessum sjóðum. Fyrrnefnt rekstrarfélag starfaði ágrundvelli laga nr. 30/2003 og var sjálfstætt fjármálafyrirtæki. Sóknaraðilibyggir á því að hann hafi orðið fyrir tjóni vegna fjárfestinga varnaraðilifyrir hans hönd í umræddum sex sjóðum. Lýsti hann fjárkröfu vegna þessa viðslitameðferð varnaraðila, sem hann hefur ítrekað í greinargerð sinni tildómsins í máli þessu, að fjárhæð sem nemur mismun á innlausnarvirðihlutdeildarskírteina þeirra sem hannátti í umræddum sjóðum er lokað var fyrir innlausn þeirra í byrjun október 2008og þeirrar fjárhæðar sem hann hafi fengið greidda úr viðkomandi sjóðum. Allirhöfðu þessir sjóðir fjárfestingastefnu sem kvað á um að fjárfest skyldi í nánargreindum fjármálagerningum. Í samningi aðila um eignastýringu kom m.a. fram aðsóknaraðili gerði sér grein fyrir því að þeir fjármálagerningar sem keyptiryrðu fyrir hans hönd væru áhættusamir og að tap gæti orðið á fjárfestingunni.Verður því að telja liggja fyrir að sóknaraðili gat ekki gengið út frá því semvísu að fjárfesting hans lækkaði ekki í verði. Er þegar af framangreindumástæðum ekki unnt að fallast á með sóknaraðila að sú lækkun sem varð á verðmætihlutdeildarskírteina hans eftir 6. október 2008 geti talist tjón hans ískilningi lagareglna um skaðabætur. Fær þessi skilningur m.a. stoð í forsendumdóma Hæstaréttar 25. nóvember 2010 í málum nr. 726-749/2009 og í dómi réttarins18. febrúar 2011 í máli nr. 22/2011. Sóknaraðilifreistaði þess að færa sönnur á tjón sitt með dómkvaðningu matsmanns og erniðurstaða matsgerðar rakin hér fyrr að því er hún snertir sakarefni málsþessa. Er það niðurstaða matsmanns að hann telur að í nánar greindum tilvikumhafi sumir hinna umræddu sjóða átt of hátt hlutfall eigna sinna ífjármálagerningum útgefnum af einum aðila, varnaraðila, og aðilum sem matsmaðurtelur tengda honum. Þá telur matsmaður að gerð nánar tilgreinds afleiðusamningssem gerður var í einum umræddra sjóða felið í sér frávik frá bestu framkvæmd.Það telur matsmaður einnig að eignarhald umfram lagaheimildir í einum útgefandafeli í sér frávík frá bestu framkvæmd. Kemur þá fram í matsgerð að framangreinthafi „jafnvel leitt af sér tjón, en að hve miklu leyti það [sé] vegnaeignastýringar matsþola annars vegar og hruns bankakerfisins hins vegar [sé]nánast útilokað að […] leggja tölulegt mat á.“ Sóknaraðiliber sönnunarbyrði fyrir því að hann hafi orðið fyrir tjóni vegna saknæmrarháttsemi sem varnaraðili ber ábyrgð á að lögum. Hér að framan er um það fjallaðað það getur ekki, eins og hér stendur á, talist tjón í skaðabótaréttarlegumskilningi að hlutdeildarskírteini sóknaraðila lækkuðu í verði. Með vísan tilniðurstöðu matsgerðarinnar, sem ítarlegar er rakin hér fyrr, er það mat dómsinsað sóknaraðila hafi ekki tekist í málinu sönnun þess að hann hafi orðið fyrirtjóni sem rakið verði til þeirrar háttsemi sem sóknaraðili telur saknæmra ognánar er rakin í málatilbúnaði hans. Þegaraf þeim ástæðum sem að framan eru raktar verður kröfum sóknaraðila hafnað. Meðhliðsjón af framangreindum málsúrslitum verður sóknaraðila gert að greiðavarnaraðila málskostnað sem þykir hæfilega ákveðin sú fjárhæð sem nánar greinirí úrskurðarorði. Við þá ákvörðun hefur verið tekið tillit til þess að mál þettaer eitt af sex samkynja málum sem rekin hafa verið samhliða fyrir dómnum. Afhálfu sóknaraðila fluttu málið Teitur Már Sveinsson hdl. en af hálfuvarnaraðila Guðmundur Siemsen hdl. HalldórBjörnsson héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan.Ú R S K U R Ð A R O R Ð Framangreindrikröfu sóknaraðila, Félagsstofnunar Stúdenta, sem lýst var við slitameðferðvarnaraðila Kaupþings ehf. er hafnað. Sóknaraðiligreiði varnaraðila 250.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 595/2011
|
Kærumál Farbann Gæsluvarðhald
|
S kærði úrskurð héraðsdóms, um að X skyldi gert að sæta farbanni, til Hæstaréttar. Krafðist S þess að X yrði þess í stað gert að sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli b. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Í dómi Hæstaréttar sagði meðal annars að eins og atvikum væri háttað yrði fallist á þá röksemd S að það væri ekki nægilegt til að tryggja nærveru X að hann yrði einungis látinn sæta banni við för úr landi. Vegna þess að fyrir hendi væru öll skilyrði til að beita gæsluvarðhaldi samkvæmt b. lið 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 í þessu skyni væri fallist á kröfu S um að X yrði gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 2. desember 2011.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Eiríkur Tómasson og Greta Baldursdóttir. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 7. nóvember 2011 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 9. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 5. nóvember 2011, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að varnaraðila yrði gert að sæta gæsluvarðhaldi, en honum þess í stað gert að sæta farbanni allt til föstudagsins 2. desember 2011 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Sóknaraðili krefst þess að varnaraðila verði gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 2. desember 2011 klukkan 16. Varnaraðili hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Varnaraðili er erlendur ríkisborgari og stundar hvorki atvinnu né á fjölskyldu hér á landi. Af gögnum málsins verður ráðið að fyrir hendi er rökstuddur grunur um að hann hafi flutt töluvert magn af fíkniefnum til landsins og þar með gerst brotlegur við 2. mgr. 173. gr. a. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, en slíkt brot getur varðað allt að 12 ára fangelsi. Samkvæmt framansögðu verður að telja hættu á að varnaraðili muni reyna að komast úr landi, leynast eða koma sér með öðrum hætti undan málsókn áður en mál hans verður til lykta leitt. Eins og atvikum er háttað er fallist á þá röksemd sóknaraðila að það sé ekki nægilegt til að tryggja nærveru varnaraðila að hann verði einungis látinn sæta banni við för úr landi á grundvelli 1. mgr. 100. gr. laga nr. 88/2008. Vegna þess að fyrir hendi eru öll skilyrði til að beita gæsluvarðhaldi samkvæmt b. lið 1. mgr. 95. gr. sömu laga í þessu skyni verður fallist á kröfu sóknaraðila um að varnaraðila verði gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 2. desember 2011 klukkan 16. Dómsorð: Varnaraðili, X, skal sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 2. desember 2011 klukkan 16. Úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 5. nóvember 2011. Dóminum hefur borist krafa lögreglustjórans á Selfossi þess efnis að [X] verði gert að sæta áframhaldandi gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 2. desember 2011 kl. 16:00 á grundvelli b- liðar 1. mgr. og 2. mgr. 95. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008. Í greinargerð með kröfunni kemur fram að með úrskurði Héraðsdóms Suðurlands frá 28. október 2011 hafi kærða verið gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 4. nóvember 2011 kl. 16:00 með vísan til a- og b- liða 95. gr. laga nr. 88/2008. Þá var kærða jafnframt gert að sæta einangrun skv. b- lið 1. mgr. 99. gr. sömu laga á gæsluvarðhaldstímanum. Sé nú nauðsynlegt að framlengja gæsluvarðhaldið á grundvelli b- liðar 1. mgr. og 2. mgr. 95. gr. laga um meðferð sakamála þar sem hætta sé talin á að kærði reyni að yfirgefa Ísland gangi hann laus í þeim tilgangi að koma sér með einum eða öðrum hætti undan málsókn eða fullnustu refsingar. Þá sé það jafnframt talið nauðsynlegt að kærði sæti varðhaldi með tilliti til almannahagsmuna þar sem það sé talið ganga gegn réttarvitund almennings að menn sem eru grunaðir um stórfellt fíkniefnamisferli gangi um lausir á meðan rannsókn málsins standi hjá lögreglu. Kærði hafi verið handtekinn um kl. 00:40 aðfaranótt föstudagsins 28. október sl. ásamt tveimur öðrum mönnum í orlofshúsi nr.[...]. í[...] grunaður um fíkniefnamisferli. Við húsleit hafi fundist 374,34 g af kókaíni, 369,06 g af hvítu duftkenndu efni af óþekktum toga, 219 stk. af hylkjum með óþekktu innihaldi, brúsar sem innihéldu naglalakkseyði, olíuhreinsi og startvökva. Kærði hafi viðurkennt fyrir dómi að eiga umrædd efni og þá hafi hann borið í skýrslutöku hjá lögreglu að hann hefði staðið að innflutningi efnanna. Með vísan til játningar kærða telur lögreglustjóri ljóst að kærði hafi framið afbrot sem varði hann óskilorðsbundinni fangelsisrefsingu. Lögreglustjóri bendir á að kærði sé ferðamaður á Íslandi og hafi því engin bein tengsl við landið. Í ljósi þessa sé því veruleg hætta á að kærði reyni að yfirgefa Ísland gangi hann laus í þeim tilgangi að koma sér með einum eða öðrum hætti undan málsókn eða fullnustu refsingar. Enn eigi eftir að rannsaka ýmis atriði sem varði málið þar á meðal ferðir kærða til og frá Íslands, hvernig efnin voru flutt til landsins, hvernig hafi átt að standa að því að koma efnunum í verð hér á landi o.fl. Þá sé beðið niðurstöðu efnagreiningar óþekktra efna sem fundist hafi í orlofshúsinu, þ.e. duftinu, lyfjahylkjunum og vökvunum. Jafnframt eigi eftir að taka frekari skýrslur af kærða. Kærði mótmælir kröfunni og bendir á að grípa megi til vægari ráðstafana í máli þessu, svo sem farbanns. Eins og að framan er rakið var kærði úrskurðaður í gæsluvarðhald 28. október sl. með vísan til a- og b- liða 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008. Ekki er krafist framlengingar gæsluvarðhalds kærða á grundvelli rannsóknarhagsmuna en telja verður að enn sé uppfyllt það skilyrði b-liðar að ætla megi að kærði muni reyna að komast úr landi eða leynast eða reyni að koma sér með öðrum hætti undan málsókn eða fullnustu refsingar. Krafa lögreglustjóra er einnig byggð á 2. mgr. 95. gr. sömu laga en skilyrði þess að því ákvæði verði beitt er að sterkur grunur leiki á því að sakborningur hafi framið afbrot sem að lögum geti varðað 10 ára fangelsi, enda sé brotið þess eðlis að ætla megi varðhald nauðsynlegt með tilliti til almannahagsmuna. Kærði hefur játað að eiga þau efni sem fundust í orlofshúsinu og leikur grunur á því að um sé að ræða 374,4 g af kókaíni. Ekki hefur verið staðreynt að önnur efni sem fundust í húsinu séu fíkniefni. Kærði er grunaður um brot gegn ákvæðum laga um ávana- og fíkniefni en brot gegn þeim lögum varða fangelsi allt að 6 árum. Er því ljóst að gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 verður ekki beitt gegn þeim sem einungis eru undir sterkum grun um brot gegn þeim lögum. Lögreglustjóri vísar einnig til 2. mgr. 173. gr. a almennra hegningarlaga nr. 19/1940 en samkvæmt því lagaákvæði skal hver, sem andstætt ákvæðum laga um ávana- og fíkniefni lætur mörgum mönnum í té ávana- og fíkniefni eða afhendir þau gegn verulegu gjaldi eða á annan sérstaklega saknæman hátt, sæta fangelsi allt að 12 árum Sömu refsingu skal sá sæta, sem gegn ákvæðum nefndra laga framleiðir, býr til, flytur inn, flytur út, kaupir, lætur af hendi, tekur við eða hefur í vörslum sínum ávana- og fíkniefni í því skyni að afhenda þau á þann hátt, sem greint er í 1. mgr. Það er mat dómsins að ekki sé sýnt fram á sterkur grunur leiki á því að kærði hafi framið brot sem verði heimfært undir síðastgreinda lagagrein jafnframt ákvæðum laga um ávana- og fíkniefni og verður gæsluvarðhald því ekki reist á 2. mgr. 95. gr. laga um meðferð sakamála. Hins vegar verður að telja að skilyrði b-liðar 1. mgr. 95. gr. laganna sé uppfyllt og kemur þá til skoðunar hvort heimilt sé að beita vægari úrræðum eins og mælt er fyrir um í 1. mgr. 100. gr. laganna. Kærði er litháískur ríkisborgari sem er undir rökstuddum grun um að hafa framið brot gegn fíkniefnalöggjöf og er því ljóst að brottför kærða af landinu gæti torveldað frekari rannsókn málsins og því ber nauðsyn til að tryggja nærveru hans meðan máli hans er ólokið. Með vísan til framanritaðs og ofangreindra lagaákvæða verður kærða í stað gæsluvarðhalds bönnuð för frá Íslandi til föstudagsins 2. desember nk. kl. 16:00. Hjörtur O. Aðalsteinsson dómstjóri kvað upp þennan úrskurð. Úrskurðarorð. Kærða, [X], er bönnuð för frá Íslandi, þó eigi lengur en til föstudagsins 2. desember 2011 kl. 16:00.
|
Mál nr. 48/2005
|
Kærumál Lögbann Sparisjóður Stofnfé
|
Samstæða Kaupfélags Skagfirðinga seldi tæplega 40% af stofnfé í S til stjórnenda og starfsmanna í samstæðu kaupfélagsins, eða maka þeirra og einstaklinga tengdum þeim fjölskylduböndum. Var salan til þess fallin að virkja atkvæðisrétt fyrir stofnfjárhluti sem áður höfðu verið skilgreindir sem virkir eignarhlutir kaupfélagssamstæðunnar. Á fundi stofnfjáreigenda í S daginn eftir umrædda sölu stofnfjár var samþykkt stofnfjáraukning í krafti hins aukna atkvæðavægis samsteypunnar. Þóttu varnaraðilar hafa gert það nægilega sennilegt að vafi ríkti um að framsal stofnfjár og eftirfarandi fundur stofnfjáreigenda hafi verið í samræmi við ákvæði laga um fjármálafyrirtæki. Var staðfest niðurstaða héraðsdóms um að gera sýslumanni að leggja lögbann við stofnfjáraukningunni.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Hrafn Bragason og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðili skaut máli þessu til Hæstaréttar með kæru 1. febrúar 2005, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 7. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Norðurlands vestra 27. janúar 2005 þar sem sýslumanninum á Sauðárkróki var gert að leggja lögbann við því að stofnfé sóknaraðila verði aukið líkt og ákveðið var á fundi stofnfjáreigenda 24. nóvember 2004. Kæruheimild er í 1. mgr. 35. gr. laga nr. 31/1990 um kyrrsetningu, lögbann o.fl., sbr. 4. mgr. 91. gr. laga nr. 90/1989 um aðför og 102. gr. laga nr. 92/1991. Sóknaraðili krefst þess að kröfu varnaraðila um lögbann verði hafnað. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðilar krefjast þess að úrskurður héraðsdóms verði staðfestur og þeim dæmdur kærumálskostnaður. Helstu málavöxtum, málsástæðum og lagarökum aðila er lýst í hinum kærða úrskurði. Eins og þar kemur fram var stofnfé sóknaraðila aukið verulega á árunum 2000 og 2001. Eftir það varð samanlagður eignarhlutur samstæðu Kaupfélags Skagfirðinga tæplega 40% af stofnfé, en þeim hlutum fylgdi 5% atkvæðisréttur í samræmi við samþykktir sóknaraðila og ákvæði 3. mgr. 70. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki er kveða á um að einstökum stofnfjáreigendum sé aldrei heimilt, fyrir sjálfs sín hönd eða annarra, að fara með meira en 5% af heildaratkvæðamagni í sparisjóði, hvort sem yfirráð yfir atkvæðisrétti byggjast á beinni eða óbeinni hlutdeild í stofnfé sparisjóðs. Samkvæmt gögnum málsins hafa málefni sóknaraðila verið til athugunar hjá Fjármálaeftirlitinu frá árinu 2003. Hinn 28. febrúar 2003 beindi Kaupfélag Skagfirðinga, fyrir hönd dótturfyrirtækja sem mynda samstæðu kaupfélagsins, umsókn til Fjármálaeftirlitsins um heimild fyrir dótturfyrirtækin til að eignast svonefndan virkan eignarhluta í sóknaraðila, en fram kemur í umsókninni að það hafi farist fyrir er aukning á stofnfé átti sér stað á árunum 2000 og 2001. Var um að ræða umsókn samkvæmt VI. kafla laga nr. 161/2002 vegna fjögurra dótturfyrirtækja kaupfélagsins, Fiskiðju Sauðárkróks ehf., Fiskiðjunnar Skagfirðings hf., Vörumiðlunar ehf. og Elements hf. Með svari Fjármálaeftirlitsins 24. mars 2003 var veitt samþykki fyrir að bein og óbein hlutdeild kaupfélagsins og dótturfyrirtækja færi yfir 33% af stofnfé sóknaraðila, sbr. 1. mgr. 40. gr. laga nr. 161/2002. Jafnframt var minnt á að samkvæmt VI. kafla laganna hvíli á kaupfélaginu viðvarandi upplýsingaskylda taki beinn eða óbeinn eignarhlutur þess í sóknaraðila breytingum. Í fylgiskjali með umsókninni var þess getið að framkvæmdastjórar og stjórnarmenn fyrirtækja innan samstæðunnar ættu einnig stofnfé í sóknaraðila, en umsókn kaupfélagsins um virkan eignarhlut tók ekki til þeirra. Þar sem Fjármálaeftirlitið taldi ástæðu til þess að ætla að telja ætti eignarhluta nokkurra stjórnenda og starfsmanna þessara félaga með hinum virka eignarhlut kaupfélagssamstæðunnar hélt það áfram athugun sinni á hvort stofnast hefði til virks eignarhlutar í sóknaraðila umfram virkan eignarhlut samstæðunnar, sem fengið hafði samþykki eftirlitsins fyrr á árinu. Niðurstaða þeirrar athugunar birtist í bréfi 10. september 2003 og var hún á þá lund að vegna eindreginna yfirlýsinga þeirra sem í hlut áttu um hið gagnstæða hefði Fjármálaeftirlitið ekki á þeim tíma forsendur til að slá því föstu að hinn virki eignarhlutur væri stærri en sá sem samþykktur hefði verið. Fjármálaeftirlitið gerði hins vegar þann fyrirvara að það kynni að taka niðurstöðuna til endurskoðunar að fenginni frekari reynslu af eignarhaldinu. Fyrir Hæstarétt hefur verið lagt bréf Fjármálaeftirlitsins 1. febrúar 2005 til sóknaraðila þar sem fram kemur sú niðurstaða athugunar á sóknaraðila að mistekist hafi að koma starfsemi hans í viðunandi horf og að ástæða sé til að ætla að meðferð eignarhluta í sóknaraðila, meðal annars við ákvarðanir á fundi stofnfjáreigenda 24. nóvember 2004, hafi ekki verið í samræmi við IV. kafla og 70. gr. laga nr. 161/2002. Í hinum kærða úrskurði er vikið að deilum milli stofnfjáreigenda um framtíðarskipan mála hjá sóknaraðila. Þá er rakið hvernig sóknaraðili telur að þau deilumál hafi verið til lykta ráðin á fundi stjórnar sóknaraðila 11. nóvember 2004 og fundi stofnfjáreigenda 24. sama mánaðar, en ágreiningur málsaðila stendur um lögmæti þeirra ákvarðana, er þá voru teknar en þeim hefur ekki enn verið hrundið í framkvæmd. Er fallist á með héraðsdómara að sú staðreynd að ákvörðun hafi þegar verið tekin um aukningu stofnfjár í sóknaraðila standi ekki í vegi fyrir því að varnaraðilar fái lagt lögbann við framkvæmd þeirrar stofnfjáraukningar, sem telst byrjuð eða yfirvofandi í skilningi 24. gr. laga nr. 31/1990. Af gögnum málsins má ráða að ágreiningur sé um hversu mikil áhrif Kaupfélag Skagfirðinga skuli hafa í sóknaraðila. Er ljóst að sala stofnfjár, sem samþykkt var á stjórnarfundi sóknaraðila 23. nóvember 2004, var til þess fallin að virkja atkvæðisrétt fyrir stofnfjárhluti sem áður höfðu verið skilgreindir sem virkir eignarhlutir samstæðu Kaupfélags Skagfirðinga og sættu þar með, eins og áður segir, takmörkunum samkvæmt 3. mgr. 70. gr. laga nr. 161/2002. Voru stofnfjárhlutirnir að mestu leyti framseldir til stjórnenda og starfsmanna í samstæðu kaupfélagsins, eða maka þeirra og einstaklinga tengdum þeim fjölskylduböndum. Er einnig fram komið að hluti stofnfjárins var framseldur Sparisjóði Ólafsfjarðar, en sparisjóðsstjóri hans er jafnframt stjórnarformaður sóknaraðila. Hæfi hans og annars stjórnarmanns sóknaraðila til framsalsgerninganna er vefengt í málinu. Af gögnum málsins liggur fyrir að umræddir kaupsamningar um stofnfjárhluti í sóknaraðila við starfmenn Kaupfélags Skagfirðinga og einstaklinga þeim tengdum voru allir utan einn gerðir á sama degi. Eru þeir allir eins orðaðir, nema hvað varðar fjölda stofnfjárhluta og er kaupverð hluta á sama gengi, eða genginu einum. Sá munur sem felst í kaupsamningunum varðandi fjölda seldra stofnfjárhluta virðist oftast leiða til þess að viðkomandi stofnfjáreigendur fari þá hver um sig með 5% af heildaratkvæðamagni í sóknaraðila. Í flestum tilvikum er um að ræða verulega aukningu á stofnfé til viðkomandi, auk þess sem nokkrir kaupenda höfðu ekki átt stofnfé áður. Afleiðing þessa verður sú að unnt verður að nýta nær allan atkvæðisrétt, sem án takmarkana í lögum fylgdi stofnfjárbréfum dótturfélaga Kaupfélags Skagfirðinga. Atkvæðisréttur eigenda þessa stofnfjár yrði þá tæplega 40% í stað 5% áður. Fram er komið í málinu að niðurstaða fundar stofnfjáreigenda 24. nóvember 2004 um breytingar á samþykktum sóknaraðila hefði orðið á annan veg ef ekki hefðu komið til framangreind framsöl með tilheyrandi breytingum á atkvæðavægi. Að öllu framangreindu virtu hafa varnaraðilar gert það nægilega sennilegt að vafi ríki um að framsal stofnfjár og fundur stofnfjáreigenda 24. nóvember 2004 hafi verið í samræmi við ákvæði laga nr. 161/2002 og samþykktir sóknaraðila, þannig að raskað hafi verið lögvörðum rétti varnaraðila sem stofnfjáreigenda í sóknaraðila, sem kunni að verða fyrir spjöllum verði þeir knúnir til að bíða dóms um réttindi sín. Að þessu gættu, en að öðru leyti með skírskotun til forsendna hins kærða úrskurðar, er fallist á að skilyrðum 1. mgr. 24. gr. laga nr. 31/1990 sé fullnægt til þess að lögbannskrafa varnaraðila nái fram að ganga, enda hafi sóknaraðili ekki sýnt nægilega fram á að ákvæði 3. mgr. sömu greinar eigi við í máli þessu. Því verður hinn kærði úrskurður staðfestur um annað en málskostnað. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur um annað en málskostnað. Sóknaraðili, Sparisjóður Skagafjarðar, greiði varnaraðilum, Agnari Halldóri Gunnarssyni, Bjarna Jónssyni, Gunnari Rögnvaldssyni, Herði Jónssyni, Jóni Sigurðssyni, Pálma Sigurði Sighvats, Sigmari Jóhannssyni, Sigurði Guðmundssyni, Sigurði Þorsteinssyni og Valgeiri Bjarnasyni, hverjum um sig samtals 40.000 krónur í málskostnað í héraði og kærumálskostnað.
|
Mál nr. 816/2016
|
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
|
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta áfram gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
|
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir GretaBaldursdóttir og Helgi I. Jónsson og Ingveldur Einarsdóttir setturhæstaréttardómari.Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttarmeð kæru 9. desember 2016, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum sama dag.Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 9. desember 2016, þar sem varnaraðilavar gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi til föstudagsins 6. janúar 2017 klukkan16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferðsakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verðifelldur úr gildi, en til vara að honum verði gert að sæta farbanni. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar.Með dómi Hæstaréttar 14. nóvember 2016 ímáli nr. 759/2016 var því slegið föstu að uppfyllt væru skilyrði 2. mgr. 95.gr. laga nr. 88/2008 til að varnaraðila yrði gert að sæta gæsluvarðhaldi ágrundvelli ákvæðisins. Er ekkert fram komið í málinu um að skilyrði ákvæðisinsséu ekki lengur uppfyllt. Þegar af þeirri ástæðu verður hinn kærði úrskurðurstaðfestur.Dómsorð:Hinnkærði úrskurður er staðfestur. ÚrskurðurHéraðsdóms Reykjavíkur 9. desember 2016. Lögreglustjórinn áhöfuðborgarsvæðinu hefur krafist þess að Héraðsdómur Reykjavíkur úrskurði að X,kt. [...], verði gert að sæta áframhaldandi gæsluvarðhaldi til föstudagsins 6.janúar nk. kl. 16:00. Í greinargerð lögreglu kemur fram að laugardaginn5. nóvember síðastliðinn hafi verið óskað eftir aðstoð lögreglu að [...] í [...]vegna hnífstunguárásar. Þegar lögregla hafi komið á vettvang hafi strax mátt sjá blóðslóð fráútidyrum húsnæðisins að stofu sem sé á annarri hæð og svo blóðslóð frá stofuupp á salerni á þriðju hæð. Í stofunni hafi einnig mátt sjá ummerki um átök,sjónvarp hafi legið á hvolfi á gólfi, borðstofustólar hafi verið brotnir ogblóð um gólf og á veggjum. Fyrir utan húsnæðið hafilögregla hitt fyrir kærða, X, sem hafi setið við inngang húsnæðisins.Hafi hann verið með skurð á enni sem blætt hafi úr og stungusár á baki og síðu.A hafi setið blóðugur, í baðherbergi á þriðju hæð hússins, með stungusár ávinstri síðu. Sjúkraflutningsmenn hafi verið að hlúa að honum. Hópur manna hafiverið á heimilinu og fyrir utan það og hafi þeir allir bent á kærða sem gerandaí málinu. Illa hafi gengið að fá upplýsingar um hvað hefði gerst að öðru leitiog hafi kærði ásamt öðrum aðila, B, verið handtekinn vegna málsins en kærðihafi í framhaldi verið fluttur á slysadeild ásamt A. Kærði hafi fyrst verið yfirheyrður þann 6. nóvember sl.Sagðist hann þá hafa setið að drykkju í [...] með brotaþolanum A og fleirimönnum sem hann hafi ekki þekkt. Segði kærði að til rifrildis hafi komið millihans og brotaþola og í framhaldi af því hafi verið ráðist á hann, hann laminn,skorinn og einhver hafi hent í hann stól en við það hafi hann misst meðvitund.Segðist kærði ekki hafa þekkt mennina sem hafi ráðist á hann. Þegar framburðurbrotaþola hafi verið borinn undir kærða hafi hann neitað því að hafa ráðist ábrotaþola og ekki kannast við að hafa verið með hníf. Segðist hann einungishafa gripið til varnar eftir að ráðist hafi verið á hann. Þegar kærði hafiverið yfirheyrður aftur þann 10. nóvember sl og aftur þann 5. desember sl. hafihann lýst atvikum með svipuðum hætti og í fyrri skýrslutöku en sagt þá að hannhefði lent í átökum við B, C og A umrætt sinn. Þá hafi hann einnig kannast viðað í átökunum hafi hann gripið til hnífs sem hafi legið á borðstofuborði ístofunni en það hafi hann gert til að verjast árásarmönnunum og hræða þá. Hafikærði ekki kannast við að hafa stungið brotaþoli né hafi hann haft ásetning umað stinga hann en hafi ekki neitað því að hnífurinn gæti hafa stungist íbrotaþola í átökunum. Brotaþolinn A hafi lýst því bæði í skýrslutöku hjálögreglu 6. og 8 nóvember sl. og í skýrslutöku fyrir dómi 10 nóvember sl. aðhann ásamt kærða og fleiri mönnum hafi setið að drykkju í [...] þegar hann, Bog C hafi farið að skammast í kærða eftir að þeir hafi orðið þess varir að hannværi að fela bjór sem þeir ættu inn á sér. Kærði hafi tekið illa í athugasemdirþeirra og orðið reiður og farið og sótt sér hníf inn í eldhús íbúðarinnar semhann hafi komið með aftur inn í stofuna. Hafi hann haldið hnífnum ógnandi ogverið æstur. Brotaþoli hafi farið að kærða ásamt C í þeim tilgangi að reyna að ná hnífnum af kærða en þeir hafióttast það að hann væri með hnífinn. Brotaþoli hafi sparkað í kærða í eittskipti til að reyna að ná hnífnum af honum en það hafi ekki gengið og því hafibrotaþoli tekið í hendi kærða til að reyna að ná hnífnum af honum. Það hafihinsvegar endað með því að kærði hafi stungið hann í síðuna. Brotaþoli lýsir því að hafadottið í gólfið en síðan hlaupið inn á baðherbergi á efri hæðinni þar sem hannhafi verið þar til sjúkraflutningamenn komu á svæðið og gerðu að sárum hans.Aðspurður sagði brotaþoli að eftir í stofunni hafi þá verið kærði, B og C oghann viti ekki hvað hvað hafi gerst á milli þeirra eftir að hann hafi farið.Segðist brotaþoli ekki hafa orðið þess var fyrr en hann kom inn á baðherbergiðað hann hefði verið stunginn tveimur stungum. Hafi brotaþoli verið spurður umhnífinn sem kærði hafi verið með og hafi hann lýst honum sem nokkuð stórumeldhúshníf með hvítu og gráu skefti.Við komu á slysadeild hafi brotaþoli reynst með stungusár á vinstri síðu ogmeð loftbrjóst. Jafnframt hafi hann verið með stungusár á kinn sem hafi gengiðí gegnum kinnina og inn í munnholið og þá hafi hann einnig verið tannbrotinn.Hafi brotaþoli í framhaldi verið fluttur á bráðamóttöku Landspítalans en ívottorði sem ritað hafi verið vegna komu brotaþola þangað hafi komið fram aðbrotaþoli hafi hlotið áverka á vinstra brjóstholi eftir hníf sem hafi stungistþað djúpt að gat hafi komið á lungað. Í vottorðinu komi einnig fram að áverkinnhafi verið lífshættulegur og brotaþola hefði getað blætt út ef hnífurinn hefðifarið ögn dýpra í lungað eða í hjartað.Við skoðun á slysadeild hafi kærði einnig verið talsvertslasaður en hann hafi verið með tilfært brot á höfuðkúpu, með grunnan skurð áenni og þrjá skurði á síðu og baki. Framburður brotaþolafái stoð í framburði vitnisins C sem lýsi því að kærði hafi stungið brotaþolameð hnífi sem hann hafi sótt í eldhúsið í kjölfar rifrildis milli þeirra,brotaþola og B. Fram hafi komið hjá vitninu að eftir að brotaþoli hafi flúiðinn á baðherbergi eftir hnífstunguna hafi vitnið kastað borðstofustól í kærðaen í framhaldi af því hafi vitnið hlaupið upp á baðherbergið til brotaþola ogekki séð hvað gerðist eftir það milli kærða og B. B hafi upphaflega verið handtekinn vegnamálsins og hafi sætt gæsluvarðhaldi á grundvelli rannsóknarhagsmuna. Íframburði hans komi fram að hann, brotaþoli, kærði og C hafi setið saman ístofunni umrætt sinn. Einhver átök hafi átt sér stað en hann hafi ekki séð hverátti upphafið að þeim eða hverjir tóku þátt í þeim. Hann hafi orðið var við þaðað brotaþoli hafi verið stunginn. B hafieftir þetta fylgt kærða út úr húsinu og ætlað að halda honum þar til lögreglankæmi að handtaka hann en kærði hafi barist um og því hafi B sleppt honum ogfarið að huga að brotaþola. Hafi B neitað því að hafa valdið kærða þeim áverkumsem hann hafi verið með við komu á slysadeild. Kærði hafi þann 6. nóvember sl.verið úrskurðaður í gæsluvarðahald á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga88/2008 og b- liðar 1. mgr. 99. gr. sömu laga með úrskurði HéraðsdómsReykjavíkur nr. [...]/2016 til 11. nóvember 2016 en hafi frá þeim tíma sættgæsluvarðhaldi á grundvelli almannahagsmuna með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkurnr. [...]/2016 sem staðfestur var með dómi Hæstaréttar Íslands nr. 759/2016.Kærði liggi samkvæmt framansögðu undir sterkum grun umbrot gegn 211. gr. sbr. 20 gr. hegningarlaga en til vara gegn 2. mgr. 218. gr.sömu laga með því að hafa ráðist á brotaþola og stungið hann með hnífi íandlitið og ofarlega í síðuna með þeim afleiðingum að hnífurinn hafiannarsvegar farið í gegnum kinn brotaþola og brotið í honum tönn og hinsvegarmeð þeim afleiðingum að hnífurinn hafi farið í brjósthol brotaþola og gert gatá lunga hans. Brot kærða sé talið geta varðað 16 ára fangelsi. Sé það mat lögregluog læknis sem hafi annast brotaþola á bráðadeild Landspítalans að beitingvopnsins og staðsetning áverkans sé lífshættuleg og hafi kærða mátt vera þaðljóst. Af framangreindu og með tilliti til almannahagsmuna sé það matlögreglustjóra að brot kærða sé þess eðlis að nauðsynlegt sé að tryggja að hanngangi ekki laus meðan mál hans sé til meðferðar hjá lögreglu og dómstólum.Með vísan tilframangreinds, framlagðra gagna og 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferðsakamálamála er þess krafist að krafan nái fram að ganga.Niðurstaða: Með vísan til fyrirliggjandi gagna málsins oggreinargerðar lögreglu fellst dómurinn á að sterkur grunur sé um að kærði hafiframið brot sem varðað getur við 211. gr., sbr. 20. gr., eða 2. mgr. 218. gr.almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Kærði er grunaður um alvarlega atlögu aðbrotaþola með hnífi og það er mat lögreglu og læknis sem annast brotaþola ásjúkrahúsi að beiting hnífsins og staðsetning áverka sé lífshættuleg og aðkærða hafi mátt vera það ljóst. Brot kærða, ef sannast, getur varðað allt að 16ára fangelsi. Með tilliti til almannahagsmuna verður á það fallist meðlögreglustjóra að brotið sé þess eðlis að nauðsynlegt sé að tryggja að kærðigangi ekki laus á meðan mál hans er til meðferðar, sbr. 2. mgr. 95. gr. laganr. 88/2008, um meðferð sakamála. Vegna alvarleika brots þykir ekki fært aðverða við kröfu verjanda um að kærði verði úrskurðaður í farbann í staðgæsluvarðhalds. Verður því orðið við kröfu lögreglustjóra eins og hún er framsett og nánar greinir í úrskurðarorði.Þórður Clausen Þórðarson héraðsdómari kveður uppúrskurðinn.Ú R S K U R Ð A R O R Ð Kærði, X, kt. [...], skal sætaáframhaldandi gæsluvarðhaldi til föstudagsins 6. janúar nk. kl. 16:00.
|
Mál nr. 530/2009
|
Kærumál Gæsluvarðhald
|
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi gert að sæta gæsluvarðhaldi, á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Hjördís Hákonardóttir og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 12. september 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 15. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 12. september 2009, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 2. október 2009 klukkan 16 og sæta einangrun meðan á gæsluvarðhaldi stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími eða að vægara úrræði verði beitt. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Krafa sóknaraðila um gæsluvarðhald, sem beint var til Héraðsdóms Reykjaness, var reist á a. og b. lið 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008. Var vísan til b. liðar rökstudd svo að varnaraðili sé erlendur maður sem ætla megi að muni reyna að komast úr landi eða leynast verði honum ekki gert að sæta gæsluvarðhaldi. Þessa er ekki getið í hinum kærða úrskurði, sem sóknaraðili krefst nú staðfestingar á. Með þessari athugasemd, en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Lögreglustjórinn á Suðurnesjum hefur í dag krafist þess að Héraðsdómur Reykjaness úrskurði að X kt. [...], [...] Reykjavík, pólskum að þjóðerni, verði gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudags 2. október 2009 kl. 16.00. Krafan er sett fram með vísan til a-liðar og b-liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, 173. gr.a almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og laga nr. 65/1974 um ávana og fíkniefni. Þess er krafist að fyrirkomulag gæsluvarðhaldsins verði með þeim hætti að kærði sæti einangrun skv. b-lið og takmörkunum skv. c- til e- liðar 1. mgr. 99. gr. laga nr. 88/2008. Í greinargerð lögreglustjóra segir að lögreglan á Suðurnesjum hafi til rannsóknar meint stórfellt brot kærða gegn 173. gr. a almennra hegningarlaga nr. 19, 1940 og lögum nr. 65, 1974 um ávana- og fíkniefni. Kærði hafi verið handtekinn í Flugstöð Leifs Eiríkssonar upp úr miðnætti aðfaranótt 12. september 2009 vegna rökstudds gruns um að hann stæði að innflutningi á umtalsverðu magni af e- töflum, MDMA, en við komu til landsins með flugi nr. AEU-278 frá Varsjá fundust í farangri kærða, falin í niðursuðudósum, fíkniefni, MDMA töflur sem við talningu reyndust vera 2.647. Á sama tíma var handtekinn í flugstöðinni maður sem talinn er samverkamaður kærða, A fæddur 5. apríl 1982, pólskur að þjóðerni, sem kom með sömu flugvél og kærði og fundust í farangri hans, í sams konar niðursuðudósum og hjá kærða, samtals 3.348 e-töflur. Eru kærði og samverkamaður hans því grunaðir um að hafa saman staðið að innflutningi á 5.995 MDMA-töflum sem telst stórfellt brot. Rannsókn þessa máls er á frumstigi. Meðal þess sem rannsaka þarf er aðdragandi ferðar kærða til landsins, tengsl kærða við hugsanlega vitorðsmenn á Íslandi eða erlendis, sakarferill kærða auk annarra atriða. Kærði er erlendur maður og þykir mega ætla að hann muni reyna að komast úr landi eða leynast verði honum ekki gert að sæta gæsluvarðhaldi. Það magn fíkniefna, sem þegar hefur fundist í fórum aðila þykir benda til að um stórfellt brot sé að ræða sem falli undir 173. gr. a almennra hegningarlaga nr. 19/1940, en brot gegn þeirri grein varða fangelsi allt að 12 árum. Þykir því nauðsynlegt í þágu rannsóknarhagsmuna og vegna þess að hætta þykir á að kærði muni reyna að komast úr landi eða leynast, að kærði sæti gæsluvarðhaldi. Lögregla telur brýna nauðsyn að kærða verði, með vísan til ofanritaðs, gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudags 2. október 2009 kl. 16.00. Niðurstaða: Til rannsóknar er ætlað brot gegn 173. gr. a almennra hegningarlaga nr. 19/1940 ásamt síðari breytingum, sem getur varðað allt að 12 ára fangelsi. Um heimild til gæsluvarðhalds er vísað til a liðar 1. mgr. 95. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008 og til b liðar 1. mgr. 99. gr. sömu laga hvað varðar kröfu um einangrun. Þá er þess jafnframt krafist að kærða verði gert að sæta takmörkunum sbr. c- til e-liða 1. mgr. sömu greinar. Rannsókn málsins er á frumstigi og er fallist á að einsýnt sé að kærði gæti torveldað rannsóknina og haft áhrif á vitorðsmenn gangi hann laus. Með vísan til a-liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála og fyrirliggjandi rannsóknargagna er því fallist á kröfu lögreglustjóra eins og hún er fram sett. Þá verður með sömu rökum og rakin eru hér að framan og vísan til b-liðar 1. mgr. 99. gr. sakamálalaga fallist á kröfu lögreglustjóra um að kærði sæti einangrun á meðan hann sætir gæsluvarðhaldinu stendur. Þá er kærða gert að sæta takmörkunum sbr. c- til e-liðar 1. mgr. sömu greinar eins og krafist er. Sveinn Sigurkarlsson héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan. Úrskurðarorð: Kærði, X, kt. [...], [...], Reykjavík, skal sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudags 2. október 2009 kl. 16.00. Kærði skal sæta einangrun í gæsluvarðhaldinu. Þá er kærða gert að sæta takmörkunum samkvæmt. c til e- liðar 1. mgr. 99. gr. laga nr. nr. 88/2008.
|
Mál nr. 416/2010
|
Kærumál Fjármálafyrirtæki Slitameðferð Réttindaröð Forgangskrafa Gjöf Laun
|
Mál þetta var þingfest 21. september 2009 og tekið til úrskurðar 17. maí 2010. Sóknaraðili er Stephen Andrew Jack, búsettur í London, en varnaraðili er Straumur-Burðarás fjárfestingabanki hf., Borgartúni 25, Reykjavík.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir og Árni Kolbeinsson og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 16. júní 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 28. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 7. júní 2010, þar sem krafa varnaraðila að fjárhæð 179.292 sterlingspund var viðurkennd sem forgangskrafa við slit sóknaraðila. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og að hafnað verði að viðurkenna kröfu varnaraðila sem forgangskröfu. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. I Eins og fram kemur í hinum kærða úrskurði var varnaraðili ráðinn til starfa hjá sóknaraðila með samningi 19. október 2007, en samningurinn hefur verið lagður fram í íslenskri þýðingu löggilts skjalaþýðanda. Varnaraðili hóf störf 5. nóvember sama ár og starfsheiti hans var fjármálastjóri. Starfsstöð hans var á skrifstofu sóknaraðila í London. Í 4. gr. ráðningarsamningsins, sem ber yfirskriftina launakjör, sagði meðal annars: ,,4.1 Grunnlaun þín verða £ 225.000 á ári ..., sem eru greidd mánaðarlega á fyrsta virka degi hvers mánaðar. 4.2 Þú færð eingreiðslu kaupauka við undirskrift að upphæð £ 150.000 ... sem verður greiddur þér fyrir 28. febrúar 2008. Þessi upphæð ... er gjaldkræf eftir kröfu og verður litið á hana sem skuld við félagið ef þú hættir störfum af sjálfsdáðum eða segir upp ... eða þér er sagt upp ... fyrir 5. nóvember 2008. 4.3 Þú átt kost á að taka þátt í kaupaukakerfi að eigin ákvörðun þar sem þú öðlast rétt á árlegum kaupauka að eigin ákvörðun. 4.4 Allar greiðslur sem þú móttekur samkvæmt liðum 4.2 og 4.3 ... eru með fyrirvara um staðgreiðslufrádrátt og eru óháðar lífeyri. Hér með firrir þú félagið ... öllum skuldbindingum varðandi greiðslu á tekjuskatti og tryggingargjöldum hver sem þau eru og hvar sem þau kunna að koma til. 4.5 Vegna liðar 4.2 hér að ofan, hefur forstjóri félagsins ákvörðunarvald um hvort einhverjar aðgerðir teljist alvarlegt misferli eða alvarlegt brot á ráðningarsamningi ... 4.6 Þú öðlast rétt til að taka þátt í kauprétti á hlutum sem félagið kemur á.“ Í grein 16A í ráðningarsamningi voru ákvæði um stöðu varnaraðila ef breyting yrði á eignarhaldi sóknaraðila eða ef starfsskyldum varnaraðila yrði breytt einhliða af sóknaraðila. Við þær aðstæður skyldi varnaraðila ,,heimilt innan 30 daga ... að rifta þessum samningi með skriflegri uppsögn til félagsins með mánaðar fyrirvara. Ef þú innan þessa tiltekna tíma, nýtir þér rétt til að rifta þessum samningi ... mun félagið innan þessa þrjátíu (30) daga tímabils ... greiða þér í reiðufé EUR 2.000.000.“ Eins og gerð er grein fyrir í hinum kærða úrskurði var varnaraðila tilkynnt af hálfu forstjóra sóknaraðila 16. febrúar 2009 að kaupauki samkvæmt grein 4.3 í ráðningarsamningi vegna ársins 2008 yrði 200.000 evrur, en að greiðslu hans yrði frestað til 31. desember 2009 en þá greidd í sterlingspundum miðað við gengi þess gjaldmiðils 13. febrúar 2009. Frá myndi dragast skattur og tryggingargjald. Í kjölfar yfirtöku Fjármálaeftirlitsins á valdi hluthafafundar í sóknaraðila 9. mars 2009 sagði varnaraðili upp starfi sínu hjá sóknaraðila 23. sama mánaðar. Í uppsagnarbréfi minnti hann á að samkvæmt ráðingarsamningi ætti hann, eins og atvikum væri háttað, rétt til greiðslu á 2.000.000 evra innan 30 daga frá uppsögn. Samkomulag tókst 30. apríl 2009 með aðilum málsins, sem aðstoðarmaður sóknaraðila í greiðslustöðvun, sem félaginu hafði verið veitt heimild til, samþykkti. Samkvæmt því skyldi varnaraðili starfa áfram hjá sóknaraðila til 31. maí 2009 en eftir þann tíma tæki við átta mánaða uppsagnarfrestur. Í samkomulaginu var einnig tekið fram að réttur varnaraðila til kaupaukagreiðslunnar að fjárhæð 200.000 evrur skyldi vera hinn sami og hann hefði haldið áfram störfum hjá sóknaraðila. Fyrirvari var gerður um afstöðu sóknaraðila að þessu leyti ef til gjaldþrotaskipta á búi hans kæmi eða endurskipulagningar hans sem leitt gæti til lækkunar kröfu með nauðasamningi. Samkvæmt 4. grein samkomulagsins féll varnaraðili frá kröfu sinni um greiðslu á 2.000.000 evra með því skilyrði að samkomulagið yrði virt ,,að fullu og að hann fái kaupaukagreiðsluna“. II Sóknaraðili andmælir því ekki að yfirlýsing hans um kaupauka 16. febrúar 2009 hafi verið skuldbindandi fyrir hann. Fyrir Hæstarétti er eingöngu um það deilt hver staða kröfu varnaraðila í kröfuröð skuli vera við slit sóknaraðila. Er ekki um það deilt að fjárhæð kröfunnar sé rétt miðað við þær forsendur um gengi á sterlingspundi 13. febrúar 2009, sem yfirlýsing sóknaraðila kvað á um. Telur sóknaraðili að krafa varnaraðila sé krafa samkvæmt gjafaloforði er fólst í yfirlýsingu sóknaraðila um kaupauka og sé hún því eftirstæð krafa, sbr. 3. töluliður 1. mgr. 114. gr. laga nr. 21/1991. Af málatilbúnaði beggja aðila verður ráðið að skýra beri grein 4.3 í ráðningarsamningnum á þann veg að við ráðningu varnaraðila í starf fjármálastjóra hafi hann orðið hlutgengur til þátttöku í valkvæðu kaupaukakerfi, sem veitt gæti honum rétt til kaupauka árlega, sem ákveðinn væri einhliða af sóknaraðila. Er þetta í samræmi við orðalag greinarinnar á frummálinu í ráðingarsamningnum, sem hljóðar svo: ,,You will be eligible to participate in a discretionary bonus scheme in which you may be entitled to receive a discretionary bonus award annually.“ Varnaraðili á því ekki rétt til kaupauka fyrir vinnuframlag sitt, en sóknaraðili ákvarðaði honum 200.000 evrur í slíkan kaupauka fyrir árið 2008. Af gögnum málsins verður ráðið að við ákvörðun um kaupaukann og fjárhæð hans hafi einkum verið litið til frammistöðu varnaraðila í starfi, mikilvægis hans sem starfsmanns fyrir sóknaraðila og afkomu sóknaraðila á árinu 2008. Ekki skyldi greiða iðgjald til lífeyrissjóðs vegna kaupaukans og sóknaraðili skuldbatt sig til þess að tryggja að varnaraðili þyrfti ekki að greiða tekjuskatt eða tryggingargjald vegna kaupaukans. Af þessum ástæðum er ekki unnt að líta svo á að kaupaukinn, að fjárhæð 200.000 evrur, teljist laun eða annað endurgjald fyrir vinnu í skilningi 1. töluliðar 1. mgr. 112. gr. laga nr. 21/1991, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar í máli nr. 378/2010 sem kveðinn var upp 13. ágúst 2010. Krafan getur því ekki notið forgangsréttar við slit sóknaraðila samkvæmt síðastgreindu lagaákvæði. Eins og áður greinir andmælir sóknaraðili því ekki að yfirlýsing hans 16. febrúar 2009 um kaupaukann hafi verið skuldbindandi. Kaupaukinn er hluti af hvatakerfi sóknaraðila, sem ætlað er að umbuna tilteknum starfsmönnum, eftir ákvörðun sóknaraðila, meðal annars fyrir frammistöðu í starfi. Ekki er því unnt að líta á yfirlýsingu sóknaraðila um kaupaukann sem gjafaloforð. Verður því ekki fallist á með sóknaraðila að krafa varnaraðila njóti stöðu samkvæmt 3. tölulið 114. gr. laga nr. 21/1991. Samkvæmt framansögðu verður krafa varnaraðila viðurkennd sem almenn krafa samkvæmt 113. gr. sömu laga við slit sóknaraðila. Með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála er rétt að aðilarnir beri hvor sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Krafa varnaraðila, Stephen Andrew Jack, að fjárhæð 179.292 sterlingspund, er viðurkennd sem almenn krafa samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. við slit sóknaraðila, Straums-Burðaráss Fjárfestingabanka hf. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður.
|
Mál nr. 15/2003
|
Kærumál Kæruheimild Frávísun frá Hæstarétti
|
S kærði úrskurð héraðsdóms, þar sem hafnað var kröfu hans um að hann fengi að leggja fram nánar tiltekin gögn í máli I á hendur honum. Um var að ræða útreikning prófessors í vélaverkfræði á sennilegum hraða bifreiðar við ákeyrslu ásamt beiðni S um þann útreikning. Umræddur útreikningur var ekki gerður af dómkvöddum matsmanni og brast S því heimild til kæru í málinu, sem var vísað frá Hæstarétti.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 8. janúar 2003, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 10. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 6. janúar 2003, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að hann fengi að leggja fram nánar tiltekin gögn í máli varnaraðila á hendur honum. Um kæruheimild vísar sóknaraðili til c. liðar 1. mgr. og 3. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að sér verði heimilað að leggja þessi gögn fram. Varnaraðili krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá Hæstarétti, en til vara að hinn kærði úrskurður verði staðfestur. Í báðum tilvikum krefst hann kærumálskostnaðar. Í málinu krefst varnaraðili þess að viðurkennd verði skylda sóknaraðila til að greiða sér vátryggingarbætur vegna tjóns, sem varnaraðili kveðst hafa orðið fyrir vegna þess atviks að bifreið hafi verið ekið á hann 8. október 2000. Í þinghaldi 6. janúar 2003 óskaði sóknaraðili eftir að leggja fram útreikning prófessors í vélaverkfræði á sennilegum hraða bifreiðarinnar við ákeyrsluna ásamt beiðni sinni um þann útreikning. Þessari ósk hafnaði héraðsdómari með hinum kærða úrskurði. Heimildir til að kæra til Hæstaréttar úrskurð, sem héraðsdómari kveður upp í einkamáli, eru tæmandi taldar í 143. gr. laga nr. 91/1991. Fyrrnefndur útreikningur, sem sóknaraðili krefst að fá að leggja fram í málinu, er ekki gerður af dómkvöddum matsmanni. Kæra á úrskurði héraðsdómara verður því ekki reist á c. lið 1. mgr. 143. gr. laganna. Í þeirri málsgrein verður ekki fundin önnur stoð fyrir heimild til kæru í máli þessu. Ákvæði 3. mgr. sömu lagagreinar, sem sóknaraðili vísar eins og áður segir jafnframt til sem heimildar fyrir kæru sinni, var fellt úr gildi með 35. gr. laga nr. 15/1998 um dómstóla. Samkvæmt þessu brestur heimild til kæru í málinu, sem verður því vísað frá Hæstarétti. Sóknaraðili verður dæmdur til að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá Hæstarétti. Sóknaraðili, Sjóvá-Almennar tryggingar hf., greiði varnaraðila, Ingvari Hólm Traustasyni, 100.000 krónur í kærumálskostnað.
|
Mál nr. 449/2015
|
Lánssamningur Verðbréfaviðskipti Ógilding samnings
|
Árið 2007 gerði T ehf. lánssamning við sparisjóðinn B vegna kaupa G og S, eigenda T ehf., á stofnfjárhlutum í B. Árið 2010 var B tekinn til slita og ári síðar runnu eignir B til Í hf. Í málinu krafðist T ehf. þess aðallega að lánssamningurinn yrði ógiltur, en til vara að samningnum yrði rift. Í dómi Hæstaréttar kom fram að þar sem T ehf. hefði veitt B veð í tilteknum fasteignum sínum til tryggingar greiðslu skuldarinnar, en ekki í stofnfjárhlutunum sem G og S hefðu keypt fyrir hluta af andvirði lánsins, hefði dómur Hæstaréttar í máli nr. 117/2011 ekki fordæmisgildi við úrlausn málsins. Þá hefði T ehf. ekki borið því við að starfsmenn B hefðu á nokkru stigi ranglega vakið hjá sér, G eða S trú um að ekki yrði leitað fullnustu kröfu samkvæmt lánssamningnum í öðru en stofnfjárhlutunum, enda hefðu þeir ekki tilheyrt T ehf., sem hefði verið lántakinn og hafði að auki gagngert sett aðrar eignir sínar að veði til tryggingar skuldinni. Talið var að ákvæði samningsins um ráðstöfun lánsfjárins væri gild að lögum gagnvart B og orkuðu ekki tvímælis. Gæta yrði að því að G og S hefðu ekki haft uppi kröfu á hendur B, eftir atvikum við slit hans, um ógildingu samnings þeirra um kaup á stofnfjárhlutum. Gæti T ehf. ekki byggt kröfur sínar í málinu á því að annmarkar hefðu verið á þeim kaupsamningi, sem gætu hafa valdið ógildingu hans, eða að atvikum hafi verið þannig háttað að rifta hefði mátt þeim kaupum, enda ætti T ehf. ekki hlut að þeim lögskiptum. Var Í hf. sýknað af kröfu T ehf.
|
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, EiríkurTómasson og Ólafur Börkur Þorvaldsson.Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 7. júlí 2015. Hann krefst þessaðallega að ógiltur verði lánssamningur, sem hann gerði við Byr sparisjóð 14.desember 2007, en til vara að samningnum verði rift. Í báðum tilvikum krefsthann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrirHæstarétti. ISamkvæmt gögnum málsins varð Byr sparisjóður til á árinu 2006 við sameininguSparisjóðs vélstjóra og Sparisjóðs Hafnarfjarðar, en í ársbyrjun 2007 rannSparisjóður Kópavogs einnig saman við þann fyrstnefnda. Á miðju ári 2007 sameinaðistSparisjóður Norðlendinga síðan Byr sparisjóði. Áfrýjandi mun hafa veriðstofnaður á árinu 1990 til að hafa á hendi innflutning, umboðs- ogheildverslun, rekstur fasteigna og lánastarfsemi, en á þeim tíma, sem hérskiptir máli, sátu í stjórn hans Sólrún Sævarsdóttir aðalmaður og GuðmundurSigurðsson varamaður og munu þau hafa verið einu hluthafarnir í félaginu.Sólrún varð stofnfjáreigandi í Sparisjóði vélstjóra 7. apríl 1999 og Guðmundur5. mars 2003, en á þeim grunni urðu þau stofnfjáreigendur í Byr sparisjóðiþegar hann varð til samkvæmt framansögðu.Stjórn Byrs sparisjóðs kynnti stofnfjáreigendum með bréfum 24. og 31.ágúst 2007 að ákveðið hafi verið að auka stofnfé í sparisjóðnum um2.971.234.536 krónur með útboði og ættu stofnfjáreigendurnir rétt til áskriftarað nýjum hlutum, sem seldir yrðu á genginu 1,89751665. Guðmundi og Sólrúnu, semmunu þá bæði hafa átt stofnfé í sparisjóðnum að fjárhæð 150.000 krónur, var áþessum grunni boðið hvoru fyrir sig að kaupa nýtt stofnfé að nafnverði1.788.154 krónur, sem þau þáðu. Fyrir þetta nýja stofnfé greiddi hvort þeirrasamtals 3.410.245 krónur, en í skýrslu fyrir héraðsdómi kvað Sólrún þau hafastaðið straum af þessum kaupum með sparifé sínu. Að þessu gerðu nam þannig stofnfjáreignhvors þeirra í Byr sparisjóði 1.938.154 krónum.Aftur sendi stjórn Byrs sparisjóðs stofnfjáreigendum bréf 28. nóvember2007 og tilkynnti að ákveðið hafi verið að auka stofnfé sparisjóðsins um12.200.000.000 krónur með útboði, þar sem hlutirnir yrðu seldir á genginu1,9447635. Var stofnfjáreigendum boðið að skrifa sig fyrir nýju stofnfé íhlutfalli við eign sína, en samkvæmt því mun Guðmundi og Sólrúnu hafa hvoru umsig gefist kostur á að kaupa stofnfé að nafnverði 12.120.839 krónur fyrir 23.682.354krónur. Að öðru leyti sagði meðal annars í bréfinu: „Ef stofnfjáreigandi kýs aðnýta ekki rétt sinn til kaupa á nýju stofnfé, eykst réttur annarrastofnfjáreigenda hlutfallslega sem því nemur ... Ef stofnfjáreigandi nýtir aðengu leyti rétt sinn til kaupa á nýju stofnfé í útboðinu mun eignarhlutur hansí sparisjóðnum þynnast um 86,20% að því gefnu að allt stofnfé sem boðið er tilsölu í útboðinu seljist. Byr sparisjóður hefur samið við Glitni banka hf. um aðfjármagna fyrir stofnfjáreigendur, sem þess óska, kaup á stofnfjárhlutum íútboðinu. Stofnfjáreigendur þurfa sjálfir að hafa frumkvæði að því að sækja umfjármögnun og mun verða gefinn kostur á að setja fram beiðni um slíkt meðrafrænum hætti eftir að þeir hafa skilað inn staðfestingu til sparisjóðsins ááskrift í útboðinu. Mat á lánsbeiðnum er háð lánareglum Glitnis banka hf. ...Eindagi áskriftar er 21. desember 2007.“Samkvæmt skýrslu Sólrúnar fyrir héraðsdómi áttu þau Guðmundur í framhaldiaf þessu bréfi samtöl við starfsmenn Byrs sparisjóðs, sem hafi hvatt þau mjögtil þátttöku í útboðinu og sagt „að á tveimur árum myndu þeir borga út arð sem aðnæmi þessari upphæð, þannig að við þyrftum í rauninni aldrei að taka áhættu.“Hafi starfsmaður sparisjóðsins jafnframt hringt til sín til að ræða um þetta oghafi verið sett á þau „tímapressa frá bankanum að svara og pressa bara að tapapeningum“ vegna fyrri kaupa þeirra á stofnfé sem myndi „þynnast“ á þann háttsem getið var um í bréfinu. Þau hafi ekki viljað taka lán hjá Glitni banka hf.til að taka þátt í útboðinu og leitað þess í stað til Byrs sparisjóðs, sem hafisvarað því til að „þau gætu ekki lánað okkur sem sagt persónulega ... af því aðþeir máttu ekki lána okkur fyrir að kaupa hlutabréf í bankanum.“ Hafi síðankomið fram að sparisjóðurinn gæti veitt áfrýjanda lán í þessu skyni þótt aldreihafi staðið til að hann fengi stofnfjárbréf, sem keypt yrðu, framseld frá sérog Guðmundi. Í skýrslu fyrir héraðsdómi lýsti Guðmundur þessu á líkan hátt ogsagði meðal annars að Byr sparisjóður hafi ekki getað lánað sér og Sólrúnu„fyrir stofnfé til okkar“, en spurður að því hvort hann hafi lagt til aðáfrýjandi „yrði þá á pappírum skráður lántaki“ í þeirra stað sagðist hann haldaað sparisjóðurinn „hafi bent á að við gætum farið þessa leið.“Áfrýjandi gerði samning við Byr sparisjóð 14. desember 2007 um „lán aðjafnvirði allt að 60.000.000 kr.“, sem yrði að helmingi greitt út í svissneskumfrönkum og að helmingi í japönskum jenum. Skyldi lánið endurgreitt meðmánaðarlegum afborgunum á 25 árum, í fyrsta sinn 2. febrúar 2008, en álánstímanum bæri skuldin svonefnda LIBOR vexti með 3,2% álagi. Í grein 1.4 ísamningnum var tekið fram að lánsféð skyldi greitt inn á tiltekinn reikning,sem óumdeilt er að hafi tilheyrt Byr sparisjóði, en þar sagði einnig:„Tilgangur lánveitingar þessarar er að fjármagna kaup á stofnfjárbréfum í BYR.Lántaki skuldbindur sig til þess að ráðstafa láninu til þess verkefnis sem þaðer veitt til.“ Þá var í samningnum vísað til þess að áfrýjandi hafi sama dagsett tryggingu fyrir endurgreiðslu lánsins með því að gefa út tryggingarbréftil Byrs sparisjóðs með veði í nánar tilgreindum fasteignum að Smiðjuvegi 11 ogSmiðjuvegi 11A í Kópavogi. Guðmundur og Sólrún undirrituðu í nafni áfrýjandasamninginn og beiðni um að lánið, sem kveðið var á um í honum, yrði greitt út20. desember 2007. Í málinu liggur fyrir kvittun Byrs sparisjóðs frásíðastnefndum degi, þar sem fram kom að 59.088.822 krónur hafi verið greiddarinn á tiltekinn reikning í eigu áfrýjanda og sama fjárhæð í beinu framhalditekin af þeim reikningi til innborgunar á annan reikning, sem virðist hafatilheyrt sparisjóðnum. Með þessu mun hafa greiðst kaupverð nýs stofnfjár, semóumdeilt er að hafi verið skráð á nöfn Guðmundar og Sólrúnar, 23.682.354 krónurúr hendi hvors þeirra eða samtals 47.364.708 krónur. Í málinu liggja ekki fyrirgögn um hvernig lánsfénu hafi að öðru leyti verið ráðstafað, en Guðmundur ogSólrún virðast síðan hvort um sig hafa greitt 481.800 krónur 21. janúar 2008vegna „umframáskriftar í stofnfjárútboði“ Byrs sparisjóðs.Á aðalfundi Byrs sparisjóðs 9. apríl 2008 var ákveðið að greiðastofnfjáreigendum 44% arð af stofnfé í eigu þeirra í árslok 2007. Samkvæmtþessu nam arður til hvors þeirra Guðmundar og Sólrúnar 12.381.934 krónum, entil frádráttar kom í hvoru tilviki fjármagnstekjuskattur að fjárhæð 1.238.193krónur. Arðinum ráðstöfuðu þau ekki til innborgunar á skuld samkvæmtlánssamningnum frá 14. desember 2007. Eftir gögnum málsins hefur áfrýjandi áhinn bóginn staðið skil á afborgunum af skuldinni með breytingum sem leiddu afþví annars vegar að skilmálum lánssamningsins var breytt að því er varðarlánstíma og vexti með yfirlýsingu 25. nóvember 2008 og hins vegar að fjárhæðskuldarinnar var samkvæmt tilkynningum stefnda 8. janúar og 3. maí 2013endurreiknuð með tilliti til þess að í samningnum hafi í andstöðu við ákvæðilaga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu verið kveðið á um að fjárhæðin yrðibundin við gengi erlendra gjaldmiðla.Fjármálaeftirlitið neytti 22. apríl 2010 heimildar samkvæmt lögum nr.161/2002 um fjármálafyrirtæki til að taka yfir vald stofnfjáreigendafundar íByr sparisjóði, víkja stjórn hans frá og setja yfir hann bráðabirgðastjórn, aukþess að taka ákvörðun um ráðstöfun tiltekinna eigna og skuldbindingasparisjóðsins til Byrs hf. Byr sparisjóður var síðan tekinn til slita 2. júlí2010, en stefndi mun 12. júlí 2011 hafa keypt alla hluti í Byr hf. og það félagrunnið saman við hann. Óumdeilt er í málinu að stofnfjárhlutir í Byr sparisjóðihafi 22. apríl 2010 orðið með öllu verðlausir.Að gengnum dómi Hæstaréttar 24. nóvember 2011 í máli nr. 117/2011 beindiáfrýjandi bréfi til stefnda 11. júní 2012 með kröfu „um niðurfellingu á lánitil kaupa á stofnfjárhlutum í Byr sparisjóði í útboði sparisjóðsins í desember2007.“ Þeirri kröfu hafnaði stefndi með bréfi 4. júlí 2012. Áfrýjandi höfðaðisíðan mál þetta 18. desember 2013.IIStefndi höfðaði fyrrnefnt mál nr. 117/2011, sem Hæstiréttur felldi dóm á24. nóvember 2011 og vísað var til í bréfi áfrýjanda til stefnda 11. júní 2012,til heimtu kröfu samkvæmt lánssamningi, sem nafngreindur einstaklingur hafðigert við Glitni banka hf. til að standa straum af kaupverði stofnfjár í Byrsparisjóði í sama útboði og mál þetta varðar, en stefndi hafði eignast þá kröfuá grundvelli ákvörðunar Fjármálaeftirlitsins 14. október 2008 um ráðstöfuneigna og skuldbindinga Glitnis banka hf. Svo sem fram kom í áðurgreindu bréfistjórnar Byrs sparisjóðs 28. nóvember 2007 hafði hann þá samið við Glitni bankahf. um að stofnfjáreigendum, sem bréfið var sent til, byðist þar lán til kaupaá nýju stofnfé í sparisjóðnum. Lántakinn, sem máli nr. 117/2011 var beint að,hafði sett nýja stofnfjárhluti sína að veði til Glitnis banka hf. tiltryggingar endurgreiðslu lánsins, en einnig samið um að arður, sem greidduryrði af stofnfénu, gengi til greiðslu inn á lánið. Í málinu bar lántakinn meðalannars fyrir sig að hann hafi gert lánssamninginn og veðsett stofnfjárhlutina ítrausti þess, sem hann kvað starfsmenn Glitnis banka hf. og Byrs sparisjóðshafa látið uppi í aðdraganda viðskiptanna, að ekki yrði gengið að öðrum eignumhans en stofnfjárhlutunum til fullnustu kröfu samkvæmt lánssamningnum ef ekkiyrði staðið í skilum með greiðslur samkvæmt honum. Með því að nægilega þóttihafa verið sýnt fram á að starfsmenn bankans og sparisjóðsins hafi vakið þessatrú hjá lántakanum, þó svo að skilmáli þessa efnis hafi ekki komið fram ílánssamningi eða veðsamningi, var talið ósanngjarnt af stefnda að bera fyrirsig lánssamninginn að því leyti, sem samningurinn veitti honum rétt til aðleita fullnustu í öðrum eignum lántakans en stofnfjárhlutunum, sbr. 36. gr.laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Lántakinn var þvísýknaður af kröfu stefnda.Í máli þessu háttar svo til að áfrýjandi veitti Byr sparisjóði veð ítilteknum fasteignum sínum til að tryggja greiðslu skuldar samkvæmtlánssamningi þeirra frá 14. desember 2007, en sparisjóðnum var ekki veitturveðréttur í stofnfjárhlutunum, sem Guðmundur Sigurðsson og Sólrún Sævarsdóttirkeyptu fyrir hluta af andvirði láns sparisjóðsins til áfrýjanda. Því hefur ekkiverið borið við í málinu að starfsmenn Byrs sparisjóðs hafi á nokkru stigiranglega vakið hjá áfrýjanda, Guðmundi eða Sólrúnu trú um að ekki yrði leitaðfullnustu kröfu samkvæmt lánssamningnum í öðru en stofnfjárhlutunum, endatilheyrðu þeir ekki áfrýjanda, sem var lántakinn og hafði að auki gagngert settaðrar eignir sínar að veði til tryggingar skuldinni. Framangreindur dómur ímáli nr. 117/2011 hefur því í engu atriði gildi sem fordæmi við úrlausn þessamáls.Í áðurnefndri grein 1.4 í samningnum 14. desember 2007 var tekið fram aðláni samkvæmt honum skyldi varið til „að fjármagna kaup á stofnfjárbréfum íBYR“ og skuldbatt áfrýjandi sig einnig til „að ráðstafa láninu til þessverkefnis sem það er veitt til.“ Bæði lánssamningurinn og beiðni um útborgunlánsins voru af hálfu áfrýjanda undirrituð af Guðmundi og Sólrúnu, sem skipuðustjórn hans og voru um leið kaupendur stofnfjárhlutanna sem lánið tengdist. Ántillits til þess hvort óvenjulegt geti talist að einkahlutafélag taki lán tilað standa straum af skuldbindingu eigenda sinna var sú gerð gild að lögumgagnvart Byr sparisjóði og orkuðu fyrrgreind ákvæði samningsins um ráðstöfunlánsfjárins ekki tvímælis. Þá verður að auki að gæta að því að Guðmundur ogSólrún hafa ekki svo að séð verði haft uppi kröfu á hendur Byr sparisjóði,eftir atvikum við slit hans, um ógildingu samnings þeirra um kaup ástofnfjárhlutum. Getur áfrýjandi ekki byggt kröfur sínar í málinu á því aðannmarkar hafi verið á þeim kaupsamningi, sem gætu hafa valdið ógildingu hans,eða að atvikum hafi verið þannig háttað að rifta hefði mátt þeim kaupum, endaátti áfrýjandi ekki hlut að þeim lögskiptum. Þegar af þessum ástæðum verðurniðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest.Áfrýjanda verður gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti einsog í dómsorði greinir.Dómsorð:Héraðsdómur skal vera óraskaður.Áfrýjandi, Terma ehf., greiði stefnda, Íslandsbanka hf., 750.000 krónur ímálskostnað fyrir Hæstarétti.DómurHéraðsdóms Reykjavíkur 15. apríl 2015.Mál þetta, sem dómtekið var 9. mars 2015, er höfðaðmeð stefnu útgefinni 16. desember 2013 af Termu ehf., Smiðjuvegi 11, 200Kópavogi, fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur á hendur Íslandsbanka, Kirkjusandi 2,Reykjavík. I.Dómkröfur stefnanda eru þær aðallega að lánssamningur milli Termu ehf.og Byrs sparisjóðs, dags. 14. desember 2007, verði ógiltur. Tilvara, að lánssamningi milli Termu ehf. og Byrs sparisjóðs, dags. 14. desember2007, verði rift. Tilþrautavara, að lánssamningi milli Termu ehf. og Byrs sparisjóðs, dags. 14.desember 2007, verði vikið til hliðar og breytt þannig að veðtrygging fyrirendurgreiðslu lánsins í fasteignunum Smiðjuvegi 11, Kópavogi, fastanr. 221-7795og Smiðjuvegi 11a, Kópavogi, fastanr. 206-5309, verði felld úr gildi. Þákrefst stefnandi þess að stefndi verði í öllum tilvikum dæmdur til að greiðastefnanda málskostnað skv. framlögðum málskostnaðarreikningi eða eftir matidómsins.Stefndi krefst sýknu af dómkröfum stefnanda. Þá krefst stefndi málskostnaðarúr hendi stefnanda að skaðlausu. Málþetta var upphaflega höfðað af Termu ehf., Guðmundi Sigurðssyni og SólrúnuSævarsdóttur. Í upphaflegri kröfugerð krafðist stefndi aðallega frávísunarmálsins frá dómi, en til var sýknu af dómkröfum stefnenda auk málskostnaðar. Meðúrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur þann 8. júlí 2014 var kröfum stefnenda,Guðmundar Sigurðssonar og Sólrúnar Sævarsdóttur, vísað frá dómi. Með dómiHæstaréttar Íslands í málinu nr. 518/2014 frá 25. ágúst 2014 var sú niðurstaðahéraðsdóms staðfest.II.Málsatvik Mál þettavarðar lánssamning milli stefnandans Termu ehf. sem lántaka og Byrs sparisjóðssem lánveitanda, en lánið var veitt til að fjármagna stofnfjárkaup GuðmundarSigurðssonar og Sólrúnar Sævarsdóttur, eigenda og stjórnenda einkahlutafélagsþeirra Terma ehf., stefnanda í máli þessu. Stefnandi átti aldrei stofnfjárbréfi Byr sparisjóði, en Guðmundur og Sólrún áttupersónulega stofnfjárbréf í Byr sparisjóði árið 2007. Þá hafði Sólrún veriðstofnfjárhluthafi allt frá árinu 1998 er faðir hennar, sem var einn afupphaflegum stofnendum Sparisjóðs Vélstjóra og varð stofnfjárhluthafi árið2004, gefið henni annað stofnfjárbréf sitt. Ágreiningslaust er með aðilum málsins að kröfuréttindi samkvæmtlánssamningnum eru nú á hendi stefnda. Meðbréfi stjórnar Byrs sparisjóðs, dags. 19. nóvember 2007, til stofnfjáreigenda,var tilkynnt fyrirhuguð stofnfjáraukning hjá sparisjóðnum. Í bréfinu kom framhver stofnfjáreign og réttur Guðmundar og Sólrúnar til skráningar fyrir nýjustofnfé væri. Með bréfi Byrs sparisjóðs tilstofnfjáreigenda, 28. nóvember 2007, var tilkynnt að ákveðið hefði verið aðauka stofnfé í Byr sparisjóði um 23.726.114.700 krónur með útboði þar semstofnfjáreigendur gætu skráð sig fyrir nýju stofnfé. Í bréfinu kom fram aðnafnverð hins nýja stofnfjár yrði 12.200.000.000 króna og að verð hversstofnfjárhluta yrði 1,04476350 krónur. Athygli var vakin á því aðútboðslýsingin væri aðgengileg ávef sparisjóðsins og voru stofnfjáreigendur hvattir til að kynna sér efnihennar. Eindagi áskriftar var 21. desember 2007. Í bréfinu kom fram aðstofnfjáreigendur ættu rétt á að skrá sig fyrir nýju stofnfé að tilteknunafnvirði og jafnframt var tiltekið hver stofnfjáreign hvers stofnfjáreigandavar. Þar var enn fremur vakin athygli á því að ef stofnfjáreigandi nýtti ekkirétt sinn til kaupa á nýju stofnfé í útboðinu myndi „eignarhlutur hans ísparisjóðnum þynnast um 86,20%“ að því gefnu að allt stofnfé sem boðið væri tilsölu í útboðinu seldist, en óumdeilt er að svo fór í raun. Í tilvísaðriútboðslýsingu, dags. í nóvember 2007, kom fram að hún væri gefin út vegnaútgáfu á samtals 12.200.000.000 nýrra stofnfjárhluta í Byr sparisjóði sem yrðuseldir stofnfjáreigendum í sparisjóðnum í útboði og Fjármálaeftirlitið hefðistaðfest lýsinguna. Þar kom jafnframt fram að útboðslýsingin væri unnin af Byrsparisjóði, sbr. 30. gr. laga nr. 108/2007 um verðbréfaviðskipti, í samvinnuvið stjórn, framkvæmdastjórn og KPMG hf. Í útboðslýsingunni var fjallað áítarlegan hátt um sparisjóðinn og rekstrarstöðu hans. Í samantektarkaflalýsingarinnar kom fram að rekstur sparisjóðanna hefði gengið vel á árinu 2006.Hagnaður Byrs sparisjóðs hefði eftir tekjuskatt numið 2.676 milljónum króna áárinu 2006, en 511 milljónum króna hjá Sparisjóði Kópavogs, sem samþykkt hafðiverið að sameinaðist Byr sparisjóði. Hagnaður sameinaðs sparisjóðs fyrstu sexmánuði ársins 2007 hefði verið 5.153 milljónir króna og væri hann umframáætlanir. Horfur fyrir seinnihluta ársins 2007 væru einnig mjög góðar. Arðsemieigin fjár á fyrstu sex mánuðum ársins 2007 hefði verið mjög góð eða 66,9%. Ísamantektinni var síðan gefið yfirlit yfir rekstur og efnahag sparisjóðsins frá2003 til 30. júní 2007 auk þess sem fjallað var með ítarlegri hætti um þessiatriði í kafla sem bar yfirskriftina „Útgefandalýsing“. Íútboðslýsingunni var einnig fjallað almennt um stofnfé í sparisjóðnum ogskilmála útboðsins. Þar var enn fremur vikið að einstökum áhættuþáttum ersnertu Byr sparisjóð, svo sem áhættu tengdri stofnfjáreign, seljanleikaáhættu,almennri rekstraráhættu, fjárfestingaráhættu, útlánaáhættu, markaðsáhættu,lausafjár- og fjármögnunaráhættu o.fl. Þess var þó jafnframt getið að þessiupptalning væri ekki tæmandi og voru fjárfestar hvattir til að leita sérráðgjafar ef eitthvað væri óljóst. Guðmundur og Sólrún skráðu sig fyrirstofnfjárhlutum í Byr sparisjóði að undangengnum munnlegum samskiptum viðstarfsmenn Byrs sparisjóðs. Fyrir hlutina skyldu þau hvort um sig greiða23.682.354 króna fyrir eindaga 21. desember 2007. Vísast hér einnig tilgreiðsluseðla á dskj. nr. 20 á eindaga 21. janúar 2008 að fjárhæð 481.800krónur vegna umframáskriftar Guðmundar og Sólrúnar. Guðmundur og Sólrún höfðuáður skráð sig fyrir stofnfjáraukningu að fjárhæð 3.393.053 krónur og 17.192krónur hvor, sbr. greiðsluseðla á eindaga 24. september 2007 og 1. október2007. Varðandifjármögnun kaupa Guðmundar og Sólrúnar á stofnfjárbréfunum var gerðurlánssamningur milli stefnanda sem lántaka og Byrs sparisjóðs sem lánveitanda,dags. 14. desember 2007, en Guðmundur og Sólrún undirrituðu lánssamninginn semfyrirsvarsmenn lántaka. Í samningnum kom fram að um væri að ræða lán aðjafnvirði allt að 60.000.000 króna í nánar tilgreindum gjaldmiðlum oghlutföllum, en ágreiningslaust er að lánið hafi verið í íslenskum krónum haldiðólögmætri gengisbindingu. Í grein 1.4 í samningnum var kveðið á um að ráðstafaskyldi láninu beint inn á tilgreindan reikning lánveitanda, en tilgangurlánveitingarinnar var „að fjármagna kaup á stofnfjárbréfum í BYR“ og skyldiláninu ráðstafað til þess verkefnis. Í 7. grein lánssamningsins sagði að til tryggingar skilvísri og skaðlausrigreiðslu lánsins hefði lántaki afhent lánveitanda tryggingarbréf nr.1175-63-335175, útgefið 14. desember 2007, að upphaflegum höfuðstól 65.500.000japanskra jena og 661.000 svissneskra franka, tryggt með 4. veðrétti oguppfærslurétti í fasteignunum Smiðjuvegi 11 og 11a, Kópavogi. Tryggingarbréfið var undirritað af Guðmundi og Sólrúnu fyrir hönd stefnanda. Þann 14.desember 2007 undirrituðu þau Guðmundur og Sólrún fyrir hönd lántakanda,stefnanda í máli þessu, beiðni um útborgun framangreinds láns og var þess þaróskað að lánið yrði greitt út 20. desember 2007. Í kjölfarið varlánsfjárhæðinni ráðstafað í samræmi við grein 1.4 í lánssamningnum. Þá vargerð skilmálabreyting við lánssamninginn 25. nóvember 2008 þar semendurgreiðslu- og vaxtaskilmálum lánsins var breytt, sem Guðmundur undirritaðifyrir hönd stefnanda. Stofnfjáreigendum Byrs sparisjóðs var greiddur 44% arður vegna ársins 2007sem skyldi lagður inn á bankareikning stofnfjáreigenda, sbr. bréf tilstofnfjáreigenda „[í] þeim tilvikum sem stofnfjárhlutir hafa verið veðsettirvar arði ráðstafað til veðhafa, þ.e. til greiðslu vaxta og niðurgreiðsluhöfuðstóls í samræmi við lánaskilmála“. Guðmundur og Sólrún fengu greiddar12.381.934 krónur hvor í arð vegna stofnfjárbréfa sinna og var sú fjárhæð, aðfrádregnum fjármagnstekjuskatti, lögð inn á bankareikning þeirra. Voru þessirfjármunir þeim því til persónulegrar ráðstöfunar. Hinn 22.apríl 2010 tók Fjármálaeftirlitið ákvörðun um ráðstöfun eigna og skulda Byrssparisjóðs til Byrs hf. á grundvelli ákvæðis VI til bráðabirgða í lögum nr.161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. ákvæði IV til bráðabirgða í lögum nr.44/2009. Var öllum eignum og skuldbindingum sparisjóðsins, nema þær værusérstaklega undanskildar, ráðstafað til Byrs hf. Með úrskurði HéraðsdómsReykjavíkur 2. júlí 2010 var Byr sparisjóður síðan tekinn til slitameðferðar.Með kaupsamningi, dags. 12. júlí 2011, keypti stefndi alla hluti í Byr hf. semsameinaðist síðar stefnda. Ágreiningslaust er með aðilum að kröfuréttindisamkvæmt umræddum lánssamningi Byrs sparisjóðs við Terma ehf. hafi við þettafærst til stefnda. Þann 24. nóvember 2011 kvað Hæstiréttur upp dóm í máli nr. 117/2011, sbr.einnig dóma í málum nr. 118/2011 og 119/2011 sama dag. Í máli nr. 117/2011krafði Íslandsbanki hf., þ.e. stefndi, einstaklinginn Ó um greiðslu skuldarvegna láns sem Glitnir banki hf. hafði veitt Ó vegna kaupa hennar ástofnfjárhlutum í Byr sparisjóði, en bankinn hafði fengið stofnfjárhlutina aðhandveði til tryggingar greiðslu lánsins, og lánið síðar verið framseltstefnda. Í niðurstöðu héraðsdóms, sem staðfest var í Hæstarétti með vísan tilforsendna, kom fram að engum vafa hefði verið undirorpið að Ó hefði meðlánssamningi skuldbundið sig til að greiða til baka lán vegna kaupa ástofnfjárbréfum. Í ljósi ótvíræðrar greiðsluskyldu Ó á láninu var hins vegartalið að sú ráðgjöf, sem talið var að veitt hefði verið, og sem fól í sér að lántakanværi áhættulaus fyrir lántaka þar sem einungis væri krafist trygginga ístofnfjárbréfunum, hefði verið villandi. Var því talið ósanngjarnt af hálfuÍslandsbanka hf., þ.e. stefnda, að bera lánssamninginn fyrir sig að því leytisem hann fól í sér rétt til að leita fullnustu á greiðsluskyldu Ó í öðrumeignum en hinum veðsettu stofnfjárbréfum og arði af þeim. Af hálfu stefnanda erá því byggt að dómur þessi hafi þýðingu við úrlausn málsins en því er mótmæltaf hálfu stefnda. Þann 11. júní 2012 sendi lögmaðurstefnanda bréf til stefnda, þar sem krafist var niðurfellingar á láni samkvæmthinum umdeilda lánssamningi. Vísað var til framangreinds dóms í máli nr.117/2011 og fullyrt að þar hefði verið staðfest „að Íslandsbanki hf. gæti ekkiborið fyrir sig lánssamning til fjármögnunar kaupa á stofnfjárhlutum í Byrvegna þess hvernig Byr og Glitnir banki hf. höfðu staðið að sölu ástofnfjárbréfunum í Byr í desember 2007“. Stefndi svaraði síðastnefndu bréfi 4.júlí 2012 og tók fram að lán það sem um var deilt í máli nr. 117/2011 hefðiekki verið fellt niður heldur hafi verið komist að þeirri niðurstöðu að stefndigæti ekki leitað fullnustu í eignum lántaka umfram stofnfjárbréfin sem veðsettvoru og arðgreiðslum af þeim. Í bréfi stefnda var tekið fram að sömu sjónarmiðættu ekki við um lánssamning stefnanda enda hefði félagið veðsett fasteignirsínar til tryggingar skuldbindingum sínum samkvæmt lánssamningnum en ekkistofnfjárbréf. Var kröfum um niðurfellingu lánssamningsins hafnað. Ekki kom til frekari samskiptastefnanda og stefnda og var mál þetta síðan höfðað með stefnu þingfestri þann19. desember 2013.Málsástæður og lagarök stefnanda Í fyrsta lagi byggir stefnandi á því aðógilda beri lánssamninginn eða víkja honum til hliðar að hluta þar sem skilyrðihans, að lánsféð færi ekki til lántakans, stefnanda, heldur alfarið tilgreiðslu á kaupum Guðmundar Sigurðssonar og Sólrúnar Sævarsdóttur áviðbótarstofnfé í Byr, sé ólögmætt. Byr sparisjóði hafi verið óheimilt að geraslíkt að skilyrði fyrir lánveitingu til félagsins. Viðskiptahættir Byrs hafiekki verið í samræmi við góða viðskiptavenju eða eðlilega og heilbrigðaviðskiptahætti. Þá hafi lánsféð alls ekki runnið til lántakans og þar afleiðandi hafi samningurinn í raun aldrei komist á milli stefnanda og Byrssparisjóðs. Hafi lánssamningurinn því bersýnilega verið til málamynda enda hafistefnandi ekki fengið andvirði lánsins til frjálsrar ráðstöfunar heldur hafiþað farið til Byrs sparisjóðs sjálfs, vegna samnings sparisjóðsins við þriðja aðila,Guðmund og Sólrúnu, um kaup á viðbótarstofnfjárbréfum í sparisjóðnum.Samningurinn hafi verið gerður í þágu Byrs og beinlínis til þess að sniðgangareglur sparisjóðsins um útlán til stofnfjárkaupa þar sem Byr hafi veriðóheimilt að lána til stofnfjáraukningar í sjálfum sér. Í öðru lagi byggir stefnandi á því að íþeim tilvikum, sem stofnfjárhöfum hafi verið lánað til kaupa á viðbótarstofnféí útboðinu 2007, hafi einungis verið lánað með veði í stofnfé og með þvífororði að áhætta Byrs sparisjóðs skyldi aðeins vera bundin við verðmætistofnfjárins sem slíks. Um þennan framkvæmdamáta vísar stefnandi til málsatvikaí hæstaréttarmálinu nr. 117/2011. Byr hf., hafi eftir fall Byrs sparisjóðs ogsvo síðar stefndi sjálfur, eftir yfirtöku Byrs hf., fellt niður lán sem Byrsparisjóður veitti til stofnfjárkaupa í sparisjóðnum og án þess að ganga aðlántakendum persónulega. Þetta staðfesti enn fremur að skilningur stefnda ogfyrri kröfueigenda að stofnfjárlánum Byrs sparisjóðs sé sá að Byr sparisjóðurhafi í reynd ekki mátt halda lánum til stofnfjárkaupa upp á lántakendur umframþað sem nam fullnustu í stofnbréfunum sjálfum sem sett voru að veði, líkt oggilti um lán Glitnis til stofnfjárkaupa í Byr sbr. hæstaréttarmálið nr.117/2011. Þar sem andvirði lánsins til stefnanda gekk til Byrs sparisjóðs tilgreiðslu á stofnfjárbréfum Guðmundar og Sólrúnar, sem voru hinir raunverulegulántakendur, sé ósanngjarnt að stefndi beri fyrir sig lánssamninginn sem slíkanog nýti sér veðtryggingu í eigum stefnanda fyrir stofnfjárkaupláni sem í reyndhafi verið veitt Guðmundi og Sólrúnu, til að knýja fram endurgreiðslu með þeimafleiðingum að mismuna þannig Guðmundi og Sólrúnu gagnvart öðrumstofnfjárlánþegum Byrs sparisjóðs, sem hafi fengið niðurfellingu sinna lána. Í þriðja lagi, byggir stefnandi á þvíað forsendur fyrir lánveitingunni hafi verið rangar og þær brostið.Lánssamningurinn hafi alfarið verið bundinn kaupum Guðmundar og Sólrúnar, áviðbótarstofnfé í Byr sparisjóði og þau tvö byggt ákvörðun sína um kaup á viðbótarstofnféá ráðgjöf Glitnis og starfsmanna Byrs og á fjárhagsstöðu sparisjóðsins skv.útboðsgögnum sem var sögð traust og góð. Hins vegar hafi fjárhagsstaðasparisjóðsins verið mun verri en útboðsgögn kváðu á um. Eignir sparisjóðsinshafi verið verulega ofmetnar, t.a.m. hafi ekki verið tekið tillit tiltapsáhættu af lánum m.a. til tengdra aðila og sem mynduðu stóra áhættu. Þá hafiskuldir verið vanmetnar. Auk þess hafi heldur ekki verið gerð grein fyrirfyrirsjáanlegum lausafjárerfiðleikum sparisjóðsins og látið hjá líða að upplýsaum að sparisjóðurinn hafði ekki tryggt sér lánsfé til að mæta eiginskuldbindingum í nánustu framtíð. Ef upplýsingar að þessu lútandi hefðu veriðkynntar með réttu, hefði ekki orðið af kaupum Guðmundar og Sólrúnar og því aldreiorðið af lánveitingunni. Í fjórða lagi byggir stefnandi á því aðstarfsmenn Byrs sparisjóðs og Glitnis banka hf. hafi brotið gegn ákvæðum laganr. 108/2007 um verðbréfaviðskipti þegar þau, Guðmundur og Sólrún, voru hvötttil að kaupa viðbótarstofnfé í Byr sparisjóði. Í ljósi þessa byggir stefnandi áþví að stefndi geti ekki borið fyrir sig lánssamning Byrs sparisjóðs viðstefnanda og beri því að sæta ógildingu samningsins eða ella riftun hans eðabreytingu þar sem samningurinn hafi verið til málamynda, lántakinn hafi aldreifengið andvirði lánsins í hendur til ráðstöfunar og forsendur fyrir láninu hafibrostið sem hafi í reynd verið lán til Guðmundar og Sólrúnar til kaupa ástofnfé í Byr sparisjóði. Verði ekki fallist á ógildingu eða riftun samningsinsbyggir stefnandi á því að samið hafi verið um að ef kæmi til greiðslufalls væriByr sparisjóði aðeins heimilt að ganga að stofnfjárbréfum Guðmundar og Sólrúnarí Byr sparisjóði og arðgreiðslum af þeim, í samræmi við niðurstöðu Hæstaréttarí sambærilegum málum. Beri því að víkja lánssamningum til hliðar og breytahonum þannig að veðtryggingin í Smiðjuvegi 11 og 11a, Kópavogi falli niður. Stefnandi byggir á reglumsamningaréttarins um ógildingu og brostnar forsendur, sbr. 33. gr., 36. gr., og36. gr. a, b og c í lögum nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógildalöggerninga og á dómafordæmum. Þá byggir stefnandi á almennum reglumkröfuréttar um riftun sem vanefndaúrræði. Stefnandi byggir einnig á því aðútboðslýsing Byrs hafi verið röng og villandi, hún hafi ekki gefið rétta myndaf fjárhagsstöðu Byrs sparisjóðs. Upplýsingar sem fram hafi komið í henni hafiekki verið í samræmi við raunverulega stöðu sparisjóðsins og með gerð hennarhafi stjórn Glitnis banka hf. og Byrs sýnt af sér skaðabótaskylda og saknæmaháttsemi gagnvart stofnfjárhöfum. Stefnandi byggir á því að mikillaðstöðumunur hafi verið á stefnanda og Byr. Guðmundur og Sólrún hafi veriðstofnfjárhafar og hinir raunverulegu lántakendur og viðsemjendur Byrssparisjóðs sem hafi að öllu leyti séð um samningagerðina og kynningu áfjárhagsstöðu Byrs. Allan vafa, óvissuþætti og óskýrleika verði að skýrastefnanda í hag í samræmi við meginreglur samningaréttar. Guðmundur og Sólrún,hafi ekki fengið nægilega greinargóðar upplýsingar um þá áhættu sem fólst ílántöku til kaupa á stofnfjárbréfum í Byr sparisjóði. Stefnandi byggir á því að öll þau atriðisem talin eru upp í 2. mgr. 36. gr. laga nr. 7/1936 eigi að leiða til þess aðkröfu hans eigi að taka til greina. Efni samningsins hafi verið ósanngjarntgagnvart stefnanda vegna hins ósanngjarna og ólögmæta skilyrðis um ráðstöfunlánsins. Mikill aðstöðumunur hafi verið á aðilum þar sem Byr varfjármálafyrirtæki með mikla þekkingu á sviði lánsviðskipta ogverðbréfaviðskipta en fyrirsvarsmenn stefnanda, sem eru einstaklingar ogstefnandi lítið fyrirtæki, hafi ekki haft mikla reynslu eða þekkingu á þessusviði. Einnig hafi ýmis atvik við samningsgerð leitt til þess að samningurinnvar ósanngjarn. Þar megi nefna þann mikla þrýsting frá Byr um að Guðmundur ogSólrún ykju stofnfé sitt, Byr hafi brotið gegn verklagsreglum II. kafla laganr. 108/2007. Auk þess sem útboðið hafi verið villandi og saknæmt, hafi veriðbrotið gegn öðrum lagafyrirmælum sem hafi gilt um útboðið. Enn fremur beri aðlíta til atvika við samningsgerð, þ.e. þess að athafnir Byrs í rekstri sínum, leiddutil þess að bréf Guðmundar og Sólrúnar urðu verðlaus. Stefnandi byggir á því að þrátt fyrirframsal kröfunnar samkvæmt ákvörðun Fjármálaeftirlitsins geti stefnandi haldiðfram öllum þeim sömu mótbárum gagnvart stefnda og hann hélt fram gagnvartupphaflegum kröfuhafa, Byr sparisjóði. Stefnandi byggir á því að brotið hafiverið gegn lögum nr. 108/2007, einkum II. kafla, við gerð lánssamningsins, bæðiaf hálfu Glitnis banka hf., forvera stefnda, sem og Byrs sparisjóðs, en þeimhafi borið að haga ráðgjöf sinni til stofnfjáreigenda í samræmi við ákvæðiframangreindra laga um vernd fyrir almenna fjárfesta. Lögin hafi tekið gildi 1.nóvember 2007 en með því hafi verið leidd í lög hér á landi MiFID-tilskipunEvrópusambandsins sem kveði ítarlega á um skyldur fjármálafyrirtækja gagnvart almennumfjárfestum eins og stefnendum. Þá hafi starfsmenn Byrs í ráðgjöf sinni ekkifarið að fyrirmælum laga nr. 108/2007 um verðbréfaviðskipti sem hafi átt við umkaupin, sbr. einkum 5. gr., 8. gr. og 14.-16. gr. Með fjárfestingaráðgjöf séátt við persónulegar ráðleggingar til viðskiptavina í tengslum viðfjármálagerninga, sbr. 4. tölul. 1. mgr. 2. gr. laga nr. 108/2007. Stefnanditelur óumdeilt að lánið hafi verið veitt til verðbréfakaupa. Þar af leiðandihafi bankinn komið fram sem samningsaðili í verðbréfaviðskiptum. Ekki hafifarið fram sérstök könnun á fjárhag stefnanda eða fyrirsvarsmanna og getuþeirra til að ráðast í kaup á stofnfjárbréfum. Byr hafi ekki mátt ráðleggjaGuðmundi og Sólrúnu að taka lán til kaupanna á stofnfjárbréfunum. Bréfin hafi ekkiverið skráð í kauphöll og markaður með þau hafi verið takmarkaður. Verulegseljanleikaáhætta hafi því fylgt stofnfjárbréfunum og skuldsett kaup á slíkumbréfum því fráleit fyrir stefnendur. Með þessu hafi bankinn sýnt af sér saknæmaog bótaskylda háttsemi gagnvart Guðmundi og Sólrúnu og vanefnt skyldur sínargagnvart þeim. Skuldsett sala á stofnfjárbréfum til þeirra hafi verið brot álögum nr. 108/2007 og saknæm og ólögmæt háttsemi af hálfu bankans. Stefnandi byggir á því að stofnfjáraukning Byrssparisjóðs hafi ekki verið í samræmi við ákvæði laga um fjármálafyrirtæki nr.161/2002, laga um verðbréfaviðskipti nr. 108/2007, eða reglugerðar nr. 242/2006um almenn útboð verðbréfa að verðmæti210.000.000 kr. eða meira. Þá hafi hún ekki verið í samræmi við skráninguverðbréfa á skipulegan verðbréfamarkað og reglugerð nr. 243/2006 um gildistöku reglugerðarframkvæmdastjórnarinnar nr. 809/2004 um framkvæmd tilskipunar Evrópuþingsins ográðsins 2003/71/EB að því er varðar upplýsingar í lýsingum, svo og framsetninguþeirra, upplýsingar felldar inn með tilvísun, og birtingu lýsinganna, sem ogdreifingu auglýsinga, ásamt viðauka. Í útboðslýsingu og ráðgjöf starfsmannaByrs sparisjóðs hafi skort verulega á fullnægjandi upplýsingar um þá áhættu semhafi falist í því að virði bréfanna sem kaupa átti og rekstur sparisjóðsinsgæti þróast til verri vegar og hvaða áhrif það hefði á skuldbindingu lántaka.Útboðslýsing og þær upplýsingar sem þar hafi komið fram um efnahag Byrssparisjóðs hafi vægast sagt verið villandi og staða Byrs hafi verið mun verrien lýst hafi verið. Til að mynda hafi áhættan af því að lána stærstulántakendum sparisjóðsins, s.s. FL Group, Baugs, hluthöfum Saxhóls og skyldumaðilum, verið stórlega vanmetin eins og komið hafi í ljós á árinu 2008. Að samaskapi hafi eignasafn sparisjóðsins verið stórlega ofmetið. Forsendur fyrirstofnfjárkaupum Guðmundar og Sólrúnar hafi því reynst verulega rangar íveigamiklum atriðum og í reynd brugðist með öllu við hrun fjármálakerfisins hérá landi haustið 2008, enda séu stofnfjárbréf í Byr sparisjóði nú verðlaus. Við ráðgjöf til Guðmundar og Sólrúnarhafi jafnframt verið gengið út frá þeim forsendum að markaðsvirðistofnfjárbréfa Byrs sparisjóðs hafi verið umtalsvert hærra en nafnvirði þeirra,að stofnféð væri gefið út á verulega lægra gengi en markaðsvirði og að þaðmyndi rýrna mikið í verði við stofnfjáraukninguna ef stofnfjáreigendur tækjuekki þátt í útboðinu. Á engan hátt hafi hins vegar, í þeirri ráðgjöf sem framhafi farið á vegum Byrs og Glitnis, verið vikið að þeirri áhættu sem fylgdiviðskiptunum og hvers eðlis hún væri. Þá hafií ráðgjöfinni verið gefið til kynna að lántakan væri í raun áhættulausþar sem væntanlegar arðgreiðslur myndu líklega greiða lánið upp. Að öðrum kostiyrði leitað fullnustu í bréfunum að því marki sem þörf væri á. Þannig hafiráðgjöf Byrs verið villandi og leitt til þess að fyrirsvarsmenn stefnanda tókuumrætt lán sem þau ella hefðu aldrei tekið. Ljóst sé að Byr hafi vanefnt ogbrotið gróflega lögboðnar skyldur sínar gagnvart stefnanda og fyrirsvarsmönnumhans í aðdraganda lántökunnar með hvatningu og þrýstingi á skuldbindingufélagsins og veðsetningu eigna þess sem tók í kjölfarið á sig gríðarlegafjárhagslega skuldbindingu í þeim tilgangi að auka hlut sinn í sparisjóðnum.Hin umfangsmikla skuldsetning í gegnum stefnanda, sem hafi numið 60 milljónumkróna, hafi leitt til þess að mjög ríkar kröfur hafi orðið að gera til Byrssparisjóðs um að skýra með raunhæfum og greinargóðum hætti frá þeirri áhættusem hafi falist í svo skuldsettum stofnfjárbréfakaupum. Byr hafi borið að óskasérstaklega eftir upplýsingum um þekkingu og reynslu fyrirsvarsmanna stefnandaá sviði þessarar tegundar verðbréfaviðskipta áður en ákveðið hafi verið að lánaþeim með þessum hætti til kaupanna. Þau hafi haft takmarkaða þekkingu áverðbréfaviðskiptum og þar af leiðandi hafi aukist sú skylda Byrs sparisjóðs aðupplýsa með fullnægjandi hætti um þá áhættu sem fólst í því að taka lán til aðkaupa svo mikið magn stofnfjárbréfa. Þá er á því byggt af hálfu stefnanda aðhefði upplýsingagjöf Byrs verið fullnægjandi og í samræmi við raunverulegastöðu bankans hefðu fyrirsvarsmenn stefnanda ekki tekið lán til kaupa ástofnfjárbréfunum eða boðið fram til tryggingar fasteignir stefnanda. Að lokum er byggt á því af hálfustefnanda að athafnir Byrs að öðru leyti, sem og Glitnis banka hf., í rekstrisínum fram að þeim tíma er stofnfjárbréfin féllu í verði, leiði til þess aðrétt sé að víkja samningnum til hliðar í heild eða að hluta. Varðandi riftunarkröfu byggir stefnandiá því að öllum skilyrðum riftunar sé fullnægt í málinu. Riftunarkrafa byggisérstaklega á framangreindum málsástæðum sem og því að Byr sparisjóður ogGlitnir banki hf. hafi verulega vanefnt skyldur sínar gagnvart fyrirsvarsmönnumstefnanda við útboðsgerð, upplýsingagjöf, ráðleggingar og samningsgerð umlánssamning þann sem krafist er riftunar á sem og almennt með ólögmætri ogámælisverðri framkomu í garð þeirra vegna útboðsins og gerð lánssamnings. Um séað ræða bæði upprunalega og eftirfarandi vanefnd. Útboðsgögn og ráðleggingar bankannahafi verið forsenda og grundvöllur þess að umrætt lán var tekið og skyldurbankanna verið ríkar. Orsakasamband sé milli þessara vanefnda bankanna sem ogþeirra atvika sem rakin séu í málsástæðum í stefnu og þeirrar skerðingar áhagsmunum stefnanda sem séu grundvöllur riftunarkröfu. Þá sé lánssamningurinnsem gerður hafi verið ólögmætur, enda feli hann í sér ólögmæta gengistryggingu. Þá byggir stefnandi á því að meðháttsemi sinni og atvikum eftir að lánssamningurinn komst á, fram að þeim tímaer stofnfjárbréfin féllu í verði, hafi Byr sparisjóður sýnt af sér háttsemi semí felist veruleg vanefnd, enda sé um að ræða atvik og háttsemi sem stefnandihafi með engu móti getað gert sér grein fyrir. Varðandi lagarök vísar stefnandi til meginreglna samningaréttar umógildingu og brostnar forsendur. Þá er byggt á samningalögum nr. 7/1936, einkumIII. kafla, almennum reglum kröfuréttar, lögumnr. 108/2007 um verðbréfaviðskipti, lögum um fjármálafyrirtæki nr. 161/2002,reglugerð nr. 242/2006 og reglugerð nr. 243/2006, ásamt viðauka. Um kröfu um málskostnað vísar stefnanditil XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og um virðisaukaskatt tillaga nr. 50/1988 um virðisaukaskattVarðandi varnarþing er vísað til V. kafla laga nr. 91/1991, um meðferðeinkamála. Málsástæðurog lagarök stefnda Stefndi mótmælir öllum málsástæðum stefnanda. Þá tekur stefndi fram, ítengslum við málatilbúnað stefnanda, að ýmist sé rætt um meinta háttsemi Byrssparisjóðs, Glitnis banka hf. eða beggja aðila, án þess að ráðið verði afmálavaxtalýsingu í hverju meint aðkoma Glitnis banka hf. gagnvart stefnandahafi verið fólgin og hvaða þýðingu hún þá hafi. Stefnandi blandi saman málavöxtumí þessu máli og málavöxtum áðurgreinds hæstaréttarmáls nr. 117/2011. Stefndi telur að kröfuréttarsambandhans og stefnandans Termu ehf., sem byggt er á umþrættum lánssamningi frá 14.desember 2007, sé í fullu gildi svo og trygging sú sem fyrir hendi sé. Stefndimótmælir því sérstaklega að Guðmundur Sigurðsson og Sólrún Sævarsdóttir teljist „hinirraunverulegu lántakendur“. Stefndi mótmælir því einnig sérstaklega sem röngu ogósönnuðu að um það hafi verið samið, þvert gegn því sem efni lánssamningsins ogtryggingarbréfsins beri með sér, að „ef kæmi til greiðslufalls væri Byrsparisjóði aðeins heimilt að ganga að stofnfjárbréfum Guðmundar Sigurðssonar ogSólrúnar Sævarsdóttur í Byr sparisjóði og arðgreiðslum af þeim, í samræmi viðframkvæmd Hæstaréttar í sambærilegum málum“. Stefndi byggir á því að stefnandihafi glatað rétti til að hafa uppi kröfur sínar á hendur stefnda fyrir tómlætissakir. Til stuðnings málatilbúnaði sínum vísi stefnandi til fyrrnefnds dómsHæstaréttar í máli nr. 117/2011, en sá dómur, sem stefndi telur reyndarþýðingarlausan fyrir úrlausn sakarefnisins, var kveðinn upp 24. nóvember 2011.Liðu rúmlega tvö ár frá uppkvaðningu dómsins, sem stefndi telur að hafiþýðingu, til útgáfu stefnu og hátt í 17 mánuðir frá því að afstaða stefnda tilkrafna stefnanda lá fyrir með bréfi 4. júlí 2012. Mátti stefnanda, eins ogaðstæðum var háttað, vera fyllilega kunnugt um tómlætisverkanir og réttaráhrifþeirra. Leit stefndi svo á að stefnandi myndi ekki hafa uppi frekari kröfur fyrirsitt leyti eftir viðbrögð stefnda við bréfi lögmanns hans. Í þessu sambandi séeinnig til þess að líta að við útgáfu stefnu voru liðin rúmlega sex ár frá þvíað stofnfjárútboð Byrs sparisjóðs átti sér stað. Þetta tómlæti stefnanda, svosem liggi í eðli málsins, sé til þess fallið að torvelda alla sönnun, ekki sístmeð tilliti til eðlis sakarefnisins,en hér sé einnig að því að gæta að stefndi leiði rétt sinn frá öðrum lögaðilasem ekki sé lengur starfandi fjármálafyrirtæki. Til þess sé jafnframt að lítaað stefnandi beri að því er virðist að einhverju leyti fyrir sig meintaannmarka á stofnfjárbréfum þeim sem Guðmundur og Sólrún skráðu sig fyrir, enslík kaup geti fallið undir gildissvið laga nr. 50/2000 um lausafjárkaup, sbr.1. gr. laganna. Samkvæmt því sem segi í 32. gr. sömu laga glati kaupandirétti sínum til þess að bera fyrir sig galla ef hann tilkynnir ekki seljanda,án ástæðulauss dráttar frá því hann varð galla var eða mátti verða þess var, íhverju gallinn er fólginn og ef kaupandi leggur ekki fram kvörtun innan tveggjaára frá þeim degi er hann veitti söluhlut viðtöku geti hann ekki síðar boriðgallann fyrir sig. Stefndi vísar hér einnig til 2. mgr. 39. gr. sömu laga þarsem segir að kaupandi geti ekki rift kaupum nema hann tilkynni seljanda umriftun án ástæðulauss dráttar frá því að hann fékk eða hefði átt að fávitneskju um gallann. Telja verður að sambærilegar reglur gildi samkvæmtalmennum reglum samninga- og kröfuréttar. Auk þess hafilántaki, Terma ehf., greitt samningsbundnar afborganir lánsins, fyrirvaralaust,og þannig viðurkennt gildi hans í verki, þ. á m. eftir fyrrnefnd samskiptiaðila sumarið 2012. Þá telur stefndi að sýkna verði hannaf dómkröfum stefnanda, a.m.k. aðal- og varakröfu, þegar af þeim ástæðum að svovirðist sem stefnandi vilji annars vegar að stofnfjárkaup þau sem um ræðirteljist gild en hins vegar, á sama tíma, að lánssamningur sá sem liggi tilgrundvallar fjármögnun kaupanna, verði ógiltur eða honum rift. Í reynd felidómur í þessa veru í sér að Guðmundur og Sólrún fái stofnféð, sem þau hafafengið verulegar arðgreiðslur af, að gjöf að því er virðist, og samhliða að hiðundirliggjandi kröfuréttarsamband á milli stefnandans Terma ehf. ogfjármögnunaraðila falli úr gildi. Slík niðurstaða hljóti að teljast lögleysa,meðal annars með tilliti til almennra auðgunarsjónarmiða, eðlis málsins ogmeginreglna fjármuna- og samningaréttar.Þrautavarakrafan sé ekki sama annmarka háð að þessu leyti, enda ekki veriðað fella kröfurétt vegna lánsskuldbindingarinnar úr gildi, heldur eingöngutryggingarrétt lánveitanda. Niðurstaðan geti þó að endingu orðið sú sama ífjárhagslegu tilliti sé Terma ehf. ekki greiðslufært. Stefndi telur að hvað sem öðru líðurverði að líta til þess að meintir ógildingarannmarkar, riftunarástæður og aðrarmálsástæður stefnanda, varði í reynd, þegar öllu er á botninn hvolft, kaupGuðmundar og Sólrúnar á stofnfjárhlutum í Byr sparisjóði. Slíkt geti ekki, aðþví er stefndi telji, varðað með beinum hætti kröfuréttarsamband hans ogstefnandans Termu ehf. vegna lánssamningsins, a.m.k. eins og málatilbúnaðurstefnenda sé fram settur. Þá bendir stefndi á, að því sé ekki borið við afhálfu stefnanda að hann verði sjálfur fyrir einhverju tjóni gagnvart stefnda,svo sem að hann eigi engar kröfur á hendur meðstefnendum. Því sé þannig heldur ekki borið við að sakarefni málsins hafi hafteinhver áhrif á innbyrðis lögskipti stefnandans gagnvart Guðmundi og Sólrúnu ogsé sá þáttur málsins vanreifaður. Þegar af þessum ástæðum, einum og sér, séekkert hald í málatilbúnaði stefnanda, sbr. einnig síðari umfjöllun. Færstefndi raunar ekki ráðið, í þessu ljósi meðal annars, hvernig almennar reglurkröfu- og samningaréttar megni yfirhöfuð að leiða til þess aðkröfuréttarsambandi á milli lánveitanda og lántaka sé ógilt, rift, eða breytt,eða tryggingarrétti hliðrað, svo sem dómkröfur stefnanda feli í sér. Stefndi byggir á því að það getialmennt ekki talist óvenjulegt, hvað þá óheimilt, ósanngjarnt eða í ósamræmivið góða viðskiptavenju eða eðlilega og heilbrigða viðskiptahætti, aðfjármálafyrirtæki eins og Byr sparisjóður semji á þann veg að lántakiendurgreiði peningalán, sem lánveitandi hefur veitt lántakanum, þ. á m. með þvíað áskilja sér tryggingarrétt í eignum lántaka. Stefndi vísar einnig til þessað þegar lán eru veitt í ákveðnum tilgangi sé almennt samið á þann veg aðlánsfénu skuli ráðstafað beint inn á tiltekinn reikning í samræmi við tilganglánsins. Óumdeilt sé að umþrætt lán var veitt í þeim tilgangi að fjármagnastofnfjárkaup, sbr. gr. 1.4 í lánssamningnum, og að lánsfénu var ráðstafað þvítil samræmis. Því teljist vart óeðlilegt að lántaki hafi ekki fengið andvirðilánsins til „frjálsrar ráðstöfunar“ og málatilbúnaður stefnanda hér að lútandisé raunar með nokkrum ólíkindum. Að sama skapi sé haldlaust fyrir stefnanda aðbera því við að samningurinn hafi í raun aldrei komist á eða verið tilmálamynda. Það fái enga stoð, hvorki með tilliti til efnis samningsins némálsatvika. Þá sé hér til þess að lítaað Guðmundur og Sólrún undirrituðu lánssamninginn, útborgunarbeiðni lánsins,síðari skilmálabreytingu og tryggingarbréfið, sem fyrirsvarsmenn stefnanda, semsé lántaki og veðþoli. Auk þess hafi lántaki, stefnandi, greitt samningsbundnarafborganir lánsins, fyrirvaralaust, og þannig viðurkennt í verki að hann sélántaki.. Jafnframt sé því alfariðhafnað að lánssamningurinn hafi verið gerður „í þágu“ Byrs sparisjóðs og„beinlínis til þess að sniðganga reglur sparisjóðsins um útlán tilstofnfjárkaupa“, enda séu þær fullyrðingar órökstuddar, auk þess sem rauninvirðist fremur sú að lánssamningurinn hafi verið gerður í þágu Guðmundar og Sólrúnar fyrir tilstilli einkahlutafélags íþeirra eigu og umráðum. Þá byggir stefndi á því að stefnanda séhaldlaust að vísa til þess „að í þeim tilvikum sem lánað hafi verið tilstofnfjárhafa til að kaupa viðbótarstofnfé í útboðinu 2007, hafi einungis veriðlánað með veði í stofnfé og með því fororði að áhætta Byrs sparisjóðs skyldiaðeins vera bundin við verðmæti stofnfjárins sem slíks“, og því síður að vísa„[u]m þennan framkvæmdarmáta [...] til málsatvika í hæstaréttarmálinu nr.117/2011“. Þau sjónarmið og þær forsendur sem niðurstaða í máli nr. 117/2011byggðist á eigi sýnilega ekki við í máli þessu að mati stefnda. Ekki sé unnt aðlíta svo á að Guðmundur og Sólrún hafi verið í sömu villu um eðlilánsskuldbindingarinnar og talin var vera fyrir hendi í téðu máli, enda hafistofnfjárbréf Guðmundar og Sólrúnar ekki verið sett til tryggingar láninu, sem fyrr segir, auk þess sem lántaki,stefnandi, var ekki kaupandi stofnfjárbréfanna. Þá hafi lánveitandi í téðu máliverið annar en sá sem stofnfjáraukningin var í. Í þessu tilliti geti villa eðaforsenda stefnanda, sem stefndi telur ekki vera fyrir hendi, aðeins hafa falistí því að lántaki hafi talið áhættu sína af lántökunni takmarkast við hinarveðsettu fasteignir, en því sé ekki einu sinni haldið fram. Þá áréttar stefndiþað sem fyrr segi að í málatilbúnaði stefnenda sé ýmist rætt um meinta háttsemiByrs sparisjóðs, Glitnis banka hf. eða beggja aðila, án þess að í neinu verðiráðið af málavaxtalýsingu stefnenda í hverju meint aðkoma Glitnis banka hf.gagnvart stefnendum hafi verið fólgin, sem málatilbúnaðurinn sé þó öðrum þræðireistur á. Í því sambandi bendir stefndi og á að kröfur vegna meintrar rangrarupplýsinga- eða ráðgjafar Glitnis banka hf. við stofnfjáraukningu í Byrsparisjóði verði ekki hafðar uppi á hendur stefnda, Íslandsbanka hf., eins oghér stendur á, heldur beri að beina þeim að Glitni hf., en stefndi leiði réttsinn á hendur Termu ehf. frá Byr hf. en ekki Glitni hf. Stefndi hafnar því einnig alfarið, sbr.og fyrri umfjöllun, að lánið hafi „í reynd“ verið veitt Guðmundi og Sólrúnu„sem voru hinir raunverulegu lántakendur“, en sú fullyrðing sé í andstöðu viðgögn málsins. Verði litið svo á standi jafnframt upp á stefnanda að skýrahvernig slík lánveiting og sá tryggingarréttur, sem veittur var samhliða, farisaman við ákvæði laga um einkahlutafélög nr. 138/1994, sbr. meðal annars 1.mgr. 79. gr. laganna. Hvað sem því líði þá liggi fyrir að stefnandi tókupplýsta ákvörðun um að taka lánið í eigin nafni en í þágu Guðmundar og Sólrúnar, þ.e. til að fjármagnastofnfjárkaup þeirra. Í málinu njóti hins vegar ekki við gagna um það hvort, ogþá hvers konar, samkomulag sé fyrir hendi á milli stefnanda annars vegar ogGuðmundar og Sólrúnar hins vegar, svo sem um ráðstafanir til að tryggjaendurgreiðslu lánsins og þar með skaðleysi félagsins, en stefnandi beri allanhalla af óskýrleika málatilbúnaðar síns að þessu leyti. Stefndi telur einnigvandséð hvernig Guðmundi og Sólrúnu sé mismunað gagnvart „öðrum stofnfjárlánþegumByrs sparisjóðs sem fengu niðurfellingu sinna lána“, enda hafi þau ekki verið„stofnfjárlánþegar“. Persónuleg áhætta Guðmundar og Sólrúnar af lánveitingunnisé hins vegar að því er virðist ekki til staðar, sem fyrr segir, enda varð að ráði að fjármögnun stofnfjárkaupa þeirrafór í gegnum einkahlutafélag þeirra, stefnanda, en þau virðist hins vegar hafanotið alls hagnaðar af stofnfjárkaupunum. Hér sé því um allt aðra stöðu að ræðaen þess einstaklings sem um ræddi í fyrrgreindu máli nr. 117/2011, eða annarraaðila í sömu stöðu. Um málsástæður stefnenda er varða ráðgjöf ogupplýsingagjöf í tengslum við stofnfjáraukningu Byr sparisjóðs, þ. á m. meðvísan til forsendureglna, laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógildalöggerninga, laga um verðbréfaviðskipti nr. 108/2007, laga um fjármálafyrirtækinr. 161/2002, og allar aðrar málsástæður af viðlíka meiði, sbr. nánarefnisgreinar 28-29, 31-35, 36-45 og 46-49 í stefnu, þá hafnar stefndi þeim semröngum og ósönnuðum, en hvað sem öðru líður þýðingarlausum með tilliti tilsakarefnisins, sbr. einnig alla framangreinda umfjöllun. Sama eigi við umtilvísanir til einstakra lagaákvæða. Verði stefnandi, gegn andmælum stefnda, aðsanna allar málsástæður sínar og fullyrðingar um málsatvik hérað lútandi, og þá hvernig þær eigi að ráða úrslitum sakarefnisins. Í þvísambandi sé til þess að líta að stefndi er ekki í sérstakri aðstöðu til aðleggja mat á réttmæti allra þessara fullyrðinga sem snúi mestmegnis aðstarfsemi lögaðilans Byr sparisjóðs á síðasta áratug. Sérstaklega skuli minntá, vegna tilvísunar stefnanda til laga nr. 108/2007, að Byr sparisjóður virðisteingöngu hafa komið fram sem lánveitandi gagnvart stefnanda, en það félag hafiekki verið aðili að neinum verðbréfaviðskiptum í skilningi laganna. Þannig hafi a.m.k. engar skyldur hvíltá sparisjóðnum gagnvart stefnanda á grundvelli laga nr. 108/2007, og voruGuðmundur og Sólrún ekki að stofna til fjárskuldbindingar við sparisjóðinn. Aðsama skapi hvíldu engar skyldur á Glitni banka hf. gagnvart stefnanda, og slíktí öllu falli vanreifað, sbr. og hér að framan. Um ráðgjöf og upplýsingagjöf í tengslum við stofnfjáraukningu Byrs sparisjóðsvísar stefndi hér einnig til málavaxtalýsingar að framan. Þá skuli áréttað ítilefni af ýmsum fullyrðingum stefnanda, svo sem að því hafi verið lofað að stofnfjárbréfinstæðu ein til tryggingar, sbr. t.d. efnisgrein 42 í stefnu, að það komi þáóneitanlega nokkuð spánskt fyrir sjónir að sérstaklega hafi verið stofnað tiltryggingarskuldbindinga í fasteignum með aðkomu stefnanda, Guðmundar ogSólrúnar. Verði allur málatilbúnaður stefnanda, þ. á m. trúverðugleiki hans, aðskoðast í því ljósi að hann haldi ítrekað fram staðhæfingum ýmiss konar þvertgegn því sem gögn málsins beri skýrlega með sér. Sömu sjónarmið og að framan greinireigi við um þær málsástæður stefnanda er varða fjárhagsstöðu Byrs sparisjóðs ogað hún hafi verið önnur en gefið var til kynna við stofnfjárkaupin, ogforsendur fyrir lánveitingunni hafi verið rangar og brostið. Vísar stefndieinfaldlega til þeirra gagna er vísað var til í útboðslýsingunni, þ. á m. tilársreiknings Byrs sparisjóðs fyrir árið 2006 og árshlutareiknings sparisjóðsins30. júní 2007, en ekkert hafi komið fram í málinu sem gefi til kynna aðfjárhagsupplýsingar sem þar koma fram, eða aðrar upplýsingar um fjárhagsstöðuByrs sparisjóðs sem lágu til grundvallar útgáfulýsingunni, hafi verið rangar,villandi eða misvísandi. Slíkt sé ósannaðog beri stefnandi allan halla af því. Þau atvik og þær aðstæður sem leiddutil yfirtöku Fjármálaeftirlitsins á Byr sparisjóði 22. apríl 2010, rúmum þremurárum eftir umrætt stofnfjárútboð, hafi komið síðar til og geti ekki, a.m.k.ekki gegn andmælum stefnda, talist sönnun á því hvernig stöðu sjóðsins varháttað á árinu 2007. Þá mótmælir stefndi því, meðal annarssem órökstuddu og ósönnuðu, að „athafnir Byrs að öðru leyti, sem og Glitnisbanka hf., í rekstri sínum fram að þeim tíma er stofnfjárbréfin féllu í verði,leiði til þess að rétt sé að víkja samningnum til hliðar í heild eða hluta“, eneins sé heldur vandséð hvernig meint óráðsía í rekstri Glitnis banka hf. kunniað hafa haft áhrif í þessa veru með hliðsjón af eðli sakarefnisins. Að samaskapi er því mótmælt að „með háttsemi sinni og atvikum eftir að lánssamningurinn komst á, fram að þeim tíma, erstofnfjárbréfin féllu í verði, hafi Byr sparisjóður, sýnt af sér háttsemi sem ífelist veruleg vanefnd“, en með engu sé rökstutt í hverju sú háttsemi séfólgin. Þessar málsástæður stefnanda séu vanreifaðar með öllu. Þess utan séalkunna að áhætta fylgir lögskiptum áþekkum þeim sem hér um ræðir og getiaðilar slíkra viðskipta almennt ekki að lögum vikist undan þeim skuldbindingumsem þeir hafi undirgengist vegna síðar til kominna atvika sem reynast þeimeftir atvikum óhagfelld. Að lokum er því andmælt sérstaklega afstefnda að staða stefnanda verði lögð að jöfnu við stöðu þeirra aðila sem umræddi í máli Hæstaréttar nr. 117/2011. Umlagarök vísar stefndi meðal annars til laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála,laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga og laga nr.75/1997 um samningsveð. Einnig vísar hann til meginreglna fjármuna-, samninga-og kröfuréttar, þ. á m. um réttar efndir skuldbindinga, frelsi manna til aðbindast skuldbindingum með samningum við aðra og til tómlætisreglnasérstaklega. Um málskostnað vísar stefndi til XXI. kafla laga nr. 91/1991.IV.Niðurstaða Mál þetta er risið vegna lánssamningsmilli stefnanda sem lántaka og Byrs sparisjóðs sem lánveitanda. Lánið var veitttil að fjármagna stofnfjárkaup Guðmundar Sigurðssonar og Sólrúnar Sævarsdótturí Byr sparisjóði, en þau eru jafnframt eigendur og stjórnendur stefnanda. Kröfur í máli þessu lúta ekki sérstaklega að þeim kaupum. Stefnandi hefurekki átt stofnfjárbréf i Byr sparisjóði. Til tryggingar lánssamningum var veð ífasteignum stefnanda að Smiðjuvegi 11 og 11a í Kópavogi. Lánssamningurinn var færðuryfir í Byr hf. Með kaupsamningi, dags. 12. júlí 2011, keypti stefndi alla hlutií Byr hf. sem sameinaðist síðar stefnda. Ágreiningslaust er með aðilum aðkröfuréttindi samkvæmt umræddum lánssamningi Byrs sparisjóðs við Termu ehf.hafi við þetta færst til stefnda. Guðmundur Sigurðsson, framkvæmdastjóristefnanda, og Sólrún Sævarsdóttir, stjórnarmaður stefnanda, komu fyrir dóm viðaðalmeðferð og gáfu skýrslur um aðdraganda að persónulegum kaupum sínum ástofnfjárbréfum. Þau kváðust bæði hafa treyst Byr, sem hefði veriðviðskiptabanki þeirra og stefnanda og því ákveðið að taka ekki lán til kaupannahjá Glitni með veði í stofnfjárbréfunum. Sólrún kvað þar hafi ráðið mestu aðendurgreiða átti Glitnislánin á 18 mánuðum. Guðmundur kvað Byr ekki hafa máttlána þeim til kaupa á stofnfjárbréfunum og því hefði verið ákveðið að fara þáleið sem farin hefði verið við fjármögnun kaupanna. Hann gat ekki fullyrt umhver hafi átti hugmyndina að þessari leið, en halda að það hafi verið bankinn. Stefndi heldur því fram að stefnandigeti eingöngu byggt á atriðum er varði lántökuna sem slíka, en engirógildingarannmarkar eða riftunarsjónarmið tengist lánveitingunni. Ekki er fallist á að ógilda berilánssamningin á þeim grundvelli að lánsféð hafi ekki farið til lántakanda ogverið honum til frjálsrar ráðstöfunar. Algengt er að lán séu veitt í ákveðnumtilgangi, t.d. til að greiða upp ákveðnar skuldir, og er þá samið á þann veg aðandvirði láns er ráðstafað beint inn á tiltekinn reikning í samræmi við tilganglánsins. Umrætt lán var veitt í þeim tilgangi að fjármagna umrædd stofnfjárkaupGuðmundar og Sólrúnar, sbr. gr. 1.4 í lánssamningum. Þannig var lánsfjárhæðinniað beiðni stefnanda ráðstafað til Byrs sparisjóðs sem greiðslu vegna viðskiptaannarra lögaðila, Guðmundar Sigurðssonar og Sólrúnar Sævarsdóttur við Byrsparisjóð. Þá hefur hvorki verið sýnt fram á það af hálfu stefnanda að skilyrðifyrir lánveitingunni af hálfu lánveitanda hafi verið að lánsféð færi ekki tilstefnanda né til kaupa á viðbótarstofnfé í Byr til að sniðganga reglursparisjóðsins um útlán til stofnfjárkaupa, en ekkert var kveðið á um það viðstofnfjáraukningu í Byr sparisjóði að greiðsla fyrir stofnfjárbréf mætti ekkiberast frá þriðja aðila. Þetta telst því ósannað. Þá verður ekki talið óheimilt, íandstöðu við viðskiptavenju eða eðlilega og heilbrigða viðskiptahætti aðfjármálafyrirtæki eins og Byr sparisjóður semji á þann veg að lántakiendurgreiði peningalán þ. á m. með því að áskilja sér tryggingarrétt í eignumlántaka. Þá hefur stefnandi ekkifært sönnur á að um það hafi verið samið, ef til greiðslufalls á umræddrilántöku kæmi, að aðeins væri heimilt að ganga að stofnfjárbréfum Guðmundar ogSólrúnar í samræmi við framkvæmd Hæstaréttar Íslands í sambærilegum málum, en slíkthefði verið þvert gegn efni lánssamningsins og tryggingarbréfsins. Þá er ósannað að Guðmundur Sigurðssonog Sólrún Sævarsdóttir hafi verið hinir raunverulegu lántakendur, eins ogstefnandi byggir á, og að í raun hafi verið um málamyndagerning að ræða. Í þvísambandi vísast til þess að Guðmundur og Sólrún undirrituðu lánssamninginn,útborgunarbeiðni lánsins, síðari skilmálabreytingu og tryggingarbréfið, semfyrirsvarsmenn stefnanda, sem lántaki og veðþoli, athugasemdalaust. Auk þesshafi lántaki, stefnandi, greitt samningsbundnar afborganir lánasamningsins,fyrirvaralaust og þannig viðurkennt gildi hans í verki, þ. á m. eftir samskiptiaðila sumarið 2012. Til stuðnings málatilbúnaði sínum vísar stefnandi til dóms Hæstaréttar Íslandsí máli nr. 117/2011, en sá dómur var kveðinn upp 24. nóvember 2011. Stefna ímáli þessu var ekki gefin út fyrr en rúmlega tveimur árum síðar eða þann 16.desember 2013 og rúmum 16 mánuðum eftir að afstaða stefnda til krafna stefnandalá fyrir með bréfi dags. 4. júlí 2012.Með þessu þykir stefnandi hafa sýnt af sér tómlæti. Stefnandi byggir á því „að í þeimtilvikum sem lánað hafi verið til stofnfjárhafa til kaupa á viðbótarstofnfé í útboðinu 2007, hafieinungis verið lánað með veði í stofnfé og með því fororði að áhætta Byrssparisjóðs skyldi aðeins vera bundin við verðmæti stofnfjárins sem slíks“.Fyrirkomulag á kaupum á stofnfjárbréfum í Byr var hins vegar með ýmsu móti.Ekki verður fallist á að þau sjónarmið og þær forsendur sem niðurstaða íhæstaréttarmáli nr. 117/2011 byggðist á eigi við í máli þessu. StofnfjárbréfGuðmundar og Sólrúnar voru ekki sett til tryggingar láninu, heldur fasteignir íeigu stefnanda og stefnandi var ekki kaupandi að stofnfjárbréfum. Þá leiðirstefndi á engan hátt rétt sinn frá Glitni banka eins og ástatt var í fyrrnefnduhæstaréttarmáli. Samkvæmt því sem rakið hefur veriðbyggir stefnandi kröfu sína um ógildingu eða riftum á lánasamningi aðila áatvikum sem í raun varða annan löggerning og lögaðila sem ekki eru aðilar aðmálinu. Stefnandi getur ekki krafist ógildingar eða riftunar á eigin gerningi ágrundvelli samninga þriðja manns, sbr. grunnrök 2. mgr. 16. gr. eml. nr.F91/1991. Af þessum sökum koma hér ekki til úrlausnar málsástæður stefnanda sembyggjast á aðstæðum og atvikum kaupsamnings Guðmundar Sigurðssonar og SólrúnarSævarsdóttur um kaup á stofnfjárbréfum í Byr. Kröfur vegna meintrar rangrar upplýsinga- eða ráðgjafar Glitnisbanka hf. við stofnfjáraukningu í Byr sparisjóði verða ekki hafðar uppi áhendur stefnda, en stefndi leiðir rétt sinn á hendur stefnanda frá Byr hf. enekki Glitni hf., eins og rakið hefurverið. Þá hefur stefnandi ekki byggt á því að hann hafi orðið fyrir tjóni.Guðmundur og Sólrún fengu hins vegar greiddan 44% arð vegna stofnfjárbréfa sinná árinu 2007, hvort að fjárhæð 12.381.934 krónur. Lánssamningur stefnanda var sjálfstæðurlöggerningur og ekki liggur annað fyrir í málinu en að skuldbindingar samkvæmthonum hafi verið uppfylltar. Þá hefur stefnandi ekki sýnt fram á að til staðarhafi verið nokkur þau atvik eða aðstæður hafi verið til staðar viðsamningsgerðina sem leiða ættu til ógildingar hans, sbr. 2. mgr. 36. gr. laganr. 7/1936. Samkvæmt því sem rakið hefur verið berað sýkna stefnda af kröfum stefnanda. Að fenginni þessari niðurstöðu berstefnanda að greiða stefnda málskostnað sem telst hæfilega ákveðinn eins ogdómsorði er kveðið á um. Vegna embættisanna dómara hefuruppkvaðning dóms dregist fram yfir frest skv. 1. mgr. 115. gr. eml. nr.91/1991. Dómari og aðilar eru sammála um að ekki sé þörf á endurflutningi.ÞórðurClausen Þórðarson héraðsdómari kveður upp þennan dóm.Dómsorð: Stefndi, Íslandsbanki hf., er sýkn afkröfum stefnanda, Termu ehf. Stefnandi greiði stefnda 600.000 krónurí málskostnað.
|
Mál nr. 325/2003
|
Fjársvik Merkjabrot Myndverk Lögreglurannsókn Sönnunarbyrði Sératkvæði
|
A og B voru sakaðir um skjalafals og fjársvik með því að hafa blekkt viðskiptavini í nánar greindum tilvikum til að kaupa myndverk, sem þeir hafi átt þátt í fölsun á. P reisti aðalkröfu sína um frávísun málsins á því, að unnt hefði verið að rannsaka þau ákæruatriði, sem til meðferðar voru, áður en ákæra var gefin út í eldra máli á hendur honum, en A var með dómi Hæstaréttar árið 1999 sakfelldur fyrir sams konar brot í þremur nánar tilgreindum tilvikum. Talið var óhjákvæmilegt að líta til þess að málið væri umfangsmikið og ekki fljótrannsakað. Yrði það að vega þyngra en sjónarmið A um drátt á rannsókn og um rétt hans til þess að dæmt yrði um allar sakir á hendur honum í einu lagi. Þá yrði að líta svo á, að ætlað brot varðandi hvert myndverk væri sjálfstætt og gæti því sætt ákæru sem slíkt. Var frávísunarkröfu A því hafnað. Varðandi myndverk gerð á pappír var fallist á mat héraðsdóms um að ákæruvaldinu hafi ekki tekist að sýna nægilega fram á að þau verk stöfuðu ekki frá þeim, sem þau voru kennd við með höfundarmerkingum. Voru A og B því sýknaðir af þeim ákæruliðum er þessi verk vörðuðu. Lögregla hafði við rannsókn málsins leitað til kunnáttumanna um rannsóknir og álitsgerðir vegna þeirra olíumálverka sem málið varðaði. Staða Listasafns Íslands sem eins kærenda í málinu var óhjákvæmilega talin valda því að þær sérfræðilegu álitsgerðir, sem lögregla hafði aflað hjá starfsmönnum listasafnsins fyrir útgáfu ákæru, gætu ekki talist tækar fyrir dómi til sönnunar um atriði sem vörðuðu sök ákærðu. Gilti þá einu hvort um væri að ræða myndverk, sem listasafnið hafi lagt fram kæru um, eða verk sem því væru óviðkomandi. Var ekki talið að þau sönnunargögn, sem eftir stæðu, nægðu til þess að ákæruvaldið gæti talist hafa axlað þá sönnunarbyrði, sem á því hvíli. Voru ákærðu því einnig sýknaðir af sakargiftum þeim er vörðuðu umrædd olíumálverk. Sératkvæði.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Garðar Gíslason, Guðrún Erlendsdóttir, Hrafn Bragason og Pétur Kr. Hafstein. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 31. júlí 2003 að ósk beggja ákærðu en einnig af hálfu ákæruvaldsins, sem krefst þess að ákærði A verði sakfelldur samkvæmt A. hluta ákæru kafla I, II og IV, eins og hún er rakin í héraðsdómi, og refsing hans þyngd, að ákærði B verði sakfelldur samkvæmt B. og C. hluta ákæru og refsing hans þyngd og að staðfest verði niðurstaða héraðsdóms um skaðabætur úr hendi ákærða A vegna ákæruliðar 32 að fjárhæð 625.000 krónur ásamt dráttarvöxtum frá 5. janúar 1999 til greiðsludags. Ákærði A gerir þær dómkröfur aðallega að málinu verði vísað frá héraðsdómi að öllu leyti eða að hluta, en til vara að hann verði sýknaður af kröfum ákæruvaldsins. Ákærði B krefst sýknu. Fyrir Hæstarétti hefur ákæruvaldið fallið frá A. hluta ákæru kafla III og nær málið því nú til alls 45 ákæruliða. Einnig er fallið frá ákærulið 48 að því er varðar ákærða A. Þá eru ekki til meðferðar fyrir Hæstarétti aðrar skaðabótakröfur en vegna ákæruliðar 32, sbr. 1. mgr. 173. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. I. Tildrög frávísunarkröfu ákærða A eru þau að með ákæru 1. júlí 1998 var höfðað refsimál á hendur honum vegna sölu á þremur myndverkum, en talið var að höfundarmerkingu þeirra hefði verið breytt. Hann var sakfelldur vegna þessa í Héraðsdómi Reykjavíkur með dómi 5. mars 1999, sem var staðfestur með dómi Hæstaréttar 4. nóvember sama ár í málinu nr. 161/1999, bls. 4035 í dómasafni. Í dóminum var talið sannað að verkin hafi ákærði A keypt á uppboðum hjá fyrirtækinu Bruun Rasmussen í Danmörku og hafi þau þá öll verið auðkennd sem verk danska málarans Wilhelm Wils. Hér heima hafi verkin verið merkt íslenska listamanninum Jóni Stefánssyni og þannig seld fyrir verulegar fjárhæðir. Báru kaupendur verkanna fyrir dómi að það hefði verið ákvörðunarástæða fyrir kaupunum að þau væru eftir íslenska málarann. Talið var að ákærða hefði ekki getað dulist að myndverkin væru seld með rangri höfundarmerkingu. Hafi hann með sölunni notfært sér villu kaupendanna um höfund verkanna og haft þannig fé af þeim. Voru brot hans heimfærð til ákvæða 3. mgr. 159. gr. og 248. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með áorðnum breytingum. Brotin voru talin ófyrnd, sbr. 3. mgr. 81. gr. sömu laga. Var ákærði A dæmdur til að sæta fangelsi í sex mánuði fyrir þessi brot auk brota á lögum um bókhald. Hann afplánaði þá refsivist að fullu, enda var óskum hans um reynslulausn hafnað, þar sem aðrar kærur fyrir svipuð brot væru til rannsóknar hjá lögreglu. Þegar ákæra 1. júlí 1998 var gefin út lágu þegar fyrir kærur á hendur honum vegna fjölmargra þeirra myndverka, sem ákært er fyrir í þessu máli. Samkvæmt málatilbúnaði ákærða voru það meðal annars verk, sem greinir í ákæruliðum 1 til 3, 6, 8, 12, 15 til 18, 20, 28 og 29. Þegar dómur var kveðinn upp í Hæstarétti 4. nóvember 1999 hafði verkum þessum enn fjölgað. Ákærði A reisir frávísunarkröfuna á því að unnt hefði verið að rannsaka þau ákæruatriði, sem nú eru til meðferðar, áður en ákæra var gefin út í fyrra málinu, enda hafi lögregla vitað eða mátt vita um þau. Samkvæmt 77. gr. og 78. gr. almennra hegningarlaga hafi hann átt rétt á að gegn honum væri rekið eitt mál í stað tveggja eða fleiri og rannsókn og málsókn dregin í langan tíma meðan fyrsta málið var til meðferðar. Vísar hann um þetta til 77. gr. og 111. gr. laga nr. 19/1991 og telur að ekki hafi átt að gefa út ákæru í fyrra málinu fyrr en rannsókn væri lokið varðandi öll myndverkin. Heldur hann því fram að hann hafi ekki notið réttlátrar málsmeðferðar svo sem áskilið sé í 70. gr. stjórnarskrárinnar, 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu og 3. mgr. 14. gr. alþjóðasamnings um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi. Þá hafi málið verið dregið í 7 til 8 ár og þannig verið brotið gegn reglu um hæfilegan málshraða. Í úrskurði héraðsdóms 14. febrúar 2003 um frávísunarkröfu ákærða A var fallist á sjónarmið hans um drátt á rannsókn málsins og um rétt hans til þess að dæmt yrði um allar sakir á hendur honum í einu lagi vegna refsimats og atriða tengdra reynslulausn. Hins vegar var talið óhjákvæmilegt að líta til þess að málið væri umfangsmikið og ekki fljótrannsakað auk þess sem kærur hefðu verið að berast lögreglu fram á árið 1999. Talið var að þetta yrði að vega þyngra en fyrrnefnd atriði og var kröfu ákærða því hafnað, en tekið fram að þau skyldu aftur á móti koma til skoðunar í sambandi við refsiákvörðun yrði hann sakfelldur. Þegar ákæra var gefin út 1. júlí 1998 í fyrra máli ákæruvaldsins gegn ákærða A var rannsókn eingöngu talið lokið vegna þriggja myndverka í skilningi 77. gr. laga nr. 19/1991 og voru sakargiftir varðandi þau látnar fylgjast að, svo sem rétt var, sbr. 1. mgr. 23. gr. sömu laga, en líta verður svo á að ætlað brot varðandi hvert myndverk sé sjálfstætt og geti því sætt ákæru sem slíkt með hliðsjón af 111. gr. laganna. Með þessum athugasemdum verður fallist á röksemdir héraðsdóms og staðfest niðurstaða hans um frávísunarkröfu ákærða. II. Eins og málið liggur fyrir í Hæstarétti er ákærði A borinn sökum um skjalafals og fjársvik með því að hafa í 33 nánar greindum tilvikum blekkt viðskiptavini á listmunauppboðum og í verslun Gallerís Borgar hf. til að kaupa myndverk, sem hann hafi boðið eða látið bjóða til sölu eftir að hafa falsað eftir atvikum upplýsingar um tilurð verkanna, en ýmist hafi hann falsað eða látið falsa bæði myndverkin og höfundarmerkingu þeirra eða eingöngu höfundarmerkingu. Í tveimur tilvikum öðrum er ákærði sakaður um að hafa látið bjóða tvö fölsuð myndverk til sölu á listmunauppboðum í Danmörku. Snúa þannig samtals 35 liðir í ákæru að ákærða A og varða þeir jafnmörg myndverk. Í 30 tilvikum er um að ræða olíumálverk, en í 5 tilvikum hafa verkin verið gerð á pappír og ýmist unnin með blýanti, vatnslitum, tússlitum, pastellitum eða vaxkrít. Af þessum verkum eru 33 höfundarmerkt íslenskum listamönnum, en tvö dönskum listamanni. Í málinu er ákærði B sakaður um skjalafals og fjársvik með því að hafa í 9 nánar greindum tilvikum blekkt viðskiptavini á listmunauppboðum og í verslun Gallerís Borgar hf. og við listmunauppboð tiltekinna fyrirtækja í Danmörku til að kaupa myndverk, sem hann hafi boðið eða látið bjóða til sölu eftir að hafa ýmist falsað eða látið falsa bæði myndverkin og höfundarmerkingu þeirra eða eingöngu höfundarmerkinguna. Í einu tilviki öðru er ákærði borinn sökum um að hafa látið bjóða til sölu falsað myndverk á listmunauppboði í Danmörku. Beinast því alls 10 liðir í ákæru að ákærða B. Varða þessir ákæruliðir 5 olíumálverk og 5 myndverk, sem gerð hafa verið á pappír með vatnslitum eða tússlitum. Í öllum tilvikum er um að ræða verk, sem hafa verið höfundarmerkt íslenskum listamönnum. Við flutning málsins fyrir Hæstarétti hefur af hálfu ákæruvaldsins ekki verið leitast við að sýna fram á að ákærðu hafi hvor um sig í einhverju tilviki falsað sjálfir eða fengið aðra til að falsa fyrir sig nánar tiltekin myndverk. Því er á hinn bóginn haldið fram ákærðu hafi ekki getað dulist að einstök myndverk, sem hvorn þeirra varða, hafi verið boðin til sölu með falsaðri höfundarmerkingu, en með því hafi þeir hagnýtt sér rangar hugmyndir kaupenda og eftir atvikum haft af þeim fé. Verður að líta svo á að háttsemi, sem þannig er lýst, falli nægilega innan verknaðarlýsingar ákæru, sbr. 1. mgr. 117. gr. laga nr. 19/1991. III. Sakargiftir, sem snúa að myndverkum gerðum á pappír, koma fram í ákæruliðum 2, 6, 16, 17 og 21 að því er ákærða A varðar, en 40 til 44 varðandi ákærða B. Eins og ítarlega er lýst í hinum áfrýjaða dómi var í öllum þessum tilvikum staðið þannig að tæknilegri rannsókn á vegum lögreglu á þessum myndverkum að Rannver H. Hannesson, forvörður og varðveislustjóri Landsbókasafns Íslands Háskólabókasafns, og enskur sérfræðingur að nafni Peter Bower gerðu athuganir á pappír í verkunum, einkum til að greina gerð hans og uppruna. Auk þessa var eftir gögnum málsins aflað álitsgerða listfræðinga um myndverkin, sem hér um ræðir, að undanskildu því fyrstnefnda. Með vísan til forsendna héraðsdóms um einstaka ofangreinda ákæruliði verður fallist á það mat hans að af hálfu ákæruvalds hafi ekki tekist með framangreindum gögnum eða öðru því, sem fært hefur verið fram í málinu, að sýna nægilega fram á að myndverkin, sem þessir liðir í ákæru taka til, stafi ekki frá þeim, sem þau eru kennd við með höfundarmerkingum. Verður því staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms um sýknu beggja ákærðu af þeim ákæruliðum, sem hér um ræðir. IV. Sem fyrr segir eru ákærðu í alls 35 liðum ákæru bornir sökum, sem varða olíumálverk. Eru þetta nánar tiltekið liðir 1, 3 til 5, 7 til 15, 18 til 20, 22 til 34 og 38, sem beinast að ákærða A, en liðir 39 og 45 til 48, sem snúa að ákærða B. Svo sem nánar greinir í héraðsdómi fylgdu mörgum kærum, sem vörðuðu þessi myndverk, forrannsóknarskýrslur frá Ólafi Inga Jónssyni forverði, sem jafnframt kom í ýmsum tilvikum fram sem umboðsmaður kærenda. Öllum framangreindum ákæruliðum er sammerkt að lögreglan fól Viktori Smára Sæmundssyni, forverði hjá Listasafni Íslands, að annast tæknilega rannsókn á myndverkunum ásamt dr. Sigurði Jakobssyni efnafræðingi og sérfræðingi við Raunvísindastofnun Háskóla Íslands. Í hinum áfrýjaða dómi er gerð ítarleg grein fyrir því hvernig staðið var að þessum rannsóknum, bæði almennt og nánar varðandi einstök myndverk, sem þessir ákæruliðir snúa að. Í meginatriðum fólst rannsókn Viktors Smára í skoðun einstakra myndverka undir smásjá og síðan með útfjólubláu ljósi, innrauðu ljósi og röntgengeislum, auk þess að ljósmynda verkin. Með þessu leitaðist hann meðal annars við að kanna aldur og tegund málningar á yfirborði einstakra verka og hvað finna mætti undir yfirborðinu, en sjónum var einnig beint sérstaklega að höfundarmerkingum á þeim. Auk þessa rannsakaði hann atriði, sem vörðuðu frágang einstakra verka, þar sem það átti við, svo sem ummerki eftir breytingar á þeim eða blindrömmum, sem þau eru fest á. Tók hann jafnframt ásamt öðrum forverði á bilinu tvö til sex sýni af málningu á hverju myndverki. Þessi sýni rannsakaði síðan dr. Sigurður með svokallaðri innrauðri litrófsmælingu. Á grundvelli þessara rannsókna gerði Viktor Smári skýrslu um hvert myndverk, sem hér um ræðir. Greindi hann þar ítarlega frá því, sem hann taldi fram komið um hvert verk, og dró meðal annars af því ályktanir um hvort þau gætu í raun stafað frá þeim, sem þau voru kennd við. Auk þessa leitaði lögregla álitsgerðar listfræðinga um þessi myndverk, en þar áttu hlut að máli Hrafnhildur Schram, sem þá var starfsmaður Listasafns Einars Jónssonar, Júlíana Gottskálksdóttir, sem þá var starfsmaður Listasafns Íslands, og Kristín Guðnadóttir, sem þá var starfsmaður Listasafns ASÍ. Í héraðsdómi er gerð grein fyrir ályktunum þeirra í einstaka atriðum. Með framangreindri gagnaöflun neytti lögregla heimildar í 1. mgr. 70. gr. laga nr. 19/1991 til að leita til kunnáttumanna um sérfræðilega rannsókn. Verða á engan hátt með réttu bornar brigður á færni áðurnefndra manna til að gegna þessu hlutverki við rannsókn málsins og láta þar með í té álit, sem gerði ákæruvaldinu kleift að meta hvort tilefni væri til saksóknar, sbr. 1. mgr. 77. gr. og 112. gr. sömu laga. Af þessu leiddi á hinn bóginn ekki að niðurstöður rannsókna, sem leitað var á þessum grundvelli, yrðu sjálfkrafa taldar viðhlítandi til sönnunar fyrir dómi í opinberu máli. Gæta verður að því að kærur til lögreglu vegna myndverkanna, sem liðir 40 og 48 í ákæru taka til, komu fram í nafni Listasafns Íslands. Verkið, sem um ræðir í fyrrnefnda ákæruliðnum, mun listasafnið hafa keypt á uppboði hjá Gallerí Borg hf. 6. nóvember 1994, en kæra út af því var sett fram 18. júní 1997 af hálfu Ólafs Inga Jónssonar sem umboðsmanns safnsins. Myndverkið, sem ákæruliður 48 snýr að, keypti Listasafn Íslands á uppboði hjá áðurnefndu dönsku fyrirtæki Bruun Rasmussen 25. september 1996, en forráðamaður safnsins beindi kæru út af verkinu til lögreglu 28. nóvember 2002. Fallast verður á það með ákærðu að staða Listasafns Íslands sem kæranda í þessu máli valdi því óhjákvæmilega að sérfræðilegar álitsgerðir, sem lögregla aflaði á framangreindan hátt hjá starfsmönnum þess fyrir útgáfu ákæru, geti ekki talist tækar fyrir dómi til sönnunar um atriði, sem varða sök ákærðu, en einu verður að gilda í þeim efnum hvort um er að ræða myndverk, sem listasafnið lagði fram kæru um, eða verk, sem því voru óviðkomandi. Breytir engu í þessu sambandi að byggt hafi verið að nokkru á hliðstæðum sönnunargögnum frá starfsmönnum Listasafns Íslands í máli því, sem Hæstiréttur felldi áðurnefndan dóm á 4. nóvember 1999, enda voru myndverk þau, sem sakargiftir þar lutu að, safninu óviðkomandi. Verður af þessum sökum ekki komist hjá því að líta við sönnunarmat framhjá niðurstöðum rannsókna, sem unnar voru af starfsmönnum Listasafns Íslands fyrir atbeina lögreglu. Úr þeim bresti á sönnunarfærslu, sem hér um ræðir, hefði hins vegar af hálfu ákæruvalds mátt bæta undir rekstri málsins með því að leita eftir dómkvaðningu kunnáttumanna samkvæmt 1. mgr. 63. gr. laga nr. 19/1991 til að leggja mat á þau atriði, sem nauðsyn kann að hafa borið til, en til þess var fullt tilefni vegna athugasemda í málatilbúnaði ákærðu fyrir héraðsdómi. Að því virtu, sem að framan greinir, geta staðið eftir til sönnunar um sakargiftir í málinu niðurstöður áðurnefndra tæknirannsókna, sem dr. Sigurður Jakobsson annaðist, að því leyti, sem þær gætu staðið óháðar rannsóknarstörfum Viktors Smára Sæmundssonar, auk álitsgerða tveggja þeirra listfræðinga, sem áður er getið, og tveggja annarra listfræðinga, sem tjáðu sig fyrir dómi um einstök myndverk. Ennfremur rithandarrannsókn, sem Haraldur Árnason þáverandi lögreglumaður annaðist á höfundarmerkingu nokkurra myndverka, og vitnaskýrslur ættingja tiltekinna listamanna, sem verk í málinu hafa verið kennd við, og annarra manna, sem kunnugir voru störfum þessara listamanna. Auk þessa nýtur við gagna varðandi nokkur myndverk, sem snúa að skýringum ákærðu á uppruna þeirra. Þótt telja megi að nokkrar og í mörgum tilvikum verulegar líkur hafi verið færðar fram með þessu fyrir því að myndverk, sem hér um ræðir, stafi ekki frá þeim, sem þau hafa verið kennd við, geta þessi sönnunargögn í engu tilviki nægt til þess að ákæruvaldið geti talist hafa axlað þá sönnunarbyrði, sem um ræðir í 45. gr. laga nr. 19/1991. Verður því jafnframt að sýkna báða ákærðu af sakargiftum samkvæmt þeim ákæruliðum, sem varða umrædd olíumálverk. Með vísan til þessa og 3. mgr. 172. gr. laga nr. 19/1991 verður að vísa frá héraðsdómi skaðabótakröfu Fjárfestingarfélagsins Gaums ehf. á hendur ákærða A. Samkvæmt þessum úrslitum málsins verður allur sakarkostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti lagður á ríkissjóð eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Ákærðu, A og B, eru sýknir af kröfum ákæruvaldsins í máli þessu. Skaðabótakröfu Fjárfestingarfélagsins Gaums ehf. á hendur ákærða A er vísað frá héraðsdómi. Allur sakarkostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun, sem skipuðum verjendum beggja ákærðu voru ákveðin í héraðsdómi, og málsvarnarlaun skipaðra verjenda þeirra fyrir Hæstarétti, hæstaréttarlögmannanna Ragnars Aðalsteinssonar og Karls Georgs Sigurbjörnssonar, 1.200.000 krónur í hlut hvors. Sératkvæði Hrafns Bragasonar og Garðars Gíslasonar Við erum sammála atkvæði meirihluta dómenda um frávísunarkröfu ákærða A. Við erum því hins vegar ósammála að staða Listasafns Íslands sem kæranda í málinu valdi því óhjákvæmilega að sérfræðilegar álitsgerðir, sem lögreglan aflaði hjá starfsmönnum þess fyrir útgáfu ákæru, geti ekki talist tækar fyrir dómi til sönnunar um atriði, sem varða sök ákærðu. Við teljum því að líta megi til þessara rannsókna við úrlausn málsins. Verða rök fyrir þessari skoðun færð fram síðar í atkvæðinu. Við erum því sammála að úr þeim bresti á sönnunarfærslu, sem meirihlutinn telur vera á málinu, hefði mátt bæta í héraði með því að leita eftir dómkvaðningu kunnáttumanna samkvæmt 1. mgr. 63. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Þessi niðurstaða meirihlutans hefði hins vegar að okkar mati átt að leiða til ómerkingar héraðsdóms og að lagt yrði fyrir dóminn að afla slíks mats áður en héraðsdómur væri kveðinn upp að nýju. I. Í héraðsdómi er gerð grein fyrir ákærðu, rannsókn málsins, úrskurðum í málinu, sérfræðivitnum, tækni- og vísindarannsóknum og álitsgerðum listfræðinga í ítarlegu máli. Af hálfu ákæruvaldsins hafa verið gerðar athugasemdir við þennan hluta dómsins. Varða þær aðallega umfjöllun um tækni- og vísindarannsóknir. Í héraðsdómi sátu tveir embættisdómarar auk meðdómanda sem sérfróður er á sviði listfræði. Bent er á að þætti héraðsdómsins, sem fjallar um myndverk sem upprunalega voru máluð með olíulitum, lýkur með þessum orðum: „Heimildum ber hins vegar saman um það að menn hafi farið að framleiða alkýð til íblöndunar í málningu um 1927 og þykir því mega slá því föstu að alkýð hafi ekki verið blandað í listamannaliti fyrir þann tíma.“ Á þessari ályktun byggi héraðsdómur í sex ákæruliðum eða liðum 11, 15, 20, 31, 34 og 39 með orðalagi svo sem: „Með vísan til þess sem áður er komið fram að um framleiðslu- og notkunarsögu alkýðs er óvissa í málinu og er ekki hægt að útiloka ... hafi notað alkýðbundna liti á listamannaferli sínum.“ Af hálfu ákæruvaldsins er því haldið fram að hér sé um misskilning héraðsdómsins að ræða. Ítarleg grein er gerð fyrir tækni- og vísindarannsóknum á olíumálverkunum, sem til rannsókna voru, í héraðsdómi á bls. 35-41 og má til þess vitna. Þar er lýst rannsóknaraðferðum Viktors Smára Sæmundssonar forvarðar á Listasafni Íslands, sem kom að þeim rannsóknum að ósk lögreglu, sýnatöku sem hann framkvæmdi með aðstoðarmanni sínum og í viðurvist Haralds Árnasonar rannsóknarlögreglumanns. Síðan er lýst rannsóknum sem dr. Sigurður Jakobsson efnafræðingur á Raunvísindastofnun Háskóla Íslands stóð fyrir á sýnunum og greinargerð sem Viktor Smári tók saman um notkun alkýðs. Rannsóknarmennirnir hafa staðfest skýrslur sínar fyrir dómi. Samkvæmt vitnisburðum þeirra og annarra vísinda- og tæknimanna, sem komu fyrir dóminn, má greina á milli heimilis- og iðnaðarmálningar annars vegar og listmálunarlita hins vegar. Stafi það af því að í þeim fyrrnefndu sé notað mun meira af fylliefni en í listmálunarlitum. Þá er því jafnframt haldið fram af þeim að einnig megi greina mun á listmálunarlitum og svokölluðum hobbylitum þar sem þeir síðarnefndu séu hafðir vatnsleysanlegir. Í gögnum málsins er greint frá því hvaðan úr hverju verki sýni voru tekin. Litrófsgreiningar sem gerðar voru undir stjórn dr. Sigurðar Jakobssonar efnafræðings á sýnunum sýndu að málningin í þeim hefði verið framleidd sem listmálunarlitir og alkýðbindiefnið, sem greindist í þeim, hefði verið blandað út í listmálunarliti þegar verkin voru árituð og sum þeirra yfirmáluð. Ekki hefði verið um tilbúna framleiðsluvöru að ræða. Það hafi fyrst verið 1967 sem almenningur og listamenn gátu nálgast alkýðbindiefnið eitt og sér þótt það hafi verið fundið upp um 1924. Eftir 1967 hafi og fyrst verið farið að blanda alkýð saman við listmálunarliti svo verkið þornaði fyrr. Auk íslensku tækni- og vísindamannanna hefur Mads Christian Christensen forstöðumaður Þjóðminjasafns Dana komið fyrir héraðsdóm, en hjá safninu var myndverk, sem um er fjallað í ákærulið 28, rannsakað með tveimur aðferðum eða með gasi samkvæmt svokallaðri GCMS og í öðru lagi FTIR, sem er sú aðferð sem íslenskir vísindamenn beittu. Hann sagði að þeir noti venjulega þessar tvær aðferðir við rannsóknir sínar á olíumálverkum því þær fylli út í göt hvor fyrir annarri og gefi því betra öryggi. Hins vegar hefði í þeim tilvikum sem hér um ræðir ekki verið nauðsynlegt að nota báðar aðferðirnar til að komast að niðurstöðu, en það hefði veitt meira öryggi. Hann veitti sömu upplýsingar og íslensku vísindamennirnir um að málning sem framleidd væri fyrir listamenn væri dýrari og væntanlega með betri litarefnum og í henni væru engin fylliefni eins og í húsamálningu. Sagði hann að ekki væri unnt að útiloka að listamenn notuðu málningu sem ekki væri beinlínis ætluð til listmálunar en með FTIR-aðferðinni mætti sjá þessi fylliefni eða með röntgengeislum á mismunandi tegundum. Verður að fallast á það með ákæruvaldinu að um einhvern misskilning geti verið að ræða hjá héraðsdómi í framangreindri ályktun og að yfirgnæfandi líkur séu fyrir því að olíuverkunum, sem í ákæru greini, hafi ýmist sjálfum verið breytt eða áritun þeirra þegar alkýðbindiefni hefur verið blandað út í litinn. Þá er af hálfu ákæruvaldsins gerð athugasemd við þá ályktun héraðsdóms, þar sem segir um pappírsverkin, sem til umfjöllunar eru: „Ekki hafa verið efnagreind nein sýni úr pappírsverkunum sem hér koma við sögu og tiltölulega fá þeirra hafa verið rannsökuð í smásjá.“ Er því haldið fram af hálfu ákæruvaldsins að sérhvert rannsóknartilvik hafi verið rannsakað undir smásjá til að flokka pappírinn eftir framleiðanda og sérkennum og um þetta hafi sérfræðingarnir fylgt viðurkenndum rannsóknaraðferðum til að greina pappírinn og uppruna hans. Í héraðsdómi á bls. 41-46 er ítarleg frásögn af rannsóknum þeim sem gerðar voru á pappírnum sem notaður var í myndverkin, en þær voru framkvæmdar af Rannver Hannessyni forverði á Landsbókasafni Háskólasafni og enska sérfræðingnum Peter Bower. Fyrir Hæstarétti hefur verið fallið frá ákæru vegna fjölda pappírsverka sem merkt eru Svavari Guðnasyni listmálara og í eigu danska galleríseigandans Leif Jensen. Gögn málsins bera það með sér að sérhvert rannsóknartilvik hafi verið rannsakað undir smásjá til flokkunar eftir framleiðanda og sérkennum og fullyrðingar í héraðsdómi eru því ekki réttar. Hins vegar hefur af hálfu ákæruvaldsins því ekki verið hnekkt að ekki hafi verið efnagreind sýni úr pappírsverkunum að öðru leyti en því að trefjasýni úr sumum þeirra að minnsta kosti voru send til greiningar til Skógræktar ríkisins. Þeir sérfræðingar sem þær rannsóknir gerðu hafa ekki komið fyrir dóm og verður því að taka undir það álit héraðsdóms að ekki sé að fullu ljóst hvaða þýðingu greining þeirra hefur. Þótt rannsóknir þeirra sérfræðinga sem lögreglan leitaði til um pappírinn geti gefið vísbendingar um breytingu myndverkanna er þannig nokkur óvissa um niðurstöðurnar sem veldur því að einar sér verða þær ekki lagðar til grundvallar niðurstöðu málsins. II. Ákærðu hafa haldið því fram að álitsgerðir og skýrslur sérfræðinga, sem ákæran styðst við og vitnisburðir sem þessir sérfræðingar hafa gefið fyrir héraðsdómi, séu að engu hafandi vegna vanhæfni þeirra, stöðu í lögreglurannsókninni, starfstengsla þeirra innbyrðis og starfshagsmuna, auk tengsla við Ólaf Inga Jónsson forvörð, sem kærði fölsun margra myndverkanna til lögreglu fyrir hönd eigenda þeirra. Benda þeir á að sérfræðivitnin Viktor Smári Sæmundsson, dr. Sigurður Jakobsson, Rannver Hannesson og Peter Bower hafi áður en sum verkanna voru kærð unnið bráðabirgðarannsóknir á einhverjum þeirra og síðar unnið að sérfræðirannsókn málsins fyrir lögreglu. Þá vinni sérfræðivitnið Viktor Smári hjá Listasafni Íslands og hafi á þess vegum unnið að verki sem síðar var kært og hafi verið ritari á fundi þar sem sú ákvörðun var tekin. Þá halda þeir því fram að listfræðingarnir, sem fengnir hafi verið til að gefa álitsgerðir um myndverkin, Kristín Guðnadóttir, Júlíana Gottskálksdóttir og Hrafnhildur Schram, hafi ýmist unnið eða vinni hjá Listasafni Íslands og Listasafni Reykjavíkur eða undirstofnunum þeirra. Söfnin séu meðal kærenda, og hafi Kristín og Júlíana unnið við sum verkin án þess að gera athugasemdir, og hafi jafnvel tekið þátt í að kaupa þau, en nú þyki þau grunsamleg. Rannsókn opinberra mála er í höndum lögreglu og um hana gildir IX. kafli laga nr. 19/1991. Markmið hennar er að afla allra nauðsynlegra gagna til þess að henni lokinni sé fært að ákveða hvort höfða skuli opinbert mál og afla gagna til undirbúnings málsmeðferðar. Það er skylda lögreglu að draga fram í máli jafnt það sem valda kann sýknu sakbornings sem sekt hans. Í héraðsdómi er ítarleg grein gerð fyrir lögreglurannsókninni. Samkvæmt 70. gr. laga nr. 19/1991 skal sá sem hefur með höndum rannsókn opinbers máls leita til kunnáttumanna þegar þörf er á sérfræðilegri rannsókn, svo sem efnafræðilegri rannsókn, letur- og skriftarrannsókn, bókhaldsrannsókn o.s.frv., eins og þörf var á í máli þessu. Samkvæmt 1. mgr. 41. gr. sömu laga er það hlutverk verjenda eftir að til máls er komið að draga fram í málinu allt það sem verða má sakborningi til sýknu eða hagsbóta og gæta réttar hans í hvívetna. Í héraðsdómi er gerð grein fyrir aðkomu þáverandi verjanda ákærða A að lögreglurannsókninni. Var honum í maí 1998 gerð grein fyrir því hvernig sýni voru tekin til greiningar og kom hann að ábendingum um sýnatökuna og hvernig að rannsókn skyldi standa. Þar er einnig gerð ítarleg grein fyrir sérfræðigögnum sem ákærði B aflaði og kom á framfæri. Að 1. mgr. 63. gr. laga nr. 19/1991 getur dómari eftir ósk aðila eða af sjálfsdáðum dómkvatt kunnáttumenn, einn eða fleiri til að framkvæma mats- og skoðunargerðir í opinberu máli. Samkvæmt 1. mgr. 64. gr. sömu laga á að gefa ákæranda og sakborningi eða verjanda hans kost á að vera viðstaddir þegar dómkvaðning fer fram og gefa þeim kost á að benda á ákveðna menn til dómkvaðningar. Gögn málsins bera það ekki með sér að sakborningar eða verjendur þeirra hafi farið fram á dómkvaðningu matsmanna til að yfirfara rannsóknargögn málsins eða hluta þeirra. Fallast verður á það með héraðsdómi að sumar viðbárur verjenda ákærðu eigi ekki við rök að styðjast og séu í raun langsóttar. Er þá sérstaklega átt við athugasemdir við faglega hæfni rannsóknarmanna og álitsgefenda. Þá hafa þeir ekki sýnt fram á að lögreglan hafi beitt þá hlutdrægni eða að trúverðugleiki rannsóknarmannanna verði dreginn í efa þótt þeir hafi áður en vinna þeirra að lögreglurannsókninni hófst unnið sem fagmenn einstakar bráðabirgðarannsóknir fyrir kærendur eða gefið almennar fræðilegar umsagnir, sbr. dóm Hæstaréttar 4. nóvember 1999, í málinu nr. 161/1999, að því er Viktor Smára Sæmundsson forvörð varðar, en þar er fjallað um hæfi hans. Hann hafði ekki aðeins unnið fyrir Ólaf Inga Jónsson forvörð heldur einnig fyrir ákærða A, sbr. síðar varðandi ákærulið 32. Fallast verður einnig á það með héraðsdómi að ekkert sé í gögnum þeim sem frá sérfræðingunum hafa farið sem bendi til þess að framangreind tengsl við kærendur hafi nokkru skipt um framgöngu þeirra. Listasafn Íslands á tvö af ákærutilvikunum. Annað er pappírsverk sem kært var af Ólafi Inga fyrir safnið, en hann er sjálfstætt starfandi forvörður. Viktor Smári kom ekki að rannsókn þessa verks hjá lögreglu eða kæru þess. Af gögnum málsins verður heldur ekki séð að hann hafi átt hlut að kæru hins verksins til lögreglu, það er ákæruliðar 48, utan þess að vera sem starfsmaður ritari á fundi 28. nóvember 2002 þar sem sú ákvörðun var tekin, en þá var rannsókn hans fyrir lögregluna löngu lokið. Framganga hans fyrir dómi var í aðalatriðum bundin við að staðfesta þá rannsókn. Þá er það að athuga að Listasafn Íslands er opinber stofnun sem starfar samkvæmt lögum nr. 58/1988 þar um og er það hlutverk safnsins að vera meginsafn myndlistar í landinu og miðstöð rannsókna, heimildasöfnunar og kynningar á íslenskri myndlist. Safnið hefur þannig ekki hagsmuni af því að myndverk í þess eigu reynist falsað heldur miklu fremur að rannsóknir leiði í ljós að verk sé það ekki. Hins vegar verður að hafa það í huga við mat á sönnunarstöðu málsins að rannsóknarmennirnir styðjast nokkuð hver við annan. Þá er það að athuga að íslensku listfræðingarnir, sem álit gáfu í málinu, hafa unnið og vinna á söfnum sem eiga sum kærðra verka eða á söfnum þeim tengdum. Þá mótast álit þeirra eðlilega mjög af matskenndum atriðum, og geta því vart orðið til annars en stuðnings öðrum sönnunargögnum. Það að þeir og aðrir listfræðingar hafi átt hlut að kaupum einhverra verkanna verður óhjákvæmilega látið hafa áhrif á mat á því hvað ákærðu hlutu að mega gera sér grein fyrir þegar þeir seldu verkin, verði talið að þeir hafi ekki komið að breytingum á þeim. III. Í héraðsdómi er það rakið að ákærði A hafi stundað sígilt myndlistarnám í Danmörku 19821987 og hafið störf hjá Gallerí Borg sama ár og hann lauk námi. Árið eftir hafi hann byrjað að fara út til Danmerkur á vegum gallerísins í því skyni að kaupa þar myndverk eftir íslenska listamenn. Hann hafi keypt fimmtung í fyrirtækinu 1990 eða 1991 og í janúar 1993 hafi hann og kona hans keypt fyrirtækið allt og rekið það undir nafninu Gallerí BorgUppboðshús ehf. Ákærði hefur skýrt frá því að um þúsund verk hafi verið seld á vegum fyrirtækisins árlega og stundum fleiri. Rekstrinum hafi verið sjálfhætt eftir að kviknaði í starfsstöð fyrirtækisins 20. febrúar 1999. Fyrirtækið var úrskurðað gjaldþrota 15. nóvember 2000. Heldur ákærði því fram að við brunann hafi fjöldi gagna Gallerís Borgar farið forgörðum og skýri það og flutningar fyrirtækisins að hann geti ekki nú framvísað gögnum um viðskipti þess. Ákærði A skýrði svo frá fyrir dómi að þegar hann fór til Danmerkur á vegum Gallerís Borgar til listaverkakaupa hafi hann áður auglýst í stærstu þarlendum dagblöðum eftir verkum 10-15 nafngreindra íslenskra listamanna og að hann yrði á ákveðnu hóteli á uppgefnum tíma. Hann hélt því fram að hefði hann ætlað sér að falsa málverk eftir einhvern þessara höfunda myndi hann treysta sér til þess, að minnsta kosti tæknilega, svo ekki yrði uppgötvað, því hann hefði lært þessar aðferðir á listaskólanum í Danmörku. Ákærði A vildi ekki viðurkenna að hann og ákærði B hafi verið samstarfsmenn og taldi að í raun hafi þeir í mörg ár verið keppinautar. Hann kvaðst hins vegar hafa selt mikið af málverkum sem ákærði B kom með til sölu til Gallerís Borgar. Hann viðurkenndi þó að ákærði B hefði bæði keypt og selt verk í nafni Gallerís Borgar eða hans sjálfs en hélt því fram að það hefði langoftast verið að sér forspurðum. Hann hafi margoft fengið senda reikninga frá Danmörku yfir varning sem ákærði B hafi verið að kaupa og hafi honum skilist að þetta gerði hann til að losna við virðisaukaskatt af vörum sem hann keypti á uppboðum í Danmörku. Fyrir lögreglu við yfirheyrslu í desember 2002 hélt ákærði A því fram að hann myndi ekki tildrög að sölu flestra þeirra myndverka, sem í málinu greinir, því svo langt væri liðið frá því salan hefði farið fram og gögnin glötuð. Fyrir dómi hafði hann uppi sömu viðbárur. Hann sagði hins vegar að myndir sem komið var með til sölu hefðu verið skráðar á sérstakt skráningarblað þar sem eigandi myndar var tilgreindur eða sá sem kom með myndina. Skráning eigendasögu hafi ekki farið fram á það blað að öðru leyti. Þær hefðu verið skrifaðar niður en ekki hengdar upp. Skráningarblöðin hafi verið varðveitt eftir uppboðið en eigendasögurnar ekki. Er þetta staðfest af Úlfari Þormóðssyni sem var framkvæmdarstjóri Gallerís Borgar næst á undan ákærða A eða fram til áramóta 1992/1993. Fyrir héraðsdómi greindi ákærði B frá því að hann hafi lokið sveinsprófi í húsamálun frá iðnskóla hér á landi og meistaraprófi í þeirri iðngrein í Danmörku. Hann hafi auk þess stundað nám hjá dönskum manni, Kai Fessel að nafni í „hálfgerðri forvörslu á húsum“. Hann kvaðst hafa stundað það að kaupa fasteignir á nauðungaruppboðum eða af lánastofnunum, gera þær upp og leigja út eða selja. Þá hafi hann verið með ferðaskrifstofu í Kaupmannahöfn. Hann sagðist hafa sótt fjölmarga fyrirlestra hjá listfræðingum og kannað slóðir þekktra málara. Hann hafi stundað það að kaupa og selja myndir og hafi þannig selt um 70 myndir hjá Gallerí Borg. Hann kvaðst sjálfur hafa þrifið allar myndirnar og gert við smávægilegar skemmdir þegar þörf krafði. Hann hafi hins vegar fengið aðra til að gera við stærri skemmdir. Hann kvaðst einnig hafa gert við myndir fyrir aðra. Hann sagðist aldrei hafa málað sjálfur enda hafi hann enga menntun á því sviði. Um samband sitt við ákærða A sagði hann að þeir hafi staðið sig að því að bjóða hvor á móti öðrum á dönskum uppboðum. Jafnvel þegar engir aðrir voru að bjóða í verkin hafi þeir verið að keyra upp verðið hvor fyrir öðrum. Þeir hafi því gert með sér samkomulag um að vera ekki endilega að þessu heldur skipta verkunum á milli sín og fá þau þannig miklu ódýrari. Hann taldi hins vegar ekki að þeir hefðu verið í raunverulegri samvinnu. Hann hefði ekki átt öðru vísi samskipti við ákærða A en ýmsa aðra, til dæmis Peter Christmas Möller hjá Kunsthallen. Þegar málið hefði komið upp og íslenska rannsóknarlögreglan fór að hafa samband við viðskiptaaðila hans í Danmörku hafi rekstri hans þar verið sjálfhætt, til dæmis hafi banki sinn lokað fyrir viðskipti við sig eftir að lögreglan leitaði upplýsinga um viðskiptin hjá bankanum. IV. Í dómi Hæstaréttar 4. nóvember 1999, sem áður er til vitnað, var talið sannað að þrjú verk sem ákærði A keypti á uppboðum hjá danska uppboðsfyrirtækinu Bruun Rasmussen, og öll voru verk danska málarans Wilhelm Wils og auðkennd honum, voru seld hjá Gallerí Borg árituð nafni íslenska málarans Jóns Stefánssonar. Var talið sannað að áritun Wils hefði verið slípuð niður með sandpappír og hulin málningu og verkið merkt á ný. Sýndu rannsóknir að málningin á árituninni og undir henni innhéldu alkýðbundin efni sem var yngri gerðar en svo að Jón Stefánsson hefði haft tök á að nota það. Báru kaupendur verkanna allir að það hefði verið ákvörðunarástæða kaupanna að þau voru talin eftir íslenska málarann. Fyrir Hæstarétti var því ekki haldið fram af hálfu ákæruvaldsins að ákærði A hefði breytt auðkenni verkanna, en talið var að honum hefði ekki getað dulist að myndverkin voru seld með rangri höfundarmerkingu og hafi hann með sölu þeirra notfært sér villu kaupendanna og þannig haft fé af þeim. Héraðsdómur mat framburð hans í því máli á tildrögum sölunnar ótrúverðan. Viktor Smári Sæmundsson forvörður hefur lýst því í skýrslu þeirri sem hann tók saman fyrir lögregluna um þær tækni- og vísindarannsóknir sem framkvæmdar voru og í framburði sínum fyrir héraðsdómi að aðferðin við breytta höfundarmerkingu flestra þeirra myndverka sem málið fjallar um minni mjög á eða sé í raun sú sama og við verkin þrjú í hæstaréttardóminum 4. nóvember 1999, en þau voru til sölu hjá galleríinu á svipuðum tíma. Verður með vísun til dómsins á því byggt að ákærða A hafi, þegar öll myndverk málsins voru seld, verið kunn þessi aðferð við breytingu á áritun verka í auðgunarskyni. Í héraðsdómi er á það bent að hann hafi haft mikinn fjölda myndverka til sölu og ljóst sé að uppruni flestra þeirra hafi verið óumdeildur. Það breytir því þó ekki að sá sem hefur viðskipti með málverk hlýtur að vera meðvitaður um ábyrgð sína á því að uppruni verkanna sé rétt greindur og verður því að kanna verk sérstaklega leiki einhver vafi um upprunann. Á það verður að fallast með héraðsdómi að það sé grundvallaratriði í málinu að staðreyna hvort hvert einstakt myndverk geti talist falsað. Rannsókn málsins hefur hins vegar í litlu sem engu snúist um það hvort ákærðu sjálfir fölsuðu myndirnar og málflutningur ákæruvaldsins fyrir Hæstarétti beindist í raun ekki að sönnunarfærslu um það atriði heldur að því hvort sannað væri að ákærðu hefðu hlotið að gera sér grein fyrir því að svo væri háttað um myndverkin. Því verður að kanna hverjar aðstæður voru að sölu verkanna. Ákærði B hefur viðurkennt að hafa gert eða látið gera að myndverkunum en samt neitað því að hafa átt við áritun þeirra. Hefur ekki verið sýnt fram á að ákærðu hafi sjálfir staðið að fölsunum á verkunum eða áritunum þeirra. Þá verður fallist á það með héraðsdómi að fram sé komið að alþekkt sé að listmálarar máli yfir eldri verk sín vegna þess að þeir séu óánægðir með þau eða af öðrum ástæðum. Þá er það vitað að listmálarar eiga það til að merkja eldri verk sín sem áður hafa verið ómerkt. Hér á eftir verður vikið að hverju ákæruatriði fyrir sig, fyrst að því er varðar ákærða A en síðar ákærða B, og fjallað um hvort þar greindum myndverkum hafi verið breytt í blekkingarskyni og hvort ákærðu séu sekir um skjalafals og fjársvik eins og í ákæru greinir. V. Í ákærulið 1 er ákærða A gefið að sök að láta selja olíumálverk þekkts dansks höfundar sem verk listmálarans Kristínar Jónsdóttur á uppboði Gallerís Borgar í Reykjavík 3. maí 1992. Staðfesta ber það álit héraðsdóms að mynd þessi sé fölsuð. Í ákæru er háttsemi ákærða A talin varða við 3. mgr. 159. gr. og 248. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Ákærði kvaðst ekkert muna eftir þessum viðskiptum þegar hann var fyrst yfirheyrður varðandi þetta myndverk og rannsókn beindist gegn honum sem grunuðum 11. desember 2002. Að framan er því lýst að líta verði á brot varðandi hvert myndverk sem sjálfstætt brot. Fyrningarfrestur fer að 3. tl. 1. mgr. 81. gr., sbr. 3. mgr. sömu greinar almennra hegningarlaga og var því ætlað brot ákærða fyrnt þegar rannsóknin hófst gegn honum. Í ákærulið 4 er ákærður A sakaður um að láta selja olíumálverk óþekkts höfundar sem listaverk Þórarins B. Þorlákssonar í verslun Gallerís Borgar 4. desember 1992. Staðfest er sú niðurstaða héraðsdóms að myndin sé fölsuð. Sama gildir um þennan ákærulið og ákærulið 1, að ætlað brot ákærða var fyrnt þegar rannsókn hófst gegn honum sem sakborningi að því er þetta myndverk varðar. Í ákæruliðum 2, 3, 8 og 12 er ákærða A gefið að sök að láta selja teikningu og þrjú olíumálverk óþekkts listamanns sem verk Þórarins B. Þorlákssonar á uppboðum 4. júní 1992, 3. desember 1992, 2. maí 1993 og 27. mars 1994. Rannsókn hófst á hendur honum sem grunuðum 11. nóvember 1997 og eru því ætluð brot ekki fyrnd. Þórarinn B. Þorláksson var fæddur 1867 og látinn 1924. Í héraðsdómi eru raktar þær rannsóknir sem fram fóru á myndverkunum. Niðurstaða þeirra er sú að rannsóknarmenn telja yfirgnæfandi líkur fyrir því að áritun allra verkanna hafi verið breytt með alkýðbundnum litum og séu verkin ekki eftir Þórarin. Komst héraðsdómur að þeirri niðurstöðu að olíumálverkin væru öll fölsuð en taldi að álit sérfræðinganna varðandi teikninguna samkvæmt ákærulið 2 veitti aðeins vísbendingar um fölsun en væru ekki nægilega sterkar til þess að fölsun teldist sönnuð. Ákærði A sagðist fyrir lögreglu 1997 hafa keypt allar þessar myndir af dönskum héraðsdómara, Torben Möller, sem nú er látinn, en fæddur var 1907. Bróðursonur hans Sören Möller fullyrti fyrir dómi að myndirnar væru ekki frá Torben komnar, svo sem lýst er í héraðsdómi. Kona Sörens staðfesti þetta með honum. Héraðsdómur mat þessa framburði trúverðuga. Persónuskilríki Torbens Möllers hafa verið lögð fram í málinu og passar lýsing ákærða A á Torben illa við mynd í skírteininu. Samkvæmt takmörkuðum bókhaldsgögnum sem fundist hafa frá Gallerí Borg virðist ákæruliður 3 gerður upp við Lilju Klein fyrrum sambúðarkonu ákærða B. Um þetta verður þó ekkert fullyrt þar sem bókhaldsgögnin eru ófullkomin, en ákærði A var, svo sem áður greinir, dæmdur fyrir bókhaldsbrot með dómi Hæstaréttar 4. nóvember 1999. Ákærði lagði fram kvittun sem hann kvaðst hafa fengið frá Torben Möller og kvaðst síðar hafa látið auglýsa eftir honum í dönsku blaði. Tæknideild Kaupmannahafnarlögreglunnar rannsakaði rithönd á kvittuninni og var það niðurstaða hennar að margt gæfi til kynna að um falsaða nafnritun væri að ræða og hún hefði verið gerð eftir fyrirmynd. Héraðsdómur mat skýringar ákærða ekki sennilegar en taldi þó að ekki væri unnt að útiloka að Torben Möller hefði tekið að sér að selja þessar myndir fyrir einhvern annan og framburði ákærða væri því ekki hnekkt. Þegar framangreint er virt, til þess litið að ákærði rekur öll myndverkin til sama upphafs og áritun allra verkanna hefur verið breytt á líkan hátt og gert var í þeim tilvikum sem sönnuð þóttu í dómi Hæstaréttar 4. nóvember 1999, sem áður er rakinn, aðferð sem ákærða var kunn, þykir þegar gögn málsins eru metin í heild fyllilega sannað að ákærði A hafi hlotið að gera sér grein fyrir því að hér var ekki um myndverk Þórarins B. Þorlákssonar að ræða þegar verkin voru seld. Verður hann því sakfelldur samkvæmt ákæru vegna þessara verka. Í ákærulið 5 er ákærða A gefið að sök að hafa látið selja olíumálverk óþekkts höfundar sem verk Þórarins B. Þorlákssonar á uppboði Gallerís Borgar 7. mars 1993. Í héraðsdómi er greint frá rannsóknum, sem fram fóru á verkinu. Niðurstaða kannana Viktors Smára Sæmundssonar forvarðar að fengnum rannsóknum hjá Raunvísindastofnun Háskóla Íslands var að verkinu hafi verið breytt og ný höfundarmerking sett á það með alkýðbundnu litefni. Ætlaður höfundur lést 1924 eða þremur árum áður en farið var að nota alkýðbundið litarefni í nokkra málningu. Merki er um það að áritun neðst í hægra horni myndarinnar hafi verið afmáð, en núverandi áritun er í vinstra horni. Júlíana Gottskálksdóttir listfræðingur hefur gefið það álit, svo sem greinir í héraðsdómi, að verkið geti ekki verið eftir Þórarinn B. Þorláksson. Engar upplýsingar eða gögn er að finna hjá Gallerí Borg um myndina. Í forrannsóknarskýrslu segir að frá 27. september 1987 til 9. mars 1997 hafi verið seld á uppboðum hjá Gallerí Borg sjö málverk eftir sama höfund sem heiti nöfnum eins og Kvöldroði, Sólarlag, Sólsetur og Skútur í sólarlagi. Myndefnið hér er líkt en myndin er kölluð Snæfellsjökull. Ákærði sagðist ekki muna eftir myndinni þegar hann var yfirheyrður hjá lögreglu í desember 2002, enda langt um liðið frá því hún var seld. Hann sagði þó að sér fyndist myndin gæti verið komin frá Danmörku. Þegar honum var bent á að rannsókn sýndi að myndin væri gömul en fjöllin á henni hins vegar nýmáluð svaraði hann „að það hefði bara orðið eldgos.“ Fyrir dómi ítrekaði hann þessa skoðun sína og kvaðst byggja þá skoðun sína á því að Þórarinn B. Þorláksson hefði búið um tíma þar í landi og landslagið væri líkt dönsku landslagi. Héraðsdómur sló því föstu að myndin væri ekki eftir Þórarinn B. Þorláksson, Aðferð við breytingu á myndverkinu svipar til breytinga á myndverkunum, sem voru efni máls í hæstaréttardómi 4. nóvember 1999. Þegar litið er til skýringa ákærða A um landslag myndarinnar og fjallanna í því er ljóst að það hefði átt að gefa honum tilefni til að efast um að hún væri eftir Þórarinn B. Þorláksson og rannsaka hana betur. Það gerði hann ekki. Því þykir fyllilega sannað að ákærði hafi hlotið að gera sér grein fyrir því að myndin væri ekki eftir greindan listmálara og verður hann því sakfelldur í þessum ákærulið. Í ákæruliðum 6 og 15 er ákærða A gefið að sök að hafa selt fölsuð myndverk sem verk Jóhannesar S. Kjarvals á uppboði fyrirtækisins 7. mars 1993 og í galleríinu 9. júní 1994. Jóhannes S. Kjaraval var fæddur 1885 en dáinn 1972. Fyrra verkið er vatnslitamynd en það síðara olíumálverk. Í héraðsdómi er lýst rannsóknum á myndunum. Rannver Hannesson forvörður hefur metið það svo út frá pappírsrannsóknum, tæknilegri vinnslu mynda og litanotkun að yfirgnæfandi líkur séu fyrir því að fyrri myndin sé fölsuð og Peter Bower segir í álitsgerð að verk þetta sé ekki gert á pappír sem sé dæmigerður fyrir listamanninn, svo sem um er getið í héraðsdómi. Þá gaf Kristín Guðnadóttir listfræðingur það álit að myndin bæri ekki augljós höfundareinkenni Kjarvals. Héraðsdómur taldi líkur fyrir því að myndin væri fölsuð en taldi það ósannað. Myndin var á uppboðinu slegin Kjarvalsstöðum. Í héraðsdómi er greint frá rannsóknum sem fram fóru á síðari myndinni og eru í samræmi við rannsóknir annarra olíumálverka. Var það niðurstaða Viktors Smára Sæmundssonar forvarðar að loknum þeim rannsóknum að málverkið sem ber heitið, Litaspjald í landslagi, sé málað yfir gamalt verk, merkt V.N. 1911, sem að öllum líkindum sé verk eftir danska málarann Valdemar Carl Neiindam frá árinu 1911. Það sé málað með alkýðbundinni málningu sem mjög litlar líkur séu á að Kjarval hafi notað þar sem hann hafi málað sínar síðustu myndir sama ár og framleiðsla efnisins til listmálunarlita hafi hafist. Greinileg merki séu um að reynt hafi verið að hylja eða afmá gamlan stimpil á bakhlið verksins sem ef til vill gefi upplýsingar um að eldri sölustaður verksins hafi verið danska galleríið Kunsthallen. Kristín Guðnadóttir gaf samhljóða álit um þetta verk og hið fyrra. Héraðsdómur taldi sterkar líkur fyrir því að verkið væri falsað en taldi það þó ósannað í sakamáli. Ákærði A bar fyrir lögreglu 1997 að hann hefði fengið þessar myndir hjá Pétri heitnum Péturssyni stórkaupmanni, sem bæði hafi keypt og selt margar myndir hjá Gallerí Borg. Sonur Péturs heitins og Guðmundur Axelsson, sem talinn er hafa þekkt vel hvaða myndir Pétur átti, hafa borið á móti þessu en eingöngu Guðmundur hefur komið fyrir dóm. Ákærði A telur sig hafa fundið söluspjöld yfir þessar myndir en ekki hefur hann framvísað þeim. Yfirgnæfandi líkur eru fyrir því að báðar þessar myndir séu ekki höfundarverk Kjarvals samkvæmt framansögðu og því er fyrr greinir í dómi þessum. Í myndverkunum er aðferð við fölsun myndanna um sumt önnur en í tilvikum þeim sem getið er um í hæstaréttardómi 4. nóvember 1999. Fyrri myndin er keypt af Kjarvalsstöðum en samkvæmt gögnum málsins er það almennt álit að þeir er þar starfi beri glöggt skyn á list Kjarvals. Framburður ákærða um tilkomu verkanna á uppboðið er ekki nægjanlega hrakinn og ekki er loku fyrir það skotið að verkið hafi verið á fyrri uppboðum gallerísins. Ekki hefur verið sýnt fram á að ákærði hafi breytt myndunum. Það verður því að teljast nokkrum vafa undirorpið að ákærði hafi þegar þau voru seld hlotið að gera sér grein fyrir því að myndverkin væru líkast til fölsuð. Verður hann því sýknaður af broti vegna þessara ákæruliða. Í ákærulið 25 er ákærða A gefið að sök að hafa látið selja olíumálverk óþekkts höfundar sem verk Jóhannesar S. Kjarvals á uppboði fyrirtækisins 2. apríl 1995. Myndin kallast Frá London. Í héraðsdómi er greint frá rannsóknum sem fram fóru á myndinni. Eru það samskonar rannsóknir og þær er gerðar voru á öðrum olíumálverkum málsins og afstaða er tekin til fyrr í dóminum. Niðurstaða þeirra rannsókna var sú að skimun í útfjólubláu ljósi og smásjárskoðun gáfu til kynna nýlegar breytingar á myndefni og áritun verksins. Niðurstaða bindiefnagreininga gáfu til kynna að alkýðbindiefni væri í yngri áritun og breytingum á myndefni. Kjarval hefði ekki haft tök á að nota alkýð í listmálunarliti. Merki voru um að eldri áletrun hefði verið niðurslípuð og síðan málað yfir hana. Ummerki og vinnubrögð voru þau sömu og við breytingar á myndverkum þeim sem um er getið í hæstaréttardómi 4. nóvember 1999. Í áliti Kristínar Guðnadóttur listfræðings um verkið segir að Kjarval hafi dvalist í London í nokkra mánuði veturinn 19111912. Verk hans frá þeim tíma séu smáar og varfærnislegar vatnslitamyndir og geti þetta verk ekki verið málað af honum á þeim tíma. Engin bókhaldsgögn fundust hjá Gallerí Borg um sölu verksins. Ákærði A var spurður um þessa mynd hjá lögreglu 14. desember 2002 og aftur fyrir dómi við aðalflutning málsins. Þá sagði hann að sig minnti að myndin hefði komið frá ákærða B. Það hefði verið sérstakt að fá mynd eftir Kjarval frá London. Hann viðurkenndi að hann hefði aldrei séð málverk eftir Kjarval frá London. Fyrir dómi sagði hann að það hafi þótt merkilegt á sínum tíma þegar þetta verk kom frá London. Hann gagnrýndi jafnframt listfræðilegt álit Kristínar Guðnadóttur og vitnaði til bókar hennar, Jóhannes S. Kjarval, Mótunarár 1885-1930, um dvöl Kjarvals í London, um að Kjarval hefði notað tímann til að skoða söfn og mála. Taldi hann að við skoðun myndar frá þessum tíma megi sjá nýja litameðferð og ákefð í hinum rauðgullna logandi himni sem beri vitni vaxandi meðvitund um tjáningargildi litarins. Væru þetta áhrif frá enska málaranum Turner. Fyrir dómi margítrekaði hann að myndin hefði vakið mikla athygli. Ákærði B sagði fyrir dómi að í sjálfu sér neitaði hann að myndin hefði verið seld fyrir sig. Það væri hins vegar rétt hjá ákærða A að hann hafi keypt þrjár myndir eftir Kjarval á Portugal Road í London, „allar frá Turnertímanum“ og hafi selt þær í Gallerí Borg. Eitt af þeim hafi verið Hestamennirnir sem sýnst hafi ekta og Kjarvalsstaðir hafi kært en tekið aftur. Hann kvað sig muna eftir annarri mynd aðeins minni en þeirri sem um ræði í þessum ákærulið og með meira rautt í himninum. Það hafi náttúrlega getað verið þessi mynd en hann treysti sér ekki til að staðfesta það. Af þessum framburðum ákærðu er langlíklegast að myndin sé frá ákærða B komin, enda máttu ákærðu vita að ekki þýddi að bjóða upp á mörg olíuverk kennd við Kjarval frá Lundúnatímanum, því af framburði þeirra má ráða að þeir eru vel lesnir í þeim bókum sem út hafa komið um listmálunarár hans. Héraðsdómur taldi hafið yfir allan vafa að myndin væri fölsuð og ber með vísun til framangreindra rannsókna að staðfesta það. Hins vegar segir í dóminum að engin sérstök atvik eða gögn séu í málinu sem bendi sérstaklega til þess að ákærða hafi verið um það kunnugt. Á það er ekki unnt að fallast. Samkvæmt listfræðilegum gögnum málsins er ekki vitað um eina einustu olíumynd eftir Kjarval frá Lundúnatíma hans. Ákærði A mundi vel eftir myndinni og tilstandi í kring um hana og kannaðist við að hafa ekki vitað um olíumálverk eftir Kjarval frá þessum tíma. Að framan er það rakið að leggja verði það til grundvallar í málinu að honum hafi verið vel kunn aðferð við að breyta verkum með þeim hætti sem hér um ræðir og er sams konar og við myndverk þau sem fjallað er um í hæstaréttardómi 4. nóvember 1999. Einföld skoðun hefði leitt í ljós breytingar á verkinu og árituninni en fullt tilefni var til hennar þegar allt í einu birtust þrjú verk sem haldið var fram að væri frá greindu tímabili. Það að engin skoðun fór fram á verkinu og þekking hans á breytingaraðferðinni bendir eindregið til þess að hann hafi hlotið að vita þegar myndin var seld að því hefði verið breytt. Verður hann því sakfelldur samkvæmt ákæru fyrir þetta verk. Í ákæruliðum 29 og 38 er ákærði A sakaður um að hafa látið selja yfirmáluð olíumálverk óþekkts höfundar sem verk Jóhannesar S. Kjarvals á uppboði Gallerís Borgar 21. apríl 1996 fyrra verkið og selt í galleríinu það síðara 1994 eða 1995. Í héraðsdómi er skýrt frá rannsóknum á verkunum. Eru rannsóknaraðferðirnar þær sömu og þar er lýst. Var talið að þau væru bæði í heild máluð yfir eldri olíuverk með alkýðbundnum litarefnum. Sama er að segja um áritanir verkanna. Yfirborð yngri málningarlaga var hreint og sýndi ekki merki öldrunar. Ummerki voru um slípun svæðis í kringum áritanir beggja verkanna og báru aðferðirnar sömu merki og fjöldi annarra rannsóknartilvika. Það var niðurstaða rannsóknarmanna og listfræðings, sem rakin er í héraðsdómi, að hvorugt verkið væri eftir Kjarval. Héraðsdómur taldi verkin fölsuð með tilvísun til þessa og ber að staðfesta þá niðurstöðu. Ákærði A sagðist hafa keypt fyrri myndina í Danmörku og hafi komið á heimili þar þeirra erinda en kvaðst ekkert muna frekar um þetta. Síðara verkið taldi hann að ákærði B hefði komið með í sölu. Ákærði B sagði fyrir dómi að það væri misskilningur ákærða A. Hann hefði aldrei átt myndina. Héraðsdómur taldi að ekkert hefði verið fært fram í málinu sem sanni það að ákærða hefði verið kunnugt um að myndirnar væru falsaðar. Aðferðin við breytingu verkanna er um sumt önnur en í þeim tilvikum sem dæmt var um í Hæstarétti 4. nóvember 1999. Samkvæmt 45. gr. laga nr. 19/1991 verður að telja að ákæruvaldinu hafi ekki tekist að sanna sekt ákærða samkvæmt þessum ákæruliðum. Í ákærulið 7 er ákærða A gefið að sök að hafa látið selja olíumálverk óþekkts höfundar sem verk Nínu Tryggvadóttur á uppboði fyrirtækisins 2. maí 1993. Nína var fædd 1913 en dáin 1968. Í héraðsdómi er greint frá rannsóknum sem fram fóru á myndinni og eru rannsóknaraðferðirnar þær sömu og við önnur olíuverk málsins. Viktor Smári Sæmundsson forvörður segir myndina málaða á masónítplötu og beri skemmdir á jaðri hennar þess merki að hún hafi verið skorin eftir að myndin var máluð. Ummerki séu á myndinni um að upprunaleg höfundarmerking hafi verið skröpuð af verkinu, síðan hafi svæðið verið yfirmálað og ný áritun gerð með alkýðbundnum litarefnum. Áritunin hafi verið gerð yfir sprungur í verkinu og sé því tilkomin löngu eftir að það var málað. Ætlaður höfundur hafi málað sín síðustu verk áður en fyrstu alkýðefnin til listmálunar komu á markað. Hrafnhildur Schram listfræðingur segir verkið geta verið handbragð hvaða málara sem er sem hlotið hafi undurstöðumenntun í málun. Þess vegna geti verið um að ræða verk sem Nína Tryggvadóttir hafi unnið um það leyti sem hún hélt til náms í Kaupmannahöfn eða á námsárum þar. Dóttir listakonunnar kom fyrir dóm og er framburður hennar rakinn í héraðsdómi. Sagði hún móður sína ekki hafa málað á masónít fyrr en síðar á listferlinum. Héraðsdómur telur með tilvísun til framanritaðs nægar sönnur fram komnar um að mynd þessi sé fölsuð og er fallist á það. Ákærði segist ekki muna eftir myndinni og telur héraðsdómur það í sjálfu sér ekki ótrúlegt. Ákærði taldi fyrir dóminum þetta vera æskuverk listakonunnar þegar hún hafi verið við nám og væri hún seld í góðri trú. Héraðsdómur komst að þeirri niðurstöðu að engin gögn eða atvik bentu til þess að ákærði hafi vitað eða hlotið að vita að myndin væri fölsuð þegar hún var seld. Fram þykir komið að myndin hafi verið seld sem æskuverk listakonunnar og listfræðingurinn verður ekki öðruvísi skilinn en að verkið hafi í sjálfu sér samkvæmt myndmálinu geta staðist. Verður því þótt aðferðin við breytingu verksins sé út af fyrir sig eins og í þeim tilvikum sem um getur í Hæstaréttardómi frá 4. nóvember 1999, að telja ósannað að ákærði hafi hlotið að vita um breytingu myndarinnar. Í ákæruliðum 20 og 27 er ákærði sakaður um samskonar verknaði og í ákærulið 7 á uppboðum 2. febrúar 1995 og 10. mars 1996. Verkin eru bæði seld sem æskuverk listakonunnar. Sömu rannsóknir fóru fram á þessum verkum og öðrum olíumálverkum sem í málinu greinir. Stærsti hluti fyrri myndarinnar reyndist vera málaður olíulitum en höfundarmerkingin og hluti myndflatarins málaður alkýðblönduðum litum. Síðari myndin var öll yfirmáluð alkýðblönduðum litum en rannsókn á röndum hennar virtist gefa til kynna að hún væri máluð yfir eldri mynd. Hrafnhildur Schram listfræðingur gaf það álit að hvorug myndin stæðist samjöfnuð við myndir Nínu Tryggvadóttur. Ákærði A telur sig hafa skoðað þessar myndir hjá tveimur konum einhvers staðar á Austurbrú í Kaupmannahöfn og hafi ákærði B verið með honum. Telur hann sig hafa að minnsta kosti selt síðari myndina fyrir ákærða B. Ákærði B telur sig muna eftir þessu ferðalagi á Austurbrú en engar myndir hafi verið keyptar í það sinn. Það hafi hins vegar komið fyrir í nokkur skipti þegar þeir A höfðu báðir auglýst eftir myndum að hann hafi fengið ákærða A til að skoða með sér jafnvel heilu dánarbúin með 20 íslenskum myndum eða fleiri. Í þetta sinn hafi það verið öfugt og ákærði A hafi fengið sig með sér. Héraðsdómur telur ósannað að fyrri myndin sé fölsuð þar sem ekki sé sýnt fram á að önnur áritun sé á eldri hluta myndarinnar. Hins vegar sé hafið yfir vafa að sú síðari sé það. Samkvæmt því sem segir í I. kafla atkvæðisins um rannsóknaraðferðir sérfræðinganna og það sem sýnt hefur verið fram á um framleiðslusögu alkýðs verður að telja það fullsannað að myndunum báðum hafi verið breytt og sé áritun beggja myndanna með því móti að listakonan hafi ekki getað merkt myndirnar. Fyrri myndin var keypt af Aðalsteini Ingólfssyni listfræðingi fyrir dóttur listakonunnar. Þar sem ekki er sýnt fram á það í málinu að ákærðu hafi breytt þessum myndum og ljóst að listfræðingur, sem telja verður gjörkunnugan verkum listakonunnar, gat villst á þeim verður ekki talið nægjanlega fram komið að ákærði A hafi hlotið að vita að myndunum hafði verið breytt áður en þær voru seldar og væru ekki eftir Nínu Tryggvadóttur. Í ákærulið 31 er ákærða A ennfremur gefið að sök að hafa látið selja yfirmálað olíumálverk óþekkts höfundar sem verk Nínu Tryggvadóttur á uppboði Gallerís Borgar 6. nóvember 1994. Í héraðsdómi er getið um rannsóknir sérfræðinga á verkunum og eru aðferðir þeirra þær sömu og þar er lýst. Niðurstaða rannsóknanna var sú að verkið væri heilmálað með alkýðbundnum litum og fernis yfir eldra verk. Eldra verkið beri merki slípunar með sandpappír. Sömu aðferðum sé hér beitt og við önnur yfirmáluð verk sem ákært sé út af. Engin öldrunarmerki sjáist á efra lagi málningarinnar. Flúorljómun verksins gefi til kynna nýlegan lit eða litarefni með alkýðinnihaldi. Blindrammi og léreft beri með sér að vera eldri en frá upphafi sjöunda áratugarins. Viktor Smári Sæmundsson forvörður taldi að Nína Tryggvadóttir hefði ekki getað verið höfundur verksins. Hrafnhildur Schram listfræðingur hefur gefið það álit að myndbygging svipi til verka listakonunnar frá árunum 1957-1967 en ýmis höfundareinkenni hennar séu ekki á þessu verki og það standist engan veginn listrænan samanburð við önnur abstrakt verk hennar. Aðalsteinn Ingólfsson listfræðingur keypti verkið á uppboði fyrir dóttur listakonunnar. Engin gögn fundust um söluna hjá galleríinu. Ákærði A segist hafa selt verkið fyrir ákærða B og spurði hvort þetta gæti ekki verið slök mynd eftir listakonuna. Ákærði B vildi fyrir dómi benda á að myndin væri stórskemmd og væri hún allt öðru vísi en þegar hún var seld. Hann hafi átt nokkur lík verk í Kaupmannahöfn eftir listakonuna og hann treysti sér ekki til að segja til um hvort hann hefði átt þessa mynd, eins og hún liti út. Nánar aðspurður neitaði hann að hafa átt myndina. Héraðsdómur taldi sterkar líkur á því að myndin væri fölsuð en ekki væri þó óhætt að telja það sannað. Á sama hátt og við myndir samkvæmt ákæruliðum 20 og 27 verður að telja fullsannað að verk þetta sé ekki eftir Nínu Tryggvadóttur. Hins vegar þegar litið er til framburðar listfræðingsins um myndbyggingu verksins og þess að annar listfræðingur keypti verkið, en telja verður hann gjörkunnugan verkum listakonunnar, verður ekki talið sannað að ákærði A hafi hlotið að vita um fölsun verksins. Í ákæruliðum 9, 18, 24, 26 og 32 er ákærða A gefið að sök að hafa látið selja olíumálverk óþekkts höfundar sem listaverk Jóns Stefánssonar á uppboðum Gallerís Borgar 2. maí 1993, 6. nóvember 1994, 5. mars 1996, 4. maí 1995 og í versluninni 5. janúar 1999. Jón Stefánsson fæddist 1881 og lést 1962. Rannsóknum á verkunum er ítarlega lýst í héraðsdómi. Aðferðin við rannsókn allra verkanna er sú sama og eins og áður er lýst varðandi önnur þau olíuverk sem ákæra varðar. Myndefni allra verkanna eru uppstillingar. Niðurstaða rannsókna á öllum verkunum er að áritun sé gerð með alkýðbundnu litarefni en málverkið sé málað með olíulitum. Framleiðsla á listmálunarefni með alkýði hafi ekki verið hafin þegar listmálarinn lést. Merki séu um það á öllum verkunum að átt hafi verið við málningarlag þeirra í kring um eldri áritun. Álit listfræðings og vitna er að engin myndanna geti verið eftir Jón Stefánsson. Ákærði A hefur hafnað áliti listfræðings og bent á að samkvæmt heimildum hafi Jón Stefánsson ekki viljað sýna þau verk sem hann málaði fyrstu 15 ár listmálaraferils síns. Engin gögn fundust hjá Gallerí Borg varðandi þessar myndir og ákærði kveðst ekkert muna eftir viðskiptunum nema samkvæmt ákærulið 32. Þá mynd segir hann keypta í Kaupmannahöfn af gömlum hjónum samkvæmt auglýsingu. Hann fór með myndina til Viktors Smára Sæmundssonar forvarðar og bað hann um að hreinsa hana. Viktor Smári segir að myndin hafi verið yfirmáluð á sérkennilegan hátt að hluta og hafi þeir ákærði komið sér saman um að fjarlægja þann hluta. Þegar málið kom upp hafi hann skilað verkinu og látið fylgja bréf þar sem hann lét af því vita að áritunin væri grunsamleg. Ákærði A kvaðst fyrir dómi ekki muna eftir bréfinu en vefengdi þó ekki að hann hefði fengið það. Eftir þetta seldi ákærði myndverkið. Hafði hann þá þegar verið yfirheyrður af lögreglu vegna að annarra mynda, sem hann hafði selt eftir sama höfund. Héraðsdómur taldi fullsannað að áritun myndverka samkvæmt þessum ákæruliðum hefði öllum verið breytt. Verður á það fallist með vísun til niðurstöðu rannsóknanna. Ákærði A var í héraði einungis talinn sannur að sök samkvæmt ákærulið 32. Aðferðin við breytingu áritunar verkanna er öll sú sama og áþekk því eða eins og við myndirnar í Hæstaréttardómi 4. nóvember 1999, sem áður er frá skýrt. Þær myndir voru einnig sagðar eftir Jón Stefánsson. Þegar litið er til þess sem segir í héraðsdómi um breytingu myndanna, atriða þeirra sem rakin eru hér að framan um aðferðina við breytingu á áritun þeirra, sem er sú sama í öllum tilvikum og fram kom og sannað þótti í framangreindum hæstaréttardómi, þykir ekki varhugavert að telja fullsannað að ákærði A hafi hlotið að vita að áritanir myndverka samkvæmt þessum ákæruliðum hafði öllum verið breytt þegar þær voru seldar og að verkin væru ekki eftir Jón Stefánsson listmálara. Í ákærulið 10 er ákærða A gefið að sök að láta selja olíumálverk óþekkts höfundar sem verk Guðmundar Thorsteinssonar (Muggs) á uppboði Gallerís Borgar 31. október 1993. Muggur var fæddur 1891 og dáinn 1924. Sömu rannsóknir fóru fram á þessu verki og öðrum olíumálverkum málsins og var sömu aðferðum beitt. Ítarlega er frá þeim skýrt í héraðsdómi. Niðurstaða þeirra er að nafnskriftin virðist nýleg og máluð yfir örfínar sprungur með málningu sem að mestu leyti sé olía. Málningin sé örþunn og í henni hafi fundist trjákvoða sem talin var feneysk terpentína og alkýð. Merkingar á blindramma hafi líklega sumar verið fjarlægðar en aðrar yfirmálaðar. Í gegnum málninguna mátti greina áletrunina, BACHS, Kunsthandel, Gl. Strand 36, Köbenhavn. Samsetning blindrammans var upprunaleg og af þeirri gerð sem kom fram um og eftir 1930. Ummerki voru um slípun við áritun verksins og afmáða eldri merkingu undir og neðan við þá sýnilegu. Var það mat Viktors Smára Sæmundssonar forvarðar eftir þessar rannsóknir að myndin gæti ekki verið eftir Mugg. Verkið er merkt stöfunum GTh. Haraldur Árnason lögreglufulltrúi og rithandarsérfræðingur rannsakaði höfundarmerkinguna og bar hana saman við tólf óumdeild verk. Var niðurstað hans sú að skriftarlegt misræmi væri á milli áritunar myndarinnar og ósviknu verkanna. Formið á G-inu væri ekki að finna í ósviknu myndunum. Hann hafði þó þann almenna fyrirvara á niðurstöðu sinni að rannsóknargögnin væru af skornum skammti. Þá var það niðurstaða hans að VSC skimun gæfi ekki vísbendingar um eldri merkingu verksins. Kristín Guðnadóttir gaf listfræðilegt álit á verkinu og taldi að engin augljós höfundareinkenni tengdu verkið við Mugg. Engin gögn fundust hjá Gallerí Borg yfir sölu myndarinnar og ákærði A kvaðst ekki muna eftir myndinni og sagðist ekki skilja hvað mönnum þætti að henni. Héraðsdómur taldi það í sjálfu sér ekki ótrúlegt að A myndi ekki eftir myndinni. Héraðsdómur komst að þeirri niðurstöðu á grundvelli framangreindra rannsókna að myndin væri ekki eftir Mugg. Er fallist á þá niðurstöðu. Engin gögn hafa verið færð fram um það að ákærði A hafi breytt áritun myndarinnar. Hins vegar er G í áritun myndarinnar allt annað en á þeim tólf verkum sem rithandarsérfræðingurinn hafði til samanburðar. Olíumálverk eftir Mugg eru fremur sjaldgæf. Að framan er það rakið að ákærða A var kunnug sú aðferð sem viðhöfð var til að breyta verkinu. Einföld skoðun á myndinni hefði átt að leiða í ljós að þörf var á ítarlegri könnun á aldri myndarinnar og blindrammans. Hefði þá komið í ljós að myndin var máluð eftir 1930 og gat ekki verið eftir Mugg. Það að ekki er upplýst um slíka könnun bendir svo eindregið til að ákærða A hafi verið um þetta fullkunnugt að telja verður sannað að hann hafi hlotið að vita að myndin var ekki eftir Mugg þegar hún var seld. Í ákærulið 11 er ákærði A sakaður um að hafa látið selja yfirmálað olíumálverk óþekkts höfundar sem verk Júlíönu Sveinsdóttur á uppboði Gallerís Borgar 27. mars 1994. Júlíana Sveinsdóttir var fædd 1889 og lést 1966. Í héraðsdómi er skýrt frá rannsóknum sem gerðar voru á myndverkinu og aðferðunum við þær. Sömu aðferðum var beitt við þær rannsóknir sem á öðrum olíuverkum málsins. Í samantekt Viktors Smára Sæmundssonar forvarðar um þær er komist að þeirri niðurstöðu að málverkið sé nánast heilmálað og áritað með alkýðbundinni málningu yfir eldra olíumálverk. Greindur höfundur hafi ekki haft tök á nota slíka málningu. Yfirborð efsta málningarlags sé mjög hreint og beri engin merki öldrunar. Afmáð áletrun sé á bakhlið blindramma og merki eftir afmáðan límmiða. Léreftið sé nýlegt og beri ekki með sér fjögurra áratuga öldrunar. Ummerki og aðferð við gerð verksins séu þau sömu og komið hafi fram í fjölda annarra rannsóknartilvika. Í héraðsdómi er rakið álit Hrafnhildar Schram listfræðings á myndinni. Segir hún að myndefnið sverji sig í ætt við þau verk sem Júlíana Sveinsdóttir málaði í Vestmannaeyjum 1946-1965. Málað sé yfir eldri mynd en það sé óþekkt hjá listakonunni frá þessum tíma. Niðurstaða listfræðingsins er að fyrirmynd að verkinu sé sótt til málverks listamannsins, Löngunef frá árinu 1949, þótt það sé nefnt Heimaklettur og sé eftirgerð þess. Verkið var keypt af bróðursyni listakonunnar sem gjörþekkir verk hennar. Ákærði A sagðist ekki muna eftir þessum viðskiptum en ráma í að hafa keypt verkið í Danmörku eins og fjölda annarra mynda eftir Júlíönu, en listakonan hafi málað sömu fyrirmyndirnar oft. Héraðsdómur taldi að líkur væri fyrir því að myndin væri ekki eftir listakonuna en óræk sönnun væri ekki fyrir því. Með vísun til framanskráðs verður að telja að full sönnun sé fyrir því að myndverkið sé eftirgerð. Hins vegar hafa ekki verið færð fram gögn um að ákærði hafi falsað verkið eða keypt það með þeim hætti að hann hafi mátt átta sig á að það væri falsað. Aðferðin við fölsunina er önnur en við breytingu þeirra verka sem talið er fullsannað að ákærði þekkti. Verður ekki talið nægjanlega fram komið að hann hafi hlotið að gera sér grein fyrir að verkið var eftirgerð eða hafi átt að telja það tortryggilegt. Í ákæruliðum 19 og 28 er ákærða A gefið að sök, sem í ákærulið 11, að hafa látið selja yfirmáluð verk óþekktra höfunda sem verk Júlíönu Sveinsdóttur, fyrra verkið í verslun Gallerís Borgar 16. febrúar 1995 en það síðara á uppboði 21. apríl 1996. Í héraðsdómi er sagt frá rannsóknum sem fram fóru á verkunum og aðferðir við þær tíundaðar. Auk rannsókna Viktors Smára Sæmundssonar og við Raunvísindastofnun Háskóla Íslands var síðara verkið sent til Danmerkur og rannsakað þar í Þjóðminjasafninu. Áður hefur verið skýrt frá framburði forstöðumanns safnsins um þá rannsókn. Hrafnhildur Schram listfræðingur gaf álit um bæði verkin og segir þau ekki bera höfundarmerki listakonunnar og taldi myndirnar vera samsuðu myndefna fleiri verka hennar. Ákærði A kvaðst muna eftir fyrra verkinu en ekki tildrög að sölu þess og taldi héraðsdómur það ekki ótrúlegt út af fyrir sig. Ákærði kvaðst hafa keypt síðari myndina hjá Erik Goldschmidt lögmanni í Kaupmannahöfn, sem nú er látinn, en hann mun hafa verið tengdur Íslandi og átti íslenskar myndir. Systursonur lögmannsins kannaðist ekki við að hafa séð myndina á heimili lögmannsins og staðfesti kona systursonarins það. Kaupandi myndarinnar sagði fyrir dómi að fljótlega eftir að hann fékk myndina í hendur hafi komið í ljós að á henni voru gallar og hann hafi grunað að ekki væri allt í lagi með hana. Hann hafi farið með myndina til Ólafs Inga Jónssonar forvarðar og í ljós hafi komið að hún var yfirmáluð. Hann hafi rætt við ákærða sem hafi viljað láta Viktor Smára Sæmundsson forvörð líta á myndina. Niðurstaðan hafi orðið sú að Gallerí Borg endurgreiddi myndina 6-7 mánuðum eftir að hún var keypt. Kaup þessarar myndar hafi valdið sér miklum vonbrigðum og fyrirhöfn. Í gögnum málsins er afrit af reikningi frá 30. janúar 1991 sem sagður er vera frá Erik Goldschmidt vegna sölu krítarmyndar eftir Júlíönu Sveinsdóttur. Reikningurinn ber það með sér að hafa verið símsendur frá ferðaskrifstofu ákærða B í Kaupmannahöfn 28. október 1997 og lagður fram í málinu af ákærða A. Reikningurinn er gerður á ómerkt eyðublað með handrituðum haus. Ákærði B kvaðst í lögregluyfirheyrslu í Kaupmannahöfn 10. desember 1997 hafa keypt mynd af lögmanninum og þegar ákærði Aur hafi vegna rannsóknar málsins verið að reyna að hafa upp á honum hafi hann sent honum nótuna til þess að hann hefði upplýsingar um lögmanninn. Systursonur lögmannsins kvað dagsetninguna á reikningum og undirskriftina geta verið frá lögmanninum komna en annað ekki. Nafn lögmannsins væri rangt skrifað í haus kvittunarinnar. Héraðsdómur taldi með tilvísun til rannsókna á myndverkunum að þau væru hvorugt eftir Júlíönu Sveinsdóttur. Dómurinn taldi ósannað að ákærði A hefði hlotið að vita að fyrri myndin væri stæling. Hins vegar segir í dóminum um síðari myndina að enda þótt ekki sé unnt að útiloka að Erik Goldschmidt hafi selt frá sér myndir sé þess að gæta að kvittunin sem ákærði A hafi fengið frá meðákærða beri það með sér að annar en lögmaðurinn hafi ritað hausinn. Útilokað sé að lögmaður hafi látið ákærða B rita haus á kvittunina. Hafnaði dómurinn því að kvittunin stafaði frá lögmanninum og sló því föstu að ákærði A hafi látið útbúa hana fyrir sig í blekkingarskyni. Það hafi verið hreint yfirvarp að hann lét myndina í rannsókn til Viktors Smára Sæmundssonar forvarðar enda hafi myndin þá verið komin úr eigu hans og búið að kvarta yfir henni. Var talið fullsannað að hann hafi hlotið að vita að myndin væri fölsuð þegar hann seldi hana og var hann talinn sekur um brot samkvæmt þessum ákærulið. Fallast ber á það með héraðsdómi með vísun til framangreindra rannsókna að myndverkin séu ekki eftir Júlíönu Sveinsdóttur. Þá ber að fallast á það með héraðsdómi að ekki sé nægjanlega sannað að ákærði hafi hlotið að vita að fyrra málverkið væri ekki eftir listakonuna. Héraðsdómur hefur metið frásögn ákærðu um tilurð kvittunar frá lögmanninum Erik Goldschmidt ótrúverðuga. Grunsemdir vöknuðu strax hjá kaupandanum eftir að hann hafði fengið myndina í hendur um að hún væri ekki ósvikin og telur myndina hafa borið með sér að hún væri gölluð. Er hann þó ekki sérfræðingur um myndlist eða sölu myndlistar svo sem telja verður ákærða A. Hefði ákærði því engu að síður átt að átta sig á að verkið var ekki í lagi og skoðað það nánar eða látið skoða það. Þar sem ljóst er að það lét hann fyrirfarast verður að staðfesta héraðsdóm með vísun til raka hans að öðru leyti um sakfellingu ákærða vegna þessa verks. Í ákærulið 13 er ákærði A sakaður um að hafa látið selja olíumálverk óþekkts höfundar sem listaverk Þorvalds Skúlasonar á uppboði Gallerís Borgar 27. mars 1994. Þorvaldur Skúlason var fæddur 1906 og dáinn 1984. Í héraðsdómi er rannsóknum á verkinu lýst og eru rannsóknaraðferðirnar þær sömu og við önnur olíumálverk málsins. Niðurstöður rannsóknanna voru þær að um væri að ræða gamalt verk en áritun og grænmálað svæði umhverfis hana væri mun yngra en verkið sjálft. Upprunaleg höfundarmerking sé, Poul S. 37., hún sé máð og yfir hana málað, en hluti hennar notaður í nýja höfundarmerkingu. Þessi greining var staðfest af Hersteini Brynjólfssyni forverði af gefnu tilefni frá ákærða, eins og sagt er frá í héraðsdómi. Þorvaldur Skúlason gat einkum á síðari hluta listaferils síns notað alkýðbundna listmálunarliti samkvæmt framansögðu en ekki 1937. Niðurstaða Kristínar Guðnadóttur listfræðings var sú að ekki væri unnt að greina nein höfundareinkenni Þorvalds Skúlasonar á verkinu og skeri það sig verulega frá verkum listamannsins á fjórða áratugnum. Með tilvísun til þessa sló héraðsdómur því föstu að myndin væri ekki eftir Þorvald. Engin bókhaldsgögn fundust hjá Gallerí Borg varðandi myndina. Ákærði kvaðst ekki muna eftir henni en giskaði á að hann hefði keypt hana hjá Gallery Profilen í Árósum, en ekkja listamannsins og dóttir hefðu selt um 100 myndir hjá því galleríi. Þessi frásögn hans er öll óstaðfest. Myndin ber engin höfundareinkenni Þorvaldar Skúlasonar. Einföld könnun hefði leitt í ljós að átt hafði verið við höfundarmerkingu verksins. Í dómi Hæstaréttar 4. nóvember 1999 var ákærði A fundinn sekur um að hafa selt myndverk þar sem sömu aðferðum var beitt og við þessa mynd til þess að villa um fyrir kaupendum. Fram er þannig komið að honum var aðferðin kunn. Verður að telja nægjanlega fram komið að honum hafi hlotið að vera kunnugt þegar verkið var selt að verkið stafaði ekki frá Þorvaldi Skúlasyni. Í ákæruliðum 14 og 22 er ákærða A gefið að sök að hafa látið selja olíumálverk óþekkts höfundar sem listaverk Ásgríms Jónssonar á uppboði 15. maí 1994 það fyrra en það síðara 2. apríl 1995. Ásgrímur Jónsson var fæddur 1876 og látinn 1958. Í héraðsdómi er greint frá rannsókn og rannsóknaraðferðum á olíuverkunum. Niðurstaða rannsóknanna var sú að áritun myndanna væri ekki í samræmi við óvéfengdar áritanir greinds höfundar. Nafnskriftin væri skyggð, yfirmáluð með alkýðbundu litarefni sem ætlaður höfundur hafði ekki tök á að nota. (1101 -)Ummerki væru um að miði og áletrun á bakhlið blindramma hafi verið afmáð á fyrri myndinni. Var talið að afar ólíklegt væri að Ásgrímur Jónsson hefði merkt myndirnar. Júlíana Gottskálksdóttir sagði í áliti sínu að vinnubrögð við myndirnar stæðust ekki samanburð við myndir listamannsins. Héraðsdómur taldi sannað að myndirnar væru ekki eftir Ásgrím Jónsson. Ákærði A sagðist hafa selt fyrri myndina fyrir ákærða B, en hann kannaðist ekki við það en taldi sig hafa átt svipaða mynd. Hins vegar kvaðst ákærði A ekki muna eftir viðskiptum með seinni myndina. Báðar myndirnar eru málaðar olíulitum og bera þess merki að vera gamlar en átt hefur verið við áritun þeirra og henni breytt á svipaðan hátt og í öðrum myndum sem til rannsóknar voru. Fram þykir komið að áritun verkanna sé það nýleg að ætlaður höfundur hafi ekki getað merkt þær. Ekkert er fram komið sem bendir sérstaklega til þess að ákærði A hafi átt að vera á varðbergi gagnvart myndunum og verður því að telja þrátt fyrir að honum hafi sannanlega verið kunn sú aðferð sem beitt var við breytingu merkingarinnar að telja ekki nægjanlegar sannanir fram komnar fyrir því að hann hafi hlotið að vita að merkingin var fölsuð. Í ákæruliðum 16 og 17 er ákærði A sakaður um að hafa látið selja fölsuð myndverk sem verk danska listamannsins Asger Jorn á uppboði Gallerís Borgar 9. júní 1994. Myndirnar hafi ákærði látið gera eftir þekktum viðfangsefnum listamannsins. Í héraðsdómi er greint frá rannsóknum þeim sem fram fóru á myndverkunum. Segja rannsóknarmennirnir Rannver Hannesson og Peter Bower að myndirnar séu báðar unnar með pastellitum og síðari einnig með vaxkrít. Fyrri myndin sé gerð á pappír í fílabeinslit sem sé að öllu leyti samsvarandi Ingres-pappír frá Hahnemühle í litnum elfenbein en vatnsmerkið sé að öllum líkindum í kanti sem skorinn sé. Engin öldrunarmerki sjáist á pappírnum sem sé óeðlilegt þar sem myndin sé ársett 1946. Rifumyndun á jöðrum svo nýlegs pappírs sé ósannfærandi. Síðari myndin sé gerð á nýlega, gulleita og grófa skissu- eða teiknipappírsörk. Pappírinn innihaldi tréni og vatnsmerki finnist ekki. Í héraðsdómi er sagt frá rannsókn á pappír, sem fannst í húsleit hjá ákærða, en ekki þykja efni til að fjalla um hann fyrir Hæstarétti. Þess er ranglega getið í héraðsdómi, svo sem áður er skýrt frá, að pappír myndanna hafi ekki verið skoðaður í smásjá. Peter Bower kvað fyrir dómi að fyrra verkið væri dagsett meira en 20 árum áður en pappírsmyllan sem þar um ræðir notaði baðmullarlinter í framleiðslu sína, sem finnist á þessum pappír. Sé þetta afgerandi merki um fölsun. Troels Andersen listasafnsstjóri, sem er helsti sérfræðingur Dana um verk Asgers Jorn, gaf skýrslu fyrir héraðsdómi. Framburðar hans er þar getið og grein gerð fyrir vitninu og menntun þess. Hann er safnstjóri yfir stærsta safni á verkum eftir Asger Jorn og þangað munu þeir leita sem vilja vita vissu sína um verk kennd við listamanninn. Álit hans á fyrra verkinu var það að litanotkun þess sýndi mjög frumstæða tilraun til að herma eftir notkun listamannsins og Ingres-pappír hafi ekki verið notaður af listamanninum 1946 þegar þessi mynd á að hafa verið gerð. Þá sé ártalið ekki sett þar sem Jorn var vanur að hafa það. Síðari myndina kvað hann einnig vera fölsun og væri hún svo illa gerð að hafi fyrri myndin verið tilraun til eftiröpunar væri það ekki einu sinni reynt við þessa, ekki hafi verið hirt um annað en að setja nafn Jorns á myndina. Í framburði hans kom fram að hann hafði fengið bréf frá Bruun Rasmussen og ljósmyndir af verkunum, en þá hafði kaupandi verkanna boðið þær til kaups í dönsku blaði. Hann sagði að sér hefði þá strax þótt þær afskaplega vafasamar. Héraðsdómur taldi ekki alveg óhætt að slá því föstu að sannað væri að myndirnar væru falsaðar. Að framan er því lýst að einhver misskilningur virðist hafa ríkt fyrir héraðsdómi á því hversu vandaðar rannsóknir sérfræðinganna voru. Þykir enginn vafi leika á því að myndirnar séu eftirgerðir með tilvísun til framburðar vitnisins Troels Andersen og rannsókna sérfræðinganna. Ákærði A sagðist í yfirheyrslu fyrir lögreglu í desember 2002 og eins fyrir dómi hafa fengið myndirnar frá ákærða B og hélt því fram að þetta hefði verið í fyrsta og eina skipti sem myndir eftir Asger Jorn hefðu verið seldar á Íslandi. Hann hélt því fram að hann hefði selt þær í góðri trú. Ákærði B sagðist hafa staðið í þeirri trú að hann væri að kaupa myndirnar fyrir ákærða A. Hann hefði ekkert haft upp úr sölunni. Hann sagði að kona að nafni Írene Antolívena forvörður, sem hann hafi stundum keypt myndir af, hefði boðið sér þessar myndir og hafi þær átt að vera komnar frá lækni að nafni Elsa Fonberg, sem eitthvað hafi átt að vera samtvinnuð listamanninum. Hann kvaðst ekki hafa haft áhuga á að kaupa þær en hafi sagt ákærða A frá þeim og hann talið spennandi að taka myndirnar með á uppboð. Aðspurður gat hann litlar upplýsingar gefið um greindan forvörð en gat þess að hann hefði vitað að listaverkasalarnir Lenny Simonsen og Simon Simonsen í Kaupmannahöfn hafi verslað við hana. Hann hafi hringt í þá til að athuga hvort einhver peningur væri í þessum myndum og komist þá að því að þeir hefðu vitað að þessi kona væri með þessar myndir til sölu. Lögreglan reyndi að hafa upp á téðum forverði en án árangurs. Ákærðu B og ákærði A höfðu í mörg ár keypt myndir í Danmörku til sölu þar og á Íslandi. Þeir þekktu því báðir vel til á danska listaverkamarkaðinum. Þeim var ljóst að Asger Jorn er einn þekktasti og eftirsóttasti listmálari Dana og hlutu að þekkja til mynda hans. Þeir hafa einnig hlotið að vita hvernig ætti að fá fullvissu sína um það hvort myndir eftir Jorn væru ósviknar. Af viðbrögðum listaverkasala í Kaupmannahöfn þegar myndirnar voru boðnar þeim er ljóst að þeim þóttu þær tortryggilegar. Ákærða B mátti ljóst vera að fyrst listaverkasalarnir sem hann leitaði til höfðu ekki haft áhuga á myndunum væri rétt að hugsa sig um tvisvar áður en þær voru keyptar. Þótt ekki komi skýrlega fram að ákærði A hafi haft sömu vitneskju og ákærði B hlaut honum, með sína kunnáttu, sem öðrum listaverkasölum á þessum markaði, að þykja þær torkennilegar. Við þær kringumstæður bar honum að kanna uppruna þeirra og hvort kunnáttumenn viðurkenndu myndirnar. Þar sem hann virðist ekki hafa gert það verður telja hafið yfir allan vafa að honum hafi verið ljóst að þær voru torkennilegar en skeytt því engu. Verður að telja hann sekan um þau brot sem honum eru gefin að sök í ákæru varðandi þessar myndir. Í ákærulið 21 er ákærða A gefið að sök að hafa selt falsað myndverk sem verk Svars Guðnasonar á Uppboði Gallerís Borgar fimmtudaginn 2. febrúar 1995. Svavar Guðnason var fæddur 1909 og látinn 1988. Í héraðsdómi er greint frá pappírsrannsóknum þeirra Rannvers Hannessonar og Peters Bower á verkinu en það er gert með pastellitum á Ingres-pappír frá Hahnemühle. Niðurstaða rannsóknarinnar var sú að pappírinn sem myndin er máluð á hafi ekki verið framleiddur fyrr en frá og með 1963, sem útilokar ekki að Svavar Guðnason hafi málað myndina. Listfræðingarnir sem skoðuðu myndina voru á einu máli um að myndin væri ekki eftir Svavar en Thor Vilhjálmsson, sem vel er kunnugur listaverkum Svavars, taldi það vel geta verið. Ákærði A dregur í efa mat listfræðinganna. Hann virðist ekki hafa verið spurður að því fyrir dómi hvaðan myndin hefði komið og ekkert fannst í bókhaldi Gallerís Borgar um hana. Héraðsdómur taldi að þótt einhverjar líkur gætu verið fyrir því að mynd þessi væri fölsuð væri það ósannað með tilvísun til framanskráðs. Verður að fallast á það og sýkna ákærða af þessum ákærulið. Í ákærulið 23 og 30 er ákærði A sakaður um að hafa látið selja fölsuð olíumálverk sem verk Svavars Guðnasonar á uppboðum Gallerís Borgar 2. febrúar 1995 samkvæmt fyrri ákærulið en 7. mars 1993 þeim síðari. Því er haldið fram af ákæruvaldinu að fyrrnefnda verkið sé gert eftir þekktu verki. Sami einstaklingur keypti bæði verkin. Í héraðsdómi er gerð grein fyrir rannsókn á myndverkunum og er aðferð við þær rannsóknir sú sama og á öðrum olíumálverkum málsins. Jafnframt er greint frá rannsóknarniðurstöðum í dóminum. Viktor Smári Sæmundsson forvörður, sem vann að þessum rannsóknum, sagði fyrir dómi að fyrrnefnda verkið væri nánast heilmálað með alkýðbundnum litum og einnig áritunin. Þá hafi greinst í henni síðari tíma akrylefni. Myndin sé ársett 1942 og ætti áritunin þá að vera það einnig þar sem hún beri það með sér að vera gerð í blautt efni. Þessi efni hafi hins vegar fyrst komið fram 1963. Viktor Smári sagði að ýmsar breytingar hefðu verið gerðar á síðarnefnda verkinu með alkýðblandaðri málningu. Verkið hefði verið slípað niður og sé höfundarmerking þess gerð ofan í nýjan lit og grilli þar í fölrauðan lit sem hann taldi vera úr eldri höfundarmerkingu. Listfræðingarnir Júlíana Gottskálksdóttir og Kristín Guðnadóttir, sem álit gáfu um myndirnar, töldu þær ekki bera höfundareinkenni Svavars Guðnasonar og sögðu verkið samkvæmt fyrri ákæruliðnum vera eftirgerð verks Svavars, Mikrokosmos. Thor Vilhjálmssyni fannst myndirnar mjög ólíkar verkum listamannsins, án þess að vera alveg sannfærður um síðari myndina. Í héraðsdómi eru taldar fram komnar nægar sannanir fyrir því að myndum þessum hafi verið breytt. Að framan er því lýst að Svavar Guðnason hafði tækifæri til að nota alkýðbundna liti og gat því út af fyrir sig unnið með slíka liti að eldri verkum. Aðferðir við breytingu verkanna eru hins vegar með svipuðum hætti og við önnur yfirmáluð verk. Í héraðsdómi er skýrt frá skýrslu sem ekkja listamannsins gaf fyrir lögreglu og tekin var upp á myndband, en hvorki hefur það eða endurrit þess verið lagt fram. Hinsvegar gerðu lögreglumenn útdrátt úr skýrslunni sem ekkjan staðfesti síðan með undirritun sinni og það sama gerði lögmaður hennar. Ekkjan hefur ekki komið fyrir dóm. Er því samkvæmt 1. mgr. 48. gr. laga nr. 19/1991 erfitt að byggja á skýrslu hennar. Ákærði A sagði fyrst að þessar myndir væru komnar frá Danmörku en vildi ekki gefa upp hvaðan. Síðar taldi hann þær komnar frá ekkju Svavars og þegar því var neitað sagðist hann ekki muna hvaðan þær væru. Úlfar Þormóðsson, sem var framkvæmdarstjóri Gallerís Borgar á undan ákærða A hefur fyrir dómi staðfest að ekkja Svavars hafi selt myndir eftir hann hjá galleríinu, en hafi verið ófús að gangast við því opinberlega. Engin bókhaldsgögn fundust um myndir þessar. Þótt héraðsdómur hafi metið það svo að nokkur ósennileika blær væri á frásögn ákærða og breyting myndanna svipi til annarra tilvika þar sem fölsun þótti sönnuð þykir eins og sönnunaraðstöðu er háttað ekki fram komin næg gögn til sakarfellis ákærða. Í 33 og 34 ákærulið er ákærði A sakaður um að hafa selt yfirmáluð olíumálverk sem verk Svavars Guðnasonar á uppboðum Kunsthallen í Kaupmannahöfn 5. desember 1995 og 18. september 1996. Þau voru keypt af sama einstaklingi. Í héraðsdómi er lýst rannsóknum og rannsóknaraðferðum sem fram fóru á myndum þessum. Voru þær í samræmi við það sem gert var varðandi önnur olíumálverk sem tortryggileg þóttu og ákært er út af. Var það niðurstaða rannsóknarmanna að Svavar Guðnason hefði ekki málað myndirnar samkvæmt þessum ákæruliðum. Þá töldu þeir að málað hefði verið yfir með alkýðbundum litum en undir væri merki um eldri olíumálverk. Það var einnig mat listfræðinganna sem álit gáfu að verkin væru ekki eftir listamanninn, svo sem rakið er í héraðsdómi. Thor Vilhjálmssyni þóttu myndirnar mjög ólíkar verkum Svavars. Sá munur þótti vera á myndunum að sú fyrri bar merki þess að höfundaráritun hefði verið slípuð í burtu en sú síðari bar engin slík merki. Taldi héraðsdómur að fyrri myndin væri örugglega fölsuð en ekki óhætt í sakamáli að telja að síðari myndin væri það. Með rökum þeim sem að fölsun myndanna er leidd í héraði er langlíklegast að þær séu ekki verk Svavars Guðnasonar. Ákærði A sagðist fyrir dómi hafa keypt myndirnar í Danmörku en ekki muna af hverjum og hafa í bæði skiptin farið beint á uppboð með þær. Hann kvaðst ekkert gefa fyrir listfræðilega álitið á myndunum. Engin gögn hafa fundist um kaup ákærða á myndum þessum. Að framan er því lýst að Svavar Guðnason hafði möguleika á að nota alkýðbundna liti. Ekki er óþekkt að listamenn máli yfir myndir sínar eða merki ómerktar myndir síðar á listamannaævi sinni. Þykja ekki fram komnar nægar sannanir fyrir því að ákærði A hafi hlotið að sjá að myndirnar væru torkennilegar og ber því að sýkna hann af þessum ákæruliðum. VI. Í ákærulið 39 er ákærða B gefið að sök að hafa látið selja olíumálverk óþekkts höfundar sem verk Ásgríms Jónssonar á uppboði Gallerís Borgar 7. mars 1993. Ásgrímur Jónsson var fæddur 1876 og látinn 1958. Í héraðsdómi er greint frá rannsóknum sem gerðar voru á myndverkinu og aðferðum við þær. Er þar um að ræða sömu aðferðir og við rannsóknir annarra olíumálverka málsins. Í skýrslu Viktors Smára Sæmundssonar forvarðar um þær rannsóknir segir að myndin sé gerð á kartonpappír og merkt, Ásgr. J. Myndefnið sé maður að lesa við kertaljós. Í útfjólubláu ljósi megi sjá viðgerðir á yfirborði málverksins. Þessar viðgerðir séu að líkindum ekki gerðar af fagmanni þar sem frjálslega sé farið með liti og málað yfir skemmdirnar. Í hægra horni að neðan sé viðgert svæði sem sé umfangsmeira en þörf virðist á, en þetta sé hefðbundinn staður áritunar. Áritun verksins sé hins vegar í vinstra horni og þrígerð, fyrst að því er virðist með oddmjóum hlut, síðan sé tvisvar málað yfir farið með þunnum svörtum lit. Efra lagið sé mjög þunnt og gegnsætt en það neðra dekkra og ógegnsætt. Greindist alkýð í neðra laginu en fernis í því efra. Viðgerðin sjálf reyndist gerð með olíulitum. Þar sem Ásgrímur Jónsson lést 1958 töldu rannsóknarmenn útilokað að hann hefði getað merkt myndir sínar með alkýðbundnum listmálunarlitum. Í héraðsdómi er einnig greint frá því áliti Júlíönu Gottskálksdóttur listfræðings að hún dragi í efa að Ásgrímur hafi málað myndina og telur hún verkið ekki standast samjöfnuð við verk hans. Héraðsdómi þótti ekki alveg óhætt að telja sannað að myndverkið væri ekki eftir Ásgrím þótt það þætti ólíklegt. Með vísun til þess sem áður segir í II. kafla og þess sem að framan greinir um alkýðbundna áritun verksins þykir fram komið að Ásgrímur Jónsson hafi ekki áritað verkið. Ákærði B kannast við að hafa látið selja myndina fyrir sig og hafa fyrir söluna gert við hana sjálfur enda beri hún það með sér. Vel geti verið að Ásgrímur Jónsson hafi ekki merkt myndina en flestir viðurkenni að hann hafi vel getað málað hana. Segist hann hafa keypt myndina hjá uppboðshúsi Stuer Lauridsen. Lisbeth Stuer Lauridsen, sem rekur fyrirtækið, sagði fyrir héraðsdómi að hún væri 99% viss um að verkið hefði ekki verið selt hjá sér. Sagði hún að fengi fyrirtækið málverk úr dánarbúum væri farið yfir þau og teldust þau einhvers virði væru þau seld sérstaklega. Nánar aðspurð sagðist hún aldrei hafa séð þetta verk og hefði fyrirtækið selt verkið væri til kvittun fyrir því. Kaupandi verksins á uppboði Gallerís Borgar sagði fyrir dómi að ítalskur forvörður, sem hjá sér hafi starfað við viðgerðir á myndverkum, hefði bent sér á að verk þetta væri falsað. Ákærði B hefur ekki lagt fram gögn um hvar verkið var fengið. Hann viðurkennir að hafa gert að verkinu. Þótt ekki sé sannað að hann hafi merkt verkið Ásgrími Jónssyni verður þegar litið er til þess hversu umfangsmikill málverkasali hann hefur verið og í ljósi fjölda þeirra verka, sem hann hefur selt hjá Gallerí Borg eða ákærða A og tortryggileg verða að teljast, að hann hafi þekkt þá aðferð sem beitt var við áritun margra verkanna. Hann hefur því hlotið að gera sér grein fyrir því við vinnu sína að verkinu að Ásgrímur Jónsson hafði ekki merkt það og bar að vekja athygli á því við söluna. Verður að sakfella hann fyrir þennan ákærulið. Í ákærulið 40 er ákærði B sakaður um að hafa látið selja myndverk sem listaverk Jóhannesar S. Kjarvals á uppboði Gallerís Borgar 6. nóvember 1994. Myndin er unnin með vatnslitum og tússbleki á okkurgulan pappír og merkt Kjarval. Í héraðsdómi er skýrt frá rannsóknum þeirra Rannvers Hannessonar forvarðar og Peter Bower á pappírnum. Héraðsdómur taldi niðurstöðu þeirra ekki afgerandi. Myndin var keypt af Listasafni Íslands undir nafninu Reginsund, og mun hafa verið talið að hún færi skissa að olíumálverki Kjarvals frá 1938. Kristín Guðnadóttir listfræðingur hefur leitt rök að því að myndin sé ekki eftir Kjarval. Héraðsdómur taldi að líkur væri fyrir þeirri niðurstöðu en ekki væri þó óhætt að slá því föstu. Ákærði B kvaðst hafa keypt verkið sem eftir óþekktan listamann hjá Köbenhavns Auktioner 1994. Héraðsdómur hefur ekki lagt mat á þann framburð. Niels Aage Valdimar Hansen matsmaður hjá fyrirtækinu sagði fyrir héraðsdómi að ákærði ætti þá að geta framvísað kvittun. Jafnframt sagði hann að óhugsandi væri að verk merkt Kjarval hefði farið fram hjá honum og það selt sem óþekkt Af ofanskráðu verður að fallast á það með héraðsdómi að langlíklegast sé að verkið sé falsað. Saga ákærða um hvernig hann eignaðist myndina hefur á sér ótrúleikablæ. Hins vegar, þegar litið er til þess hver kaupir verkið, ekki er kvartað vegna þess fyrr en með kæru Ólafs Inga Jónssonar forvarðar 18. júní 1997 og ekki eru færð fram gögn um það að ákærði hafi merkt Kjarval verkið, verður ekki talið nægilega sannað að hann hafi hlotið að gera sér grein fyrir því að verkið var torkennilegt. Í ákæruliðum 42, 43 og 44 er ákærði B sakaður um að hafa látið selja myndverk sem listaverk Jóhannesar S. Kjarvals á uppboði Gallerís Borgar 19. mars 1996. Verkin voru öll keypt af Kjarvalsstöðum. Myndirnar eru unnar á pappír með vatnslitum. Í héraðsdómi er skýrt frá rannsóknum þeirra Rannvers Hannessonar forvarðar og Peter Bower á pappírnum. Hefur héraðsdómur ekki talið þessar rannsóknir afgerandi. Kristín Guðnadóttir listfræðingur hefur gefið álit á verkunum. Álits hennar er getið í héraðsdómi. Leiðir hún líkur að því að verkin séu eftirgerðir af þremur tilgreindum verkum Kjarvals. Ákærði B kveðst hafa keypt myndirnar úr dánarbúi Gunnu Paulsen áður Vogel. Hann hafi keypt í allt fimm verk úr búinu þar af tvö sem Kjarval og Tove hafi gefið Gunnu í brúðkaupsgjöf 1918. Hann hafi þetta úr gjafabréfi aftan af einni myndinni. Ákærði bendir á að myndirnar séu keyptar af listfræðingum. Héraðsdómur telur líkur fyrir því að myndirnar séu eftirgerðir verka Kjarvals. Ósannað er að ákærði B hafi unnið að eftirgerð myndanna. Þær voru á uppboðinu keyptar af Kjarvalsstöðum en telja verður að þangað sé að leita sérfræðiálits um verk listamannsins. Verður að telja ósannað að ákærði hafi hlotið að gera sér grein fyrir því að um eftirgerðir væri að ræða. Í ákæruliðum 46 og 47 er ákærða B gefið að sök að hafa látið selja tvö myndverk sem verk Jóhannesar S. Kjarvals á uppboði Bruun Rasmussen í Kaupmannahöfn 28. mars 1996. Í héraðsdómi er skýrt frá rannsóknum á myndunum og rannsóknaraðferðum, sem eru þær sömu og við önnur olíumálverk málsins. Í skýrslu Viktors Smára Sæmundssonar forvarðar um niðurstöðu rannsóknanna segir að fyrra verkið sé málað þunnri málningu á fínofið léreft og strekkt á blindramma með blásaumi. Samsetningin hafi virst upprunaleg. Myndefnið sé uppstilling í landslagi sem sýni litaspjald í forgrunni en fjall í bakgrunni. Verkið sé höfundarmerkt Kjarval með ljósgulum lit í hægra horni að neðan. Það sé að mestu málað yfir aðra mynd og sé málað yfir sprungur í eldri myndina. Hefðbundin olíumálning komi fram á jöðrum verksins en litirnir í yngra verkinu og árituninni innihaldi alkýðbundna málningu. Efni sem líkist einhverskonar vaxi sé á yfirborði verksins og valdi því að litir undir því virðist daufari og málverkið fái á sig blæ gamallar óhreinnar myndar. Í smásjá megi sjá að svæði í vinstra horni hafi verið slípað niður og undir megi sjá leifar af áritun í blásvörtum lit. Þar sem alkýðefni í listmálunarliti hafi ekki verið framleitt fyrr en sama ár og Kjarval málaði sín síðustu verk verði að telja afar ólíklegt að hann hafi notað það efni til listmálunnar. Skýrsla Viktors Smára Sæmundssonar um rannsóknirnar á síðara verkinu er mjög á sömu lund, nema að sú mynd sé máluð á grófan hessíanstriga. Á bakhlið verksins sé yfirmáluð áritun þar sem lesa megi, J..... Jacobsen 42. Samkvæmt rannsóknunum hafi verið málað með alkýðlitum yfir eldra olíumálverk sem samkvæmt merkingu á bakhlið hafi verið frá 1942. Taldi forvörðurinn að myndin gæti ekki verið eftir Kjarval. Álits Kristínar Guðnadóttur listfræðings er getið í héraðsdómi. Það var niðurstaða hennar að hvorug myndin gæti verið eftir greindan listamann og væru viðvaningslegar eftirgerðir þekktra verka hans. Uppboðsfyrirtækið hefur endurgreitt myndirnar. Héraðsdómur komst að þeirri niðurstöðu að báðar myndirnar væru falsaðar. Er fallist á þá niðurstöðu með vísun til þess sem áður segir í II. kafla og þess sem hér að framan er rakið. Í héraðsdómi eru raktar frásagnir ákærða B um hvaðan og hvernig hann fékk myndirnar og framburðir vitna um trúverðugleika þeirrar frásagnar. Héraðsdómur hefur ekki lagt trúnað á frásagnir ákærða og dæmt hann sekan samkvæmt þessum tveimur ákæruliðum. Með vísun til raka héraðsdóms ber að staðfesta þá niðurstöðu. Í ákærulið 41 er ákærði B sakaður um að hafa látið selja myndverk sem verk Nínu Tryggvadóttur á uppboði Gallerís Borgar 2. febrúar 1995. Verkið er unnið með vatnslitum á upprunalega, óskorna örk. Í héraðsdómi er lýst rannsóknum Rannvers Hannessonar forvarðar og Peter Bower á pappírnum. Telja þeir hann samsvara að öllu leyti Ingres-pappír frá Hahnemühle. Það er athugavert við frásögn héraðsdóms að dómurinn telur að engin smásjárrannsókn hafi farið fram á pappírnum en samkvæmt framansögðu mun slík skoðun hafa verið gerð á pappír allra vatnslitaverkanna í málinu. Álit Hrafnhildar Schram listfræðings, en þess er getið í héraðsdómi, var að greindur höfundur hefði ekki gert myndina. Aðalsteinn Ingólfsson listfræðingur, sem keypti myndina á uppboðinu fyrir dóttur listakonunnar, taldi hins vegar þegar hann kom fyrir héraðsdóm að myndin væri mjög í anda þeirra mynda, sem listakonan var að gera 1942-1947. Héraðsdómur taldi rannsókn sérfræðinganna ekki afgerandi og ósannað væri að myndin væri fölsuð. Ákærði B sagðist við meðferð málsins hafa keypt myndina hjá Lisbet Stuer Lauridsen sem eftir óþekktan listamann en merkta stöfunum N.T. Taldi hann ákærða A hafa keypt af honum myndina handa konu sinni en selt hana síðar á uppboði. Lísbeth Stuer Lauridsen sagði fyrir dómi að hún útiloki það 99% að myndin geti hafa verið á uppboði hjá sér. Farið sé yfir allar myndir sem komi til sölu og hún hafi þekkt Nínu Tryggvadóttur sem listamann í yfir 20 ár. Ákærði hefur ekki framvísað kvittun fyrir kaupum myndarinnar. Héraðsdómur hefur ekki metið trúverðugleika framburðar ákærða. Ýmis rök hníga samkvæmt ofanskráðu að því að myndin sé ekki höfundarverk Nínu Tryggvadóttur en ekki þykja þó alveg nægar sannanir færðar fram fyrir því að myndin sé ranglega höfundarmerkt og eignuð henni. Ber því að sýkna ákærða af þessum ákærulið. Í ákæruliðum 45 og 48 er ákærði B sakaður um að hafa látið selja tvö myndverk sem listaverk Svavars Guðnasonar. Það fyrra á uppboði Kunsthallen í Kaupmannahöfn 26. apríl 1995 en það síðara á uppboði hjá Bruun Rasmussen 25. september 1996. Svavar Guðnason var fæddur 1909 og látinn 1988. Í héraðsdómi er lýst rannsóknum sem fram fóru á verkunum og aðferðum við þær. Kemur þar fram að sömu aðferðum var beitt við rannsóknina sem við önnur olíumálverk málsins. Samkvæmt skýrslu Viktors Smára Sæmundssonar forvarðar um niðurstöðurnar er fyrra verkið málað yfir eldra verk og hluti þess síðara er yfirmálað og þannig breytt. Efri málningarlögin séu máluð með alkýðbundum listmálunarlitum svo og áritun verkanna. Eldri málningarlög séu niðurslípuð undir áritun. Komið hafi i ljós að ummerki og vinnubrögð séu þau sömu og í fjölda annarra rannsóknartilvika og telur forvörðurinn fram komið að verkin séu ekki eftir ætlaðan höfund. Álit listfræðinganna Júlíönu Gottskálksdóttur og Kristínar Guðnadóttur, sem rakið er í héraðsdómi, er að myndirnar beri ekki höfundareinkenni greinds listamanns. Héraðsdómur taldi bæði verkin fölsuð. Með vísun til rökstuðnings dómsins ber að staðfesta á niðurstöðu. Ákærði B sagði við meðferð málsins að hann hefði keypt fyrri myndina af Robert Dalmann Olsen í Kaupmannahöfn eftir sýningu sem hann hafði haldið á myndum Svavars. Hann hafi farið heim til Dalmann Olsen til þess að sækja myndina og hafi staðgreitt hana. Engin gögn hafa verið lögð fram um þessi viðskipti. Síðari myndina sagðist hann hafa selt í nafni Gallerís Borgar, en hann hafi fengið verkið hjá forverði að nafni Anatolíva sem hafi verið í einhverri samvinnu við gallerí í Svíþjóð og hafi selt töluvert af myndum í Kaupmannahöfn. Feðgarnir Lenny og Simon Simonsen hafi verslað mikið við hana. Arnar Jensson aðstoðaryfirlögregluþjónn sagði fyrir héraðsdómi að lögreglan hefði reynt að hafa upp á greindum forverði og meðal annars rætt við Leif Jensen, sem ákærði hafi nefnt að kannaðist við hana, en allt án árangurs. Héraðsdómur taldi ekki óhætt að hafna skýringum ákærða á því hvernig hann væri að myndunum kominn. Var því talið ósannað að hann hefði vitað að myndirnar voru falsaðar þegar hann lét þær frá sér. Sönnur hafa ekki verið færðar fyrir því að ákærði hafi falsað myndirnar. Listasafn Íslands keypti síðari myndina en telja verður að sérfræðingar um list Svavars Guðnasonar hafi komið að þeim kaupum. Með vísan til þess að héraðsdómur hefur ekki hafnað skýringum ákærða hefur ákæruvaldinu ekki tekist að sanna að ákærði hafi hlotið að vita að myndirnar væru ekki eftir listamanninn. Ber því að sýkna hann af þessum ákæruliðum. VII. Að framan er komist að þeirri niðurstöðu að ákærðu séu sannir að sök um að hafa látið selja, ákærði A 16 myndverk og ákærði B 3 myndverk, sem þeir hlutu að vita að ekki voru eftir ætlaða listamenn. Ákvörðunarástæða kaupendanna allra var að verkin væru eftir greinda höfunda og var verðlagning þeirra við það miðuð. Myndirnar seldust allar fyrir umtalsverðar fjárhæðir af þessum sökum. Brotin voru framin í ávinningsskyni og vörðuðu almenna hagsmuni og eru þau réttilega heimfærð í ákæru til 3. mgr. 159. gr. og 248. gr. almennra hegningarlaga. Ákærðu eru sakfelldir fyrir nokkur brot hvor og ber því að tiltaka refsingu þeirra með vísan til 77. gr. almennra hegningarlaga. Sakaferill ákærða A hefur ekki þýðingu nema sex mánaða fangelsisdómur sá sem áður er um getið og hann hlaut fyrir að selja þrjár falsaðar myndir auk bókhaldsbrota. Fyrir liggur að ákærði sat af sér allan dóminn og átti ekki kost á reynslulausn af hluta hans vegna þess að lögreglurannsókn þessa máls var ekki lokið. Þau brot sem hann er nú sakfelldur fyrir voru framin á árunum 1993, 1994, 1995, 1996 og 1999. Refsing ákærða verður því hegningarauki við greindan dóm, sbr. 78. gr. almennra hegningarlaga. Þykir refsing hans hæfilega ákveðin með framangreind sjónarmið í huga tólf mánaða fangelsi. Þegar haft er í huga að ákærði fékk ekki reynslulausn af hluta refsingarinnar í fyrra málinu og að lögreglurannsókn þessa máls hefur tekið óhæfilega langan tíma þykir mega ákveða að fresta framkvæmd níu mánaða af fangelsisrefsingu hans og sá hluti falla niður að liðnum þremur árum, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga. Ákærði B hlaut sjö mánaða skilorðsbundinn fangelsisdóm fyrir þjófnað og skjalafals árið 1983 og fimm mánaða skilorðsbundið fangelsi fyrir fjársvik 1990. Refsing hans í þessu máli þykir hæfilega ákveðin sex mánaða fangelsi með vísun til framangreindra sjónarmiða. Þar sem rannsókn lögreglu þykir hafa tekið óþarflega langan tíma sem hefur haft verulegt óhagræði í för með sér fyrir ákærða þykir mega fresta framkvæmd fjögurra mánaða af refsingu hans og sá hluti falla niður að liðnum tveimur árum haldi hann almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga. Staðfest er niðurstaða héraðsdóms um 625.000 króna skaðabætur til handa Fjárfestingafélaginu Gaumi ehf. vegna ákæruliðar 32. Ákvörðun héraðsdóms um sakarkostnað er staðfest. Ákærðu greiði sameiginlega 2/3 hluta áfrýjunarkostnaðar málsins að öðru leyti en því að hvor þeirra skal greiða málsvarnarlaun síns verjanda, hæstaréttarlögmannanna Ragnars Aðalsteinssonar og Karls Georgs Sigurbjörnssonar, sem ákveðast 800.000 krónur til hvors.
|
Mál nr. 114/2004
|
Stéttarfélag Kjarasamningur Ráðningarsamningur Aðild
|
Í kjarasamningi milli atvinnugreinasamtaka annars vegar og R hins vegar, var kveðið á um eftirmenntunargjald sem vinnuveitendur greiða. Í átti ekki aðild að umræddum atvinnugreinasamtökum og deildu aðilar um skyldu Í til að greiða gjald í sjóðinn vegna rafiðnaðarmanna sem störfuðu hjá fyrirtækinu. Í dómi Hæstaréttar segir, að samkvæmt 1. gr. laga nr. 55/1980 um starfskjör launafólks o.fl. skuli laun og önnur starfskjör, sem aðildarsamtök vinnumarkaðarins semja um, vera lágmarkskjör fyrir alla launamenn í viðkomandi starfsgrein. Ákvæðið veiti launamönnum rétt samkvæmt efni hennar og þá kröfu eigi þeir á vinnuveitanda. Í 1. mgr. 6. gr. laganna sé kveðið á um skyldur allra atvinnurekenda að greiða í sjúkra- og orlofssjóði samkvæmt kjarasamningum. Slíka kröfu eigi stéttarfélögin vegna þessara tvenns konar sjóða og sé það tæmandi talning. Kröfur þeirra vegna annarra sjóða en þar séu tilgreindir verði ekki reistar á þessu lagaákvæði og brysti R heimild til þess að krefja Í um gjöldin. Var Í því sýknaður af kröfu R.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason, Guðrún Erlendsdóttir og Hrafn Bragason. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 17. mars 2004 að fengnu áfrýjunarleyfi og krefst sýknu af kröfu stefnda svo og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Málavöxtum er lýst í héraðsdómi. Eins og þar greinir lýtur ágreiningur aðila að því hvort áfrýjanda beri að greiða eftirmenntunarsjóðsgjald til stefnda vegna rafiðnaðarmanna sem hjá honum starfa. I. Áfrýjandi reisir sýknukröfu sína á því, að hann sé ekki aðili að kjarasamningi þeim sem stefndi reisi kröfur sínar á og það sé ágreiningslaust. Einnig sé ágreiningslaust að 1. gr. laga nr. 55/1980 um starfskjör launafólks og skyldutryggingu lífeyrisréttinda nái til allra atvinnurekenda, en hún kveði á um að laun og önnur starfskjör sem aðildarsamtök vinnumarkaðarins semji um skuli vera lágmarkskjör fyrir alla launamenn í viðkomandi starfsgrein og að samningar einstakra launamanna og atvinnurekenda um lakari kjör skuli ógildir. Hins vegar felist í ákvæðinu sú skylda ein að lögum að greiða lágmarkslaun samkvæmt kjarasamningi. Ráðningarsamningar áfrýjanda við þá starfsmenn hans, sem stefndi styðji kröfu sína við, séu langt yfir lágmarkslaunum þess stéttarfélags sem þeir tilheyri, eins og framlagðir samningar sýni. Við skýringu á 1. gr. laganna verði einnig að horfa til ákvæða annarra greina þeirra. Löggjafinn hafi sett í sérstaka lagagrein fyrirmæli um skyldu atvinnurekenda til að greiða í tiltekna sjóði stéttarfélaga, sjúkrasjóði og orlofssjóði, fyrst með 3. gr. laga nr. 9/1974 um starfskjör launþega o.fl. og síðar með 1. mgr. 6. gr. laga nr. 55/1980, sem hafi haldist óbreytt frá fyrri lögum. Sá greinarmunur sé á 1. gr. og 6. gr. laganna að í 1. gr. sé kveðið á um skyldu til lágmarkskjara samkvæmt ráðningarsamningi milli launþega og atvinnurekenda en í 6. gr. um skyldu til greiðslu í tvenns konar tilgreinda sjóði stéttarfélags launþega á grundvelli kjarasamnings milli aðildarsamtaka vinnumarkaðarins. Þessar tvær greinar laganna hvíli þannig hvor á sínum grunni, 1. gr. tryggi lágmarkslaun og starfskjör til handa launþega í ráðningarsamningi fyrir að vinna tiltekið starf, en 6. gr. tryggi greiðslu í tvenna tiltekna sjóði stéttarfélaga með vísan til reglna kjarasamninga, hvað sem félagsaðild atvinnurekanda líði. Af þessu leiði að í 1. gr. laganna geti ekki falist skylda atvinnurekanda til þess að greiða í sjóði stéttarfélags, enda mæli 6. gr. laganna fyrir um þá greiðslu. Þar séu sjóðirnir taldir upp með tæmandi hætti og verði atvinnurekandi, sem ekki eigi aðild að kjarasamningi, ekki skyldaður til að greiða í aðra sjóði stéttarfélags en þá sem taldir séu upp í 6. gr. laganna, þar sem fleiri sjóðum verði ekki bætt við lagagreinina með rýmkandi lögskýringu. Áfrýjandi hafi greitt í þá sjóði sem 6. gr. tilgreini, en skylda til að greiða í aðra sjóði verði ekki leidd af ákvæðum laganna. Greinarmunur á efni 1. gr. og 6. gr. laganna stafi af tvískiptingu vinnuréttarins í kjarasamningarétt og ráðningarrétt, og þessi tvö svið fari ekki alltaf saman, svo sem um aðild. Ákvæði kjarasamnings séu oft tekin upp í ráðningarsamninga eftir því sem við eigi. Í þessu máli sé ekki um slíkt að ræða heldur sé deilt um skyldu samkvæmt kjarasamningi sem áfrýjandi eigi ekki aðild að og lögin tilgreini ekki. Málið sé ekki rekið fyrir starfsmann áfrýjanda heldur fyrir samband stéttarfélaga, og launþeginn eigi ekki aðild að þessari kröfu. Á sama hátt eigi stéttarfélag ekki aðild að kröfum samkvæmt 1. gr. laganna, þar sem það geri ekki ráðningarsamninga heldur launþeginn. II. Stefndi andmælir málsástæðum áfrýjanda og heldur því fram að í 1. gr. laga nr. 55/1980 felist skylda áfrýjanda til að greiða gjöld í eftirmenntunarsjóð stéttarfélagsins. Ákvæði 1. gr. vísi til kjarasamninga og lágmarkskjara þeirra sem þar semjist um, og séu það bæði lágmarkslaun og önnur starfskjör. Ákvæðið taki því samkvæmt orðanna hljóðan ekki aðeins til lágmarkslauna heldur einnig til annarra starfskjara. Með orðinu starfskjör sé átt við hvers konar greiðslur til launþega og til stéttarfélaga sem séu þeim til hagsbóta. Í kjarasamningum sé samið um fleiri lágmarksréttindi en laun og sum lágmarksréttindi verði ekki tekin af launamönnum með því að hækka laun þeirra. Aðilar vinnumarkaðarins á sviði raf- og tölvuiðnaðar hafi fyrir áratugum metið það svo að það væru lágmarkskjör að veita félagsmönnum kost á eftirmenntun, og í kjarasamningnum sé kveðið á um hvernig skipulagi hennar sé háttað. Áfrýjandi haldi því fram að á móti eftirmenntunargjaldinu komi ýmislegt sem hann bjóði starfsfólki sínu upp á, svo sem aðgangur að svokölluðum háskóla íslenskrar erfðagreiningar og endurmenntun innan fyrirtækisins og ýmsir styrkir. Þessi atriði megi sín lítils andspænis þeirri endurmenntun sem rafvirkjum, rafeindavirkjum og tölvuiðnaðarfólki sé nauðsynleg og komi engan veginn í stað þess sem fer fram hjá eftirmenntunarkerfi því sem samið sé um af aðilum vinnumarkaðarins. Þetta séu starfskjör launamanna, sem samið hafi verið um í kjarasamningi samkvæmt 1. gr. laganna og séu því hluti af lágmarkskjörum hans. Þau verði ekki af honum tekin í ráðningarsamningi eða með einhliða ákvörðun atvinnurekandans. III. Ágreiningslaust er að Samtök atvinnulífsins og Samtök atvinnurekenda í raf- og tölvuiðnaði séu sambönd atvinnurekenda og að áfrýjandi eigi ekki aðild að þeim. Stefndi Rafiðnaðarsamband Íslands er samband launþegafélaga í rafiðnaði. Þessir aðilar gerðu með sér kjarasamning 24. mars 2000, þar sem kveðið er á um eftirmenntunargjald sem vinnuveitendur greiða. Samkvæmt 1. gr. laga nr. 55/1980 skulu laun og önnur starfskjör, sem aðildarsamtök vinnumarkaðarins semja um, vera lágmarkskjör fyrir alla launamenn í viðkomandi starfsgrein. Samningar einstakra launamanna og atvinnurekenda um lakari kjör en hinir almennu kjarasamningar ákveði skuli ógildir. Þessi lagagrein veitir launamönnum rétt samkvæmt efni hennar og þá kröfu eiga þeir á vinnuveitanda. Í 1. mgr. 6. gr. laganna er kveðið á um skyldur allra atvinnurekenda að greiða í sjúkrasjóði og orlofssjóði viðkomandi stéttarfélaga iðgjöld sem samið sé um hverju sinni í kjarasamningum. Kröfur samkvæmt þessari lagagrein eiga stéttarfélögin á hendur öllum atvinnurekendum vegna þessara tvenns konar sjóða og er það tæmandi talning. Verða kröfur þeirra vegna annarra sjóða en þar eru tilgreindir ekki reistar á þessu lagaákvæði. Greiðsla í eftirmenntunarsjóð er þar ekki nefnd og brestur stefnda heimild til þess að krefja áfrýjanda um gjöldin. Verður áfrýjandi því sýknaður af kröfu stefnda. Eftir þessum úrslitum ber að dæma stefnda til að greiða áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Áfrýjandi, Íslensk erfðagreining ehf., er sýkn af kröfu stefnda, Rafiðnaðarsambands Íslands. Stefndi greiði áfrýjanda samtals 400.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Mál þetta var höfðað 5. júní 2003 og dómtekið 4. þ.m. Stefnandi er Rafiðnaðarsamband Íslands, Stórhöfða 31, Reykjavík. Stefndi er Íslensk erfðagreining ehf., Sturlugötu 8, Reykjavík. Stefnandi krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 257.270 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af kr. 3.000,- frá 10. ágúst 2000 til 10. september 2000, af kr. 7.334,- frá 10. september 2000 til 10. október 2000, af kr. 15.584,- frá 10. október 2000 til 10. nóvember 2000, af kr. 20.834,- frá 10. nóvember 2000 til 10. desember 2000, af kr. 26.084,- frá 10. desember 2000 til 10. janúar 2001, af kr. 31.334,- frá 10. janúar 2001 til 10. febrúar 2001, af kr. 36.584,- frá 10. febrúar 2001 til 10. mars 2001, af kr. 43.134,- frá 10. mars 2001 til 10. apríl 2001, af kr. 51.484,- frá 10. apríl 2001 til 10. maí 2001, af kr. 59.834,- frá 10. maí 2001 til 10. júní 2001, af kr. 68.184,- frá 10. júní 2001 til 1. júlí 2001, en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá þeim degi til 10. júlí 2001, af kr. 76.534,- frá 10. júlí 2001 til 10. ágúst 2001, af kr. 87.399,- frá 10. ágúst 2001 til 10. september 2001, af kr. 97.909,- frá 10. september 2001 til 10. október 2001, af kr. 108.474,- frá 10. október 2001 til 10. nóvember 2001, af kr. 119.039,- frá 10. nóvember 2001 til 10. desember 2001, af kr. 130.856,- frá 10. desember 2001 til 10. janúar 2002, af kr. 141.421,- frá 10. janúar 2002 til 10. febrúar 2002, af kr. 151.986,- frá 10. febrúar 2002 til 10. mars 2002, af kr. 168.418,- frá 10. mars 2002 til 10. apríl 2002, af kr. 184.568,- frá 10. apríl 2002 til 10. maí 2002, af kr. 200.718,- frá 10. maí 2002 til 10. júní 2002, af kr. 217.319,- frá 10. júní 2002 til 10. júlí 2002, af kr. 230.219,- frá 10. júlí 2002 til 10. ágúst 2002, af kr. 243.619,- frá 10. ágúst 2002 til 10. september 2002 og af kr. 257.270,- frá 10. september 2002 til greiðsludags. Krafist er vaxtareiknings í samræmi við 12. gr. vaxtalaga. Einnig krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda. Stefndi krefst sýknu af kröfum stefnanda og málskostnaðar úr hendi hans. Stefnandi gerir eftirfarandi grein fyrir málsatvikum og málsástæðum: Stefnandi er landssamband stéttarfélaga rafiðnaðarmanna og annast gerð kjarasamninga fyrir aðildarfélög þess og innheimtu gjalda samkvæmt þeim. Krafan er til komin vegna vangoldinna eftirmenntunarsjóðsgjalda sem stefnda ber að greiða í eftirmenntunarsjóði Félags íslenskra rafvirkja, kt. 530169-4489, Stórhöfða 31, Reykjavík, f.h. Eftirmenntunarnefndar rafiðna, kt. 690174-2139, Háaleitisbraut 68, Reykjavík og Félags tæknifólks í rafiðnaði, kt. 560493-3049, Stórhöfða 31, Reykjavík, vegna starfsmanna stefnda til stefnanda fyrir tímabilið júlí 2000 til ágúst 2002. Stefnda ber samanber grein 12.1 í kjarasamningi milli Rafiðnaðarsambands Íslands vegna aðildarfélaga annars vegar og Samtaka atvinnulífsins, Samtaka atvinnurekenda í Raf-og tölvuiðnaði hins vegar, frá 24.3.2000 að greiða 1% af kaupi til viðkomandi eftirmenntunarnefndar, gjald vegna rafvirkja er 1,1%. Þessa skyldu sína hefur stefndi vanrækt og neitar að greiða þrátt fyrir ítrekaðar áskoranir. Krafan byggir á skilagreinum frá stefnda þar sem gerð eru skil á afdregnum félagsgjöldum og greiðslu framlags atvinnurekanda í sjúkrasjóð og orlofssjóð en eftirmenntunarsjóðsgjald vantar. Krafan sundurliðast með eftirfarandi hætti samanber dómsskjal nr. 4: Eftirmenntunarsjóður rafiðna kr. 6.817, Eftirmenntunarsjóður rafeindavirkja kr. 193.890 og Eftirmenntunarsjóður rafiðnaðar kr. 56.563. Samtals kr. 257.270. Um lagarök vísar stefnandi til kjarasamnings milli Rafiðnaðarsambands Íslands vegna aðildarfélaga annars vegar og Samtaka atvinnulífsins, Samtaka atvinnurekenda í Raf- og tölvuiðnaði hins vegar, laga nr. 80/1938 um stéttarfélög og vinnudeilur, laga nr. 55/1980 um starfskjör launafólks og skyldutryggingu lífeyrisréttinda, almennra reglna kröfuréttar um greiðslu fjárskuldbindinga og samningalaga nr. 7/1936. Af hálfu stefnda er byggt á því að hann sé hvorki aðili að Samtökum atvinnulífsins né Samtökum atvinnurekenda í raf- og tölvuiðnaði enda sé hann ekki skyldugur til að vera aðili að samtökum atvinnurekenda. Hann sé því ekki aðili að þeim kjarasamningi sem kröfugerð stefnanda sé reist á enda séu engin ákvæði í lögum sem skyldi hann til þess að vera aðili að kjarasamningum sem gerðir séu milli aðila vinnumarkaðarins. Samkvæmt þessu beri að sýkna stefnda með vísun til 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991. Hvorki í lögum nr. 55/1980 né lögum nr. 80/1938 sé að finna ákvæði um skyldu stefnda til þess að greiða 1% af kaupi launþega sinna í eftirmenntunarsjóði. Stefndi byggir einnig á því að hömlur á samningsfrelsi þurfi að vera skýrar svo heimilt sé að víkja samningi um laun eða önnur starfskjör til hliðar. Hann hafi gert skriflega ráðningarsamninga við alla starfsmenn sína og í þeim sé á tæmandi hátt kveðið á um hver séu réttindi og skyldur stefnda og launþega. Í þeim ráðningarsamningum er varði mál þetta sé hvergi vísað til þess að stefndi hafi skuldbundið sig með samningi við ákvæði fyrrnefnd kjarasamnings. Stefndi kveður skyldur sínar samkvæmt lögum sem varða kjarasamninga aðila á vinnumarkaði takmarkast við það að laun og önnur starfskjör sem aðildarsamtök vinnumarkaðarins semji um skuli vera lágmarkskjör, sbr. 1. gr. laga nr. 55/1980. Umrætt eftirmenntunargjald sé ekki hluti af launakjörum heldur sé það greitt í sjóði félags tengdu stéttarfélagi og því njóti launþegi ekki gjaldsins með beinum hætti sem þáttar í launakjörum sínum hjá atvinnurekanda. Því byggi stefndi á því, með vísun til upplýsinga sem hann gefur um launakjör þeirra starfsmanna sem hér um ræðir að þau hafi verið verulega betri en kveðið sé á um í kjarasamningum stefnanda. Því til viðbótar njóti starfsmenn stefnda, þ.á m. þeir, sem mál þetta fjallar um, ýmissa annarra ólögbundinna réttinda, þ.m.t. aðgangs að svokölluðum Háskóla ÍE, sem gangist fyrir sí- og endurmenntun innan fyrirtækisins á ýmsum sviðum og Þekkingarsjóði ÍE, sem veiti starfsmönnum styrki til að sækja námskeið og ráðstefndur innan lands og utan, auk styrkja til fjarnáms o. fl. Það kjarasamningsákvæði um eftirmenntunargjald, sem krafa stefnanda er reist á, er svohljóðandi: “Vinnuveitendur greiði 1% af kaupi til viðkomandi eftirmenntunarnefndar. Gjald vegna rafvirkja reiknast sem 1,1% skv. gr. 15.1” Um eftirmenntunarnámskeið segir í kjarasamningnum: “Rafiðnaðarmenn skulu eiga kost á að sækja fagtengd námskeið fræðslustofnana samtaka atvinnurekenda og launamanna í rafiðnaði til að fylgjast með breytingum í rafiðnaðargreinum. Við það er miðað að árlega geti þeir varið allt að 12 dagvinnustundum til námskeiðssetu án skerðingar á föstum launum þó þannig að a.m.k. helmingur námskeiðsstunda sé í þeirra eigin tíma. Jafnt rafiðnaðarmaður og fyrirtæki getur haft frumkvæði að námskeiði. Tími til námskeiðssetu skal valinn með hliðsjón af verkefnastöðu viðkomandi fyrirtækja. Líði meira en tvö ár milli námskeiðssóknar skapar það ekki rétt til meiri tíma en 24 dagvinnustundum (svo) nema um það sé sérstaklega samið eða það ástand hafi skapast vegna verkefnastöðu. RSÍ og SART eru aðilar að Norrænni samvinnu um menntun innan rafiðnaðargeirans (NEUI) og skuldbinda sig til þess að hafa þar samráð og samvinnu sem tengist eftirmenntun í rafiðnaði.” Þess skal getið að í þeim ráðningarsamningum, sem stefndi hefur lagt fram í málinu, eru engin ákvæði um rétt starfsmanna til endur- eða símenntunar. Í málinu er ekki deilt um rétt stefnda til að standa utan aðildar að samtökum atvinnulífsins svo og kjarasamninga sem gerðir eru milli aðila vinnumarkaðarins. Því er heldur ekki haldið fram að stefndi hafi skuldbundið sig með ráðningarsamningum að standa við ákvæði umrædds kjarasamnings. Þá er því ekki andmælt af hálfu stefnanda, sem upplýst er í málinu, að launakjör þeirra starfsmanna stefnda, sem hér um ræðir, hafi verið umfram þau lágmarkslaun sem kveðið er á um í kjarasamningi þeim sem kröfugerð stefnanda byggist á. Vísun stefnanda í lög nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga á ekki við í málinu. Í 1. gr. laga um 55/1980 segir að laun og önnur starfskjör, sem aðildarsamtök vinnumarkaðarins semji um, skuli vera lágmarkskjör . . . fyrir alla launamenn í viðkomandi starfsgrein á svæði því er samningurinn tekur til svo og að samningar einstakra launamanna og atvinnurekenda um lakari kjör en hinir almennu kjarasamningar ákveða skuli ógildir. Ágreiningsefni aðila varðar ekki laun heldur fellur það undir “önnur starfskjör”, þ.e. að vinnuveitandi greiði eftirmenntunargjald sem varið er til endurmenntunar rafiðnaðarmanna sem skipulögð er af samtökum þeirra sjálfra. Af hálfu stefnda er ekki gerð athugasemd um aðild stefnanda og krafa hans sætir ekki ágreiningi um útreikning fjárhæðar. Samkvæmt þessu er niðurstaða málsins sú að dæma beri stefnda til að greiða stefnanda 257.270 krónur með vöxtum eins og greinir í dómsorði og málskostnað sem er ákveðinn 120.000 krónur. Mál þetta dæmir Sigurður H. Stefánsson héraðsdómari. D ó m s o r ð: Stefndi, Íslensk erfðagreining ehf., greiði stefnanda, Rafiðnaðarsambandi Íslands, 257.270 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af kr. 3.000,- frá 10. ágúst 2000 til 10. september 2000, af kr. 7.334,- frá 10. september 2000 til 10. október 2000, af kr. 15.584,- frá 10. október 2000 til 10. nóvember 2000, af kr. 20.834,- frá 10. nóvember 2000 til 10. desember 2000, af kr. 26.084,- frá 10. desember 2000 til 10. janúar 2001, af kr. 31.334,- frá 10. janúar 2001 til 10. febrúar 2001, af kr. 36.584,- frá 10. febrúar 2001 til 10. mars 2001, af kr. 43.134,- frá 10. mars 2001 til 10. apríl 2001, af kr. 51.484,- frá 10. apríl 2001 til 10. maí 2001, af kr. 59.834,- frá 10. maí 2001 til 10. júní 2001, af kr. 68.184,- frá 10. júní 2001 til 1. júlí 2001, en samkvæmt III. kafla laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá þeim degi til 10. júlí 2001, af kr. 76.534,- frá 10. júlí 2001 til 10. ágúst 2001, af kr. 87.399,- frá 10. ágúst 2001 til 10. september 2001, af kr. 97.909,- frá 10. september 2001 til 10. október 2001, af kr. 108.474,- frá 10. október 2001 til 10. nóvember 2001, af kr. 119.039,- frá 10. nóvember 2001 til 10. desember 2001, af kr. 130.856,- frá 10. desember 2001 til 10. janúar 2002, af kr. 141.421,- frá 10. janúar 2002 til 10. febrúar 2002, af kr. 151.986,- frá 10. febrúar 2002 til 10. mars 2002, af kr. 168.418,- frá 10. mars 2002 til 10. apríl 2002, af kr. 184.568,- frá 10. apríl 2002 til 10. maí 2002, af kr. 200.718,- frá 10. maí 2002 til 10. júní 2002, af kr. 217.319,- frá 10. júní 2002 til 10. júlí 2002, af kr. 230.219,- frá 10. júlí 2002 til 10. ágúst 2002, af kr. 243.619,- frá 10. ágúst 2002 til 10. september 2002 og af kr. 257.270,- frá 10. september 2002 til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda 120.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 310/2009
|
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
|
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi gert að sæta gæsluvarðhaldi, á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur. Krafa X varðandi tilhögun gæsluvarðhalds, samkvæmt c., d., og e. liðum 1. mgr. 99. gr. laga nr. 88/2008, kom ekki til álita fyrir Hæstarétti, þar sem slík krafa hafði ekki verið borin undir héraðsdóm samkvæmt 5. mgr. 99. gr. laganna.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Hjördís Hákonardóttir. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 5. júní 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 8. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 5. júní 2009, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til mánudagsins 15. júní 2009 klukkan 16 og sæta einangrun meðan á gæsluvarðhaldi stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími og henni verði ekki gert að sæta einangrun. Þá gerir varnaraðili í greinargerð til Hæstaréttar kröfu um „að óheimilt sé að skerða réttindi sem getið er um í c-e. liðum 1. mgr. 99. greinar laga nr. 88/2008“. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Krafa varnaraðila varðandi tilhögun gæsluvarðhaldsvistar samkvæmt c., d. og e. liðum 1. mgr. 99. gr. laga nr. 88/2008 hefur ekki verið borin undir héraðsdóm samkvæmt 5. mgr. 99. gr. laganna og kemur hún því ekki til álita fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
|
Mál nr. 376/2009
|
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
|
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála var staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Garðar Gíslason og Hjördís Hákonardóttir. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 1. júlí 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 3. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 1. júlí 2009, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 17. júlí 2009 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst aðallega staðfestingar hins kærða úrskurðar en til vara að varnaraðila verði gert að sæta gæsluvarðhaldi til föstudagsins 17. júlí 2009 klukkan 16 á grundvelli 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurður verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
|
Mál nr. 483/2010
|
Kærumál Dómkvaðning matsmanns
|
Felldur var úr gildi úrskurður héraðsdóms, þar sem kveðið var á um að dómkvaddir skyldu læknir og lögfræðingur til að meta nánar tilgreind atriði vegna líkamstjóns sem Í kvaðst hafa orðið fyrir vegna umferðarslyss. Í samræmi við beiðni matsbeiðanda var lagt fyrir héraðsdómara að dómkveðja tvo hæfa og óvilhalla lækna.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 6. ágúst 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 13. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 23. júlí 2010, þar sem kveðið var á um að dómkvaddir skyldu læknir og lögfræðingur til að meta nánar tilgreind atriði vegna líkamstjóns sem varnaraðili kveðst hafa orðið fyrir vegna umferðarslyss. Kæruheimild er í c. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinum kærða úrskurði verði hrundið og lagt fyrir héraðsdómara að dómkveðja tvo hæfa og óvilhalla lækna og að minnsta kosti annan þeirra sérfræðing í bæklunarskurðlækningum. Þá krefst sóknaraðili kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Með bréfi 26. apríl 2010 lagði sóknaraðili fram beiðni um að dómkvaddir yrðu samkvæmt XII. kafla laga nr. 91/1991 tveir læknar til að láta í té rökstutt álit um orsakatengsl og þá eftir atvikum varanlegar afleiðingar slyss sem varnaraðili kveðst hafa orðið fyrir 11. janúar 2009 og skyldi að minnsta kosti annar matsmanna vera bæklunarlæknir. Varnaraðili andmælti því að tveir læknar yrðu dómkvaddir til starfans og krafðist þess að annar matsmanna yrði lögfræðingur að mennt. Með hinum kærða úrskurði var fallist á kröfu varnaraðila og er málavöxtum, málsástæðum og lagarökum aðila þar ítarlega lýst. Ekki er ágreiningur um að skilyrði fyrir öflun matsgerðar séu fyrir hendi samkvæmt 77. gr. laga nr. 91/1991. Þá verður hvorki fullyrt að bersýnilegt sé að matsgerð samkvæmt beiðni sóknaraðila skipti ekki máli né verði tilgangslaus til sönnunar í dómsmáli. Kostnaður vegna matsgerðarinnar mun falla á sóknaraðila samkvæmt 4. mgr. 79. gr. laga nr. 91/1991. Komi til þess að matsgerðin verði lögð fram sem gagn í dómsmáli kemur í hlut dómara að meta sönnunargildi hennar, þar á meðal hvort einhverjir brestir kunni að vera á þekkingu matsmanna á matsefni að áhrif hafi á gildi hennar, sbr. dóm Hæstaréttar 1995, bls. 704 í dómasafni það ár. Þá er ekki girt fyrir það í lögum nr. 91/1991 að aflað verði nýrrar matsgerðar til viðbótar þessari þótt ný matsgerð taki að einhverju leyti eða öllu til sömu atriða og hin eldri gerði, enda verði ekki talið að svo sé ástatt sem um ræðir í 3. mgr. 46. gr. laganna, sbr. til hliðsjónar dóma Hæstaréttar frá árinu 2000, bls. 2598 og 3517 í dómasafni það ár. Af þessum sökum ber að fella hinn kærða úrskurð úr gildi og leggja fyrir héraðsdómara að dómkveðja tvo matsmenn í samræmi við beiðni sóknaraðila. Rétt er að hvor aðila beri sinn kostnað af kærumáli þessu. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að dómkveðja tvo matsmenn í samræmi við beiðni sóknaraðila, Tryggingamiðstöðvarinnar hf., 26. apríl 2010. Kærumálskostnaður fellur niður. Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 23. júlí 2010. Með matsbeiðni, sem barst héraðsdómi 28. apríl sl., hefur matsbeiðandi, Tryggingamiðstöðin hf. kt. 660269-2079, Síðumúla 24, Reykjavík, óskað þess, með vísan til XII. sbr. IX. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála að dómkvaddir verði tveir sérfróðir og óvilhallir matsmenn, læknar og a.m.k. annar þeirra bæklunarlæknir, til þess að láta í té rökstutt álit um orsakatengsl og eftir atvikum varanlegar afleiðingar slyss sem Íris Björg Bergsdóttir, varð fyrir þann 11. janúar 2009. Matsþoli, Íris Björg Bergsdóttir, krefst þess að hafnað verði kröfu sóknaraðila, um að dómkvaddir verði tveir læknar til að meta varanlegar afleiðingar slyss sem varnaraðili lenti í. Þess er um leið krafist að dómkvaddir verði einn læknir og einn lögmaður til að meta varanlegar afleiðingar slyssins, í stað tveggja lækna. Málið var tekið til úrskurðar 28. júní sl. að afloknum munnlegum málflutningi. Málsatvik Sóknaraðili greinir þannig frá málsatvikum að þann 11. janúar 2009 hafi tjónþoli verið farþegi í bifreiðinni SL 445 á ferð frá Dalvík til Reykjavíkur. Bifreiðin hafi verið tryggð lögboðinni ábyrgðartryggingu hjá matsbeiðanda. Hafi tjónþoli verið farþegi í framsæti en unnusti hennar hafi ekið bifreiðinni. Er bifreiðinni hafi verið ekið upp Öxnadalsheiði hafi hún mætt flutningabifreið. Að sögn ökumanns hafi hann hægt á akstri og vikið út í kant en ekki hafi þá viljað betur til en að hann hafi misst stjórn á bifreiðinni sem hafi snúist og hafnað utan vegar. Ekki hafi orðið neinar skemmdir á bifreiðinni og eftir að hafa fengið aðstoð við að koma bifreiðinni upp á veginn hafi verið haldið áfram til Reykjavíkur eins og nánar greini í lögregluskýrslu frá 14. janúar 2009. Málsástæður sóknaraðila Sóknaraðili telur með hliðsjón af aðdraganda umferðaróhappsins sem varnaraðili lenti í 11. janúar 2009 það er þeirri staðreynd að bifreiðin sem varnaraðili var farþegi í skemmdist ekkert og því að varnaraðili lenti í bílveltu á árinu 2005, að vafi leiki á því að varnaraðili hafi hlotið varanlegar afleiðingar sem rekja megi til atburðarins 11. janúar 2009. Matsspurningarnar taki mið af þessu en matsmönnum beri fyrst að svara því: „Hvort orsakasamband teljist sannað milli umferðarslyssins 11. janúar 2009 og þeirra einkenna sem tjónþoli telur að rekja megi til slyssins. Er óskað eftir að matmenn taki rökstudda afstöðu til hvers og eins áverka/einkennis fyrir sig.“ Fáist jákvætt, rökstutt svar við þessari spurningu að öllu leyti eða einhverju, sé matsmönnum falið það verkefni að leggja mat á varanlegar afleiðingar slyssins samkvæmt skaðabótalögum. Að mati sóknaraðila reyni því fyrst og fremst á mat á því hvort líkamleg einkenni og óþægindi varnaraðila megi rekja til tiltekins atburðar og það álitaefni sé fyrst og fremst læknisfræðilegs eðlis. Tilgangur og efni matsbeiðninnar kalli því á að tveir læknar séu kvaddir til frekar en einn læknir og lögfræðingur með honum. Sóknaraðili byggir í öðru lagi á því að réttarfarsleg skilyrði séu ekki fyrir því að dómurinn taki fram fyrir hendurnar á matsbeiðanda og ákveði að hverfa frá skýrri og rökstuddri beiðni hans um að kveðja til tvo lækna og fá í staðinn til þess lækni og lögfræðing. Meginreglan sé að málsaðilar hafi forræði á sönnunarfærslu máls. Aðilum sé þannig ætlað að ákveða hvor fyrir sitt leyti hvort ástæða sé til að afla gagna um tiltekið atriði og hvernig það verði gert, en dómarinn eigi þá aðeins að vera viðtakandi sönnunarfærslunnar, sem eigi ekki að skipta sér af hvernig aðilarnir handleiki hagsmuni sína að þessu leyti. Í þessu samhengi og beiðni sinni til stuðnings vísar sóknaraðili til dóms Hæstaréttar sem er birtur í dómasafni réttarins 1995 á bls. 704. Þar hafi vátryggingarfélag farið fram á að dómkvaddir yrðu læknir og lögfræðingur til að leggja mat á heilsufarslegt ástand tjónþola og meta fjárhagsleg örorku hans. Tjónþoli, sóknaðili fyrir Hæstarétti, hafi mótmælt þessu og talið að dómkveðja ætti tvo lækna. Hæstiréttur hafi staðfest úrskurð héraðsdóms þar sem fallist var á beiðni matsbeiðanda. Forsendur dóms Hæstaréttar hafi verið þessar: „Varnaraðili hefur óskað eftir matsgerð og farið þess á leit, að annar matsmanna verði lögfræðingur. Kostnaður vegna matsgerðarinnar fellur á hann sjálfan samkvæmt 2. mgr. 63. gr. laga nr. 91/1991 nema að því leyti, sem tillit kynni að vera tekið til þess kostnaðar við ákvörðun málskostnaðar. Við úrlausn um efnishlið málsins kemur í hlut héraðsdómara að meta sönnunargildi matsgerðarinnar, þar á meðal, hvort einhverjir þeir brestir kunni að vera á þekkingu matsmanna á matsefninu, sem áhrif hafi á gildi hennar. Standa þá engin rök til þess að játa sóknaraðila rétti til þeirrar íhlutunar í málatilbúnað varnaaðila, sem hér er deilt um.“ Sóknaraðili telur því í raun að réttarfarslög, einkum málsforræðisreglan sem feli m.a í sér forræði á sönnunarfærslu máls, leiði til þess að taka verði kröfu hans til greina. Í þriðja lagi vísar sóknaraðili til þess að ákvæði skaðabótalaga standi ekki í vegi fyrir því að dómkvaddir verði tveir læknar í þessu matsmáli. Með skaðabótalögum nr. 50/1993 hafi m.a. falist þær breytingar að við mat á afleiðingum líkamstjóna hafi verið horfið frá því að miða eingöngu við læknisfræðilegt örorkumat þegar ákvarðaðar hafi verið bætur vegna fjárhagslegs tjóns. Fram að þeim tíma hafi venjan verið að örorkumöt í skaðabótamálum væru unnin af einum lækni. Boðuð hafi verið ný aðferðafræði við mat á fjárhaglegri örorku með skaðabótalögunum og því hafi verið mælt svo fyrir um að nauðsynlegt yrði að örorkumöt væru ekki einungis í höndum lækna eins og segir í athugasemdum með 10. gr. frumvarps til laga þar sem fjallað er um örorkunefnd. Þessi ummæli sé hins vegar ekki hægt að skilja svo að með því væri verið að útiloka að tveir eða fleiri læknar geri örorkumat í máli. Í greinargerð með frumvarpinu hafi eingöngu verið lögð áhersla á að horfið yrði frá fyrri skipan mála. Því síður verði ummælin skilin svo að þar með hafi löggjafinn ætlast til að læknir og lögfræðingur væru ávallt til staðar þegar metnar væru afleiðingar líkamstjóns samkvæmt skaðabótalögum. Það sé fráleitur skilningur og hefði þá þurft að koma fram með skýrum hætti í ákvæðum laganna. Sóknaraðili bendir á að frá gildistöku laganna hafi framkvæmdin verið sú að tveir læknar hafa komið að örorkumötum innan sem utan réttar þótt algengara sé að læknir og lögfræðingur vinni örorkumat. Fjölmargir læknar hafi því mikla reynslu að meta alla þætti afleiðinga slysa samkvæmt skaðabótalögum og verði því ekki borið við sem gildri mótbáru að óskað sé tveggja lækna til að annast matið. Sé horft til hæfisreglna sem taka þurfi mið af við dómkvaðningu matsmanns, þ.e. 3. mgr. 61. gr. einkamálalaga þar sem segi að þann einn megi dómkveðja til að framkvæma mat sem sé orðinn 20 ára að aldri, sé að öllu leyti óaðfinnanlegt vitni um það atriði sem á að meta og hafi nauðsynlega kunnáttu til að leysa starfann af hendi, sé ljóst að vanhæfisreglur einkamálalaga standa því ekki í vegi að dómkvaddir verði tveir læknar með reynslu af matsstöfum í þessu máli til að leggja mat á orsakatengsl og eftir atvikum afleiðingar líkamstjóns varnaraðila. Málsástæður varnaraðila Varnaraðili byggir fyrst á því að samkvæmt 5. gr. skaðabótalaga, sbr. 3. mgr. 61. gr. laga um meðferð einkamála sé læknir vanhæfur til að meta varanlega örorku. Yrði fallist á kröfu sóknaraðila, um að dómkvaddir verði tveir matsmenn, báðir læknar, til að meta varanlegar afleiðingar slyssins, þá væri með því brotið gegn 3. mgr. 61. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991, þar sem segi að þann einn megi dómkveðja til að framkvæma mat sem sé orðinn 20 ára að aldri, sé að öllu leyti óaðfinnanlegt vitni um það atriði sem eigi að meta og hafi nauðsynlega kunnáttu til að leysa starfann af hendi eða annars þá kunnáttu sem bestrar sé kostur. Að mati varnaraðila sé læknir vanhæfur til þess að meta ákveðna veigamikla þætti í örorkumatinu, svo sem varanlega örorku og orsakatengsl. Það hafi beinlínis verið tilgangurinn með setningu skaðabótalaganna að afnema það sem áður tíðkaðist, að eingöngu læknar mætu örorku. Eftir setningu skaðabótalaganna, og með tilkomu ákvæða um mat á varanlegri örorku, hafi það verið ótvíræður vilji löggjafans að örorkumöt yrðu framvegis ekki í höndum lækna heldur skyldu læknar deila verkum með öðrum sérfróðum aðila sem hefði sérstaka þekkingu á málefnum vinnumarkaðarins og reglum um hvernig vinna eigi örorkumat. Í því máli sem hér sé til umfjöllunar, sé tjónþoli ungur og eigi langa starfsævi fyrir höndum. Mat á varanlegri örorku sé því sérstaklega mikilvægur þáttur í máli hans. Varnaraðili vísar í öðru lagi til sjónarmiða sem sett séu fram í frumvarpi til skaðabótalaga nr. 50/1993 og tilgangs laganna. Í athugasemdum með 10. gr. laganna segi að verði frumvarpið að lögum verði gerbreyting á forsendum og grunni örorkumats. Horfið verði frá mati sem í aðalatriðum sé talið læknisfræðilegt. Í stað þess komi svonefnt fjárhagslegt örorkumat sem feli í sér álit á því hvort og að hve miklu leyti geta tjónþola til að afla vinnutekna hafi skerst varanlega. Vegna þess sé nauðsynlegt að örorkumat verði ekki einungis í höndum lækna. Það hafi því verið vilji löggjafans að afnumið yrði það fyrirkomulag að læknar væru einir að meta afleiðingar slysa. Í þriðja lagi vísar varnaraðili til skrifa fræðimanna og bendir á að sömu sjónarmið hafi einnig verið til umfjöllunar hjá þeim. Af þeirra skrifum sé ljóst að mat á varanlegri örorku sé fjárhagslegt, eða félagslegt, en ekki læknisfræðilegt í þeim skilningi, að læknisfræðileg sjónarmið ráði matinu eins og við mat á varanlegum miska. Stundum skipti eðli líkamstjóns ekki neinu um matið, en hafi þó oft áhrif, en fræðimenn taki fram, að læknisfræðileg sjónarmið eigi ekki að vera ráðandi við mat á varanlegri örorku. Það sé einnig álit fræðimanna að mat á varanlegri örorku, eitt og sér, verði best framkvæmt af lækni eða sérfræðingi með sambærilega þekkingu á líkamstjóninu og afleiðingum þess, t.d. sálfræðingi eða öðrum sérmenntuðum heilbrigðisstarfsmanni og manni, sem sérfróður sé um sem flesta af öðrum þáttum, sem til skoðunar koma. Þar geti komið til greina lögfræðingur, viðskiptafræðingur, löggiltur endurskoðandi, félagsfræðingur eða aðrir, sem hafi sérstaka þekkingu á málefnum vinnumarkaðarins og reglum um hvernig vinna eigi örorkumat. Fræðimenn hafi ennfremur bent á að algengt sé að læknir og lögfræðingur annist mat á varanlegri örorku, að beiðni tjónþola eða hins bótaskylda, eða að þeir séu dómkvaddir sem matsmenn enda sé það líklega oftast hin rétta og eðlilega samsetning, þegar tveir eða fleiri meti varanlegar afleiðingar slysa samkvæmt skaðabótalögum. Óheppilegra sé að slíkt mat sé unnið af læknum eingöngu. Í fjórða lagi vísar varnaraðili til þess að sóknaraðili hafi einnig beðið um mat á orsakasambandi milli tjónsatburðar og þeirra líkamlegu afleiðinga sem varnaraðili telji sig hafa orðið fyrir. Mat á orsakatengslum sé að miklu leyti lögfræðilegt og sé læknir því vanhæfur til að standa að mati á þeim, án atbeina lögfræðings. Í fimmta lagi telur varnaraðili ekki vera neinar forsendur til að víkja frá viðtekinni venju um dómkvaðningu lögmanns og læknis til að vinna örorkumat. Frá þessu hafi helst verið vikið þegar tjónþolar séu það ungir að árum að þeir hafi ekki neina atvinnusögu og langt þar til þeir fari út á vinnumarkaðinn, eða tjónþoli sé það fullorðinn að hann sé kominn út af vinnumarkaði þegar slysið á sér stað og verði það fyrirsjáanlega til allra framtíðar, annað hvort vegna elli eða sjúkdóma af einhverju tagi. Í slíkum málum þurfi ekki að leggja mat á neina varanlega örorku. Tjónþoli í þessu máli sé ekki í þessari stöðu. Þessi stúlka hafi verið ríflega tvítug þegar hún hafi slasast. Ekkert í heilsufars- eða tekjusögu hennar gefi til kynna að hún hafi ekki haft neina eða skerta starfsgetu áður en slysið varð. Tjónþoli hafi lokið námi í snyrtifræði og starfað sem snyrtifræðingur á slysdegi. Þessi tjónþoli eigi fyrir höndum tugi ára úti á vinnumarkaði, að öllu óbreyttu. Ekkert komi fram í beiðni sóknaraðila um dómkvaðningu matsmanna, um ástæður þess að hann kjósi að víkja frá viðtekinni venju við val á matsmönnum og ekkert í gögnum málsins bendi til þess að tilefni sé til þess. Ætli sóknaraðili, gegn eindregnum mótmælum varnaraðila, að krefjast einhvers sem víki frá viðtekinni venju og kunni að verða varnaraðila til tjóns, þurfi sóknaraðili að færa veigamikil rök fyrir máli sínu og gera grein fyrir því hvers vegna þau rök eigi að vega þyngra heldur en hagsmunir varnaraðila af því að matsmenn uppfylli hæfisskilyrði laga um meðferð einkamála. Sóknaraðili og varnaraðili hafi staðið sameiginlega að fyrirliggjandi örorkumati, og hafi sóknaraðili þá ekki haft neinar athugasemdir við það að læknir og lögmaður mætu afleiðingar slyssins. Sóknaraðili hafi ekki gert grein fyrir því hvað hafi breyst síðan þá. Þar sem sóknaraðili leitist nú við að hnekkja fyrirliggjandi mati, sem unnið hafi verið af lækni og lögmanni, sé eðlilegt að dómkvaddir séu einnig læknir og lögmaður til þess að endurmeta afleiðingarnar. Í sjötta lagi vísar varnaraðili til þess að skipun örorkunefndar samkvæmt skaðabótalögum veiti vísbendingu um það hverjir séu best fallnir til að meta varanlegar afleiðingar samkvæmt skaðabótalögum. Í nefndinni séu tveir læknar og einn lögmaður. Lögmaðurinn sé formaður nefndarinnar, sbr. 2. mgr. 10. gr. skaðabótalaga. Að mati fræðimanna sé þessi samsetning nefndarinnar miðuð við það að hún geti gegnt hlutverki sínu sem best. Varnaraðili vísar til laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, einkum 61. gr. og ákvæða skaðabótalaga nr. 50/1993, með síðari breytingum. Niðurstaða Í þessu máli greinir málsaðila á um það hvaða fagþekkingu sé best að dómkvaddir matsmenn hafi til að svara matsspurningum um orsakatengsl og örorku. Sóknaraðili, sem telur þekkingu í læknisfræði og bæklunarlækningum mestu máli skipta í því máli sem hér er til meðferðar, vísar til meginreglunnar um forræði málsaðila á sönnunarfærslunni. Þrátt fyrir þá meginreglu þykir 61. gr. laga nr. 91/1991 veita dómara nokkuð svigrúm til eigin mats um viðeigandi fagþekkingu matsmanns eða matsmanna þegar skera þarf á hnút sem þennan. Ákvæði 2. mgr. virðist ekki ganga út frá því að fara eigi eftir óskum matsbeiðanda ótvírætt heldur er útgangspunktur þess að málsaðilar nái samkomulagi um „hæfan matsmann“. Ekki er hægt að líta svo á að tilvitnað orðalag eigi einvörðungu við um samkomulag um hæfan matsmann innan fagþekkingarsviðs að vali matsbeiðanda heldur taki það einnig til samkomulags um þá fagþekkingu sem æskilegast sé að matsmaður hafi hverju sinni. Takist ekki samkomulag með málsaðilum á valið undir ákvörðun dómara. Hæfisskilyrði 3. mgr. 61. gr. marka valinu þó ramma. Að mati dómsins er ekki hægt að fullyrða að fagþekking lækna geri þá betur til þess fallna en löglærða að leggja mat á sennilega afleiðingu umferðarslyss og orsakatengsl þess og meints líkamstjóns, nema þeir hafi sérstaklega lagt sig eftir að skilja þessi skilyrði skaðabótaréttar umfram það sem löglærðir þurfa að gera. Gera má ráð fyrir að læknar sem hafa nokkra reynslu af örorkumötum hafi öðlast sambærilega þekkingu til að meta orsakatengsl og sennilega afleiðingu og ætlast er til að lögfræðingar hafi. Að mati dómsins verður því ekki slegið föstu að önnur fagþekkingin vegi þyngra en hin við val á matsmanni til að svara þeirri spurningu. Eins og báðir málsaðilar hafa gert grein fyrir var með setningu skaðabótalaga nr. 50/1993 horfið frá fyrri venju þess efnis að örorkumat væri eingöngu læknisfræðilegt. Með lögunum var samþykkt gerbreyting á forsendum og grunni örorkumats. Í stað læknisfræðilega matsins var tekið upp fjárhagslegt örorkumat. Um leið var horfið frá því að dómkveðja ætíð tvo lækna til slíkra verka en þess í stað að jafnaði dómkvaddir læknir og lögfræðingur. Með þessu hefur löggjafinn gefið til kynna að það sé málsaðilum ekki algerlega í sjálfsvald sett að ákveða hvaða fagþekkingu þeir matsmenn þurfa að hafa sem ætlað sé að meta varanlegar afleiðingar slysa. Að mati dómsins verður, vegna þess máls sem hér er til umfjöllunar, að lesa 3. mgr. 61. gr. laga nr. 91/1991 með hliðsjón af þeirri stefnu um örorkumat sem mörkuð var með skaðabótalögum nr. 50/1993. Ekkert í málinu þykir kalla á að vikið sé frá þeirri stefnu við val á fagþekkingu þeirra sem svara spurningum um örorku, miska og stöðugleikapunkt. Þegar þar að auki ekki þykir leitt í ljós að læknar séu færari löglærðum til að meta orsakatengsl og sennilega afleiðingu, jafnvel þótt tjón sé líkamlegt, þykir sú spurning ein og sér ekki heldur geta leitt til þess að dómkvaddir séu tveir læknar. Jafnvel þótt málsaðilar kæmu sér saman um hæfan matsmann getur dómari horft framhjá samkomulagi þeirra mæli sérstakar ástæður gegn því sbr. 2. mgr. 61. gr. laga nr. 91/1991. Þegar litið er til þeirrar heimildar sem dómaranum er þarna fengin til að taka fram fyrir hendur málsaðila við dómkvaðningu matsmanna, þrátt fyrir málsforræðisregluna telur dómurinn, eins og áður greinir, þá mikilvægu meginreglu ekki standa í vegi fyrir því að vikið sé til hliðar óskum sóknaraðila og mælt svo fyrir að í þessu máli skuli dómkveðja einn lækni og einn löglærðan mann til að annast umbeðið mat þar sem rök þykja eindregið styðja þá niðurstöðu. Hvorugur málsaðila gerði kröfu um málskostnað og því verður hann ekki dæmdur. Ingiríður Lúðvíksdóttir, settur héraðsdómari, kveður upp þennan úrskurð. Úrskurðarorð: Dómkveðja skal einn lækni og einn löglærðan mann til að vinna mat í máli sóknaraðila, Tryggingamiðstöðvarinnar, gegn varnaraðila, Írisi Björgu Bergsdóttur, M-62/2010 sem rekið er fyrir héraðsdómi Reykjavíkur.
|
Mál nr. 83/2013
|
Fasteignakaup Galli Skaðabætur
|
B og S keyptu íbúð af T ehf. á árinu 2007. Eftir afhendingu íbúðarinnar kom í ljós galli á hitavatnslögn. Kröfðu B og S byggingarstjóra íbúðarinnar um skaðabætur vegna þessa og var kröfunni einnig beint að T hf. þar sem byggingarstjórinn hafði lögboðna starfsábyrgðartryggingu. Í málinu lá fyrir matsgerð þar sem talið var að frágangur hitavatnslagna hefði verið í andstöðu við ákvæði byggingarreglugerðar nr. 441/1998. Hins vegar var talið að byggingarstjóranum yrði ekki metið það til saknæmrar vanrækslu að hafa treyst því að teikningar af lögnunum, sem samþykktar höfðu verið af þar til bæru stjórnvaldi, væru í samræmi við lög og reglugerðir. Var því ekki fallist á að hann bæri skaðabótaábyrgð á þeim göllum sem reyndust vera á lögnunum og voru hann og T hf. því sýknaðir af kröfu B og S.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, Greta Baldursdóttir og Helgi I. Jónsson. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 5. febrúar 2013. Þeir krefjast sýknu af kröfu stefndu og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndu krefjast staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Málavöxtum er skilmerkilega lýst í hinum áfrýjaða dómi. Ágreiningur aðila snýst um hvort áfrýjandinn Brynjar hafi sýnt af sér saknæma vanrækslu í starfi sínu sem byggingarstjóri fasteignar stefndu að Bjarkarási 27a í Garðabæ og beri því ábyrgð á óumdeildu tjóni þeirra. Þá liggur fyrir í málinu að á þeim tíma, sem atvik málsins taka til, var í gildi lögboðin starfsábyrgðartrygging áfrýjandans hjá meðáfrýjanda Tryggingamiðstöðinni hf. Samkvæmt 3. mgr. 51. gr. þágildandi skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997 ber byggingarstjóri ábyrgð á því að byggt sé í samræmi við samþykkta uppdrætti, lög og reglugerðir. Hæstiréttur hefur í nokkrum dómum fjallað um skaðabótaábyrgð byggingarstjóra, sbr. dóma réttarins 20. desember 2005 í máli nr. 267/2005, 13. mars 2008 í máli nr. 318/2007, 5. nóvember 2009 í máli nr. 37/2009 og 4. mars 2010 í máli nr. 369/2009. Með hliðsjón af þessum dómum verður dregin sú ályktun að ábyrgð áfrýjandans Brynjars, sem reist er á sakarreglunni, hafi ekki einvörðungu legið í því að sjá til þess að byggt yrði í samræmi við samþykkta uppdrætti, lög og reglugerðir, heldur hafi honum einnig borið skylda til að hafa yfirumsjón og eftirlit með byggingarframkvæmdum sem hann stýrði, þar á meðal að iðnmeistarar, sem komu að verkinu fyrir hans atbeina, sinntu skyldum sínum og framkvæmdin væri tæknilega og faglega fullnægjandi. Fellir áfrýjandinn á sig skaðabótaábyrgð með saknæmri vanrækslu á þessum skyldum, sbr. dóm Hæstaréttar 13. desember 2012 í máli nr. 239/2012. Eins og rakið er í héraðsdómi komust dómkvaddir matsmenn að þeirri niðurstöðu að bæði hitavatnslögn og neysluvatnslögn í íbúð stefndu að Bjarkarási 27a, Garðabæ, væru í samræmi við teikningar. Þá mátu þeir neysluvatnsteikningar svo að frágangur stofnlagna hafi verið í samræmi við þær. Á hinn bóginn var það niðurstaða matsmannanna að frágangur hitavatnslagna hafi verið í andstöðu við greinar 189.3 og 195.6 byggingarreglugerðar nr. 441/1998. Þá hafi fagmanni átt að vera ljóst að ekki væri í lagi að leggja svo margar óeinangraðar pípur í gólfið, sem gert var, og að það gæti valdið of miklum yfirborðshita, en samkvæmt fyrrgreindum reglugerðarákvæðum skulu pípur í hitakerfi og vatnslagnakerfum einangraðar þannig að ekki verði ónauðsynleg orkueyðsla og að ekki valdi óæskilegri upphitun á öðrum lögnum og byggingarhlutum. Svo sem rakið hefur verið er ein af meginskyldum byggingarstjóra að tryggja að byggt sé í samræmi við samþykkta uppdrætti. Fyrir liggur í málinu að áfrýjandinn Brynjar uppfyllti þá skyldu sína. Þá er fullyrt af hans hálfu að það hafi verið almennt verklag að hitalagnir „í rör í rör“ hafi verið lagðar á þann hátt að lagnirnar liggi ofan á einangrun botnplötu. Fær sú staðhæfing hans stoð í matsgerð dómkvaddra manna, en þar segir að hitalagnir „í rör í rör“ hafi almennt verið lagðar á þann hátt að lagnirnar liggja ofan á einangrun botnplötu og eru ekki sérstaklega einangraðar fyrir utan þá einangrun sem fóðurrör og loftbil gefa. Þá segir þar og að ekki verði ráðið af teikningum að lagnirnar skuli vera einangraðar þar sem þær eru steyptar í gólfplötu. Á teikningum komi hins vegar fram í texta að stofnlagnir neysluvatns „úr þykkveggja PPr plastpípum“ skuli einangraðar svo sem gert hafi verið. Af framansögðu leiðir að áfrýjandanum Brynjari verður ekki metið til saknæmrar vanrækslu að hafa treyst því að umræddar teikningar af lögnunum, sem samþykktar höfðu verið af þar til bæru stjórnvaldi, væru í samræmi við lög og reglugerðir. Verður því ekki fallist á að hann beri skaðabótaábyrgð á þeim göllum sem reyndust vera á lögnunum og verða áfrýjendur því sýknaðir af kröfu stefndu í máli þessu. Rétt er að hver aðila beri sinn kostnað af rekstri málsins í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Áfrýjendur, Brynjar Þór Jónasson og Tryggingamiðstöðin hf., eru sýknir af kröfu stefndu, Bjarna S. Ásgeirssonar og Sigríðar Petru Friðriksdóttur, í máli þessu. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 23. nóvember 2012. Mál þetta, sem dómtekið var hinn 26. október sl., að lokinni aðalmeðferð, var höfðað fyrir dómþinginu af Bjarna S. Ásgeirssyni og Sigríði Petru Friðriksdóttur, báðum til heimilis að Álfabergi 22, Hafnarfirði, á hendur Tryggingamiðstöðinni hf., Síðumúla 24, Reykjavík, og Brynjari Þór Jónssyni, Lambaseli 11, Reykjavík, og Vátryggingafélagi Íslands hf., Ármúla 3, Reykjavík, til réttargæslu, með stefnu áritaðri um birtingu hinn 4. janúar 2012, og birtri 5. janúar 2012. Dómkröfur stefnenda eru þær, að stefndu verði in solidum dæmdir til þess að greiða stefnendum 3.549.868 krónur, með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001, einkum 1. mgr. 6. gr. laganna, frá 21. janúar 2010 til greiðsludags. Þá krefjast stefnendur málskostnaðar úr hendi stefndu, auk virðisaukaskatts á málflutningsþóknun. Dómkröfur stefndu eru þær aðallega, að stefndu verði sýknaðir af öllum kröfum stefnenda og stefnendur verði dæmdir til þess að greiða stefndu málskostnað, að skaðlausu. Til vara krefjast stefndu þess að dómkröfur stefnenda verði lækkaðar verulega og málskostnaður verði látinn niður falla. Réttargæslustefndi gerir engar kröfur, enda engar kröfur gerðar á hendur honum í málinu. II Málavextir eru þeir, að með kaupsamningi, dagsettum 11. júní 2007, keyptu stefnendur þriggja herbergja íbúð á jarðhæð að Bjarkarási 27a, Garðabæ, af Té-mótum ehf., sem jafnframt var byggingaraðili. Byggingarstjóri og byggingarmeistari var stefndi, Brynjar Þór, sem hafði á byggingartímanum lögbundna starfsábyrgðartryggingu hjá stefndu, Tryggingamiðstöðinni hf. Kaupverð eignarinnar var 42.090.000 krónur og skyldi afhendingardagur vera 27. september 2007. Eignin var síðan afhent 1. nóvember 2007. Eignin var þá án gólfefna í samræmi við kaupsamning. Stefnendur keyptu kirsuberjaparket á eignina og fengu fagmann til að leggja það. Stefnendur kveða að eftir því sem verkinu vatt fram og eftir að eignin var leigð út hafi komið í ljós ýmsir gallar á eigninni og sameigninni, sem stefnendur telja að rekja megi til óvandaðra vinnubragða byggingaraðila og að ekki hafi verið unnið eftir teikningum eða farið eftir byggingareglugerð. Byggingaraðilinn Trémót ehf. varð gjaldþrota í september 2009 og þá undir nafninu Drumbahlíð ehf. Stefnendur kveðast hafa gert bráðabirgðalagfæringar á eigninni. Stefnendur kveða gallana vera þá, að undir endilangri íbúðinni sé stofnlögn fyrir heitt og kalt vatn. Stofnlögn þessi er fyrir þrjár íbúðir. Við notkun rennur um lögnina heitt vatn, Mikill hiti skapast í gólfi eftir endilangri íbúðinni á u.þ.b. metra breiðu svæði. Hitinn hefur eyðilagt parketið, sem sett var á eignina. Er þessi galli kom í ljós fengu stefnendur Sigurð Kristjánsson byggingarfræðing til þess að gefa álit sitt. Skoðun hans á eigninni fór fram í desember 2008, en álitið er dagsett í janúar 2009. Yfirborðshiti á parketi reyndist þá vera 40 gráður. Í álitun kemur fram, að við skoðun á uppdráttum og ljósmyndum af lögnum hafi komið í ljós að stofnleiðslur milli inntaksstaðar og dreifikistu séu lagðar ofan á einangrun undir gólfplötu, en ekki í einangrun eins og fyrirskrifað sé af hönnuði. Þá hafi einnig komið í ljós að dreifikista sé lokuð inni í innvegg milli eldhúss og þvottahúss. Með bréfi, dagsettu 12. desember 2008, var stefndu, Tryggingamiðstöðinni hf., tilkynnt um gallana og bent á að það kynni bæði að reyna á ábyrgðartryggingu byggingaraðila og starfsábyrgðartryggingu byggingarstjóra, stefnda Brynjars Þórs. Enn fremur var upplýst að búast mætti við að nauðsynlegt væri að dómkveðja matsmenn til að meta tjónið. Með bréfi, dagsettu 26. janúar 2009, var stefndu, Tryggingamiðstöðinni hf. og byggingarstjóra, sem og byggingaraðila og pípulagningarmeistara, boðið til sátta og samkomulags, að greiða 3.7007.500 krónur, sem heildarbætur. Fyrirvari var gerður um frekari kröfur næðist ekki samkomulag. Engin viðbrögð voru við þessu bréfi stefnenda. Hinn 16. nóvember 2009, óskuðu stefnendur eftir dómkvaðningu tveggja hæfra og óvilhallra manna til að meta tjón stefnanda. Hinn 4. mars 2009 voru dómkvaddir matsmenn. Matsgerð þeirra er dagsett í nóvember 2009 og er einungis matsliður 1 í matsgerðinni „Pípulagnir og parket“, sem er til skoðunar í máli þessu. Í niðurstöðu matsgerðarinnar kemur fram, að matsmenn telja lýsingu Sigurðar Kristjánssonar vera rétta hvað varðar yfirborðshita á gólfum í íbúðinni og áhrif þess á parket. Matsmenn mældu hins vegar nokkuð lægri hita en kom fram í lýsingu hans. Matsmenn telja að ástæðu fyrir hita á yfirborði gólfs vera þá að stofnlagnir hita- og neysluvatnskerfis fyrir þrjár íbúðir séu í gólfum og séu óeinangraðar. Matsmenn telja að rifur séu á milli parketstafa og þeir undnir yfir lagnaleið umfram það sem eðlilegt væri ef hitalagnir væru ekki í gólfum. Matsmenn telja að saga þurfi rás í gólf og fjarlægja núverandi lagnir, leggja síðan nýjar lagnir sem séu einangraðar og steypa svo í rásina. Matsmenn telja að ekki sé hægt að tryggja að parket verði einsleitt og samlitt nema með því að skipta um allt parket á gólfum íbúðarinnar. Þá telja matsmenn að ekki sé hægt að búa í íbúðinni meðan endurbætur eru gerðar inni. Matsmenn áætla að verkframkvæmd taki um 5-6 vikur, þ.e. frá því að flutt hefur verið úr íbúðinni og þar til öllum endurbótum er lokið og íbúðin hafi verið þrifin og máluð. Hægt sé að búa í íbúðinni meðan á undirbúningi standi. Matsmenn telja að þrífa þurfi íbúð og mála veggi og loft eina umferð að endurbótum loknum. Eftir að matsgerð var skilað kom í ljós samlagningarskekkja í heildarniðurstöðu matsins, sem matsmenn leiðréttu með bréfi til stefnenda 19. desember 2009. Samkvæmt niðurstöðu matsgerðarinnar eru staðreyndir gallar á fasteigninni, sem matsmenn meta að fjárhæð 6.281.000 krónur. Hluti af þessum göllum snúa að sameign og tekur mál þetta ekki til þess hluta. Með bréfi, dagsettu 21. desember 2009, var stefndu, Tryggingamiðstöðinni hf. sendar niðurstöður matsmanna og gerðar kröfur um greiðslu meints tjóns stefnenda, þ.e. vegna parkets og pípulagna, að fjárhæð 4.030.000 krónur, sem verður að teknu tilliti til endurgreidds virðisaukaskatts, 3.564.992 krónur, sem er stefnufjárhæð máls þessa. Með bréfi stefndu, Tryggingamiðstöðvarinnar hf., dagsettu 4. maí 2010, var matslið 1 hafnað, þar sem stofnlagnir væru lagðar samkvæmt teikningu og taldi félagið því ekki unnt að krefjast bóta úr starfsábyrgðartryggingu byggingastjóra. Stefndi samþykkti að greiða 2. matslið, sem sneri að tengikistu. Með bréfi stefnenda, dagsettu 16. júní 2010, var afstöðu stefnda mótmælt. Tekið var við boðinni innborgun að fjárhæð 362.500 krónur, með fyrirvara. Þá voru gerðir fyrirvarar um greiðslu hluta matskostnaðar og málskostnaðar. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur, dagsettum 16. apríl 2009, var Verkfræðistofan Höfn ehf., sem sá um lagnahönnun, úrskurðuð gjaldþrota. Lagnahönnuður hafði verið með starfsábyrgðartryggingu hjá VÍS hf. Með bréfi, dagsettu 21. júní 2010, beindu stefnendur enn fremur kröfu að VÍS hf., en VÍS hf. hafnaði greiðslu. Stefnendur óskuðu þá eftir viðbótarmati, 14. desember 2010. Dómkvaddir voru matsmenn hinn 28. janúar 2011 og er matsgerð þeirra dagsett í mars 2011. Í niðurstöðu viðbótarmatsgerðarinnar kemur m.a. fram að matsmenn telja að frágangur stofnlagna og hitaveitu og neysluvatns, eins og hann er sýndur á samþykktum teikningum, sé óeðlilegur og ekki í samræmi við byggingarreglugerð. Matsmenn telja að lagnir séu lagðar í samræmi við samþykktar teikningar. Stofnlagnir fyrir þrjár íbúðir séu steyptar í gólf íbúðar stefnenda, þar sem þær valdi óæskilegri upphitun á gólfinu, þar eð þær séu óeinangraðar. Matsmenn telja að skemmdir á parketi á gólfum íbúðarinnar stafi af óeðlilegum frágangi á stofnlögnum. Mátu matsmenn kostnað við lagfæringu vegna þessa galla miðað við byggingarvísitölu í mars 2011 4.127.304 krónur. Með bréfi, dagsettu 19. apríl 2011, gerðu stefnendur stefndu, Tryggingamiðstöðinni hf., grein fyrir niðurstöðu viðbótarmatsins. Með bréfi, dagsettu 4. maí 2010 tók stefnda, Tryggingamiðstöðin hf., afstöðu til kröfugerðar stefnenda, á grundvelli matsgerðar, dagsettrar í nóvember 2009. Með tölvubréfi stefndu, Tryggingamiðstöðvarinnar hf., dagsettu 3. júní 2011, var kröfum stefnenda hafnað. Með tölvubréfi, dagsettu 20. júní 2011, mótmæltu stefnendur afstöðu stefndu, Tryggingamiðstöðvarinnar hf. III Stefnendur byggja kröfur sínar á hendur stefndu á því, að stefndi, Brynjar Þór Jónsson, sem sé byggingarmeistari og annar aðaleigandi Trémóta ehf. og starfsmaður þess félags, hafi hvoru tveggja verið byggingarmeistari hússins sem og byggingarstjóri við byggingu þess. Byggingarstjórinn hafi verið með gilda starfsábyrgðartryggingu sem byggingarstjóri á byggingartímanum hjá meðstefndu, Tryggingamiðstöðinni hf. Stefnendur hafi hvorki haft með að gera ráðningu iðnaðarmanna né hönnuða. Stefndi, Brynjar, hafi, sem byggingastjóri, borið ábyrgð á að bygging hússins væri forsvaranleg í hvívetna og rétt unnin samkvæmt lögum og reglugerðum. Á honum hafi enn fremur hvílt sú skylda að hafa yfirumsjón með eftirliti með byggingarframkvæmdum sem hann hafi stýrt. Sérfróðir og dómkvaddir matsmenn hafi lýst því hvernig ranglega hafi verið staðið að lagningu og einangrun hitalagnanna, og hafi sá frágangur verið í andstöðu við byggingarreglugerð, hvað sem teikningar kunni að kveða á um. Það megi hverjum vönum og grandvörum byggingarmeistara og byggingarstjóra vera ljóst, að með því að einangra ekki stofnhitalagnir hlyti það að leiða til þess að hitinn brytist upp og út um plötu. Það myndi leiða til skemmda á gólfefni í formi parkets, sem sett væri á viðkomandi gólf, eins og lýst sé í gögnum málsins. Hér sé um svo augljós mistök af hálfu byggingarstjóra að ræða, að hann hafi með þessu bakað sér skaðabótaábyrgð gagnvart stefnendum. Um ábyrgð stefndu vísa stefnendur til samnings stefnenda við Trémót ehf. og framlagðra matsgerða. Einnig vísa stefnendur til dóma Hæstaréttar Íslands í málum nr. 37/2009, nr. 276/2006 og nr. 318/2007, um ábyrgð byggingarstjóra. Stefnendur hafa sundurliðað stefnukröfur sína með eftirgreindum hætti í stefnu: Um lagarök vísa stefnendur til skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997, einkum 3. mgr. 51. gr. um skyldur og ábyrgð byggingarstjóra og laga um vátryggingasamninga nr. 30/2004, einkum 1. gr., 2. gr., 35. gr., 50. gr. og 123. gr. Einnig vísa stefnendur til byggingarreglugerðar nr. 441/1998, aðallega gr. 32.1, 32.2., 189.3 og 195.6. Þá vísa stefnendur til laga um þjónustukaup nr. 42/2000, einkum 2. tl. 1. mgr. 1. gr., 4. gr., 5. gr., 9. gr., 14. gr. og 15. gr. Enn fremur vísa stefnendur til almennra reglna samninga- og kröfuréttar, meginreglna sem gilda á sviði vátryggingaréttar innan samninga, og tryggingaskilmála starfsábyrgðartryggingar byggingastjóra. Kröfu um dráttarvexti byggja stefnendur á lögum nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu. Samkvæmt 50. gr. 1. mgr. laga nr. 30/2004 eigi stefnendur rétt til bóta þegar liðnir séu tveir mánuðir frá því að tilkynning um vátryggingaratburð var send félaginu, sem hafi verið hinn 12. desember 2009. Samkvæmt 9. gr. laga nr. 38/2001 eigi stefnendur rétt til dráttarvaxta af skaðabótakröfu mánuði frá þeim degi sem kröfuhafi hafi sannanalega lagt fram þær upplýsingar, sem þörf sé á til að meta tjónsatvik og fjárhæð bóta. Krafan beri því dráttarvexti frá 21. janúar 2010. Kröfu um málskostnað byggja stefnendur á XXI. kafla laga nr. 91/1991, einkum 129. gr. og 130. gr. laganna. Kröfu um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun byggja stefnendur á lögum nr. 50/1988, um virðisaukaskatt. IV Stefndu byggja sýknukröfu sína á því, að óumdeilt sé að frágangur hinna umdeildu stofnlagna hafi verið í samræmi við samþykktar teikningar. Frumskylda byggingarstjóra sé að sjá til þess að byggt sé í samræmi við hinar samþykktu teikningar, og því ekki forsenda að krefjast bóta úr starfsábyrgðartryggingu byggingarstjóra. Byggingarstóri beri skaðabótaábyrgð á sakargrundvelli og beri ábyrgð á því að byggt sé í samræmi við samþykkta uppdrætti, lög og reglugerðir, sbr. 3. mgr. 51. gr. þágildandi skipulags og byggingarlaga nr. 73/1997. Skilmálar tryggingarinnar, gr. 2.1, séu í samræmi við þessi ákvæði laganna og hljóði svo: „Vátryggt er gegn bótaskyldu er fellur á vátryggingartaka sem byggingarstjóra, þegar þriðji maður verður fyrir almennu fjártjóni, sem rakið verður til þess að ekki hefur verið byggt í samræmi við samþykkta uppdrætti, lög og reglugerðir, sbr. 3. mgr. 51. gr. l. 73/1997, enda hafi vátryggingartaki með undirritun sinni staðfest ábyrgð sína á hlutaðeigandi mannvirki fyrir byggingarfulltrúa og tjónið falli undir þá ábyrgð að lögum.“ Byggingarstjóri beri ekki ábyrgð á því að forsendur hönnunar séu fullnægjandi eða ekki í samræmi við þær hönnunarforsendur, sem lög og reglur mæli fyrir um eða hönnunarfagkröfur geri ráð fyrir á viðkomandi sviði. Vafalaust sé að á því beri hönnuðir einir ábyrgð og vísast um þetta til verksviðs byggingarstjóra annars vegar og hönnuða hins vegar. Það sé t.d. alveg ljóst af þágildandi skipulags og byggingarlögum nr. 73/1997, t.d. gr. 46.-48., að hönnuðir sem slíkir beri sjálfstæða bótaábyrgð og verði að hafa gilda ábyrgðartryggingu. Komi í ljós að hönnunargögn séu ekki fullnægjandi, eins og hér virðist vera raunin, sé það ekki á ábyrgð byggingarstjórans, heldur hönnuðanna sjálfra. Byggingarstjórinn, stefndi Brynjar Þór, hafi enga ástæðu haft til þess að vefengja samþykktar teikningar, enda sérstaklega tiltekið á samþykktum teikningum hvaða stofnlagnir skyldi einangra og hverjar ekki og hafi því verið fylgt. Þá sé almennt verklag, eins og líst sé í matsgerð að hitalagnir rör í rör hafi verið lagðar á þann hátt að lagnir liggi ofaná einangrun botnplötu, en séu ekki sérstaklega einangraðar. Einnig benda stefndu á í þessu sambandi að sérstaklega hafi verið tekið fram í hönnunargögnum að stofnlagnir, þykkveggjaPPr plastpípur skuli einangraðar, en hins vegar ekki gert ráð fyrir einangrun lagna á steyptri plötu. Þá verði ekki fallist á að byggingarstjóranum hafi mátt vera ljóst að aukin varmamyndun í gólfinu vegna þess að lagnirnar hafi verið fyrir fleiri en eina íbúð hafi verið það mikil að í því fælist hætta á skemmdum á gólfefnum. Stefndu leggja áherslu á það, að tilvitnuð byggingarreglugerðarákvæði nr. 189.3 og 195.6, sem matsmenn nefni í framhaldsmatsgerð sinni, séu ekki fortakslaus, heldur almennt orðuð og veiti byggingarstjóra engar skýrar leiðbeiningar um það hvernig nákvæmlega skuli staðið að verki að þessu leyti. Jafnframt vekja stefndu athygli á því, að umrædd ákvæði séu í 9. kafla reglugerðarinnar, sem beri heitið „Tæknibúnaður“ og ljóst að aðaláhersla kaflans lúti að hönnun en ekki byggingarstjórn, sbr. t.d. upphafsákvæði 188. gr. að lagnir skuli hannaðar o.s.frv., 189.gr., að hitakerfi skuli þannig hönnuð o.s.frv. og 195. gr., neysluvatnskerfi skuli hanna o.s.frv. Stefndu mótmæla því sérstaklega, sem fram komi í stefnu, að byggingarstjóranum stefnda Brynjari Þór, hafi sem fagmanni borið að gæta þess að hönnunargögn væru fullnægjandi að þessu leyti. Því megi það ljóst vera, að mati stefndu, að beina hafi átt kröfum í máli þessu að hönnuðum, en ekki byggingarstjóra, sem einungis hafi farið eftir samþykktum uppdráttum viðurkenndra hönnuða sem hann hafi mátt treysta. Stefndu hafna því að hæstaréttardómur í máli nr. 37/2009 gefi tilefni til eins víðtækrar ábyrgðar byggingarstjóra og stefnendur virðist telja og mótmæla þeir því að dómurinn hafi fordæmisgildi í málinu. Stefndu mótmæla og sérstaklega dráttarvaxtakröfu stefnenda. V Sá galli sem mál þetta snýst um, og er óumdeildur, er að óeðlilega mikill hiti skapaðist í gólfi íbúðar stefnenda að Bjarkarási 24 a, í Garðabæ, og olli hitinn síðan tjóni á parketi íbúðarinnar. Samkvæmt framlagðri matsgerð er orsök þessa sú að stofnlögn fyrir heitt og kalt vatn fyrir þrjár íbúðir hússins liggur eftir endilangri íbúð stefnenda, og eru lagnirnar óeinangraðar. Beina stefnendur bótakröfu sinni á hendur stefndu á þeim grunni að byggingarstjóri hússins beri ábyrgð á gallanum. Ágreiningur aðila lýtur því að því hversu víðtæk ábyrgð byggingarstjóra sé og hvort stefndi, Brynjar Þór, beri skaðabótaábyrgð gagnvart stefndu vegna þess galla sem matsgerð leiddi í ljós, insolidum með stefndu, Tryggingamiðstöðinni hf., á grundvelli lögboðinnar starfsábyrgðartryggingar byggingarstjóra vegna tilgreinds verks. Við aðalmeðferð málsins gaf stefndi, Brynjar Þór Jónasson skýrslu. Kvaðst hann hafa verið byggingarstjóri og húsasmíðameistari við byggingu hússins. Hann hafi keypt verkið fullhannað og því hafi hann ekki ráðið hönnuði til verksins. Hann kvað Garðar Ingþórsson pípulagningameistara hafa lagt parketið og hafi rörin verið lögð í samræmi við lagnateikningar hússins. Verkið hafi verið tekið út af byggingarfulltrúa og hafi hann verið viðstaddur þá úttekt og fylgst með að verkið væri í samræmi við teikningar. Aðspurður kvaðst hann ekki telja það hafa verið varasamt að leggja lagnir fyrir þrjár íbúðir eins og gert hafi verið og hafi hann treyst á hönnunina. Einnig kvaðst hann hafa notið ráðgjafar verkfræðings, og enginn hafi séð neitt að þessu. Kvað hann lögnina vera í samræmi við það sem tíðkist í þessum efnum. Matsmaðurinn Hjalti Sigmundsson, byggingatæknifræðingur og húsasmíðameistari, gaf og skýrslu við aðalmeðferð málsins. Hann kvað bæði stofnlagnir hita- og neysluvatns vegna þriggja íbúða hússins liggja innsteyptar í gólfinu, gegnum alla íbúðina. Hitalögnin hiti gólfplötuna of mikið, sem valdið hafi parketskemmdunum. Í framlagðri matsgerð komi fram að lögnin sé samkvæmt teikningum. Á neysluvatnsteikningu sé texti til hliðar á teikningunni varðandi bæði heitt og kalt vatn. Sé þar sagt til um gerð lagnanna, efni og stærð, og að einangra skuli stofnlagnir. Komi þar fram hvernig það skuli gert. Matsmaðurinn kvaðst hafa túlkað þessi fyrirmæli sem svo að þau fjölluðu ekkert um hitavatnslögn, heldur eingöngu um neysluvatn, bæði heitt og kalt, og stofnlögn. Hann kvað frágang lagnanna vera brot á gr. 189.3 í þágildandi byggingareglugerð, samkvæmt orðanna hljóðan. Hann kvað enga aðra leið vera til lagfæringar á þessum galla, en að finna lögninni annan stað, undir einangrun undir gólfplötu. Matsmaðurinn, Heiðar Jónsson tæknifræðingur, gaf einnig skýrslu við aðalmeðferð málsins. Kvað hann matsgerðina lýsa galla á parketi íbúðarinnar. Orsakir gallans væru þeir að óeinangraðar pípur, fyrir þrjár íbúðir, lægju undir gólfi, ofan á einangrun undir plötunni. Töluverður hiti stafaði frá þessum pípum, sem ylli því að parketið skemmist. Aðspurður kvað hann að pípulagningarmeistari hefði, á grundvelli þekkingar sinnar, átt að sjá að ekki væri í lagi að leggja svo margar pípur svo þétt í gegnum íbúðina, og að hitinn myndi skila sér út í mannvirkið og valda of miklum yfirborðshita. Fyrir liggi að teikningarnar hafi verið samþykktar af byggingarfulltrúa, en pípulögnin væri hins vegar brot á byggingarreglugerð. Samkvæmt niðurstöðu dómkvaddra matsmanna voru bæði hitavatnslögn og neysluvatnslögn í samræmi við teikningar. Í verklýsingu á neysluvatnsteikningum er talað um einangrun á stofnlögnum. Túlkuðu matsmenn það svo, að með því væri ekki átt við einangrun hitavatnslagna og frágangur hinna umdeildu stofnlagna hafi því verið í samræmi við teikningar. Hins vegar kváðu matsmenn í matsgerð sinni, sem og við skýrslutöku fyrir dómi, að frágangur pípulagnarinnar hafi verið í andstöðu við gr. 189.3 byggingarreglugerðar nr. 441/1998 og jafnframt að fagmanni hefði átt að vera það ljóst að ekki væri í lagi að leggja svo margar óeinangraðar pípur í gólfið og að það gæti valdið of miklum yfirborðshita. Í gr. 189.3 í byggingarreglugerð nr. 441/1998, segir, að pípur í hitakerfi skuli einangraðar þannig að ekki verði ónauðsynleg orkueyðsla og að ekki valdi óæskilegri upphitun á öðrum lögnum og byggingarhlutum. Með því að fyrir liggur og óumdeilt er að umræddar lagnir voru ekki einangraðar var frágangur á pípulögnum brot á reglugerðinni. Með skipulags- og byggingarlögum nr. 73/1997, eru lagðar umfangsmiklar skyldur á byggingarstjóra. Skal byggingarstjóri, m.a., samkvæmt 1. mgr. 51. gr. laganna, vera við stjórn framkvæmda við hvert mannvirki og samkvæmt 3. mgr. sömu greinar er hann framkvæmdastjóri þeirra og ber hann ábyrgð á að byggt sé í samræmi við samþykkta uppdrætti, lög og reglugerðir. Er byggingarstjóri skyldur, samkvæmt 3. mgr. 51. gr. laga nr. 73/1997, að hafa fullnægjandi ábyrgðartryggingu. Hefur Hæstiréttur skýrt fyrrgreind ákvæði byggingarlaga í dómum sínum svo, að með þeim séu lagðar skyldur á byggingarstjóra til að hafa yfirumsjón og eftirlit með byggingarframkvæmdum sem hann stýrir, þ. á m. með því að iðnmeistarar sem að verkinu koma fyrir hans atbeina sinni sínum skyldum og að framkvæmdin sé með tæknilega og faglega fullnægjandi hætti. Felli byggingarstjóri á sig skaðabótaábyrgð með saknæmri vanrækslu á þessum skyldum. Samkvæmt því sem hér hefur verið rakið var það því á ábyrgð byggingarstjóra verksins að sjá til þess að pípulögnin væri í samræmi við þau ákvæði sem byggingarreglugerðin kvað á um. Með því að sinna ekki þeirri skyldu sinni er hann skaðabótaskyldur gagnvart eiganda fasteignarinnar, stefnendum máls þessa, vegna tjóns sem af því hlýst, og stefnda, Tryggingarmiðstöðin hf., ábyrg gagnvart stefnendum á grundvelli starfsábyrgðartryggingarinnar. Ber því að fallast á dómkröfu stefnenda, sem eru í samræmi við niðurstöðu matsgerðar, en ekki er tölulegur ágreiningur með aðilum. Stefndu verður og gert að greiða stefnendum dráttarvexti af þeirri fjárhæð, eins og krafist er í stefnu, eða mánuði frá dagsetningu matsgerðar, í samræmi við meginreglu 5. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu. Eftir þessari niðurstöðu ber að dæma stefndu, in solidum, til þess að greiða stefnendum in solidum, 1.300.000 krónur, í málskostnað, sem er þóknun lögmanns stefnenda, og hluti af útlögðum kostnaði þeirra, en fyrir liggur að aðeins hluti framlagðra matsgerða er vegna ágreinings aðila, sem mál þetta fjallar um. Við ákvörðun málskostnaðar hefur verið tekið tillit til virðisaukaskattsskyldu stefnenda. Dóminn kvað upp Hervör Þorvaldsdóttir héraðsdómari, sem dómsformaður, ásamt meðdómsmönnunum Frey Jóhannessyni tæknifræðingi og Ríkharði Kristjánssyni, verkfræðingi. D Ó M S O R Ð : Stefndu, Tryggingamiðstöðin hf. og Brynjar Þór Jónsson, greiði in solidum stefnendum, Bjarna S. Ásgeirssyni og Sigríði Petru Friðriksdóttur, 3.549.868 krónur, með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, frá 21. janúar 2010 til greiðsludags. Stefndu greiði in solidum stefnendum, 1.300.000 krónur í málskostnað, þ.m.t. virðisaukaskattur.
|
Mál nr. 508/2006
|
Kærumál Gæsluvarðhald. C. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
|
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli c. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Hjördís Hákonardóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 21. september 2006, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 22. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 21. september 2006, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 20. október 2006 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Fallist er á með héraðsdómara að fram sé kominn rökstuddur grunur um að varnaraðili hafi framið allmörg auðgunarbrot og að ætla megi að hann muni halda áfram brotum á meðan að máli hans er ekki lokið. Verður hinn kærði úrskurður því staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Lögreglustjórinn í Hafnarfirði hefur í dag, með endanlegri kröfugerð sinni, krafist þess fyrir Héraðsdómi Reykjaness að X, með lögheimili að [...], en án fasts samastaðar, verði með úrskurði gert að sæta gæsluvarðhaldi til kl. 16:00 föstudaginn 20. október nk. á meðan mál hans eru til rannsóknar og eftir atvikum þar til dómur gengur í málum hans. Krafan er reist á ákvæðum c liðar 1. mgr. 103. gr. laga um meðferð opinberra mála nr. 19/1991. Í kröfu lögreglustjórans kemur fram að kærði sé grunaður um að hafa framið fjölda auðgunarbrota á þessu ári og séu mál þessi til rannsóknar hjá lögreglu í Keflavík, Reykjavík, á Selfossi og á Húsavík. Þann 19. þessa mánaðar hafi kærði verið handtekinn af lögreglunni á Selfossi grunaður um að hafa, í félagi við aðra, brotist inn í Árnes, Skeiða- og Gnúpverjahreppi og stolið þar skjávarpa, fartölvum, áfengi o.fl. Hinir grunuðu hafi verið á bifreið sem hafði verið tekin án heimildar á Húsavík. Kærða og félögum hans hafi verið sleppt eftir yfirheyrslur og síðan ekið af lögreglu til Reykjavíkur. Í nótt hafi lögregla handtekið kærða og félaga hans þar sem þeir voru á bifreið sem tekin hafði verið í heimildarleysi. Séu þeir grunaðir um að hafa brotist inn á heimili bifreiðareigandans og tekið þar lykla að bifreiðinni. Þá hafi í bifreiðinni fundist munir sem lögregla telji að geti verið þýfi. Lögregla kveður a.m.k. fimmtán mál auk framangreindra tveggja brota vera til rannsóknar á hendur kærða þar sem hann, einn eða í félagi við aðra, sé grunaður um innbrot eða þjófnað á verulegum fjármunum. Eru brotin í kröfu tilgreind þannig: ,,Mál nr. 34-2006-7088 Þjófnaður. (06.07.2006) [X] viðurkennir þjófnað á vörum í versluninni Samkaup í Njarðvík. Mál nr. 34-2006-7409 Þjófnaður. (14.07.2006) [X] viðurkennir þjófnað á áfengisflösku í verslun ÁTVR í Keflavík. Mál nr. 34-2006-7760 Hótanir. (23.07.2006) [X] neitar að hafa ógnað vegfarenda neð hnífi á Hafnargötu í Keflavík, þó veiðihnífur fannst í háu grasi þar sem hann stóð þegar lögreglumenn höfðu afskipti af honum. Mál nr. 10-2006-38526 Innbrot. (10.08.2006) [X] viðurkennir innbrot í Dagur Group í Skeifunni í Reykjavík eftir að kennsl voru borin á hann með fingrafararsamanburði. Mál nr. 34-2006-8465 Innbrot þjófnaður. (11.08.2006.) [X] viðurkennir ekki innbrot og þjófnað á [Y] í [...]. Þýfi úr þess innbroti fannst í bifreið sem [X] var í þann 13.08.2006. Mál nr. 34-2006-8487 Innbrot þjófnaður. (12.08.2006) [X] viðurkennir ekki innbrot og þjófnað að [Z] í [...]. Þýfi úr þess innbroti fannst í bifreið sem [X] var í þann 13.08.2006. Mál nr. 34-2006-8505 Innbrot - þjófnaður. (13.08.2006) [X] viðurkennir innbrot og þjófnaði í [...]. Mál nr. 34-2006-8804 Innbrot þjófnaður hilming. (22.08.2006) [X] neitar að hafa brotist inn í tryggingafélagið Vörð í Keflavík, hann hafi verið alla nóttina í íbúð á [Þ]. Einnig neitar hann að hafa vitað að munir sem fundust á honum við handtöku hafi verið þýfi. [A], leigjandi íbúðarinnar að[ Þ], segir [X] hafa farið út um nóttina ásamt [B] og þeir komið með baka með peningaskáp. Mál nr. 34-2006-9052 þjófnaður fjársvik. (28.08.2006) [X] neitar að hafa stolið veski með depet- og kretidkortum í á [Æ] í [...] en játar að hafa verið viðstaddur þegar peningar voru teknir út úr hraðbanka í [...] morguninn eftir þjófnaðinn, með kreditkortinu. [X] neitar að greina frá því hver tók peninginn út en myndir náðust af honum og öðrum manni að athafna sig í hraðbankanum. Mál nr. 34-2006-9406 Þjófnaður fjársvik. (05.09.2006) [X] neitar að hafa stolið depet- og kretidkortum úr bifreið sem var utan við [Ö] í [...], og neitar að hafa notað kortin í viðskiptum á Fitjagrilli seinna þann dag. [C] hefur viðurkennt að hafa verið með [X] þegar kortaviðskiptin fóru fram á Fitjagrill. 034-2006-07979, 29. júlí 2006. þjófnaður - fjársvik-greiðslukort Þjófnaður úr rútubifreið. Hér hefur [X] gengist við að hafa stolið munum. [D] þóttist sjálfur eiga hluta þýfisins. Voru þar ásamt [B]. Greiðslukort voru misnotuð og þarf frekari rannsóknar við. 034-2006-09064, dags. 28. ágúst 2006. Þjófnaður Innbrot á heimili. Þýfið fannst við húsleit á heimili móður [D]. [D] játaði og sagði sig og [X] hafa brotist inn. [X] neitaði. Enn vantar hluta þýfis. 034-2006-09426, dags. 5. september. Nytjastuldur þjófnaður fjársvik-greiðslukort Nytjastuldur ökutækis, stolið greiðslukorti og það notað. [X] handtekinn á bifr. og gekkst við brotunum. [D] með honum í bifr.” Lögregla kveður kærða vera vanaafbrotamann sem þurfi að stöðva til þess að hægt sé að afgreiða mál hans með lögreglurannsókn, ákærumeðferð og væntanlegri dómsmeðferð. Kærði hefur fyrir dóminum játað sök í sjö ofangreindra brota en neitað sök að öðru leyti. Þá bar kærði fyrir dóminum að hann neytti fíkniefna en stundaði ekki vinnu auk þess sem hann ætti ekki fastan samastað. Sérstaklega aðspurður kvaðst hann ekki geta skýrt hvernig hann fjármagnaði fíkniefnaneyslu sína. Af hálfu kærða var þess krafist að gæsluvarðhaldskröfunni yrði hafnað. Af gögnum málsins má sjá að kærði er grunaður um að hafa frá því í júlí sl. framið fjölda augðunarbrota auk annarra hegningarlagabrota og hefur hann gengist við sjö þeirra. Þá er komið fram að kærði er heimilislaus fíkniefnaneytandi og benda gögn málsins til þess að hann fjármagni fíkniefnaneyslu sína með auðgunarbrotum. Á sakavottorði kærða kemur fram að þann 15. febrúar sl. var ákvörðun refsingar hans frestað skilorðsbundið í 2 ár vegna þjófnaðarbrots og brots gegn lögum um ávana- og fíkniefni. Þá var kærði þann 6. júní sl. dæmdur í 9 mánaða fangelsi, þar af voru 6 mánuðir skilorðsbundnir í 2 ár, fyrir rán en um hegningarauka var að ræða. Þegar litið er til framangreinds og rannsóknargagna málsins verður að telja að rökstuddur grunur leiki á því að kærði hafi framið tilgreind brot og hefur hann ekki látið sér segjast þrátt fyrir tvo skilorðsbundna dóma á þessu ári og afskipti lögreglu af honum. Má ætla að kærði muni halda brotum áfram á meðan málum hans er ekki lokið. Kærði á yfir höfð sér fangelsisrefsingu fyrir framangreind brot auk þess sem hann hefur rofið skilorð framangreindra dóma. Þykja því uppfyllt skilyrði c liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 til þes að fallast á kröfu lögreglustjórans í Keflavík um gæsluvarðhald yfir kærða. Þykja engin efni til að marka gæsluvarðhaldinu styttri tíma en krafist er og er endanleg krafa lögreglustjóra því tekin til greina eins og nánar greinir í úrskurðarorði. Arnfríður Einarsdóttir héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan. Úrskurðarorð: Kærði, [X], sæti gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 20. október nk. kl. 16:00.
|
Mál nr. 650/2010
|
Kærumál Fjármálafyrirtæki Slitameðferð Greiðsla Eignarréttur Skaðabætur
|
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var að viðurkenna kröfu H hf. við slit L hf. Málið átti rætur að rekja til viðskipta H hf. við félagið J í Litháen vegna kaupa félagsins á vörum frá H hf. H hf. gaf út tvo vörureikninga vegna þessara viðskipta þar sem á voru upplýsingar um tiltekin greiðslufyrirmæli og gjalddaga. Þá kom þar einnig fram að L hf. væri viðskiptabanki H hf., upplýsingar um svokallað SWIFT CODE auðkenni L hf. og bankareikning H hf. Reikningar þessir höfðu ekki verið greiddir þegar Fjármálaeftirlitið setti skilanefnd yfir L hf. 7. október 2008 og færði alla innlenda innlánsreikninga til nýs banka, N hf. L hf. sendi dreifibréf í tölvupósti 17. október 2008 sem m.a. var beint til H hf., þar sem gefnar voru leiðbeiningar um tilteknar breytingar sem gera þyrfti á fyrirmælum viðtakenda bréfanna til viðsemjenda sinna í tengslum við sendingu greiðslna frá útlöndum. L hf. sendi einnig tilkynningu til bankans F í Belgíu 21. október 2008 þar sem mælst var til þess að hætt yrði að taka við innborgun á reikning L hf. þar en þess í stað ætti að beina greiðslum til L hf. inn á annan nánar tiltekinn reikning við annan banka. J gerði ráðstafanir til að greiða skuld sína við H hf. 1. september 2009 fyrir atbeina bankans S í Litháen. 1. október 2009 fékk L hf. tilkynningu um SWIFT kerfið frá bankanum F í Belgíu um að þangað hefði borist greiðsla að tiltekinni fjárhæð sem ætluð væri H hf. Samdægurs lýsti L hf. því yfir að hann teldi greiðsluna ógilda og bæri að endursenda hana greiðanda. Þrátt fyrir þetta ráðstafaði F greiðslunni inn reikning á L hf. Í dómi Hæstaréttar kemur fram að umrædd greiðsla hafi borist til F sem muni hafa lagt féð inn á reikning í eigu L hf. Leggja verði til grundvallar að yfirdráttarskuld hafi verið á þeim reikningi sem lækkaði með þessari innborgun en sé þó eftir sem áður fyrir hendi. F hefði neitað L hf. um að fá að taka af reikningnum fjárhæð greiðslunnar svo lengi sem yfirdráttarskuld stæði á honum. Að þessu virtu taldi Hæstiréttur að með engu móti yrði rætt um að fé sem svaraði til greiðslunnar væri í vörslum L hf. og enn síður að slíkt fé væri sérgreint í höndum L hf. Af þessum sökum taldi Hæstiréttur ekki vera skilyrði til að H hf. gæti krafist afhendingar umræddrar fjárhæðar frá L hf. í skjóli eignarréttar yfir peningum í vörslum hans á grundvelli 1. mgr. 109. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Þá var talið að H hf. hafi mátt vera ljóst allt frá því í október 2008 að hann ætti útistandandi kröfur á hendur J samkvæmt vörureikningum sem geymdu orðið rangar upplýsingar um hver væri viðskiptabanki hans en hann hafi þó ekkert gert til að leiðrétta þetta. Því hafi ekki verið haldið fram að litháíski bankinn S hafi leitað upplýsinga hjá L hf. um atriði sem ekki komu fram á vörureikningum H hf. en óhjákvæmilega hafi þurft að hafa vitneskju um til að geta miðlað til hans greiðslu gegnum bankann F. Yrði því að byggja á því að S hafi fundið þessar upplýsingar eftir öðrum leiðum. Þá kom fram í málinu að L hf. hafi með almennri tilkynningu til fjármálafyrirtækja gert það sem ætlast mátti til af honum til að koma í veg fyrir að greiðslur sem senda átti honum yrði beint til F. L hf. gæti því ekki borið skaðabótaábyrgð á því að greiðslan sem ætluð var H hf. hafi borist til F sem neiti nú að sleppa af henni hendi. Var niðurstaða hins kærða úrskurðar því staðfest.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Markús Sigurbjörnsson og Páll Hreinsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 15. nóvember 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 22. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 2. nóvember 2010, þar sem hafnað var að viðurkenna kröfu að fjárhæð 6.187,50 evrur, sem sóknaraðili hefur lýst við slit varnaraðila. Kæruheimild er í 179. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Sóknaraðili krefst að þessi krafa verði viðurkennd aðallega með stöðu í réttindaröð samkvæmt 109. gr. laga nr. 21/1991, til vara samkvæmt 3. tölulið 110. gr. sömu laga, en að því frágengnu samkvæmt 113. gr. þeirra. Í síðargreindu tilvikunum tveimur krefst hann að fjárhæð kröfunnar beri dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 29. september 2009 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. I Samkvæmt gögnum málsins gaf sóknaraðili út tvo vörureikninga 2. og 19. júní 2008 á hendur félagi með heitinu JCS Polivektris í Litháen að fjárhæð samtals 6.253,90 evrur, en 1. september sama ár gaf hann út inneignarreikning til félagsins, sem lækkaði þessa fjárhæð um 206,40 evrur. Á reikningunum voru greiðslufyrirmæli, þar sem meðal annars var tiltekið að gjalddagi væri 30 dögum eftir móttöku vörusendingar og reiknings, varnaraðili væri viðskiptabanki sóknaraðila, svokallað „SWIFT code“ bankans væri LAISISRE og bankareikningur sóknaraðila „(IBAN) IS230101387171715411850389“. Samkvæmt því, sem fram er komið í málinu, mun SWIFT vera heiti á alþjóðlegu samskiptakerfi fjármálafyrirtækja, sem meðal annars sé notað til að koma á framfæri fyrirmælum um greiðslur og tilkynningum, hvort heldur til einstakra fyrirtækja eða allra í senn sem noti þetta kerfi, en innan þess fái hvert fyrirtæki sitt auðkenni, sem í tilviki varnaraðila hafi verið LAISISRE. IBAN mun vera heiti á alþjóðlegum bankareikningsnúmerum, sem að því er sóknaraðila varðar hafi myndast þannig að tíu síðustu tölustafirnir séu kennitala hans, en það, sem þar komi fyrir framan, sé auðkennið á bankareikningi, sem hann hafi haft hjá varnaraðila. Upplýsingar sem þessar mun mega nota til að koma greiðslu milli skuldara og kröfuhafa á þann hátt að viðskiptabanki þess fyrrnefnda flytji fé af reikningi hans til innborgunar á tilgreindan reikning þess síðarnefnda við annan banka. Greiðslumiðlun sem þessi mun geta farið um hendur þriðja bankans, sem taki við fé frá viðskiptabanka greiðandans til innborgunar á reikning hjá sér í eigu viðskiptabanka viðtakandans. Óumdeilt er í málinu að framangreindar upplýsingar á vörureikningum sóknaraðila hafi ekkert sagt til um hvaða þriðja banka mætti nota til að miðla greiðslu á þennan hátt, heldur þurfi viðskiptabanki greiðandans í tilviki sem þessu að afla frekari upplýsinga um þetta, sem virðist meðal annars vera unnt að gera gegnum svokallaða SWIFT kerfið, auk þess sem þær hafi að því er varnaraðila varðar verið aðgengilegar á heimasíðu hans. Fyrir Hæstarétti hefur varnaraðili lagt fram skrá, sem hann kveður hafa mátt finna á þeirri heimasíðu sumarið 2008 um fjölmarga erlenda banka, sem tækju í þessu skyni við greiðslum til innborgunar á reikninga í eigu hans. Í henni var getið um fjórtán erlenda banka, þar sem varnaraðili hafi haft reikninga til að taka við greiðslum í evrum, þar á meðal Fortis Banque S.A. í Belgíu. JCS Polivektris hafði ekki greitt skuld sína við sóknaraðila samkvæmt áðurnefndum reikningum þegar Fjármálaeftirlitið neytti 7. október 2008 heimildar í 100. gr. a. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008, til að taka yfir vald hluthafafundar í varnaraðila, víkja stjórn hans frá og setja yfir hann skilanefnd. Fjármálaeftirlitið tók síðan ákvörðun 9. sama mánaðar um ráðstöfun eigna og skulda varnaraðila til Nýja Landsbanka Íslands hf., nú NBI hf., sem fól meðal annars í sér að innlendir bankareikningar hjá varnaraðila fluttust til nýja bankans, og verður að miða við að meðal þeirra hafi verið sá bankareikningur sóknaraðila, sem getið var um á fyrrnefndum vörureikningum hans. Fyrir liggur í málinu að varnaraðili sendi dreifibréf í tölvupósti 17. október 2008, sem meðal annars var beint til sóknaraðila, þar sem gefnar voru leiðbeiningar um breytingar, sem gera yrði á fyrirmælum viðtakenda bréfsins til viðsemjenda sinna í tengslum við sendingu greiðslna frá útlöndum, þar á meðal að vísa yrði til nánar tiltekins SWIFT auðkennis Seðlabanka Íslands og greina á annan hátt en áður frá bankareikningsnúmeri. Varnaraðili sendi 21. október 2008 tilkynningu gegnum SWIFT kerfið til Fortis Banque S.A., þar sem mælst var til þess að hætt yrði að taka við innborgunum á reikning varnaraðila hjá honum með númerinu „be8029112130077“, en þess í stað ætti að beina greiðslum í evrum inn á nánar tiltekinn reikning í eigu Seðlabanka Íslands við Dresdner Bank AG í Frankfurt. Þessu svaraði Fortis Banque S.A. með orðsendingu gegnum sama kerfi þremur dögum síðar, þar sem fram kom að fyrirmælum þessum yrði fylgt um allt fé, sem stæði varnaraðila til frjálsrar ráðstöfunar, en fyrir liggur að staða framangreinds reiknings varnaraðila hafi á þessum tíma og allar götur síðan verið neikvæð vegna yfirdráttar. Einnig liggur fyrir að varnaraðili lét frá sér fara almenna tilkynningu á SWIFT kerfinu til allra notenda þess 20. nóvember 2008, þar sem greint var meðal annars frá áðurnefndum aðgerðum Fjármálaeftirlitsins og að NBI hf. hefði tekið við skuldbindingum vegna innlendra bankareikninga hjá varnaraðila. Þess var og getið að reikningar varnaraðila við erlenda banka væru ekki í notkun og til stæði að loka þeim, en nánari upplýsingar um stöðu mála mætti finna á tiltekinni heimasíðu hans. Þá er þess að geta að NBI hf. sendi frá sér almenna tilkynningu á SWIFT kerfinu 27. nóvember 2008 um að sá banki hefði fengið nýtt auðkenni þar, auk þess sem greint var frá númerum reikninga við erlenda banka, sem nota ætti til greiðslumiðlunar til hans, en fyrir greiðslur í evrum var gefið upp reikningsnúmer við áðurnefndan Dresdner Bank AG. Hinn 29. september 2009 gerði JCS Polivektris ráðstafanir til að greiða skuld sína við sóknaraðila að fjárhæð 6.047,50 evrur fyrir atbeina banka í Litháen með heitinu SEB. Varnaraðili fékk 1. október sama ár tilkynningu um SWIFT kerfið frá Fortis Banque S.A. um að þangað hafi borist greiðsla með þessari fjárhæð, sem ætluð væri sóknaraðila. Við þessu brást varnaraðili samdægurs með því að senda Fortis Banque S.A. orðsendingu, þar sem lýst var yfir að varnaraðili teldi greiðsluna ógilda og bæri að endursenda hana til greiðandans. Þessi tilmæli virti FortisBanque S.A. að vettugi og ráðstafaði greiðslunni inn á áðurnefndan reikning varnaraðila nr. be8029112130077. Varnaraðili hefur ekki staðið sóknaraðila skil á þessari greiðslu og ber í því sambandi fyrir sig að hún standi sér ekki til ráðstöfunar. Samkvæmt bréfaskiptum, sem sóknaraðili hefur átt við Fortis Banque S.A. eftir uppkvaðningu hins kærða úrskurðar, lítur erlendi bankinn svo á að varnaraðili hafi tekið við þessari greiðslu með því að hún hafi farið inn á reikning hans, en hana geti varnaraðili á hinn bóginn ekki tekið til sín svo lengi sem skuld sé á reikningnum vegna yfirdráttar. Að mati erlenda bankans verði sóknaraðili að beina kröfu sinni að varnaraðila, en ekki sér. Eftir að lögum nr. 161/2002 hafði verið breytt með lögum nr. 44/2009, sem tóku gildi 22. apríl 2009, var varnaraðila skipuð slitastjórn, sem gaf út innköllun til kröfuhafa. Sóknaraðili lýsti kröfu 30. október sama ár vegna framangreindra atvika og krafðist greiðslu á þeim 6.047,50 evrum, sem ætlaðar voru honum frá JCS Polivektris, auk 140 evra vegna kostnaðar af kröfulýsingu eða samtals 6.187,50 evrum. Í skrá slitastjórnar um lýstar kröfur var hafnað að viðurkenna þessa kröfu og mótmælti sóknaraðili þeirri afstöðu 16. nóvember sama ár. Með því að ekki tókst að jafna ágreining aðilanna á kröfuhafafundum 23. nóvember 2009 og 25. janúar 2010 beindi slitastjórnin honum til héraðsdóms og var mál þetta þingfest af því tilefni 9. apríl 2010. II Svo sem að framan greinir barst greiðslan að fjárhæð 6.047,50 evrur, sem litháíski bankinn SEB innti af hendi 29. september 2009 fyrir JCS Polivektris til greiðslu skuldar þess síðarnefnda við sóknaraðila, til Fortis Banque S.A. í Belgíu, sem mun hafa lagt féð inn á reikning þar í eigu varnaraðila. Leggja verður til grundvallar að yfirdráttarskuld hafi verið á þeim reikningi, sem lækkaði með þessari innborgun en sé þó eftir sem áður fyrir hendi. Ljóst er af gögnum málsins að FortisBanque S.A. hefur neitað varnaraðila um að fá að taka af reikningnum fjárhæð greiðslunnar, svo lengi sem yfirdráttarskuld standi á honum. Að þessu virtu verður með engu móti rætt um að fé, sem svari til þessarar greiðslu, sé í vörslum varnaraðila. Enn síður er sú staða uppi að slíkt fé sé sérgreint í höndum varnaraðila í formi peningaseðla, sem sannanlega tilheyri sóknaraðila, eða á annan hliðstæðan hátt. Af þessum sökum eru engin skilyrði til að sóknaraðili geti samkvæmt 1. mgr. 109. gr. laga nr. 21/1991 krafist afhendingar þessarar fjárhæðar frá varnaraðila í skjóli eignarréttar yfir peningum í vörslum hans. Hér að framan var í meginatriðum lýst því, sem fram er komið í málinu um hvernig standa megi að miðlun greiðslu fyrir milligöngu viðskiptabanka. Sóknaraðili gaf sjálfur upplýsingar á vörureikningum sínum til JCS Polivektris um bankareikning hjá varnaraðila, sem greiða mætti skuld samkvæmt þeim inn á. Um þessi greiðslufyrirmæli þurfti hvorki sóknaraðili að hafa samráð við varnaraðila né sá síðarnefndi neitt að vita, enda tók hann ekki fyrir fram að sér að veita sóknaraðila þjónustu af einhverjum toga í tengslum við þetta. Sóknaraðila mátti á hinn bóginn allt frá því í október 2008 vera ljóst að hann ætti útistandandi kröfu á hendur þessum viðskiptamanni samkvæmt vörureikningum, sem geymdu orðið rangar upplýsingar um hver væri viðskiptabanki hans, en ekkert mun hann þó hafa gert til að leiðrétta þetta. Því hefur ekki verið haldið fram í málinu að litháíski bankinn SEB hafi leitað upplýsinga hjá varnaraðila um atriði, sem ekki komu fram á vörureikningum sóknaraðila en óhjákvæmilega þurfti þó að hafa vitneskju um til að geta miðlað til hans greiðslu. Af þeim sökum verður að byggja á því að litháíski bankinn hafi fundið þessar upplýsingar eftir öðrum leiðum, sem hann réði sjálfur. Fram er komið í málinu sem áður segir að varnaraðili hafi á þeim tíma, sem hann lagði enn stund á almenna starfsemi viðskiptabanka, gert öðrum aðgengilegar upplýsingar um tiltekinn reikning sinn við FortisBanque S.A., sem nota mætti til að miðla greiðslum til viðskiptamanna varnaraðila. Líta verður á hinn bóginn svo á að hann hafi með fyrrnefndri almennri tilkynningu 20. nóvember 2008 til fjármálafyrirtækja, sem NBI hf. fylgdi síðan eftir með annarri slíkri tilkynningu 27. sama mánaðar, gert það, sem ætlast mátti til af honum, til að afturkalla þær upplýsingar og koma þannig í veg fyrir að greiðslum, sem senda ætti honum, yrði beint til Fortis Banque S.A. Varnaraðili getur því ekki borið skaðabótaábyrgð á því að greiðslan á 6.047,50 evrum, sem ætluð var sóknaraðila, hafi borist til síðastnefnda bankans, sem neiti nú að sleppa af henni hendi. Samkvæmt framangreindu verður niðurstaða hins kærða úrskurðar staðfest um annað en málskostnað, en rétt er að aðilarnir beri hvor sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur um annað en málskostnað. Málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 182/2004
|
Kærumál Gæsluvarðhald. C. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
|
X var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi meðan á áfrýjunarfresti stæði, sbr. c. lið 1. mgr. 103. gr. og 106. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Þar sem dómurinn var birtur X 6. maí 2004 var gæsluvarðhaldinu ekki markaður lengri tími en til dagsloka 3. júní 2004.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 6. maí 2004, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 7. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 6. maí 2004, þar sem fallist var á kröfu sóknaraðila um að varnaraðili sætti áfram gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 4. júní 2004 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur. Samkvæmt 106. gr. laga nr. 19/1991 getur dómari úrskurðað að gæsluvarðhald skuli haldast meðan á áfrýjunarfresti stendur, sbr. 2. mgr. 151 gr. laganna. Samkvæmt þeirri grein skal ákærði lýsa yfir áfrýjun dóms innan fjögurra vikna frá birtingu hans. Varnaraðila var birtur dómur í máli ákæruvaldsins á hendur honum og tveimur öðrum mönnum 6. maí 2004. Samkvæmt því verður gæsluvarðhaldi yfir varnaraðila ekki markaður lengri tími en til dagsloka 3. júní 2004. Með þessari athugasemd en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur með þeim hætti er í dómsorði greinir. Dómsorð: Varnaraðili, X, sæti gæsluvarðhaldi allt til fimmtudagsins 3. júní 2004 kl. 24. I. Lögreglustjórinn í Kópavogi krefst þess að dómfellda, X, verði með skírskotun til c. liðar 1. mgr. 103. gr. sbr. 106. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála gert að sæta gæsluvarðhaldi meðan á fresti samkvæmt 2. mgr. 151. gr. laganna stendur, eða allt til 4. júní 2004 klukkan 16:00. Dómfelldi krefst þess að kröfunni verði hafnað. II. Með dómi í málinu uppkveðnum í dag var dómfellda gert að sæta fangelsi í 15 mánuði fyrir þjófnaðarbrot, gripdeild, ólögmæta meðferð fundins fjár, fjársvik, nytjastuld, skjalabrot og umferðarlagabrot. Við uppkvaðningu dómsins tók dómfelldi sér frest til að taka afstöðu til áfrýjunar. Dómfelldi hefur á grundvelli c. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 og vegna gruns um þau brot sem hann hefur nú verið sakfelldur fyrir sætt gæsluvarðhaldi frá 2. f.m. Upphaflega var dómfellda með úrskurði héraðsdóms 2. f.m. gert að sæta gæsluvarðhaldi til klukkan 14:00 fimmtudaginn 29. apríl, en gæsluvarðhaldið var með úrskurði uppkveðnum þann dag framlengt til dómsuppkvaðningardags. Dómfelldi kærði fyrri úrskurðinn til Hæstaréttar, sem staðfesti hann með dómi sínum 7. f.m. í máli nr. 138/2004. Samkvæmt 106. gr. laga nr. 19/1991 lýkur gæsluvarðhaldi þegar dómur hefur verið kveðinn upp í máli. Eftir kröfu ákæranda getur dómari þó úrskurðað að gæsluvarðhald skuli haldast meðan á fresti samkvæmt 2. mgr. 151. gr. laganna stendur. Með vísan til framanritaðs og c. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 verður krafa lögreglustjórans í Kópavogi tekin til greina eins og hún er fram sett. Þorgeir Ingi Njálsson héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. Ú r s k u r ð a r o r ð : Dómfelldi, X, sæti gæsluvarðhaldi meðan á áfrýjunarfresti samkvæmt 2. mgr. 151. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála stendur, eða allt til föstudagsins 4. júní 2004 klukkan 16:00.
|
Mál nr. 456/2008
|
Gæsluvarðhald Skaðabætur Gjafsókn
|
H, sem hafði setið í gæsluvarðhaldi í rúmlega einn mánuð vegna gruns um aðild að innflutningi á fíkniefnum, krafðist skaðabóta eftir að ríkissaksóknari tilkynnti honum að mál á hendur honum hefði verið fellt niður. Talið var að hegðun H hafi leitt til handtöku hans og framkoma hans við skýrslugjöf hjá lögreglu hafi verið með þeim hætti að hún hafi stuðlað að því að hann var hnepptur í gæsluvarðahald og hversu sú vist hans dróst á langinn. Var íslenska ríkið því sýknað af bótakröfu H.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason og Markús Sigurbjörnsson og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 19. ágúst 2008 og krefst þess aðallega að stefnda verði gert að greiða sér 4.000.000 krónur, til vara 1.300.000 krónur en ella 500.000 krónur, með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 10. janúar 2008 til greiðsludags. Hann krefst og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar sem honum hefur verið veitt á báðum dómstigum. Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara að dómkröfur verði lækkaðar og málskostnaður þá látinn niður falla. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Rétt er að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður, en um gjafsóknarkostnað áfrýjanda hér fyrir dómi fer samkvæmt því sem nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda, Herbjörns Sigmarssonar, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 500.000 krónur. Mál þetta, sem var dómtekið 7. maí sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Herbirni Sigmarssyni, Kársnesbraut 135, Kópavogi á hendur íslenska ríkinu með stefnu birtri 27. desember 2007. Dómkröfur stefnanda eru aðallega að stefndi verði dæmdur til að greiða honum skaðabætur að fjárhæð 4.000.000 kr. með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, sbr. 9. gr. og 12. gr. sömu laga, frá þingfestingardegi, 10. janúar 2008, til greiðsludags. Til vara að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda skaðabætur að fjárhæð 1.300.000 kr. með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, sbr. 9. gr. og 12. gr. sömu laga, frá þingfestingardegi, 10. janúar 2008, til greiðsludags. Til þrautavara að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda skaðabætur að fjárhæð 500.000 kr. með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, sbr. 9. gr. og 12. gr. sömu laga, frá þingfestingardegi, 10. janúar 2008, til greiðsludags. Í öllum tilvikum er krafist málskostnaðar að skaðlausu. Stefnandi krefst þess einnig að honum verði dæmdur gjafsóknarkostnaður skv. 178. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð opinberra mála, úr hendi ríkissjóðs, að viðbættum 24,5% virðisaukaskatti. Dómkröfur stefnda eru aðallega þær, að stefndi verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda. Jafnframt er krafist málskostnaðar samkvæmt mati réttarins. Til vara er þess krafist að stefnukröfur verði lækkaðar, en málskostnaður þá látinn niður falla. Málavextir Í byrjun apríl 2006 var lagt hald á rúm 15 kg af amfetamíni og rúm 10 kg af kannabisefnum, sem falin voru í bifreið af tegundinni BMW, skráðri undir fastanúmerinu OG-093, er flutt var með flutningaskipi til landsins. Í upphafi sættu fjórir menn gæsluvarðhaldi í tengslum við rannsókn málsins. Hinn 26. apríl 2006 var stefnandi handtekinn vegna rannsóknar málsins. Hann var þá yfirheyrður og síðar þann dag krafðist lögreglan þess að stefnanda yrði gert að sæta gæsluvarðhaldi vegna gruns um aðild að umræddum fíkniefnainnflutningi. Stefnandi sætti síðan óslitið gæsluvarðhaldi frá 26. apríl 2006 til 30. maí 2006. Allir úrskurðir Héraðsdóms voru kærðir til Hæstaréttar Íslands, sem staðfesti þá. Meðan á gæsluvarðhaldinu stóð sætti stefnandi einangrun, heimsóknarbanni, bréfaskoðun og fjölmiðlabanni samkvæmt b-,c-,d- og e-lið 1. mgr. 108. gr. laga nr. 19/1991, að því undanskildu að fjölmiðlabanni var aflétt 16. maí 2006. Skýrslur voru teknar af stefnanda vegna rannsóknar málsins 26. apríl, 5. maí, 22. maí og 30. maí 2006. Stefnandi var látinn laus úr gæsluvarðhaldi að lokinni skýrslutöku 30. maí 2006. Með bréfi Ríkissaksóknara, dags. 29. júní 2007, til verjanda stefnanda, var tilkynnt um niðurfellingu máls gagnvart stefnanda með vísan til 112. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, hvað varðaði ætlað fíkniefnalagabrot og með vísan til 1. mgr. 76. gr. sömu laga að rannsókn hefði verið hætt hvað varðaði ætlað peningaþvættisbrot. Málsástæður og lagarök stefnanda Kröfur stefnanda eru m.a. reistar á því að hann hafi að ósekju sætt gæsluvarðhaldi óslitið frá 26. apríl 2006 til og með 30. maí 2006 og að hann hafi frá fyrstu yfirheyrslu alfarið neitað sakargiftum. Fyrirkomulag gæsluvarðhaldsins hafi allan tímann verið algjör einangrun samkvæmt b-, c-, d-, og e-lið 1. mgr. 108. gr. laga nr. 19/1991, þ.e. einangrun, heimsóknarbann, bréfaskoðun og svonefnt fjölmiðlabann, að því undanskildu að fjölmiðlabanni var aflétt 16. maí 2006. Hafi stefnandi skv. framangreindu verið látinn sæta gæsluvarðhaldi að ósekju í þágu svonefndra rannsóknarhagsmuna í samtals 35 daga. Stefnandi byggir á að frelsissvipting sé alvarlegur hlutur fyrir einstakling og ekki sé vafa undiropið að gæsluvarðhald í svo langan tíma í fullkominni einangrun hafi valdið honum miska, s.s. andlegri þjáningu, öryggisleysi og ótta, sem hann eigi rétt á að fá bættan að svo miklu leyti sem það sé unnt. Stefnandi byggir á að skv. íslenskum rétti eigi maður rétt á skaðabótum fyrir fjárhagslegt tjón og miska ef honum hefur verið gert að sæta gæsluvarðhaldi að ósekju, vegna þess að sú háttsemi sem sakborningur var borinn, sé ósaknæm eða sönnun hefur ekki fengist um hana. Því aðeins komi til álita að lækka bætur eða fella þær niður hafi sakborningur stuðlað að gæsluvarðhaldi. Heimildir til frelsisskerðingar, án þess að áður hafi verið staðreynt hvort sakborningur hafi unnið til hennar, helgist fyrst og fremst af hagsmunum þjóðfélagsins af því að upplýsa afbrot í því skyni að geta beitt refsingum lögum samkvæmt. Standi augljós rök til þess að sá maður, sem þurft hafi að sæta sviptingu á frelsi sínu í þágu almannahagsmuna, geti átt rétt á bótum frá ríkinu ef niðurstaðan verður sú að rannsókn máls leiði ekki til málsóknar gegn honum. Í slíkum bótarétti felist einungis að sá sem eigi þá hagsmuni sem krefjist frelsissviptingar, þ.e.a.s. almenningur, greiði bætur til þess einstaklings sem hafi þurft að fórna frelsi sínu tímabundið í þágu þeirra. Í XXI. kafla laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, sbr. einkum 175. gr. og 176. gr. laganna, séu ákvæði um bætur handa sakborningum við þessar aðstæður. Í hrd. 2005:170 og hrd. 2005:1208 hafa skilyrði bótaréttar XXI. kafla laga nr. 19/1991 t.d. verið skýrð með hliðsjón af ákvæðum 67. gr. stjórnarskrárinnar og 5. gr. mannréttindasáttmála Evrópu á þann veg að sá sem sæta þarf gæsluvarðhaldi, án þess að hafa sannanlega unnið til frelsissviptingar, njóti bótaréttar, nema eitthvað sérstakt komi til sem skerði eða felli hann niður. Í 1. - 4. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar er fjallað um rétt borgara til verndar við frelsissviptingu. Í 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar sé mælt fyrir um bótarétt þeirra sem sæta þurfa gæsluvarðhaldi, án þess að hafa sannanlega til frelsisskerðingar unnið. Þá sé þessi réttur einnig varinn í 5. mgr. 5. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Skilyrði bóta séu fyrir hendi í þessu máli, enda hafi rannsókn máls á hendur stefnanda verið hætt og hann hvorki valdið né stuðlað að aðgerðum ríkisvaldsins. Til vara er á því byggt af hálfu stefnanda að gæsluvarðhald stefnanda hafi staðið lengur en nauðsynlegt var vegna rannsóknar málsins. Grunsemdir lögreglu gagnvart stefnanda virðast einkum hafa verið reistar á framburði eins sakbornings, Harðar Eyjólfs Hilmarssonar, er sætti gæsluvarðhaldi vegna málsrannsóknar. Í dómi Héraðsdóms Reykjavíkur frá 21. desember 2006 í máli nr. S-1695/2006; Ákæruvaldið gegn Ársæli Snorrasyni, Herði Eyjólfi Hilmarssyni, Ólafi Hraundal Ægissyni, Johan Hendrik Engelsman og Hafþóri Harðarsyni, kemur fram að umræddur Hörður Eyjólfur var síðast yfirheyrður hjá lögreglu vegna málsins 10. maí 2006. Á því er byggt að í öllu falli hafi krafa lögreglu þann 23. maí 2007 um framlengingu gæsluvarðhalds stefnanda verið sett fram eftir að nægilegar upplýsingar hafi legið fyrir til að stefnandi yrði leystur úr gæsluvarðhaldi. Hafi stefnandi því að minnsta kosti sætt gæsluvarðhaldi 8 dögum lengur en rökstutt verði með vísan til rannsóknarhagsmuna. Þá eru kröfur stefnanda byggðar á því að honum var ekki tilkynnt um niðurfellingu máls gagnvart honum, þ.e. varðandi ætlað fíkniefnabrot, sem og að rannsókn hefði verið hætt varðandi ætlað peningaþvættisbrot, fyrr en með bréfi Ríkissaksóknara til skipaðs verjanda hans, dags. 29. júní 2007, eða rúmum 14 mánuðum eftir að rannsókn hófst gegn stefnanda sem sakborningi. Á því er byggt að þessi dráttur er varð á niðurfellingu málsins og rannsókn gagnvart stefnanda og tilkynningu þar um, hafi verið óhóflegur, enda varðaði það stefnanda eðlilega miklu að málinu yrði lýst lokið gagnvart honum. Á meðan hafi stefnanda verið haldið í óvissu um hvort framhald yrði á málinu gagnvart honum. Stefndi beri ábyrgð á þeim langa drætti sem varð á niðurfellingu málsins og rannsókn gagnvart stefnanda og tilkynningu til stefnanda þar um, enda sérstök ástæða til að flýta málinu eftir að stefnandi hafði setið svo lengi í gæsluvarðhaldi. Sé þessi dráttur andstæður meginreglu í opinberu réttarfari um að meðferð sakamála skuli hraðað eftir föngum, sbr. og 70. gr. stjórnarskrárinnar og 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Beri stefnda að bæta stefnanda miska af þessum sökum, sbr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, sbr. 13. gr. laga nr. 37/1999 og sbr. 175. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Stefnandi sundurliðar stefnukröfur sínar þannig: Sbr. framangreint var honum gert að sæta gæsluvarðhaldi í 35 daga. Hann krefst 100.000 kr. miskabóta fyrir hvern dag sem hann hafi verið í gæsluvarðhaldi, eða 3.500.000 kr. Að auki krefst hann miskabóta að fjárhæð 500.000 kr. vegna þess dráttar sem varð á að málið yrði fellt niður gagnvart honum og honum tilkynnt um það. Kröfugerð stefnanda um miskabætur að fjárhæð 4.000.000 kr. verði að telja síst of háa miðað við þann tíma sem hann hafi sætt gæsluvarðhaldi svo og með tilliti til hinna alvarlegu sakargifta sem á hann voru bornar í málinu. Hafa beri og í huga að auk andlegra þjáninga, öryggisleysis og ótta sem málið hafi valdið honum, hafi stefnandi vegna gæsluvarðhaldsins þurft að sæta fjarvistum frá börnum sínum, en hann eigi tvö börn úr fyrri sambúð þar sem foreldrarnir voru á þessum tíma með sameiginlegt forræði, auk einnar dóttur sem er eldri. Þá hafi gæsluvarðhaldið og málið í heild bakað honum álitshnekki og tekjumissi, en stefnandi starfar sem sjálfstæður verktaki við málun. Fjárhæð varakröfu sinnar rökstyður stefnandi með vísan til þess að ekki hafi verið sýnt fram á að vegna rannsóknar hafi verið þörf á beiðni lögreglu hinn 23. maí 2006 um framlengingu gæsluvarðhalds hans. Honum hafi því að minnsta kosti verið gert að sæta gæsluvarðhaldi 8 dögum lengur en rökstutt verði með vísan til rannsóknarhagsmuna. Eigi hann rétt á bótum vegna þess tíma, 100.000 kr. fyrir hvern dag eða 800.000 kr., auk sem honum beri 500.000 kr. bætur vegna þess dráttar sem varð á að málið yrði fellt niður gagnvart honum og honum tilkynnt um það. Fjárhæð þrautavarakröfu rökstyður stefnandi með vísan til að hann eigi rétt á miskabótum að fjárhæð 500.000 kr. vegna þess dráttar sem varð á að málið yrði fellt niður gagnvart honum og honum tilkynnt um það, en meta verði hann sem brot gegn friði og æru stefnanda, sbr. til hliðsjónar hrd. 2005:613. Um lagarök vísar stefnandi til XXI. kafla laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, sér í lagi til 175. gr. og 176. gr. laganna. Einnig er í þessu sambandi vísað til 67. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944, sbr. 5. gr. laga nr. 97/1995, og 5. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Vísað er til meginreglu í opinberu réttarfari um að meðferð sakamála skuli hraðað, 70. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944, sbr. 8. gr. laga nr. 97/1995, og 5. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Þá er vísað til 26. gr. skaðbótalaga nr. 50/1993, sbr. 13. gr. laga nr. 37/1999. Kröfur sínar um dráttarvexti styður stefnandi við ákvæði laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Varðandi kröfu um málskostnað vísar stefnandi til 129. gr. og 130. gr. l. nr. 91/1991 og ákvæða 21. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Varðandi kröfu um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun er vísað til laga nr. 50/1988, þar sem lögmönnum er gert að innheimta virðisaukaskatt af þjónustu sinni. Þar sem stefnandi er ekki virðisaukaskattskyldur ber honum nauðsyn til að fá dóm fyrir skatti þessum úr hendi stefnda. Krafa um málskostnað er gerð eins og málið væri eigi gjafsóknarmál, en lögbundin gjafsókn er í málinu skv. 178. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varðandi kröfu stefnanda um að fjárhæðin beri dráttarvexti frá þingfestingardegi, er vísað til 9. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Málsástæður og lagarök stefnda Stefnandi krefst bóta í máli þessu, á grundvelli 5. mgr. 67. gr. og 2. mgr. 70. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, nr. 22/1944, sbr. lög nr. 97/1995 og XXI. kafla laga um meðferð opinberra mála nr. 19/1991 og er vísað til 175. og 176. gr. þeirra. Byggt er á 175. gr. laganna eins og hún er í núverandi mynd, sbr. 42. gr. l. 36/1999. Einnig er vísað til 5. og 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Stefndi telur ljóst að um mál þetta gildi almennar reglur skaðabótaréttarins, um skaðabætur utan samninga. Hugsanlegur bótaréttur stefnanda byggir því á almennum reglum skaðabótaréttarins og tilgreindum ákv. XXI. kafla laga, um meðferð opinberra mála, nr. 19/1991. Hvorki framangreind ákv. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, né ákv. mannréttindasáttmála Evrópu verða skýrð svo, að með þeim sé sakborningi veittur ríkari réttur til skaðabóta, en mælt er fyrir í ákv. XXI. kafla laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Í þessu sambandi vísast til ummæla í dómi Hæstaréttar Íslands í máli nr. 175/2000: Kio Alexander Ayobambele Briggs gegn íslenska ríkinu, uppkveðnum hinn 12.10.2000. Þar segir m.a.: „Hvorki ákvæði 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar né 5. mgr. 5. gr. mannréttindasáttmála Evrópu verða skýrð svo, að með þeim sé sakborningi veittur ríkari réttur til skaðabóta en mælt er fyrir um í framangreindum ákvæðum XXI. kafla laga nr. 19/1991. Þau ákvæði ber að túlka svo að bótakröfu vegna aðgerða, sem þar eru nefndar, skuli meta með hliðsjón af almennum reglum skaðabótaréttar, þar á meðal um eigin sök, sbr. lokamálslið 1. mgr. 175. gr. Einnig beri að meta með tilliti til bótaskyldu, hvort lögmæt skilyrði fyrir aðgerðum hafi verið fyrir hendi eða nægilegt tilefni til þeirra, eins og á stóð, sbr. 176. gr. laganna.“ Stefndi byggir sýknukröfu sína m.a. á því að þvingunaraðgerðir þær sem stefnandi sætti við lögreglurannsókn, hafi verið fyllilega lögmætar og eðlilegar, með hliðsjón af málsatvikum, á þeim tíma sem ákvörðunin um handtöku stefnanda og gæsluvarðhald yfir honum var tekin og í fullu samræmi við réttarframkvæmd hér á landi. Úrskurðir um gæsluvarðhaldsvist stefnanda voru kveðnir upp af þar til bærum dómstól á grundvelli gagna sem fyrir lágu. Stefnandi kærði úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur til Hæstaréttar Íslands, sem staðfesti greinda úrskurði. Á því er byggt af hálfu stefnda að lögmæt skilyrði hafi verið fyrir hendi, til þess að stefnandi var handtekinn og sætti gæsluvarðhaldi vegna málsins jafnframt sem fullt tilefni hafi verið til þess að beita gæsluvarðhaldi í umrætt sinn. Ákvæði 175. gr. oml. er ekki hægt að túlka sem sjálfstæða bótareglu. Ákv. 175. gr. eru almenn fyrir öll bótaákvæði XXI. kafla laga nr. 19/1991 og fjallar fyrst og fremst um það að dómari megi taka bótakröfu til greina og á sama hátt fella niður bætur eða lækka þær ef sakborningur hefur valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisir kröfur sínar á. M.ö.o. er um heimildarákvæði að ræða, en enginn hlutlægur mælikvarði er gefinn til ákvörðunar bóta. Samkvæmt 176. gr. oml. má dæma bætur vegna handtöku, leitar á manni eða í húsi, halds á munum, o.s.frv. ef lögmæt skilyrði hafa ekki verið fyrir hendi eða, sbr. b-lið 176. gr. oml., „ef ekki hefur verið, eins og á stóð, nægilegt tilefni til slíkra aðgerða eða þær hafa verið framkvæmdar á óþarflega hættulegan, særandi eða móðgandi hátt.“ Niðurstaða um bótaskyldu í máli þessu ræðst af túlkun á 176. gr. laga nr. 19/1991, um meðferð opinberra mála. Það kemur í hlut dómara að leggja á það mat, hvort skilyrði a. og b. liðar 176. gr. séu fyrir hendi. Stefndi byggir á því að öll lögmæt skilyrði til handtöku stefnanda og gæsluvarðhalds hans, hafi verið fyrir hendi. Rannsóknarferli í máli stefnanda er lýst á nákvæman hátt í gögnum málsins. Stefndi telur að eðlilega og lögformlega hafi verið staðið að rannsókn í máli stefnanda í öllum atriðum. Um tilefni til rannsóknar, handtöku og gæsluvarðhalds í máli stefnanda vísast m.a. til umsagnar Lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu, dags. 14. feb. 2008 og greinargerðar/samantektar rannsóknara. Ekki verður annað séð, en að ærið tilefni hafi verið til aðgerða og erfitt er að sjá á hvern hátt rannsóknaraðilar áttu að bera sig öðruvísi að í málinu, þar sem við handtöku stefnanda bar brýna nauðsyn til þess að taka frekari skýrslur af stefnanda vegna málsins og koma jafnframt í veg fyrir það að stefnandi gæti spillt fyrir framgangi rannsóknar málsins. Stefndi telur hér skipta meginmáli, að á greindu stigi rannsóknar, þ.e. við handtöku stefnanda, bentu margvísleg atriði í gögnum málsins til sektar stefnanda, þótt síðar hafi þau, að mati ríkissaksóknara, ekki verið talin nægja til þess að gefa út ákæru í málinu. Tilefni til aðgerða, eins og á stóð, var því nægjanlegt. Allt sem gert var við rannsókn málsins, þ.á m. formlegar heimildir til rannsóknaraðgerða, sbr. úrskurði héraðsdóms, var nauðsynlegt í þágu rannsóknar og innan þess lagaramma sem íslensk lög gera ráð fyrir. Enn og aftur er bent á það, þó svo að rannsókn máls hafi ekki leitt til útgáfu ákæru í sakamáli, hefur það út af fyrir sig, ekki úrslitaáhrif á það hvort eðlilega hafi verið staðið að rannsókn máls. Framkvæmdina verður að skoða sjálfstætt og leggja mat á hvort tilefni hafi verið til aðgerða á hverjum tíma og hvernig að hlutum var staðið. Meðal annars með vísan til framangreinds rökstuðnings er afstaða stefnda áréttuð um að hafna beri öllum framkomnum kröfum stefnanda. Meginmálsástæður stefnanda eru þær að stefnandi hafi verið látinn sæta gæsluvarðhaldi að ósekju í þágu rannsóknarhagsmuna í 35 daga. Skilyrði bóta séu fyrir hendi í málinu enda hafi rannsókn máls á hendur stefnanda verið hætt og hann hvorki valdið né stuðlað að aðgerðum ríkisvaldsins. Til vara er á því byggt af hálfu stefnanda að gæsluvarðhald hans hafi staðið lengur en nauðsynlegt var vegna rannsóknar málsins. Þá er á því byggt af hálfu stefnanda að honum hafi ekki verið tilkynnt um að málið væri fellt niður gagnvart honum þ.e. varðandi ætlað fíkniefnabrot, sem og að rannsókn hefði verið hætt varðandi ætlað peningaþvættisbrot, fyrr en með bréfi ríkissaksóknara til skipaðs verjanda hans, dags. 29. júlí 2007, eða rúmum 14 mánuðum eftir að rannsókn hófst gegn stefnanda sem sakborningi. Svo sem ítarlega hefur verið gerð grein fyrir, er málsástæðum þessum ákveðið andmælt. Stefnandi krefst miskabóta, annars vegar vegna gæsluvarðhaldsvistar sinnar að ósekju og hins vegar vegna þess hversu lengi það dróst að tilkynna honum formlega um málalok. Í sóknargögnum er ekki að finna andmæli gegn handtöku stefnanda sem slíkri eða öðrum rannsóknaraðgerðum lögreglu Tölulegri kröfugerð stefnanda er mótmælt í heild sinni. Miskabótakrafa stefnanda er ekki studd gögnum og því órökstudd. Ekki er sýnt fram á orsakatengsl milli gæsluvarðhaldsvistar stefnanda og þess miska/tjóns, sem hann telur sig hafa orðið fyrir. Því er mótmælt sem ósönnuðu að stefnandi hafi orðið fyrir miskatjóni vegna rannsóknar þess máls sem hann var grunaður um aðild að. Verði ekki fallist á aðalkröfu stefnda um sýknu er á því byggt af hálfu stefnda að stefnukröfur beri að lækka verulega, annars vegar með vísan til niðurlags 1. mgr. 175. gr. oml. þar sem kveðið er á um það að fella megi niður bætur „eða lækka þær ef sakborningur hefur valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisir kröfu sína á“ og hins vegar með vísan til dómaframkvæmdar í sambærilegum/líkum málum, þar sem bætur eru ákvarðaðar að álitum mun lægri en stefnukröfur kveða á um. Ítarlegri grein verður gerð fyrir varakröfu stefnda við aðalmeðferð málsins. Forsendur og niðurstaða Ágreiningur málsins lýtur að því að stefnandi var látinn sæta gæsluvarðhaldi frá 26. apríl 2006 og til 30. maí 2006. Með bréfi ríkissaksóknara frá 29. júní 2007 var tilkynnt um niðurfellingu málsins gagnvart honum. Stefnandi gerir því kröfu um bætur vegna gæsluvarðhalds að ósekju og byggir kröfuna á 175. og 176. gr. laga um meðferð opinberra mála, 67. gr. stjórnarskrárinnar og 5. mgr. 5. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Í dómi Hæstaréttar í málinu nr. 175/2000 kemur fram að hvorki ákvæði 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar né 5. mgr. 5. gr. mannréttindasáttmála Evrópu verða skýrð svo, að með þeim sé sakborningi veittur ríkari réttur til skaðabóta en mælt er fyrir um í framangreindum ákvæðum XXI. kafla laga nr. 19/1991. Þau ákvæði ber að túlka svo að bótakröfu vegna aðgerða, sem þar eru nefndar, skuli meta með hliðsjón af almennum reglum skaðabótaréttar, þar á meðal um eigin sök, sbr. lokamálslið 1. mgr. 175. gr. Einnig beri að meta með tilliti til bótaskyldu, hvort lögmæt skilyrði fyrir aðgerðum hafi verið fyrir hendi eða nægilegt tilefni til þeirra, eins og á stóð, sbr. 176. gr. laganna. Ekki verður séð að tilvitnun stefnanda til Hrd. 2005:170 og 2005:1208 breyti í neinu nefndri túlkun Hæstaréttar Íslands. Stefnandi var handtekinn 26. apríl 2006. Lögreglan hafði þá um nokkurt skeið haft til rannsóknar, innflutning á miklu magni af fíkniefnum sem falin voru í BMW bifreið. Þá þegar sátu menn í gæsluvarðhaldi vegna málsins. Einn þeirra upplýsti um ætlaða aðild stefnanda að málinu. Því var stefnandi handtekinn. Ekki er krafa um bætur vegna handtökunnar, enda er hún í samræmi við 97. gr. laga um meðferð opinberra mála. Framburður þess er benti á ætlaða aðild stefnanda að málinu var einnig í samræmi við eftirlit lögreglu fyrir handtöku og hljóðritað samtal stefnanda við annan aðila. Lögregla yfirheyrði stefnanda sama dag og hann var handtekinn og því næst var hann leiddur fyrir dómara og gæsluvarðhalds krafist yfir honum til 9. maí 2006. Héraðsdómur féllst á kröfu lögreglunnar með vísan til a-liðar 1. mgr. 103. gr. laga um meðferð opinberra mála. Úrskurðurinn var staðfestur með dómi Hæstaréttar Íslands 28. sama mánaðar. Alls var stefnandi úrskurðaður í gæsluvarðhald tvisvar til viðbótar, þ.e. 9. og 23. maí 2006. Í báðum tilvikunum voru úrskurðirnir byggðir á a-lið 1. mgr. 103. gr. um meðferð opinberra mála og í báðum tilvikunum voru þeir staðfestir af Hæstarétti Íslands. Af gögnum málsins má ráða að um mjög umfangsmikið mál var að ræða. Alls voru níu einstaklingar sem nutu réttarstöðu sakbornings á einhverju stigi rannsóknarinnar og fjórir þeirra voru síðan ákærðir um aðild að umfangsmiklum innflutningi á fíkniefnum, sbr. dóm Héraðsdóms Reykjavíkur frá 21. desember 2006, sbr. og dóm Hæstaréttar Íslands frá 25. október 2007. Eins og að framan greinir benti einn þeirra er í gæsluvarðhaldi sat vegna málsins á aðild stefnanda að því. Gögn eru um tíð símasamskipti hans og stefnanda frá því í ársbyrjun 2006 og allt til tveimur dögum fyrir handtöku þess aðila. Meðal annars hringdi stefnandi níu sinnum í viðkomandi aðila hinn 15. febrúar 2006, þ.e. daginn áður en hann hélt utan í fyrri ferð sína til Belgíu. Skýringar stefnanda voru einkar ótrúverðugar en stefnandi sagði að hann hefði beðið viðkomandi aðila að kaup radarvara fyrir sig í fríhöfninni. Í seinni ferð viðkomandi aðila til Belgíu er hann fór til að kaupa bifreiðina hringdi stefnandi í hann á hverjum einasta degi og gat stefnandi ekki gefið skýringar á þessum símtölum sínum. Þá segir viðkomandi aðili að hann hafi fengið fé hjá stefnanda og lagt það inná bankareikning sinn. Styðst þessi framburður við síma- og bankaupplýsingar, en stefnandi neitar. Þá liggur fyrir, án trúverðugra skýringa af hálfu stefnanda, að hann hafði tíð símasamskipti við tvo aðra aðila er báðir hlutu dóma vegna innflutningsins. Framburður stefnanda undir rannsókn málsins ber þess merki, að hann kýs að upplýsa ekki um mikilvæg atriði sem snúa að honum sjálfum og samskiptum hans við aðra grunaða í málinu á þeim tíma sem um ræðir. Skýrslur stefnanda bera það með sér að hann ýmist kveðst ekkert muna um ákveðin símtöl, sem óumdeilt er að hann hefur átt við greinda aðila, eða skýringar hans á þeim eru afar ótrúverðugar. Stuðlaði hann þannig sjálfur að því að rannsóknin dróst á langinn og gæsluvarðhaldstíminn varð svo langur sem raun ber vitni. Þótt rannsóknin leiddi ekki til ákæru á hendur stefnanda verður ekki hjá því komist að líta svo á að framkoma hans við skýrslugjöfina hjá lögreglu hafi verið með þeim hætti að hún hafi stuðlað að því hversu gæsluvarðhaldsvist hans dróst á langinn. Samkvæmt framansögðu, með stoð í niðurlagi 1. mgr. 175. gr. laga nr. 19/1991, verður að sýkna stefnda af bótakröfu stefnanda. Ákæra í málinu var gefin út 4. október 2006, eða fimm mánuðum eftir handtöku stefnanda. Aðfinnsluvert er að stefnanda var ekki tilkynnt formlega um að málið hefði verið fellt niður gagnvart honum fyrr en 29. júní 2007. Í ljósi málsatvika skapar slíkt þó ekki rétt til bóta honum til handa. Með vísan til þess sem að ofan greinir er það niðurstaða málsins að sýkna beri stefnda af öllum kröfum stefnanda. Málskostnaður milli aðila fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður stefnandi greiðist úr ríkissjóði, þar á meðal þóknun lögmanns hans Björgvins Jónssonar hrl., 550.000 kr. Af hálfu stefnanda flutti málið Björgvin Jónsson hrl. Af hálfu stefnda flutti málið Sigmundur Hannesson hrl. Sigrún Guðmundsdóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan. Stefndi, íslenska ríkið, er sýkn af kröfum stefnanda, Herbjörns Sigmarssonar, í máli þessu. Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans, Björgvins Jónssonar hrl., 550.000 krónur.
|
Mál nr. 115/2001
|
Líkamsárás Sönnunarmat Dómari Gagnaöflun Ómerking héraðsdóms Heimvísun
|
B var ákærður fyrir að hafa slegið konu í andlitið á skemmtistað með þeim afleiðingum að gat kom á hljóðhimnu og hún varð fyrir heyrnartapi. Þegar málið var fyrst tekið fyrir í héraðsdómi neitaði ákærði sök. Þar sem ljóst var af gögnum frá rannsókn málsins að niðurstaða þess myndi að verulegu leyti ráðast af mati á sönnunargildi framburðar B og konunnar, sem bar að B hefði slegið sig, var talið að héraðsdómur hefði þá átt að neyta heimildar laga nr. 19/1991 til að láta þrjá héraðsdómara skipa dóm í málinu. Þá var talið að átt hefði að leita eftir framburði dyravarða, sem fullyrt höfðu á vettvangi að B hefði slegið til konunnar, og álitsgerðar læknis um áverka konunnar og batahorfur hennar. Þá þótti héraðsdómur að nokkru óskýr um hvað teldist sannað í einstökum atriðum í málinu. Af þessum sökum var hinn áfrýjaði dómur ómerktur og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til frekari meðferðar og dómsálagningar á ný.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 19. mars 2001 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun, en einnig af hálfu ákæruvalds, sem krefst þess að refsing hans verði þyngd. Ákærði krefst aðallega sýknu af kröfum ákæruvalds, en til vara að refsing samkvæmt hinum áfrýjaða dómi verði milduð. I. Aðdragandanum að máli þessu er lýst svo í frumskýrslu lögreglunnar að hún hafi verið kvödd á veitingastaðinn LA café við Laugaveg í Reykjavík kl. 4.22 aðfaranótt 6. febrúar 2000 og tilkynnt að dyraverðir þar væru með mann „í tökum“. Á vettvangi hafi dyravörður tjáð lögreglumönnum að maður þessi hafi slegið konu í andlitið, þar sem þau hafi verið stödd á dansgólfi inni á veitingahúsinu. Hafi enginn dyravörður orðið vitni að slagsmálum þeirra, en konan væri innandyra og hygðist kæra málið til lögreglu. Lögreglumennirnir hafi síðan hitt konuna, Stellu Björgvinsdóttur, sem hafi verið lítilsháttar ölvuð og með góðri meðvitund. Hún hafi tjáð þeim að hún hafi verið að dansa inni á veitingastaðnum þegar maðurinn hafi ráðist á sig og slegið í höfuðið, en eftir það heyrði hún ekkert á vinstra eyra. Ekki hafi verið að sjá áverka á henni að undanskildum roða á vinstri kinn. Hún hafi sagst mundu fara á slysadeild sjálf. Lögreglumennirnir hafi síðan hitt fyrir manninn, sem reyndist vera ákærði. Hafi hann verið „orðinn rólegur og yfirvegaður og höfðu dyraverðir sleppt taki á honum“. Ákærði hafi virst vera nokkuð mikið ölvaður og framburður hans verið lítillega ruglingslegur. Var haft eftir honum að hann viðurkenndi að hafa slegið í höfuð konu með hægri hendi, en það hafi gerst á dansgólfi veitingastaðarins. Í byrjun hafi hann ýtt við konunni af nánar tilgreindum ástæðum, en hún þá ráðist á hann og klórað og hann síðan slegið hana flötum lófa. Hafi hann ekki slegið hana fast. Þess var getið í skýrslunni að ákærði hafi verið klóraður á kinn á tveimur eða þremur stöðum og hafi honum verið ekið heim. Stella Björgvinsdóttir kom fyrir lögreglu 11. febrúar 2000 og gaf skýrslu um málið. Hún kvað ákærða hafa verið að angra sig og Maríu Sigvaldadóttur, þar sem þær hafi verið staddar saman á áðurnefndu veitingahúsi, og þær því ákveðið að fara þaðan. Á leið þeirra út hafi ákærði gripið um ól á tösku Stellu, sem hafi ítrekað en árangurslaust beðið hann um að sleppa. Hann hafi króað hana af upp við vegg, tekið með annarri hendi um hnakka hennar og slegið krepptum hnefa með hinni hendinni í höfuð hennar. Höggið hafi komið á vinstra eyra. Hún kvað tvo menn hafa komið að þeim ákærða eftir þetta og hafi hún kannast við annan þeirra, sem héti Egill. Þeir hafi haldið ákærða þar til dyraverðir komu á vettvang. Hún hafi farið á slysadeild eftir að hafa skýrt lögreglunni frá málavöxtum, en komið hafi í ljós að gat hafi komið á hljóðhimnu á vinstri eyra og væri hún nánast heyrnarlaus á því. Lögreglan tók skýrslu 16. nóvember 2000 af áðurnefndri Maríu Sigvaldadóttur. Hún greindi með líkum hætti og Stella Björgvinsdóttir frá skiptum þeirra við ákærða fyrst í stað, svo og að þær hafi ákveðið að yfirgefa veitingahúsið af fyrrnefndri ástæðu. Hún hafi gengið á undan Stellu í átt að útgangi og verið komin að fatahengi þegar hún varð þess vör að þær hefðu orðið viðskila. Hún hafi því litið aftur inn í sal veitingahússins og þá séð Stellu í deilu við ákærða nærri dansgólfi, en hann hafi haldið í hana eða tösku hennar. Kvaðst María ekki hafa skipt sér af þessu og farið aftur að fatahenginu, en skömmu síðar hafi Stella komið og gefið sig á tal við dyraverði. Stella hafi síðan sagt sér að ákærði hefði slegið sig á eyrað. Þær hafi rætt lítillega við lögregluna, en eftir það farið saman á slysadeild. María kvaðst ekki hafa veitt athygli áverkum á andliti Stellu. Fyrir liggur í málinu skýrsla lögreglunnar um samtal 21. nóvember 2000 við Egil Jónasson, sem kannaðist við að hafa hitt Stellu Björgvinsdóttur, sem hann væri lítillega kunnugur, á fyrrnefndum veitingastað aðfaranótt 6. febrúar sama árs. Hann kvaðst hafa séð hana í samræðum við mann nærri dansgólfi, svo og að maðurinn hafi lyft hendinni, en ekki hafi hann séð hvort maðurinn hafi slegið hana. Hann hafi haldið ferð sinni áfram, en síðan hitt Stellu í anddyri veitingastaðarins, þar sem hún hafi sagt honum að maðurinn hafi slegið hana í andlitið. Hann taldi að Stella hafi borið einhverja áverka, sem hann minntist þó ekki nánar. Lögreglan tók 27. nóvember 2000 skýrslu af ákærða, sem kannaðist við að hafa í umrætt sinn reitt Stellu Björgvinsdóttur til reiði með nánar tilgreindum ummælum, en hún hafi af því tilefni ráðist á hann og klórað. Hann hafi borið fyrir sig hendurnar, en eftir nokkurn tíma hafi komið dyraverðir, sem hafi fylgt honum fram í anddyri veitingastaðarins. Hann neitaði því ítrekað aðspurður að hafa reynt að stöðva för Stellu af staðnum eða veitt henni höfuðhögg, en taldi lögreglumenn eitthvað hafa misskilið frásögn sína um að hann hafi borið fyrir sig hendurnar, þegar skráð var í áðurnefndri frumskýrslu um málið að hann viðurkenndi að hafa slegið hana í höfuðið. Í málinu liggur fyrir vottorð læknis við háls-, nef- og eyrnadeild Landspítala Fossvogi frá 2. október 2000, þar sem staðfest var að Stella Björgvinsdóttir hafi leitað á slysadeild við sjúkrahúsið 6. febrúar sama árs kl. 4.54. Hún hafi orðið fyrir líkamsárás, fengið högg á vinstra eyra og kvartaði undan að heyra ekki með því. Við skoðun á slysadeild hafi sést að hljóðhimnan væri sprungin. Stella hafi næsta dag komið á háls-, nef- og eyrnadeild, þar sem smásjárskoðun hafi verið gerð og heyrnarmæling, sem hafi leitt í ljós verulegt heyrnartap. Stella hafi komið aftur til skoðunar 2. mars 2000 og síðan 8. sama mánaðar, en þá hafi enn verið verulegt gat á hljóðhimnu, sem hafi ekki gróið. Hafi verið sett pappírsbót yfir hljóðhimnuna og Stellu fundist heyrnin aukast við það. Ráðgert hafi verið að hún kæmi aftur til skoðunar eftir sex vikur og yrði þá kannað hvort hljóðhimnan hefði náð að gróa, en að öðrum kosti myndi verða þörf aðgerðar. Ekki verður séð að lögreglan hafi við rannsókn málsins aflað frekari gagna, sem einhverju skipta, en hér hefur verið getið. Á grundvelli þeirra var málið höfðað með ákæru ríkissaksóknara 1. febrúar 2001, þar sem ákærða var gefin að sök líkamsárás með því að hafa aðfaranótt 6. febrúar 2000 ráðist að Stellu Björgvinsdóttur, þar sem þau voru stödd á áðurnefndum veitingastað, og slegið hana í höfuðið með þeim afleiðingum að gat hafi komið á hljóðhimnu á vinstri eyra hennar, en af því hafi hún hlotið mikið heyrnartap. Þótti þetta varða við 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 11. gr. laga nr. 20/1981. II. Þegar mál þetta var fyrst tekið fyrir í héraði 14. febrúar 2001 kom ákærði fyrir dóm og neitaði sök. Af þeirri ástæðu og eins og málið lá að öðru leyti fyrir samkvæmt áðurnefndum gögnum um rannsókn þess mátti héraðsdómara vera ljóst að allar líkur væru til að niðurstaða þess myndi að verulegu leyti ráðast af mati á sönnunargildi munnlegra skýrslna ákærða og Stellu Björgvinsdóttur fyrir dómi. Sú varð og raunin við aðalmeðferð málsins, enda voru þá ekki leiddir fyrir dóm til skýrslugjafar aðrir, sem gátu borið um höfuðhögg sem sjónarvottar. Sakargiftir samkvæmt ákæru gátu varðað ákærða þungri refsingu ef sannaðar yrðu. Var því full ástæða til þess að neyta fyrir héraðsdómi heimildar síðari málsliðar 1. mgr. 5. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, sbr. 1. gr. laga nr. 37/1994 og 36. gr. laga nr. 15/1998, til að láta þrjá héraðsdómara skipa dóm í málinu. Svo sem áður er getið kom fram í frumskýrslu lögreglunnar um atvik málsins að dyraverðir á veitingastaðnum LA café hafi tjáð lögreglumönnum þegar þeir komu þar á vettvang að ákærði hafi slegið konu í andlitið, en þau hafi verið stödd á dansgólfi þegar slagsmál hafi orðið milli þeirra. Þótt sérstaklega hafi þar verið tekið fram að dyraverðir hafi ekki orðið vitni að slagsmálunum var full ástæða til að leitast við að afla í málinu framburðar þess eða þeirra, sem lögreglan hafði þetta eftir, enda gæti talsverðu skipt varðandi mat á trúverðugleika frásagnar ákærða annars vegar og Stellu Björgvinsdóttur hins vegar hvernig þau greindu þessum viðmælendum sínum frá atburðinum á allra fyrstu stigum. Við meðferð málsins fyrir héraðsdómi lá fyrir áðurnefnt læknisvottorð frá 2. október 2000. Þá kom einnig fyrir dóm til skýrslugjafar læknir, sem ritaði undir þetta vottorð. Í skýrslu hans kom fram að hann hafi aðeins hitt Stellu eitt skipti, en það hafi verið 8. mars 2000 þegar hann setti pappírsbót á hljóðhimnu í vinstra eyra hennar. Hún hafi átt að koma aftur til eftirlits og mats um frekari aðgerðir, en ekki kæmi fram í gögnum háls-, nef- og eyrnadeildarinnar að af því hafi orðið. Í sambandi við batalíkur Stellu kvaðst læknirinn ekkert geta sagt, enda væri sér ekki kunnugt um hvort hljóðhimnan hafi gróið eftir að pappírsbótin var sett á hana, en ef það hafi ekki gerst mætti leita bata með aðgerð, sem krefðist dvalar á sjúkrahúsi í einn sólarhring. Slík aðgerð bæri árangur í 90% tilvika. Læknirinn staðfesti að áverki sem þessi gæti hlotist af höggi eða þrýstingsbylgju á eyra án þess að ummerki væru sýnileg. Hann var sérstaklega spurður að því hvort unnt hafi verið að sjá hvort um væri að ræða nýjan áverka eða gamlan og svaraði því til að 8. mars 2000 hafi útlit getað bent til þess að „þetta væri nýr áverki eða nýlegur ... ekki margra ára gamalt gat.“ Mjög skortir á að með þessu hafi verið gerð viðhlítandi grein fyrir þeim sérfræðilegu atriðum, sem áhrif gætu haft við úrlausn málsins. Þannig liggur ekkert fyrir af hendi þess læknis, sem tók við Stellu á slysadeild aðfaranótt 6. febrúar 2000, um ástand hennar þá, greiningu áverka og hugsanleg ummerki eftir árás. Áður tilvitnuð orð í skýrslu læknisins fyrir héraðsdómi gefa sérstakt tilefni til að leita nánari álitsgerðar sérfræðings um hvort gat á hljóðhimnu, sem greindist á sjúkrahúsi í framhaldi af skiptum ákærða og Stellu, kunni hugsanlega að hafa verið eldra en svo að það verði rakið til þeirra. Engin læknisfræðileg gögn liggja fyrir um núverandi ástand Stellu, þar með talið hvort hún hafi hlotið bata eða eftir atvikum gert ráðstafanir til að fá hann, svo og hvort enn væri unnt að leita hans hafi ekkert enn verið að gert. Auk þess, sem að framan greinir, er enn til þess að líta að í hinum áfrýjaða dómi skortir nokkuð á að nægilega skýrt komi fram hvað héraðsdómari telji í einstökum atriðum sannað í málinu og með hvaða hætti, sbr. 1. mgr. 135. gr. laga nr. 19/1991, eins og henni var breytt með 5. gr. laga nr. 37/1994. Að öllu þessu athuguðu er óhjákvæmilegt að ómerkja hinn áfrýjaða dóm og vísa málinu heim í hérað til gagnaöflunar, aðalmeðferðar og dómsálagningar á ný. Í ljósi þessara úrslita málsins verður allur sakarkostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti felldur á ríkissjóð, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða á báðum dómstigum, sem ákveðin eru í einu lagi eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur er ómerktur. Lagt er fyrir héraðsdóm að taka málið til frekari meðferðar og dómsálagningar á ný. Allur sakarkostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, Björns Stefánssonar, á báðum dómstigum, Hilmars Ingimundarsonar hæstaréttarlögmanns, samtals 150.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 2. mars 2001. Málið er höfðað með ákæru Ríkissaksóknara, dagsettri 1. febrúar sl. á hendur ákærða, Birni Stefánssyni, kt. 250456-4099, Njálsgötu 34 í Reykjavík, “fyrir líkamsárás, með því að hafa aðfaranótt sunnudagsins 6. febrúar 2000, á skemmtistaðnum LA-kaffi, Laugavegi 45, Reykjavík, slegið Stellu Björgvinsdóttur, kennitala 200366-3959, í höfuðið með þeim afleiðingum að gat kom á hljóðhimnu vinstra eyra hennar og hlaut hún mikið heyrnartap. Telst þetta varða við 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940, sbr. 11. gr. laga nr. 20, 1981. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar.” Málavextir Sunnudagsnóttina 6. febrúar í fyrra var óskað eftir því að lögregla yrði send á veitingastaðinn “LA café”, Laugavegi 45 hér í borg. Samkvæmt staðfestri skýrslu Karls Eyjólfs Karlssonar lögreglumanns, fór hann ásamt Þórði Þórðarsyni lögreglumanni, til þess að sinna þessu. Á veitingastaðnum hittu þeir dyravörð sem sagði þeim að aðrir dyraverðir væru með mann í tökum sem slegið hefði konu í andlitið. Þar hittu þeir einnig kæranda málsins, Stellu Björgvinsdóttur. Sagði hún frá því að maður sem þarna var staddur, ákærði í málinu, hefði slegið hana í höfuðið og heyrði hún ekkert með vinstra eyranu. Segir í skýrslunni að ekki hafi séð á konunni annað en roða á vinstri kinn. Kvaðst hún ætla að fara sjálf á slysadeild. Þá segir að ákærði hafi verið allölvaður og frásögn hans ruglingsleg. Hafi hann viðurkennt að hafa slegið konuna í höfuðið úti á dansgólfi. Hefði hann verið að dansa við konu nokkra og önnur kona komið þar að og farið að reyna við þá sem hann var að dansa við. Hefði hann reiðst við þetta og ýtt við þeirri sem var að trufla þau en hún þá klórað hann á móti. Við það hefði hann slegið konuna með flötum lófa hægri handar. Segir í skýrslunni að ákærði hafi verið klóraður á hægri kinn. Stella Björgvinsdóttir leitaði þegar um nóttina til slysadeildar Landspítalans. Í málinu er vottorð Friðriks Kristjáns Guðbrandssonar, læknis á háls-, nef- og eyrnadeild spítalans, dagsett 2. október sl. Segir þar m. a.: “Við skoðun á slysadeild sást að vinstri hljóðhimnan var sprungin og lýst risastóru gati á hljóðhimnunni. Í ljósi þessa var sjúklingur skoðaður þann 7. febrúar á háls-, nef og eyrnadeild og við smásjárskoðun sást gat á vinstri hljóðhimnu. Heyrnarmæling sýndi verulega mikið heyrnartap á vinstra eyra. Áætluð er skoðun eftir 6-8 vikur til eftirlits og staðfestingar á gróanda og kom Stella á nýjan leik þann 02.03. árið 2000. Var þá um að ræða áfram stórt rof á hljóðhimnu og mikið heyrnartap á vinstra eyra og vaknaði spurning hvort beinkeðja miðeyrans hefði skaddast við höggið. Í framhaldi af þessu kom hún til skoðunar hjá undirrituðum 08.03.00 og var þá enn um að ræða verulegt gat á vinstri hljóðhimnu sem hefur ekki enn gróið. Það var sett pappírsbót yfir hljóðhimnuna og fannst Stellu heyrnin aukast við það. Áætlað er að leyfa pappírnum að vera næstu 6 vikur og meta ástandið þá aftur, hvort hljóðhimnan hafi náð að gróa. Annars stæði hún frammi fyrir því að gera þyrfti viðgerð á hljóðhimnu með vöðvahimnu síðar. Í samantekt er um að ræða slæmt gat og stórt á vinstri hljóðhimnu af völdum hnefahöggs. Nokkrar líkur eru á að gatið muni ekki gróa af sjálfsdáðum og þurfi því að gera aðgerð síðar til að loka gatinu og í heyrnarbætandi skyni. Hugsanlega getur verið um að ræða varanlegan skaða á hljóðhimnu og heyrnarkerfi.” Verður nú gerð grein fyrir því sem fram hefur komið í aðalmeðferð málsins. Ákærði neitar sök. Hann segist hafa komið á veitingastaðinn upp úr miðnætti og þegar fór að líða á nóttina hafi hann boðið konu upp í dans. Höfðu þau dansað nokkra dansa þegar kærandi kom og fór að spjalla við konuna sem hann var að dansa við. Virtist ákærða eins og hún vildi fá dansfélaga hans á brott með sér. Ákærði segist hafa fengið það á tilfinninguna að konan væri að spilla á milli þeirra og kveðst hann hafa spurt hana hvort hún væri “lesbía”. Konan hafi þá reiðst og klórað hann. Kveðst hann hafa borið fyrir sig hendurnar og úr því orðið smá ryskingar. Neitar ákærði því að hafa slegið til konunnar eða eins og hann orðar það: “Ja, ég myndi nú ekki kalla það að slá hana beint. Ég held ég hafi bara borið fyrir mig hendurnar, svona.” Hann kveðst ekki minnast þess að hafa viðurkennt fyrir lögreglumönnunum sem komu á vettvang að hann hefði slegið konuna. Hann kveðst ekki geta ímyndað sér að áverkinn á konunni sé af hans völdum. Hann segist ekki hafa séð neina áverka á kærandanum. Ákærði segist hafa verið búinn að drekka um fjóra bjóra þegar þetta gerðist. Ákærði er að eigin sögn húsasmiður og vinnur við þá iðn. Hann er fráskilinn en hefur börn sín hjá sér að nokkru leyti. Hann kveðst hafa farið í áfengismeðferð enda hefði hann verið farinn að drekka fullmikið þegar hann skildi við konu sína. Hann kveðst þó ennþá neyta áfengis. Hann kveðst yfirleitt vera mjög rólegur og ekki eiga vanda til þess að missa stjórn á skapi sínu þegar hann drekki. Hann segir samkomulag við fyrrverandi eiginkonu vera mjög gott núna. Sé hann að hjálpa henni að flytja í annað húsnæði og einnig aðstoði hann hana fjárhagslega. Stella Björgvinsdóttir hefur skýrt frá því að þær María Lovísa hafi farið saman út að skemmta sér og farið á umræddan veitingastað. Þær hafi sest einar við sex manna borð við dansgólfið og farið að tala saman. Segist hún hafa aðeins drukkið einn bjór í þetta sinn. Ákærði hafi komið þarna að og spurt hvort hann mætti setjast við borðið og þær samþykkt það, enda væri þetta sex manna borð. Maðurinn hafi komið eðlilega og þægilega fyrir og spjallað við þær smástund. Hann hafi boðið þeim í glas en þær ekki þegið það. Hann hafi boðið Maríu Lovísu upp og dansað við hana tvo eða þrjá dansa. Hann hafi svo farið að vera ágengur við hana en María Lovísa gert honum ljóst að hún kærði sig ekki um það, enda ætti hún mann og þær tvær væru saman úti að skemmta sér. Hann hafi sífellt gerst ágengari við þær og ekki sinnt því þótt þær bæðu hann að láta þær í friði. Þær tvær hafi farið út á gólf að dansa og hafi hann komið þangað og áreitt þær þar og gengið á milli þeirra. Hann hafi sest hjá þeim aftur en svo staðið upp en komið aftur. Loks hafi þær ákveðið að fara og hafi ákærði þá þrifið í hana og spurt hana hvert hún ætlaði og hún þá svarað að hún væri á förum. Hafi hann þá sagt að hún væri ekki að fara neitt en hún svarað því að hún væri það víst. Hann hafi þá sagt að hún gæti farið en ekki vinkona hennar því að hún ætlaði að fara með sér. Hún kveðst hafa margbeðið hann um að sleppa sér og spurt hvort hann ætti við einhver “persónuleg vandamál” að stríða. Við það hafi ákærði “trompast”, þrýst henni upp að vegg og slegið hana bylmingshögg með krepptum hnefa á eyrað. Þarna hafi verið nærstaddur maður að nafni Egill sem hún kannast við og hafi hún beðið hann að halda manninum meðan kallað væri á dyraverði. Þeir hafi komið og fjarlægt manninn. Hún kveðst ekki hafa klórað ákærða enda sé hún alltaf með mjög stuttar neglur, atvinnu sinnar vegna, og á þeim sé slíkur stærðarmunur að hún gæti ekki náð til þess að gera það. Hún kveðst hafa misst alla heyrn á vinstra eyranu við þetta högg og hafi hún stöðugan höfuðverk og eins hafi jafnvægisskyn hennar verið skert í fyrstu. Hún kveðst vera með skerta heyrn á hægra eyra frá fæðingu en hafa haft fulla heyrn á vinstra eyra fyrir atburðinn. María Lovísa Sigurðardóttir, sem hefur verið vinkona Stellu í mörg ár og var með henni í umrætt sinn, hefur skýrt frá því að maður sem hún ekki þekkir hafi verið uppáþrengjandi við þær. Líklega hafi hann sest við borðið hjá þeim. Hún kveðst hafa dansað tvo dansa við hann. Hann hafi beðið hana um að koma heim með sér. Þær hafi ákveðið að fara og þegar þær voru á förum hafi maðurinn gripið í Stellu sem hafi reynt að rífa sig lausa. Hún hafi ekki séð né heyrt hvað gerðist á milli þeirra eftir það en Stella hafi komið fram á eftir henni og talað við dyraverði sem hafi farið eitthvað inn. Minnir vitnið að Stella hafi þá sagt henni að maðurinn hefði slegið hana á eyrað og hún hafi einnig sagt að dyraverðirnir hefðu ráðlagt henni að fara sjálf á slysadeildina. Hún segist ekki hafa séð neina áverka á Stellu og hún hafi ekki kvartað um verki. Hún hafi hins vegar talað um að hún heyrði ekki með öðru eyranu. Ekki muni hún hvoru. Hún segist ekki hafa séð að Stella klóraði manninn. Karl Eyjólfur Karlsson lögreglumaður, hefur staðfest skýrslu sína og skýrt frá því að þeir lögreglumennirnir hafi hitt konu fyrir utan veitingastaðinn sem hafi sagt þeim að hún hefði verið slegin í andlitið. Þeir hafi farið inn og þar inni á upphækkuðu gólfi hafi þeir hitt mann sem dyraverðir hefðu sagt að hefði verið tekinn fyrir einhver átök. Maðurinn hafi verið alveg rólegur og þeir á endanum ekið honum heim. Hann kveðst ekki muna eftir orðaskiptum við manninn. Þórður Þórðarson lögreglumaður, segist muna eftir því að hafa haft afskipti af manni á umræddum veitingastað í þetta skipti. Maðurinn hafi verið nokkuð ölvaður en rólegur. Að öðru leyti man hann lítið eftir þessu atviki. Egill Hilmar Jónasson sem áður var nefndur gaf dómskýrslu í síma samkvæmt heimild í 3. mgr. 49. gr. laga um meðferð opinberra mála nr. 19,1991, sbr. lög nr. 36, 1999. Hann segist hafa séð að Stella og einhver maður voru að kýta “uppi”. Hann minnir að hann hafi séð manninn lyfta höndunum. Síðar kveðst hann hafa hitt Stellu “niðri” og hún þá verið bólgin í andliti. Hann kveðst ekki muna hvort Stella hafi sagt þarna hvað komið hafði fyrir. Hann kveðst annars hafa verið nokkuð ölvaður þarna. Friðrik Kristján Guðbrandsson læknir, hefur komið fyrir dóminn og staðfest vottorð sitt. Hann hefur skýrt frá því að rof á hljóðhimnu eins og Stella hafi verið með geti stafað af höggi á eyrað. Stella hafi komið til hans 8. mars í fyrra og þá kveðst hann hafa sett pappírsbót yfir gatið á hljóðhimnunni sem hafi verið töluvert stórt og hafi Stellu fundist að heyrnin skánaði eitthvað við það. Gatið hafi virst vera fremur nýlegt heldur en gamalt. Það hafi verið það stórt að ekki séu miklar líkur á því að það grói sjálfkrafa. Hann hafi þó ekki skoðað Stellu eftir þetta. Hafi gatið ekki gróið af sjálfu sér þurfi að koma til aðgerð á sjúkrahúsi og séu um 90% líkur á því að hún heppnist. Hann kveður heyrnarmælingu hafa leitt í ljós að heyrn á hægra eyra væri skert. Niðurstaða Ákærði neitar því að hafa slegið Stellu Björgvinsdóttur á eyrað og valdið henni þeim áverka sem greinir í ákærunni. Hann hefur þó viðurkennt að hafa átt í ryskingum við konuna. Framburður Stellu er aftur á móti einarður, greinargóður og trúverðugur. Nýtur hann stuðnings af skýrslum annarra vitna, frumskýrslu lögreglunnar og læknisvottorðinu, bæði um það að ákærði hafi slegið hana á vinstra eyrað og að hún hafi misst heyrn á eyranu við höggið. Þá kemur fram í frumskýrslu lögreglu að roði hafi sést á vinstri kinn konunnar og í læknisvottorðinu segir að þegar hún hafi komið til skoðunar á slysadeild um nóttina hafi sést “risastórt” gat á hljóðhimnunni í vinstra eyra. Þykir alveg vafalaust að ákærði hafi slegið Stellu í höfuðið þannig að hljóðhimnan í vinstra eyra hennar sprakk og hún missti heyrn á eyranu. Telja verður að líkamstjón Stellu sé stórfellt í skilningi 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga og er ákærði sakfelldur fyrir brot gegn því refsiákvæði. Ákærði hefur borið því við að Stella hafi klórað hann í andlitið en hún neitar því. Enda þótt ákærði kynni að hafa rispast á vanganum í átökum við aðra en Stellu þykir, til þess að ekki sé á hann hallað, þykir verða að byggja á því að hún hafi klórað hann. Ákærði var dæmdur í 3ja mánaða skilorðsbundið fangelsi 11. júní 1999 fyrir hrottalega líkamsárás. Hann hefur nú rofið skilorð þess dóms og ber að dæma hann upp og gera ákærða refsingu í einu lagi. Þykir hún hæfilega ákveðin fangelsi í 6 mánuði. Dæma ber ákærða til þess að greiða allan sakarkostnað, þar með talin réttargæslu- og málsvarnarlaun til verjanda síns, Hilmars Ingimundarsonar hrl., 75.000 krónur. Pétur Guðgeirsson héraðsdómari kvað upp dóminn. DÓMSORÐ: Ákærði, Björn Stefánsson, sæti fangelsi í 6 mánuði. Ákærði greiði allan sakarkostnað, þar með talin réttargæslu- og málsvarnarlaun til verjanda síns Hilmars Ingimundarsonar hrl., 75.000 krónur.
|
Mál nr. 257/2016
|
Kærumál Farbann
|
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem X var gert að sæta áfram farbanni á grundvelli 1. mgr. 100. gr., sbr. b. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma Benedikt Bogasonhæstaréttardómari og Hjördís Hákonardóttir og Ingveldur Einarsdóttir settirhæstaréttardómarar. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar meðkæru 5. apríl 2016, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærðurer úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 5. apríl 2016 þar sem varnaraðila var gertað sæta áfram farbanni allt til þriðjudagsins 3. maí 2016 klukkan 16.Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildien til vara að farbanninu verði markaður skemmri tími. Að því frágengnu krefsthann þess að farbanninu verði ekki markaður lengri tími en þar til dómur gengurí máli hans, þó eigi lengur en til þriðjudagsins 3. maí 2016 kl. 16.Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar.Með skírskotun til forsenda hins kærðaúrskurðar verður fallist á að fullnægt sé skilyrðum 1. mgr. 100. gr., sbr. b.liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 til að varnaraðila verði gert að sætafarbanni. Samkvæmt kröfu sóknaraðila fyrir héraðsdómi og síðari varakröfuvarnaraðila hér fyrir dómi verður hinn kærði úrskurður staðfestur á þann vegsem greinir í dómsorði.Dómsorð:Varnaraðili, X, sæti farbanni þar til dómurfellur í máli hans, en þó ekki lengur en til 3. maí 2016 kl. 16.Úrskurður HéraðsdómsReykjaness 5. apríl 2016Héraðssaksóknari hefur krafist þess að HéraðsdómurReykjaness úrskurði að X, fæddur [...], verði gert að sæta áfram farbanni þar til dómur fellurí máli hans, en þó eigi lengur en til þriðjudagsins 3. maí 2016, kl. 16.00.Af hálfu varnaraðilaer kröfunni mótmælt og þess krafist að henni verði hafnað en til vara aðfarbanni verði markaður skemmri tími. Í greinargerðhéraðssaksóknara segir að þann 22. september sl. hafi ákærði komið hingað tillands ásamt erlendri konu á bifreiðinni [...] með ferjunni Norrænu. Ákærði, X,hafi verið umráðamaður bifreiðarinnar [...]. Lögreglan hafi verið með eftirlitmeð bifreiðinni þar sem henni hafi verið ekið til Reykjavíkur og þaðan tilKeflavíkur á tímabilinu 22. – 25. september. Föstudaginn 25. september hafiákærði farið með flugi frá Íslandi, en skilið bifreiðina eftir á bifreiðastæðivið Keflavíkurflugvöll. Ákærði hafi komið aftur til landsins þann 28. septemberog sótt bifreiðina. Hann hafi ekið sem leið lá inn í [...] að gistiheimili við [...]í [...]. Ákærði hafi þar hitt meðákærða A og hafi báðir verið handteknir aflögreglu stuttu eftir komu þeirra í húsnæðið. Bifreiðin hafi verið haldlögð aflögreglu og við leit í henni hafi fundist rúmlega 19,5 kg af amfetamíni ogrúmlega 2,5 kg af kókaíni sem búið hafi verið að fela í bifreiðinni. Alls hafifjórir aðilar verið handteknir vegna málsins og hafi þeir allir sættgæsluvarðhaldi í þágu rannsóknar þess. Meðákæru héraðssaksóknara dagsettri 5. þ.m., sé ákærða X gefið að sök stórfellt fíkniefnalagabrot,með því að hafa á árinu 2015 staðið saman ásamt meðákærðu að innflutningi á19.448,96 g af amfetamíni og 2.597,44 g af kókaíni frá Hollandi til Íslandsætluðu til söludreifingar í ágóðaskyni, eins og nánar greinir í ákæruskjali.Ákærði þykir vera undir sterkum grun um aðild að broti sem geti varðað allt að12 ára fangelsi. Að mati ákæruvaldsins þykir meint aðild ákærða mikil en hún sétalin tengjast flutningi fíkniefnanna hingað til lands. Þá sé um mjög mikiðmagn hættulegra fíkniefna að ræða. Ákærði hafi sættgæsluvarðhaldi í þágu rannsóknar málsins frá 29. september, nú síðast meðúrskurði Héraðsdóms Reykjaness í máli nr. R-467/2015, en sá úrskurður hafiverið staðfestur með dómi Hæstaréttar. Þar sem ákærði sætti gæsluvarðhaldi í 12vikur án þess að mál hafi verið höfðað á hendur honum hafi lögregla talið, ísamræmi við 4. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008, að ekki væri unnt að úrskurðahann áfram í gæsluvarðhald á grundvelli almannahagsmuna. Í samræmi við það hafiverið farið fram á og ákærði í kjölfarið verið úrskurðaður í farbann og hafi sáúrskurður verið staðfestur með dómi Hæstaréttar. Síðan hafi Hæstiréttur þrisvarstaðfest úrskurði um áframhaldandi farbann yfir ákærða, sbr. dóma í málum nr.57/2016, 127/2016 og 216/2016. Sé því farið fram á að ákærði verði úrskurðaðurí áframhaldandi farbann á grundvelli 100. gr. laga nr. 88/2008. Jafnframtteljist fyrir hendi skilyrði til að úrskurða ákærða í farbann á grundvelli b-liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008. Ákærði sé erlendur ríkisborgari og hafiengin sérstök tengsl við landið. Sæti hann ekki farbanni megi ætla að hannreyni að komast úr landi til að komast undan málsókn eða fullnustu refsingar.Að mati héraðssaksóknara sé brýnt að tryggja nærveru ákærða á meðan mál hans ertil meðferðar fyrir yfirvöldum hér á landi og því nauðsynlegt að honum verðigert að sæta farbanni þar til mál hans er til lykta leitt. Nánar segir ígreinargerð að rannsókn lögreglu hafi að hluta til verið unnin í samstarfi viðerlend yfirvöld þar sem óskað hafi verið eftir húsleitum og skýrslutökum.Rannsókn lögreglu sé nú lokið og hafi málið verið sent til héraðssaksóknara tilákærumeðferðar þann 7. mars sl. Ákæra vegna málsins hafi verið gefin út í dag,5. apríl 2016. Ákæruvaldiðtelji að ákærði sé undir sterkum grun um að hafa framið brot gegn 173. gr. aalmennra hegningarlaga nr. 19/1940, ásamt síðari breytingum, sem varði allt að12 ára fangelsi. Um heimild til að úrskurða ákærða í farbann er vísað til b-liðar 1. mgr. 95. gr., sbr. 100 gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008. Meðvísan til alls framangreinds og framlagðra gagna málsins er þess beiðst aðkrafa héraðssaksóknara um farbann nái fram að ganga.Með dómi Hæstaréttarþann 18. mars 2016 í máli nr. 216/2016, var varnaraðila gert að sæta farbannitil dagsins í dag á grundvelli b-liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 ummeðferð sakamála, sbr. 1. mgr. 100. gr. sömu laga. Er ekkert fram komið ímálinu sem leiðir til þess að ekki séu lengur fyrir hendi skilyrði til aðvarnaraðila verði gert að sæta farbanni, en rannsókn málsins, sem hefur veriðmjög umfangsmikil, er lokið og hefur ákæra verið gefin út. Með vísan tilframangreinds er fallist á kröfu héraðssaksóknara um áframhaldandi farbann,eins og nánar greinir í úrskurðarorði. Úrskurð þennankveður upp Sandra Baldvinsdóttir héraðsdómari. Úrskurðarorð: Varnaraðili,X, skal sæta farbanni allt til þriðjudagsins 3. maí 2016, kl. 16:00.
|
Mál nr. 373/2013
|
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
|
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi, á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, Benedikt Bogason og Eiríkur Tómasson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 2. júní 2013, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 3. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 2. júní 2013 þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til mánudagsins 10. sama mánaðar klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Hinn 1. júní 2013 var óskað eftir aðstoð lögreglu [...]. Á vettvangi hitti lögregla fyrir húsráðanda sem greindi frá því að tveir menn hefðu ruðst inn og beitt hann ofbeldi. Þeir hefðu síðan bundið hann og haft á brott með sér skotvopn í eigu hans. Við rannsóknina beindist grunur að varnaraðila um aðild að málinu og játaði hann að hafa tekið við skotvopnunum og vísaði á þau þar sem þau voru falin í húsakynnum sem hann hafði aðgang að. Samkvæmt þessu er fyrir hendi rökstuddur grunur um að varnaraðili hafi í það minnsta gerst sekur um hylmingu samkvæmt 1. mgr. 254. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, en slíkt brot varðar fangelsisrefsingu. Rannsókn þessa máls er skammt á veg komin og verður fallist á það með lögreglu að ætla megi að varnaraðili geti torveldað hana gangi hann laus, sbr. a. lið 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008. Jafnframt er fullnægt skilyrðum b. liðar 1. mgr. 99. gr. sömu laga til að varnaraðili sæti einangrun í gæsluvarðhaldinu. Samkvæmt þessu verður hinn kærði úrskurður staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
|
Mál nr. 399/2016
|
Skaðabótamál Viðurkenningarkrafa Vinnuslys Ómerkingu héraðsdóms hafnað
|
G krafðist þess að viðurkennd yrði skaðabótaskylda O ehf. vegna líkamstjóns sem hann varð fyrir í tveimur vinnuslysum en í bæði skiptin hafði hann verið að setja olíu á tank olíuflutningabifreiðar sem hann ók. Var vísað til þess að um einfalt verk hefði verið að ræða sem G hefði um árabil sinnt í starfi sínu. Var talið að G hefði ekki sýnt fram á það að af hálfu O ehf. hefði verið brotið gegn nánar greindum ákvæðum laga nr. 46/1980 um aðbúnað, öryggi og hollustuhætti á vinnustöðum með þeim hætti að saknæmt gæti talist. Var O ehf. því sýknað af kröfu G.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma Helgi I. Jónsson hæstaréttardómariog Ingveldur Einarsdóttir og Þorgeir Ingi Njálsson settir hæstaréttardómarar.Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar26. maí 2016. Hann krefst þess aðallega að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur,en til vara að viðurkennd verði skaðabótaskylda stefnda vegna líkamstjóns semhann varð fyrir í vinnuslysum 24. september og 21. desember 2012. Þá krefsthann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Stefndi krefst staðfestingar hinsáfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Áfrýjandi hefur stefntVátryggingafélagi Íslands hf. til réttargæslu fyrir Hæstarétti, en ekki erugerðar sjálfstæðar dómkröfur af hendi réttargæslustefnda.IStefndi er fyrirtæki sem sér umbirgðahald og dreifingu á fljótandi eldsneyti fyrir móðurfélög sín N1 hf. ogOlíuverslun Íslands hf. Rekur félagið 25 birgðastöðvar vítt og breitt um landiðþar sem fram fer lestun eldsneytis á tanka olíuflutningabifreiða til dreifingartil viðskiptavina. Er mál þetta sprottið af tveimur vinnuslysum sem áfrýjandivarð fyrir við störf sín hjá stefnda, en í bæði skiptin var hann að setja olíuá tank olíuflutningabifreiðar sem hann ók. Við það verk þurfti hann að tengjasvokallaðan lestunarbarka, sem er þriggja tommu sver og 4,5 metra löng slangaauk tengibúnaðar, við áfyllingarstút á tanki bifreiðarinnar. Liggur ekki annaðfyrir en að slangan hafi verið full af eldsneyti þegar áfrýjandi handlék hana.Hefur hann lýst fyrra slysinu á þann veg að hann hafi verið að færalestunarbarkann á milli áfyllingarstúta þegar snúist hafi ofan af slöngunni meðþeim afleiðingum að hann hafi ráðið illa við hana, hrasað og snúið upp á annanfótinn. Hann hafi í kjölfarið fundið fyrir miklum verk í vinstra hné og leitaðstrax á slysadeild. Seinna slysinu lýsti áfrýjandi svo að hann hafi dregið lestunarbarkannundan annarri slöngu, en þá hafi snúningur sem var á honum leitað til baka í rétt horf. Við það hafihann kippst til og runnið. Hafi komið slinkur á líkama hans sem leitt hafi tilþess að hann hafi orðið fyrir varanlegu heilsutjóni. Undir rekstri málsins aflaði áfrýjandimats dómkvadds manns á ýmsum eiginleikum lestunarbarkans, meðal annars á þyngdog ummáli hans. Skilaði matsmaður matsgerð 5. október 2015. IIKrafa áfrýjanda um ómerkingu hinsáfrýjaða dóms er á því reist að héraðsdómara hafi borið að kveðja til sérfróða meðdómsmennsamkvæmt 2. mgr. 2. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, þar sem ekkiværi unnt að leggja dóm á málið á grundvelli almennrar þekkingar og menntunareða lagakunnáttu. Í málinu nýtur við sérfræðigagns, matsgerðar, sem aflað varundir rekstri málsins. Ekki er þörf á sérkunnáttu til að ráða fram úrniðurstöðum hennar um þyngd umrædds lestunarbarka, ummál hans og hversu mikinnkraft þurfti til að lyfta honum upp í ákveðna hæð, en þau atriði hafa mestaþýðingu við úrlausn þess ágreinings sem uppi er í málinu og varða eiginleika búnaðarinssem áfrýjandi notaði er hann varð fyrir þeim slysum sem málið lýtur að. Verðurómerkingarkröfu áfrýjanda því hafnað.IIIÁfrýjandi er einn til frásagnar umhvernig það vildi til að hann slasaðist í báðum slysunum. Ekki er ágreiningurum þá lýsingu hans. Breytir því engu fyrir sönnunarfærslu í málinu hvenærtilkynning um slysin var send Vinnueftirlitinu. Þá gerði Vinnueftirlitið úttekt4. mars 2013 á lestunarstöð stefnda við Örfirisey þar sem slysin áttu sér staðog gerði engar athugasemdir við verklagið og aðbúnaðinn við lestun í stöðinni.Áfrýjandi var 62 ára gamall þegarslysin urðu og hafði unnið sem olíuflutningabílstjóri hjá stefnda frá árinu2005 og áður í sams konar starfi hjáSkeljungi hf. Um einfalt verk var að ræða sem áfrýjandi hafði um árabil sinnt ístarfi sínu sem olíuflutningabílstjóri. Að framangreindu virtu, en að öðruleyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms, hefur áfrýjandi ekki sýnt fram á það að af hálfu stefnda hafi verið brotið gegnnánar greindum ákvæðum laga nr. 46/1980 um aðbúnað, öryggi og hollustuhætti ávinnustöðum eða almennum stjórnvaldsfyrirmælum, settum á grundvelli þeirra laga,með þeim hætti að saknæmt geti talist. Verður hinn áfrýjaði dómur þvístaðfestur.Rétt er að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður.Dómsorð:Hinnáfrýjaði dómur skal vera óraskaður.Málskostnaðurfyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 26. febrúar 2016.Mál þetta, semvar dómtekið 29. janúar 2016, er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af GunnariJónssyni kt. 200550-4209, Reykjavíkurvegi 52a, 220 Hafnarfirði, með stefnubirtri 1. desember 2014, á hendur Olíudreifingu ehf., kt. 660695-2069,Hólmaslóð 8-10, 101 Reykjavík, til viðurkenningar á skaðabótaskyldu og greiðslumálskostnaðar og til réttargæslu á hendur Vátryggingafélagi Íslands hf. kt.690689-2009, Ármúla 3, 108 Reykjavík, Af hálfustefnanda er þess krafist að viðurkennd verði með dómi skaðabótaskylda stefnda,Olíudreifingar ehf. vegna líkamstjóns, sem stefnandi hlaut í tveimurvinnuslysum, á starfstöð Olíudreifingar ehf., á Örfirisey í Reykjavík, þaðfyrra þann 24. september 2012, en það síðara þann 21. desember 2012. Jafnframtkrefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefna eins og stefnandi væri ekki meðgjafsókn, samkvæmt framlögðu málskostnaðaryfirliti, og að við þá ákvörðun verðitekið tillit til þess að stefnandi er ekki virðisaukaskattsskyldur.Stefnandi hefurekki uppi sjálfstæðar kröfur á hendur réttargæslustefnda.Dómkröfurstefnda, Olíudreifingar ehf., eru þær að hann verði sýknaður af öllum kröfumstefnanda og tildæmdur málskostnaður úr hans hendi að mati dómsins.Réttargæslustefndigerir ekki sjálfstæðar dómkröfur í þessu máli um annað en málskostnað, en tekiðer undir kröfur og málatilbúnað stefnda.IMálavextirStefnandistarfaði hjá stefnda, Olíudreifingu ehf., er hann varð fyrir tveimur slysum áárinu 2012, og hafi bæði slysin leitt til varanlegs tjóns á líkama hans. Hafislysin átt sér stað í lestunarstöð stefnda á Örfirisey þegar stefnandi var aðsetja olíu á tank ökutækisins ZP-425, sem hann var ökumaður á. Sjái ökumennsjálfir um að lesta tanka þeirra ökutækja sem þeir aki og þurfi við það aðtengja svokallaðan lestunarbarka, þ.e. svera slöngu með tengibúnaði á endanum,og færa að stúti á tanki ökutækisins. Stefnandi kveður að til þess að náslöngunni að stúti tanksins, þurfi að stíga ofan af lestunarpalli, sem er viðdælubúnaðinn. Pallurinn sé steyptur og ca. 12-15 cm hár og rými fyrirstarfsmann fremur lítið auk þess sem umræddar slöngur séu sverar og ásamttengibúnaðinum séu þær þungar og einkar óhandhægar við notkun, sérstaklegaþegar olía sé í slöngunni, sem oftast sé. Þurfi viðkomandi starfsmaður þá aðbeygja sig nokkuð til að losa þær af staðnum og gera þær tilbúnar til dælingar,með því að lyfta þeim, toga og færa til. Ef eldsneyti er í slöngunum séu þæreinn þyngri og stífari og erfiðara að vinna við þær auk þess sem slöngurnarleitist þá við að rétta úr sér. Í umrætt sinn hafi slöngurnar einnig legið hvorofan á annarri sem hafi gert verkið enn erfiðara. Stefnandi kveður að í raun séþetta tveggja manna verk, sem hann vann við er hann slasaðist. Stefnandi kveðurfyrra slysið þann 24. september 2012, hafa atvikast með þeim hætti að hann hafiverið að færa slöngu á milli lestunarstúta á tanknum, þegar það hafi snúistofan af slöngunni, enda full af olíu, með þeim afleiðingum að stefnandi hafiilla ráðið við slönguna, hrasað og snúið upp á vinstri fótinn, þrátt fyrir aðhafa viðhaft eðlileg vinnubrögð. Hafi hann strax fundið fyrir miklum verkjum ívinstra hné.Í skýrslustefnda, Olíudreifingar ehf., um slysið segir eftirfarandi: „Gunnar er að lestagasolíu milli 8-9 um morguninn á ZP-452 og snýr upp á löppina þegar hann er aðfæra slönguna milli lestunarstúta á vagni og fær verk í vinstra hné. Hann fer íferðina, kemur aftur og lestar og fer austur á Hellu, Vegamót og Selfoss þegarGunnar kemur úr þessari ferð um kl 16:00 finnur hann mikið til í hnénu oghættir vinnu og fer á slysavarðastofuna.“ Slysið var tilkynnt tilVinnueftirlitsins þann 4. desember 2012.Stefnandileitaði til læknis á Heilsugæslu Sólvangs sama dag og slysið átti sér stað. Ílæknabréfi dagsettu þann dag segir eftirfarandi: „Gunnar er 62 ára gamall maðursem hefur haft verk í báðum hnjám í meira en mánuð, er í uppvinnslu hjáheimilislækni og búinn að fara í segulómun af hægra hné. Fór hins vegar ekki ígreiningu á vinstra hné en hefur verið slæmur þar. Nú í dag var hann að stígafram af kanti sem var u.þ.b. 30 cm hár og lenti eitthvað illa á vinstrifætinum, fannst hann fá slink á fótinn.“ Var greining lækna sú að svo virtistsem einhver tognun væri í vinstra hné.Stefnandi fór ísegulómun á vinstra hné þann 24. október 2012 og þá kom í ljós að innri liðþófivar mjög rifinn og var því gerð aðgerð sem framkvæmd var af Stefáni Carlssynilækni þann 2. nóvember 2012. Eftir aðgerðina hafi stefnandi verið óvinnufær enhafið störf að nýju hjá stefnda þann 17. desember 2012.Stefnandi kveðurseinna slysið þann 21. desember 2012 hafa atvikast þannig, að hann hafi tekið ílestunarbarkann, lyft honum frá jörðu og byrjað að draga hann að tanknum og ásama tíma verið að stíga niður af þrepi eða palli þegar vindingur sem hafiverið á slöngunni hafi leitað til baka í rétt horf og haft áhrif á tök hans ábarkanum. Við það hafi komið slinkur á líkama stefnanda, sem hafi valdið því aðhann varð fyrir varanlegum líkamlegum áverka á baki. Stefnandi kveður einnig aðhann hafi runnið til vegna bleytu. Hafi stefnandi haldið áfram að vinna íu.þ.b. 1½ klst. eftir slysið en þá verið orðinn svo þjakaður af verkjum að hannhafi átt erfitt með að standa uppréttur og að lokum verið fluttur meðsjúkrabifreið á slysadeild LSH í Fossvogi. Íatvikaskráningu stefnda Olíudreifingar ehf. sem skráð var þann 10. janúar 2013,eftir frásögn stefnanda um atvikið, segir svo: „Gunnar lestar ZP-452 og snýrofan af lestunarbarkanum sem er á pallinum og um leið og snýst af barkanumstígur Gunnar niður af pallinum og á planið og fær um leið hnykk í bakið.Gunnar lestar bílinn fékk sér kaffibolla til að jafna sig og fer síðan upp íStrætó, þegar hann tengir fyrri tankinn fær hann sting í bakið, þegar hannfærir barkann yfir á seinni tankinn versnar verkurinn um allan helming.Áfyllisstútarnir hjá Strætó eru niður við jörðu og krjúpa þarf við tengingu.Hann hringir í Árna Jón og lætur vita að hann sé slæmur í bakinu og getisennilega ekki unnið meira þann daginn. Gunnar keyrir niður í Örfirisey ogþegar hann er að fara út úr bílnum þar fær hann þennan svakalega verk að hannrétt nær að koma sér inn í búningsherbergi. Þegar þar var komið var ákveðið aðhringja í sjúkrabíl því Gunnar var mjög kvalinn og gat lítið hreyft sig.Tilkynnt af Gunnari það seint að ekki voru lengur til upptökur af atvikinu.“Vinnueftirlitiðframkvæmdi úttekt á aðstæðum vegna þessa slyss og fór úttektin fram 4. mars2013. Í niðurstöðum kemur meðal annars fram að tengibarkinn sé 4“ í þvermál meðtoto-hraðtengi á endanum. Þyngd barkans sé ca 6-8 kg á endanum sem væri lyftþegar tenging við bíl fari fram. Ekki voru gerðar athugasemdir við verklag eðaaðbúnað tilheyrandi þessum vinnuþætti, en með bréfi, dags. 7. maí 2013, komfram að Vinnueftirlitið liti svo á að um tilkynningarskylt vinnuslys væri aðræða skv. 79. gr. laga nr. 46/1980. Formleg tilkynning um slysið barstVinnueftirlitinu þann 4. júní 2013 frá stefnda, Olíudreifingu ehf. Í vottorði fráLSH, dags. 21. desember 2012, kemur fram að vegna slyssins hafi stefnandifengið sprautur og verkjalyf. Röntgenmynd hafi sýnt talsverðar nabbamyndanir áliðbolsbrúnum í neðri hluta lendarhryggjar en einnig hafi sést merki um slitbreytingar,en brot ekki greinst. Hafi greining bráðadeildar verið sú að stefnandi hafiverið með þursabit í þjótaki og sendur heim með Parkódín Forte og VoltarenRapid. Stefnandileitaði til Ingvars H. Ólafssonar sérfræðilæknis þann 12. febrúar 2013. Í bréfihans, dags. 1. ágúst 2013, kemur fram að tölvusneiðmynd af mjóhrygg hafi sýntbrjósklos í L3-L4 vinstra megin. Í bréfi Ingvars H. Ólafssonar til GíslaBaldurssonar heimilislæknis, dags. 6. maí 2013, kemur fram að stefnandi hafifarið í segulómun af mjóbaki sem hafi komið vel út. Stefnandi sé ekki meðbrjósklos og það sem hann hafi verið með á L3-L4 bilinu sjáist ekki viðsegulómun og ekkert sem hann geti gert frekar fyrir stefnanda. Gísli Baldurssonheimilislæknir sendi lögmanni stefnanda læknisvottorð, dags. 14. apríl 2014,þar sem læknirinn vísar til framangreinda læknisvitjana, en einnig kom fram aðlæknirinn hafi séð stefnanda nokkrum sinnum á árinu 2013, og hafi stefnandi þáátt erfitt með setur vegna verkja í baki. Einnig var þar rakið heilsufar stefnandavegna einkenna frá stoðverkjum fyrir slysin og kom þar fram að stefnandi komtil læknis vegna verkjar í vinstri fótlegg á árinu 2004. Þá kom stefnandi tilheimilislæknis á árinu 2009 vegna verkjar í baki og í tvígang á árinu 2011.Þann 15. febrúar 2012, leitaði stefnandi á slysadeild þar sem hann kvaðst hafadottið viku áður á klaka og þá hafi vinstri fótur hans bögglast undir honumÍ læknisvottorðiStefáns Dalberg bæklunarlæknis, dags. 20. apríl 2014, sem skoðaði stefnandaþann 19. mars 2014, kom fram að stefnandi hafi upplýst að hann hafi verið viðgóða heilsu fyrir vinnuslysin tvö og ekki kennt sér meins frá vinstra hné eðabaki áður. Var það álit læknisins að stefnandi hafi orðið fyrir líkamstjóni íbáðum nefndum vinnuslysum. Í læknisvottorðiGarðars Guðmundssonar, heila- og taugalæknis, dags. 29. apríl 2014, tillögmanns stefnanda kom fram að læknirinn hafi skoðað stefnanda þann 4. apríl2014. Hafi stefnandi átt erfitt með að sitja kyrr vegna verkja í mjóbaki oghlíft vinstra fæti vegna hnés og ökkla. Beðinn um að meta hverjar væruframtíðarhorfur stefnanda kom fram hjá lækninum að tímabært væri að metaafleiðingar slysanna, enda ekki að vænta neins bata. Með matsgerðþeirra Sigurjóns Sigurðssonar bæklunarlæknis og Hannesar Inga Guðmundssonar lögfræðings,dags. 5. maí 2014, komust matsmenn að þeirri niðurstöðu að í slysinu þann 24.september 2012 hafi stefnandi hlotið áverka á vinstra hné og í slysinu þann 21.desember 2012 áverka á lendhrygg. Með beiðni dags.27. nóvember 2014, óskað stefnandi eftir dómkvaðningu matsmanns til að metanánar tilgreind atriði er snúa að vinnuaðstöðunni við lestunarstöðOlíudreifingar ehf, þá sérstaklega svokallaða lestunarbarka. Dómkvaddur varMagnús Þór Jónsson, prófessor við vélaverkfræði við Háskóla Íslands, semskilaði mati sínu í október 2015.Með bréfi,dagsettu þann 14. mars 2014, fór lögmaður stefnanda fram á það viðréttargæslustefnda Vís hf., að tekin yrði afstaða til bótaskyldu. Krafan varsvo ítrekuð og rökstudd enn frekar með bréfi dagsettu þann 20. mars 2014 ogsíðan með bréfi til úrskurðarnefndar í vátryggingamálum þann 29. apríl 2014 semítrekað var þann 26. maí 2014. Í svari úrskurðarnefndarinnar, dags. 3. júní2014, kom fram að stefnandi ætti ekki rétt á bótum úr ábyrgðartryggingu stefndaOlíudreifingar ehf. hjá VÍS. Taldi úrskurðarnefndin að ekki hafi verið sýntfram á, að aðstæður á vinnustað hafi verið óviðunandi eða ábótavant með þeimhætti að það leiddi til skaðabótaskyldu stefnda, Olíudreifingar ehf. IIMálsástæður og lagarök stefnandaMeð málshöfðunþessari freistar stefnandi þess að fá niðurstöðu úrskurðarnefndar ívátryggingarmálum hnekkt og sé hann knúinn til að sækja rétt sinn fyrirdómstólum, enda hafi hann af því lögvarða hagsmuni samkvæmt 2. mgr. 25. gr.laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Viðurkenningarkrafastefnanda á hendur stefnda Olíudreifingu ehf. byggist á því að stefndi beriábyrgð á líkamstjóni stefnanda, enda tjónið afleiðing af saknæmri og ólögmætriháttsemi stefnda og starfsmanna, þar sem ekki hafi verið gætt fyllsta öryggisstarfsmanna á vinnustað. Þannig telur stefnandi að stefndi beri ábyrgð áslysunum tveimur á grundvelli sakarreglunnar, reglunar um vinnuveitandaábyrgðog eftir ströngum bótareglum, vegna hættulegs vinnuumhverfis og framkvæmdarvinnu, en starfsemi hins stefnda félags snúist um eldsneyti, og sé þaðhættulegt efni að vinna með, ekki aðeins vegna hættu á bruna, og heyri undir 4.gr., 1. mgr. 12. gr. og 90. gr. laga nr. 46/1980, sbr. og 21. gr. askaðabótalaga.Stefnandi byggirá ströngu sakarmati um ábyrgð vinnuveitanda á hættulegum vinnuaðstæðum eðaófullnægjandi aðbúnaði. Þannig beri stefndi skaðabótaábyrgð á þeim grundvelliað vinnuveitandi hafi brotið gegn þeirri eftirlitsskyldu, sem vinnuveitandaberi að hafa á vinnustað, og þeirri frumkvæðisskyldu, skv. lögum nr. 46/1980,sem felist í því að vernda starfsmenn fyrir hættum í starfi. Þá hafi framkvæmdvinnu verið ófullnægjandi og aðstæður á vinnustað óforsvaranlegar sem hafiorsakað bæði slysin. Hafi stefndi ekki uppfyllt skýrar lagalegar skyldur sínarvið að haga vinnuaðstæðum með þeim hætti að starfsmenn yrðu ekki fyrir slysum.Í þeirri skyldu felist m.a. að gera allt sem mögulegt er til að léttastarfsmönnum starfið og að tryggja öryggi þeirra í hvívetna á vinnustað. Í þvísambandi skuli atvinnurekandi tryggja að gætt sé fyllsta öryggis og góðsaðbúnaðar og hollustuhátta á vinnustað, þ.m.t. við framkvæmd vinnu,vinnuaðstæður og véla- og tækjabúnað. Um lagaleganrökstuðning vísar stefnandi fyrst og fremst til laga nr. 46/1980 um aðbúnað,hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum. Sérstaklega byggir stefnandi á ákvæðumII. kafla laganna, 12., 13., 14. gr., 37.-38. gr., 42.-43. gr. og 46.-47. gr.,þar sem fyllsta öryggis hafi ekki verið gætt á vinnustaðnum, sbr. og reglugerðnr. 920/2006 um skipulag og framkvæmd vinnuverndarstarfs á vinnustöðum. Markmiðþeirrar reglugerðar sé að tryggja að fyrir hendi sé kerfisbundiðvinnuverndarstarf innan vinnustaðar. Í því felist einkum að atvinnurekandi beriábyrgð á að koma á vinnuverndarstarfi, sem taki til fyrirtækisins í heild ogallra vinnuaðstæðna sem geta haft áhrif á öryggi og heilsu starfsmanna,samanber og greinargerð með lögum nr. 124/2009. Stefnandi telurað hann hafi borið sig eðlilega að í bæði skiptin sem slys varð miðað viðaðstæður og megi því rekja slysin til ófullnægjandi vinnuaðstöðu ogóforsvaranlegrar framkvæmdar við vinnu, sem skipulögð hafi verið af stefnda.Hægt hefði verið að setja upp svokallaðar sveiflur, sem væru algengar hjástefnda þar sem eldsneyti er lestað í tankbíla. Hins vegar hafi þessi búnaðurekki verið settur upp á öllum lestunarstöðvum, svo sem ekki alls staðar áþeirri lestunarstöð þar sem stefnandi slasaðist. Umræddur búnaður eða sveiflursé til staðar hjá stefnda og hafi verið í nokkur ár, en félagið dregiðlappirnar við að setja hann upp á öllum átöppunarstöðum félagsins. Við þennanbúnað þurfi ekki að beita afli til að lyfta eða draga til slöngur. Sé vinnanþeim mun einfaldari þegar þess háttar búnaður sé til staðar, því að einungisþurfi að tengja opið á hverjum lestunarbarka við stútinn á tanknum með léttumog handhægum handtökum, þar sem barkarnir hanga á þar til gerðum ás. Hefðiþannig útbúnaður örugglega komið í veg fyrir slysin sem stefnandi varð fyrir.Vinnuveitanda sé skylt, sé búnaðurinn til, eða auðvelt sé að útvega búnaðinn ánóhóflegs kostnaðar, að setja hann upp eða tryggja með öðrum hætti sömu eðabetri vinnuaðstöðu. Ekki sé lagalegur grundvöllur fyrir neinum afslætti tilhanda vinnuveitanda þegar komi að öryggi starfsmanna hans. Það hafi hins vegarekki verið gert og látið viðgangast og af þeirri ástæðu einni eigi stefndi aðbera skaðabótaábyrgð á tjóni stefnanda. Í þessu sambandi vísar stefnandi tilreglugerðar um notkun tækja nr. 36/2006. Í 5. gr. þeirra reglna komi fram aðatvinnurekandi skuli gera allar nauðsynlegar ráðstafanir til að tryggja að tækisem starfsmönnum sé ætlað að nota innan fyrirtækisins hæfi verkinu eða séhæfilega lagað að verkinu, þannig að hægt sé að nota tæki án þess að öryggistarfsmanna eða heilsu sé hætta búin. Byggir stefnandi á því að dælan ástarfstöðinni á Örfirisey, þar sem stefnandi slasaðist, og allur tengdurútbúnaður sé tæki í skilningi reglugerðar nr. 36/2006. Stefnandi byggireinnig á því, að dælubúnaðurinn hafi ekki verið í samræmi við meginreglurreglugerðar nr. 1005/2009 um vélar og tæknilegan búnað, svo sem 4. greinreglugerðarinnar, sbr. I. viðauka og gr. 1.1.2, 1.2.1. og 1.5.15. Þá byggirstefnandi á því að dælubúnaðurinn hafi brotið í bága við meginatriðireglugerðar nr. 571/2000 um þrýstibúnað, samanber málsgrein 2.1 í 1. greinreglugerðarinnar, sbr. málsgrein 2.1.3., og frekari meginreglurreglugerðarinnar um merkingar. Stefnandi bendirá að vinnusvæðið uppi á pallinum hafi verið mjög þröngt og lítið þurft til svoað starfsmenn féllu af pallinum og slösuðust. Taldi stefnandi þær aðstæður ekkiuppfylla 42. gr. laga nr. 46/1980. Nauðsyn hafi verið fyrir stefnanda að stíganiður af pallinum til að tengja barkann við stútinn á olíutanknum, og hafi þaðbrotið í bága við meginatriði reglugerðar nr. 581/1995 um húsnæði vinnustaða,sbr. einkum 40. gr. reglugerðarinnar og d- lið 41. gr. reglugerðarinnar. Þá telurstefnandi að stefndi Olíudreifing ehf. hafi ekki haft til hliðsjónar þausérstöku vinnuskilyrði og aðstæður sem fyrir hendi voru. Stefnandi og aðrirstarfsmenn hafi þurft að beygja sig niður til að taka upp slönguna og beitaverulegu afli við erfiðar aðstæður. Þá hafi snúist of auðveldlega ofan afslöngunum vegna innri spennu þeirra miðað við hvernig þær lágu á jörðinni, enslíkt hefði að öllum líkindum ekki gerst hefðu umræddar sveiflur verið tilstaðar og á því verði vinnuveitandi að bera ábyrgð. Vísar stefnandi til reglnanr. 499/1994 um öryggi og hollustu þegar byrðar eru handleiknar. Sérstaklega ervísað til II. kafla reglnanna um skyldur atvinnurekanda, en fram komi í 3. gr.að atvinnurekandi skuli gera ráðstafanir eða nota viðeigandi hjálpartæki til aðkomast hjá því að starfsmenn þurfi að handleika byrðar. Þá segir enn fremur aðþegar ekki sé hægt að komast hjá því að starfsmenn handleiki byrðar skuliatvinnurekandi skipuleggja vinnuaðstæður og nota viðeigandi búnað til að dragaúr þeirri áhættu sem felist í starfi þeirra og taka mið af I. viðaukareglnanna. Þá var vísað til 4. gr. sömu reglna um skipulag vinnusvæðis, en íb-lið greinarinnar sé kveðið á um að forðast eða draga skuli úr hættu á aðstarfsmenn verði fyrir bakmeiðslum með því að gera viðeigandi ráðstafanir.Einnig er vísað til 5. gr. um framkvæmd vinnu, stefnandi hafi orðið aðhandleika þungar byrðar og jafnframt að beita töluverðu líkamlegu átaki á meðanhann beygði sig niður og dró slönguna upp, sem togaði með ákveðnum hætti ámóti. Leiddi allt þetta til slysanna beggja og megi vísa til sambærilegstilviks sem fram komi í dómi Hæstaréttar nr. 61/2006. Stefnandi bendirá ummæli réttargæslustefnda VÍS hf. í athugasemdum vegna málskots nr. 127/2014hjá úrskurðarnefnd í vátryggingamálum, en þar segi: „Hið rétta er að á sumumstarfsstöðvum vátryggingataka hafa verið settar upp sveiflur í þeim tilgangi aðminnka slit á slöngum og létta meðhöndlun þeirra, en það hefur alls ekki veriðgert í tengslum við slys.“ Sé því viðurkennt af réttargæslustefnda VÍS hf., aðsveiflurnar hafi verið settar upp í þeim tilgangi að létta meðhöndlun þeirra. Íþví felist viðurkenning á því að meðhöndlun á slöngunum, eins og þar semstefnandi slasaðist, hafi verið óforsvaranleg og verði að ganga út frá þeirriforsendu í málinu. Því hafi vinnuveitandi stefnanda vitað, eða mátt vita, aðframkvæmd vinnu við þær aðstæður, sem fyrir hendi voru, gátu leitt til slysa ástarfsmönnum, m.a. bakmeiðsla. Hafi stefnandi þurft að beygja sig niður til aðtaka upp slönguna þegar slysin atvikuðust en þess hefði ekki verið þörf efsveiflur hefðu verið settar upp. Þá telurstefnandi að þar sem áðurnefndar sveiflur hafi ekki verið settar upp, hefði veriðeðlilegt að tveir starfsmenn hefðu sett olíu á tanka bifreiðanna, þ.e. að annarhefði tekið enda slöngunnar og hinn haldið undir slönguna og veitt þannigstuðning og gætt að því að enginn snúningur kæmi á hana. Enn fremur hafistefnandi hvorki verið aðvaraður sérstaklega við þeirri hættu að snúist gætiupp á slöngurnar né fengið viðeigandi kennslu við notkun tækja á umræddrilestunarstöð, sbr. 14. gr. laga nr. 46/1980, svo sem leiðbeiningar um hvernigbera ætti sig að við verkið. Engin aðvörunarskilti hafi verið á staðnum, semvöruðu við þessari hættu. Telur stefnandiað stefndi hafi sýnt af sér vítavert gáleysi við það að bæta ekki vinnuaðstæðurá slysstað eftir að stefnandi lenti í fyrra slysinu. Verði að meta athafnaleysistefnda félaginu til sakar, enda hefði verið hægt að koma í veg fyrir seinnaslysið með því að bæta vinnuaðstæður á svæðinu. Jafnframt hafi starfsmennkvartað yfir framkvæmd vinnunnar og aðstöðu.Byggir stefnandieinnig á því, að fyrirliggjandi áhættumatstefnda Olíudreifingar ehf., fullnægi ekki lögum nr. 46/1980 né reglugerð nr.920/2006 um skipulag og framkvæmd vinnuverndarstarfs á vinnustöðum. Takiáhættumatið til verulega takmarkaðra þátta, aðallega brunahættu, og geti þar afleiðandi ekki stuðlað að bættu vinnuumhverfi eins og lög og reglugerðir gerakröfu um. Samkvæmt reglugerð nr. 920/2006, beri atvinnurekanda skylda skv. 21.gr. til að koma á vinnuverndarstarfi sem taki til fyrirtækisins í heild ogallra vinnuaðstæðna sem geta haft áhrif á öryggi og heilsu stafsmanna, sbr. lögnr. 46/1980. Samkvæmt 26. gr. skuli slík áætlun gefa gott yfirlit yfir áhættu-og álagsþætti og forvarnir til að koma í veg fyrir eða draga úr hættu áheilsutjóni eða slysum vegna vinnuaðstæðna, sbr. nánar í 27.gr. Þótt aðferðirvið gerð áhættumats væru valfrjálsar skuli sú aðferð sem valin sé hverju sinnivera til þess fallin að greina þá áhættu sem geti verið til staðar. Tryggtskuli að allir áhættuþættir séu metnir, en af orðalagi ákvæðisins megi leiðalíkur að því, að þar sé átt við um alla mögulega áhættuþætti við starfið. Þáskuli tryggt að áhættumatið feli í sér samantekt á grundvelli leiðbeininga semVinnueftirlitið hafi gefið út um gerð áhættumats, og taka mið af breytilegumaðstæðum einstakra atvinnugreina. Varðandiumræddar leiðbeiningar Vinnueftirlitsins vísaði stefnandi til fræðslu- ogleiðbeiningarritsins „Rétt líkamsbeiting, betri líðan“, fræðslu- ogleiðbeiningaritsins „Líkamlegt álag við vinnu. Vinnustellingar, þungar byrðarog einhæfar hreyfingar.“ og gátlista um áhættuþætti þegar byrðar eruhandleiknar. Hafi ákveðnir áhættuþættir verið fyrir hendi, sem ekki hafi veriðteknir til skoðunar af stefnda Olíudreifingu ehf., og sé minnst á þá alla íofangreindum gátlista um áhættuþætti, m.a. að byrðin gat færst til, byrðin hafiverið of þung og nauðsynlegt hafi verið að vinda upp á líkamann þegar verkiðvar unnið. Þá hafi vinnan verið erfið vegna þrengsla og hætta hafi verið á aðstarfsmaður hrasaði vegna mishæða, og stundum hafi olía lekið á pallinn.Stefndi hafi ekki tekið mið af öllum áhættuþáttum m.v. takmarkað áhættumatsitt. Lög og reglur kveði skýrt á um að taka skuli til greina alla áhættuþættivið slíkt mat. Því geti áhættumatið ekki talist fullnægjandi og engu skipti þóað Vinnueftirlitið hafi ekki gert athugasemdir við þá takmörkuðu þætti sem þarkomi fram. Þá byggirstefnandi á því að ekki geti verið um eigin sök stefnanda að ræða, þar sem þaðsé frumkvæðisskylda vinnuveitanda að hafa vinnusvæði hættulaust. Jafnframttelur stefnandi óumdeilt að hann hafi ekki sýnt af sér stórkostlegt gáleysi viðframkvæmd starfans. Sé kveðið á um í 23. gr. a skaðabótalaga að rétturstarfsmanna til skaðabóta skerðist ekki vegna meðábyrgðar, nema hann hafi afstórkostlegu gáleysi eða ásetningi átt þátt í slysinu. Eigi hvorugt þessaraskilyrða við um stefnanda. Í 23. gr. a skaðabótalaga felist ströng sakarregla ígarð vinnuveitanda er auki sönnunarbyrði vinnuveitanda í slíkum vinnuslysamálumog létti sönnunarbyrði þess starfsmanns sem slasast í starfi, sbr. greinargerðmeð lögum nr. 14/2009.Byggir stefnandienn fremur á því að öll sönnunarbyrði í þessu máli hvíli á stefnda, m.a. þarsem seinna vinnuslysið hafi ekki verið tilkynnt til Vinnueftirlitsins fyrr enlöngu síðar. Sé það skýrt brot á 1. mgr. 79. gr. laga nr. 46/1980, enda hafiVinnueftirlitið í síðbúinni skoðun sinni komist að þeirri niðurstöðu að umrættatvik væri tilkynningarskylt vinnuslys og að vinnuveitanda bæri að tilkynnaslysið í samræmi við 79. gr. laganna. Hafi stefndi vitað, eða mátt vita, aðslys stefnanda hafi gefið fullt tilefni til að ætla að um óvinnufærni væri aðræða, enda hafi stefnandi verið fluttur með sjúkrabifreið frá vinnustöð sinni.Hafi þetta ekki getað farið framhjá vinnuveitanda stefnanda eða starfsmönnumhans og ljóst að stefndi Olíudreifing ehf. ætti sér engar málsbætur vegnaskorts á tilkynningu slyssins til Vinnueftirlitsins. Það hafi ekki verið fyrren löngu síðar að stefndi hlutaðist til um að starfsaðstaðan yrði tekin út afVinnueftirlitinu. Vegna þess hversu langt hafi liðið frá slysinu þar tilúttektin var gerð og í ljósi þess hversu takmörkuð hún var gæti hún ekki komiðtil álita í þessu máli. Verði vinnuveitandi því að bera allan halla af atvikummálsins í samræmi við fastmótaða réttarframkvæmd í íslenskum rétti. Þá telurstefnandi að jafnvel þótt Vinnueftirlitið hafi ekki gert athugasemdir viðáhættumat stefnda Olíudreifingu ehf., við þann verkþátt sem um ræðir, hafi ekkiverið gerð ítarleg úttekt á vinnuaðstæðum er slysin urðu. Stefnandi hafi ekkiverið fenginn til að lýsa atvikum slyssins nánar né fengið tækifæri til aðbenda sérstaklega á þær hættur sem fólust í framkvæmd starfans. Þá sé ekki aðsjá að eftirlitsmaður hafi fengið vitneskju um betri vinnuaðstæður á öðrumstarfstöðum stefnda. Einnig gagnrýnirstefnandi það sem fram komi í úttekt Vinnueftirlitsins, að þyngd barkans hafiverið ca 6-8 kg á endanum sem lyft var þegar tenging við bílinn færi fram.Barkinn sé mun þyngri þegar draga þurfi hann til, þá séu þyngslin í barkanumöllum en ekki aðeins í endanum og miklu skipti hvort olía sé í barkanum eða ekkiþegar þyngd hans sé metin. Hefði allt ofangreint skipt sköpum við ítarlegaúttekt og ekki síst hvaða þrýstingur hafi verið í barkanum, en nauðsynlegthefði verið að vita hvaða áhrif þessi þrýstingur olíunnar í barkanum hefði áhegðun barkans, sem og aðstæður á pallinum varðandi hálku af bleytu eða olíu áog við pallinn. Byggir stefnandiá því að skv. lögum nr. 46/1980, sbr. 23. gr. a skaðabótalaga nr. 30/1993,skuli vinnuveitendur vera sérfræðingar um vinnuöryggi á starfstöð sinni, og þaraf leiðandi gildi í þessum efnum reglur skaðabótaréttar um sérfræðiábyrgð. Afþví leiði að öll sönnunarbyrði í máli þessu hvíli á hinu stefnda félagi um aðvaranlegar líkamlegar afleiðingar af slysunum stafi ekki af vanbúnaði hinsstefnda félags. Þá áréttar stefnandi að í báðum tilvikum hafi hið stefnda félagviðurkennt að um slys hafi verið að ræða, þ.e. skyndilegan utanaðkomandiatburð, sem valdið hafi líkamstjóni, sbr. uppgjör úr launþegatryggingu. Stefnandi telurað greina verði á milli þeirra skyldna sem hvíli á vinnuveitanda annars vegarog starfsmönnum hans hins vegar. Þegar líkamstjón megi rekja til þess aðvinnuveitandi hafi ekki farið eftir reglum sem gilda um öryggi á vinnustað,beri hann ábyrgð á slysi sem verði á starfsmanni hans, hvort sem slysinu er valdiðaf gáleysi eða ásetningi. Vinnuveitanda sé skylt að tryggja að aðstæður ávinnustað tefli ekki í tvísýnu öryggi starfsmanna, sbr. meginreglu 13. gr. laganr. 46/1980. Þær skyldur sem lög leggi á starfsmann megi ekki vera þaðþungbærar að þær geri að engu skyldur vinnuveitanda skv. lögum. Reglurnar um aðvinnuveitandi tryggi öryggi á vinnustað nái ekki markmiðum sínum á skilvirkanhátt, ef ekki sé jafnframt fallist á bótaábyrgð hans ef út af bregður. Fáiþetta stoð í 3. mgr. 5. gr. tilskipunar 89/391/EBE sem og dómi EFTA dómstólsinsí máli nr. E-2/10, þar sem segir að skyldur starfsmanna á sviði öryggis oghollustu við vinnu sína skuli ekki hafa áhrif á meginregluna um ábyrgðvinnuveitanda, ábyrgðin á öryggi og heilsu starfsmanna á vinnustað hvíli fyrstog fremst á vinnuveitanda. Vinnuveitandi eigi að bera meginábyrgðina á öryggiog heilsu starfsmanna sinna. Hefði öllum öryggisreglum verið fylgt, hefðistefnandi einfaldlega ekki orðið fyrir líkamstjóni. Að matistefnanda leiði allt ofangreint til þess að stefnandi hafi orðið fyrir tjónisem stefndi beri ábyrgð á. Byggir stefnandi á því að hann hafi lögvarðahagsmuni af því að viðurkenningarkrafa hans verði tekin til efnislegrarúrlausnar, þar sem sýnt hafi verið fram á að stefnandi hafi hlotið varanlegt líkamstjóní vinnuslysunum tveimur.Um lagarök vísarstefnandi til framangreindrareglugerða- og lagaákvæða, þá sérstaklega til laga nr. 46/1980 og reglugerðameð stoð í þeim lögum, reglugerð nr. 920/2006 um skipulag og framkvæmdvinnuverndarstarfs og nr. 36/2006 um notkun tækja, auk reglna nr. 499/1994.Einnig skírskotar stefnandi til 23. greinar a skaðabótalaga og tilgreinargerðar með lögum nr. 14/2009. Þá vísi stefnandi til reglnaskaðabótaréttar um herta sakarreglu, með hliðsjón af sérfræðiábyrgð vinnuveitandaum öryggi á vinnustöðum og til reglna um sönnunarbyrði hins stefnda félags,skv. reglum um sérfræðiábyrgð og skyldu vinnuveitanda til að tilkynna slys tilVinnueftirlitsins. Þá vísar stefnandi og til reglunnar um vinnuveitendaábyrgðog húsbóndaábyrgð. Þá vísi stefnandi einnig til reglu skaðabótaréttar umuppsafnaða sök og nafnlaus mistök og til reglunnar um sennilega afleiðingu.Viðurkenningarkröfu sína byggir stefnandi á 2. mgr. 25. gr. og kröfu ummálskostnað á 129. og 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. IIIMálsástæður og lagarök stefndaStefndi,Olíudreifing ehf., gerir þær kröfur að vera sýknaður af öllum kröfum stefnanda,enda sé alfarið ósannað í málinu að umrædd atvik hafi komið til af ástæðum semstefndi eða starfsmenn hans beri skaðabótaábyrgð á með þeim hætti sem stefnandihaldi fram og byggi kröfur sínar á. Um sé að ræða atvik sem eingöngu verðirakin til óhappatilvika sem engum verður gert að bera ábyrgð á að lögum og/eðatil aðgæsluleysis stefnanda sjálfs. Um hugsanlega skaðabótaábyrgð stefnda ímálinu fari eftir almennum reglum skaðabótaréttar utan samninga ogsönnunarbyrðin um meinta sök stefnda eða starfsmanna hans hvíli alfarið ástefnanda sem og sönnunarbyrðin um það að tjón stefnanda verði rakið tilframangreindra atvika. Sé ekkert tilefni til þess að víkja frá þessum reglumvið úrlausn málsins. Stefndi telur aðengar heimildir séu til þess að snúa sönnunarbyrðinni við á þeim grundvelli aðstefndi hafi ekki sent tilkynningu til Vinnueftirlitsins innan þess tímarammasem getið er um í 79. gr. laga nr. 46/1980 líkt og stefnandi haldi fram. Framhafi komi í málsatvikalýsingu að stefnandi hafi sjálfur tilkynnt seint umatvikin til stefnda og stefndi hafi tilkynnt Vinnueftirlitinu um atvikin eftirað stefnandi tilkynnti stefnda um þau. Verði skortur á tilkynningu því ekkimetinn stefnda til sakar, enda hafi stefnda ekki gefist tækifæri til aðtilkynna atvikin til Vinnueftirlitsins innan frests 79. gr. laga nr. 46/1980.Jafnvel þótt talið yrði að stefnda hafi borið að tilkynna atvikin fyrr en gertvar þá sé ljóst að aðstæður á vinnustað stefnanda eru eins í dag og þær voru þádaga sem umstefnd atvik áttu sér stað. Aðstæður hafi einnig verið þær sömuþegar Vinnueftirlitið fór á vettvang og gaf álit sitt. Tilkynningar og rannsóknirjafnvel strax sömu daga eða dagana eftir atburði hefðu því engu breytt. Þábendir stefndi á að lega áfyllingarslangnanna geti vitaskuld aldrei verið súsama og þegar umstefnd atvik áttu sér stað því að eðli málsins samkvæmtbreyttist lega þeirra um leið og stefnandi sjálfur notaði þær til áfyllingar.Stefndi teluróljóst hvað stefnandi eigi við með ströngu sakarmati á ábyrgð vinnuveitandaskv. 23. gr. a skaðabótalaga nr. 50/1993 sem auki sönnunarbyrði vinnuveitandaog létti henni af starfsmanni sem slasast við störf. Megi skilja það sem svo aðstefndi eigi að bera hlutlæga ábyrgð og/eða að snúa eigi sönnunarbyrðinni viðog leggja hana á stefnda, þannig að í 23. gr. a skaðabótalaga felist að þaðhvíli á vinnuveitanda að „afsanna“ sök sína og þetta ákvæði víki þannig tilhliðar almennum sönnunarreglum skaðabótaréttarins um sönnunarbyrði tjónþola.Stefndi mótmælir þessum skilningi stefnanda alfarið, enda komi hlutlæg ábyrgðekki til álita nema samkvæmt skýru lagaákvæði. Stefndi bendir einnig á aðHæstiréttur hafi þegar hafnað því að slíkt felist í þessu ákvæði laganna. Þvíkomi ekki annað til álita en að almennar sönnunarreglur skaðabótaréttarinsgildi og sönnunarbyrðin sé því öll hjá stefnanda um meinta sök stefnda. Stefndi hafnarþví alfarið að reglur skaðabótaréttar um sérfræðiábyrgð eigi við og því beri aðsnúa sönnunarbyrðinni við og leggja hana á stefnda. Það sé rangt sem haldið séfram að í lögum nr. 46/1980 og 23. gr. a skaðabótalaga felist að vinnuveitandiberi slíka ábyrgð. Sérfræðiábyrgð eigi við um einstakar starfsstéttir sem hafiatvinnu af því að bjóða fram og selja sérfræðiþekkingu sína. Stefndi teljiaugljóst að slík ábyrgð eigi ekki við í þessu máli, enda sé starfssvið stefndaekki á sviði vinnuöryggis né bjóði hann slíka þjónustu gegn gjaldi. Meintsakarábyrgð stefnda verði því ekki byggð á því að reglur um sérfræðiábyrgð eigivið og breyti engu um sönnunarreglur sem ber að leggja til grundvallar ímálinu.Stefndi bendir áað þar sem taldar séu upp þær réttarreglur sem kröfur stefnanda byggjast á ogsé vísað til reglu skaðabótaréttar um „uppsafnaða sök“ og „nafnlaus mistök“,geri stefnandi enga grein fyrir því í umfjöllun um málsástæður í stefnu eðaannars staðar hvernig meint saknæm háttsemi stefnda gæti grundvallast á þeimreglum. Ef stefnandi byggir kröfur sínar á þessum reglum telur stefndi slíkamálsástæðu með öllu vanreifaða og beri að vísa henni frá án kröfu. Stefndibendir jafnframt á að óljóst sé hvað stefnandi eigi við með „uppsafnaða sök“ ení skaðabótarétti fyrirfinnst regla sem kallast nafnlaus mistök eða „anonymefejl“. Stefndi telji þá reglu ekki geta átt við, enda liggi fyrir að það varstefnandi sjálfur sem náði í slönguna og flutti hana að ökutækinu. Regla þessigeti því aldrei átt við um meinta sök stefnda.Þá byggistefnandi á því að stefndi beri ábyrgð á líkamstjóni hans sem rekja megi tilsaknæmrar og ólögmætrar háttsemi stefnda og starfsmanna stefnda. Aðstæður ávinnustað hafi verið óforsvaranlegar og hafi því ekki verið gætt fyllstaöryggis starfsmanna á vinnustað. Þannig hafi ekki verið komið fyrir á vinnustaðsvokölluðum sveiflum til að aðstoða við áfyllingu eldsneytis, vinnusvæðið uppiá pallinum undir áfyllingarstöðinni hafi verið of þröngt og hætta hafi verið áað starfsmenn rynnu við framkvæmd verksins vegna bleytu. Hafi stefnandi vísaðtil þess að stefndi hafi með framangreindu brotið gegn ákvæðum laga nr. 46/1980um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum, reglugerðar nr. 920/2006 umskipulag og framkvæmd vinnuverndarstarfs á vinnustöðum, reglugerðar nr. 36/2006um notkun tækja, reglugerðar nr. 1005/2009 um vélar og tæknilegan búnað,reglugerðar nr. 571/2000 um þrýstibúnað, reglugerðar nr. 581/1995 um húsnæðivinnustaða, reglna nr. 499/1994 um öryggi og hollustu þegar byrðar eruhandleiknar og reglugerðar nr. 920/2006 um skipulag og framkvæmdvinnuverndarstarfs á vinnustöðum. Stefndi mótmælirþví alfarið að hafa á nokkurn hátt sýnt af sér saknæma háttsemi sem leiði tilbótaskyldu hans á grundvelli sakarreglunnar. Ljóst sé af atvikum málsins aðþessir tveir atburðir sem málið snúist um verði eingöngu raktir til óhappatilviljunarog/eða aðgæsluleysis stefnanda sjálfs. Það væri stefnandi sem bærisönnunarbyrðina um meint saknæmi stefnda, honum bæri að sýna fram á að slysiðmætti rekja til atvika sem stefndi ber ábyrgð á.Stefndi telurekki annað liggja fyrir í málinu en að stefndi hafi að öllu leyti framfylgtákvæðum laga nr. 46/1980 og þeirra reglugerða og reglna sem settar hafa verið ágrundvelli laganna og geti átt við um starfsemi stefnda. Sé fullyrðingumstefnanda um hið gagnstæða harðlega mótmælt sem bæði röngum og ósönnuðum. Þvertá móti leggi stefndi mikla áherslu á það að öryggismálum sé ávallt framfylgt íhvívetna. Hafi stefndi m.a. hlotið vottun bsi (the British StandardInstitution) á innleiðingu breska öryggisstaðalsins OHSAS 18001, en staðallinnsé rammi fyrir heilsu- og öryggisstjórnkerfi hjá fyrirtækjum. Hafi úttekt fariðfram hjá stefnda í maí 2014 vegna staðalsins sem og vegna annarra staðla semstefndi hafi innleitt. Skemmst sé frá því að segja að þær örfáu athugasemdirsem gerðar hafi verið, hafi með engum hætti lotið að þeim vinnuaðstæðum semstefnandi vann við en af því leiði að þær hafi uppfyllt allar öryggiskröfurskv. staðlinum. Samkvæmtframangreindu vísi stefnandi til fjölmargra ákvæða nefndra laga, reglugerða ogreglna máli sínu til stuðnings. Láti stefnandi jafnvel í ákveðnum tilvikumnægja að vísa í viðkomandi regluverk í heild sinni, en tilgreini oft ekki meðhvaða hætti hann telji stefnda hafa brotið gegn því. Ákvæði laga nr. 46/1980 ogþeirra reglugerða og reglna sem stefnandi vísi til eigi það sameiginlegt að umsé að ræða almennar leiðbeiningarreglur um það hvernig vinnu skuli háttað oghvernig vinnustaðir eigi að vera, en veiti ekki leiðbeiningar um sakarmat.Stefnandi hafi ekki fært sönnur á eða sýnt fram á með beinum hætti á hvern hátthafi verið brotið gegn þessum almennu hátternis- og leiðbeiningarreglum og ekkidugi að vísa almennt til þeirra varðandi meinta sök stefnda.Þannig vísistefnandi almennt til laga nr. 40/1980 en sérstaklega til II. kafla, laganna,12.-14. gr., 37.-38. gr., 42.-43. gr. og 46.-47. gr. og til reglugerðar nr.920/2006 því til stuðnings að aðstæður, tækjabúnaður og framkvæmd vinnu ávinnustað hafi verið ófullnægjandi. Stefndi bendir á að það hafi sannarlegaverið starfandi öryggisnefnd, sbr. II. kafla laga nr. 46/1980 og ákvæðireglugerðar nr. 920/2006, og hafi stefnandi sjálfur gegnt stöðuöryggistrúnaðarmanns í öryggisnefnd frá október 2011 til október 2013. Hafistefnandi þar hlotið viðeigandi þjálfun í samræmi við 24. gr. reglugerðar nr.920/2006. Þá hafi stefnandi hafið störf hjá stefnda árið 2005 sem vanurstarfsmaður en hann hafði áður gegnt sama starfi hjá Skeljungi hf. um áraraðir.Hafi því ekki verið þörf á kennslu og þjálfun fyrir stefnanda, sbr. 14. gr.laga nr. 46/1980. Þá hafi verið gerð skrifleg áætlun um öryggi og heilbrigði ávinnustað og framkvæmt áhættumat, sem samþykkt var af Vinnueftirlitinu. Að öðruleyti sé um að ræða almennar hátternisleiðbeiningar. Hafi stefnandi ekki sýntfram á með hvaða hætti stefndi hafi brotið gegn reglunum en ekki nægi eingönguað vísa í að til sé búnaður sem gæti mögulega auðveldað starfið. Slíkt feliekki eitt og sér í sér að núverandi vinnuaðstæður séu óviðunandi eða þeimábótavant. Þá fari því fjarri, sem stefnandi haldi fram, að ef til sé útbúnaðursem bæti vinnuaðstæður og öryggi verði vinnuveitandi að setja upp slíkan búnaðeða tryggja með öðrum hætti sömu niðurstöðu eða betri niðurstöðu. Fullyrðingþessi sé algerlega órökstudd og úr lausu lofti gripin. Vísi stefnandieinnig til reglugerðar nr. 37/2006 um notkun tækja, sérstaklega til 5. gr. Geristefndi ráð fyrir því að hér eigi stefnandi við reglugerð nr. 367/2006, enreglugerðin kveði á um að atvinnurekandi skuli gera nauðsynlegar ráðstafanirtil að tryggja að starfsmenn geti notað tæki án þess að öryggi eða heilsustarfsmanna sé hætta búin. Hvergi sé hins vegar tekið fram það sem stefnandihaldi fram um að brýn skylda hvíli á atvinnurekanda að tryggja að tæki sé settupp með sem bestum tilteknum hætti og að sé unnt að tryggja að tæki hæfi verkibetur verði vinnuveitandi að grípa til ráðstafana til að létta starfsmönnumhandtökin eða auðvelda notkun tækisins með öllum tiltækum ráðum. Tæki getiauðveldlega verið þannig útbúið að hægt sé að nota það án þess að öryggi eðaheilsu sé hætta búin þótt ekki sé um að ræða nýjustu uppfærslu og betrumbætur áviðkomandi tæki. Tiltekur stefndi að tækniframfarir séu mjög örar en það þýðiekki að öll tæki sem ekki séu búin nýjustu tækni stefni öryggi og heilsustarfsmanna almennt í hættu. Þá hafistefnandi vísað til reglugerðar nr. 1005/2009 um vélar og tæknilegan búnað ogtil tiltekinna ákvæða í viðauka I í reglugerðinni. Stefndi bendir á að tilvísuðákvæði í viðaukanum eigi ekki við um stefnda þar sem hann sé ekki framleiðanditækisins. Þá vísi stefnandi til ákvæða í reglum nr. 571/2000 sem innihaldi m.a.skilgreiningar á hugtökum, en að öðru leyti sé stefnda ekki ljóst með hvaðahætti stefnandi telji að stefndi hafi brotið gegn meginreglum reglugerðarinnarum merkingar. Að lokum vísi stefnandi til reglna um húsnæði vinnustaða nr.581/1995 og telji vinnuaðstöðuna á pallinum, sem áfyllingastöðin stendur á ognauðsyn sé að stíga niður af, hafa brotið í bága við meginatriði reglnanna, ogeinkum 40. og 41. gr. Í 40. gr. séfjallað um hlaðstæði og hlaðpalla. Stefndi telji að hér sé ekki um að ræða samskonar pall og birgðastöð stefnda var staðsett ofan á. Í öllu falli hafi ekkiverið hætta á því að starfsmenn stefnda gætu fallið af pallinum, enda pallurinnengu hærri en gangstéttarbrún og fráleitt að gera ráð fyrir frekari öryggisráðstöfunum,enda flestum fært að gæta sín þegar um svo lága palla sé að ræða. Varðandid-lið 3. mgr. 41. gr. reglnanna verði að telja ósennilegt að starfsmenn gæturunnið í olíu sem lekið hefur á planið. Vinnustaður skal samkvæmt reglunum einsog kostur er skipulagður á þann hátt að starfsmenn renni ekki til eða detti, enóljóst sé til hvaða ráðstafana stefndi hefði átt að grípa til að koma í vegfyrir að olía læki á planið, enda óhjákvæmilegur fylgifiskureldsneytisáfyllingar, sbr. aðstæður á venjulegum bensínstöðvum. Að lokum hafistefnandi vísað til reglna nr. 499/1994 sem fjalli um það þegar byrðar séuhandleiknar og því fylgi hætta á heilsutjóni, sérstaklega bakmeiðslum, vegnaþess hvernig hluturinn sé gerður eða að vinnuvistfræðilegar aðstæður séu slæmar.Að mati stefnda hafi stefnandi ekki sýnt fram á að því hafi fylgt hætta áheilsutjóni að losa slönguna frá birgðastöðinni og flytja hana að ökutækinu tiláfyllingar. Þannig hafi ekki verið sýnt fram á að byrði hafi verið of stór,óstöðug eða með innihaldi sem gæti færst til, enda slöngurnar alltaf fullar afeldsneyti, sbr. I. viðauka við reglurnar, en stefnanda verið í lófa lagið aðmeðhöndla áfyllingarslöngur með þeim hætti að ekki hlytist tjón af. Í framlögðufræðslu- og leiðbeiningariti sem Vinnueftirlitið hafi gefið út sé fjallað umþað sérstaklega hvernig meta skuli hvort vinna við að ýta eða draga feli í sérhættu á heilsutjóni fyrir starfsmann. Þurfi við það mat að taka til athugunarþau atriði sem þar séu talin upp, s.s. þyngd byrða, hvað langt þurfi að ýta eðadraga, ástand undirlags, hvort auðvelt sé að ná taki á byrðinni, í hvaða hæð erhægt að ná taki svo og líkamlegt ástandstarfsmanna. Þar sem erfitt sé að meta álag við að ýta og draga byrðar sé ekkiráðlegt að ýta eða draga þyngri byrðar en 200 kg. Þá sé gert ráð fyrir að aflvið upphaf hreyfingar verði að minnsta kosti aldrei meira en ca 30 kg (300 N)og við að viðhalda hreyfingu verði að minnsta kosti aldrei meira en ca 20 kg(200 N). Samkvæmt framlögðum upplýsingum frá Vinnueftirlitinu, sé þyngd barkansekki nema 6-8 kg á endanum sem lyft var þegar tenging við ökutæki fór fram. Þarsem sú vegalengd sem draga þurfti áfyllingarslöngurnar væri mjög stutt, ogauðvelt hafi verið að ná taki á byrðinni og hún í góðri hæð, telji stefndi að þvíhafi ekki fylgt hætta á heilsutjóni að handleika áfyllingarslöngurnar. Hafistefnda þar af leiðandi ekki borið að gera skipulagsráðstafanir eða notaviðeigandi hjálpartæki til að komast hjá því að starfsmenn sínir þyrftu aðhandleika byrðar. Stefndi bendir áað ekki verði framhjá því litið að sá hluti starfs stefnanda sem stefnandigerði athugasemdir við hafi verið mjög einfaldur og falist í því að losaáfyllingarslöngu frá áfyllingarstöð og færa hana að áfyllingarstút. Það hafisvo verið á ábyrgð stefnanda sjálfs hvernig hann framkvæmdi þetta einfaldaverk, þ.e. að ganga úr skugga um að ekki væri undið upp á slönguna og að önnurslanga lægi ekki ofan á henni áður en hann hófst handa. Stefnandi hafi veriðöllum hnútum kunnugur í starfi sínu og þurfti því ekki á sérstöku námskeiði,starfsþjálfun eða öðrum leiðbeiningum hjá stefnda að halda til að gegna starfisínu með öruggum hætti. Um gerðáhættumats bendir stefndi á að atvinnurekandi beri ábyrgð á því, sbr. 26. gr.reglugerðar nr. 920/2006, að gerð sé skrifleg áætlun um öryggi og heilbrigði ávinnustað, sbr. 65. gr. laga nr. 46/1980. Áætlunin skuli m.a. fela í sérsérstakt áhættumat, sbr. 27. gr. reglugerðarinnar. Hafi slíkt áhættumat, þarsem m.a. sé fjallað um lestun á bíl, verið gert og liggi frammi í málinu.Öryggistrúnaðarmenn í öryggisnefndum hafi tekið þátt í gerð áætlunar um öryggiog heilbrigði á vinnustað og fylgst með því hvernig henni er framfylgt. Í þvíhafi falist þátttaka þeirra í gerð áhættumats. Þá hafi aðilar farið íeftirlitsferðir um vinnustaðinn svo oft sem þörf var á, og sérstaklega aðgættað ákveðnum atriðum sem nánar eru talin upp í reglugerð nr. 920/2006. Hafistefnandi setið sem öryggistrúnaðarmaður í öryggisnefnd stefnda, frá október2011 til október 2013. Stefnandi hafði því sjálfur bein áhrif á gerðáhættumatsins. Ljóst sé að viðgerð matsins hafi ekki þótt fyrirsjáanlegt að heilsu og öryggi starfsfólks værihætta búin þegar áfyllingarslanga var losuð frá áfyllingarstöð og færð aðökutæki til áfyllingar. Hafi umrædd aðgerð því ekki verið talin til áhættuþáttaí vinnuumhverfinu og ekki hafi þótt tilefni til sérstakra varúðarráðstafana.Hins vegar hafi önnur atriði vegna heildaraðgerðarinnar, þ.e. lestun á bíl,verið sérstaklega tilgreind og þær varúðarráðstafanir sem bæri að viðhafa vegnaþeirra. Stefndi hafnar þannig alfarið að áhættumat hafi verið ófullnægjandi ogítrekar að matið hafi verið samvinna stefnda og öryggistrúnaðarmanna. Þá hafiVinnueftirlitið tekið út aðstæður þann 4. mars 2013, og ekki gert neinarathugasemdir, en jafnframt hafi mátt geta þess að birgðastöðin sé sambærilegbirgðastöðum annarra stórra olíudreifingarfyrirtækja. Þá hafi stefnandi ekki lagt fram allar þær leiðbeiningarVinnueftirlitsins sem hann vísi til í þessum efnum. Stefndi hafnarþví einnig sem röngu og ósönnuðu að svokallaðar sveiflur hafi verið settar uppí kjölfar slyss hjá stefnanda árið 2002, en engin gögn liggi fyrir um umrættslys eða renni á annan hátt stoðum undir þá fullyrðingu að öðru leyti. Þá hafnarstefndi því jafnframt alfarið að hann hafi með ummælum sínum í athugasemdum tilúrskurðarnefndar í vátryggingamálum viðurkennt að meðhöndlunáfyllingarslangnanna hafi verið óforsvaranleg. Verði það ekki metið stefnda tilsakar að gera þegar öruggan vinnustað enn betri með því að koma upp sveiflumvið ákveðnar dælur, en slíkt hafi jafnframt verið til þess fallið að minnkaslit á slöngum. Hafi sá búnaður einungis verið settur upp við bensíndælur enekki gasolíudælur, en stefnandi hafi í bæði skiptin starfað við áfyllingugasolíu. Stefndi telur aðstefnandi hefði, með þeirri aðgát sem ætlast hefði mátt til af honum sem vönumstarfsmanni að vinna einfalt verk, átt að geta fyllt á ökutækið algerlegaklakklaust, en önnur sambærileg atvik hafi aldrei verið tilkynnt til stefnda.Stefnandi hafi áður en atvikin áttu sér stað unnið í áraraðir við sama starf oghafi því ekki getað dulist hvernig átti að meðhöndla áfyllingarslöngurnar meðþeim hætti að ekki hlytist tjón af.Af ölluframangreindu telur stefndi að ekki liggi annað fyrir en að aðbúnaður á vinnustaðnumhafi verið fullnægjandi og að ekki hafi verið fyrir hendi sérstök slysahætta.Umstefnd atvik hafi eingöngu orðið fyrir hreina og klára óhappatilviljun semstefndi beri ekki ábyrgð á og/eða megi rekja til aðgæsluleysis stefnandasjálfs.Stefnandi telurað dómur Hæstaréttar nr. 61/2006, sem stefnandi vísi til, eigi ekki við. Í þvímáli hafi starfsmaðurinn þurft að beygja sig mikið í baki og lyfta hræriverkisem vó 18,2 kg, á hálu gólfi með útréttum höndum, en það ætti ekki við hér. Stefndi bendir áeigin skyldur stefnanda sjálfs. Stefnandi hafi setið í öryggisnefnd frá október2011 til október 2013 og hafi því verið í lófa lagið að koma á framfæriábendingum til stefnda, bæði sem fulltrúi nefndarinnar og persónulega. Á þeimtíma hafi hins vegar aldrei verið fjallað um atriði tengd áfyllingu ökutækja,að þeim væri ábótavant eða farið fram á úrbætur. Þá var nefnt að í 26. gr. laganr. 46/1980 og í 23. gr. reglugerðar nr. 920/2006 séu ákveðnar skyldur lagðar ástarfsmenn sem eiga að stuðla að því að starfsskilyrði innan verksviðs þeirraséu fullnægjandi að því er varði aðbúnað, hollustuhætti og öryggi. Augljóst séað samstarf það sem getið sé um í II. kafla laga nr. 46/1980 geti ekki átt sérstað nema starfsmenn taki virkan þátt í því. Í 26. gr. sé því lögð sú skylda ástarfsmenn að þeir ræki slíkt samstarf. Á stefnanda, sem sinnt hafði viðkomandistarfi í langan tíma, hafi því hvílt ótvíræð skylda til þess að vekja athyglivinnuveitanda eða verkstjóra á þeim vanbúnaði sem stefnandi haldi fram. Hafi stefnanditalið eitthvað athugavert við aðstæður og/eða það hvernig vinnan skyldiframkvæmd mætti ljóst vera að hann hafi vanrækt þessa skyldu sína. Stefndi vísar ímáli sínu einkum til almennra reglna skaðabóta- og vátryggingaréttar, einkum umóhappatilvik, sönnun og sönnunarbyrði, skaðabótalaga nr. 50/1993, laga nr.46/1980 og reglugerða og reglna sem byggjast á þeim lögum eftir því sem við á,og laga um meðferð einkamála í héraði nr. 91/1991 og byggist krafa ummálskostnað á 129. og 130. gr. þeirra laga. IVSkýrslur fyrir dómiVið aðalmeðferðmálsins gaf stefnandi aðilaskýrslu, en auk þess voru teknar skýrslur af GestiGuðjónssyni, umhverfis- og öryggisfulltrúa stefnda, Helga Marcher Enoksson,dreifingarstjóra stefnda, og Magnúsi Þór Jónssyni vélaverkfræðiprófessor semvann matsgerð í málinu. Þá var farið í vettvangsskoðun á starfstöð stefnda.VNiðurstaðaMál þetta hefurstefnandi höfðað sem viðurkenningarmál á grundvelli 2. mgr. 25. gr. laga nr.91/1991 um meðferð einkamála og með hliðsjón af atvikum öllum eru ekki efni tilannars en að líta svo á að uppfylltur sé hér áskilnaður ákvæðisins um lögvarðahagsmuni. Á því er byggtaf hálfu stefnanda að öll sönnunarbyrði hvíli á stefnda, vegna þess hve seintseinna slysið var tilkynnt. Samkvæmt 79. gr. laga nr. 46/1980 um aðbúnað,hollustuþætti og öryggi á vinnustað skal tilkynna um öll slys án ástæðulausrartafar. Stefndi tilkynnti Vinnueftirlitinu um fyrra slysið þann 4. desember 2012og seinna slysið þann 4. júní 2013, eftir að Vinnueftirlitið hafði framkvæmtúttekt á aðstæðum þann 4. mars 2013. Í bréfi Vinnueftirlitsins kom fram aðseinna slysið hafi verið tilkynningarskylt vinnuslys og hefði borið að tilkynnaskv. 79. gr. laga nr. 46/1980.Í gögnum málsinser atvikaskráning stefnda frá 10. janúar 2013 þar sem skráð er lýsing stefnandasjálfs á því sem gerst hafi þann 21. desember 2012. Stefnandi telur aðstarfsmönnum stefnda hafi átt að vera ljóst að um tilkynningarskylt slys hafiverið að ræða við áfyllingarstöðina í Örfirisey. Af framangreindri skráninguverður ekki fullyrt hvernig starfsmenn stefnda hafi upplifað atburði og hafiþeir allt eins mátt gera ráð fyrir því að stefnandi hafi fengið verk í bakiðsíðar um daginn eftir að hann hélt áfram vinnu sinni á öðrum stað, þar semaðstæður voru erfiðar, og breytir þá engu þótt starfsmönnum stefnda hafi máttvera ljóst að stefnandi væri kvalinn og hafi kallað til sjúkrabifreið. Samkvæmtnefndri atvikaskráningu mun dráttur á tilkynningu stefnanda til stefnda hafavaldið því að ekki voru lengur til upptökur af atvikinu. Engar heimildirstanda til þess að sönnunarbyrði í málinu verði snúið við á þeim forsendum aðlögboðinni tilkynningarskyldu stefnda hafi ekki verið sinnt fyrr en of seint.Þá verður ekki séð að sá dráttur sem varð af hálfu stefnda hafi leitt til þessað málsatvik séu óljós, enda upplýst að aðstæður á slysstað eru óbreyttar fráþví að slysin urðu. Framangreindur dráttur á tilkynningarskyldu stefnda leiðirhins vegar til þess að lýsing stefnanda á málsatvikum sem og þær upplýsingarsem liggja fyrir í málinu verða lagðar til grundvallar við úrlausn þess. Stefnandi telurað stefndi beri sérfræðiábyrgð skv. lögum nr. 46/1980, sbr. 23. gr. a.skaðabótalaga nr. 50/1993. Í því felist ströng sakarregla er auki sönnunarbyrðivinnuveitanda og í reynd þannig að öll sönnunarbyrði málsins hvíli á stefnda.Ekki kom fram af hálfu stefnanda á hvern hátt stefndi bæri aukna ábyrgð semsérfræðingur umfram það sem almennt á við um vinnuveitendur samkvæmt lögum nr.46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustað, þótt þar værimeðhöndluð hættuleg efni. Þá verður ekki talið að ákvæði 23. gr. a.skaðabótalaga leggi slíkar kvaðir á vinnuveitendur að þeir þurfi að afsannasök, eða að sakarbyrði sé snúið við. Stefnandi vísartil reglna skaðabótaréttar um uppsafnaða sök og nafnlaus mistök. Ískaðabótarétti hefur verið fjallað um uppsöfnuð mistök þar sem mörg smá mistökhugsanlega margra og eftir atvikum nafnlausra starfsmanna hafa samanlagt leittaf sér saknæma háttsemi. Ekki var gerð frekari grein fyrir þessari málsástæðuundir rekstri málsins en í stefnu er vísað almennt til ýmissa ákvæða laga nr.46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum, til reglugerðar nr.920/2006 um skipulag og framkvæmd vinnueftirlitsstarfs á vinnustöðum oggreinargerðar með lögum nr. 124/2009 sem breytti ákvæðum skaðabótalaga. Ekkivar tilgreint nánar með hvaða hætti mistök hafi átt sér stað á þann hátt að þaðhafi leitt til uppsafnaðrar saknæmrar háttsemi samkvæmt tilvitnuðumlagasjónarmiðum.Með vísan tilframangreinds eigi við í málinu almennar reglur skaðabótaréttar utan samninga. Stefnandi telurað áhættumat stefnda hafi ekki fullnægt lögum nr. 46/1980 né reglugerð nr.920/2006 um skipulag og framkvæmd vinnuverndarstarfs á vinnustöðum, einkum 26.og 27. gr. þeirrar reglugerðar, enda taki áhættumatið til takmarkaðra þátta.Fyrir liggur í málinu að áhættumat var gert hjá stefnda sem samþykkt var afVinnueftirlitinu og hafi sá verkþáttur sem hér er til umfjöllunar ekki veriðtalinn til áhættuþátta við gerð áhættumatsins. Ekki liggur fyrir að neinn annarhafi slasast við það verk sem hér um ræðir og þá verður að ætla að hafi slíkáhætta verið af verkinu hefði stefnanda borið að benda á það munnlega eðaskriflega, sérstaklega þar sem stefnandi sat sem öryggistrúnaðarmaður íöryggisnefnd hjá stefnda frá október 2011 til október 2013 og sótti námskeið umöryggisatriði. Ekki er því fallist á það með stefnanda að hann hafi ekki fengiðtækifæri til að benda sérstaklega á þær hættur sem voru samfara verkinu. Þá erekki leitt í ljós að neinn annar hafi gert athugasemdir við framkvæmd verksinseða bent á hættulegar aðstæður við framkvæmd verksins. Í úttekt, sem fram fóraf hálfu Vinnueftirlitsins þann 4. mars 2013, voru engar athugasemdir gerðarvið verklag eða aðbúnað tilheyrandi þessum verkþætti. Var því ekki þörf á þvíað setja upp aðvörunarskilti eins og stefnandi telur.Stefnandi telurað í raun hafi tveir menn átt að vinna umrætt verk vegna þyngdar á slöngu ogtengibúnaði. Taldi stefnandi í skýrslu sinni fyrir dómi að slangan hafi veriðléttari við vettvangsskoðun og hugsanlega væri búið að skipta um tengi, en hannvar þó ekki viss. Í úttekt Vinnueftirlitsins kom fram að þyngdin á slöngunnimeð tengi hafi verið 6-8 kg á endanum sem væri lyft þegar tenging við bíl farifram. Í matsgerð, sem stefnandi lét vinna og liggur fyrir í málinu, kom fram aðheildarkraftur sem þurfi til að lyfta slöngunni í 0,6 m hæð og færa hann aðtanki, væri 9,8 kg. Hafi slangan legið undir annarri slöngu eins, og stefnandihefur borið, hafi þurft heildarkraft 21 kg að teknu tilliti til krafts sem gætikomið vegna þess að slangan hafi „spyrnt á móti“. Í framlögðu gagniVinnueftirlitsins, „Líkamlegt álag við vinnu“, kemur fram að hætta sé ábakmeiðslum sé lyft meira en 25 kg og þá við það miðað að byrðin sé í mestalagi í 30 cm fjarlægð frá líkamanum. Við vettvangsskoðun sást að ekki þarf aðrétta fram hendur til að tengja slönguna við tank bifreiðar sem er í 60 cm hæð.Með vísan til þessa verður ekki fallist á þá málsástæðu að stefnda hefði boriðað láta tvo menn vinna verkið. Þá verður ekki talið með vísan til framangreindsað dómur Hæstaréttar í málinu nr. 61/2006 sé sambærilegur aðstæðum í þessumáli.Stefnandi taldivinnusvæði á palli með dælubúnaði ekki uppfylla 42. gr. laga nr. 46/1980 og aðupphækkunin sem slík væri hættuvaldandi. Þannig hafi vinnuaðstaðan á pallinumbrotið gegn meginatriðum reglugerðar nr. 581/1995 um húsnæði og vinnustaði,einkum 40. gr. og d. lið 41. gr. Í úttekt Vinnueftirlitsins kom fram aðupphækkunin væri 12-15 cm á hæð og var engin athugasemd gerð við hana. Íreglugerð nr. 35/1994 um varnir gegn olíumengun frá starfsemi í landi segir í66. gr. að afgreiðslutæki skuli staðsetja á upphækkun til þess að verja þauhnjaski. Hefur ekki annað komið fram en að upphækkunin sé eins og almenntgerist á bensín- og olíuafgreiðslustöðvum. Verða reglur um hlaðpalla íreglugerð nr. 581/1995, ekki taldar eiga við í máli þessu.Í aðilaskýrslusinni fyrir dómi bar stefnandi að slysið í september 2012 mætti rekja til þess aðolía hafi verið á planinu sem hafi orsakað það að hann hafi snúist við ogþannig snúið upp á vinstri fótinn. Í stefnu er þessa ekki getið en talað umbleytu sem ein af orsökum seinna slyssins í desember 2012, án þess að sú bleytaværi útskýrð frekar. Stefnandi bar fyrir dómi að næstum alltaf hafi veriðolíusmit á jörðinni. Hafi olía verið á jörðinni þegar slysin urðu, var það þvíekki óvenjulegt. Stefnandi mátti því vita, með tilliti til þeirrar starfsemisem þarna fór fram og langrar reynslu hans af sama starfi, að hætta gæti veriðá því að renna til í olíu og bar honum því að sýna sérstaka varúð. Ekki varsýnt fram á til hvaða aðgerða stefndi hefði átt að grípa í þessu sambandi.Verður ekki talið að um saknæma hegðun stefnda hafi verið að ræða. Stefnandi taldiað slysið í desember 2012 hefði gerst með þeim hætti að slöngurnar hafi verið íflækju, og hafi hann dregið þær til og þegar hann hafi bakkað hafi snúist ofanaf slöngunni sem hann dró þegar brot hafi farið af slöngunni og kippt í hann.Ekki kom fram fyrir dómi með hvaða hætti dælubúnaður hafi ekki verið í samræmivið meginreglur þeirra reglna og viðauka við þær sem stefnandi greinir í stefnueða á hvern hátt sá dælubúnaður hafi getað orsakað slysin. Með sama hætti varekki sýnt fram á það hvernig slangan hafi verið óstöðug eða innihald slöngunnarfærst til eða að slangan hafi verið í flækju og er þá miðað við það hvernigstefnandi sjálfur setti slöngurnar upp á vettvangi. Við vettvangsskoðun komfram að brot gat komið á slönguna, en ekki hefur verið sýnt fram á hvernig þaðbrot gæti hafa orsakað slys stefnanda. Þannig var sá þáttur ekki metinn ímatsgerð Magnúsar Þórs Jónsson, vélaverkfræðiprófessors, og í skýrslu hansfyrir dóminum taldi hann það ólíklegt að slangan gæti orðið fyrir óvæntri tregðu.Þá hefur ekki verið sýnt fram á það á hvern hátt hugsanlegur þrýstingur hafihaft áhrif á slöngurnar og stefnandi bar fyrir dómi að hann væri ekki visshvort það hafi verið þrýstingur á slöngunni, en taldi að slöngurnar hafi veriðstífari áður. Stefnandi taldiað hægt hefði verið að koma í veg fyrir slysin ef stefndi hefði sett upp betribúnað eða svokallaðar sveiflur sem væru meðal annars á sumum dælum á Örfirisey.Samkvæmt 5. gr. reglna um notkun tækja nr. 367/2006 hefði stefndi átt að hafatil hliðsjónar aðstæður og áhættu á vinnustað við val á tækjum. Jafnframt varvísað til reglna nr. 499/2014 um öryggi og hollustu þegar byrðar væruhandleiknar, sérstaklega 3. gr. og 4. gr. og I. viðauka við reglurnar um aðvinnuveitandi skuli setja upp viðeigandi hjálpartæki þegar handleika skulibyrðar. Bæri vinnuveitandi í raun hlutlæga ábyrgð eða sök ef það væri ekkigert. Við vettvangsskoðun og í skýrslu Gests Guðjónssonar fyrir dóminum komfram að búið væri að setja upp nefndar sveiflur við bensíndælur, enda þyrfti íþeim tilfellum að tengja þrjár slöngur í tank bifreiðarinnar auk jarðtengingar,og hættan þar væri mun meiri en þegar gasolía væri sett á tanka, en þá væriaðeins tengd ein slanga. Engarlagaheimildir eða reglur kveða á um að stefnda sé skylt að setja upp sveiflurvið olíuslöngur þótt ætla megi að slíkur búnaður geti gert verkið léttara. Ekkivar sýnt fram á það fyrir dómi að athugasemdir hafi komið fram frá starfsmönnumeða öðrum um þann búnað sem stefnandi vann við í umrædd sinn, sbr. það sem áðurhefur komið fram um úttekt Vinnueftirlitsins á verklagi og aðbúnaði tilheyrandiþeim vinnuþætti. Verður ekki séð að um saknæma háttsemi hafi verið að ræða meðþví að setja ekki upp nefndar sveiflur þótt hafi verið mögulegt. Þá voru viðvettvangsskoðun sýnd þau handtök sem þarf til að lyfta upp olíuslöngu og tengjahana við tank bifreiðar. Verður ekki séð af þeirri skoðun að þörf hafi verið áverkstjóra sem hefði stöðugt eftirlit með framkvæmd þess starfs. Í málinu liggurfyrir að stefnandi hafði margra ára reynslu af því starfi sem hann slasaðistvið og hafði áður unnið við sama starf í mörg ár hjá öðrum vinnuveitanda ogátti því að gjörþekkja allar aðstæður. Verður ekki séð að slys stefnanda megirekja til þess að hann hafi ekki fengið kennslu eða þjálfun við notkuntækjanna. Í aðilaskýrslu stefnanda fyrir dómi kom fram að frágangur slangnannahafi verið með ýmsum hætti, stundum hafi verið snúningar á slöngum og ekki hafialltaf verið gengið frá þeim þar sem menn hafi oft verið að flýta sér í burtu.Stefnandi slasaðist á baki einungis fjórum dögum eftir að hann kom aftur tilvinnu eftir fyrra slys hans. Stefnandi hafði hins vegar ekki gert neinarathugasemdir við aðstæður á vinnustað eftir fyrra slysið eða á hvern hátt hægthefði verið að koma í veg fyrir það, þrátt fyrir að stefnandi hafi veriðöryggistrúnaðarmaður í öryggisnefnd stefnda. Stefnandi lýstiþví jafnframt í skýrslu sinni fyrir dómi hvernig hann hefði lyft og dregiðslönguna þann 21. desember 2012. Hafi hann gert það með þeim hætti að hann hafiætlað að draga slönguna undan annarri slöngu, togað í og lyft á þann hátt aðhann hafi lyft slöngunni upp að brjóstkassa og fram kom að það hafi verið í 150cm hæð frá jörðu. Tengingin við tank olíubifreiðarinnar er hins vegar í 60 cmhæð frá jörðu. Verður ekki séð að það geti verið sök stefnda að stefnandi ákvaðað framkvæma verkið með þessum hætti.Samkvæmt ölluofangreindu verður ekki á það fallist með stefnanda að slys hans verði rakiðtil aðbúnaðar, svo sem við dælur eða slöngur eða til annarrar vanrækslu afhálfu stefnda, eða að aðstæður hafi verið óvenjulegar þannig að af þeim hafistafað sérstök hætta svo sem í umrædd sinn sem stefnda hefði borið að koma íveg fyrir. Er því ósannað að slys stefnanda sé vegna ólögmætrar og saknæmrarhegðunar eða athafnaleysis stefnda. Ber því að hafna kröfu stefnanda umviðurkenningu á bótaskyldu vegna þess líkamstjóns sem stefnandi hlaut í tveimurslysum þegar hann starfaði hjá stefnda á árinu 2012.Eftir atvikummálsins þykir rétt að málskostnaður falli niður. Stefnandi fékkgjafsókn innanríkisráðuneytis, með gjafsóknarleyfi dags. 10. nóvember 2014.Allur gjafsóknarkostnaður, sem er þóknun lögmanns hans, Steingríms Þormóðssonarhrl., sem ákveðst hæfilegur 1.250.000 krónur, og kostnaður við öflunmatsgerðar, 372.372 krónur, eða samtals 1.622.372 krónur, greiðist úrríkissjóði. Við ákvörðun lögmannsþóknunar hefur verið tekið tillit tilvirðisaukaskatts.Dóm þennankveður upp Bogi Hjálmtýsson héraðsdómari.Dómsorð:Stefndi,Olíudreifing ehf., er sýkn af kröfum stefnanda, Gunnars Jónssonar.Málskostnaðurfellur niður. Gjafsóknarkostnaðurstefnanda, 1.622.372 krónur, greiðist úr ríkissjóði, þar af málssóknarlaunlögmanns hans, Steingríms Þormóðssonar hæstaréttarlögmanns, 1.250.000 krónur.
|
Mál nr. 781/2014
|
Umboðssvik Ásetningur Fjármálafyrirtæki
|
X og Y voru ákærð fyrir umboðssvik, með því að hafa í störfum sínum hjá A banka hf., bæði meðlimir í áhættunefnd bankans, misnotað aðstöðu sína og stefnt fé hans í verulega hættu. Það hafi þau gert í tveimur tilvikum með því að fara út fyrir heimildir til að veita ábyrgðir er þau í sameiningu samþykktu og undirrituðu fyrir hönd bankans sjálfskuldarábyrgð hans á þremur samningum við B banka hf. Annars vegar í júlí 2006 vegna láns til C Inc. að fjárhæð 2.500.000.000 krónur og vegna láns til D Corp. að fjárhæð 4.3000.000.000 krónur, bæði tryggð með handveði í hlutabréfum félaganna í bankanum. Í báðum tilvikum var gjalddagi lánanna í júní 2007. Hins vegar vegna sjálfskuldarábyrgðar bankans á láni sem B banki hf. veitti í júní 2007 til C Inc. að fjárhæð 6.8000.000.000 krónur á gjalddaga í júní 2008. Í dómi Hæstaréttar var rakið að félögin C Inc. og D Corp. hefðu verið svokölluð kaupréttarfélög sem A banki hf. hafi stofnað til þess að efna kauprétti við starfsmenn bankans. Lengst af og fram til 2006 hafi bankinn sjálfur fjármagnað lán til kaupréttarfélaganna, en í framangreindum tilvikum hafi B banki hf. veitt félögunum lán og krafist sjálfskuldarábyrgðar A banka hf. Hvað snerti sjálfskuldarábyrgðir A banka hf. vegna lána til félaganna C Inc. og D Corp. í júlí 2006 komst Hæstiréttur að þeirri niðurstöðu að X og Y hefðu brotið reglur bankans sem fylgja þurfti til þess að umræddar ábyrgðir yrðu veittar með réttum hætti. Hefði háttsemi þeirra því fullnægt þeim þáttum 249. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 sem lytu að heimildum og misnotkun þeirra á aðstöðu sinni. Við mat á ásetningi X og Y og því hvort þau hafi skapað A banka hf. verulega fjártjónshættu með háttsemi sinni var litið til þess að frá upphafi hins svonefnda kaupréttarkerfis bankans hefði hann sjálfur fjármagnað kaupréttarfélög með því að veita þeim lán til hlutafjárkaupa. Var talið ósannað að sú ráðstöfun að A banki hf. legði til sjálfskuldarábyrgð í stað þess að standa sjálfur að lánveitingunni hafi haft áhrif á áhættu hans. Taldi dómurinn því að ákæruvaldið hefði ekki sýnt fram á að ásetningur X og Y hafi staðið til þess að afla B banka hf. fjárvinnings á þann hátt að A banki hf. biði við það tjón. Þá hefðu ekki verið færðar sönnur á að X og Y hafi, miðað við þá skipan sem var á fjármögnun kaupréttarfélaga fyrir júlí 2006, vitað eða hlotið að vita að sömu eða meiri líkur væru á því að A banki hf. yrði fyrir fjártjóni vegna þeirrar háttasemi sem ákært var fyrir. Hvað snerti sjálfskuldarábyrgð A banka hf. á láni til félagsins C Inc. í júní 2007 var komist að þeirri niðurstöðu að X og Y hafi misnotað aðstöðu sína er þau bundu bankann við ábyrgðina. Við mat á því hvort þau hafi með þeirri ráðstöfun af ásetningi valdið A banka hf. verulegri fjártjónshættu var tekið tillit til þess að ákæruvaldið hefði ekki sannað að ætluð áhætta bankans miðað við aðdraganda að veitingu ábyrgðarinnar og aðstæðna á þessum tíma hafi verið veruleg. Var meðal annars litið til þess að gengi hluta í A banka hf. hefðu farið hækkandi um nokkurra mánaða skeið. Þótt X og Y hafi verið ljóst að gengið hefði allt eins getað lækkað væri ósannað að þau hafi vitað eða hlotið að vita að sömu eða meiri líkur væru á því að bankinn yrði fyrir tjóni vegna ráðstöfunar þeirra. Samkvæmt þessu voru X og Y sýknuð af kröfum ákæruvaldsins.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, EiríkurTómasson, Greta Baldursdóttir, Helgi I. Jónsson og Viðar Már Matthíasson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 10. nóvember 2014. Af hálfuákæruvaldsins er þess krafist að ákærðu verði sakfelld samkvæmt ákæru og þaudæmd til refsingar. Ákærði X krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms. Ákærða Y krefst aðallega staðfestingar hins áfrýjaða dóms, en til vara aðhún verði dæmd til vægustu refsingar sem lög leyfa. IMeð bréfi 2. desember 2010 kærði Fjármálaeftirlitið til sérstakssaksóknara nokkra nafngreinda fyrrum starfsmenn A banka hf. ,,og eftir atvikumaðra aðila“ vegnaætlaðra brota á lögum nr. 33/2003 um verðbréfaviðskipti, sbr. lög nr. 31/2005,sem breyttu þeim lögum, og brota á 117. gr. laga nr. 108/2007 um sama efni, enþau tóku gildi 1. nóvember það ár. Í bréfinu sagði meðal annars: ,,Þá telurFjármálaeftirlitið að málið varði einnig 154. gr. laga nr. 2/1995 um hlutafélögog 248. gr. og 249. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 auk hugsanlegrabrota á öðrum lögum.“ Yfirskriftbréfsins hljóðaði svo: ,,Kæra Fjármálaeftirlitsins vegna meintrarmarkaðsmisnotkunar með hlutabréf í [A banka] hf.“ Þeir sem kærðir voru skyldu koma til viðbótar þeimsem Fjármálaeftirlitið kærði 19. október 2010 vegna ætlaðrarmarkaðsmisnotkunar, en um það sakarefni var auk annars fjallað í dómumHæstaréttar frá 8. október 2015 í máli nr. 456/2014 og 4. febrúar 2016 í málinr. 842/2014. Í bréfinu sagði jafnframt: ,,Fjármálaeftirlitið tók til skoðunarfyrirkomulag kaupréttarsamninga hjá [A] yfir tímabilið 2003-2008, í gegnumtiltekin aflandsfélög (hér eftir kaupréttarfélög) sem sett voru á stofn af [A].Það vakti athygli Fjármálaeftirlitsins hversu stóran eignarhlut umræddkaupréttarfélög áttu í [A], en í árslok 2007 nam hann samtals 1.739.792.632hlutum eða um 15,5% af útgefnu hlutafé, og var eignarhlutinn dreifður á 10félög.“ Sagði ennfremurað kaupréttarfélögin hafi eingöngu keypt áður út gefin hlutabréf í bankanum ámarkaði en að ekki hefði verið gefið út nýtt hlutafé til þess að mætakaupréttarsamningum starfsmanna bankans. Þá var í bréfinugerð grein fyrir rannsókn Fjármálaeftirlitsins á fyrirkomulagikaupréttarsamninga í A banka hf. og þeim tíu erlendu félögum sem bankinn hafðihlutast til um að notuð yrðu til þess að framkvæma kaupréttarsamninga viðstarfsmenn. Jafnframt var lýst ætlan Fjármálaeftirlitsins um að það hafi veriðstarfsmenn A banka hf. sem hafi í raun stýrt kaupréttarfélögunum og tekið fyrirþau allar ákvarðanir. Innbyrðis tengsl félaganna hafi verið mikil og þeim hafiað mestu verið stýrt af sömu starfsmönnum bankans. Einnig sagði: ,,Fjármálaeftirlitiðtelur að eignarhaldið hafi verið í mörgum félögum til að fela umfangsamanlagðrar eignar kaupréttarfélaganna í bankanum.“ Loks sagði: ,,Þá telurFjármálaeftirlitið vert að kanna hvort að framangreindar lánveitingar ogsjálfskuldarábyrgðir geti fallið undir 249. gr. hgl. um umboðssvik.“2Sérstakur saksóknari tók málið til rannsóknar og í skýrslu rannsakenda, sbr. 56.gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var gerð grein fyrir því að rannsóknhafi farið fram ,,vegna gruns um markaðsmisnotkun með hlutabréf í [A] ... Meintmarkaðsmisnotkun var talin felast í kaupum aflandsfélaga/kaupréttarfélaga, sem [A]stofnaði, á hlutabréfum [A] í tengslum við kaupréttaráætlun bankans.“ Síðar sagðií skýrslunni að þótt athugasemdir hefði mátt gera við framkvæmdkaupréttarfyrirkomulagsins, einkum að því er varðaði sýnileika úti á markaði,hafi verið talið ,,eftir ítarlega rannsókn, að ekki væri grundvöllur fyriráframhaldandi rannsókn á meintri markaðsmisnotkun vegna kaupréttarfélaganna íheild. Er þar helst litið til þess að í ársreikningum [A] var greint frákaupréttarfyrirkomulaginu, að ráðstafanir hafi verið gerðar til þess að mætaútgefnum kaupréttum og að í flestum tilvikum stemmdu veittir kaupréttir við þaðsem keypt var inn í kaupréttarfélögin.“ Frá þessu hafi þó verið undantekning áárinu 2006 þegar hlutabréf að nafnverði 326.163.000 krónur hafi verið keypt affélögunum C Inc. og D Corp. á tímabilinu frá júlí til september án þess aðgerðir hafi verið kaupréttarsamningar við starfsmenn sem efna þyrfti með slíkumkaupum, svo sem sjá mætti af ársreikningi bankans fyrir þetta ár. Sagði síðan ískýrslunni: ,,Af þessum sökum var ákveðið að afmarka rannsóknina við kaupkaupréttarfélaganna [C] Inc. og [D] Corp. á árinu 2006. Við nánari rannsókn ásjálfskuldarábyrgð sem [A] gekkst í fyrir félögin ... samtals að fjárhæð 6,8milljarðar kr. vaknaði grunur um að stjórnendur [A] hafi farið út fyrirheimildir sínar og stefnt fjármunum bankans í hættu.“ Sakarefni þau semrannsókn laut að voru annars vegar ætluð markaðsmisnotkun vegna framangreindrakaupa á hlutabréfum í A banka hf. á árinu 2006 og hins vegar ætluð umboðssvik samkvæmt249. gr. almennra hegningarlaga ,,vegna sjálfskuldarábyrgða sem [A] gekkst í áárinu 2006 og 2007 vegna lánveitinga [B] banka til félaganna [D] Corp. og [C]Inc. samtals að fjárhæð 6,8 milljarða kr., án þess að nokkrar tryggingar værutil staðar vegna ábyrgðarveitinganna. Um var að ræða sjálfskuldarábyrgð vegnaláns ... til [D] Corp. að upphæð 4,3 milljarða kr. á árinu 2006, ... láns ...til [C] Inc. að upphæð 2,5 milljarða kr. einnig á árinu 2006 og í þriðja lagi ...láns ... til [C] Inc. að fjárhæð 6,8 milljarðar kr. á árinu 2007.“ Í skýrslurannsakenda var sérstaklega fjallað um kauprétti og kaupaukasamninga. Í þeimkafla kom fram að við rannsókn málsins hafi A banki hf. afhent yfirlit umútgefna kauprétti á árunum 2000 til 2008. Samkvæmt því yfirliti hafi á árinu2006 verið gerðir kaupréttarsamningar við starfsmenn um hluti í A banka hf. átilgreindu gengi samtals að nafnverði 181.500.000 krónur, andstætt því sem áðurgreinir og komið hafi fram í áðurnefndum skýringum með ársreikningi þessa árs. Í upphafi rannsóknarnutu 13 einstaklingar réttarstöðu sakborninga. Átta þeirra var tilkynnt í maí2013 að rannsókn málsins gagnvart þeim hefði verið hætt. Ákæra var gefin út 17.janúar 2014 og lýtur hún að ætluðum umboðssvikum beggja ákærðu, en ekki erákært vegna ætlaðrar markaðsmisnotkunar.3Í ákæru 17. janúar 2014 eru ákærða X sem bankastjóra A banka hf. og ákærðuY sem framkvæmdastjóra fyrirtækjasviðs, en bæði voru þau í lánanefnd bankans, gefinað sök umboðssvik með því að hafa í störfum sínum fyrir bankann misnotaðaðstöðu sína og stefnt fé hans í verulega hættu. Það hafi þau gert í tveimurtilvikum með því að fara út fyrir heimildir til að veita ábyrgðir er þau ísameiningu samþykktu og undirrituðu fyrir hönd bankans sjálfskuldarábyrgð hansá lánum samkvæmt þremur samningum við B banka hf. Annars vegar 4. júlí 2006vegna láns til C Inc. að fjárhæð 2.500.000.000 krónur, sem tryggt hafi verið meðhandveði í hlutabréfum í A banka hf. að nafnverði 122.550.000 krónur, og vegnaláns til D Corp. að fjárhæð 4.300.000.000 krónur sem tryggt hafi verið með handveði í hlutabréfum þess félags í bankanumað nafnverði 210.800.000 krónur. Gjalddagi lánanna hafi verið 30. júní 2007. Bæðihafi félögin verið skráð í Panama. Sjálfskuldarábyrgð A banka hf. hafi í báðumtilvikum verið veitt án þess að bankinn hafi fengið í hendur tryggingar. Ákærðuhafi afgreitt ábyrgðirnar á milli funda lánanefndar bankans en bókað hafi veriðum þá afgreiðslu í fundargerðum nefndarinnar 5. og 12. júlí 2006. Ákvörðunin umað veita ábyrgðirnar hafi verið staðfest af ákærðu Y og Eaðstoðarframkvæmdastjóra fyrirtækjasviðs bankans 7. júlí og af ákærða X 12.sama mánaðar, eftir að ábyrgðirnar höfðu verið veittar. Hins vegar vegna þessað ákærðu samþykktu og undirrituðu sjálfskuldarábyrgð A banka hf. á láni sem Bbanki hf. veitti 29. júní 2007 til C Inc. að fjárhæð 6.800.000.000 krónur ágjalddaga 30. júní 2008 án þess að teknar hafi verið tryggingar vegnaábyrgðarinnar. Ekki hafi verið útfyllt og staðfest ákvörðunarblað vegnaábyrgðarinnar og ákvörðun um að veita hana hafi ekki verið lögð fyrir lánanefndbankans. Lánið hafi af hálfu B banka hf. verið háð því skilyrði að því yrðivarið til þess að greiða upp lánin tvö, sem áður greinir, en gjalddagi þeirravar 30. júní 2007. Lánið frá B banka hf. hafi verið tryggt með öllum verðmætumá tilgreindum vörslureikningi en er ábyrgðin var veitt hafi verið á þeimreikningi hlutabréf í A banka hf. að nafnverði 223.684.211 krónur. Ákæruvaldið kveður veitingusjálfskuldarábyrgðarinnar í öllum tilvikum hafa brotið í bága við þágildandilánareglur A banka hf. frá árinu 2003 og almennar útlána- og áhættureglur bankaráðsfrá árinu 2005. Í ákærunni kemur einnig fram að Bbanki hf. hafi sent innheimtuviðvörun til C Inc. 10. ágúst 2009 og gengið að innstæðuá vörslureikningnum, sem þá hafi verið 862.922 krónur, en ekki fengið greitt aðöðru leyti upp í kröfu sína á hendur félaginu. Bankinn hafi 30. október 2009 lýstkröfu við slit A banka hf. á grundvelli ábyrgðar hans á láninu og hún þá numið10.026.184.261 krónu. Slitastjórn hafi hafnað kröfunni vegna vanreifunar og séágreiningur um hana ekki útkljáður. Brot ákærðu eru samkvæmt ákæru talinvarða við 249. gr. almennra hegningarlaga.II A var settur á stofn með lögum nr.14/1885 um stofnun landsbanka. Stofnframlag bankans var greitt úr landssjóði ení lögunum var einnig mælt fyrir um lán úr sjóðnum til bankans. Á grundvellilaga nr. 50/1997 um stofnun hlutafélags um A og Búnaðarbanka Íslands tók Abanki hf. til starfa 1. janúar 1998. Bankinn var upphaflega í eigu ríkisins, enkomst 31. desember 2002 að fullu í eigu annarra. Bankinn hóf fljótlega eftirþetta starfsemi í útlöndum og óx hún verulega á næstu árum.2 Ákærði X var ráðinn bankastjóri Abanka hf. 21. apríl 2003, en M hafði þá einn verið bankastjóri um nokkurtskeið. Áttu þeir að fara sameiginlega með stjórnun allra málefna bankans.Verkaskipting þeirra var á þann veg að M fór fyrir alþjóðasviði, viðskiptabankasviðiog eignastýringarsviði, en ákærði X fyrir fyrirtækjasviði, verðbréfasviði ogstoðsviðum. Báðir fóru þeir með viðskiptatengsl og viðskiptamál. Ákærða Y var ráðin til starfa hjá Abanka hf. sama dag og ákærði X. Hún var ráðin framkvæmdastjóri fyrirtækjasviðsbankans. 3 Samþykktir fyrir A banka hf. voru upphaflegasettar á stofnfundi félagsins 10. september 1997. Þeim var síðar breytt nokkrumsinnum, meðal annars á aðalfundi 9. febrúar 2007, en á þeim fundi var einnigsamþykkt starfskjarastefna fyrir bankann í samræmi við ákvæði laga nr. 2/1995,eins og þeim var breytt með lögum nr. 89/2006. Í IV. kafla samþykktanna var fjallaðum stjórn bankans. Þar var í 18. grein kveðið á um að stjórn félagsins, semsamkvæmt samþykktunum nefndist bankaráð, skyldi skipuð fimm mönnum. Bankaráðskyldi kjósa sér formann úr sínum hópi og skipta að öðru leyti með sér verkum.Í 20. grein var mælt fyrir um að bankaráð hefði yfirumsjón með starfsemibankans í samræmi við lög sem um starfsemina giltu, reglur og samþykktir oghefði jafnframt eftirlit með rekstri bankans. Bankaráð skyldi setja reglur umverkaskiptingu þess og bankastjóra, sem taka skyldu mið af ákvæðum laga nr.2/1995, sbr. 1. mgr. 54. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki. Bankaráðiðskyldi einnig setja sér starfsreglur þar sem nánar skyldi fjallað um framkvæmdstarfa þess og sérstaklega um heimildir þess til að taka ákvarðanir um einstökviðskipti. Í 21. grein samþykktanna sagði meðal annars: ,,Framkvæmdastjórarfélagsins, skv. lögum um fjármálafyriræki, nefnast bankastjórar. Bankastjórarbera ábyrgð á daglegum rekstri bankans og fara með ákvörðunarvald í öllummálefnum hans sem ekki eru öðrum falin í lögum, reglugerðum eða samþykktum.Þeim ber að sjá um að bankareksturinn sé í samræmi við lög, reglugerðir eðasamþykktir og ákvarðanir bankaráðs.“ Í starfsreglum fyrir bankaráð Abanka hf., sem samþykktar voru á fundi bankaráðsins 29. júlí 2004, og breyttnokkrum sinnum eftir það, var í 8. grein fjallað um bankastjórn. Þar var kveðiðá um að bankastjórar mynduðu bankastjórnina. Þegar mælt væri fyrir um heimildireða ábyrgð bankastjórnar þyrfti ávallt atbeina beggja bankastjóra til að nýtaheimildir eða taka ákvörðun. Í forföllum annars bankastjórans væri þó heimiltað hinn bankastjórinn stæði að máli ásamt staðgengli bankastjóra. Í grein 8.2sagði: ,,Bankastjórn ber ábyrgð á daglegum rekstri bankans og fer meðákvörðunarvald í öllum málefnum hans sem ekki eru öðrum falin með lögum,samþykktum bankans eða ákvörðunum bankaráðs. Hinn daglegi rekstur tekur ekkitil ráðstafana sem eru óvenjulegar eða mikils háttar. Slíkar ráðstafanir geturbankastjórn aðeins gert samkvæmt sérstakri heimild bankaráðs nema ekki sé unntað bíða ákvörðunar bankaráðs án verulegs óhagræðis fyrir bankann.“ Í 14. grein starfsreglnannavar mælt fyrir um að innan bankaráðs skyldu starfa tvær nefndir. Önnur þeirravar kjaranefnd sem skipuð skyldi tveimur bankaráðsmönnum, en með henni starfaðibankastjórn og framkvæmdastjóri starfsmannasviðs. Kjaranefnd skyldi meðalannars fjalla um kaupréttarmál, kaupaukasamninga og lífeyrismál starfsmanna. Í 5.lið greinar 9.2 í starfsreglunum var mælt fyrir um að verkefni bankaráðs værumeðal annars ,,að setja almennar reglur um lánveitingar og ábyrgðir bankans,hvort tveggja að fenginni umsögn bankastjórnar“. Í almennum útlána- og áhættureglum bankaráðs A banka hf.var í upphafi mælt fyrir um að bankastjórn bæri ábyrgð gagnvart bankaráði áútlánum bankans og ábyrgðum. Um útlánaáhættu bankans og aðra markaðsáhættusagði meðal annars í 2. grein reglnanna að lánveitingar bankans skyldu vera ísamræmi við mótaða stefnu hans á hverjum tíma. Við útlánaákvarðanir ogáhættutökur skyldi bankastjórn sjá til þess að hagsmuna bankans væri ætíð gættog fjárhagsstaða hans treyst. Þá sagði einnig svo: ,,Almennt skulu öll útlánbankans vera vel tryggð annað hvort með formlegum tryggingum eða haldi ágreiðsluflæði. Heimilt er þó að veita lán án sérstakra formlegra trygginga tilbestu fyrirtækja í viðskiptum við bankann, sé greiðsluflæði félagsins sterkt.“Slíkt mátti einnig gera þegar ríki og sveitarfélög áttu í hlut svo ogeinstaklingar með góða viðskiptasögu. Þá var mælt fyrir um að bankastjórarskyldu setja ítarlegar útlánareglur um framkvæmd lánveitinga og ábyrgða. ÚtlánareglurA banka hf., sem giltu á þeim tíma sem hér skiptir máli, voru frá 1. nóvember2003. Þeim var ætlað að taka til almennra lánveitinga bankans. Ef um var aðræða ákvarðanir um lánveitingar sem féllu ekki innan ramma reglnanna þurftiskriflega ákvörðun frá lánanefnd eða því fagsviði innan bankans sem ákvörðunheyrði undir. Í grein 1.6 í reglunum var kveðið á um lán til fyrirtækja,stofnana og annarra rekstraraðila. Sagði þar meðal annars að við allar stærrieða áhættumeiri lánveitingar til rekstraraðila skyldi liggja fyrir skriflegúttekt á fjárhags- og tryggingarstöðu ásamt rökstuddri niðurstöðu. Í grein 1.8var kveðið á um að líta bæri á skuldbreytingu sem nýja lánveitingu og skyldi viðskuldbreytingu á lánum ætíð reynt að bæta tryggingarstöðu bankans ef hún væriekki fullnægjandi. Um ábyrgðir sagði svo í grein 2.6: ,,Ákvörðun um ábyrgðirskal meðhöndluð eins og um útlánaákvörðun sé að ræða. Ábyrgðir, skulu aðjafnaði vera til tiltekins tíma og veittar með öruggum tryggingum.“ Í 3. kaflavar að finna reglur um tryggingar. Þar var tiltekið með sama hætti og áðurgreinir í hvaða tilvikum mætti veita fyrirtækjum lán án sérstakra trygginga. Umönnur tilvik sagði í grein 3.4: ,,Að öðru leyti en að framan greinir skulugóðar tryggingar teknar fyrir útlánum og veittum ábyrgðum.“ Í grein 3.4.8 sagðium tryggingar í hlutabréfum að jafnaðarlega skyldi veðsetning hlutabréfa félagasem mynduðu úrvalsvísitölulista í Kauphöll Íslands vera innan við 50% afmarkaðsverðmæti þeirra. Samkvæmt grein 4.1.6 um ákvörðunarblöð skyldu allarákvarðanir um lánveitingar, opnun ábyrgða og tryggingar staðfestar með áritunþeirra sem færu með útlánaheimildina í hverju tilviki. Um útlánaheimildfyrirtækjasviðs sagði í grein 4.5 að það gæti samþykkt einstaka fyrirgreiðsluað fjárhæð allt að 100.000.000 krónur ef heildarskuldbinding viðskiptamanns ogtengdra aðila væri eftir lánveitinguna lægri en 1.000.000.000 krónur. Hærrifyrirgreiðsla skyldi „lögð fram til samþykktar í Lánanefnd.“ Lánanefnd áttisamkvæmt grein 4.8 að taka ákvarðanir um lánveitingar sem væru umframútlánaheimildir annarra eða umfram þær viðmiðanir er tilgreindar væru íútlánareglum. Auk þess skyldu ,,Óvenjulegar og/eða sérlega áhættusamarlánveitingar, óháðar fjárhæð ... ávallt lagðar fyrir Lánanefnd.“ Um samþykkilánanefndar sagði í grein 4.8.2: ,,Gild samþykkt Lánanefndar er árituð af báðumbankastjórum. Ef einungis annar bankastjórinn situr fund Lánanefndarinnar ergild samþykkt árituð af bankastjóra og tveimur framkvæmdastjórum. Ígildisamþykktar Lánanefndar (samþykkt á milli funda) er lánssamþykkt árituð af báðumbankastjórum. Ef annar bankastjórinn er fjarverandi er gild samþykkt árituð afbankastjóra og tveimur framkvæmdastjórum.“ Loks sagði í grein 4.8.2.1: ,,Sömuundirskriftarreglur gilda varðandi útlánaákvarðanir sem samþykktar eru millifunda Lánanefndar. Í þeim tilfellum nægir þó að formaður Lánanefndar undirritisamþykktarblöðin en aðrir samþykki utanfundasamþykktirnar með því að undirritafundargerð Lánanefndar þar sem utanfundasamþykktir eru tilgreindar. Meiriháttarútlánaákvarðanir skulu almennt ekki samþykktar á milli funda Lánanefndar.“4Síðsumars og er kom fram áhaustið 2008 steðjuðu alvarlegir erfiðleikar að íslenskum fjármálafyrirtækjum,sem áttu ekki lengur kost á nægu lánsfé á erlendum fjármálamörkuðum. Í lokseptember og byrjun október var rekstur stærstu viðskiptabankanna að komast íþrot. Í dómi Hæstaréttar 4. febrúar 2016 í máli nr. 842/2014 var lýst fallandigengi hlutabréfa í A banka hf. allt frá 1. nóvember 2007 og þar til viðskiptummeð hlutabréf í bankanum var hætt. Þá var lýst kröfum breskafjármálaeftirlitsins um tafarlausa greiðslu og tryggingar vegna reksturs útibúsbankans í London. Að morgni 6. október 2008 gaf ríkisstjórn Íslands útyfirlýsingu þar sem fram kom að innstæður í innlendum viðskiptabönkum ogsparisjóðum og útibúum þeirra hér á landi yrðu tryggðar að fullu. Samkvæmtheimild í 100. gr. a. laga nr. 161/2002, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008 umheimild til fjárveitingar úr ríkissjóði vegna sérstakra aðstæðna áfjármálamarkaði o.fl., tók Fjármálaeftirlitið 7. október 2008 yfir valdhluthafafundar A banka hf., vék stjórn hans frá og setti yfir hann skilanefnd.Bankanum var eftir það veitt heimild til greiðslustöðvunar með úrskurðiHéraðsdóms Reykjavíkur 5. desember sama ár. Með lögum nr. 44/2009, þar sembreytt var nokkrum ákvæðum áðurnefndra laga nr. 161/2002, var bankinn síðantekinn til slita og skyldi upphaf þeirra miðast við 22. apríl 2009 þegar löginöðluðust gildi. Óumdeilt er að við þetta hafi hlutabréf í A banka hf. orðiðverðlaus. IIIA banki hf. ákvað áárinu 2000 að gefa starfsmönnum kost á því að gera kaupréttarsamninga semveittu þeim rétt, en kváðu ekki á um skyldu þeirra, til þess að kaupatilgreindan fjölda hluta í bankanum á gengi sem ákveðið væri fyrirfram. Aðjafnaði mun kaupgengi hafa verið miðað við gengi hlutabréfa í bankanum þegarkaupréttarsamningur var gerður. Í tölvubréfi U, regluvarðar í bankanum, tilFjármálaeftirlitsins 4. október 2007 sagði að kaupréttir hafi verið veittir,,lykilstarfsmönnum bankans“ en ekki hafi verið um almennan kauprétt allrastarfsmanna að ræða. Ákærðu lýsa því svo að A banki hf. hafi notað svonefndkaupréttarfélög til þess að verja stöðu sína til að efna kaupréttarsamninga viðstarfsmenn sína. Þegar gerðir voru kaupréttarsamningar við starfsmenn umhlutabréf hafi kaupréttarfélög verið látin kaupa sama fjölda hluta og samtímis hafibankinn gert svonefndan valréttarsamning við kaupréttarfélögin, sem veitt hafibankanum kauprétt á þeim hlutum á sama gengi. Fyrir valréttinn hafi bankinngreitt allan fjármagnskostnað kaupréttarfélagsins, en kaup þess á hlutum hafi aðfullu verið fjármögnuð með lántöku, fyrst frá A banka hf. en síðar hafi verið leitastvið að fá önnur fjármálafyrirtæki til þess. Markmið þessarar skipunar hafiverið tvíþætt. Annars vegar að bankinn bæri ekki markaðsáhættu af hlutabréfunumheldur verði sig gegn hækkun á þeim frá þeim tíma sem kaupréttarsamningur hafiverið gerður við starfsmann og þar til hann skyldi efndur, en algengt hafiverið að kaupréttarsamningar væru efndir í nokkrum hlutum eftir fjögur til sexár. Á hinn bóginn munu slíkir samningar sem gerðir voru á árinu 2007 hafa veriðmeð þriggja ára biðtíma fram að upphafstíma efnda. Bankinn hafi þannig tryggtað hann gæti efnt kaupréttarsamninginn án þess að þurfa að bera áhættuna afhækkun á verði hlutabréfanna þennan tíma. Hins vegar að bankinn færi ekki meðréttindi er fylgdu hlutabréfum í honum sem væru í eigu kaupréttarfélaga. Í ódagsettuminnisblaði A banka hf. sem fylgdi áðurnefndu tölvubréfi U tilFjármálaeftirlitsins kom fram hvernig staðið var að því að tryggja efndir ákaupréttarsamningum við starfsmenn og ná jafnframt áðurnefndum markmiðumbankans. Því var lýst á þann veg að þegar eftir að kaupréttarsamningur hafiverið gerður við starfsmenn hafi bankinn gengist fyrir því að stofnaður yrðisjálfseignarsjóður (Trust) eða notaður sjóður sem þegar væri til, í því skyni aðstofna eða kaupa félag. Það félag skyldi þá þegar kaupa svo marga hluti í bankanumsem þyrfti til þess að geta efnt þá kaupréttarsamninga sem stofnað hefði veriðtil í það sinn. Félagið sem ætti að kaupa hlutina hafi fengið lán til kaupanna,upphaflega frá A banka hf., en síðar frá öðrum fjármálafyrirtækjum, og á samatíma gert samning við bankann um rétt hans til þess að kaupa alla hlutifélagsins svo bankinn gæti efnt kaupréttarsamninga við starfsmenn sína.Kaupverð hlutanna sem bankinn hafi þannig keypt af kaupréttarfélagi hafi svaraðtil verðs hlutanna þegar félagið sjálft keypti þá, svo og til alls kostnaðarþess af því að taka lán og borga af því, auk annars kostnaðar sem til félli.Eina eign kaupréttarfélaganna hafi verið þau hlutabréf sem keypt voru og einaskuld þeirra lánið sem tekið hafi verið til kaupanna og til að greiða áfallinnkostnað. 2Í áðurnefndu bréfiFjármálaeftirlitsins 2. desember 2010 til sérstaks saksóknara var meðal annarsfjallað um kaupréttarfélögin og uppbyggingu þeirra. Þar kom fram að rannsökuðhafi verið eftirtalin 10 kaupréttarfélög: LB Holding Ltd., C Inc., D Corp.,Proteus Global Holding S.A., Marcus Capital Ltd., Peko Investment Company Ltd.,Kimball Associated Inc., Kargile Portfolio Inc., Trine Limited og Cay InvestorsGlobal Inc. Fram kom í bréfinu að flest félaganna hafi verið skráð í Panama eðaá Bresku Jómfrúreyjum og sögð í eigu tilgreindra sjálfseignarsjóða. Hlutafékaupréttarfélaganna hafi verið lagt fram af A banka hf. og hafi það numið fráallt að 10.000 til 50.000 sterlingspundum að frátöldu einu tilviki er það hafinumið 5.000 evrum. Félögin C Inc. og D Corp. voru þar bæði sögð í eigusjálfseignarsjóðsins The Aurora Trust. Í gögnum málsins kemur á hinn bóginnfram að allir hlutir í þessum félögum hafi 31. maí 2006 verið skráðir í eigulögmannsstofunnar Mossack Fonseca & Co. sem hafði aðsetur í Panama. Níu framangreindrafélaga voru skráð í fyrirtækjaskrá, sem haldin er samkvæmt lögum nr. 17/2003 umþað efni, og skráð þar sem erlend félög ,,v/bankaviðskipta“. Þessi félög voruskráð í þjóðskrá og fengu við það íslenska kennitölu. Stjórnir félaganna vorumeð einni undantekningu eingöngu skipaðar erlendum mönnum. Félögin sem skráðvoru á Bresku Jómfrúreyjum og í Panama höfðu sömu stjórnendur að mestu og flestvoru þau í umsjón áðurnefndrar lögmannsstofu í Panama. Hvert félaganna umsig veitti tilgreindum starfsmanni A banka hf. umboð til að gera ráðstafanirfyrir hönd félaganna. Umboðin voru í mörgum tilvikum víðtæk og fólu í sérheimild umboðsmanns til þess að stjórna félögunum án nokkurra takmarkana. Þettaátti meðal annars við um umboð sem félögin C Inc. og D Corp. veittunafngreindum starfsmanni A banka hf. Félögin veittu einnig öðrum starfsmönnumbankans umboð til tiltekinna ráðstafana. Samkvæmt gögnummálsins munu samningar A banka hf. við starfsmenn um kauprétt þeim til handa hafafarið vaxandi á árunum 2003 til 2008. Hafi þannig umsamdir kaupréttir á hlutumí bankanum verið í árslok 2003 að nafnverði 218.000.000 krónur, 2004467.000.000 krónur, 2005 946.400.000 krónur, 2006 946.400.000 krónur, 2007 1.488.700.000krónur og 1. september 2008 1.488.690.000 krónur.Eins og áður greinirmun A banki hf. hafa veitt kaupréttarfélögunum lán til kaupa á hlutafé íbankanum og fjármagnað þau einnig að öðru leyti allt fram á mitt ár 2006 þegarbankinn hafi leitað eftir því við önnur fjármálafyrirtæki að þau lánuðufélögunum og yfirtækju eldri lán bankans. Í áðurnefndu bréfiFjármálaeftirlitsins 2. desember 2010 kom fram að við fall A banka hf.,,virðist í fljótu bragði að 85% af hlutafjáreign félaganna sé fjármögnuð utanhans með lántökum.“ Í bréfinu kom fram að þótt samið hafi verið við B banka hf.og V fjárfestingabanka hf. um að þessi fjármálafyrirtæki veittu félögunum lán,hafi bankinn bæði gengist í sjálfskuldarábyrgð fyrir lánum sem B banki hf. hafiveitt og að auki með öðrum ráðstöfunum keypt skuldabréf af báðumfjármálafyrirtækjunum að sömu fjárhæð og nam lánum þeirra til félaganna. Þannighafi fjármögnun A banka hf. einungis breyst, orðið óbein í stað beinnar. IV Eins og fram er komið var sú skipanupphaflega við lýði að A banki hf. veitti kaupréttarfélögunum lán tilhlutafjárkaupa en á árinu 2006 mun, eftir athugasemdir frá innri og ytriendurskoðun bankans, hafa verið byrjað að afla lánsfjár í þessu skyni hjá öðrumfjármálafyrirtækjum. Í skýrslu sinni fyrir dómi kvaðst ákærði X hafa leitað tilB banka hf. og V fjárfestingabanka hf. og hafi þessi fjármálafyrirtæki veriðtilbúin til að veita slík lán en hið fyrrnefnda einungis gegnsjálfskuldarábyrgð A banka hf. Fyrir liggur að samið var um að B banki hf.veitti félaginu D Corp. lán að fjárhæð 4.300.000.000 krónur og C Inc. lán aðfjárhæð 2.500.000.000 krónur. Lánanefnd þess banka samþykkti á fundi 29. júní2006 að veita lánin. Í báðum tilvikum sagði svo í fundargerð: ,,Samþykkt var... allt að ... mkr kúlulán í eitt ár. Lántaka er heimilt að framlengjahöfuðstól lánsins tvisvar sinnum til eins árs í senn þannig að lánstími geturorðið samtals 3 ár.“ ÁkærðiX gat þess einnig í skýrslu sinni að þetta hafi verið í 18. og 19. sinn semveitt hefði verið lán til kaupréttarfélaga sem hafi verið ætluð til að bankinngæti staðið við kaupréttarsamninga við starfsmenn á þann hátt sem áður er lýst.Á svonefndumákvörðunarblöðum, sem útbúin voru af starfsmönnum A banka hf. 4. júlí 2006, varóskað eftir því af hálfu kaupréttarfélaganna tveggja að bankinn veitti ábyrgð álánunum frá B banka hf. Lánstími væri eitt ár og með framlengingarheimild umeitt ár. Á ákvörðunarblöðunum voru ritaðir upphafsstafir E, sem varaðstoðarframkvæmdastjóri á fyrirtækjasviði bankans, og ákærðu Y viðdagsetninguna 7. júlí 2006 en upphafsstafir ákærða X við 12. sama mánaðar.Málin voru tekin fyrir á fundi í lánanefnd A banka hf. 5. júlí 2006. Ífundargerð kom fram að ákærðu hafi bæði setið fundinn ásamt Þ, staðgenglibankastjóra, og E. Þar kom meðal annars fram: ,,5. Lánamál afgreidd milli funda... [D]. ([...]) – 4.300 m.kr. ábyrgð til 1 árs í senn gegn 0,50% þóknun p.a. CInc. ([...]) – 2.500 m.kr. ábyrgð til 1 árs í senn gegn 0,50% þóknun p.a.“ Ífundargerð nefndarinnar vegna fundar 12. júlí sama ár, þar sem þau sömu vorusögð mætt, var meðal annars bókað: ,,5. Lánamál afgreidd milli funda ... [D]Corp. ([...]) – 4.300 m.kr. ábyrgð til allt að 30/6 ´08 gegn 0,50% þóknun p.a.(v/láns [B] banka til félagsins gegn handveði í hlutabréfum í [A]). [C] Inc. ([...])– 2.500 m.kr. ábyrgð til allt að 30/6 ´08 gegn 0,50% þóknun p.a. (v/láns [B]banka til félagsins gegn handveði í hlutabréfum í [A]).“ Lánssamningar Bbanka hf. við bæði félögin um framangreind lán voru undirritaðir 4. júlí 2006af aðilum þeirra og ákærðu báðum fyrir hönd A banka hf. um sjálfskuldarábyrgðbankans. Gjalddagi var í báðum tilvikum tilgreindur 30. júní 2007. Í samningunum voru ákvæði í 4. grein umframlengingu lánanna, en þar sagði meðal annars: ,,Á síðasta gjalddaga lánsins... hefur lántaki rétt á að fá eftirstöðvum lánsins framlengt til eins árs ...Endurgreiðsla lánsins verður þá með þeim hætti að höfuðstóll lánsins verðurendurgreiddur að fullu með einni afborgun þann 30.06.2008, nema láninu verðiframlengt ... Á sama hátt og gegn sömu skilyrðum hefur lántaki heimild tilframlengingar lánsins til eins árs þar á eftir, til 30.06.2009 ... Lántaki skalóska skriflega eftir framlengingu lánsins með a.m.k. eins mánaðar fyrirvara.“Handveðsyfirlýsingarfélaganna vegna beggja lánanna voru dagsettar 4. júlí 2006, en þar veitti hvortfélag um sig B banka hf. handveð í tilgreindum fjölda hluta í A banka hf., DCorp. í 210.800.000 hlutum og C Inc. í 122.550.000 hlutum. Í báðumyfirlýsingunum var tekið fram að hlutirnir væru jafnframt settir að veði tiltryggingar láni sem hinu félaginu væri veitt. Beiðni um útborgun annars lánsinsvar frá 4. júlí 2006 og hins 7. sama mánaðar, en báðar gerðu beiðnirnar þósamkvæmt efni sínu ráð fyrir að lánin yrðu greidd út fyrrnefnda daginn. Samkvæmtframangreindu verður ráðið að B banki hf. hafi á þann hátt, sem lýst hefurverið, haft handveð í tilgreindum fjölda hluta í A banka hf. sem félögin tvöáttu til tryggingar lánum þeim sem félögin tóku. A banki hf. hafði á hinnbóginn enga tryggingu vegna þeirrar sjálfskuldarábyrgðar sem bankinn veitti. Í gögnum málsinskemur fram að í tengslum við þessi viðskipti hafi A banki hf. keypt skuldabréfútgefið af B banka hf. fyrir 6.800.000.000 krónur.2 Þegardró að umsömdum gjalddaga framangreindra lána kvaðst ákærði X í skýrslu sinnifyrir dómi hafa haldið áfram að reyna að endurfjármagna kaupréttarfélögin tvöog tekist að fá I banka hf. til þess að veita lán til D Corp., án þess að Abanki hf. þyrfti að veita sjálfskuldarábyrgð á því láni. B banki hf. mun hafafallist á að veita C Inc. lán að fjárhæð 6.800.000.000 krónur, sem er samafjárhæð og félögin höfðu samtals tekið að láni um ári áður. Gerður var nýrlánssamningur 29. júní 2007 milli þessa félags og B banka hf. að framangreindrifjárhæð og skyldi gjalddagi þess láns vera 30. júní 2008 en í samningnum vareinnig framlengingarheimild sama efnis og áður en tók þó einungis til eins árs.Ákærðu rituðu sama dag undir yfirlýsingu fyrir hönd A banka hf. umsjálfskuldarábyrgð hans á láninu. Samkvæmt samningnum var lánið veitt til þessað greiða upp lánin tvö sem félögin höfðu tekið árið áður og mun því hafa veriðráðstafað með þeim hætti. Um tryggingar sagði svo í lánssamningnum: ,,Tiltryggingar skilvísri og skaðlausri greiðslu skuldarinnar ... setur lántakibankanum að handveði vörslureikning sinn hjá bankanum nr. [...] sbr.handveðsyfirlýsingu dags. 04.07.2006. Markaðsverðmæti veðsettra hluta ... skalvera við útborgun lánsins ... a.m.k. 125% af höfuðstól þess.“ Íhandveðssamningi 28. júní 2007 milli bankans og félagsins sagði meðal annars aðþað setti bankanum að handveði: ,,Öll verðmæti, hverju nafni sem nefnast,þ.m.t. öll verðbréf og peningainnstæður á vörslusafni veðsala hjá veðhafa ...og alla innistæðu ... eins og hún er á hverjum tíma“. Í málinu liggur fyriryfirlit um færslur og innstæðu á vörslureikningi þeim sem veðsettur var. Þarkemur fram að B banki hf. hafi 28. og 29. júní 2007 móttekið samtals223.684.211 hluti í A banka hf. og var miðað við að gengi þeirra væri 38,1 ogverðmæti hins veðsetta samkvæmt því samtals 8.522.368.439 krónur eða sem nam,,125% af höfuðstól“ lánsins sem veitt var. Var það í samræmi við framangreindasamþykkt lánanefndar B banka hf. og efni lánssamningsins. Ekki var gertákvörðunarblað af hálfu A banka hf. eða um málið fjallað á fundi lánanefndarbankans þegar ákveðið var að hann skyldi takast á hendur sjálfskuldarábyrgð áframangreindu láni B banka hf. LánssamningurD Corp. við I banka hf. um 5.617.010.078 krónur var gerður 6. júlí 2007.Yfirlýsing félagsins um handveð bankans í hlutabréfum sem það átti í A bankahf. að nafnverði 237.893.588 krónur var gerð 29. júní sama ár. Upplýst er ímálinu að fjárhæð þá, sem I banki hf. lánaði D Corp., notaði félagið að stórumhluta til þess að greiða C Inc. eða 4.300.000.000 krónur. Síðarnefnda félagiðgreiddi síðan 3.496.000.000 krónur til A banka hf. fyrir hlutafé sem samningurhafði verið gerður um í febrúar 2007, og var um 115.000.000 hluti í bankanum.Sá samningur mun hafa verið gerður til að efna valréttarsamning sem stofnað vartil upphaflega í febrúar 2006. Félagið átti eftir það mismuninn á þeirrifjárhæð, sem það fékk frá D Corp. og þess sem notað var til að greiða fyrirhlutaféð, og stóð sú fjárhæð, 804.000.000 krónur, á reikningi þess í A bankahf. Af þeim 115.000.000 hlutum sem C Inc. leysti til sín notaði félagið101.184.211 hluti til að bæta við þá hluti sem það hafði áður sett B banka hf.að handveði er bankinn veitti því lán á árinu 2006, en það voru 122.550.000hlutir. Samanlagt nafnverð hluta í A banka hf. sem C Inc. setti B banka hf. aðhandveði til tryggingar 6.800.000.000 króna láninu á árinu 2007 var því223.684.211 krónur, svo sem fram kemur í ákæru. Í gögnum sem ákærði X hefurlagt fram í málinu og eru í samræmi við efni bréfs Fjármálaeftirlitsins 2.desember 2010 kom fram að heildareign C Inc. á hlutum í A banka hf. 29. júní2007 hafi verið 238.269.412 hlutir. Við veðsetningu hlutabréfanna í A banka hf.í þetta sinn var miðað við að gengi þeirra á markaði væri 38,1. Sé gengið útfrá þessum forsendum, sem ákæruvaldið hefur ekki hnekkt, var eign félagsins íreiðufé og hlutum í A banka hf. á þessum tíma nálægt 10.000.000.000 krónum. VÍ fyrri lið ákærunnar eru ákærðu borin sökum um að hafa misnotað aðstöðusína sem ,,meðlimir í lánanefnd“A banka hf. með því að hafa farið út fyrir heimildir til veitingar ábyrgðaþegar þau í sameiningu samþykktu og undirrituðu fyrir hönd bankanssjálfskuldarábyrgð í þeim tveimur tilvikum, sem áður greinir, á árinu 2006.Segir að lánin, sem bæði voru með gjalddaga 30. júní 2007, hafi verið veitt ánutanaðkomandi trygginga. Ákærðu hafi afgreitt ábyrgðirnar á milli fundalánanefndarinnar og hafi verið bókað um þá afgreiðslu í fundargerðir nefndarinnar5. og 12. júlí 2006. Ákvörðunarblöð um veitingu ábyrgðanna hafi verið staðfest7. og 12. júlí sama ár, en það hafi verið gert eftir að bankinn var búinn aðveita ábyrgðirnar með undirritun ákærðu á lánssamninga 4. sama mánaðar. Lokssegir að veiting ábyrgðanna hafi brotið í bága við ,,lánareglur [A] frá árinu2003 og almennar útlána- og áhættureglur bankaráðs [A] frá árinu 2005.“Í röksemdum sem málsóknin er reist á og tilgreindar eru í ákærunni, sbr.d. lið 1. mgr. 152. gr. laga nr. 88/2008, kom fram að ekki léki vafi á aðákærðu hafi haft aðstöðu til að skuldbinda A banka hf. Ákærðu hafi notfært sérþessa aðstöðu er þau samþykktu að veita sjálfskuldarábyrgðirnar fyrir lánumsamtals að fjárhæð 6.800.000.000 krónur. Þótt ákæruvaldið dragi ekki í efa að ákærðuhafi haft að formi til umboð til þess að skuldbinda A banka hf. meðframangreindum hætti telur það að þau hafi skort heimild bankans til þess. Þvítil stuðnings var bent á að samkvæmt útlánareglum hans skyldi farið með ákvörðunum ábyrgð eins og um útlán væri að ræða og skyldu ábyrgðir veittar gegn öruggumtryggingum. Í almennum útlána- og áhættureglum bankaráðs hafi einnig komið framað öll útlán skyldu vera vel tryggð, en í þessum tilvikum hafi ábyrgðirnarverið veittar án trygginga. Félögin D Corp. og C Inc. hafi ekki fallið undirfyrirtæki, sem reglurnar heimiluðu að veitt yrði ábyrgð fyrir án trygginga.Ekki hafi verið framkvæmd sú athugun á félögunum, áður en ábyrgðirnar voruveittar, sem mælt var fyrir um í grein 1.6 í útlánareglunum frá 2003. Þá hafiábyrgðirnar verið samþykktar utan funda, en samkvæmt grein 4.8.2.1 í reglunumskyldu ,,Meiriháttar útlánaákvarðanir ... almennt ekki samþykktar á milli fundaLánanefndar.“ Gögnmálsins beri með sér að ábyrgðirnar hafi þegar verið veittar með undirritunákærðu og lánin greidd út áður en ákvörðunarblöð vegna þeirra hafi veriðundirrituð og áður en málin voru afgreidd á fundi lánanefndar.Almennar útlána- og áhættureglur bankaráðs A banka hf. voru bindandifyrir bankastjóra hans, sem og aðra starfsmenn. Í þessum reglum var mælt fyrirum skyldur þeirra gagnvart bankaráði. Samkvæmt reglunum hvíldi sú skylda áákærðu báðum við veitingu lána og ábyrgða bankans að gæta ætíð að hagsmunumhans og treysta fjárhagsstöðuna. Af 2. grein reglnanna verður ekki dregin önnurályktun en sú að ákærðu hafi borið að sjá til þess að öll útlán bankans, og þarmeð ábyrgðir sem veittar voru í nafni hans, væru tryggð, annað hvort meðformlegum tryggingum eða með haldi í greiðsluflæði. Er sannað að ákærðu bar að standaað veitingu ábyrgða þeirra, sem um ræðir, með sama hætti og um lánveitingarværi að ræða, og þar með afla öruggra trygginga fyrir þeim. Ábyrgðirnar voruveittar án trygginga. Á hinn bóginn verður að taka tillit til þess að B bankihf. hafði tekið handveð í hlutum í A banka hf. til tryggingar lánunum, ennafnverð hlutanna, samkvæmt því sem í ákæru greinir, var samtals 333.350.000krónur. Skráð gengi í kauphöll 4. júlí 2006 var 20 og gat því verðmæti hinsveðsetta, miðað við þær forsendur, ekki verið meira en 6.667.000.000 krónur.Við mat á því hvað telja beri örugga tryggingu, einkum þegar um hlutabréf er aðræða, sem ákærðu var vel kunnugt um að gátu sveiflast verulega í verði, er unntað líta til þeirra útlánareglna sem bankastjórar settu sjálfir starfsmönnumbankans til eftirbreytni samkvæmt fyrirmælum bankaráðs. Þar kom fram í grein 3.4.8að við veðsetningu hlutabréfa sem mynduðu úrvalsvísitölu Kauphallar Íslandsskyldi að jafnaði miðað við að fjárhæð láns, eða ábyrgðar eins og hér á við,væri innan við 50% af markaðsvirði þeirra. Enginn vafi getur leikið á því aðtryggingar þær sem B banki hf. hafði og A banki hf. gat eftir atvikum notiðgátu ekki talist fullnægjandi miðað við fyrirmæli í reglum bankaráðs, semákærðu voru skuldbundin til að fara eftir. Þá leikur heldur ekki vafi á því aðfélögin tvö höfðu ekki þá stöðu að ábyrgjast mætti skuldbindingar þeirra, ántrygginga. Jafnframt er sannað að engin sérstök athugun hafi farið fram áfélögunum, áður en ábyrgðirnar voru veittar, svo sem bar að gera samkvæmt grein1.6 í útlánareglum bankans. Á hinn bóginn verður að líta til þess að ákærði Xog starfsmenn bankans þekktu bæði félögin og hagi þeirra gjörla, enda hafðibankinn allar upplýsingar um þau og heimildir til hvers konar ákvarðana í þeirranafni. Loks er sannað að ákærðu höfðu 4. júlí 2006 undirritað lánssamninga umsjálfskuldarábyrgð A banka hf. án þess að nokkur gögn, sem í málinu eru, sýniað umsóknir um þær hafi verið samþykktar milli funda lánanefndar eða teknarfyrir á fundum nefndarinnar. Af öllu framangreindu er sannað að ákærðu, sem höfðu í krafti stöðusinnar umboð til þess að skuldbinda A banka hf., hafi brotið reglur hans semfylgja þurfti til þess að umræddar sjálfskuldarábyrgðir bankans yrðu veittarmeð réttum hætti. Ekki getur leikið vafi á að þeim hafi verið þetta að fulluljóst þegar þau stofnuðu til sjálfskuldarábyrgðanna í nafni bankans. Með þvímisnotuðu þau aðstöðu sína og brutu trúnað við bankann. Samkvæmt þessu erfullnægt þeim þáttum 249. gr. almennra hegningarlaga sem lúta að heimildumákærðu og misnotkun þeirra á aðstöðu sinni.Svo sem fram er komið eru sakargiftir í ákæru, sem skýrðar eru nánar írökstuðningi með ákæruefnum, reistar á því að með framangreindri háttsemi sinnihafi ákærðu af ásetningi bakað A banka hf. verulega fjártjónshættu. Reglur þær,sem ákærðu brutu við veitingu sjálfskuldarábyrgðanna, hafi verið settar tilþess að takmarka hættu á því að bankinn yrði fyrir fjártjóni við útlán ogveitingu ábyrgða. Í reglunum hafi komið fram viðmið um það hvað telja bæriviðunandi áhættu við þessar ráðstafanir. Brot ákærðu á reglunum séu til marksum að til fjártjónshættu hafi verið stofnað. Kaupréttarfélögin tvö hafi ekkiátt neinar eignir aðrar en hlutabréfin, sem sett voru að handveði til B bankahf. Félögin hafi ekki átt að geta hagnast á viðskiptum við A banka hf. meðhlutabréf og bankinn átt að greiða allan kostnað af rekstri þeirra ogfjármögnun. Bankinn hafi á hinn bóginn ekki borið ábyrgð á skuldbindingumfélaganna, nema slík ákvörðun væri tekin í hverju tilviki. Eins og að framangreinir hafi veðtrygging B banka hf., sem taka þurfi hér tillit til, ekki veriðí samræmi við þær kröfur sem útlánareglur mæltu fyrir um. Segir síðar íákærunni: ,,Ákærðu léttu því af [B] og lögðu á [A] þá áhættu sem fólst í ófullnægjandiveðtryggingum fyrir endurgreiðslu lánanna.“ Þá hafi það aukið á áhættu A banka hf. að bankinn hafiekkert ákvörðunarvald haft um það hvort og þá hvenær veðköll yrðu gerð eðahvort gengið yrði að þeim eignum sem veðsettar höfðu verið. Bankinn hafi þvíenga möguleika haft til þess að takmarka það tjón sem af ábyrgðunum gathlotist. Ákærðu hafi þekkt útlánareglurnar og skyldur sínar að öðru leyti.Ákærði X hafi þekkt vel til félaganna. Báðum ákærðu hafi því átt að vera ljóssú fjártjónshætta sem fólst í veitingu ábyrgðanna og óhjákvæmilegt sé að lítasvo á að brot þeirra hafi verið stórfelld.Eins og fram erkomið er sannað að ákærðu gættu þess ekki að A banki hf. hefði tryggingar aðbaki ábyrgðunum þegar þær voru veittar 4. júlí 2006. Verðmæti þeirrahlutabréfa, sem B banki hf. tók að handveði og A banki hf. gat notið að nokkru,var ófullnægjandi miðað við þær skyldur sem á ákærðu hvíldu að þessu leyti. Bereinnig að taka tillit til þess að báðum ákærðu gat ekki dulist að gengihlutabréfanna gat lækkað enn frekar eins og það hafði gert síðustu mánuði áundan. Skilja verður rökstuðning í ákæru svo að auðgunarásetningur ákærðu hafiátt að vera B banka hf. til hagsbóta með því að áhættu hafi verið létt af þeimbanka er ábyrgðirnar voru veittar. Við mat á ásetningiákærðu og því hvort þau hafi skapað A banka hf. verulega fjártjónshættu verðurað taka tillit til þess að frá upphafi hins svonefnda kaupréttarkerfis bankanshafði hann sjálfur fjármagnað kaupréttarfélögin með því að veita þeim lán tilhlutafjárkaupa og standa straum af kostnaði við þau og öðrum kostnaðifélaganna. Ákvörðun hafði verið tekin um það á vettvangi bankans að gefnutilefni að freista þess að afla fjármögnunar fyrir kaupréttarfélögin hjá öðrumfjármálafyrirtækjum. Að því er félögin D Corp. og C Inc. varðar tókst það áþann hátt að B banki hf. lánaði félögunum, en krafðist sjálfskuldarábyrgðar Abanka hf. Þessi breyting á fjármögnun félaganna hafði því þau áhrif að í staðþess að leggja félögunum til fé þurfti bankinn að leggja framsjálfskuldarábyrgð á láni sem annað fjármálafyrirtæki veitti þeim. Ósannað erað ráðstafanir þessar hafi haft áhrif á áhættu A banka hf. frá því sem annarshefði verið, ef bankinn hefði sjálfur veitt félögunum tveimur lán, að öðruleyti en því er laut að frumkvæði að veðköllum og fullnustu kröfunnar. Ákærði Xbar í skýrslu fyrir dómi að þetta hafi verið í 18. og 19. sinn, semkaupréttarfélögum hefði verið veitt lán og í þessu tilviki hafi sú einabreyting orðið á að það hafi ekki verið A banki hf., sem það gerði, heldurannað fjármálafyrirtæki. Hann kvaðst telja að með þessu hafi áhætta bankansverið minnkuð. Af framangreindu verður ekki séð, að ákæruvaldið hafi sýnt framá að ásetningur ákærðu hafi staðið til þess að afla B banka hf. fjárvinnings áþann hátt að A banki hf. biði við það tjón, sbr. 243. gr. almennrahegningarlaga. Þá hafa heldur ekki verið færðar sönnur á að ákærðu hafi, miðaðvið þá skipan sem var á fyrir 4. júlí 2006, vitað eða hlotið að vita að sömueða meiri líkur væru á því að A banki hf. yrði fyrir fjártjóni vegna háttsemiþeirrar sem ákært er fyrir.Svo sem áður ergetið keypti A banki hf. skuldabréf verðtryggt af B banka hf. að sömu fjárhæðog nam samanlagðri lánsfjárhæð síðarnefnda bankans til D Corp. og C Inc. 4.júlí 2006. Með því fjármagnaði A banki hf. í raun lánveitingarnar. Ekki erbyggt á því í ákæru að þessi ráðstöfun sé hluti af ætluðu broti ákærðu.Samkvæmtframangreindu er ekki fullnægt þeim skilyrðum til beitingar 249. gr. almennrahegningarlaga að sannað sé, svo ekki verði vefengt með skynsamlegum rökum, aðákærðu hafi, með því að skuldbinda A banka hf. við sjálfskuldarábyrgðir umrættsinn, af ásetningi valdið bankanum verulegri fjártjónshættu.2Í síðari lið ákærunnar eru ákærðu borin þeim sökum að hafa samþykkt ogundirritað fyrir hönd A banka hf. sjálfskuldarábyrgð á lánssamning 29. júní2007 milli B banka hf. og C Inc. en gjalddagi lánsins hafi verið 30. júní 2008.Ábyrgðin hafi verið veitt án utanaðkomandi trygginga. Veiting ábyrgðarinnarhafi hvorki átt sér þann aðdraganda að gert hafi verið ákvörðunarblað, semsamþykkt hafi verið, né málið borið upp á fundi lánanefndar A banka hf., enhvort tveggja hafi verið skylt. Lánið frá B banka hf. hafi verið bundið þvískilyrði að eldri lán, sem greinir í fyrri lið ákæru, hafi verið gerð upp, semgengið hafi eftir. Lánið hafi verið tryggt með veði í öllum verðmætum, sem áhverjum tíma hafi verið á vörslureikningi nr. [...], en við veitinguábyrgðarinnar hafi verið á reikningnum hlutabréf í A banka hf. að nafnverði223.684.211 krónur.Samkvæmt því sem fram kemur í rökstuðningi fyrir ákæruefnum hafi veitingsjálfskuldarábyrgðarinnar brotið í bága við lánareglur með sama hætti og lýsthefur verið áður, að því viðbættu að hvorki hafi ákvörðunarblöð verið gerð íþetta sinn né um málið fjallað í lánanefnd. Slíkt hafi borið að gera, enda sékveðið á um það í útlánareglum bankans að líta skuli á skuldbreytingu sem nýjalánveitingu. Ákærðu hafi með þessu misnotað þá aðstöðu sem þau höfðu til þessað samþykkja sjálfskuldarábyrgðina þótt verulega hafi skort á að reglum bankansværi fylgt við veitingu hennar. Lán B banka hf. hafi verið til C Inc. ogfjárhæð þess 6.800.000.000 krónur.Í grein 1.8 í útlánareglum A banka hf. frá nóvember 2003 sagði meðalannars: ,,Líta skal á skuldbreytingu sem nýja lánveitingu ... Viðskuldbreytingar á lánum skal ætíð reynt að bæta tryggingarstöðu bankans ef húner ekki fullnægjandi.“Ákærðu bar því að tryggja að farið yrði með undirbúning að og ákvörðun umveitingu sjálfskuldarábyrgðar bankans umrætt sinn eins og um nýja lánveitinguværi að ræða. Þess gættu þau ekki og það þótt ákvörðunin hlyti að vera óvenjulegog meiri háttar. Ekki er heldur unnt að fallast á þau rök ákærðu að umframlengingu á fyrra láni hafi verið að ræða. Með vísan til þess sem áður segirum skyldur ákærðu við ákvörðun sem þessa er einnig sannað að þau hafi afásetningi misnotað aðstöðu sína er þau bundu A banka hf. við sjálfskuldarábyrgðá láni B banka hf. til C Inc. 29. júní 2007 á þann hátt sem í ákæru greinir.Ákærðu eru sökuð umað hafa með framangreindri háttsemi af ásetningi valdið bankanum verulegrifjártjónshættu. Eins og greinir í ákæru naut B banki hf. handveðs í öllumverðmætum á vörslureikningi nr. [...], en á honum voru samkvæmt ákæru í lokjúní 2007 hlutabréf í A banka hf. að nafnverði 223.684.211 krónur. Gengi íkauphöll á hlutum í bankanum á þeim tíma, sem miðað var við í viðskiptunum, var38,1 og var samkvæmt því ætlað verðmæti hlutabréfanna 8.522.368.439 krónur. Varþetta í samræmi við þann áskilnað B banka hf. fyrir því að veita lánið aðverðmæti, sem handveðsett væru til tryggingar því, næmu 1,25 faldri fjárhæðlánsins. Auk þess liggur fyrir í gögnum málsins að C Inc. átti á þessum tíma íreiðufé á reikningi í A banka hf. um 804.000.000 krónur og að auki átti félagiðhluti í bankanum, sem ósannað er að veðsettir hafi verið og námu 14.621.201krónu að nafnverði. Verðmæti þeirra miðað við skráð gengi á markaði á þessumtíma var um 557.000.000 krónur. Félagið átti miðað við þessar forsendur eignir,sem ósannað er að hafi verið veðsettar, að fjárhæð um 1.361.000.000 krónur.Samanlagt verðmæti veðsettra og óveðsettra eigna félagsins miðað viðframangreindar forsendur var því um 1,45 sinnum hærra en lánið sem B banki hf.veitti því. Við mat á því hvortákærðu hafi með þeirri ráðstöfun, sem hér um ræðir, af ásetningi valdið A bankahf. verulegri fjártjónshættu, ber að taka tillit til þess að ákæruvaldið hefurekki sannað að ætluð áhætta bankans miðað við aðdraganda að veitinguábyrgðarinnar og aðstæðna á þessum tíma hafi verið veruleg. Við þær breytingarsem urðu á fjármögnun félaganna tveggja er I banki hf. veitti D Corp. lán aðfjárhæð 5.617.010.078 krónur, án þess að krafist yrði sjálfskuldarábyrgðar Abanka hf., losnaði bankinn því við að bera sjálfskuldarábyrgð á láni þessfélags. Sjálfskuldarábyrgðin tók aðeins til þess láns sem C Inc. var veitt, enþað var að höfuðstól jafn hátt og lánin til beggja félaganna árið áður. Eins ogfram er komið lagði C Inc. fram meiri tryggingar en það hafði gert ári fyrr, enástæða þess að félagið var í stakk búið að gera það virðist hafa verið sú aðhluti af lánsfé I banka hf. til D Corp. var nýttur í þágu fyrrnefnda félagsinstil kaupa á hlutafé í A banka hf. að nafnverði 115.000.000 krónur. Auk þessstóðu framangreindar 804.000.000 krónur af lánsfénu á reikningi þessa félagshjá A banka hf. Eins og áður greinirbar ákærðu að gæta hagsmuna bankans við þessa ráðstöfun og veita ekki ábyrgðnema gegn tryggingum sem væru viðunandi fyrir hann. Á þeim tíma semsjálfskuldarábyrgðin var veitt var gengi hluta í A banka hf. hátt og hafðifarið hækkandi um nokkurra mánaða skeið. Þótt ákærðu hafi báðum verið ljóst að gengiðgat allt eins lækkað er ósannað að þau hafi vitað eða hlotið að vita að sömueða meiri líkur væru á því að A banki hf. yrði fyrir tjóni en ekki vegnaráðstöfunar þeirrar, sem ákært er fyrir í þessum lið. Ákæruvaldið hefur þar meðekki sannað að veiting sjálfskuldarábyrgðarinnar 29. júní 2007 hafi, þegarlitið er til aðstæðna og annarra ráðstafana sem þá voru gerðar og lýst hefurverið, leitt til verulegrar fjártjónshættu fyrir A banka hf. 3 Samkvæmtöllu framansögðu verður staðfest sú niðurstaða héraðsdóms að sýkna ákærðu afkröfum ákæruvaldsins í málinu. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað verðastaðfest. Alluráfrýjunarkostnaður málsins greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaunverjenda ákærðu fyrir Hæstarétti, sem ákveðin verða að meðtöldumvirðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir.Dómsorð Hinnáfrýjaði dómur skal vera óraskaður.Alluráfrýjunarkostnaður málsins greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaunverjenda ákærðu, hæstaréttarlögmannanna Helgu Melkorku Óttarsdóttur og SigurðarG. Guðjónssonar, 3.720.000 krónur til hvors um sig.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 20.október 2014. Árið 2014, mánudaginn 20.október, er á dómþingi Héraðsdóms Reykjavíkur, sem háð er í Dómhúsinu viðLækjartorg af héraðsdómurunum Guðjóni St. Marteinssyni, sem dómsformanni, ogHalldóri Björnssyni og Ásgeiri Brynjari Torfasyni lektor, kveðinn upp dómur ímálinu nr. S-22/2014: Ákæruvaldið gegn X og Y en málið var dómtekið 24.september sl. Málið er höfðað með ákærusérstaks saksóknara, dagsettri 17. janúar 2014, á hendur: ,,X[...], kt. [...], [...], Reykjavík og Y, kt. [...], [...],fyrir umboðssvik, meðþví að hafa í störfum sínum fyrir [A banka] hf., kt. [...], [...], Reykjavík(hér eftir A), ákærði X sem bankastjóri og ákærða Y sem framkvæmdastjórifyrirtækjasviðs, bæði meðlimir í Lánanefnd bankans, misnotað aðstöðu sína ogstefnt fé bankans í verulega hættu, með því að fara út fyrir heimildir tilveitingar ábyrgða, er þau í sameiningu: Samþykktu og undirrituðu fyrir hönd A banka hf., sjálfskuldarábyrgðir bankans á lánssamninga B banka hf. (hér eftir B), dagsetta 4. júlí 2006:við félagið C Inc., skráð á Panama, að fjárhæð 2.500.000.000 króna, en lán B til félagsins var tryggt með veði í hlutabréfum í A að nafnvirði 122.550.000 krónur. Lánið var á gjalddaga 30. júní 2007.við félagið D Corp., skráð á Panama, að fjárhæð 4.300.000.000 króna, en lán B til félagsins var tryggt með veði í hlutabréfum í A að nafnvirði 210.800.000 krónur. Lánið var á gjalddaga 30. júní 2007.Ábyrgðirnarvoru veittar án utanaðkomandi trygginga. Ákærðu afgreiddu ábyrgðirnar á millifunda Lánanefndar A og bókað var um þá afgreiðslu í fundargerð Lánanefndar 5.júlí 2006 og aftur 12. júlí 2006. Ákvörðunarblöð um veitingu ábyrgðanna vorustaðfest af ákærðu Y og E, aðstoðarframkvæmdastjóra fyrirtækjasviðs A 7. júlí2006 og ákærða X 12. júlí 2006, þ.e. eftir veitingu ábyrgðanna. Samþykktu og undirrituðu fyrir hönd A, sjálfskuldarábyrgð A á lánssamning B, dagsettan 29. júní 2007, við félagið C Inc., að fjárhæð 6.800.000.000 króna, en lánið var á gjalddaga 30. júní 2008. Ábyrgðin var veitt án utanaðkomandi trygginga.Ákærðu bundu A við sjálfskuldarábyrgðina án þess að veiting hennar væri lögð fyrir Lánanefnd A og án þess að fyllt væri út og staðfest ákvörðunarblað um veitingu ábyrgðarinnar. Greint lán frá B var bundið því skilyrði að andvirði þess yrði varið til uppgreiðslu á lánum, sem vísað er til í lið 1. Lán B til C Inc. var tryggt með veði í öllum verðmætum á vörslureikningi nr. [...], á hverjum tíma, en við veitingu ábyrgðarinnar voru á vörslureikningnum hlutabréf í A að nafnverði 223.684.211 krónur.Veitingsjálfskuldarábyrgðanna skv. 1. og 2. lið braut í bága við lánareglur A frá árinu2003 og almennar útlána- og áhættureglur bankaráðs A frá árinu 2005. Sjálfskuldarábyrgðirnarvoru veittar vegna lánveitinga B til kaupa félaganna C Inc. og D Corp. áhlutabréfum í A. Greind félög höfðu gert valréttarsamninga við A í tengslum viðveitingu kauprétta til starfsmanna A. Samkvæmt valréttarsamningunum vorufélögin skuldbundin til að selja A bréfin til baka á ákveðnu tímabili áfyrirfram ákveðnu gengi. B sendiinnheimtuviðvörun til C Inc., dags. 10. ágúst 2009 og gekk í framhaldinu, 7.október 2009, að innstæðu á handveðsettum vörslureikningi, samtals 862.922krónur, en fékk að öðru leyti ekkert greitt upp í kröfur sínar á hendurfélaginu. Þá lýsti B kröfu í bú A, 30. október 2009, að fjárhæð samtals10.026.184.261 króna á grundvelli sjálfskuldarábyrgðar A á framangreindumlánveitingum. Slitastjórn A hafnaði kröfunni á grundvelli vanreifunar og erkrafan í ágreiningsferli.Brot ákærðu varða við249. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.Þess er krafist aðákærðu verði dæmd til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar.“ Verjandi ákærða X krefstaðallega sýknu en til vara vægustu refsingar sem lög leyfa og að refsivist, efdæmd verður, verði skilorðsbundin. Þess er krafist að sakarkostnaður greiðistúr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun að mati dómsins fyrir vinnu undirrannsókn málsins og dómsmeðferð. Verjandi ákærðu Y krefstaðallega sýknu en til vara vægustu refsingar sem lög leyfa og að refsivist, efdæmd verður, verið skilorðsbundin. Þess er krafist að sakarkostnaður verði greiddurúr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun að mati dómsins. Upphafmáls þessa má rekja til kæru Fjármálaeftirlitsins til sérstaks saksóknara,dagsettrar 2. desember 2010. Kæran er sögð vegna „meintrar markaðsmisnotkunarmeð hlutabréf í [A] hf.“ eins og segir í inngangi kærunnar. Í kærunni segir aðFjármálaeftirlitið „kærir hér með [A] hf. og eftirfarandi fyrrverandistarfsmenn [A]: F [...]; G [...] og eftir atvikum aðra aðila...“. Í kærunni ertafla þar sem aðrir aðilar sem tengjast málinu er taldir upp. Nöfn níueinstaklinga eru á listanum, þar á meðal nafn ákærða X. Nafn ákærðu Y er ekki álistanum. Kæra Fjármálaeftirlitsins er mjög umfangsmikil og lýtur einkum aðmarkaðsmisnotkun eins og fram kemur í upphafi en einnig er vikið að nokkrumöðrum hugsanlegum brotum. Þá segir í kærunni: ,,Þá telur Fjármálaeftirlitið vertað kanna hvort framangreindar lánveitingar og sjálfskuldarábyrgðir geti falliðundir 249. gr. hgl um umboðssvik.“ Íniðurlagi kærunnar segir: ,,Fjármálaeftirlitið telur atvik málsins benda tilþess að um kerfisbundna og ítrekaða markaðsmisnotkun hafi verið að ræða og aðkæra beri málið til embættis sérstaks saksóknara, sbr. 2. mgr. 148. gr. vvl. og1. gr. laga nr. 135/2008.“ Eftirþetta fór fram umgangsmikil rannsókn hjá embætti sérstaks saksóknara. Teknarvoru skýrslur af fjölda manns, þar á meðal ákærðu. Viðskýrslutökur báðum ákærðuhjá lögreglu hafa bæði neitað sök frá upphafi. Er framburður þeirra hjálögreglu efnislega á sama veg og framburður þeirra fyrir dómi. Þarsem rannsóknin beindist að langmestu leyti að öðru sakarefni en því sem í ákærugreinir þykir, eins og á stendur, ekki þörf á því að rekja gang hennar frekaren vísað verður til hennar ef ástæða þykir. Nú verður rakinn framburður ákærðuog vitnisburður fyrir dómi. Ákærði X neitar sök. Hann varannar bankastjóra A á þeim tíma sem í ákæru greinir og kvaðst hann hafa unniðsamkvæmt ákveðnu skipulagi er sneri að kaupréttarkerfi starfsmanna bankans semhafi verið komið á á árinu 2000 er bankinn var ríkisbanki og þá samþykkt afbankaráði. Hann kvað aðalhöfund þess kerfis hafa verið H sem síðar varðyfirmaður [...]. Ákærði skýrði hvernig kaupréttarkerfi bankans virkaði. Hannkvað bankann hafa metið það svo er hann veitti starfsmönnum kauprétt aðnauðsynlegt væri fyrir bankann að tryggja sig og að hafa aðgang að hlutabréfumí bankanum til að geta afhent starfsmönnum. Tryggingin hafi verið fólgin í þvíað hafa aðgang að hlutabréfum í bankanum á föstu verði svo að ekki þyrfti aðtaka áhættuna af hækkun hlutabréfanna og einnig svo að ekki þyrfti að gefa útný hlutabréf sem of litlir peningar fengjust fyrir yrðu þau afhent starfsmönnumí samræmi við kaupréttarfyrirkomulagið. Hann kvað tvær leiðir færar til aðtryggja bankann fyrir þessu. Önnur hafi veri sú að bankinn keypti hlutabréf ogætti sjálfur. Hin leiðin hafi verið sú að kaupa sambærilega kauprétti af þriðjaaðila. Ákærði skýrði hvernig staðið var að þessu í bankanum frá árinu 2000 enfrá þeim tíma fjármagnaði A félög sem keyptu hlutabréf í bankanum en jafnframtvar gerður samningur við viðkomandi félag þar sem kveðið var á um afhendingu hlutabréfannaá þeim tíma sem bankinn þurfti á að halda til að efna kaupréttarsamningabankans við starfsmenn. Fyrir þetta greiddi bankinn gjald sem endurspeglaðiallan kostnað félaganna við að fjármagna sig og annan rekstur. Ákærði kvaðfélögin sem um ræðir hafa fjármagnað sig hjá A frá árinu 2000 erkaupréttarfyrirkomulaginu var komið á á árinu 2000. Hann kvað þann háttinn hafastaðið allt til áramóta 2005/2006 er upp kom umræða um að rétt væri aðfjármagna þetta utan bankans. Ákærði kvaðst þá hafa kannað þetta meðal annarshjá B banka. Niðurstaða þess varð sú að B banki var reiðubúinn að fjármagnafélögin sem í ákæru greinir gegn ábyrgð A. Ákærði kvað niðurstöðuna hafa veriðþá að engin breyting varð á áhættu A vegna þessa. Ákærði lýsti því og vísaðitil gagna málsins um að áður en kom til ábyrgðaveitinganna, sem í ákærugreinir, hefði A veitt 17 lán, sambærileg þeim sem B banki veitti og lýst er íákærunni. Í þeim tilvikum öllum hefði A tekið alla áhættuna eins og ákærði bar.Hann kvað því undarlegt að sæta ákæru fyrir það eitt að reyna að komafjármögnun vegna þessa út úr bankanum, sem hann gerði. Hann skýrði ávinningbankans af framvirkum varnarsamningum miðað við tiltekið gengi hlutabréfa í A,annars vegar miðað við 30. júní 2006 og hins vegar miðað við 30. júní 2007.Kvað hann ávinninginn verulegan og lýsti því og skýrði með útreikningum sínum.Hann kvað í þessu ljósi ótrúlegt að sitja nú undir ákæru vegna þessa þráttfyrir að hafa skýrt þetta hjá lögreglu. Varðandimillifundarsamþykktir vísaði ákærði til samantektar sem liggur fyrir. Þar kemurfram að á árinu 2006 hafi lánanefnd A afgreitt 1279 lánasamþykktir. Málinskiptist þannig að 648 lán voru afgreidd á fundi lánanefndar en 631 mál á millifunda. Í ákæru sé gefið í skyn að afgreiðsla málsins milli funda hafi ekkiverið samkvæmt reglum bankans. Ákærði hafnaði því og benti á að þær 17afgreiðslur lána til félaga vegna kaupréttar sem vísað var til að ofan hafiallar verið millifundasamþykktir og því sé að hans mati einkennilegt aðsambærileg afgreiðsla nú hafi verið andstæð reglum bankans eins byggt sé á íákæru. Ákærðilýsti því að fyrir endurfjármögnun lána C og D um mánaðamótin júní/júlí 2007hafi áhætta A gagnvart þessum tveimur félögum verið þannig að bankinn var íábyrgð að fjárhæð 6,8 milljarðar króna gagnvart B vegna félaganna. Auk þesshafi bankinn verið með fjármögnum upp á rúma 4,5 milljarða króna gagnvart sömufélögum. Á þessum tíma hafi verið reynt að endurfjármagna félögin til að minnkaáhættu A. Tekist hafi að fjármagna D í I og C hafi tekið yfir skuldbindingar Dinnan B. Ákærði kvað áhættu A fyrir endurfjármögnunina hafa verið rúma 11,3milljarða króna en eftir hana hafi hámarks áhætta bankans verið 6,8 milljarðarkróna en gæti í raun verið tæpir 6 milljarðar króna vegna rúmlega 800 milljónakróna sem voru á reikningi C í A. Heildaráhætta bankans hafi þannig lækkað ummeira en 5 milljarða króna að sögn ákærða. Hann kvað samningana við félögin semum ræðir hafa verið unna þannig að félögin hafi ekki getað hagnast og skýrðihann þetta nánar. Nefndi ákærði í þessu sambandi ákvæði samninganna um það aðákveði starfsmenn að sækjast ekki eftir því að kaupa hlutabréf í bankanum þákveði samningarnir á um það að bankinn eigi að fá nettó ávinningi afhlutabréfunum ef einhver er. Þá kveði samningarnir einnig á um það að bankinneigi ekki að greiða neitt ef tap myndast. Ákærði var annars bankastjóra A áárinu 2006 til 2008 og formaður lánanefndar. Hann lýsti rétti sínum tilbónusgreiðslna og þá kvaðst hann hafa átt kauprétti sem hann innleysti aldrei. Ákærðikvað kaupréttarsamninga hafa verið gerða árlega. Á þeim tíma sem í ákærugreinir höfðu bæði innri og ytri endurskoðendur bankans fært í tal aðheppilegra væri, en ekki nauðsynlegt, að fjármögnun vegna þessa ætti sér staðutan bankans. Ákærði kvað þetta ástæðu þess að hann leitaði til B banka eins ograkið var að framan. Úr varð að A tókst á hendur ábyrgðirnar sem í ákærugreinir. Í kjölfarið hafi farið af stað vinna innan bankans til að koma þessufyrirkomulagi á. Aðrir starfsmenn bankans hafi unnið málið og ákærði ekki komiðað því fyrr en með undirritun um samþykki 12. júlí 2006 á fundi lánanefndarbankans. Ákærði endurtók það sem rakið er að framan um tilganginn með þessufyrirkomulagi en hann var sá að minnka áhættu bankans af kaupréttarsamningumvið starfsmenn. Borinvoru undir ákærða ákvörðunarblöð, dagsett 4. júlí 2006, vegna ábyrgðanna sem í1. lið ákæru greinir. Ákærði staðfesti undirritun sína á bæði blöðin þótt hannværi ekki viss um að undirritunin hefði átt sér stað 12. júlí 2006 eins ogskjölin bera með sér, og skýrði hann hvers vegna hann teldi þetta. Hann kvaðundirritun sína á ákvörðunarblaðið hafa verið staðfestingu þess sem meðákærða Yog E höfðu ákveðið 7. júlí 2006. Undirritun sín 12. sama mánaðar hafi líklegaátt sér stað á lánanefndarfundi og skýrði hann það. Hann kvað þann hátt hafaverið algengan að hafi vitað af tiltekinni ákvörðun eins og þeirri sem hér umræðir og hann hafi síðan staðfest hana með áritun sinni síðar, allt eins ogreglur bankans kveði á um. Hann kvað ekki hafa verið áskilnað um það í reglumbankans að uppáskriftir þyrftu allar að eiga sér stað sama dag. Ákærði tók framað hann telji líklegast að ákvörðunarblöð hafi verið til staðar er málfélaganna sem um ræðir voru til afgreiðslu á lánanefndarfundi 5. júlí 2006 þóttlögreglan hafi ekki fundið blöðin og benti á ýmislegt sem hefði komið fram semlögreglan hefði ekki fundið undir rannsókn málsins. Hann taldi þannig aðákvörðunarblöðin hefðu verið til en þau kynnu að hafa farist fyrir er nýákvörðunarblöð voru útbúin, enda fremur sjaldgæft að sama mál komi tvisvarsinnum til afgreiðslu á lánanefndarfundi. Ástæða þess að þetta mál var tvisvartekið fyrir hjá lánanefnd var sú að framlengingarheimildin vegna beggjaábyrgðanna var tekin fyrir og samþykkt á lánanefndarfundi 12. júlí 2006 en hanaskorti á fundinum 5. sama mánaðar. Því hafi þetta í raun verið sama málið semtekið var tvisvar sinnum fyrir á fundi lánanefndarinnar. Hann kvaðst hafa munaðeftir framlengingarheimildinni á lánasamningnum samkvæmt ákærulið 1 ogaðspurður hvort ábyrgðarveitingin samkvæmt lið 2 væri ný eða ekki kvaðst ákærðihafa rætt um 3% af hlutabréfum í bankanum er hann ræddi við J bankastjóra Bbanka um fjármögnunina. Ákærði kvaðst hafa vitað að 3% hlutabréfa í bankanumværi af stærðargráðunni 6 til 7 milljarðar króna. Hvort félögin sem um ræðirvoru eitt eða tvö kvað hann ekki skipta máli. Ákærðiskýrði gerð og tilgang ákvörðunarblaða. Hann kvað lánanefndarfund geta veittlán eða samþykkt ábyrgð án þess að mál hefði farið í eitthvert ákveðið ferliinnan bankans og án þess að ákvörðunarblað lægi fyrir og skýrði hann þetta meðvísan í lánareglur bankans. Samkvæmtfundargerð lánanefndar bankans voru ábyrgðirnar teknar fyrir á fundumlánanefndar 5. og 12. júlí 2006. Ákærði kvað fyrirtökuna 12. júlí hafa veriðtil að bæta við framlengingarheimild vegna beggja ábyrgðanna til 30. júní 2008.Hann skýrði að hann hefði vitað allt um félögin tvö er hann ritaði undirábyrgðir A á lánunum. Hið sama ætti við um meðákærðu Y og E. Bæði hafi vitaðnákvæmlega hvert eðli félaganna var. Spurðurum form millifundasamþykkta kvað ákærði allar lánasamþykktir einhvers konarskjöl sem tveir þar til bærir starfsmenn bankans skrifi upp á. Hann kvaðbankastjórana samþykkja reglurnar og þeir þyrftu ekki að bera þær undir bankaráðið.Hann kvað skýringuna meðal annars þá að það hafi verið skilyrðiFjármálaeftirlitsins er [...] K og L kæmu ekki að lánamálum. Þess vegna varekki í bankanum lánanefnd stjórnar eins og í öðrum bönkum. Bankastjórar A hafihaft þetta allt á sinnu könnu. Þannig vísaði ákærði því á bug að hann hefði meðsamþykki ábyrgðarveitinganna brotið reglur bankans sem vísað er til í ákærunni.Þá vísaði ákærði til þess að mikill fjöldi mála hafi verið afgreiddur á millifunda lánanefndar, bæði stór og smá. Nærri helmingur lánamála á árinu 2006 hafiverið afgreiddur með samþykktum milli funda og svipað hlutfall á árinu 2007.Millifundasamþykktir hafi allar verið samþykktar á fundum lánanefndar. Aldreihafi verið gerð athugasemd við þetta fyrirkomulag og ekki sé til ein einastamillifundasamþykkt sem ekki hafi verið staðfest með þessum hætti. Hann kvaðákæruvaldið túlka reglur um millifundasamþykktir á annan hátt en allir aðrirjafnt ákærðu og þeir aðilar sem höfðu með höndum eftirlit innan bankans með þvíað reglunum yrði fylgt. Ákærði kvað þannig engar takmarkanir að finna ílánareglum varðandi heimildir ákærðu til ákvarðana eins og hér um ræðir, endakomi undirritun á fundargerð lánanefndar frá öðrum bankastjóra og öðrumstarfsmanni bankans eins og reglurnar kveði á um.Aðspurðurhvort ekki þyrfti að horfa til hagsmuna bankans kvað ákærði það augljóst og aðþað hafi verið gert og er vísað til þess sem ákærði bar áður um þetta og rakiðvar að framan sem og um hagnað bankans af vörnum sem ákærði kom á og lýst var.Ákærði kvaðst því aldrei haft annað að leiðarljósi í þessari vinnu sinni enhagsmuni bankans. Ákærði staðfesti undirritun samninganna en kvaðst ekki vissum það hvort hann hefði undirritað samningana 4. júlí 2006. Eins líklegt væriað hann hefði undirritað þá á fundi lánanefndar 5. júlí eða sama dag og lániðvar greitt út. Spurðurum ástæðu þess hvers vegna ekki var farið fram á tryggingar vegnasjálfsskuldarábyrgðanna kvað ákærði þær liggja óbeint inni í félögunum þannigað ef reyndi á sjálfsskuldarábyrgð bankans þá fengi bankinn tryggingarnar, þaðer hlutabréfin í A frá B banka. Spurður um mat bankans á þessum undirliggjanditryggingum, sem voru hlutabréfin í A, með hliðsjón af reglum bankans umheimildir til að meta hlutabréf sem tryggingar kvað ákærði reglurnar ekki eigavið þar sem það væri hlutverk lánanefndar að taka ákvarðanir eins og hún gerðií tilvikum þegar hlutfall hlutabréfa sem trygginga væri hærra en kveðið væri áum í reglum bankans, sem ættu við um aðra en lánanefndina, Hafi bankastjórarnirtveir sett þessar reglur sem viðmið fyrir aðra starfsmenn sem höfðuútlánaheimildir. Hann lýsti sjónarmiðum sem höfð voru til hliðsjónar við lánbankans til eignarhaldsfélaga þar sem einu tryggingarnar voru hlutabréf oglýsti mun á þeim tilvikum og ábyrgðarveitingunni sem í þessu máli greinir,meðal annars með hliðsjón af greiðsluflæði til félaganna frá A vegnasamninganna sem lýst er í ákæru. 2 Ákærði staðfesti undirritun sínaá lánasamninginn sem hér um ræðir. Hann taldi hins vegar engar líkur á því að hannhefði undirritað samninginn 29. júní 2007 eins og samningurinn ber með sér.Hann skýrði hvers vegna hann var viss um þetta og taldi líklegt að hann hefðiundirritað samninginn 2. júlí 2007. Ákærðikvað þennan samning hafa verið ákveðna tegund framlengingar eða skuldbreytingarsökum þess að 6,8 milljarðar króna sem um ræðir voru aldrei greiddar út. Ákærðikvað fyrirgreiðslu A gagnvart þessum tveimur félögum hafa numið rúmlega 11,3milljörðum króna á þessum tíma. Þá hafi D fengið rúmlega 5,7 milljarða króna aðláni hjá I banka sem notaðir voru til þess að greiða rúmlega 1 milljarðs krónaskuld félagsins við A og 4,8 milljarðar króna voru greiddir C sem yfirtók þálánið sem í ákærulið 1. greinir. Ákærði kvað áhættu A vegna þessara tveggjafélaga hafa minnkað um rúmlega 5,3 milljarða króna með þessari ráðstöfun ogskýrði hann þetta meðal annars með útreikningum sem hann lagði fram. Ákærðikvaðst ekki vita hvort gerð voru ný ákvörðunarblöð vegnasjálfskuldarábyrgðarinnar sem í þessum lið greinir. Hann kvaðst hafa gefið sérþað að starfsmenn á fyrirtækjasviði bankans hefðu metið það svo að ekki þyrftiákvörðunarblöð er svona stæði á enda væri í raun um sama málið að ræða ogsamkvæmt ákærulið 1. Hann kvaðst ekki hafa komið að þeirri ákvörðun og taldilíklegt að einhver lögfræðinga bankans hefði komið að þeirri ákvörðun. Þákvaðst hann ekki geta borið um það hvernig ábyrgðarveitingarnar voru skráðarhjá bankanum. Hann hafi ekki haft með það að gera. Hann kvaðst hafa samþykktsjálfskuldarábyrgðina með það í huga að verið væri að endurfjármagna það sem umræðir í ákærulið 1 auk þess sem verið hafi verið að losa bankann undan ábyrgðeins og rakið var að ofan um lækkun áhættu bankans um rúma 5,3 milljarða króna.Spurður um það hvort sjálfskuldarábyrgðin sem hér um ræðir væri ný ábyrgð kvaðákærði um framlengingu að ræða og er vísað til þess sem rakið var að ofan umþetta. Hann kvað þetta aldrei hafa verið rætt en hann kvaðst hafa samþykktábyrgðina þar sem hafi verið hagsmunir bankans. ÁkærðiX var spurður um ábyrgðarveitinguna samkvæmt þessum ákærulið með hliðsjón afgrein 1.8 í útlánareglum bankans þar sem segir að líta skuli á skuldbreytingusem nýja lánveitingu. Hann kvaðst hafa litið þannig á að tvær ábyrgðaveitingarhefi verið sameinaðar í eina. Hann kvað það ekki hafa verið sitt hlutverk aðtaka ákvarðanir um það hvort ákvörðunarblöð þyrfti eða ekki. Lögfræðingarbankans hafi annast það. Ákærðikvað ábyrðaveitinguna sem um ræðir alls ekki meiriháttar ávörðun eins og lýster í 7. mgr. greinar 4.8.2.1 í útlánareglunum enda hafi áhætta bankans minnkaðeins og fram hefur komið. ÁkærðaY neitar sök. Hún kvaðst hafa verið framkvæmdastjóri fyrirtækjasviðs A á árunum2003 til 2008 og heyrði hún beint undir bankastjórana M og meðákærða X. Húnlýsti starfsemi fyrirtækjasviðs sem var eitt af stærri sviðum bankans og kvaðtugi lánamála hafa verið afgreidd þar daglega. Hún kvað alla sem tóku þátt íákvörðunum um lánveitingar innan bankans, sama hvort um væri að ræða útibúbankans eða fagsvið eins og fyrirtækjasvið, hafa starfað eftir sérstökumlánareglum. Annað hafi hins vegar átt við um bankastjórana að hennar sögn. Þeirhöfðu, eins og reglurnar beri með sér, heimild til að víkja frá þeim.Bankastjórarnir hafi tekið ákvarðanir um útlán eftir heimildum sem bankaráðiðveitti þeim. Hún kvað lánamál sem voru umfram útlánaheimildir fyrirtækjasviðhafa verið borin upp í lánanefnd til ákvarðanatöku. Þar hafi bankastjórarnirtekið ákvarðanir saman eða ef annar var fjarverandi hafi staðgengillbankastjóra og ákærða komið í stað viðkomandi. Hún lýsti heimild til afgreiðslumála milli funda og að það hafi verið gert með því að hafa samráð við annanbankastjóranna. Gert var ráð fyrir því að formaður lánanefndarinnar, meðákærðiX, samþykkti millifundaákvörðun á formlegum fundi lánanefndar. Aðrir staðfestufundargerð þar sem millifundasamþykktir voru teknar fyrir í lánanefnd undirsérstökum dagskrárlið. Þessi háttur hafi verið hafður á við samþykkiábyrgðaveitinganna til B banka sem í ákæru greinir. Hún kvaðmillifundasamþykktir þannig hafa verið teknar fyrir á vikulegum fundumlánanefndar allan starfstíma hennar í bankanum, allt í samræmi við lánareglurbankans. Hún kvaðst ekki hafa vitað af neinum athugasemdum við þetta vinnulag,hvorki frá eftirlitsaðilum innan bankans né utan hans, en mikill málafjöldihafi verið afgreiddur á sama hátt. Húnkvað veðtöku og veðhlutföll sem vísað er til í lánareglum hafa átt við umalmenna lánveitendur innan bankans en lánanefnd hafði heimild til að víkja fráþeim viðmiðunum og voru fjölmörg dæmi þess. Er ábyrgðirnar vegna félagana C ogD voru veittar voru félögin nýstofnuð. Tilgangur félaganna var sá að halda utanum hlutabréf í A sem ætluð voru til að efna kauprétt sem samið hafði verið umvið starfsmenn bankans. Hún kvað mikilvægt að bankinn gæti varið sig gegnbreytingum á gengi hlutabréfanna á samningstímanum og dregið úr fjárhagslegriáhættu bankans. Hún lýsti því að fyrirkomulag varðandi lánveitingar tilfélaganna vegna kaupréttar starfsmanna hafi verið til staðar í bankanum er húnhóf þar störf. Hún kvaðst telja að lánveitingarnar og einnigsjálfskuldarábyrgðirnar sem hér um ræðir hefði verið beint og eðlilegt framhaldaf ákvörðun bankaráðs og bankastjórnar um að veita starfsmönnum kauprétt áhlutabréfum á fyrirfram umsömdu gengi. Hún kvað sjálfsskuldarábyrgðina vera meðundirliggjandi tryggingu sem bankinn hefði haft aðgang að ef reyndi á ábyrgðbankans og einnig stóðu væntingar til þess að ábyrgðinni yrði unnt að afléttasíðar. Umframlengingu ábyrgðanna, sbr. ákærulið 2, taldi hún að litið hefði verið þannigá að framlengingarheimildin á upphaflegu samþykktinni 12. júlí 2006 tæki yfirhana. Auk þess vísaði ákærða til breytingar á tilkynningu og staðfestinguutanfundasamþykkta lánanefndar, dags. 20. desember 2004, þar sem segir að ekkiþyrfti að gera grein fyrir framlengingu að tilteknum skilmálum uppfylltum. Ákærðakvað aldrei hafa hvarflað að sér að með veitingu ábyrgðanna væri hún að brjótagagn hagsmunum bankans, þvert á móti taldi hún sig hafa verið að tryggjahagsmuni bankans eins og best var á kosið. Ákærðakvaðst hafa setið í lánanefnd á þessum tíma en ekki átt formlegt sæti ínefndinni. Hún lýsti launakjörum sínum hjá bankanum, meðal annars fjórumkaupréttarsamningum sem hún nýtti sér ekki. Húnstaðfesti undirritun á ákvörðunarblöðum vegna ábyrgðanna sem hér um ræðir. Húnkvað ákvörðunarblöðin hafa verið hluta af vinnulagi í bankanum. Þau voru oftgerð áður en lán voru veitt en það hafi ekki verið algilt. Hún kveðst ekki hafaútbúið ákvörðunarblöðin sem hér um ræðir þótt upphafstafir hennar gefi það tilkynna. Hún taldi líklegt að hún hefði beðið annan starfsmann að útbúa blöðin entók hins vegar fram að hún myndi það ekki. Hún kvaðst hafa þekkt félögin sem umræðir og vitað um tilgang þeirra en hún hafi rætt við meðákærða X um samþykkiábyrgðanna. Fram kom hjá ákærðu að hún mundi ekki hver bar erindið upp við hanaen hún kvaðst fyrst hafa verið spurð um þetta á árinu 2013. Allur gangur væri áþví hvernig beiðnir bærust bankanum um lán eða ábyrgðir. Hún kvað afgreiðslumála félaganna sem hér um ræðir hafa fengið sambærilega meðferð og önnur málinnan bankans. Á ákvörðunarblöðum sem hér um ræðir eru félögin sem í ákærugreinir sögð í áhættuflokki 3. Ákærða kvað 12 áhættuflokka hafa verið í kerfinu.Flokkur 1 hafi verið bestur og skýrði hún áhættuflokkunarkerfi bankans sem varí mótun en margar breytur hafi skipt máli við flokkunina. Hún lýsti vinnu innanbankans á grundvelli ákvörðunarblaða. Hún skýrði tilgang millifundasamþykkta,hvernig að þeim var staðið innan bankans og hvernig þær voru bornar upp eftirá, á fundum lánanefndar, allt eins og reglur bankans kveða á um. Hún kvaðsamþykki milli funda oft gerð á ákvörðunarblöðum en það hafi ekki veriðeinhlítt. Ákvörðun gat verið greinargerð starfsmanna og áritun á skýrslu umviðkomandi erindi og skýrði hún það. Hún kvað reglur bankans ekki áskilja aðmillifundasamþykktir væru gerðar á því formi sem um ræðir í máli þessu, það ermeð ákvörðunarblöðum, en lokaákvörðunin væri alltaf skrifleg. Hún kvað meðákærðaX hafa undirritað ábyrgðirnar á fundum lánanefndar í samræmi við reglurbankans. Hún kvað ákærðu hafa haft heimild til að samþykkjaábyrgðarveitingarnar eins og gert var. Hún kvað lánanefndarfund hafa getaðveitt lán eða samþykkt ábyrgð án þess að ákvörðunarblað lægi fyrir. Undirritunfundargerðar lánanefndar þýði að fyrir liggi gilt samþykki fyrir ábyrgðinni semum ræðir, allt eins og reglur bankans kveði á um. Ákærðastaðfesti undirritun sína á báða lánasamningana sem í þessum ákærulið greinir. Samningarnirbera með sér að undirritun hafi átt sér stað 4. júní 2006. Hún kvaðst viss umþað að ákærðu hefðu undirritað báða samningana á fundi lánanefndar 5. júlí 2006og skýrði hún það. 2Ákærðastaðfesti undirritun á lánasamninginn sem í þessum ákærulið greinir. Hún kvaðstekki vita hvers vegna ekki voru gerð ný ákvörðunarblöð vegna þessararábyrgðarveitingar en hún gat sér þess til að þeir sem sýsluðu með þetta málinnan bankans hefðu talið að framlengingarheimildin í fyrri samþykktinni ílánanefnd 12. júlí 2006 hefði tekið yfir þessa ábyrgð auk þess sem horft hefðiverið til skjals, dagsett 20. desember 2004, undirritað af bankastjórumbankans, um breytingar á tilkynningum og staðfestingu utanfundarsamþykkta ogtalið að ekki þyrfti að útbúa ný gögn vegna ábyrgðarinnar sem um ræðir í þessumákærulið. Húnkvaðst ekki geta skýrt hvernig ábyrgðaveitingin var skráð í gögnum bankans semtvær ábyrgðir. Hún telji það mistök sem hún geti ekki skýrt. Húnkvað ekki hafa orðið breytingu á ábyrgð bankans við ábyrgðarveitinguna sem íþessum ákærulið greinir. Fyrirliggur að málin voru tekin fyrir á fundi lánanefndar 5. og 12. júlí 2006. Húnkvaðst telja að málin hafi verið tekin fyrir tvisvar sinnum vegna þess að áfyrri fundinum hafi vantað framlengingarheimildina sem var síðan leiðrétt ogsamþykkt á síðari fundi lánanefndarinnar 12. júlí 2006. VitniðE var aðstoðarframkvæmdarstjóri fyrirtækjasviðs A á árunum 2006 til 2008. Hannlýsti starfi sínu, meðal annars samskiptum við lántaka og að hann legði málfyrir lánanefnd, þá hafi hann setið í lánanefnd þar sem hlutverk hans var aðtaka lánaákvarðanir og undirrita ákvörðunarblöð. Hann staðfesti undirritunasína á ákvörðunarblöð vegna ábyrgðaveitinganna sem í 1. lið ákæru greinir enauk sín hafi ákærðu bæði undirritað blöðin. Hann mundi ekki hver leitaði eftirundirritun hans en kvað þetta hafa verið sitt hlutverk í bankanum og hann hafilíklega undirritað um 10 sambærileg skjöl daglega. Hann kvað ritara lánanefndarhafa greint sér frá því að undirritunin hefði átt sér stað milli fundalánanefndar en slíkar ákvarðanir hafi verið skriflegar og hann taldi þau ákærðuY hafa undirritað skjölin saman. Hann kvað millifundasamþykktir hafa veriðalgengar. Hann kvað engum manni hjá bankanum hafa dottið það í hug að ábyrgðirnarsem um ræðir í ákæru hafi verið veittar andstætt reglum bankans. Hann vissiekki hvers vegna ákvörðunarblöðin voru undirrituð eftir lánanefndarfundinn 5.júlí 2006 eins og lýst er í ákærunni. Hann vissi hvert hlutverk félaganna varog lýsti því. Hann kvaðst ekki hafa útbúið skjölin en kvað ritara lánanefndarhafa greint sér frá því að N hefði sent lánanefndinni skjölin og kvaðst vitniðþví hafa talið að hann hefði útbúið þau. E vissi ekki hvers vegna mál félagannasem um ræðir voru tekin fyrir á tveimur lánanefndarfundum eins og fram hefurkomið. Spurðurum sakarefnið í 2. lið ákæru kvað E fundargerðir lánanefndar 12. júlí 2006, þarsem samþykkt var ábyrgð allt að 30. júní 2008, dekka ábyrgðina hvað snertiáhættu og skuldbinda bankann í 2 ár eins og samþykktin bæri með sé. Hann lýstiþví að hvað varðar skjalafrágang hafi málið ekki verið „dekkað“. Fylgja hefðiþurft til ábyrgðardeildar bankans minnisblað eða álíka um það að sameina ættiábyrgðina í eina eins og gert var. VitniðO var forstöðumaður útlánaeftirlits fyrirtækjalána hjá A á árunum 2006 og 2007.Tölvupóstur vitnisins frá 7. febrúar 2007 sem fjallar um tryggingar og fleira,meðal annars tryggingagat miðað við lánareglur, eins og segir í póstinum, varborin undir hann. Hann kvaðst ekki geta tjáð sig um þetta svona löngu síðar.Hann myndi þetta ekki og hefði ekki haft tækifæri til að kynna sér gögnin ímörg ár en pósturinn var sendur í febrúar árið 2007. Hann kvaðst ekki þekkjaannað til félaganna sem um ræðir en að þau hefðu haldið utan um kaupréttstarfsmanna bankans. Hann kvaðst ekki hafa fylgst með störfum lánanefndar. Hinsvegar hafi hlutverk hans verið að fylgjast með málum eftir á og lýsti hannnauðsyn réttrar skráningar svo að réttar upplýsingar kæmu fram viðtölvukeyrslur.VitniðF hóf störf hjá A árið 1985 og síðar hjá A hf. og starfaði þar til síðari hlutaárs 2008. Á þeim tíma sem í ákæru greinir var F rekstrarstjóri og hafði með aðgera eignamál, öryggismál, greiðslubókhald, áætlanagerð og reikningsskil. Hannlýsti því að á árunum 1999 hafi verið byrjað að huga að kaupréttarkerfi fyrirbankann og var því komið á árið 2000 en bankinn naut aðstoðar bandarísks bankaJP Morgan við að koma kerfinu á. Alþjóðasvið bankans hafi leitt þessa vinnuundir stjórn H. Fyrstu kaupréttarfélögin sem stofnuð voru til að verjakauprétti voru stofnuð haustið 2000 og lýsti hann því. Markmið skipulagsins semum ræðir var að bankinn ætti alltaf rétt á því að kaupa hlutabréf í bankanum áumsömdu kaupréttargengi til að forða bankanum frá gengisáhættu sem leiddi af kaupréttarsamningum.Aðspurður kvað hann bankann hafa haft gríðarlegan hag af þessu fyrirkomulagi.Ef kaupréttarsamningarnir voru óvarðir þurfti að gjaldfæra kostnað sem af þeimleiddi í reikningum bankans. Með samningunum um kaupréttinn hafi bankinn átt réttá því að kaupa hlutabréfin á föstu gengi og greiddi ákveðna fasta þóknun fyrirsem kom fram í ársreikningi bankans. Í upphafi fjármagnaði A kaupréttarfélögin.Ábyrgðirnar sem bankinn veitti félögunum C og D fólu í sér minni áhættu fyrirbankann en ef bankinn hefði lánað beint, eins og gert var framan af, og skýrðihann þetta og greindi frá því að á árinu 2006 hafi verið reiknað út aðuppsafnaður ávinningur bankans af þessu fyrirkomulagi hafi verið um 10milljarðar króna. VitniðP var lögfræðingur í einkabankaþjónustu hjá A á árinu 2006 og 2007 og skýrðistörf sín í bankanum. Hann kannaðist við félögin sem hér um ræðir og staðfestiundirritun sína á báða samningana fyrir hönd félaganna en hann hafði fengiðumboð frá stjórnum félaganna til undirritunar. Hann kvað A hafa verið að efnalaunaskuldbindingar gagnvart starfsmönnum sínum og að bankinn hefði gerttryggingarráðstafanir til að geta efnt samningana gangvart starfsmönnunumsíðar. Þótt hann hafi verið í einhverjum samskiptum við starfsmenn B vegna þessaþá mundi hann það ekki frekar. P gat ekkert borið um ákvörðunarblöðin sem umræðir vegna þessara mála og vissi ekki hvort þessi mál færu fyrir lánanefndbankans. Pstaðfesti undirritun sína á samningin sem í 2. lið ákæru greinir. Hann kvaðallt hið sama eiga við um aðkomu sína og vitneskju um þann samning og umsamningana samkvæmt 1. lið ákæru og rakið var. VitniðN var greinandi hjá útibúi A í London á árunum 2006 og 2007. Hann var spurðurum tölvupóst frá 7. júlí 2006 er vitnið sendi Q, ákvörðunarblöð um ábyrgðirvegna félaganna C og D. Hann kvaðst ekki muna eftir þessu eða því að hafaútbúið ákvörðunarblöð vegna félaganna og taldi ólíklegt að hann hefði unniðslíkt skjal fyrir ákærðu Y. VitniðR starfaði við útlánaeftirlit A frá desember 2007 til desember 2008. Hann lýstiþví hvað fólst í starfi hans hjá bankanum. Hann skýrði tölvupóst sem hann sendistarfsmönnum í bankanum 12. september 2008 og varðaði félagið C og skráninguþess hjá bankanum. Hann skýrði afdrif þessa erindis innan bankans. VitniðJ var forstjóri B banka á þeim tíma sem í ákæru greinir. Hann kvað ákærða Xhafa leitað til sín vegna lánveitinga B banka til C og D. Hann mundi ekkinákvæmlega hvernig málið var en X hefði verið eini starfsmaður A sem var ísambandi við vitnið vegna þessa. J kvaðst telja að hann hefði falið útlánasviðibankans að annast málið en S var framkvæmdastjóri þess. Ástæða þess að fariðvar fram á sjálfskuldarábyrgð A hafi verið sú að við lánveitingar hafi veriðóskað eftir þeim tryggingum sem unnt var að veita og ábyrgð A hefði bætttryggingarstöðu B. VitniðT var viðskiptastjóri hjá B banka á árunum 2006 og 2007. Hann kvaðst hafa veriðviðskiptastjóri félaganna C og D og kannaðist við lánveitinguna sem í 1. liðákæru greinir. Hann gat ekki borið um það hvernig það kom til að A tókst áhendur ábyrgð samkvæmt samningunum sem hér um ræðir. Hann hafi hins vegarfengið upplýsingar um þetta hjá yfirmönnum sínum í bankanum og málinu hafi þvíverið stillt svona upp er það var tekið fyrir á lánanefndarfundi B banka 29.júní 2006. T kvaðst ekki hafa verið íneinum samskiptum við bankastjóra A vegna þessa. Vitniðstaðfesti samninginn sem í 2. lið ákæru greinir og tilgang hans. Hann vissiekki hvernig þetta kom til en það hafi hugsanlega verið til einföldunar að hanssögn. T kvaðst hafa verið í samskiptum við P og G hjá A vegna frágangs málsinsog hafi þeir komið fram fyrirhönd félaganna.VitniðS var framkvæmdastjóri fyrirtækjasviðs B banka á árinu 2006 fram á mitt ár2007. S kannaðist við lánasamningana sem hér um ræðir. Hann mundi ekki aðkomusína að gerð þeirra þótt hann hefði undirritað þá báða en hann taldi samninganahafa verið unna hjá hans sviði í bankanum. Hann skýrði hvernig þessi lánamálhefðu verið afgreidd innan B banka. Hann vissi ekki hvers vegna krafist var sjálfskuldarábyrgðarA. Ígögnum málsins frá B kemur fram að félögin C og D séu á athugunarlista. Sskýrði hvers vegna svo hafi verið en það hafi tengst lánshæfismatskerfi innanbankans. Hann skýrði þetta og kvað félög á athugunarlista ekki þýða að aukin áhættatengdist félögunum.Smundi ekki hvort hann hefði komið að lánveitingunni sem í 2. lið ákæru greinir.Hann kvaðst ekki muna eftir því að hafa setið fund fyrirtækjasviðs B banka þarsem þess var óskað að C yfirtæki lán D að fjárhæð 4,3 milljarðar króna oghandveðsett hlutabréfbréf til tryggingar á láni D væru losuð en þessi tillagavar samþykkt. Hann kvað hafa verið horft í gegnum félögin og litið tiltrygginga sem voru hlutabréfin í A og sjálfskuldarábyrgð A. Það hafi því ekkiskipt máli út frá áhættu hvort félögin sem skulduðu sömu fjárhæð væru eitt eðatvö. Niðurstaða Ákærðu,sem bæði neita sök, eru gefin að sök umboðssvik með því að hafa í störfum sínumfyrir A, ákærði X sem bankastjóri og ákærða Y sem framkvæmdarstjórifyrirtækjasviðs, bæði meðlimir í lánanefnd bankans, misnotað aðstöðu sína ogstefnt fé bankans í verulega hættu með því að fara út fyrir heimildir tilveitinga ábyrgða er þau í sameiningu samþykktu og undirrituðu fyrir hönd Asjálfskuldarábyrgðirnar sem í ákæru greinir. Ákærðuhöfðu bæði, stöðu sinnar vegna hjá A, heimild til að skuldbinda bankann eins ogþau gerðu er þau samþykktu og undirrituðu fyrir hönd A sjálfskuldarábyrgðirnarsem í báðum köflum ákæru greinir. Samþykki þeirra á sjálfskuldarábyrgðunumtengdist efndum bankans á kauprétti starfsmanna eins og lýst er í ákærunni enekki er um það deilt að því fyrirkomulagi var komið á fót á árinu 2000. Að sögnbeggja ákærðu byggðist vinna þeirra varðandi kauprétt starfsmanna á þeimgrunni. Ákærðuhafa bæði neitað því að hafa misnotað aðstöðu sína og að hafa farið út fyrir heimildir til veitingar ábyrgða eins og þeimer gefið að sök. Íákæru segir að veiting sjálfskuldarábyrgðanna samkvæmt báðum köflum ákæru hafibrotið í bága við lánareglur A (hér á eftir nefndar útlánareglur) frá árinu2003 og almennar útlána- og áhættureglur bankaráðs A frá árinu 2005. Því erekki lýst í meginmáli ákæru hvaða greinar reglnanna ákærðu er gefið að sök aðhafa brotið með veitingu ábyrgðanna. Hins vegar er því lýst í röksemdarkaflaákærunnar að byggt sé á því að ákærðu hafi brotið gegn eftirtöldum greinumútlánareglna: 2.6 og 3.4 um ábyrgðir og tryggingartöku, 4.1.6 umákvörðunarblöð, 4.8 um lánanefnd og 4.8.2.1 þar sem kveðið er á um nánariútfærslu á samþykki lánanefndar. Þá eru ákærðu talin hafa brotið gegn 2. gr.almennra útlána- og áhættureglna bankaráðs A. Í2. gr. almennra útlána- og áhættureglna bankaráðs A segir að bankastjórn skulisetja ítarlegar útlánareglur um framkvæmd lánveitinga og ábyrgða. Síðan segirm.a. í 2. gr. reglnanna sem hér um ræðir: ,,Almennt skulu öll útlán bankansvera vel tryggð annað hvort með formlegum tryggingum eða haldi ágreiðsluflæði“. Fyrir liggur að bankastjórnin setti útlánareglur eins kveðið erá um að ofan. Hér að neðan verður vikið að því hvort ákærðu hafi misnotaðaðstöðu sína með samþykki sjálfskuldarábyrgðanna með hliðsjón af útlánareglumbankans. Í hinni tilvitnuðu grein er lýst stefnu bankaráðs. Tilvitnaður hlutigreinarinnar er svo almennt orðaður að ákærðu verða ekki án umfjöllunar umlánareglurnar talin hafa brotið gegn 2. gr. almennra útlána- og áhættureglnabakaráðs A.Ígrein 2.6 í útlánareglunum segir að ákvörðun um ábyrgðir skuli meðhöndla einsog um lánaákvörðun sé að ræða og að ábyrgðir skuli að jafnaði vera tiltiltekins tíma og veittar með öruggum tryggingum. Sambærilegt ákvæði er í grein3.4 um tryggingar vegna lánveitinga. Þásegir í röksemdarkafla ákærunnar að ábyrgðir samkvæmt 1. lið ákæru hafi veriðveittar án utanaðkomandi trygginga. Loks er vísað til greinar 1.6 íútlánareglunum þar sem er mælt er fyrir um mat á félögum vegna lánveitinga. Ákærðuhafa bæði borið fyrir dómi og hjá lögreglu að útlánareglur bankans eigi ekkivið um ákvarðanir lánanefndar bankans. Um þetta vísast til framburðar þeirra ogvitnisburðar E sem bar að engum manni innan bankans hefði dottið það í hug aðábyrgðirnar sem hér um ræðir hefðu verið veittar andstætt reglum bankans. Ígrein 1.1 í útlánareglum bankans er svofellt ákvæði: „Útlánareglum þessum er ætlað að taka tilalmennra lánveitinga [A] hf. Ef um er að ræða ákvarðanir um lánveitingu semfellur ekki innan þessara reglna þarf skriflega ákvörðun frá lánanefnd eðaviðkomandi fagsviði, þ.e. Fyrirtækjasviði og útlánaþjónustu Einstaklings- ogmarkaðssviðs. Sama á við ef vafi leikur á um hvort útlánaveiting falli undirákvæði þessara reglna.“ Ígrein 4.8 í útlánareglunum segir meðal annars : „Lánanefnd tekur ákvarðanir umlánveitingar sem eru umfram útlánaheimildir annarra eða umfram þær viðmiðanirsem tilgreinar eru í útlánareglum.“ Síðan segir: „Óvenjulegar og/eða sérlegaáhættusamar lánveitingar, óháðar fjárhæð skulu ávallt lagðar fyrir Lánanefnd.“ Ígrein 4.8.2 í lútlánareglunum er fjallað um samþykki lánanefndar. Þar segir:„Gild samþykkt Lánanefndar er árituð af báðum bankastjórum. Ef einungis annarbankastjórinn situr fund Lánanefndarinnar er gild samþykkt árituð afbankastjóra og tveimur framkvæmastjórum. Ígildi samþykktar Lánanefndar(samþykkt á milli funda) er lánasamþykkt árituð af báðum bankastjórum. Ef annarbankastjórinn er fjarverandi er gild samþykkt árituð af bankastjóra og tveimurframkvæmdastjórum.“ BankastjórarA voru tveir og mynduðu þeir lánanefnd. Fyrir liggur í máli þessu aðábyrgðirnar sem í 1. lið ákæru greinir voru undirritaðar af þar til bærumaðilum, ákærða X, sem var annar bankastjóra, ákærðu Y sem var framkvæmdastjórifyrirtækjasviðs bankans og E aðstoðarframkvæmdastjóra, allt í samræmi við grein4.8.2 í útlánareglunum og voru því gildar ákvarðanir samkvæmt reglum bankans. Greinar1.1 og 4.8 í útlánareglunum verða ekki skýrðar öðruvísi en svo að lánanefndbankans hafi haft heimild til að víkja frá viðmiðunum sem vísað er til að ofan.Ákærðu báru bæði um þetta og þennan skilning á reglunum og að framkvæmdin hefðiverið þessi. Fær það stoð í vitnisburði E. Engin gögn eða vitnisburður liggurfyrir um annan skilning á reglunum. Sú leið er ekki fær að byggja sakfellingu áþví að skýra útlánareglur bankans þannig að þær hefði átt að framkvæma og skýraá annan hátt en tíðkaðist innan bankans.Meðframburði ákærðu, vitnisburði E og öðrum gögnum málsins er sannað aðákvörðunarblöð voru staðfest eins og lýst er í ákærunni. Ekki verður ráðið afútlánareglum bankans hvenær árita eigi að ákvörðunarblöð. Fyrir liggur ákvörðunlánanefndar eins og rakið var og verða ákærðu ekki talin hafa gerst brotleg viðútlánareglur, grein 4.1.6, þótt staðfesting á ákvörðunarblöðum hafi verið áþeim tíma sem í ákæru greinir. Sannaðer með framburði ákærðu og öðrum gögnum málsins að ábyrgðarveitingarnar vorusamþykktar milli funda lánanefndar eins og í ákæru greinir. Í röksemdakaflaákæru er á því byggt að með þessu hefðu ákærðu gerst brotleg við 7. lið greinar4.8.2.1 í útlánareglum bankans. Greinin hljóðar svo „Meiriháttarútlánaákvarðanir skulu almennt ekki samþykktar á milli funda Lánanefndar.“Þessi grein reglnanna er mjög matskennd. Ákærðu hafa bæði borið að þau hafiekki talið ákvarðanirnar sem hér um ræðir meiriháttar í skilningi þessa ákvæðisútlánareglana enda hafi áhættustaða bankans verið bætt eins og bæði báru um.Það var í verkahring ákærðu að meta þetta. Dómurinn getur ekki hnekkt þessumati þeirra og talið þar með að þau hafi brotið gegn ofangreindri reglu meðsamþykki sínu milli funda lánanefndar. Auk þess að vísa til framburðar ákærðuum þetta er vísað til vitnisburðar E og til fyrirliggjandi gagna ummillifundaákvarðanir sem voru u.þ.b. helmingur ákvarðana lánanefndar á þeimtíma sem hér um ræðir.Erþví gegn neitun ákærðu ósannað að þau hafi gerst brotleg við reglu 4.8.2.1 íútlánareglum bankans. Samkvæmtþví sem nú hefur verið rakið er ósannað að ákærðu hafi með veitingu ábyrgðannasem hér um ræðir misnotað aðstöðu sína með því að fara út fyrir heimildir tilveitingar ábyrgða. Ákærðu hafa þannig ekki brotið reglur bankans sem ákæranbyggir á. Ákærðuhafa frá upphafi borið að þau hafi bætt áhættustöðu bankans með því að færa nýlán sem tengdust kauprétti starfsmanna út úr bankanum, eins og gert var meðábyrgðarveitingunum sem um ræðir. Er í þessu sambandi einnig vísað tilvitnisburðar F. Þá hefur ákærði X lagt fram útreikninga sem hann telur sýnabætta áhættustöðu bankans vegna þessa breytta fyrirkomulags sem hann kom á oghann skýrði fyrir dóminum og að áhættustaða bankans hefði minnkað viðábyrgðaveitingarnar samkvæmt ákærulið 1. Ákæruvaldiðhefur ekki lagt fram gögn eða útreikninga sem sýna verri áhættustöðu A eftirábyrgðaveitingarnar sem um ræðir. Dómkvaddir matsmenn voru ekki fengnir til aðmeta fjártjónshættu og bera saman stöðu bankans fyrir og eftir ábyrgðaveitingarog þá hvort ákærðu hafi stefnt fé bankans í verulega hættu eins og lýst er íákærunni. Meðvísan til alls ofanritaðs er, gegn eindreginni neitun ákærðu sem styðst viðvitnisburð F og önnur gögn málsins, ósannað, að ákærðu hafi meðábyrgðarveitingunum samkvæmt ákærulið 1 stefnt fé bankans í verulega hættu einsog lýst er í ákærunni. Tvöaf skilyrðum umboðssvika samkvæmt 249. gr. almennra hegningarlaga er aðmisnotkun á aðstöðu hafi átt sér stað og auðgunarásetningur. Samkvæmt ölluofanrituðu er hvorugu skilyrði umboðsvika fullnægt og ber því að sýkna ákærðuaf þessum lið ákærunnar. 2 Ákærðuhafa bæði borið að þau hafi samþykkt ábyrgðarveitinguna sem hér um ræðir en þauhafi litið svo á að hún hafi í raun verið hin sama og veitt var vegna lánannasem í 1. lið greinir og því um að ræða framlengingu á sömu ábyrgð. Bæði báru aðáhættustaða bankans hefði ekki breyst til hins verra, þvert á móti hafi húnbatnað. Eins og rakið hefur verið voru ábyrgðirnar samkvæmt ákærulið 1 teknarfyrir á tveimur fundum lánanefndar bankans, fyrst 7. júlí 2006 er samþykkt varað ábyrgð bankans gilti til eins árs í senn. Síðari afgreiðsla lánanefndar var12. júlí 2006 er samþykkt var að ábyrgð vegna sömu lána gilti: „Allt að30.6.08“. Vísa ákærðu til þessa til stuðnings skilningi sínum á því að í raunværi um sömu ábyrgð að ræða. Íöllum lánasamningum sem í ákæru greinir segir: „Sjálfskuldarábyrgðin gildir aðöllu leyti óbreytt, þótt greiðslufrestir verði veittir með skuldbreytingum eðaöðrum hætti á ofangreindum lánasamningi, uns hann er að fullu greiddur.“ Fyrirliggur að lánasamningur D var að fullu greiddur með ráðstöfunum sem hér umræðir. Gerður var nýr lánasamningur vegna láns C þannig að lántakinn verð einní stað tveggja áður og samþykktu ákærðu ábyrgðina. Ákærðu hafa bæði borið aðþau hafi verið í góðri trú er þau undirrituðu ábyrgðina sem hér um ræðir. Þegarlitið er til aðdraganda ábyrgðaveitingarinnar, samþykkis lánanefndar 12. júlí2006 um að ábyrgðin gilti allt til 30. júní 2008 og með hliðsjón af ákvæði ískuldabréfunum sem rakið var að ofan og þeirrar afstöðu ákærðu að þau hafi bættáhættustöðu bankans, telur dómurinn að ákærðu hafi bæði verið í góðri trú um aðekki þyrfti að bera málið upp í lánanefnd er þau samþykktusjálfskuldarábyrgðina samkvæmt þessum ákærulið. Ábyrgðaveiting þessi var ný oghefði átt að bera hana undir lánanefnd, sbr. grein 4.8 í útlánareglum bankans.Ásetningur er saknæmisskilyrði samkvæmt 249. gr. almennra hegningarlaga. Þegarallt ofanritað er virt er það mat dómsins að ekki sé uppfyllt saknæmisskilyrði249. gr. almennra hegningarlaga að því er varðar misnotkun á aðstöðu. Verðaákærðu því ekki talin hafa haft ásetning til þess að misnota aðstöðu sína endahefur ekkert annað komið fram en að ákærðu hafi aðeins haft hag bankans aðleiðarljósi við ábyrgðarveitinguna. Umfjártjónshættu og að ákærðu hafi stefnt fjármunum bankans í verulega hættu ervísað til sömu sjónarmiða sem rakin voru í ákærulið 1. Því til viðbótar ervísað til framburðar ákærða X sem hann hefur stutt eigin útreikningum umáhættustöðu bankans og til vitnisburðar F. Á sama hátt og lýst var í ákærulið 1hefur ákæruvaldið ekki aflað fullnægjandi sönnunargagna um fjártjónshættu. Meðvísan til þessa og jafnframt til sömu raka og rakin voru í ákærulið 1 erósannað, gegn eindreginni neitun ákærðu, að þau hafi með veitingu þessararsjálfskuldarábyrgðar stefnt fjármunum bankans í verulega hættu. Tvöaf skilyrðum umboðssvika samkvæmt 249. gr. almennra hegningarlaga eru aðmisnotkun á aðstöðu og auðgunarásetningur hafi átt sér stað. Samkvæmt ölluofanrituðu er hvorugu skilyrði umboðssvika fullnægt og ber því að sýkna ákærðuaf þessum lið ákærunnar. Íniðurlagi ákæru er fjallað um innheimtuviðvörun B til C Inc. og kröfu B í bú A.Ekki þykja efni til að fjalla um þetta hér.Allursakarkostnaður greiðist úr ríkissjóði þar með talin 18.119.062 krónamálsvarnarlaun Sigurðar G. Guðjónssonar hæstaréttarlögmanns, verjanda ákærða X,og 5.982.585 króna málsvarnarlaun Helgu Melkorku Óttarsdótturhæstaréttarlögmanns, verjanda ákærðu Y. Þóknun verjenda er fyrir vinnu þeirraundir rannsókn málsins og dómsmeðferð. Tekið hefur verið tillit tilvirðisaukaskatts við ákvörðun þóknunar verjenda. ÁsmundaBjörk Baldursdóttir aðstoðarsaksóknari flutti málið fyrir ákæruvaldið. Dóminnkveða upp héraðsdómararnir Guðjón St. Marteinsson, sem dómsformaður, og HalldórBjörnsson og Ásgeir Brynjar Torfason lektor í viðskiptafræði. Dómsorð: Ákærðu, X, og Y, eru sýknuð afkröfum ákæruvaldsins. Allursakarkostnaður greiðist úr ríkissjóði þar með talin 18.119.062 krónamálsvarnarlaun Sigurðar G. Guðjónssonar hæstaréttarlögmanns, verjanda ákærða X,og 5.982.585 króna málsvarnarlaun Helgu Melkorku Óttarsdótturhæstaréttarlögmanns, verjanda ákærðu Y.
|
Mál nr. 95/2010
|
Kærumál Endurupptaka Gjaldþrotaskipti
|
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var endurupptöku á máli þar sem A var úrskurðaður gjaldþrota. Beiðni A var ekki talin uppfylla kröfur 2. málsliðar 1. mgr. 138. gr. laga nr. 91/1991 og var hinn kærði því staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Garðar Gíslason og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 12. febrúar 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 18. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 27. janúar 2010, þar sem hafnað var beiðni sóknaraðila um endurupptöku á máli um töku bús hans til gjaldþrotaskipta að kröfu varnaraðila. Kæruheimild er í q. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Hann krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að endurupptaka framangreint mál og að gjaldþrotaúrskurður yfir honum frá 4. nóvember 2009 verði þar með ógiltur. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Varnaraðili hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Í 2. málslið 1. mgr. 138. gr. laga nr. 91/1991 er kveðið á um hvert vera skuli efni beiðni um endurupptöku máls í héraði. Beiðni sóknaraðila 12. janúar 2010 uppfyllir ekki þessar kröfur lagaákvæðisins. Með vísan til þess verður hinn kærði úrskurður staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
|
Mál nr. 273/2008
|
Líkamsárás Ítrekun
|
X var sakfelldur fyrir líkamsárás með því að hafa veist að fyrrverandi eiginkonu sinni á þáverandi heimili þeirra. Var brot hans heimfært til 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Við mat á refsingu ákærða var litið til þess að ákærði hafði áður gerst brotlegur gegn sama ákvæði almennra hegningarlaga sem hafði nú ítrekunaráhrif samkvæmt 1. mgr. 218. gr. b. sömu laga. Hins vegar þótti ekki skilyrði í málinu til að beita 3. mgr. sama ákvæðis eins og málið lá fyrir. Þá þótti jafnframt ekki tækt að beita ákvæði 3. mgr. 70. gr. almennra hegningarlaga til refsiþyngingar þar sem um einstakt tilvik var að ræða. Með vísan til 3. mgr. 159. gr. laga nr. 19/1991 var niðurstaða héraðsdóms um tveggja mánaða skilorðsbundna fangelsisrefsingu X staðfest.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason og Gunnlaugur Claessen. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 25. apríl 2008 af hálfu ákæruvalds og krefst þyngingar á refsingu. Ákærði krefst staðfestingar héraðsdóms. Í hinum áfrýjaða dómi eru atvik máls rakin og framburður ákærða og vitna, en með dómnum var ákærði sakfelldur fyrir líkamsárás gegn eiginkonu sinni og dæmdur í tveggja mánaða skilorðsbundið fangelsi. Með framangreindri háttsemi hefur ákærði unnið sér til refsingar samkvæmt 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, með síðari breytingum. Við mat á refsingu ákærða ber að líta til þess að 30. mars 2005 hlaut hann dóm fyrir brot gegn sama ákvæði hegningarlaga þar sem honum var gerð 120.000 króna fésekt. Þar sem ákærði hefur nú á ný gerst brotlegur gegn 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga hefur eldra brot hans ítrekunaráhrif samkvæmt 1. mgr. 218. gr. b. sömu laga. Hins vegar þykja ekki skilyrði til að beita 3. mgr. sömu greinar eins og mál þetta liggur fyrir. Þegar atvik máls eru virt og þar sem hér er um einstakt tilvik að ræða verður ákvæði 3. mgr. 70. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 1. gr. laga nr. 27/2006 ekki beitt til refsiþyngingar. Að þessu athuguðu og með vísan til 3. mgr. 159. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur um refsingu ákærða. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað verður staðfest. Málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða fyrir Hæstarétti, sem ákveðin eru að meðtöldum virðisaukaskatti, greiðist úr ríkissjóði, eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða fyrir Hæstarétti, Hilmars Ingimundarsonar hæstaréttarlögmanns, 249.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði. Mál þetta, sem dómtekið var 19. febrúar sl., er höfðað með ákæru lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu, útgefinni 14. desember 2007, á hendur X, kt. og heimilisfang [...] „fyrir líkamsárás, með því að hafa, laugardaginn 24. febrúar 2007, ráðist á A, kt. [...] , fyrrverandi eiginkonu sína á þáverandi heimili þeirra beggja að [...], og slegið hana ítrekuðum hnefahöggum í höfuð og andlit og þá sparkað í líkama hennar, með þeim afleiðingum að hún hlaut opið sár og mar á augnlok og augnsvæði hægra megin, marga yfirborðsáverka á höfði, mar yfir hryggjartindi hálsliðar, mar á aftanverðum hægri upphandlegg, yfirborðsáverka á öxl og mar á vinstra læri. Telst þetta varða við 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 10. gr. laga nr. 20/1981, sbr. 110. gr. laga nr. 82/1998.“ Í ákæru er þess krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar. Ákærði neitar sök. Hann krefst sýknu af kröfum ákæruvaldsins, til vara að refsing verði látin niður falla á grundvelli 3. mgr. 218. gr. b, almennra hegningarlaga, en til þrautavara vægustu refsingar. Þá krefst verjandi ákærða málsvarnarlauna sér til handa. Samkvæmt frumskýrslu lögreglu var óskað eftir aðstoð hennar vegna heimilisófriðar að [...] kl. 19.20 þann 24. febrúar 2007. Þegar lögregla kom á staðinn var þar fyrir A sem var blóðug og í rifnum og blóðugum bol. Einnig tóku lögreglumenn eftir skurði fyrir ofan hægri augabrún. A sagði að hún og ákærði væru að skilja og hefðu þau verið að ræða skilnaðinn og hefði ákærði veist að henni og meðal annars slegið hana í andlit og sparkað í hana. Hann hefði síðan farið út og ekki komið aftur. Fram kom að fimm börn hafi verið í íbúðinni þegar þetta gerðist, sonur þeirra og fjórir drengir sem hafi verið í pössun hjá henni. Farið hafi verið með A á slysa- og bráðamóttöku til aðhlynningar og hafi bróðir hennar komið til að passa börnin. Þann 8. mars 2007 mætti A til rannsóknardeildar lögreglunnar á höfuðborgarsvæðinu til þess að kæra líkamsárás og heimilisofbeldi af hendi ákærða, en á þeim tíma hafi þau staðið í skilnaði. Hann sé nú fluttur að heiman en hafi ennþá búið á heimilinu þegar árásin var gerð. Fimm börn hafi verið á heimilinu, sonur hennar og fjórir synir bróður hennar. Þau ákærði hafi farið að ræða yfirvofandi skilnað og hafi komið til háværs þrass á milli þeirra, en ákærði hafi verið mjög ósáttur við skilnaðinn. Hún hafi beðið hann að fara, en hann neitað og sagst eiga fullan rétt á að vera þarna. Hún hafi þá sagst sjálf mundu fara, en ákærði hafi þá þrifið í hana og hent henni til. Hann hafi farið að kalla hana ýmsum ónefnum, eins og „helvítis tík“ og hún hafi í framhaldi af því rekið honum kinnhest. Ákærði hafi þá umturnast og ráðist á hana, kýlt hana margsinnis í andlitið, tekið hana kverkataki og barið höfði hennar við eldhúsgluggann. Hún hafi hnigið niður í gólf og reynt að hnipra sig saman og verjast höggunum, en ákærði haldið áfram að láta hnefahögg dynja á henni og sparkað í hana. Börnin hafi verið farin að æpa og hafi hún liðið fyrir að láta þau sjá aðfarirnar. Nágranni hafi komið að og kallað til ákærða að hætta þessu og á endanum hafi hann gert það. Lögregla hafi síðan komið á staðinn og farið með hana á slysadeild. Fram kemur af hálfu A að hún telur að nágranni, sem hafi heyrt lætin, hafi hringt á lögreglu. Ákærði gaf skýrslu hjá lögreglu 29. maí 2007 vegna málsins. Hann segir svo frá að hann hafi verið á heimili sínu ásamt eiginkonu sinni A og hafi þau verið að ræða skilnað. Þau hafi farið að rífast sem hafi endað með því að hún sló hann í andlitið. Þau hafi þá farið að slást og hafi hann slegið hana og sparkað í hana. Þetta hafi verið stundarreiði hjá ákærða en hún sé ekki saklaus af þessum átökum og hafi látið öllum illum látum. Hann hafi eftir þetta farið af heimilinu. Nokkur börn hafi verið á heimilinu og þegar þau komu fram sáu þau til þeirra slást og einnig hafi nágranni komið þarna að út af látunum. Framburður A úr kæruskýrslu var borinn undir ákærða og segir hann að helmingurinn af því sem hún segir um átök þeirra sé bull og hitt kjaftæði og hafi hann ekki meira um málið að segja. Ákærði er beðinn að kynna sér áverkavottorð vegna málsins og segist ekki geta tjáð sig um það. Læknisvottorð liggur frammi í málinu, dagsett 4. apríl 2007, útgefið af Guðjóni Baldurssyni, sérfræðingi á slysa- og bráðadeild LSH í Fossvogi. Þar kemur fram að A hafi leitað til slysa- og bráðadeildar LSH í Fossvogi 24. febrúar 2007 kl. 19:59. Hún hafi sagt svo frá að deilur hafi komið upp á milli hennar og eiginmanns hennar sem enduðu með líkamsárás af hans hálfu. Við skoðun sé A með mar og skurð yfir hægri augabrún hliðlægt. Mar og bólga framanvert á höku. Eymsli í kjálkalið hægra megin og skekkja á biti. Þreifieymsli yfir hryggjartind á 7. hálslið og mar. Eymsli við neðstu rifbein vinstra megin. Sársauki við að hósta og anda djúpt. Verkur yfir mjaðmarkambi vinstra megin. Eymsli í öxlum, en hreyfigeta eðlileg. Mar og dofi á upphandleggjum. Mar hliðlægt og ofanvert á vinstra læri. Eymsli yfir tám. Greining í læknisvottorði er þannig: o Opið sár á augnloki og augnsvæði o Mar á augnloki og augnsvæði o Yfirborðsáverki á hluta höfuðs o Margir yfirborðsáverkar á höfði o Margir áverkar á öxl og upparmi o Margir yfirborðsáverkar á fótlegg Álit læknis er að um sé að ræða konu sem leiti til slysadeildar vegna meints heimilisofbeldis. Hún sé með margvíslega áverka, flesta yfirborðslæga sem ættu að jafna sig á tiltölulega skömmum tíma. Áverkar þessir geti vel komið heim og saman við sögu sjúklings. Ekki sé vitað um afdrif og því ekki gerlegt að spá fyrir um horfur til skamms eða langs tíma. Skýrslur fyrir dómi: Ákærði kom fyrir dóminn. Hann segir að hann og A hafi búið saman frá 2003, en þau hafi ekki átt börn saman. Þau hafi á þeim tíma sem þessir atburðir gerðust staðið í skilnaði og hafi ástæða skilnaðar verið framhjáhald hennar. Hann kveðst vera kominn í sambúð að nýju, en skiptum vegna skilnaðar þeirra A sé enn ekki lokið. Hann kannast við að til átaka hafi komið á milli hans og A í umrætt sinn, en telur að um slagsmál hafi verið að ræða og hafi hún átt upptökin að þeim, hún hafi byrjað á því að slá hann. Hann efast um að áverkar þeir sem hún hlaut og læknisvottorð segir til um, séu af hans völdum. Aðspurður um hvort hann hafi hlotið áverka, svara hann því til að hann hafi ekki læknisvottorð um áverka. Ákærði segir verknaðarlýsingu í ákæru ýkta. Hann staðfestir aðspurður það sem fram kemur í lögregluskýrslu um að hann hafi slegið og sparkað í A. Hins vegar kveðst hann draga stórlega í efa að afleiðingar hafi orðið eins miklar og greinir í ákærunni. Aðspurður kannast hann við að hafa hringt í bróður A og verið miður sín yfir því sem hefði gerst. Brotaþolinn, A, kom fyrir dóminn. Hún skýrir frá á svipaðan hátt og í kæruskýrslunni og segir ákærða hafa gengið mjög illa í skrokk á sér og hún hafi fengið högg og/eða spörk á allan líkamann. Hún kveðst lítið hafa gert annað en að reyna að verja sig. Afleiðingarnar hafi verið miklar, mar og bólgur um allan líkama, skurður á gagnauga, glóðaraugu á báðum augum og hún telur sig hafa rifbrotnað, talað hafi verið um það á slysadeildinni þó að það hafi ekki komið fram í greiningu á læknisvottorði. Þá telur hún sig vera með taugaskemmdir við augað eftir skurðinn sem hún fékk í þetta skipti, en segist ekki hafa leitað læknis vegna þess. Aðspurð kannast hún ekki við að hafa slegið ákærða í andlitið og að það hafi verið upphaf átakanna á milli þeirra. B, bróðir brotaþolans, kom fyrir dóm og segir frá því að fjórir synir hans, fjögurra til tólf ára gamlir, hafi verið í pössun hjá brotaþola þegar umræddur atburður varð. X hafi hringt í hann í geðshræringu og sagt honum að hann hefði lagt hendur á A og hann hafi þá farið á heimilið og sótt drengina en ákærði hafi þá verið farinn. Hann kveðst hafa séð áverka á brotaþola. Niðurstaða: Það liggur fyrir í málinu að til átaka kom á milli ákærða og A á heimili þeirra þann 24. febrúar 2007 í framhaldi af rifrildi þeirra vegna yfirvofandi skilnaðar. Ákærði játar að hafa slegið og sparkað í A, en hefur þann fyrirvara á játningu sinni á því sem hann er sakaður um í ákæru, að um hafi verið að ræða átök á milli þeirra, slagsmál, og að hún hafi átt upptökin að þeim með því að reka honum kinnhest. Þá telur ákærði ólíklegt að áverkar þeir sem greinir í læknisvottorði hafi allir verið af hans völdum. Fram kemur í gögnum málsins að brotaþoli leitaði til bráða- og slysamóttöku kl. 19.59 þann 24. febrúar 2007, en lögregla hafði brugðist við vegna málsins kl. 19.20. Ekkert hefur komið fram í málinu sem bendir til þess að áverkar þeir sem lýst er í framlögðu læknisvottorði hafi stafað af öðru en átökum þeim sem fyrir liggur að höfðu þá rétt áður átt sér stað á milli ákærða og brotaþola. Verður því að teljast sannað í málinu að ákærði hafi gerst sekur um það sem talið er í ákæru og að háttsemi hans sé þar rétt færð til refsiákvæða. Samkvæmt framlögðu sakavottorði gekkst ákærði undir sátt um greiðslu á 28.000 króna sekt 7. júní 2007 vegna brots gegn lögum um ávana- og fíkniefni, 50.000 króna sekt með viðurlagaákvörðun 6. janúar 2006 vegna brots gegn 244. gr. almennra hegningarlaga og var dæmdur í 120.000 króna sekt vegna brots gegn 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga 30. mars 2005. Árið 2000 var ákærði dæmdur í sekt vegna umferðarlagabrots og gerði sátt vegna brots gegn lögum um ávana- og fíkniefni. Ekki er unnt að verða við varakröfu ákærða um niðurfellingu refsingar á grundvelli 3. mgr. 218. gr. b, almennra hegningarlaga, en eins og atvikum er háttað þykir mega hafa hliðsjón af því ákvæði við ákvörðun refsingar. Þykir refsing ákærða, með hliðsjón af þessu og öllum atvikum málsins, hæfilega ákveðin tveggja mánaða fangelsi. Rétt þykir að fresta fullnustu refsingarinnar eins og nánar greinir í dómsorði. Ákærði greiði allan sakarkostnað málsins, samtals 118.200 krónur, þar af greiði hann skipuðum verjanda sínum, Hilmari Ingimundarsyni hrl., 90.000 krónur í málsvarnarlaun og hefur þá verið tekið tillit til virðisaukaskatts. Anna M. Karlsdóttir, settur héraðsdómari, kveður upp dóminn. Dómsorð: Ákærði, X, sæti fangelsi í tvo mánuði, en fresta skal fullnustu refsingarinnar og hún falla niður að liðnum tveimur árum frá uppkvaðningu dóms þessa, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Ákærði greiði Hilmari Ingimundarsyni hrl. 90.000 krónur í málsvarnarlaun, þar með talinn virðisaukaskattur.
|
Mál nr. 407/2006
|
Málsástæða Kærumál Útburðargerð
|
FÍ krafðist þess að HJ og FHJ ehf. yrðu meðbeinni aðfarargerð bornir út úr tilteknu flugskýli á Reykjavíkurflugvelli. Íhéraði var ekki fallist á að sýnt hefði verið fram á að FÍ ætti þann rétt yfirskýlinu að hún gæti fengið HJ og FHJ ehf. borna út úr því. FÍ lagði fram fjöldanýrra gagna fyrir Hæstarétt til stuðnings kröfu sinni. Var sú málsástæða, semþessum gögnum var ætlað að skjóta stoðum undir, talin of seint fram komin fyrirHæstarétti, sbr. 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, ogdómur lagður á málið án tillits til þeirra. Héraðsdómurinn var staðfestur meðvísan til forsendna hans.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þettadæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Árni Kolbeinsson og MarkúsSigurbjörnsson. Sóknaraðiliskaut málinu til Hæstaréttar með kæru 19. júlí 2006, sem barst réttinum ásamtkærumálsgögnum 28. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 6.júlí 2006, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að honum yrði heimilað að fávarnaraðila borna með beinni aðfarargerð út úr flugskýli á Reykjavíkurflugvelli,nefnt „skýli 7“ og kennt við nafn varnaraðilans Helga Jónssonar, með nánartilgreindum auðkennum í landskrá fasteigna. Kæruheimild er í 4. mgr. 84. gr.laga nr. 90/1989 um aðför, sbr. 102. gr. laga nr. 92/1991. Sóknaraðili krefstþess að sér verði heimiluð aðfarargerðin og varnaraðilum gert að greiðamálskostnað í héraði ásamt kærumálskostnaði. Varnaraðilarkrefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Eins ognánar greinir í hinum kærða úrskurði kveðst sóknaraðili vera eigandi flugskýlisins,sem áður er getið, en varnaraðilar hafi haft not af því samkvæmt munnlegumleigusamningi. Hann hafi sagt þeim afnotum upp með eins árs fyrirvara meðtilkynningu, sem birt hafi verið fyrir varnaraðilunum Helga Jónssyni 18.febrúar 2005. Að liðnum uppsagnarfresti hafi þess verið krafist með bréfi tilvarnaraðilanna 28. mars 2006 að þeir rýmdu flugskýlið þegar í stað, en við þvíhafi þeir ekki orðið. Með beiðni 11. maí 2006 leitaði sóknaraðili heimildarHéraðsdóms Reykjavíkur til að fá varnaraðilana borna út úr flugskýlinu. Í hinumkærða úrskurði var þeirri beiðni hafnað með þeim rökum að enginn samningur hafiverið lagður fram um að varnaraðilarnir hafi tekið flugskýlið á leigu og lægjuheldur ekki fyrir viðhlítandi gögn um eignarrétt að því eða að sóknaraðilihefði á annan hátt þau réttindi yfir því að hann gæti krafist útburðargerðartil að víkja varnaraðilunum af eigninni. FyrirHæstarétti hefur sóknaraðili lagt fram fjölda nýrra gagna, sem hann telur sýnafram á að varnaraðilinn Helgi hafi í ýmsum ráðstöfunum á árabilinu frá 1969 til1994 byggt á því að sóknaraðili nyti eignarréttar að flugskýlinu. Þessarimálsástæðu var ekki hreyft fyrir héraðsdómi og er hún of seint fram komin fyrirHæstarétti, sbr. 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála meðáorðnum breytingum, sem hér á við samkvæmt 4. mgr. 150. gr. sömu laga og 4.mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989. Verður því að fella dóm á málið án tillits tilþessara nýju gagna. Aðframangreindu virtu verður hinn kærði úrskurður staðfestur með vísan tilforsendna hans. Sóknaraðili verður dæmdur til að greiða varnaraðilumkærumálskostnað eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærðiúrskurður er staðfestur. Sóknaraðili,Flugmálastjórn Íslands, greiði varnaraðilum, Helga Jónssyni og Flugskóla HelgaJónssonar ehf., samtals 150.000 krónur í kærumálskostnað.
|
Mál nr. 338/1998
|
Rangur framburður Hlutdeild Áfrýjun
|
A var ákærður fyrir að hafa borið rangt fyrir dómi í máli ákæruvaldsins gegn F. Talið var að vitnaskylda hefði verið kynnt fyrir A með fullnægjandi hætti er hann gaf skýrsluna fyrir dómnum. Var talið sannað að A hefði brotið gegn 1. mgr. 142. gr. almennra hegningarlaga, nr. 19/1940. Ekki var talið skipta máli um refsinæmi verknaðarins að hann hafði ekki leitt til rangrar úrlausnar í viðkomandi máli. Þá var það eigi talið hafa áhrif á niðurstöðu málsins að A tók með gerðum sínum á sig sakir annars manns. Var A dæmdur til fangelsisrefsingar.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar af hálfu ákæruvalds 3. júlí 1998. Hann krefst þess að ákærðu verði sakfelldir samkvæmt ákæru og þeim ákveðin refsing. Þess er jafnframt krafist að ákærðu verði gert að greiða allan sakarkostnað málsins í héraði og kostnað við áfrýjun þess. Báðir ákærðu krefjast staðfestingar hins áfrýjaða dóms. I. Af hálfu ákærða Franklíns Kristins Steiner hefur því verið hreyft að vísa beri málinu frá Hæstarétti af sjálfsdáðum. Er í því sambandi bent á, að héraðsdómur hafi verið kveðinn upp 15. júní 1998 og áfrýjunarstefna dagsett 3. júlí sama árs og birt ákærða 8. sama mánaðar. Frumrit hennar hafi hins vegar ekki borist Hæstarétti fyrr en í fyrsta lagi 26. ágúst 1998, svo sem fram komi í svari réttarins þann dag við fyrirspurn verjanda ákærða um það, hvort áfrýjunarstefna hafi verið móttekin. Telur ákærði að skýra beri 152. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, sbr. 12. gr. laga nr. 37/1994, á þann veg, að bæði þurfi að birta ákærða stefnu og koma frumriti hennar til Hæstaréttar innan þess átta vikna frests, sem þar er kveðið á um. Verði hins vegar ekki talið að hún þurfi að berast réttinum innan þessara tímamarka sé ljóst, að í máli þessu hafi orðið svo verulegur dráttur á að koma frumriti áfrýjunarstefnu til Hæstaréttar að það hljóti að leiða til frávísunar málsins. Því til stuðnings er vísað til d. liðar 2. mgr. og 3. mgr. 153. gr. laga nr. 19/1991, sbr. 13. gr. laga nr. 37/1994. Frestur ákæruvalds samkvæmt fyrri málslið 152. gr. laga nr. 19/1991 til að áfrýja héraðsdómi miðast við að gefa verði út áfrýjunarstefnu innan hans. Frumrit áfrýjunarstefnu ber með sér að hún hafi ekki aðeins verið gefin út, heldur einnig birt báðum ákærðu innan hins lögmælta frests. Sú skýring að stefnu þurfi að auki að koma til Hæstaréttar innan sömu tímamarka á sér ekki stoð í orðum ákvæðisins, lögskýringargögnum eða venju. Verður því ekki fallist á þessa lögskýringu ákærða. Leggja verður til grundvallar, að nokkuð hafi dregist að áfrýjunarstefna bærist Hæstarétti eftir útgáfu hennar og birtingu. Ekki er þó fram komið að sá dráttur hafi verið svo verulegur að nokkru hafi skipt við rekstur málsins, sem hefur verið með eðlilegum hraða. Að þessu virtu eru ekki efni til að vísa málinu frá Hæstarétti. II. Ákærði Ari Þorsteinsson er í máli þessu sóttur til saka fyrir að hafa borið rangt fyrir dómi 9. desember 1996, er hann gaf sem vitni skýrslu í máli ákæruvaldsins gegn meðákærða Franklín. Lýsti vitnið því þá yfir að það hafi átt fíkniefni, sem fundust á og við heimili ákærða Franklíns, en ekki sá síðastnefndi. Til stuðnings sýknukröfu sinni vísar ákærði Ari til bókunar héraðsdómarans í upphafi þinghalds áðurnefndan dag. Kemur fram í skriflegu endurriti úr þinghaldinu, að áður en vitnið gaf skýrslu sína, sem var hljóðrituð, hefur héraðsdómarinn bókað: „Vitnið er áminnt um sannsögli en því er kunn vitnaábyrgðin.“ Telur ákærði, að dómarinn hafi ekki gætt sem skyldi ákvæða 1. mgr. 59. gr. laga nr. 19/1991 um að brýna fyrir sér vitnaskyldu og ábyrgð sína sem vitnis með þeim hætti, sem honum hafi borið að gera. Sé ekkert fram komið um að sér hafi verið „kunn vitnaábyrgðin“, svo sem dómarinn hafi bókað, en þar segi ekki að honum hafi verið kunngerð vitnaskyldan. Lagaákvæðið felli skýrar skyldur á dómara í þessum efnum. Í ljósi þess hve dómarinn í hinu fyrra máli hafi vanrækt leiðbeiningarskyldu sína sé ókleift að sakfella sig fyrir að hafa vísvitandi brotið gegn skyldum sínum sem vitni. Er ákærði hafði í áðurnefndu þinghaldi skýrt frá með þeim hætti, sem ákært er fyrir, lýsti héraðsdómarinn því yfir að hann hafi fyrr í þinghaldinu kynnt fyrir vitninu hvaða viðurlög lægju við því að skýra rangt fyrir dómi. Spurði dómarinn því næst hvort vitnið héldi engu að síður fast við framburð sinn fyrr í þinghaldinu. Svar vitnisins var jákvætt og að það væri með framburðinum að segja sannleikann. Bókun dómarans í upphafi þinghalds er ekki skýr um það, hvað þá var sagt við vitnið um skyldu þess fyrir dómi. Það, sem síðar kom fram í þinghaldinu af hendi dómarans, varpar hins vegar ljósi á það og afstaða vitnisins í tilefni þeirrar brýningar dómarans var afdráttarlaus um að það stæði við fyrri orð sín. Ákærða var þegar í upphafi þinghaldsins gert skýrlega ljóst að hann kæmi fyrir dóminn sem vitni. Það var ekki fyrr en nokkru eftir að ákærði hafði í sama þinghaldi ítrekað framburð sinn að dómarinn kynnti honum stöðu hans sem grunaðs manns og gætti þá jafnframt ákvæða 3. mgr. 32. gr. laga nr. 19/1991. Þegar allt framangreint er virt verður ekki fallist á að sýkna beri ákærða Ara á þeim grundvelli að vitnaskylda hafi ekki verið kynnt honum í umrætt sinn. III. Með áðurnefndum dómi héraðsdóms í máli ákæruvaldsins gegn Franklín Kristni Steiner var komist að þeirri niðurstöðu að framburður Ara Þorsteinssonar stæðist ekki og var hann metinn sem markleysa. Var tekið fram, að við sönnunarmat í málinu yrði við það miðað að framburður þessa vitnis hefði ekki komið til. Með dómi Hæstaréttar í dómasafni 1997, bls. 3480, var staðfest niðurstaða héraðsdóms um sakfellingu ákærða Franklíns. Leggja verður til grundvallar dómi nú þá niðurstöðu í hinu fyrra máli að framburður ákærða Ara hafi verið rangur. Er því eingöngu til úrlausnar í þessu máli hvort hann hafi bakað sér refsingu með þeirri háttsemi sinni. Ákærði kom fyrir dóm í fyrra málinu sem vitni, þar sem hann bar rangt af ásetningi. Skiptir ekki máli um refsinæmi gerða hans, þótt þær hafi ekki leitt til rangrar úrlausnar í því máli. Verða gerðir hans heldur ekki refsilausar þótt hann hafi tekið með þeim á sig sakir annars manns. Er sannað, að ákærði Ari hafi brotið gegn 1. mgr. 142. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 12. gr. laga nr. 101/1976, þegar hann bar fyrir Héraðsdómi Reykjaness 9. desember 1996 með þeim hætti sem greinir í ákæru. Hann hefur ekki áður gerst sekur um háttsemi, sem haft getur áhrif á ákvörðun refsingar nú. Þykir refsing hans hæfilega ákveðin fangelsi í 3 mánuði. Skal ákærði Ari jafnframt greiða hluta sakarkostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, eins og nánar segir í dómsorði. IV. Ákæra í málinu gegn ákærða Franklín er á því reist, að hann hafi hvatt ákærða Ara til hins ranga framburðar og þannig tekið þátt í broti hins síðarnefnda. Gegn eindreginni neitun beggja ákærðu verður ekki fallist á að ákæruvaldinu hafi tekist alveg nægilega að sanna að háttsemi ákærða Franklíns hafi verið með þeim hætti, sem um ræðir í 1. mgr. 22. gr. almennra hegningarlaga. Með vísan til 45. gr. laga nr. 19/1991 verður því ekki komist hjá að sýkna ákærða Franklín af kröfum ákæruvalds í málinu. Verður hluti sakarkostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti og málsvarnarlaun skipaðs verjanda hans á báðum dómstigum lagður á ríkissjóð, eins og nánar segir í dómsorði. Dómsorð: Ákærði, Ari Þorsteinsson, sæti fangelsi í 3 mánuði. Hann greiði jafnframt helming alls sakarkostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, þar með talin saksóknarlaun í ríkissjóð, sem hann skal greiða með samtals 80.000 krónum á báðum dómstigum. Hann greiði ennfremur málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns í héraði og fyrir Hæstarétti, Kristjáns Stefánssonar hæstaréttarlögmanns, samtals 160.000 krónur. Ákærði, Franklín Kristinn Steiner, er sýkn af kröfum ákæruvalds í málinu. Málsvarnarlaun skipaðs verjanda hans í héraði og fyrir Hæstarétti, Jóns Magnússonar hæstaréttarlögmanns, greiðist úr ríkissjóði, samtals 160.000 krónur. Dómur Héraðdsóms Reykjaness 15. júní 1998. Ár 1998, mánudaginn 15. júní, er á dómþingi Héraðsdóms Reykjaness, sem háð er að Brekkugötu 2, Hafnarfirði af Gunnari Aðalsteinssyni, héraðsdómara kveðinn upp dómur í málinu nr. S-106/1998: Ákæruvaldið gegn Ara Þorsteinssyni og Franklín Kristni Steiner. Mál þetta, sem dómtekið var 11. maí sl., er höfðað með ákæru ríkissaksóknara 24. mars 1998 á hendur „ Ara Þorsteinssyni, kt. 151166-5989, Reykjavíkurvegi 36, Hafnarfirði og Franklín Kristni Steiner, kt. 140247-5459, Austurgötu 27b, Hafnarfirði. Gegn ákærða Ara fyrir rangan framburð fyrir rétti og ákærða Franklín Kristni fyrir hlutdeild í því broti með því að hafa, mánudaginn 9. desember 1996, ákærði Ari, er hann kom fyrir Héraðsdóm Reykjaness sem vitni í héraðsdómsmálinu nr. S-418/1996: Ákæruvaldið gegn Franklín Kristni Steiner, fyrir fortölur og hvatningu meðákærða Franklíns Kristins, ranglega borið að hann (Ari) hefði verið eigandi að fíkniefnum þeim, sem fundust í vörslum Franklíns Kristins og urðu tilefni fyrrgreinds héraðsdómsmáls með eftirgreindum framburði: „... og áður en hann fór að heiman þá lét ég hann hafa þetta hass sem hann var með í fórum sínum þessi 50 grömm eða þar um bil. Og svo fór hann bara og ég fór upp ég var ekki með lykla þarna og var heimagangur þarna, ég fór upp á efri hæð hússins og var með eitthvað af amfetamíni sem hann vissi ekkert um, ég stakk því inní herbergi þarna, það var rennandi blautt ég ætlaði að þurrka það og setti það ofaná ofn í herberginu, svo fór ég, svo í leiðinni fór ég niður í kjallara og þar átti ég meira af þessu ég stakk þessu öllu ofan í poka og fór útí garð hjá honum og henti því þar, undir eitthvað drasl, og svo fór ég og ætlaði að koma daginn eftir að sækja þetta. Þykir brot ákærða Ara varða við 1. mgr. 142. gr. almennra hegningarlaga nr. 19,1940, sbr. lög nr. 101, 1976, en brot ákærða Franklíns Kristins við sama ákvæði sbr. 1. mgr. 22. gr. almennra hegningarlaga. Þess er krafist, að ákærðu verði dæmdir til refsingar.“ Við aðalmeðferð krafðist saksóknari auk þess saksóknarlauna. Ákærðu krefjast báðir sýknu og að málsvarnarlaun greiðist úr ríkissjóði. Mál þetta var dómtekið 11. maí 1998 en endurupptekið 29. s.m. og dómtekið á ný. I. Eins og í ákæru greinir kom ákærði Ari fyrir dóm sem vitni í máli ákæruvaldsins gegn Franklín Kristni Steiner. Í því máli var ákærði Franklín m.a. dæmdur fyrir brot á lögum um ávana- og fíkniefni og hlaut hann 20 mánaða fangelsi 4. desember 1997 í Hæstarétti. Í dómi Héraðsdóms Reykjaness 10. apríl 1997 í málinu nr. S-418/1996 segir um atvik þau sem hér eru til umfjöllunar, að við húsleit á heimili ákærða Franklíns hafi fundist fíkniefni. Síðan segir í dómi: ,,Hann kannaðist ekki við að fíkniefnin, sem fundust við húsleit á heimili hans að Austurgötu 27B, Hafnarfirði og á lóð hússins 13. apríl 1996, svo sem greint er í II. kafla ákæru dskj. nr. 2, hafi verið í vörslum hans, þ.e. 252,5 g af amfetamíni, 75,8 g af hassi og 6,7 g af marihuana. Ákærður hafði verið viðstaddur er húsleitin fór fram og verið mjög undrandi á því að efnin skyldu finnast hjá honum og ekki hafa haft hugmynd um, að þau væru þarna. Hann hafði ekki fylgst með er efnið fannst út á lóðinni né heldur ekki verið kominn í herbergið inn af stofunni, þegar lögreglan fann þar fíkniefni og hafi verið komið með þau fram. Hann kvað þetta lítið herbergi, sem notað hafi verið undir drasl og enginn sérstakur á heimilinu haft það til umráða, en í heimili hafi verið hann, kona hans og barn þeirra. Herbergið hafi verið ólæst og opið og allir getað gengið þar um, en þar hafi aðallega til greina komið heimilisfólkið og Ari Þorsteinsson, sem hafi verið að vinna hjá honum við að brjóta upp gólfið í kjallaranum og hafi haft lykil að húsinu. Ákærður kvað bara þau Önnu Katrínu nota svefnherbergið og því væri ekki öðrum til að dreifa sem komið hafi fyrir hassefni í lampa þar. Þetta hafi verið eldgamalt efni, sem hann gæti hafa komið þarna fyrir án þess að muna eftir því, og neitaði hann ekki að hafa verið með það í vörslum sínum. Ákærður neitaði að hafa komið fyrir í herberginu inn af stofunni því amfetamíni, sem þar fannst og ekki vitað af því, fyrr en það fannst þar. Hann kvaðst halda sig við það eins og hjá lögreglu að hann hafi tekið á sig að eiga þessi efni og þau sem fundust út í garði, en viðurkenndi ekki að eiga þau. Hann er inntur eftir því, hvers vegna hann hafi tekið á sig að eiga efnin eins og hann hafi orðað það hjá lögreglu. Hann kvað það hafa komið flatt upp á sig að efnin skyldu vera á heimili hans og honum þá dottið margt í hug, svo sem að kona hans væri að gera einhverja vitleysu eða jafnvel að sitja uppi með efnin fyrir einhvern annan. Hann hafi viljað komast að því, hvað hefði skeð og hvernig stæði á þessum fíkniefnum þarna og ef konan hans hefði gert þetta, þá vildi hann ekki blanda henni neitt í þetta. Þá hefði og ráðið nokkru, að meiri líkur hafi verið til þess, að hann slyppi við gæsluvarðhald, með því að taka á sig að eiga efnin heldur en hitt. Aðspurður sagði hann það nú ótvírætt að hann ætti ekki efnin og hafi ekki átt þau. Honum kvaðst nú vera kunnugt um hver ætti efnin og væri það Ari Þorsteinsson. Aðspurður hvernig hann vissi það að Ari ætti efnin, sagði hann, að Ari hefði komið til hans og viðurkennt það fyrir honum. Atvik að því hafi verið þau, að Ari hafi verið staddur á verkstæðinu hjá Viðari bróður sínum, þegar boðunarmaður hjá sýslumanni hafi komið þangað og verið að spyrja Viðar, hvort hann vissi hvar væri hægt að ná í ákærða, sem hann hefði ekki vitað þá stundina. Boðunarmaðurinn hafi síðar hitt á ákærða og honum verið birt ákæra í málinu. Síðar hafi svo Ari komið til hans og farið að spyrja um hvað boðunarmaðurinn hafi viljað honum. Ákærður kvaðst hafa sagt Ara það. Hann hafi sagt já og verið hugsi og svo komið til hans síðar og sagt honum, að hann ætti sök á þessu. Er ákærður hefði gengið frekar á hann með þetta, hafi hann viðurkennt það fyrir honum að eiga efnin og hafa komið þeim fyrir. Hann kvað Ara engar skýringar hafa gefið á þessu, en skýri þetta er hann komi fyrir dóminn. Aðspurður kvaðst ákærður engan þátt eiga í því, að Ari taki þetta á sig, heldur ráði þar samviska Ara. Í dómi Héraðsdóms Reykjaness 10. apríl 1997 segir eftirfarandi um þátt ákærða Ara: ,,Í lok þinghaldsins 9. desember s.l. kom fyrir dóminn að ósk ákærða, sem vitni Ari Þorsteinsson, atvinnulaus, Reykjavíkurvegi 36, Hafnarfirði, kt. 151166-5989. Vitnið lýsti því yfir að það hafi verið statt á heimili ákærða kvöldið sem hann var handtekinn og hafi það verið að vinna við breytingar á kjallara hússins. Vitnið kvaðst hafa látið ákærða hafa um 50 g. af hassi sem það hafi verið með áður en ákærður fór að heiman þetta kvöld. Vitnið kvaðst hafa verið heimagangur þarna og haft lykla að húsinu. Eftir að ákærður var farinn kvaðst það hafa farið upp á efri hæð hússins með eitthvað af amfetamíni sem var rennandi blautt og það ætlaði að þurrka og sett það ofan á ofn inni í herbergi á efri hæð hússins. Það kvaðst svo hafa farið, en í leiðinni farið aftur niður í kjallara, þar sem það hafi átt meira af fíkniefnum og það stungið því öllu ofan í poka og svo farið út í garð hjá ákærða og hent því þar undir eitthvað drasl og ætlað svo að sækja þetta daginn eftir. Vitnið kvaðst ekki hafa verið fenginn til að gefa þennan framburð, en kvaðst hafa orðið að segja frá þessu, þar sem allt hafi verið komið í upplausn heima hjá ákærða út af þessu og hann kominn í ljót mál. Vitninu var bent á að það yrði að spyrja það sem grunað um refsivert athæfi ef það ætlaði að halda sig við þennan framburð. Vitnið skýrði aðdraganda þess, að það gæfi þessa skýrslu nú mjög á sama veg og komið hefur fram hjá ákærða hér að framan. Aðspurt af hverju það hafi ekki sagt lögreglunni strax frá þessu, sagði vitnið, að það hafi ekki verið fyrr en það hafi séð hve alvarlegar afleiðingar þetta hafi ætlað að hafa fyrir ákærða, að það hafi talið sig verða að skýra frá þessu. Vitnið kvaðst hafa þekkt ákærða í u.þ.b. 10 ár. Það kvaðst hafa verið búið að vinna lengi við þessar viðgerðir í kjallaranum, þ.e. dýpka helminginn af honum, þar sem bara er hálf lofthæð og væri kjallarinn enn í sama ásigkomulagi, og þegar þetta mál kom upp og hafi ekkert verið gert eftir það. Vitnið kvaðst ekki hafa borið það undir ákærða né konu hans, að hann hafi geymt þessi efni heima hjá honum. Vitnið var spurt hvort það væri háð ákærða, væri á launum hjá honum og svaraði það því til að það væri ekki að öðru leyti en því, að hann borgaði því laun fyrir vinnu þess í húsinu, en að öðru leyti væri það á atvinnuleysisbótum, en ekki gat það upplýst hvað ákærði hefði greitt til þess í laun árið 1996. Vitnið kvað það ekki rétt að það búi hjá ákærða eða hafi dvalið þar langtímum saman. Það kvaðst hafa lögheimili að Reykjavíkurvegi 36, Hafnarfirði, og dvelja að Hverfisgötu 36, Reykjavík, þar sem það svæfi. Það kvaðst ekki vera fíkniefnaneytandi, en einhverntíma hafa komið við sögu fíkniefnalögreglunnar. Vitninu var enn bent á að líta yrði á hann sem grunaðan og réttarstaða hans sem grunaðs manns kynnt honum sbr. 3. mgr. 32. gr. oml. Það hélt enn fast við að eiga efnin og hafa komið þeim fyrir á heimili ákærða. Ákveðið var þá að fresta aðalmeðferð málsins meðan lögreglurannsókn færi fram á ætluðu broti vitnisins. Með bréfi Ríkissaksóknara dags. 12. desember 1996, var málinu um ætlað brot Ara Þorsteinssonar vísað til Rannsóknarlögreglu ríkisins í því skyni að upplýst yrði um sannleiksgildi framburðar Ara. Sannreyndur yrði framburður hans fyrir dóminum, um að hann væri sekur um hin umræddu fíkniefnabrot, en jafnframt höfð hliðsjón af því, að Ari kunni með framburði sínum að hafa gerst brotlegur við 142. gr. almennra hegningarlaga. Rannsókninni lauk með því að 16. janúar s.l. sendi R.L.R. gögn um rannsóknina til Ríkissaksóknara og með bréfi dags. 30. janúar s.l. sendi hann réttinum afrit þessara rannsóknargagna og tilkynnti jafnframt að framburður hefði ekki í för með sér breytingar á afstöðu ákæruvaldsins í málinu og stæði ákæran í málinu óhögguð eftir sem áður. Þá var tekið fram, að frestað væri af hálfu ákæruvaldsins ákvörðun vegna ætlaðs brots Ara gegn 142. gr. almennra hegningarlaga. Afrit framangreindra rannsóknargagna voru lögð fram í réttinum 14. febrúar s.l. og var þá ákveðið að halda aðalmeðferðina með skýrslutökum eftir því sem rannsóknin gaf tilefni til 27. febrúar s.l. Þá varð enn að fresta málinu vegna veikindaforfalla ákærða og Ara Þorsteinssonar og enn síðar tafði það lok aðalmeðferðar. Ari mætti ekki í þinghald þrátt fyrir tilmæli þar um. Aðalmeðferðinni lauk svo 20. mars s.l. Rannsókn Rannsóknarlögreglu ríksins vegna framburðar Ara Þorsteinssonar sbr. bréf Ríkissaksóknara frá 12. desember s.l. fólst aðallega í því að teknar voru mjög ítarlegar skýrslur af ákærða og Ara Þorsteinssyni og nánari skýrslur voru teknar af einstökum lögreglumönnum, sem unnu að frumrannsókn málsins og einnig tekin skýrsla af Þorsteini Hraundal, rannsóknarlögreglu, sem var með leitarhundinn við húsleitina og hafði tekið efnin, þar sem hundurinn fann þau. Þá var gerð vettvangskönnun að Austurgötu 27B, Hafnarfirði, og var Ari Þorsteinsson þar látinn benda á og sýna hvar hann kom fyrir fíkniefnunum fyrir, bæði úti og inni voru teknar ljósmyndir af þessu. Þá var Þorsteinn Hraundal rannsóknarlögreglumaður látinn sýna hvar hann hafði fundið efnin og teknar ljósmyndir af því. Þá var aflað vottorðs Veðurstofu Íslands um veður til kl. 0600 13. apríl 1996. Í tilefni af þessu gáfu ákærði og Ari Þorsteinsson aftur skýrslur hér fyrir dómi, Þorsteinn Hraundal og svo Herbjörn Sigmarsson, sem rannsóknarlögreglan hafði og tekið skýrslu af. Í skýrslu Ara Þorsteinssonar hjá Rannsóknarlögreglu ríkisins hér fyrir dómi kom þetta m.a. fram. Hann játaði því nú að hafa notað fíkniefni, hass og amfetamín í nokkur ár, en þó með einhverjum hléum. Hann kvaðst hafa selt fíkniefni, en ekki á árinu 1996. Hann vildi ekki tjá sig um það hvernig hann útvegaði sér þau fíkniefni, sem hann heldur fram að hann hafi átt og geymt heima hjá ákærða. Fram kom að hann hafði keypt þau en var ekkert farinn að borga fyrir þau. Hann hafi verið nýbúinn að fá þau eða tveimur dögum áður en mál þetta kom upp og átt eftir að skoða þau almennilega, en þetta hafi átt að vera um 180 g af amfetamíni og um 120 g af hassi. Hann kvaðst aðeins hafa geymt fíkniefni í þetta eina skipti heima hjá ákærða og hafi það verið án hans leyfis og vitundar. Anna hafi heldur ekki vitað af þessu, né neinn annar. Hann kvaðst hafa verið heima hjá ákærða föstudagskvöldið 12. apríl 1996. Hann mundi ekki nákvæmlega hvenær hann hafði komið eða hvað hann hafi verið þar lengi, en hann kvaðst hafa farið um miðnætti. Hann hafði komið fótgangandi, og höfðu þá alla vega verið heima ákærður, Anna kona hans og svo Herbjörn Sigmarsson, sem hann kannaðist lítillega við og hafði áður hitt nokkrum sinnum heima hjá ákærða. Hann minntist þess ekki að hafa talað við Herbjörn þarna. Fram kom hjá Ara að hann hafi sýnt ákærða tveimur dögum áður að hann ætti framangreinda plötu af hassi og hann falast eftir því að fá af því. Ákærður kvaðst þarna um kvöldið hafa brotið hassplötuna í sundur og látið ákærða hafa annan helminginn og hafi verið umsamið að ákærði greiddi honum síðar með sama. Hann kvað Herbjörn ekki hafa séð, er hann afhenti ákærða hassið. Hann kvaðst halda, að hann hafi vafið hassinu, sem hann afhenti ákærða, í glæra plastfilmu. Hann kvað ákærða samt ekki hafa vitað að hann geymdi hinn hluta hassins og amfetamínið í kjallaranum hjá honum, þar sem hann var að vinna. Hann vissi ekki hvað ákærði ætlaði að gera við hassið. Ákærður og Herbjörn hafi farið akandi á Benz bifreið ákærða um miðnættið, en þá kvaðst Ari hafa farið aftur niður í kjallara, þar sem hann hafi gengið frá einhverju drasli sem hann var með. Hann hafði svo farið upp aftur á efri hæð hússins, til að þrífa sig, en þar hafi engin verið sjáanlegur og Anna því líklega verið farin að sofa. Hann hafði haft með sér poka með blautu amfetamíni og farið með hann inn í herbergi inn af stofunni og sett pokann þar á ofninn þannig að loftaði um efnið, sem hann hafi ætlað að þurrka. Hann kvaðst hafa troðið pokanum ofan á og inn fyrir ofninn vinstra megin og pokinn hafi verið eitthvað opinn svo að loftaði um efnið, en pokinn hafi verið eins og sælgætispoki, en þó stærri en venjulegur sælgætispoki og ólitaður, en þeir séu oftast grænir. Hann gat ekki skýrt það af hverju efnið var blautt. Hann var heldur ekki viss um hvort það hafi verið í einföldum eða tvöföldum poka. Hann kvaðst hafa hafa ætlað að hafa efnið þarna á ofninum fram til mánudags. Hann kvaðst hafa verið sem fyrr segir með hin fíkniefnin niður í kjallara og því farið aftur niður í kjallara um leið og hann fór og sótti þau, þ.e. hinn helminginn af hassplötunni og það sem eftir var af amfetamíninu. Hann kvaðst hafa tekið einhvern poka með einhverju drasli í, troðið fíkniefnunum ofan í og farið með hann út og komið honum fyrir í horninu á garðinum. Hann hafi verið að fara til Reykjavíkur og ekki viljað þvælast með þetta með sér og ekki viljað heldur fara inn í húsið til að sækja það, og því geymt það úti í garði. Hann lýsti hvernig hann hefði látið pokann með fíkniefnunum alveg upp í hornið á lóðinni fyrir ofan húsið að vestanverðu og þar falið hann undir spýtnabraki og öðru dóti, sem hann hafi fundið þarna hjá. Hann var látinn lýsa umbúðunum utan um fíkniefnin. Hann kvað hassið hafa verið í plastpoka með rennilás. Hann kvað amfetamínið sem hann geymdi í kjallaranum, ekki hafa verið sama efnið og hann fór með upp á efri hæð hússins til þurrkunar. Það hafi ekki verið blautt, en hugsanlega rakt. Hann gerði ekki að öðru leyti greinarmun á amfetamíninu. Það hafi aðallega verið í þessum tveimur pokum og svo hafi verið pínulítið amfetamín laust í einum poka. Hann kvað amfetamínið allt hafa verið við það að vera hvítt eða hvítt. Hann kvað hassið ekki hafa verið í neyslupakkningum og kannaðist ekki við að hafa bútað það niður, né að hafa hlutað amfetamínið niður í smærri einingar. Hann kvað það hafa verið í innkaupapoka, sem hann lét fíkniefnin í áður en hann fór með þau út í garð. Hann mundi að í honum hafi verið einhver svipa, en gat ekki lýst öðrum munum, sem voru í pokanum og kvaðst ekkert hafa verið að pæla í því hvað í honum væri. Hann var ekki í fyrstu viss um hvort hann hafði verið berhentur eða með hanska, er hann setti efnin í pokann, en taldi svo ábyggilegt, að hann hafi ekki verið með hanska. Hann kvaðst hafa talað við ákærða nokkru eftir að hann slapp úr haldi, og hann þá ekki minnst á það við ákærða, að hann ætti þau fíkniefni sem fundust á heimili hans og í garðinum. Hann kvað ákærða ekki heldur hafa talað um þessi fíkniefni við hann, heldur hafi hann fyrst og fremst verið að velta því fyrir sér, hvort að Anna Katrín væri að koma honum í eitthvað klandur. Hann kvað ákærða einhvern tíma hafa ýjað að því að hann ætti efnin en aldrei gengið á hann um það eða sakað hann um að eiga þau. Hann taldi að það hafi verið myrkur, er hann var að koma efnunum fyrir út í garði, en hann mundi það þó ekki gjörla og kvað það varla hafa verið mikið myrkur. Hann taldi að það hafi verið ágætisveður og það hefði ekki verið rigning. Niðurstaða Héraðsdóms Reykjaness 10. apríl 1997 var eftirfarandi um trúverðuleika frásagnar ákærðu Ara og Franklíns. ,,Við frumrannsókn málsins vildi ákærður ekki í fyrstu tjá sig, um þau fíkniefni sem fundust á heimili hans, og við það, er húsleitin fór þar fram. Eftir að honum hafði þá verið bent á að hassplatan sem hann var með við handtökuna passaði við hassplötuna sem fannst við húsleitina út í garði, kvaðst hann taka á sig að eiga fíkniefnin sem fundust við húsleitina og hafi hann m.a. orðað þetta þannig til að komast hjá því að verða úrskurðaður í gæsluvarðhald. Ef fullyrðing ákærða hér fyrir dómi um að hann hafi fengið hassplötuna rétt áður frá Ara væri rétt, þá hefur hann vitað þarna áður en honum var sleppt, hver var eigandi eða umráðamaður þeirra efna, sem höfðu fundist við húsleitina og er ljóst að hann þurfti þá ekki að vera að velkjast í neinum vafa um þetta eða jafnvel gefa í skyn að kona hans væri að koma honum í vanda, svo sem fram kemur í gögnum málsins. Það verður að teljast með ólíkindum, ef ákærður hefði ekki við þessar aðstæður sakað Ara strax um að eiga fíkniefnin heldur látið hjá líða fram yfir útgáfu ákæru að Ari dragist inn í málið. Ákærður hefur samt byggt á því í málinu, að hann hafi ekki vitað, hver átti efnin, og tekið á sig að eiga þau, meðan hann væri að komast til botns í því, og vísast til framburðar Ara Þorsteinssonar til sönnunar því, að það væri rétt að hann hafi tekið á sig sök fyrir annan. Margt er athugavert við framburð og játningu ákærða á sök hér fyrir dómi sem nú verður nánar vikið að. Er Ari gaf fyrst skýrslu hér fyrir dómi og játaði á sig sök, var liðinn tæpur mánuður frá því að málið var þingfest, og ákærður hafði kynnt sér framlögð skjöl. Framburður Ara var að miklu leyti í samræmi við framlögð rannsóknargögn, er farið var að spyrja hann nánar um einstök atriði varðandi meint brot kom fram mikið misræmi svo sem nú skal greint og og ýmislegt ósennilegt. 1. Í húsleitarskýrslu Páls Sigurðssonar lögreglumanns, kemur fram að plastpokinn með ýmsum munum og ætluðum fíkniefnum, hafi verið falinn undir grjóti og timbri í suðvesturhorni garðsins, og lýsir Ari á svipaðan veg, hvernig hann gengur frá poka með fíkniefnum o.fl. Páll hafði ekki séð felustaðinn og hlaut að hafa þetta eftir öðrum og gætir þarna ónákvæmni. Vitnið Þorsteinn Hraundal, sem fann felustaðinn með aðstoð leitarhunds, lýsti honum þannig, að pokinn hafi verið í holu, sem grafin var undir klett og ein spýta ofan á og ekkert annað. 2. Lýsing Ara á því, hvernig hann hafi gengið frá fíkniefnunum samrýmist engan veginn því hvernig þau voru þegar þau fundust, sbr. vettvangskönnun og myndir. Þannig kveðst Ari ganga frá amfetamíninu sem hann setti á ofninn miðað við að hann ætlaði að þurrka það, og átti pokinn með því að liggja að hluta ofan á ofninum og sjást er horft var framan á ofninn. Hins vegar fannst það þannig, að því var troðið á bak við ofninn og þannig falið að það sást ekki nema komið væri upp að útveggnum og litið til hliðar á ofninn. Staðurinn sem hann kvaðst hafa falið innkaupapokann með fíkniefnum og fleira dóti er 2 - 3 metrum frá þeim stað sem efnið fannst, þar sem hann var í holu og undir einni spýtu, en Ari kvaðst ekkert hafa grafið efnið niður, heldur falið undir spýtnabraki og öðru dóti. 3. Tímasetning Ara stóðst ekki. Hann er óviss í framburði sínum um hvenær hann hafi komið til ákærða um mitt kvöld og hve lengi hann hafi dvalið, en er viss um að hafa farið þaðan um miðnætti eftir að ákærði og Herbjörn höfðu farið þaðan í bifreið ákærða. Ákærður og Herbjörn voru handteknir kl.0240 eftir að ekið var beint frá heimili ákærða að Vífilstöðum og samkvæmt því hefur hann farið frá ákærða um kl. 0230 . 4. Ari var óviss um birtuskilyrði á þessum tíma og kvað veðrið hafa verið ágætt og enga rigningu, en skv. vottorði Veðurstofu var rigning á þessum tíma í Reykjavík og vindur 3 - 6 vindstig. 5. Lýsing Ara á fíkniefnum, sem hann kvaðst hafa gengið frá út í garði eru engan veginn rétt. Hann kvað hassplötuna hafa verið í einum poka og amfetamínið í öðrum og svo pínulítið amfetamín í þeim þriðja og kannast ekki við að hafa bútað hassið niður eða hlutað amfetamínið niður í smærri einingar og kvað efnin ekki hafa verið í neyslupakkningum, en af ljósmyndum Tæknideildar R.L.R. af þessum efnum sem voru í innkaupapokanum sjást 6 neyslueiningar af hassi og 7 af amfetamíni. 6. Ari gerði ekki greinarmun á amfetamíninu og kvað það hafa verið hvítt eða við það að vera hvítt. Af ljósmyndum Tæknideildar R.L.R., sem er í lit er ljóst að stærstur hluti amfetamínisins sem var í innkaupapokanum var gult og skar sig úr frá öðru amfetamíni, sem lagt var þarna hald á. 7. Í innkaupapokanum, sem Ari sagðist hafa sett fíkniefnin í var töluvert af skartgripum, silfurmunum, skrautsteinum, úrum o.fl. og heldur ólíklegt, að Ari hafi aðeins veitt athygli einni svipu. 8. Ari var atvinnulaus og hafði litlar tekjur, og er heldur ólíklegt að hann hafi fjárhagslegt bolmagn til að eiga svona mikið magn fíkniefna eða að honum hafi verið treyst fyrir því. 9. Skýring Ara á því hvers vegna hann hafi flutt fíkniefni úr læstum kjallara út í garð, þar sem hver sá sem átt hefði þar leið um, hefði geta hirt þau er afar ótrúleg og er líklegra að um skyndiúrræði hafi verið að ræða, eftir að grunur hafði komið upp um að ákærði gæti verið í gæslu, en frá handtöku að húsleit liðu um 10 klukkustundir. Framburður ákærða þykir og óskýr og óljós um fleiri atriði. 10. Herbjörn Sigmarsson þykir hafa verið margsaga um atvik umræddrar nætur, er framburður hans svo óstöðugur og óljós, að hann verður ekki talinn vera því til styrktar að Ari hafi verið á heimili ákærða umrædda nótt og telst það óvíst. Þegar allt það sem nú er rakið er virt, þykir framburður Ara ekki standast og er hann metinn sem markleysa og ekki byggt á honum í málinu. Við sönnunarmat í málinu verður því við það miðað, að framburður Ara hafi ekki komið til. Ákærðu Ari og Franklín Steiner komu báðir fyrir dóm. Framburður þeirra var á sama veg og áður. Þeir sögðu að Ari hefði ákveðið á eigin spýtur að bera vitni um að hann ætti efnið. Franklín hefði ekki beitt hann þrýstingi eða fortölum. Lögreglumennirnir Páll Sigurðsson, Lárus Kjartansson og Þorsteinn Hraundal komu fyrir dóm í þessu máli. Þeir voru við húsleit heima hjá ákærða Franklín þegar fíkniefnin fundust. Páll Sigurðsson sagði að sér hefði virst Franklín verða hálf fúll út í sambýliskonu sína, Önnu Katrínu Stefánsdóttur og sagt eitthvað á þá leið „þessar konur“. Lárus Kjartansson var ekki viðstaddur þegar Franklín voru færð þau tíðindi að fíkniefni hefðu fundist. Hins vegar hefði Franklín virst vera undrandi á því að fíkniefni fundust. Þorsteini Hraundal virtust viðbrögð ákærða Franklíns hafa verið þau að hann vildi ekki kannast við efnin. Sambýliskona Franklíns, Anna Katrín Stefánsdóttir, kom fyrir dóm 11. maí s.l. Hún staðfesti að ákærði Ari Þorsteinsson og Herbjörn Sigmarsson hefðu verið heima hjá þeim Franklín kvöldið sem Franklín var handtekinn. Viðar Þorsteinsson, bróðir ákærða Ara, bar að hann hefði sótt Ara heim til Franklíns Steiner umrætt kvöld um miðnætti. Björn Halldórsson lögreglufulltrúi og Herbjörn Sigmarsson komu ekki fyrir dóm í þessu máli þar sem þeir eru búsettir erlendis. Björn kom fyrir dóm 9. desember 1996 í máli ákæruvaldsins gegn Franklín Steiner. Björn sagði þá fyrir dómi að sér hefði fundist Franklín undrandi á því að fíkniefni hefðu fundist í og við húsið. Hann hefði sagt við lögreglumanninn að þetta ætti ekki að vera þarna. Við yfirheyrslu hefði hann ekki viljað tjá sig um þetta í fyrstu. Honum hafi þá verið gerð grein fyrir því að hassplötur sem fundust heima hjá honum pössuðu saman við hassplötur sem fundust á vettvangi. Þá hefði ákærði Franklín sagt að hann tæki það á sig að eiga þessi fíkniefni. Björn sagði að hann hefði litið á þetta sem fullkomna játningu. II. Niðurstaða. Um þátt ákærða Ara Þorsteinssonar. Ákærða Ara er gefið að sök að hafa skýrt rangt frá málsatvikum í þinghaldi Héraðsdóms Reykjaness háðu þann 9. desember 1996 í málinu nr. S-418/1998; ákæruvaldið gegn Franklín Kristni Steiner, en Franklín Kristinn er sjálfur ákærður í máli þessu fyrir hlutdeild í broti ákærða Ara. Dómurinn telur að sú háttsemi manns, sem gefin er réttarstaða vitnis fyrir dómi í opinberu máli, að játa eða gefa bendingu um að hann hafi sjálfur framið refsivert athæfi, geti eigi talist refsinæm í skilningi 1. mgr. 142. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 12. gr. laga nr. 101/1976. Hefur dómurinn til stuðnings þessari niðurstöðu litið til eftirgreindra atriða: Ákvæði 51. gr. laga nr. 19/1991 gerir ráð fyrir að vitni sé óskylt að svara spurningu eða tjá sig að öðru leyti um atvik máls ef í framburðinum gæti falist játning eða bending um að vitnið hafi framið refsiverðan verknað. Efnisákvæði þetta leiðir af þeirri fortakslausu meginreglu íslensks réttar, sem fram kemur í 3. mgr. 33. gr. sömu laga og sem einnig má leiða af 2. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, að sakborningi sé á öllum stigum málsmeðferðarinnar rétt að skorast undan því að svara spurningum er varða refsiverða hegðun sem honum er gefin að sök, enda hvíli sönnunarbyrði um sekt sakbornings á ákæruvaldinu. Telja verður að grunnregla þessi sé einnig varin af 2. mgr. 70. gr. íslensku stjórnarskrárinnar nr. 33/1994, sbr. 8. gr. stjórnarskipunarlaga nr. 97/1995. Löggjafinn hefur með skírskotun til framangreindra meginreglna ákveðið að rangur framburður manns, sem sé óskylt að tjá sig um málsatvik, sökum þess að framburður hans gæti haft í för með sér játningu, bendingu eða rennt stoðum undir sönnun um refsiverða hegðun hans, sé refsilaus að íslenskum lögum, sbr. grundvallarreglu 1. mgr. 143. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Ákvæði 1. mgr. 142. gr. almennra hegningarlaga byggir á því grunnsjónarmiði að þeim manni, sem fyrir dóm kemur, sé skylt að skýra satt og rétt frá málsatvikum og er sett til verndar hagsmunum almennings og refsivörslukerfisins af réttri og eðlilegri framvindu mála innan dómskerfisins. Hafa þessir hagsmunir hins vegar eigi talist standa í vegi fyrir viðurkenningu á framangreindum rétti einstaklinga til að bera rangt um atvik er varða meinta refsiverða háttsemi þeirra sjálfra. Þá verður að telja að þessi réttur sakbornings sé fyrir hendi án tillits til þess hvort hann hafi í reynd verið sekur eða saklaus, sbr. athugasemdir greinargerðar með ákvæði 1. mgr. 143. gr. almennra hegningarlaga. Ákærði Ari Þorsteinsson kom fyrir dóm og gaf dómari málsins honum réttarstöðu vitnis í áðurnefndu máli ákæruvaldsins gegn Franklín Kristni Steiner. Var honum ekki sérstaklega kynnt ákvæði 51. gr. laga nr. 19/1991. Framburður ákærða Ara fól í sér játningu eða bendingu um að hann hefði sjálfur framið refsivert athæfi, en honum var samkvæmt áðurnefndum meginreglum íslenskra laga og grunnreglu stjórnarskrárinnar óskylt að tjá sig um þetta atriði. Naut hann af þeim sökum um leið sömu réttinda og sakborningar njóta við dómsmeðferð í opinberum málum er hann gaf umrædda skýrslu. Er því jafnframt ótækt að líta til lokamálsliðar 2. mgr. 143. gr. hegningarlaga í máli þessu. Að þessu virtu, áðurnefndum meginreglum íslensks réttar, efnisákvæðum 1. mgr. 142. gr. og 1. mgr. 143. gr. almennra hegningarlaga og þeim hagsmunum, sem að baki þeim búa, verður þannig að telja að ákærði Ari hafi, með vísan til efnis framburðar hans fyrir dóminum og lagalegri stöðu hans við skýrslugjöfina, að refsilausu mátt bera rangt um atvik, sem lutu að meintri refsiverðri hegðun hans sjálfs. Þá þykir styrkja þessa niðurstöðu, að um það tilvik, sem hér er til úrlausnar, hefur löggjafinn eigi kveðið skýrlega á um í almennum lögum. Þann vafa sem við lýði er í þessu efni ber að mati dómsins að túlka ákærða í hag, sbr. grunnreglu 45. gr. laga nr. 91/1991. Samkvæmt framanrituðu hefur sá hluti ákæru, er varðar ákærða Ara Þorsteinsson, að geyma lýsingu á háttsemi, sem eigi verður talin refsinæm samkvæmt gildandi refsiheimildum í íslenskum rétti. Er hún því refsilaus, sbr. 1. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Verður því ákærði Ari Þorsteinsson sýknaður af öllum kröfum ákæruvaldsins í máli þessu. Um þátt ákærða Franklíns Kristins Steiner. Ákærða Franklín Kristni er gefið að sök að hafa með fortölum og hvatningum gerst sekur um hlutdeild í broti meðákærða Ara Þorsteinssonar. Er um háttsemi ákærða Franklíns Kristins vísað til 1. mgr. 142. gr., sbr. 1. mgr. 22. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Dómurinn hefur komist að þeirri niðurstöðu að háttsemi meðákærða Ara Þorsteinssonar hafi eigi verið refsinæm samkvæmt gildandi refsiheimildum og því refsilaus. Þrátt fyrir að löggjafinn hafi með setningu hlutdeildarákvæðis 1. mgr. 22. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, gert ráð fyrir í athugasemdum greinargerðar með lögunum að leggja ætti sérstætt mat á þátttöku hlutdeildarmanns óháð aðalverknaðinum hefur verið lagt til grundvallar í íslenskum rétti að hlutdeild sakbornings í röngum en refsilausum framburði samsökunautar sé refsilaus samkvæmt grundvallarreglu 143. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. dóm Hæstaréttar í málinu nr. 119/1950, upp kveðnum þann 25. júní 1951. Eigi verða nú talin fyrir hendi rök til þess að víkja frá þessu fordæmi Hæstaréttar Íslands og verður því ákærði Franklín Kristinn Steiner einnig sýknaður af öllum kröfum ákæruvaldsins í máli þessu. Sakarkostnaður. Með hliðsjón af málalokum þessum verður allur sakarkostnaður greiddur úr ríkissjóði, þ.m.t. saksóknarlaun kr. 100.000, málsvarnarlaun skipaðs verjanda Ara Þorsteinssonar, Kristjáns Stefánssonar, hrl., kr. 100.000 og málsvarnarlaun skipaðs verjanda Franklíns Kristins Steiner, Jóns Magnússonar, hrl., kr. 100.000. Gunnar Aðalsteinsson, héraðsdómari, kveður upp dóm þennan. Dómsorð: Ákærði, Ari Þorsteinsson, skal vera sýkn af öllum kröfum ákæruvaldsins í máli þessu. Ákærði, Franklín Kristinn Steiner, skal vera sýkn af öllum kröfum ákæruvaldsins í máli þessu. Sakarkostnaður greiðist úr ríkissjóði, þ.m.t. saksóknarlaun kr. 100.000, málsvarnarlaun skipaðs verjanda Ara Þorsteinssonar, Kristjáns Stefánssonar, hrl., kr. 100.000 og málsvarnarlaun skipaðs verjanda Franklíns Kristins Steiner, Jóns Magnússonar, hrl., kr. 100.000.
|
Mál nr. 467/2017
|
Kærumál Frávísunarúrskurður felldur úr gildi
|
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem máli A og M á hendur Ó ehf., S og H var vísað frá dómi. Í málinu kröfðust A og M þess að Ó ehf., S og H yrði sameiginlega gert að fjarlægja grjóthleðslu á lóðamörkum fasteigna í eigu A og M annars vegar og S og H hins vegar, að viðlögðum dagsektum. Með vísan til 4. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991 taldi Hæstiréttur A og M vera heimilt að afmarka sakarefni málsins við aðfararhæfa kröfu með þeim hætti sem gert hafði verið og hefðu þau af því lögvarða hagsmuni að úr þeirri kröfu yrði leyst efnislega fyrir dómi. Var hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir ÞorgeirÖrlygsson og Helgi I. Jónsson og Ingveldur Einarsdóttir setturhæstaréttardómari.Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru17. júlí 2017, en kærumálsgögn bárust réttinum 24. sama mánaðar. Kærður erúrskurður Héraðsdóms Reykjaness 5. júlí 2017 þar sem máli sóknaraðila gegnvarnaraðilum var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laganr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðilar krefjast þess að hinn kærðiúrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið tilefnismeðferðar. Þá krefjast þau kærumálskostnaðar.Varnaraðilar krefjast staðfestingar hinskærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.Í málinu gera sóknaraðilar kröfu um að varnaraðilumverði sameiginlega gert að fjarlægja grjóthleðslu sem liggur á lóðarmörkumfasteigna sóknaraðila og varnaraðilanna Sigurðar Strange og HörpuKristjánsdóttur. Byggja sóknaraðilar á því að fyrirkomulag grjóthleðslunnarbrjóti bæði gegn lögum og ákvæðum gildandi skipulags. Með hinum kærða úrskurðivar málinu vísað frá héraðsdómi á þeirri forsendu að kröfugerð sóknaraðila væriekki svo ákveðin og skýr að hún gæti ein út af fyrir sig leitt til málaloka umsakarefnið.Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðarer staðfest sú niðurstaða að málinu verði hvorki vísað frá á grundvelli 2. mgr.18. gr. laga nr. 91/1991 um samaðild né þurfi sveitarfélag að eiga aðild aðdómsmáli þar sem reynir á gildi byggingarleyfis eða brottflutning mannvirkissem talið er fara í bága við skipulagsskilmála og lagaákvæði.Sóknaraðilar fara með forræði málsins og ákveðasamkvæmt því hvernig þau haga kröfugerð sinni. Í stefnu málsins hafasóknaraðilar afmarkað sakarefnið við aðfararhæfa kröfu um að varnaraðilarfjarlægi grjóthleðslu á lóðarmörkum fasteignar sóknaraðila og varnaraðilannaSigurðar og Hörpu að viðlögðum dagsektum. Slík kröfugerð er sóknaraðilumheimil, sbr. 4. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991, og hafa þau af því lögvarða hagsmuniað úr þeirri kröfu verði leyst efnislega fyrir dómi.Samkvæmt þessu verður hinn kærði úrskurðurfelldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar.Varnaraðilum verður gert að greiðasóknaraðilum kærumálskostnað eins og í dómsorði segir.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi og lagt fyrirhéraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar.Varnaraðilar, Óshæð ehf., Sigurður Strange og HarpaKristjánsdóttir, greiði óskipt sóknaraðilum, Agnari Hlyni Daníelssyni og MaríuDögg Aðalsteinsdóttur, 350.000 krónur í kærumálskostnað.ÚrskurðurHéraðsdóms Reykjaness, miðvikudaginn 5. júlí 2017Mál þetta er höfðað með birtingu stefnu 2. desember 2016.Stefnendur eru Agnar Hlynur Daníelsson, kt. [...] og MaríaDögg Aðalsteinsdóttir, kt. [...], bæði til heimilis að Hálsaþingi 9, Kópavogi.Stefndu eru Óshæð ehf., kt. [...], Bergsmára 13, Kópavogi,Sigurður Strange, kt. [...], og Harpa Kristjánsdóttir, kt. [...], bæði tilheimilis að Þinghólsbraut 76, Kópavogi.Stefnendur krefjast þess að stefndu verði sameiginlega gertað fjarlægja grjóthleðslu sem liggur meðfram lóðarmörkum Hafraþings 8,fastanúmer 230-7852, að lóðarmörkum Hálsaþings 9, fastanúmer 232-5692, aðviðlögðum 100.00 króna dagsektum sem stefndu greiði stefnendum óskipt frádómsuppsögu og þar til umkrafinni skyldu er fullnægt.Þá krefjast stefnendur málskostnaðarúr hendi stefndu að teknu tilliti til virðisaukaskatts.Stefndu krefjast þess aðallega að málinu verði vísað frá dómi,en til vara krefjast þau sýknu af öllum kröfum stefnenda.Til þrautavara krefst stefndu þess að þeim verði ekki gertað fjarlægja í heild grjóthleðslu sem liggur innan lóðarmarka HafraþingsHafraþings 8, fastanúmer 230-7852, að lóðarmörkum Hálsaþings 9, fastanúmer232-5692, heldur einungis það magn hlaðins grjóts ofan af hleðslunni sem dómurtelur þurfa til að hleðslan uppfylli kröfur skipulagsskilmála og réttarreglna.Hver sem úrslit málsins kunna að verða krefst stefndimálskostnaðar úr hendi stefnenda.Krafa stefndu um frávísun málsins er hér eingöngu tilmeðferðar.Í þessum þætti málsins krefjast stefndu þess að málinu verðivísað frá dómi og að stefnendum verði gert að greiða þeim málskostnað.Stefnendur krefjast þess að frávísunarkröfu stefndu verðihafnað og að ákvörðun um málskostnað verði látin bíða efnisdóms. IStefnendur eru sameigendur að fasteigninni að Hálsaþingi 9 áVatnsendasvæðinu í Kópavogi. Um er að ræða íbúð í parhúsi, Hálsaþing 9 og 11,en húsið var byggt árið 2007. Lóð stefnenda að Hálsaþingi 9 liggur að lóðunumHafraþingi 8 og 10. Hafraþing 8 er nú í eigu stefndu Sigurðar og Hörpu, en varáður í eigu stefnda Óshæðar ehf. Á lóðinni Hafraþingi 8 stendur parhús, sem núer á byggingarstigi og tengist Hafraþingi 6. Lofthæð lóðar stefnenda er lægrien lóð stefndu, Sigurðar og Hörpu, sem nemur um 3-4 metrum að jafnaði. Stefnendurkveða að þegar svo standi á geri skipulagsskilmálar o.fl. ráð fyrir því aðlóðir, sem hærri eru, séu stallaðar gagnvart aðliggjandi lægri lóðum, með nánargreindum hætti.Tildrög málsins eru nánar tiltekið þau að 29. maí 2015 gafbyggingarfulltrúi Kópavogsbæjar út byggingarleyfi til eiganda stefnda Óshæðarehf., North Team Invest ehf., fyrir parhúsum að Hafraþingi 2, 4, 6 og 8.Stefndi kveður að upphaflega hafi verið gert ráð fyrir tveggja hæða byggingu álóðinni að Hafraþingi 8. Síðar hafi verið afráðið að byggja hús á einni hæð álóðinni. Hafi það haft í för með sér að byggingarreitur hafi stækkað, m.a um 2metra til austurs, þ.e. í átt að umþrættum lóðarmörkum. Breyting þessi hafiverið kynnt lóðarhöfum Hálsaþings 9 og ekki sætt andmælum. Samkvæmt byggingarleyfunum, sem gefin voru út á grundvelli13. gr. laga nr. 160/2010 um mannvirki, skyldu framkvæmdir við parhúsin unnareftir samþykktum aðal- og séruppdráttum, byggingar- og verklýsingum, svo oggildandi lögum og reglugerðum um skipulags- og byggingarmál, sbr. m.a. ákvæðilaga nr. 160/2010 og byggingarreglugerðar nr. 112/2012.Í kjölfar útgáfu leyfanna hófust framkvæmdir við bygginguparhúsa á lóðunum Hafraþing 2, 4, 6 og 8. Við upphaf framkvæmda lét stefndiÓshæð ehf. reisa grjóthleðslu, sem er að stórum hluta úr stórgrýti, álóðarmörkum síðastgreindra lóða gagnvart Hálsaþingi. Sá hluti grjóthleðslunnar,sem liggur að eign stefnenda, Hálsaþingi 9, stendur á lóðarmörkum Hafraþings 8,og snýst sakarefni máls þessa um þá tilteknu hleðslu. Hæð grjóthleðslu þessararnemur hæðarmuni lóða stefnenda og stefndu Sigurðar og Hörpu og hallar hún umu.þ.b. 80-90 gráður að jafnaði. Grjóthleðslan er u.þ.b. 1,6-2 metrar á hæð aðjafnaði þegar miðað er við grasflöt lóðar stefnenda. Grjóthleðslan liggur jafnframtmeðfram aðliggjandi lóðum, þ.e. Hafraþingi 2, 4 og 6 annars vegar og Hálsaþingi5 og 7 hins vegar.Stefndu benda á að nær allar nærliggjandi lóðir Hafraþings 8séu í mjög ólíkum hæðum og sé því mikið notast við stöllun nærri lóðamörkum tilað báðar aðliggjandi lóðir nýtist sem best. Lóð Hafraþings 8 og aðstaðangagnvart Hálsaþingi 9 sé þar engin undantekning, en stefnendur hafi ekki veriðfáanlegir til að leggja neitt af mörkum við að koma lóðarmörkum í það horf semþeir virðist gera kröfu um.Að sögn stefnenda hafði stefndi Óshæð ehf. ekki samráð viðþau um frágang framangreindrar grjóthleðslu. Fljótlega eftir að grjóthleðslanreis kveðast stefnendur, ásamt öðrum íbúum Hálsaþings, hafa gert alvarlegarathugasemdir við frágang stefnda Óshæðar ehf. á fyrrgreindum lóðum aðHafraþingi og þá einkum við umrædda grjóthleðslu. Hafi verið á það bent afhálfu stefnenda að ástand og frágangur grjóthleðslunnar samræmdist ekkigildandi reglum og skilmálum varðandi skipulag lóðanna. Einnig stafaði börnumslysahætta af hleðslunni þar sem hún væri óeðlilega brött, og ylli slælegurfrágangur hennar jarðraski og tjóni á garði stefnenda. Kveðast stefnendur hafabeint því oftsinnis til stefnda Óshæðar ehf. og verktaka á hans vegum að grípatil viðeigandi aðgerða vegna ófullnægjandi frágangs á grjóthleðslunni, en ánárangurs.Í kjölfarið hafi stefnendur og nágrannar þeirra beint kvörtuntil Kópavogsbæjar vegna frágangs á fyrrgreindum lóðum að Hafraþingi, þ.m.t.umræddri grjóthleðslu. Með bréfi nágranna stefnenda, eigenda Hálsaþings 5, tilbæjarstjóra Kópavogsbæjar, dagsettu 6. október 2015, hafi verið farið fram á aðframkvæmdir við lóðirnar yrðu stöðvaðar og frágangi þeirra hagað í samræmi viðskipulagsskilmála o.fl. Í kjölfarið hafi starfsmaður bæjarins upplýst aðbyggingarfulltrúi hefði gert „lóðarhafa Hafraþing[s] 2-4 að stöðva framkvæmdirá lóð sinni þar sem hann varð ekki við ábendingum varðandi lóðarfrágang...“,sbr. tölvubréf frá 13. október 2015. Síðar í sama mánuði hafi eigendurHálsaþings 5 gert þá kröfu í tölvubréfi til Kópavogsbæjar að grjóthleðslan yrðifjarlægð í heild sinni, m.a. vegna slysahættu af henni. Ekki hafi veriðbrugðist við þeirri málaleitan og í febrúar 2016 hafi stefnendur orðið þessáskynja að framkvæmdir við umræddar lóðir að Hafraþingi væru að hefjast aðnýju. Hafi fyrri erindi eigenda Hálsaþings 5 til Kópavogsbæjar verið ítrekuð íframhaldinu, en ekki hafi verið brugðist við þeim af hálfu bæjarins.Með bréfi lögmanns stefnenda og eigenda Hálsaþings 5,dagsettu 18. apríl 2016, hafi þess verið krafist að byggingarfulltrúiKópavogsbæjar stöðvaði framkvæmdir að Hafraþingi 4, 6 og 8, og hlutaðist til umað framkvæmdum yrði hagað í samræmi við útgefin byggingarleyfi ogskipulagsreglur. Byggingarfulltrúi hafi synjað kröfu stefnenda o.fl. um stöðvunframkvæmda með bréfi 25. apríl 2016, m.a. með þeim rökum að framkvæmdaraðilihefði „fallist á að gera lagfæringar á umræddum lóðum“ sem fælust í því að„grjóthleðsla á lóðarmörkum verði lækkuð“. Liggur fyrir að stefndi Óshæð ehf.féllst á að lækka hleðsluna um a.m.k. 60 sm. Sama dag og fyrrnefnd ákvörðun byggingarfulltrúa lá fyrir,þ.e. 25. apríl 2016, hafi lögmaður stefnenda o.fl. ritað bréf til stefnda Óshæðarehf. þar sem krafist hafi verið tafarlausra úrbóta á umræddum lóðarfrágangi oggrjóthleðslu á mörkum lóðanna. Í beinu framhaldi eða 28. apríl 2016 hafi stefnenduro.fl. kært ákvörðun byggingarfulltrúa frá 25. sama mánaðar, þ.e. synjun ástöðvunarkröfu stefnenda o.fl., til úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála.Úrskurðarnefndin hafi staðfest ákvörðun byggingarfulltrúans með úrskurði 19.maí 2016.Haustið 2016 hafi stefnendur falið Hallgrími Magnússynibyggingartæknifræðingi að mæla upp lóð stefnenda og lóðarmörk gagnvartHafraþingi 8 með tilliti til þess hvort ástand og frágangur margnefndrargrjóthleðslu, þ.m.t. hæð, halli og fjarlægð hennar frá lóðarmörkum, væri ísamræmi við gildandi lög og reglur varðandi skipulag o.fl. Í kjölfar mælinga hafiHallgrímur ritað minnisblað, dagsett 21. september 2016, þar sem komist hafiverið að þeirri niðurstöðu að umrædd grjóthleðsla sé of há, of brött og ofnálægt lóðarmörkum að Hálsaþingi 9 miðað við deiliskipulagsuppdrátt ogbyggingarreglugerð o.fl.Stefnendur benda á að fyrrnefndur verktaki og eigandistefnda Óshæðar ehf., North Team Invest ehf., hafi afsalað lóðunum aðHafraþingi 2, 4, 6 og 8 til stefnda Óshæðar ehf. með afsali 19. nóvember 2015,sem afhent hafi verið til þinglýsingar 4. apríl 2016.Með kaupsamningi 9. nóvember 2016 hafi stefndi Óshæð ehf. seltstefndu Sigurði og Hörpu fasteignina að Hafraþingi 8, og séu þau nú skráðireigendur að eigninni samkvæmt fasteignaskrá.Samhliða málsókn þessari höfði eigendur Hálsaþings 5sjálfstætt mál á hendur stefnda Óshæð ehf. vegna grjóthleðslu sem standi viðmörk þeirrar lóðar og aðliggjandi lóða að Hafraþingi 4 og 6.IIStefndi bendir á að málatilbúnaður stefnenda sé óljós oggagnaframlagning ófullnægjandi. Þá séu dómkröfur ekki til þess fallnar að náþví markmiði sem að sé stefnt og í reynd ekki dómtækar, auk þess sem aðild séábótavant. Af þeim sökum beri að vísa málinu frá dómi, sbr. meðal annars d- oge- lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.Markmið stefnenda með málsókn virðist vera það aðlóðarmörkum verði komið í það sem þeir telja lögmætt horf. Dómkrafa stefnendamiði þó eingöngu að því að grjóthleðsla verði fjarlægð, en lúti í engu aðfrágangi lóðarmarka að öðru leyti, þ.e. að þau verði útfærð með tilteknum hættieða komið í það horf sem stefnendur telja lögmætt. Í því sambandi benda stefnduá að eini annmarki lóðarmarkanna núna lúti að frágangi á lóð stefnenda, semhafi ekki tekið lóð sína í rétta hæð og lögmætt horf. Málsóknin geti því ekkiveitt úrlausn um þau réttindi eða skyldur sem að sé stefnt. Það sé enda ljóstað með því að fjarlægja hleðsluna verði sá hluti lóðar stefndu, sem aðlóðarmörkum liggur, ennþá jafn hár og raunar verði ekki annað séð en aðbrottfall hleðslunnar væri í beinni andstöðu við kröfur sem lúti aðlóðarfrágangi. Brottflutningurhleðslunnar myndi jafnframt óhjákvæmilega leiða til þess að jarðvegur gætirunnið niður og inn á lóð stefnenda. Ólíkt því sem nú sé myndi brottfallhleðslunnar því geta valdið óþrifnaði eða spjöllum á lóð stefnenda. Hleðslanfeli ekki í sér neina hættu og brottfall hennar sé ekki heldur til þess falliðað auka öryggi, hvorki þeirra sem fari um lóð stefnenda né stefnda. Dómkröfurstefnenda séu því ekki aðeins í andstöðu við skipulagsskilmála og réttarreglurheldur líka í andstöðu við markmið málsóknarinnar. Stefndi kveðst jafnframt byggja kröfu sína um frávísun á þvíað stefnendur hafi ekki stefnt þeim aðilum sem nauðsyn krefji. Ekki verði annaðséð en að kröfur stefnenda byggist á því að umrædd hleðsla stefnda sé íósamræmi við skipulagsskilmála Kópavogsbæjar og lagareglur, en sveitarfélagiðsem fari með skipulagsvaldið telji hleðsluna þó samræmast öllum kröfum. Því fáistefndi ekki séð hvernig unnt sé að leysa úr málinu án aðildar Kópavogsbæjar. Ítengslum við þetta kveðst stefndi jafnframt benda á að ef ágreiningur komi uppum frágang á sameiginlegum lóðarmörkum skuli hlíta úrskurði byggingarnefndareins og fram komi í almennum ákvæðum skipulagsskilmála fyrir svæðið, sbr. c-lið 3. gr., en því hlutverki gegni byggingarfulltrúi. Stefnendur hafi lagtágreining sem að þessu lúti fyrir byggingarfulltrúa. Hafi stefnendur farið framá stöðvun framkvæmda og haldið því fram að hleðslan samræmdist ekki skipulagsskilmálumog réttarreglum.Niðurstaða byggingarfulltrúa hafi ekki verið stefnendumþóknanleg og hafi þeir því beint kæru til úrskurðarnefndar umhverfis- ogauðlindamála. Hafi m.a. verið gerð sú krafa að framkvæmdir yrðu stöðvaðar þartil „Óshæð ehf. hefur komið framkvæmdum á lóðunum í það horf sem samrýmistbyggingarleyfum og gildandi deiliskipulagi, þ. á m. með því að fjarlægjagrjóthleðslu sem Óshæð ehf hefur komið fyrir á lóðarmörkum umræddra lóðagagnvart Hafraþingi 5 og 9.“ Úrskurðarnefndin hafi sömuleiðis hafnað kröfumstefnenda, en það athugist að framkvæmdir standi enn yfir vegna húsbyggingar oglóðar. Með vísan til þessa telji stefndu að sveitarfélagið verði að eiga aðildað þessu máli, enda megi með vísan til framangreinds líta svo á að farið séfram á að stjórnvaldsákvörðun verði, að minnsta kosti að hluta til, felld úrgildi.Stefndi kveðst einnig benda á að ekki verði séð að stefnendurséu afsalshafar og þinglýstir eigendur Hálsaþings 9. Það sé aftur á mótiByggingarfélagið Bogi ehf., kt. 600100-2620. Það félag sé þó ekki aðili málsinsþrátt fyrir að virðast eiga umrædd réttindi og bera skyldur sem málið varði.Stefndi telji að hvernig sem á málið sé litið geti aðkoma stefnenda ekkigrundvallast á öðru en því að eiga umrædd réttindi og bera skyldur óskipt meðByggingarfélaginu Boga ehf., sbr. 1. mgr. 18. gr. laga nr. 91/1991. Loks kveðast stefndu benda á að röng gögn séu lögð fram afhálfu stefnenda og því séu í reynd verulegir annmarkar á málatilbúnaði. Í ljósiþessa telji stefndi ekki efni til annars en að vísa málinu frá dómi. IIIStefnendur mótmæla frávísunarkröfu stefndu og krefjast þessað henni verði hafnað. Engir annmarkar séu á formhlið málins þannig að frávísunvarði. Kröfugerð og málatilbúnaðar stefnenda sé skýr og í samræmi við 80. gr.laga nr. 91/1991. Þá geti markmið málatilbúnaðarins ekki valdið vafa.Stefnendur krefjist þess að tilgreint mannvirki, sem stefnendur telji að brjótigegn lögum og skipulagsreglum, verði numið brott að viðlögðum dagsektum.Fjölmörg fordæmi séu fyrir kröfugerð af þessum toga, þ.e. um brottnám ólögmætramannvirkja, sbr. dóma Hæstaréttar 6. nóvember 2008 í máli nr. 32/2008, 7. apríl2009 í máli nr. 444/2008, 24. mars 2011 í máli nr. 406/2010 og 22. nóvember2012 í máli nr. 138/2012. Stefnendur hafi afmarkað málið með þeim hætti semfram komi í stefnu og þeir hafi forræði á málinu og kröfugerð sinni.Mótbárur stefndu um að málsókn stefnenda „sýnist“ stefna aðöðru markmiði en framansögðu eigi sér ekki stoð. Þá sé því hafnað aðlóðafrágangurinn sé á ábyrgð stefnenda eða að brottfall hleðslunnar andstættkröfum um lóðafrágang. Hvað sem öðru lýði varði allar mótbárur stefnduefnishlið málsins, en ekki formhlið þess.Hvað aðild varðar kveðast stefnendur beina kröfum sínum aðstefndu, Sigurði og Hörpu, sem þinglýstum eigendum mannvirkisins, en samkvæmt15. gr. laga nr. 160/2010 um mannvirki beri eigandi þess ábyrgð á því að við hönnun, byggingu og rekstur mannvirkis séfarið að kröfum laganna og reglugerða sem settar séu á grundvelli þeirra. Ímáli þessu beri stefndi Óshæð ehf. einnig ábyrgð sem fyrri eigandifasteignarinnar, sbr. d-lið 4. mgr. 15. gr. sömu laga. Stefndu beri þá skyldusem dómkrafa stefnenda lúti að. Stefnendur benda á að engin tiltekinstjórnvaldsákvörðun liggi fyrir í málinu og engin þörf hafi verið á aðildsveitarfélagsins samkvæmt gagnályktun frá 15. gr. áðurgreindra laga. Ídómaframkvæmda hafi kröfum um brottnám mannvirkja ætíð verið beint að eigandamannvirkis/lóðar, en ekki að sveitarfélagi. Í málinu sé ekki krafist ógildingará „ákvörðun“ Kópavogsbæjar. Benda stefnendur á að ákvörðun byggingarfulltrúa ímálinu varði annað atriði, þ.e. kröfu stefnenda um stöðvun framkvæmda viðHafraþing, sbr. 55. gr. laga nr. 160/2010. Bærinn hafi að öðru leyti ekkibrugðist við ítrekuðum kvörtunum stefnenda vegna umþrættra mannvirkja. Þráttfyrir að Kópavogsbæ hafi verið stefnt til réttargæslu af hálfu stefndu hafibærinn ekki látið málið til sín taka. Stefnendur benda á að jafnvelþótt Kópavogsbær hefði tekið ákvörðun vegna sakarefnisins þá hefði það ekkigirt fyrir málshöfðun þessa. Málshöfðun um brottnám mannvirkis sé sjálfstættréttarúrræði sem snúi að einkaréttarlegum hagsmunum stefnenda, þ.e. semfasteignareigenda. Valdheimildir sveitarfélags á grundvelli skipulags- eðamannvirkjalaga séu reistar á annars konar sjónarmiðum, sbr. dóm Hæstaréttar 7.apríl 2009 í máli nr. 444/2008. Hvað sem öðru líði takmarki úrræði innanstjórnsýslunnar ekki málshöfðunarrétt stefnenda, sbr. dóm Hæstaréttar 24. maí2011 í máli nr. 406/2010. Jafnframt sé það meginregla að aðildar sveitarfélagssé ekki þörf í málum er varði gildi byggingarleyfa og þess háttar, t.d. millitveggja einkaaðila, sbr. dóm Hæstaréttar 19. janúar 2006 í máli nr. 326/2005.Stefnendur kveða að enginþörf hafi verið á því að Byggingarfélagið Bogi ehf., fyrrum eigandi Hálsaþings9, ætti aðild að málinu. Stefnendur séu einu eigendur Hálsaþings 9 samkvæmtþinglýstum kaupsamningi. Þinglýstur kaupsamningur veiti stefnendum formlegaeignarheimild að Hálsaþingi 9 og einu gildir hvort afsal hafi verið gerið úteða ekki. Byggingarfélagið Bogi ehf. sé því ekki eigandi að Hálsaþingi 9 þóttafsal hafi ekki verið gefið út. Kaupsamningur yfirfæri eignarrétt til kaupandaog veiti honum fullgilda eignarheimild við þinglýsingu. Réttindi stefnenda séuþví ekki óskipt með Byggingarfélaginu Boga ehf. í skilningi 18. gr. laga nr.91/1991. Stefnendur séu þvert á móti bær til að krefjast þess af stefndu að þaufjarlægi umdeilda grjóthleðslu, sbr. og 15. gr. laga nr. 160/2010.Byggingarfélagið Bogi ehf. hafi aftur á móti enga aðkomu eða aðild að málinu néhagsmuni af úrslitum þess.Þrátt fyrir úrbætur, þ.e. aðgrjóthleðslan hafi verið lækkuð um 60 sm, telji stefnendur hana enn of háa ogbratta og ekki í samræmi við skipulag. IVSamkvæmt gögnum málsins eru stefnendurþinglýstir eigendur fasteignarinnar að Hálsaþingi 9 samkvæmt kaupsamningi,útgefnum 25. febrúar 2014 og mótteknum til þinglýsingar 27. sama mánaðar. Kaupsamninguryfirfærir eignarrétt til kaupanda og veitir honum fullgilda eignarheimild viðþinglýsingu. Hvað fasteignina varðar verða stefnendur því hvorki talin eigaóskipt réttindi né bera óskipta skyldu með lóðarleigusamningshafanumByggingarfélaginu Boga ehf., sbr. 1. mgr. 18. gr. laga nr. 91/1991. Er því ekkifallist á frávísun málsins á grundvelli 2. mgr. 18. gr. laga nr. 91/1991.Með hliðsjón afdómaframkvæmd verður ekki gerð krafa um það að sveitarfélag eigi aðild aðdómsmáli þar sem fjallað er um gildi byggingarleyfis eða brottflutningmannvirkis, sem talið er fara í bága við skipulagsskilmála og lagareglur, sbr.til hliðsjónar dóma Hæstaréttar 22. nóvember 2012 í máli nr. 138/2012, 7. apríl2009 í máli nr. 444/2008 og 19. janúar 2006 í máli nr. 326/2005.Stefnendur byggja áþví að umþrætt grjóthleðsla stefndu brjóti í veigamiklum atriðum gegn settumlagareglum og ákvæðum gildandi skipulags, þ.m.t. lögum nr. 160/2010 ummannvirki, ákvæðum byggingarreglugerðar, skipulagsskilmálum Vatnsendaþings, svoog samþykktum uppdráttum fyrir Hafraþing 8. Nánar tiltekið byggja stefnendur áþví að grjóthleðslan sé í senn of brött, of há og of nálægt lóðarmörkumfasteignar þeirra að Hálsaþingi 9.Stefnendur benda á aðí skipulagsskilmálum vegna Vatnsendaþings komi fram að öll stöllun á lóð skuligerð innan lóðar í beinni línu milli uppgefinna hæðartalna nema annað sé tekiðfram eða um annað semjist við aðliggjandi lóðarhafa. Komi upp ágreiningur umfrágang á sameiginlegum lóðarmörkum skuli hlíta úrskurði byggingarnefndar umlausn málsins. Flái við lóðarmörk skuli að jafnaði ekki vera brattari en 1:2.Einnig vísa stefnendur til uppdrátta vegna Hafraþings 6 og 8, en af þeim verðiljóslega ráðið að stöllun lóðanna til vesturs skuli vera aflíðandi, þ.e. meðhalla upp á 1:2.Stefnendur telja aðumþrætt grjóthleðsla milli fasteigna málsaðila að Hafraþingi 8 og Hálsaþingi 9teljist ótvírætt til „stöllunar“ og „fláa“ í skilningi framangreindraskipulagsskilmála. Á hinn bóginn liggi fyrir að grjóthleðslan sé miklum munbrattari en nemi hallanum 1:2, en það hlutfall svari u.þ.b. til 45 gráðu halla.Grjóthleðslan sé þverhnípt, þ.e. halli um u.þ.b. 80-90 gráður og sé því augljóslegaí miklu ósamræmi við framangreint ákvæði skipulagsskilmálanna um halla upp á1:2. Auk þess sé grjóthleðslan u.þ.b. 1,6 til 2 metrar á hæð og stafi börnumsérstök slysahætta af hleðslunni af sömu ástæðum.Samkvæmtframangreindu virðist markmið stefnenda með málsókninni vera það að mörkum ámilli lóða málsaðila verði komið í lögmætt horf, þ.e. að stöllun á lóð stefndusé gerð innan hennar í beinni línu milli uppgefinna hæðartalna og að flái viðlóðarmörk sé að jafnaði ekki brattari en 1:2. Dómkröfur stefnenda miða þóeingöngu að því að grjóthleðslan verði fjarlægð, en lúta í engu að frágangilóðarmarka að öðru leyti, þ.e. að þau verði útfærð með tilteknum hætti eðakomið í það horf sem stefnendur telja vera lögmætt.Af framlögðumljósmyndum af umræddum lóðarmörkum og grjóthleðslu þykir ljóst að þrátt fyrirað grjóthleðslan yrði fjarlægð væri sá hluti lóðar stefndu sem að lóðarmörkumliggur enn jafn hár og brattur og áður. Jafnframt myndi brottflutningurhleðslunnar óhjákvæmilega leiða til þess að jarðvegur gæti færst úr stað ogrunnið inn á lóð stefnenda, sem gæti valdið þeim sem þar ættu leið um hættu. Þráttfyrir að hleðslan yrði fjarlægð verður því ekki annað séð en að frágangur á lóðarmörkunumyrði eftir sem áður í andstöðu við þær reglur sem stefnendur telja að um hanngildi og að auki yrði öryggi þeirra sem ættu leið um lóðir málsaðila stefnt íhættu vegna lauss jarðvegs.Sú meginregla ertalin gilda að kröfugerð stefnanda verði að vera það ákveðin og skýr að húnleiði ein út af fyrir sig til málaloka um sakarefnið. Þótt með dómi yrði tekintil greina krafa stefnenda um brottflutning grjóthleðslunnar yrði með þeim dómiekki ráðið til lykta því ágreiningsatriði málaðila hvernig haga skuli frágangilóðarmarkanna að öðru leyti. Málatilbúnaður stefnenda er því ekki til þessfallinn að leiða ágreining aðila um frágang á lóðarmörkunum til lykta.Ekki verður ráðið afmálatilbúnaði stefnenda hvaða lögvörðu hagsmuni stefendur gætu haft af því aðafla dóms sem ekki hefði önnur áhrif en þau sem að framan greinir, sbr. 1. mgr.25. gr. laga nr. 91/1991Samkvæmtframangreindu þykir á skorta að kröfugerð sé það ákveðin og skýr að hún leiðiein út af fyrir sig til málaloka um sakarefnið. Með vísan til framangreindsþykir kröfugerð stefnanda og málatilbúnaður að öðru leyti ekki samrýmastmeginreglunni um ákveðna og ljósa kröfugerð, sbr. d-lið 1. mgr. 80. gr. laganr. 91/1991 um meðferð einkamála. Verður því ekki hjá því komist að vísa málinufrá dómi.Með vísan til 2. mgr. 130. gr. laga nr.91/1991 er stefnendum gert að greiða stefnda, Óshæð ehf., 200.000 krónur ímálskostnað og stefndu Sigurði og Hörpu, 100.000 krónur í málskostnað. Viðákvörðun málskostnaðar er höfð hliðsjón af samkynja máli, nr. E-1151/2016, semrekið var samhliða þessu máli.Ragnheiður Bragadóttir héraðsdómarikveður upp úrskurðinn.Úrskurðarorð:Máli þessu er vísað frá dómi.Stefnendur, Agnar Hlynur Daníelsson og María DöggAðalsteinsdóttir, greiði stefnda, Óshæð ehf., 200.000 krónur í málskostnað ogstefndu, Sigurði Strange og Hörpu Kristjánsdóttur, 100.000 krónur ímálskostnað.
|
Mál nr. 138/2015
|
Hlutafélag Endurskoðandi Ársreikningur Skaðabætur Málskostnaður
|
B ehf. keypti allt hlutafé í P hf. og við samruna félaganna var B ehf. skilgreint sem yfirtekið félag en P hf. skyldi vera yfirtökufélag. Með samrunanum, svonefndum öfugum samruna eða skuldsettri yfirtöku, tók P hf. yfir eigið fé B ehf. og skuld þess félags samkvæmt lánssamningum við L hf. og hlaut hið sameinaða félag síðar nafn T ehf. Með úrskurði ríkisskattstjóra árið 2010, sem staðfestur var með dómi Hæstaréttar í máli nr. 555/2012, var T ehf. talið óheimilt að hafa gjaldfært vexti af fyrrgreindri skuld B ehf. samkvæmt lánssamningum við L hf. til frádráttar tekjum í skattframtölum sínum og var tekjuskattstofn félagsins á nánar tilgreindum árum hækkaður til samræmis við það og bætt við 25% álagi. T ehf. höfðaði mál þetta til heimtu skaðabóta úr hendi D ehf. fyrir það tjón sem hann taldi sig hafa orðið fyrir vegna starfa D ehf. við samrunann. Kröfu sína reisti T ehf. á tveimur málsástæðum. Í fyrsta lagi þeirri að D ehf. hefði veitt sérfræðiaðstoð við val á aðferð við samrunann sem greinilega hefði reynst röng og í öðru lagi þeirri að D ehf. hefði séð um skattskil T ehf. ,,á þeim tíma sem ríkisskattstjóri tók til skoðunar.“ Talið var að T ehf. hefði ekki með framlögðum gögnum eða skýrslum fyrir dómi sannað að D ehf. hefði veitt þá ráðgjöf sem fyrri málsástæðan væri reist á. Væru atvik að þessu leyti því ekki upplýst. Ágreiningslaust væri að D ehf. hafði gert umþrætt skattframtal fyrir T ehf. og að það hefði falið í sér að fyrrgreind vaxtagjöld hefðu verið gjaldfærð á móti tekjum T ehf. Skattframtalið hefði á hinn bóginn verið reist á ársreikningi sem unninn hefði verið af T ehf. og sem samkvæmt 2. mgr. 3. gr. laga nr. 3/2006 um ársreikninga hafði verið gerður á ábyrgð stjórnar og framkvæmdastjóra félagsins. Af svonefndu ráðningarbréfi sem hafði geymt samningsskilmála D ehf. og T ehf. um þjónustu hins fyrrnefnda yrði ekki dregin sú ályktun að D ehf. hafði tekið að sér slíka ráðgjöf eða vinnu við gerð skattframtalsins að það raskaði framangreindri ábyrgð stjórnenda T ehf. Var D ehf. því sýknað af kröfu T ehf.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Greta Baldursdóttir, Ólafur Börkur Þorvaldsson, Viðar Már Matthíasson og Þorgeir Örlygsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 20. febrúar 2015. Hann krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 31.657.169 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 15. júní 2013 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Stefndi kveðst hafa verið endurskoðandi Smáeyjar ehf. frá upphafi, en félagið hafi verið í eigu Magnúsar Kristinssonar og var stofnað 1994. Haustið 2005 hafi fyrirsvarsmenn Smáeyjar ehf. haft áform um að kaupa allt hlutafé í P. Samúelssyni hf., sem einkum annaðist innflutning, sölu og þjónustu við bifreiðar. Einkahlutafélagið Bergey var stofnað 7. desember 2005, en félagið var upphaflega að fullu í eigu Magnúsar, en síðar selt til Smáeyjar ehf. Bergey ehf. tók lán hjá Landsbanka Íslands hf. samkvæmt tveimur lánssamningum 21. desember 2005 samtals að fjárhæð 3.250.000.000 krónur, en hlutafé félagsins var upphaflega 500.000 krónur. Meðal skilmála í lánssamningunum var að Bergey ehf. skuldbatt sig til þess að sameinast P. Samúelssyni hf. fyrir 20. janúar 2006 og setja bankanum að handveði allt hlutafé í félaginu, sem var að nafnverði 43.000.000 krónur. Stefndi kveðst hafa veitt Smáey ehf. tiltekna þjónustu í aðdraganda þess að Bergey ehf. gerði tilboð í hlutafé í P. Samúelssyni hf. Þjónustan hafi falist í því að gera bráðabirgðaverðmat á hlutafélaginu og síðar fjárhagslega áreiðanleikakönnun á því. Þessi gögn hafi verið notuð í aðdraganda kaupanna og verið grundvöllur að ákvörðun kaupverðsins. Hluthafafundur var haldinn í Bergey ehf. 31. desember 2005 og ákvað eini hluthafinn, Smáey ehf., að hækka hlutafé félagsins í 2.600.000.000 krónur. Sagði í fundargerð að allt nýtt hlutafé hafi þegar verið greitt til félagsins. Í sama mánuði mun Bergey ehf. hafa keypt allt hlutafé í P. Samúelssyni hf. fyrir 5.600.000.000 krónur. Kaupverðið mun hafa verið greitt, annars vegar með lánsfé því sem Bergey ehf. fékk frá Landsbanka Íslands hf. og hins vegar með 2.350.000.000 krónum af eigin fé félagsins. Skjöl vegna kaupanna liggja ekki fyrir í málinu, en ágreiningslaust er að þau hafi verið gerð af lögfræðingi á vegum P. Samúelssonar hf. Í þessum sama mánuði var einnig hafinn undirbúningur að sameiningu félaganna tveggja, sbr. 122. gr. laga nr. 2/1995 um hlutafélög. Samruna var hagað með þeim hætti að móðurfélagið, Bergey ehf., var skilgreint sem yfirtekna félagið, en hið keypta félag, P. Samúelsson hf., skyldi vera yfirtökufélagið. Hið sameinaða félag fékk jafnframt nafn og kennitölu P. Samúelssonar hf. Samruninn miðaðist við 1. september 2005, en samruni með þessum hætti hefur gjarnan verið nefndur öfugur samruni eða skuldsett yfirtaka. Með þessu yfirtók hlutafélagið það sem eftir var af eigin fé Bergeyjar ehf. og skuld félagsins við Landsbanka Íslands hf. samkvæmt áðurnefndum lánssamningum. Í skýrslu fyrirsvarsmanns stefnda fyrir dómi kvað hann félagið hafa tekið að sér að búa til samrunaskjölin og það sem því hafi fylgt þar á meðal ,,að semja samrunareikninginn og að gera matsskýrslu og síðan ... voru okkar lögfræðingar á skattalögfræðisviði sem að unnu að þessu líka, samrunaáætlun og annað slíkt sem að, og við sáum um að koma þessu öllu inn til ... yfirvalda og að samruninn yrði rétt gerður og löglegur á allan hátt sem hann og var.“ Þau gögn um samrunann sem um ræðir hafa ekki verið lögð fram í málinu. Þegar framangreind kaup á hlutum í P. Samúelssyni hf. voru gerð annaðist KPMG Endurskoðun hf. þjónustu fyrir félagið og endurskoðaði ársreikning þess fyrir rekstrarárið 2005 og gerði skattframtal vegna þess rekstrarárs. Heiti félagsins var breytt úr P. Samúelsson hf. í núverandi heiti áfrýjanda á árinu 2006 og því síðar breytt í einkahlutafélag. Stefndi gerði 21. febrúar 2007 tilboð í endurskoðunarþjónustu fyrir áfrýjanda og önnur félög í sömu samstæðu. Að undangengnum viðræðum var gerður samningur um þjónustu stefnda 30. ágúst sama ár, en skilmálar hans komu fram í svonefndu ráðningarbréfi. Þáverandi fyrirsvarsmaður áfrýjanda áritaði ráðningarbréfið síðastgreindan dag og staðfesti með því að í bréfinu fælist réttur skilningur á verkefnum stefnda. Í 1. tölulið bréfsins lýsti stefndi þeirri þjónustu, sem hann taldi að sér bæri að veita áfrýjanda samkvæmt samningnum. Sagði að þjónustan fælist ,,í fyrsta lagi í hefðbundinni endurskoðun á milliuppgjörum og ársuppgjörum verkkaupa, ásamt samstæðuuppgjöri og gerð skattframtala. Í öðru lagi er um að ræða tilfallandi verkefni, sem verkkaupi óskar eftir og verða unnin í tímavinnu. Við göngum út frá því að verkkaupi skili af sér afstemmdum uppgjörum í okkar hendur. ... Miðað er við að reikningshald og reikningsskil félagsins séu vönduð og skipulag bókhalds og vinnulag af hendi verkkaupa sé í samræmi við góðar bókhaldsvenjur.“ Meðal viðbótarþjónustu sem stefndi gat veitt ef óskað væri eftir því samkvæmt ráðningarbréfinu var skattaráðgjöf. Leggja verður til grundvallar að vinna stefnda, sem samningurinn tók til, hafi verið vegna rekstararáranna 2006 til 2009. Stefndi áritaði 2. mars 2007 ársreikning áfrýjanda vegna rekstrarársins 2006 án athugasemda. Í yfirlýsingu stefnda um áritunina sagði meðal annars: ,,Stjórnendur eru ábyrgir fyrir gerð og framsetningu ársreikningsins í samræmi við lög um ársreikninga.“ Í skattframtölum áfrýjanda vegna rekstraráranna 2005 og 2006 voru vaxtagreiðslur af láni því, er Bergey ehf. tók hjá Landsbanka Íslands hf. og fluttist við samrunann yfir til áfrýjanda, gjaldfærðar til frádráttar tekjum félagsins. II Eins og greinir í hinum áfrýjaða dómi sendi ríkisskattstjóri fyrirspurnarbréf 27. febrúar 2008 til áfrýjanda þar sem meðal annars kom fram sú afstaða að vextir af láninu sem Bergey ehf. tók hjá Landsbanka Íslands hf. ættu almennt ekki að veita skattalegan frádrátt samkvæmt 31. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt. Var lagt fyrir áfrýjanda að upplýsa hvort vextirnir hefðu verið gjaldfærðir hjá honum í skattskilum félagsins og hver hafi þá verið fjárhæð þeirra vaxta sem gjaldfærðir voru vegna rekstraráranna 2005 og 2006. Í svari áfrýjanda við fyrirspurnarbréfinu var því játað að vaxtagreiðslur af láninu hefðu verið gjaldfærðar í ársreikningum hans og skattskilum fyrir tilgreind ár. Með úrskurði ríkisskattstjóra 17. nóvember 2010 var áfrýjanda talið óheimilt að gjaldfæra vaxtagreiðslurnar á móti tekjum í rekstri sínum. Var tekjuskattstofn hans á hinum tilgreindu árum hækkaður til samræmis við það og bætt við 25% álagi. Var einkum lagt til grundvallar að eina eign Bergeyjar ehf. hafi verið hlutaféð í P. Samúelssyni hf. en hún hafi fallið niður við samrunann. P. Samúelsson hf. hafi yfirtekið skuld Bergeyjar ehf. við bankann án þess að samsvarandi eign hafi komið á móti skuldinni í samrunaferlinu. Mótfærsla hafi ekki verið gerð í bókhaldi til skerðingar á eigin fé hins sameinaða félags til að lýsa því sem raunverulega gerðist, heldur hafi verið færð upp eign undir nafninu viðskiptavild sem hafi jafngilt því að félagið hafi fært upp slíka eign í sjálfu sér án þess að hún hafi verið keypt. Lánsfénu, sem varið hafi verið til kaupa á hlutafé af fyrri eigendum P. Samúelssonar hf., hafi þannig ekki verið ráðstafað í þágu áfrýjanda sjálfs eða til tekjuöflunar í rekstri félagsins og því teldust vextir af lánsfénu ekki vera frádráttarbær rekstrarkostnaður hjá hinu sameinaða félagi. Áfrýjandi greiddi þessa viðbótarálagningu með fyrirvara um endurgreiðslu. Áfrýjandi höfðaði mál 30. nóvember 2011 á hendur íslenska ríkinu og krafðist þess að framangreindur úrskurður ríkisskattstjóra yrði felldur úr gildi og það dæmt til að endurgreiða sér 93.883.196 krónur en það var sú tekjuskattshækkun sem honum var gert að greiða í úrskurðinum vegna rekstraráranna 2005 og 2006. Til vara krafðist hann þess að fellt yrði niður 25% álag á hækkun tekjuskattstofna vegna þessara tveggja rekstrarára og að íslenska ríkinu yrði gert að endurgreiða sér tekjuskatt af álaginu, sem nam 18.754.924 krónum, 794.115 krónum vegna ársins 2005 og 17.960.809 krónum vegna ársins 2006. Íslenska ríkið var sýknað með héraðsdómi 13. júní 2012 og staðfesti Hæstiréttur þá niðurstöðu 28. febrúar 2013 í máli nr. 555/2012. Í dómi Hæstaréttar var meðal annars fjallað um túlkun á 31. gr. laga nr. 90/2003 og sagði að samkvæmt greininni mætti draga margvísleg gjöld, sem væru talin þar upp í ellefu töluliðum, frá tekjum lögaðila og þeim tekjum einstaklinga sem stöfuðu af atvinnurekstri eða sjálfstæðri starfsemi eða væru tengdar slíkum rekstri. Í 1. tölulið greinarinnar væri síðan nefndur rekstrarkostnaður sem þar væri nánar skilgreindur sem þau gjöld sem ættu á árinu að ganga til að afla teknanna, tryggja þær og halda þeim við. Í upptalningu slíkra gjalda í þessum tölulið væru meðal annars vextir af skuldum, afföll og gengistöp og það sem varið væri til tryggingar og viðhalds á þeim eignum sem bæru arð í rekstrinum. Í 1. mgr. 49. gr. sömu laga væri síðan nánar skilgreint hvað teldust vera frádráttarbærir vextir, afföll og gengistöp samkvæmt 1. tölulið 31. gr., en samkvæmt 2. mgr. 49. gr. væru gjöld samkvæmt 1. mgr. sömu greinar því aðeins frádráttarbær að fullu að þau væru tengd atvinnurekstri eða sjálfstæðri starfsemi. Sú almenna regla var talin felast í áðurnefndum 1. tölulið 31. gr. laga nr. 90/2003 að rekstrarkostnaður, sem draga mætti frá tekjum, skyldi vera tengdur tekjuöflun í rekstrinum á árinu, sbr. til hliðsjónar dóma Hæstaréttar í máli nr. 247/1993 sem birtur væri í dómasafni réttarins 1995 á bls. 3054 og í máli nr. 321/2005 sem birtur væri í dómasafni 2006 á bls. 519. Í 2. mgr. 49. gr. laganna væri tekið af skarið um að þau rekstrargjöld, sem í 1. mgr. þeirrar greinar væri sérstaklega fjallað um, væru því aðeins frádráttarbær að fullu að þau tengdust atvinnurekstri eða sjálfstæðri starfsemi. Vextir, afföll og gengistöp, sem ekki uppfylltu það skilyrði, væru því ekki frádráttarbær rekstrarkostnaður í skilningi áðurnefndra lagaákvæða. Lán Bergeyjar ehf., sem um ræðir í málinu, hafi verið tekið í þágu eiganda þess félags til þess að greiða þáverandi eigendum P. Samúelssonar hf. kaupverð alls hlutafjár í því félagi. Lánið hafi þannig ekki verið tekið í þágu áfrýjanda og væri rekstri hans óviðkomandi. III Áfrýjandi höfðar mál þetta til heimtu skaðabóta að fjárhæð 31.657.169 krónur úr hendi stefnda fyrir tjón sem hann telur sig hafa orðið fyrir vegna starfa stefnda. Kröfu sína sundurliðar áfrýjandi svo að 17.960.809 krónur séu vegna þess að honum hafi verið gert að þola 25% álag á hækkun tekjuskattstofns vegna rekstrarársins 2006 og fjárhæðin svari til tekjuskatts sem hann hafi þurft að greiða af álaginu. Þá hafi hann þurft að leggja í kostnað við kaup á sérfræðiþjónustu, 4.811.482 krónur vegna endurskoðunarþjónustu og 8.884.878 krónur vegna lögfræðiþjónustu, í því skyni að freista þess að fá hnekkt ákvörðun ríkisskattstjóra um viðurlög við gjaldfærslu á vaxtakostnaði vegna lánsins við Landsbanka Íslands hf. Kröfu sína reisir áfrýjandi á tveimur málsástæðum. Í fyrsta lagi þeirri að stefndi hafi veitt sérfræðiaðstoð við val á aðferð við samruna Bergeyjar ehf. og P. Samúelssonar hf. sem greinilega hafi reynst röng. Í öðru lagi þeirri að stefndi hafi séð um skattskil áfrýjanda ,,á þeim tíma sem ríkisskattstjóri tók til skoðunar.“ Með því að færa vexti af lánsfénu ranglega til frádráttar tekjum áfrýjanda í skattframtali hafi hann orðið fyrir tjóni sem nemi 17.960.809 krónum vegna þess tekjuskatts sem lagður var á það álag er bætt var við tekjuskattstofn hans vegna rekstrarársins 2006. Stefndi neitar því að hafa veitt ráðgjöf eða aðstoð við val á aðferð við samruna félaganna. Kveðst hann einungis hafa aðstoðað Smáey ehf. á þann hátt sem að framan er lýst í aðdraganda kaupanna á hlutafé í P. Samúelssyni hf. og síðar gengið frá gögnum um samrunann. Áfrýjandi hefur ekki með framlögðum gögnum eða skýrslum fyrir dómi sannað að stefndi hafi veitt þá ráðgjöf sem þessi málsástæða er reist á. Þess var ekki freistað að leiða þáverandi fyrirsvarsmann Smáeyjar ehf. fyrir dóm til skýrslugjafar um atbeina stefnda að ákvörðun um fyrirkomulag samrunans og meðferð vaxta af láni því sem tekið skyldi vegna kaupanna. Eru atvik að þessu leyti því ekki upplýst og ósönnuð staðhæfing áfrýjanda um atbeina stefnda að ákvörðun um aðferð við samrunann. Verður skaðabótaábyrgð stefnda því ekki reist á þessari málsástæðu. Ágreiningslaust er að stefndi gerði skattframtal fyrir áfrýjanda vegna rekstrarársins 2006 og að það hafi falið í sér að vaxtagjöld af láninu við Landsbanka Íslands hf. hafi verið gjaldfærð á móti tekjum áfrýjanda. Skattframtalið var á hinn bóginn reist á ársreikningi, sem unninn var af áfrýjanda, og sem samkvæmt 2. mgr. 3. gr. laga nr. 3/2006 um ársreikninga var gerður á ábyrgð stjórnar og framkvæmdastjóra félagsins. Af svonefndu ráðningarbréfi 30. ágúst 2007 sem geymdi samningsskilmála stefnda og áfrýjanda um þjónustu hins fyrrnefnda verður ekki dregin sú ályktun að stefndi hafi tekið að sér slíka ráðgjöf eða vinnu við gerð skattframtalsins að það raski framangreindri ábyrgð stjórnenda áfrýjanda. Samkvæmt þessu ber stefndi ekki skaðabótaábyrgð á því tjóni sem áfrýjandi telur sig hafa orðið fyrir vegna skattskila fyrir rekstrarárið 2006. Með vísan til alls framangreinds ber stefndi heldur ekki ábyrgð á því tjóni sem áfrýjandi telur að hafi falist í kostnaði hans við sérfræðiþjónustu er hann reyndi að fá hnekkt úrskurði ríkisskattstjóra 17. nóvember 2010. Verður héraðsdómur því staðfestur um sýknu stefnda af kröfu áfrýjanda. Með vísan til 1. og 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála verður áfrýjandi dæmdur til að greiða stefnda hluta málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, sem ákveðinn verður í einu lagi eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður um annað en málskostnað. Áfrýjandi, Toyota á Íslandi ehf., greiði stefnda, Deloitte ehf., málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, samtals 2.000.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 30. janúar 2015. Mál þetta, sem var höfðað 11. mars 2014, var dómtekið 12. janúar 2015. Stefnandi er Toyota á Íslandi ehf., Kauptúni 6, Garðabæ. Stefndi er Deloitte ehf., Smáratorgi 3, Kópavogi. Endanlegar dómkröfur stefnanda eru þær að stefnda verði gert að greiða stefnanda skaðabætur að fjárhæð 31.657.169 kr. ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 15. júní 2013 til greiðsludags. Þá krefst stefnandi þess að stefnda verði gert að greiða stefnanda málskostnað. Stefndi krefst aðallega sýknu af kröfum stefnanda en til vara að kröfur stefnanda verði lækkaðar verulega. Í báðum tilvikum gerir stefndi kröfu um málskostnað. I. Málsatvik eru þau að hinn 7. desember 2005 var einkahlutafélagið Bergey stofnað og var hlutaféð 500.000 krónur. Í sama mánuði mun eini eigandi hlutafjárins hafa selt það allt Smáey ehf., en það félag var í eigu sama manns, Magnúsar Kristinssonar, og eiginkonu hans. Hinn 21. sama mánaðar tók Bergey ehf. lán samkvæmt tveimur lánssamningum hjá Landsbanka Íslands hf., samtals að fjárhæð 3.250.000.000 króna. Hluthafafundur var haldinn í Bergey ehf. 31. desember 2005 og ákvað eini hluthafinn, Smáey ehf., að hækka hlutafé félagsins um 2.599.500.000 krónur með áskrift nýrra hluta þannig að það yrði alls 2.600.000.000 króna. Í fundargerð var þess getið að allt nýtt hlutafé hafi þegar verið greitt til félagsins. Í desember 2005 keypti Bergey ehf. allt hlutafé í P. Samúelssyni hf. fyrir 5.600.000.000 krónur. Síðar var nafninu P. Samúelsson hf. breytt í Toyota á Íslandi hf. Kaupverðið var greitt fyrri hluthöfum annars vegar með 2.350.000.000 króna af eigin fé Bergeyjar ehf., og hins vegar með öllu andvirði áðurnefndra lána hjá Landsbanka Íslands hf. að fjárhæð 3.250.000.000 króna. Í sama mánuði var hafinn undirbúningur að sameiningu þessara tveggja félaga, Bergeyjar ehf. og P. Samúelssonar hf., sbr. 122. gr. laga nr. 2/1995 um hlutafélög. Stefnandi segir að við samrunann hafi félögin notið aðstoðar stefnda. Stefndi segir hins vegar að engin skattaleg ráðgjöf hafi verið veitt í tengslum við kaupin sjálf af hálfu stefnda eða ráðgjöf veitt af hálfu stefnda varðandi uppbyggingu kaupanna. Atvik hafi verið þau að þegar ljóst hafi verið hvernig standa ætti að fjármögnun vegna kaupanna hafi stefndi, að beiðni Smáeyjar ehf., útbúið þau skjöl sem hafi verið nauðsynleg til að samruninn gengi í gegn að lögum. Samruninn varð með þeim hætti að móðurfélagið, Bergey ehf., var skilgreint sem yfirtekna félagið, en hið keypta félag, P. Samúelsson hf., skyldi vera yfirtökufélagið. Hið sameinaða félag fékk nafn síðarnefnda félagsins og kennitölu þess. Samruninn miðaðist við 1. september 2005. Samruninn hefur verið nefndur öfugur samruni eða skuldsett yfirtaka. Með þessu yfirtók stefnandi það sem eftir var af eigin fé Bergeyjar ehf. og skuld félagsins við Landsbanka Íslands hf. samkvæmt áðurnefndum lánssamningum. Þann 27. febrúar 2008 var stefnanda sent fyrirspurnarbréf frá ríkisskattstjóra (hér eftir RSK) varðandi framangreindar ráðstafanir. Í bréfinu kom m.a. fram sú skoðun RSK að vextir af láni því sem Bergey tók til kaupa á hlutafé í P. Samúelssyni hf. ættu almennt ekki að veita skattalegan frádrátt samkvæmt 31. gr. laga nr. 90/2003. Var því lagt fyrir stefnanda að upplýsa hvort vextir af láninu, sem fluttist frá Bergey til stefnanda við samrunann, hafi verið gjaldfærðir hjá stefnanda í skattskilum félagsins og hver hafi þá verið fjárhæð þeirra vaxta sem gjaldfærðir voru á rekstrarárunum 2005 og 2006. Stefnda, sem hafði verið endurskoðandi stefnanda frá því árið 2006, sbr. ráðningarbréf sem var undirritað 30. ágúst 2007, var falið að svara bréfi RSK. Var m.a. staðfest að á árunum 2005 og 2006 hafi vextir af umræddu láni verið gjaldfærðir í skattskilum stefnanda. Með bréfi 20. ágúst 2010 boðaði RSK endurákvörðun á skattskilum stefnanda á gjaldárunum 2006 og 2007 og með úrskurði ríkisskattstjóra 17. nóvember 2010 var stefnanda talið óheimilt að gjaldfæra vexti af umræddum lánum til frádráttar tekjum í skattframtölum sínum 2006 og 2007 vegna tekjuáranna 2005 og 2006. Var tekjuskattstofn stefnanda hækkaður til samræmis við það vegna gjaldáranna 2006 og 2007 með 25% álagi. Hækkunin sundurliðaðist svo eftir árum: Gjaldárið 2006: Stofn til tekjuskatts hækkaði um 17.647.006 kr. án álags. Hækkun á tekjuskattsstofni að viðbættu 25% álagi sem nam 4.411.752 kr. varð 22.058.758 kr. Stofn til tekjuskatts sem var 1.197.614.558 kr. varð 1.219.673.316 kr. með álagi. Tekjuskattur sem nam 215.570.620 kr. hækkaði um 3.970.577 kr. og varð 219.541.197 kr. Gjaldárið 2007: Stofn til tekjuskatts hækkaði um 399.129.089 kr. án álags. Hækkun á tekjuskattsstofni að viðbættu 25% álagi sem nam 99.782.272 kr. varð 498.911.361 kr. Stofn til tekjuskatts sem var 289.819.178 kr. varð 788.730.539 kr. með álagi. Tekjuskattur sem nam 52.167.452 kr. hækkaði um 89.804.045 kr. og varð 141.971.497 kr. Stefnandi greiddi þessa viðbótarálagningu í tvennu lagi með fyrirvara um endurgreiðslu. Í framhaldinu höfðaði stefnandi mál gegn íslenska ríkinu fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur, með stefnu birtri 30. nóvember 2011. Stefnandi krafðist þess að úrskurður ríkisskattstjóra frá 17. nóvember 2010 yrði felldur úr gildi og að íslenska ríkið yrði dæmt til þess að endurgreiða stefnanda 93.883.196 krónur, auk vaxta. Til vara var þess krafist að fellt yrði niður 25% álag á hækkun tekjuskattsstofna samkvæmt úrskurðinum. Héraðsdómur sýknaði íslenska ríkið af kröfum stefnanda. Stefnandi skaut málinu til Hæstaréttar, en með dómi réttarins 28. febrúar 2013, í máli nr. 555/2012, komst Hæstiréttur að sömu niðurstöðu. Stefnandi taldi stefnda hafa valdið sér tjóni vegna ráðgjafar sem stefndi hefði veitt í tengslum við öfugan samruna P. Samúelssonar ehf., nú Toyota á Íslandi, og Bergeyjar ehf. Með bréfi 15. maí 2013 setti stefnandi fram kröfu á hendur stefnda, að fjárhæð 105.952.204 kr. Stefndi hafnaði hins vegar skaðabótaskyldu og á hluthafafundi stefnanda 28. febrúar 2014 var samþykkt að höfða mál þetta á hendur stefnda. II. Stefnandi byggir á því að stefndi hafi valdið stefnanda tjóni með saknæmum og ólögmætum hætti og beri því ábyrgð á tjóninu á grundvelli sérfræðiábyrgðar og ábyrgðarreglu 108. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög. Stefnandi telur að þrátt fyrir að ákvörðun um samruna félaganna tveggja hafi verið framkvæmd með þeim hætti sem gert var á ábyrgð stjórna félaganna þá hafi félögin notið sérfræðiaðstoðar stefnda við val á aðferð við samrunann, sem greinilega hafi reynst röng. Þá hafi stefndi séð um skattskil stefnanda á þeim tíma sem ríkisskattstjóri tók þau til skoðunar. Með því að færa vexti af lánsfénu ranglega til frádráttar tekjum stefnanda í skattframtali hafi stefnandi orðið fyrir tjóni vegna þess álags sem lagt var á stefnanda við endurákvörðunina. Stefnandi telur ljóst að komast hefði mátt hjá því álagi sem lagt var á stefnanda, og staðfest var með dómi Hæstaréttar nr. 555/2012, hefði ráðgjöf stefnda verið önnur en raun bar vitni og hefði skattframtal stefnanda verið unnið með réttum hætti. Vegna þessa hafi stefnandi ekki einungis orðið fyrir tjóni er nemur framangreindu álagi á skattgreiðslur heldur hafi hann einnig orðið fyrir verulegu tjóni vegna kostnaðar í tengslum við kaup á sérfræðiþjónustu í sambandi við ágreininginn við ríkisskattstjóra. Ljóst sé að hefði stefndi skilað fullnægjandi verki fyrir stefnanda við gerð skattframtala hefði stefnandi ekki þurft að greiða álag það sem ríkisskattstjóri lagði á vantalinn tekjuskattstofn og ekki þurft að leggja út í þann kostnað sem fylgdi í kjölfarið í formi lögfræði- og endurskoðunarþjónustu. Upphafleg dómkrafa stefnanda sundurliðaðist þannig: 25% álag vegna ársins 2006 kr. 794.115 25% álag vegna ársins 2007 kr. 17.960.809 Kaup á endurskoðunarþjónustu kr. 4.811.482 Kaup á lögfræðiþjónustu kr. 8.884.878 Samtals kr. 32.451.374 Við upphaf aðalmeðferðar lagði stefnandi fram breytta kröfugerð, þ.e. lækkaða, þannig að fallið var frá 25% álagi vegna ársins 2006, 794.115 kr. Breyting frá upphaflegri kröfugerð var vegna þess að KPMG sá um skattframtalið fyrir árið 2006. Stefnandi byggir á því að samkvæmt skýru ákvæði 108. gr. laga um einkahlutafélög séu endurskoðendur skyldir að bæta félaginu það tjón er þeir hafi valdið því í störfum sínum hvort sem er af ásetningi eða gáleysi. Þá byggir stefnandi á því að stefndi sé sérfræðingur í skilningi skaðabótaréttar en sérfræðingar beri skaðabótaábyrgð á því tjóni sem þeir valda í störfum sínum með saknæmum og ólögmætum hætti. Sérfræðiábyrgð sé reist á því að gera megi ríkari kröfur til vandaðri vinnubragða og aðgæslu hjá sérfræðingum. Þá segi í 8. gr. laga nr. 79/2008 um endurskoðendur að endurskoðendur skuli rækja störf sín af kostgæfni og samviskusemi í hvívetna og fylgja ákvæðum þeirra laga og reglna sem gildi um störf þeirra. Af öllu framangreindu sé ljóst að stefndi beri ábyrgð á því tjóni sem stefnandi hafi orðið fyrir sökum þess að stefndi færði vaxtakostnað sem frádráttarbæran kostnað í rekstri stefnanda. Varðandi málsástæður vísar stefnandi einnig til röksemdafærslu Hæstaréttar í máli nr. 555/2012. Um lagarök er varðar grundvöll skaðabótaábyrgðar stefndu er vísað til almennra ólögfestra reglna íslensks réttar um skaðabætur, þ.e. almennu skaðabótareglunnar og sér í lagi regluna um sérfræðiábyrgð. Auk þess er vísað til 108. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög nr. 138/1994. Þá er vísað til laga um endurskoðendur nr. 79/2008, einkum 8. gr. Vaxtakröfur eru studdar við ákvæði laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Krafa um málskostnað er byggð á 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Varðandi varnarþing er vísað til 33. gr. laga nr. 91/1991. Þá er vísað til laga nr. 90/2003 um tekjuskatt. III. Aðalkrafa stefnda um sýknu er byggð á því að meint skaðabótakrafa stefnanda á hendur stefnda sé niður fallin vegna fyrningar. Nánar tiltekið að umsaminn fyrningarfrestur í ráðningarbréfi leiði til þess að krafa stefnanda sé fallin niður. Stefnda þykir ljóst að um meinta ábyrgð hans fari eftir reglum um samningsábyrgð. Samkvæmt ráðningarbréfi stefnda og Bergeyjar frá 30. ágúst 2007, gr. 2.1.3, hafi stefndi tekið að sér gerð og skil á árlegum skattframtölum félaganna, í fyrsta sinn vegna rekstrarársins 2006. Aðilar hafi verið ásáttir um efni þess og takmarkanir. Í ráðningarbréfi aðila hafi verið að finna sérstakt ákvæði í 6. gr. um bótaábyrgð stefnda. Í ákvæðinu hafi sérstaklega verið samið um fyrningartíma mögulegra skaðabótakrafna vegna þjónustu stefnda við stefnanda á grundvelli ráðningarbréfsins. Þannig hafi stefnanda borið að gera kröfu um greiðslu skaðabóta innan eins árs frá því að honum hafi verið ljóst eða mátt vera ljóst um atvik sem leitt gætu til bótakröfu. Í öllu falli skyldi slík krafa ekki koma síðar fram en innan tveggja ára frá því niðurstöður voru afhentar verkkaupa. Við ferli skoðunar RSK á stefnanda, sem hafi hafist með fyrirspurnarbréfi embættisins 27. febrúar 2008, og lokið með úrskurði RSK 17. nóvember 2010, hafi stefnanda verið ljóst, eða mátt vera ljóst, um þau atvik sem hann teldi að leitt gætu til bótakröfu á hendur stefnda. Stefnandi hafi hins vegar kosið að fara aðra leið en að krefja stefnda um bætur þá þegar. Þessu til stuðnings vísar stefndi til framlagðra tölvupóstsamskipta aðila, þar sem fram komi sá skilningur aðila á skilyrðinu í tilgreindu ákvæði, um að verkkaupa hefði „mátt vera ljóst“, að við það væri miðað að slíkt væri þegar skattstjóri hefði tekið ákvörðun. Í samræmi við 6. gr. ráðningarbréfsins hafi meint krafa stefnanda verið fallin niður vegna fyrningar þegar á árinu 2009, enda þá liðin meira en tvö ár frá því að umrædd vinna stefnda í tengslum við skattframtal stefnanda á árinu 2007 fór fram og var afhent verkkaupa í skilningi ákvæðisins. Í öllu falli sé ljóst að meint bótakrafa á hendur stefnda hafi verið fallin niður vegna fyrningar ári eftir uppkvaðningu úrskurðar RSK, eða 17. nóvember 2011, enda stefnanda þá þegar ljós atvik sem leitt gætu til bótaskyldu. Stefnandi hafi látið hjá líða að gera kröfu um greiðslu skaðabóta vegna þessa. Á því beri stefnandi einn ábyrgð. Af þessu sé ljóst að dómkröfur stefnanda séu fyrndar, og beri þegar af þeirri ástæðu að fallast á sýknukröfu stefnda. Stefndi bendir jafnframt á að stefnandi, þ.e. þá- og núverandi stjórnendur stefnanda, hafi alfarið verið meðvitaðir um tilvist þessa ákvæðis í ráðningarbréfi aðila. Þannig hafi fjármálastjóri stefnanda, með vitneskju framkvæmdastjóra stefnanda, sérstaklega leitað eftir rýmkun á málshöfðunarfresti í ráðningarbréfinu. Hafi það verið áður en vinna stefnda hafi hafist við að skila framtali stefnanda fyrir gjaldárið 2006. Í kjölfarið hafi stefnandi fallist sérstaklega á að umrætt orðalag myndi halda sér og aðilar verið ásáttir um það. Það komi stefnda því á óvart að stefnandi hafi látið hjá líða að vísa til umsamins fyrningarfrests í tengslum við málshöfðun þessa. Ótvírætt hafi verið í hverju takmörkunin fólst og stefnanda alfarið verið ljóst að hverju hann gekk. Einnig byggir stefndi á því að fyrningarfrestur samkvæmt þágildandi 136. gr. hlutafélagalaga (110. gr. núgildandi laga) leiði til þess að krafa stefnanda sé fallin niður. Stefnandi, sem nú sé einkahlutafélag samkvæmt lögum nr. 138/1994 um einkahlutafélög, byggi málatilbúnað sinn í stefnu á grundvelli ábyrgðarreglu 108. gr. laganna. Málsástæða stefnanda sé ekkert frekar skýrð og hún sé fyrnd samkvæmt fyrningarreglum þeirra laga. Í 108. gr. (134. gr. hlutafélagalaga) segi að endurskoðendur einkahlutafélags séu skyldir til að bæta hlutafélagi það tjón sem þeir hafa valdið félaginu í störfum sínum hvort sem er af ásetningi eða gáleysi. Í samræmi við 109. gr. laga um einkahlutafélög (135. gr. hlutafélagalaga) skyldi þá taka ákvörðun um að félag hefði uppi skaðabótakröfu á grundvelli fyrrnefndar greinar á hluthafafundi. Þegar atvik málsins sem hér skipta máli hafi átt sér stað hafi verið í gildi ákvæði um málshöfðunarfrest þegar framangreindum ákvæðum um bótaábyrgð endurskoðenda félaga var beitt, sbr. c-lið 1. mgr. þágildandi 110. gr. laga um einkahlutafélög (samhljóma ákvæði í 136. gr. hlutafélagalaga). Samkvæmt ákvæðinu skyldi þannig höfða skaðabótamál á grundvelli 108. gr., sbr. 109. gr., laga um einkahlutafélög (135. gr., sbr. 134. gr., hlutafélagalaga) „innan tveggja ára frá því endurskoðun lauk og endurskoðunarskýrsla eða yfirlýsing var lögð fram“. Ákvæðið feli því í sér að mál til greiðslu skaðabóta á grundvelli ákvörðunar hlutafafundar þar um samkvæmt 109. gr. laga um einkahlutafélög (135. gr. hlutafélagalaga) skuli höfðað innan tveggja ára frá því að endurskoðandi félags innti af hendi þjónustu sína og meint skaðabótaskyld háttsemi átti sér stað. Í stefndu virðist stefnandi halda því fram að meint bótaskyld háttsemi stefnda hafi falist annars vegar í ráðgjöf á árinu 2005 og 2007 og byggir bótaskyldu á ákvæðum laga um einkahlutafélög. Þrátt fyrir að um málshöfðunarfrest sé að ræða hafi ákvæðunum í hlutafélagalögunum og lögum um einkahlutafélög verið beitt í framkvæmd sem sérstökum fyrningarfresti. Þar sem stefnandi, sem þá hafi verið hlutafélag, hafi ekki höfðað mál á hendur stefnda innan tilgreinds tíma sé ljóst að meint krafa hans sé fallin niður vegna fyrningar (og raunar verið fallin niður þegar hlutafélagalögunum og lögum um einkahlutafélög hafi verið breytt). Þegar af þeirri ástæðu beri að fallast á sýknukröfu stefnda í málinu. Í þessu sambandi nefnir stefndi sérstaklega að 110. gr. laga um einkahlutafélög (136. gr. hluthafafélagalögunum) hafi verið felld brott með lögum nr. 68/2010. Þegar þau lög hafi tekið gildi í júní 2010 hafi meint krafa stefnanda á hendur stefnda þegar verið fyrnd. Ákvæði 31. gr. breytingarlaganna um afturvirkni brottfallsákvæðisins, með þeim hætti að það gilti um atvik þar sem málsóknarfrestur var þegar liðinn, sé að vettugi virðandi, enda í skýrri andstöðu við meginreglur íslensks réttar um afturvirkni laga, lagaskil og fyrningu, svo og ákvæði 72. gr. stjórnarskrár nr. 33/1944 um vernd eignarréttinda. Þannig sé ljóst að krafa sem fallin er niður fyrir fyrningu verði ekki endurvakin með afturvirkri lagasetningu, enda myndi slík aðstaða leiða af sér óviðunandi réttaróvissu. Þá sé af dómaframkvæmd Hæstaréttar ljóst að framlenging á málshöfðunarfrestum, eða eftir atvikum sérstökum fyrningarfresti, með sérstökum breytingarlögum þess efnis, geti aðeins átt við um fresti sem ekki eru þegar liðnir við gildistöku slíkra laga. Stefndi byggir einnig á því að fyrningarfrestur samkvæmt þágildandi fyrningarlögum leiði til þess að krafa stefnanda sé fallin niður. Skaðabótakrafa stofnist þegar hin bótaskylda háttsemi eigi sér stað. Í þessu tilviki sé um að ræða meinta vanefnd á þjónustusamningi aðila, með vinnu stefnda í þágu stefnanda sem hafi verið innt af hendi í september 2007. Í þágildandi fyrningarlögum nr. 14/1905, sem hafi gilt út árið 2007, sé í 1. mgr. 3. gr. mælt fyrir um að kröfur er tengist „hvers konar starfa, sem í té er látinn“ fyrnist á fjórum árum. Ljóst sé að þessari fyrningu hafi ekki verið slitið með málshöfðun á hendur stefnda. Þannig hafi meint krafa stefnanda fyrnst í síðasta lagi í september árið 2011. Þegar af þeirri ástæðu beri að fallast á sýknukröfu stefnda í málinu. Enn fremur byggir stefndi á því að skilyrði skaðabótaábyrgðar séu ekki uppfyllt. Enginn ábyrgðargrundvöllur sé fyrir hendi. Í stefnu haldi stefnandi því fram að meint ábyrgð stefnda hvíli „á grundvelli sérfræðiábyrgðar og ábyrgðarreglu 108. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög“. Stefndi telur að ekki sé nægjanlega tilgreint á hvaða ábyrgðargrundvelli sé byggt. Með „sérfræðiábyrgð“ sé bótagrundvelli ekki nægjanlega lýst í stefnu, þar sem ekki sé um að ræða sérstakan bótagrundvöll og sé málsástæða stefnanda um ætlaða sérfræðiábyrgð stefnda því vanreifuð. Það beri því að líta framhjá þessum málsástæðum stefnanda. Jafnframt sé vanreifað hvaða þýðingu skírskotanir í stefnu til laga um endurskoðendur nr. 79/2008 eigi að hafa í máli þessu. Engin skilyrði skaðabótaábyrgðar séu uppfyllt. Stefndi hafi í engu sýnt af sér háttsemi sem sé saknæm í skilningi skaðabótaréttar. Önnur skilyrði skaðabótaábyrgðar séu heldur ekki uppfyllt í málinu. Þannig hafi stefnandi ekki orðið fyrir neinu tjóni, og skilyrði um orsakatengsl og sennilega afleiðingu séu ekki uppfyllt hvað varðar meint tjón stefnanda. Nánar um þá málsástæðu stefnda að skilyrði skaðabótaábyrgðar um saknæma háttsemi séu ekki uppfyllt segir stefndi að stefnandi hafi hvorki tilgreint þá meintu saknæmu háttsemi með neinni nákvæmni, né lagt fram nein gögn til stuðnings málatilbúnaði sínum hvað þetta varðar. Stefndi gerir þannig athugasemdir við þessa vanreifuðu málsástæðu stefnanda, um ætlaða sérfræðilega ráðgjöf stefnda, enda hvergi lýst í hverju hin meinta ráðgjöf fólst. Ýmist sé vísað til ætlaðrar ráðgjafar stefnda við samruna félaganna, sem hafi raunar aldrei verið veitt, eða til ráðgjafar sem virðist eiga að hafa verið veitt sérstaklega í tengslum við skil stefnda á skattframtölum stefnanda. Nauðsynlegt sé að greina á milli þessarar meintu ráðgjafar svo að samhengi málsástæðna sé ljóst, sbr. áskilnað e-liðar 1. mgr. 80. gr. einkamálalaga nr. 91/1991. Leiði þetta þá þegar til sýknu stefnda. Stefndi hafi ekki veitt stefnanda ráðgjöf og í máli stefnanda gegn íslenska ríkinu, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 555/2012, sé því hvergi haldið fram af hálfu stefnanda að stefndi hafi sýnt af sér saknæma háttsemi. Raunar sé hvergi minnst á neina þá ráðgjöf sem stefnandi haldi nú fram að stefndi hafi veitt sér. Stefnandi hafi ekki bent nákvæmlega á það í stefnu í hverju ráðgjöf stefnda vegna samruna félaganna á að hafa falist né hvað hafi verið rangt við slíka meinta ráðgjöf. Hið rétta sé að stefndi hafi ekki innt neina skattalega ráðgjöf af hendi til stefnanda í tengslum við samrunann, svo sem byggt er á í stefnu. Það sé því rangt að félögin hafi „notið sérfræðiráðgjafar stefnda við val á aðferð við samrunann“. Aðkoma stefnda á þessu stigi hafi einvörðungu snúið að framkvæmd samrunans sem slíks, s.s. gerð samrunaársreiknings og yfirlýsingar matsmanna. Forsvarsmenn kaupanda stefndu hafi sjálfir staðið að því að sameina félögin með þeim hætti sem gert var, enda hefði fjármögnun ekki fengist með öðrum hætti, svo sem sjá megi af ákvæðum lánssamninganna við Landsbankann. Þessi aðferð hafi verið forsenda fjármögnunar kaupanna. Stefndi hafi hvergi komið nálægt þeirri ákvörðun Landsbankans og/eða kaupanda, en aðferðin hafi almennt verið viðurkennd á þessum tíma. Ábyrgð vegna þessa sé því alfarið á hendi annarra en stefnda. Stefndi telur mikilvægt að benda á þetta í ljósi rangra staðhæfinga í stefnu, en stefnandi virðist þó ekki byggja á að framangreind meint ráðgjöf hafi leitt til meints tjóns af völdum stefnda. Þannig virðist mál þetta einangrast við meinta saknæma háttsemi stefnda vegna aðkomu að gerð og skilum skattframtala fyrir hönd stefnanda. Engin eiginleg ráðgjöf um skattalega meðferð vaxtagjalda hafi hins vegar farið fram við framtalsgerð stefnda á árinu 2007. Ef slík ráðgjöf hefur verið veitt hafi það líklega verið á fyrri stigum og þá af hendi annarra en stefnda. Stefnandi sé að hluta til að krefja stefnda um bætur fyrir tjón vegna skattframtals stefnanda fyrir gjaldárið 2006 (tekjuárið 2005). Stefndi hafi ekki komið að gerð þess framtals. Raunar hafi stefndi bent stefnanda ítrekað á þennan misskilning þegar viðræður milli aðila hafi átt sér stað áður en mál þetta var höfðað. KPMG Endurskoðun hf. hafi séð um vinnu fyrir stefnanda hvað varðaði skil umrædds skattframtals. Það sé því alrangt hjá stefnanda að stefndi hafi séð um skattskil stefnanda á því tímabili sem RSK tók þau til skoðunar til grundvallar úrskurðar síns um endurálagningu. Stefnandi krefji stefnda um bætur vegna tjóns sem varðar skattframtal þess árs. Ekki stoði fyrir stefnanda að krefja stefnda um bætur vegna þjónustu sem stefnandi hafi þegið frá öðrum aðila en stefnda, enda enginn bótagrundvöllur fyrir hendi. Beri þegar af þeirri ástæðu að líta framhjá fyrsta hluta (tjónslið) kröfugerðar stefnanda. Stefndi hafi komið að skattframtalsgerð stefnanda frá og með gjaldárinu 2007 (tekjuárinu 2006). Stefndi byggir á því að í skattframtalsgerð stefnda fyrir stefnanda hafi ekki falist nein „skattaleg ráðgjöf“. Sjáist það best á því hversu fáa tíma samið hafi verið um fyrirfram að stefndi myndi verja til verksins og hversu lága þóknun stefndi myndi þiggja fyrir. Það gefi auga leið að nokkurra klukkutíma vinna og lág árleg þóknun fyrir gerð og skil skattframtala fyrir stefnanda gefi tæpast rúm fyrir eiginlega og efnislega skattalega ráðgjöf um flókin úrlausnarefni. Enn síður þegar litið sé til þeirrar staðreyndar að inni í þessum tölum hafi einnig verið framtalsskil fyrir dótturfélög stefnanda, félögin M. Kristinsson ehf. og Toppbíla ehf. Við gerð skattframtala sé almennt stuðst við gögn í bókhaldi viðkomandi félags. Þá sé einnig stuðst við ársreikning sem saminn er af stjórn og framkvæmdastjóra stefnanda og á þeirra ábyrgð, sbr. 3. gr. laga nr. 3/2006 um ársreikninga. Reikningsskil sérhvers fyrirtækis innihaldi viðhorf stjórnenda þess til skattskila, enda sé tekjuskattur þegar reiknaður í ársreikningi. Þegar unnið er í framtalsgerð sé í raun verið að færa inn liði sem þegar sé búið að meta af hálfu stjórnenda viðkomandi félags. Við gerð skattframtala séu tilteknir bókhaldslyklar flokkaðir í viðeigandi reiti á rafrænu formi. Hefðbundin vinna við gerð og skil á skattframtölum almennt feli ekki í sér nákvæma skoðun og sundurliðun hvers einasta bókhaldslykils og útgjaldaliðar. Til að svo væri þyrfti að semja sérstaklega um það fyrirfram og þóknun að endurspegla það, enda fullljóst að miklu meiri tími og kostnaður færi þá í að vinna verkið. Raunin sé sú að bókhaldslyklar í bókhaldi félags séu færðir í sambærilega reiti í skattframtalinu. Þannig séu til dæmis laun færð í sérstakan launareit, rekstrartekjur í sérstakan rekstrartekjureit og vaxtagjöld í sérstakan vaxtagjaldareit. Því sé svo við þetta að bæta að þegar þjónustuaðilar á borð við stefnda skili inn skattframtölum fyrir hönd viðskiptamanna, sé það grundvallaratriði að gögnin sem fást frá viðskiptamanninum séu fullnægjandi. Þannig grundvallist vinna þjónustuaðilans alfarið á gögnum frá viðskiptamanni. Það myndi því skjóta skökku við ef aðilar gætu firrt sig ábyrgð á skattframtali sínu með því að láta fagaðila um að skila því inn. Ábyrgð á skattframtali sé því og verði í höndum skattaðilans sjálfs. Ábyrgð þjónustuaðila í skattskilum sé að ganga frá framtali á því formi sem RSK óskar og það sé í samræmi við bókhald skattaðila sem og ársreikning skattaðilans sem sé lagður fram af stjórn og framkvæmdastjóra. Stefndi leggur áherslu á í þessu sambandi að í ársreikningi stjórnenda stefnanda fyrir árið 2006 hafi þegar verið búið að reikna tekjuskattsskuldbindingu, en gjaldfærður tekjuskattur í rekstrarreikningi hafi tekið mið af því að fjármagnskostnaður umræddra lána væri frádráttarbær kostnaður, og skattframtal stefnanda alfarið í samræmi við upplýsingar úr bókhaldi og ársreikningi. Ef stjórn og stjórnendur hefðu metið vaxtakostnað lánanna ófrádráttarbæran hefði það viðhorf haft áhrif á bókhald og ársreikning félagsins, þar sem tekjuskattur í rekstrarreikningi og ógreiddur tekjuskattur meðal skulda í efnahagsreikningi hefði verið annar og tekið mið af viðhorfi stjórnenda til frádráttarbærni vaxtagjaldanna. KPMG Endurskoðun hf. hafi séð um endurskoðun ársreiknings 2005 og framtalsgerðina fyrir rekstrarárið 2005, þegar samruninn átti sér stað. Í þessu sambandi sé sérstaklega mikilvægt að benda á að framtalsskil gjaldársins 2006 (tekjuárið 2005) hafi verið þau fyrstu sem innihéldu vaxtagjöldin sem urðu að endingu andlag úrskurðar RSK haustið 2010. Skattaleg meðferð umræddra vaxtagjalda í framtali gjaldársins 2007 (tekjuár 2006), sem stefndi vann að fyrir hönd stefnanda, hafi verið nákvæmlega hin sama og verið hafði árið áður. Stefndi hafi því unnið vinnu sína í fullu samræmi við það sem hafi áður verið gert í skattskilum stefnanda. Skattframtölin hafi ekki verið ranglega unnin á þeim tíma sem þau voru gerð, heldur hafi þau verið unnin í fullu samræmi við þær aðstæður, venjur og þau gögn sem fyrir lágu. Engin eiginleg „ráðgjöf“ hafi átt sér stað af hálfu stefnda. Með úrskurði RSK frá 17. nóvember 2010, og síðar dómi Hæstaréttar í máli nr. 555/2012, hafi því verið slegið föstu að tilgreining vaxtakostnaðar sem frádráttarbærs kostnaðar með þeim hætti sem gert var hafi verið í andstöðu við lög um tekjuskatt. Í ljósi dómsins verði þannig að telja að niðurstaða hafi fengist í það ágreiningsefni hvort umrædd tilgreining vaxta hins yfirtekna félags í kjölfar öfugs samruna hafi verið ólögmæt. Til þess að skaðabótaábyrgð sé fyrir hendi sé þó ekki nægilegt að ólögmæti eitt og sér sé til staðar, heldur verði tjónvaldur að hafa sýnt af sér saknæma háttsemi. Það skilyrði sé ekki uppfyllt hvað varðar stefnda, þar sem tilgreining stefnda á umræddum vaxtagjöldum í skattframtölum stefnanda sé ekki saknæm háttsemi í skilningi skaðabótaréttar. Það sé grundvallaratriði í skaðabótarétti að þegar saknæmi tiltekinnar háttsemi sé metið, þá skuli matið miðast við það tímamark og aðstæður sem voru fyrir hendi þegar viðkomandi háttsemi var viðhöfð. Saknæmi verði þannig aldrei metin með baksýnisspegli, þ.e. í ljósi síðari tíma vitneskju um ólögmæti umræddrar aðferðar, þvert á almenna og venjubundna framkvæmd í atvinnulífi á Íslandi. Í framangreindu máli nr. 555/2012 hafi stefnandi einmitt sjálfur haldið fram og lýst því fyrir dómi með bindandi hætti, hvað varðaði álag RSK, að um faglegan ágreining hefði verið að ræða um færslu vaxtakostnaðar sem frádráttarbærs kostnaðar. Þannig sé ljóst að ekki sé um að ræða saknæma háttsemi stefnda. Stefnandi sé bundinn af slíkri yfirlýsingu og beri þá þegar að sýkna stefnda. Stefndi heldur því fram að á þeim tíma sem atvik máls þessa áttu sér stað hafi það verið hefðbundin framkvæmd í íslensku viðskiptalífi að færa sambærilegan vaxtakostnað sem frádráttarbæran kostnað í skattframtölum. Fjöldinn allur af fyrirtækjum hafi viðhaft sams konar gjaldfærslu og RSK upplýst um að svo hafi verið. Í frumvarpi því sem varð að lögum nr. 128/2009 var lagt sérstaklega til að kveðið yrði á um að færsla sambærilegra vaxta og um ræðir í þessu máli, til frádráttar tekjum, væri ekki heimil. Ákvæði þetta hafi verið að finna í 8. gr. frumvarpsins og í athugasemdum í greinargerð sem fylgdi frumvarpinu hafi m.a. komið fram að þó að þetta væri í samræmi við afstöðu skattyfirvalda hafi því á hinn bóginn oft verið lýst yfir að slík færsla væri heimil. Segir svo í kjölfarið að „í ljósi þessa þyki rétt að taka af öll tvímæli“. Umrædd grein frumvarpsins hafi hins vegar verið felld brott í 2. umræðu um frumvarpið að tillögu meirihluta efnahags- og skattanefndar Alþingis, þar sem skattyfirvöld hafi þá verið byrjuð að aðhafast í málum af þessu tagi og það þótt eðlilegra að viðeigandi úrskurðaraðilar myndu „skera úr þessu“. Þetta sé enn frekar til marks um það hversu eðlileg og venjubundin háttsemi það hafi verið að haga meðferð vaxtakostnaðar með þeim hætti sem stefnandi (og fjöldi annarra fyrirtækja) gerði. Umsagnir þriggja stærstu endurskoðunarfyrirtækja Íslands um þessa grein frumvarpsins sýni einnig hvert viðtekið viðhorf endurskoðendastéttarinnar hafi verið hér á landi á árinu 2008. Sem dæmi í þessu sambandi bendir stefndi á að á núverandi löggjafarþingi hafi verið upplýst af hálfu ráðherra að 27 fyrirtæki og félög hafi fengið endurálagðan tekjuskatt á árabilinu 2008-2013 og endurálagningin numið samtals yfir 4 milljörðum króna. Stefnandi sé þar meðtalinn. Jafnframt komi fram í svari ráðherra að eftir rannsókn RSK á um 300 málum (mun fleiri hafi ekki verið rannsökuð, eða 1500 samrunar) hafi verið talin ástæða til að fara lengra með um 80 þeirra. Í um 30 málum hafi frekari úrvinnslu verið þörf. Sjá megi af þessu að stefnandi hafi síður en svo verið einn um að haga skattframtali sínu með umræddum hætti. Þá megi nefna að KPMG endurskoðun ehf. hafi fært umrædd vaxtagjöld með nákvæmlega sama hætti 2005 og gert hafi verið af hálfu stefnda ári síðar fyrir tekjuárið 2006. Framangreint sýni vel hversu útbreidd og algeng framkvæmd það hafi verið í íslensku viðskiptalífi að vaxtakostnaður, sem féll til vegna skuldsettrar yfirtöku og öfugs samruna, væri færður sem frádráttarbær kostnaður í skattframtölum félaga. Þá sýni það viðtekinn skilning manna á ákvæðum 1. mgr. 31. gr. og 1. mgr. 51. gr. skattalaga. Þótt síðar hafi komið á daginn að slík framkvæmd hafi strítt gegn ákvæðum laga um tekjuskatt geti stefndi alls ekki fallist á að um saknæma háttsemi sé að ræða í skilningi skaðabótaréttar. Stefndi hafi ekki sýnt af sér gáleysi eða ásetning í vinnu sinni við skattframtalsgerð stefnanda gjaldárið 2007 (tekjuárið 2006) og hafi stefnandi hvorki fært sönnur á né leitt yfirhöfuð líkur að því að háttsemi stefnda hafi verið saknæm. Alls ekki sé unnt að halda því fram að mat stefnda hafi verið augljóslega rangt, eða stefndi hafi vanrækt að kynna sér mikilvæg gögn eða málefni áður en framtal var fært og skilað með þeim hætti sem gert var. Þannig hafi stefndi starfað hlutlægt séð þannig að störf hans hafi fyllilega staðist kröfur um fagleg og vönduð vinnubrögð. Þar sem skilyrði skaðabótaábyrgðar um saknæmi sé ekki uppfyllt beri að sýkna stefnda af kröfum stefnanda. Þá telur stefndi að álag RSK sé ekki vísbending um saknæma háttsemi. Það sé ekki skilyrði 2. mgr. 108. gr. laga um tekjuskatt fyrir beitingu 25% álags að saknæm háttsemi hafi verið viðhöfð við vinnslu skattframtals. Stefnandi byggi einnig á þeirri málsástæðu að bótaábyrgð stefnda sé til komin þar sem stefndi hafi tilgreint umrædd vaxtagjöld sem frádráttarbæran kostnað í skattskilum stefnanda. Stefnandi byggi þannig í stefnu á því að tilgreining hafi verið röng og af þeirri ástæðu hafi endurálagning RSK komið til með 25% álagi á vantalda skattstofna, sem sé tjón stefnanda vegna vinnu stefnda. Segir stefnandi orðrétt í lok málsástæðukafla í stefnu: „... stefndi ber ábyrgð á því tjóni sem stefnandi hefur orðið fyrir sökum þess að stefndi færði vaxtakostnað sem frádráttarbæran kostnað í rekstri stefnanda“. Ljóst sé af dómafordæmum Hæstaréttar að álag það sem lagt var á vantalda skattstofna í skattframtölum stefnanda sé ekki til komið af þeirri ástæðu að vextirnir voru færðir sem frádráttarbær kostnaður. Sú túlkun stefnanda fái ekki staðist. Í forsendum héraðsdóms í úrlausn um varakröfu stefnanda í máli stefnanda gegn ríkinu, sem Hæstiréttur staðfesti síðar með vísan til forsendna í máli nr. 555/2012, segi að ef ágreiningsefnin hefðu verið tilgreind í framtölum stefnanda ættu við þau sjónarmið sem hann studdi varakröfuna við. Þau sjónarmið stefnanda hafi einmitt verið að um hafi verið að ræða faglegan ágreining og óvissu um túlkun laga um tekjuskatt. Það hafi því ekki verið svo að 25% álagið á vantalda skattstofna hafi verið lagt á þegar af þeirri ástæðu að endurálagning hafi átt sér stað. Hvað þetta varðar ítrekar stefndi að hann hafi ekki sýnt af sér neina saknæma háttsemi. Hann hafi ekki staðið ranglega að skattframtalinu miðað við þær aðstæður sem voru þegar atvik máls áttu sér stað. Annað og nýrra dómafordæmi Hæstaréttar renni einnig stoðum undir röksemdir stefnda í þessa átt. Í dómi Hæstaréttar í máli nr. 529/2013 (Samherji gegn íslenska ríkinu) hafi að hluta til verið sambærilegt álitaefni til umfjöllunar og í máli nr. 555/2012. Skattyfirvöld hafi endurálagt skattgreiðslur Samherja með 25% álagi á vantalda skattstofna, en Samherji hafi fært vaxtakostnað vegna skuldsettrar yfirtöku og öfugs samruna sem frádráttarbæran kostnað í skattskilum sínum, á sama hátt og stefnandi og tugir annarra félaga. Samherji hafi mótmælt álaginu og sagt að ekki væru skilyrði fyrir hendi til að beita því. Héraðsdómur hafi ekki fallist á þau rök og sagt rangfærslur hafa verið í skattskilum Samherja. Hæstiréttur hafi staðfest niðurstöðu héraðsdóms um að RSK hefði verið rétt að beita 25% álagi, en tekið sérstaklega fram að þrátt fyrir það yrði ekki „að réttu lagi tekið svo til orða, svo sem gert er í héraðsdómi, að rangfærslur hafi verið í skattframtölum áfrýjanda“. Hæstiréttur segi hér skýrt að þrátt fyrir að vaxtakostnaður af skuldsettri yfirtöku sé færður sem frádráttarbær kostnaður í hinu sameinaða félagi í kjölfar öfugs samruna, sé það ekki það sama og að rangfærsla hafi verið í skattframtali. Í báðum framangreindum dómum sé það meginniðurstaða Hæstaréttar að skattyfirvöldum hafi verið rétt að beita 25% álagi á vantalda skattstofna, enda hafi skilyrði þess efnis verið til staðar. Rétturinn segi hvergi að staðið hafi verið að framtalsskilunum með þeim hætti sem jafna megi við saknæma háttsemi í skilningi skaðabótaréttar. Þvert á móti gefi orðalag Hæstaréttar til kynna hið gagnstæða, að ekki hafi verið um að ræða saknæma háttsemi. Allt að einu þá sé unnt að draga þá ályktun af dómunum að RSK sé unnt að beita álagi á vantalda skattstofna þrátt fyrir að engin saknæm háttsemi hafi verið viðhöfð við skattskilin sjálf. Stefndi mótmælir því að stefnandi hafi orðið fyrir nokkru tjóni auk þess sem meint tjón verði ekki rekið til meintrar saknæmrar háttsemi stefnda. Í stefnu sundurliði stefnandi fjárkröfu sína í fjóra tjónsliði: 1. kröfuliður, 794.115 krónur, 25% álag vegna endurálagningar gjaldársins 2006 (tekjuárið 2005). Stefndi hafi ekki komið að gerð umrædds skattframtals. Þannig sé hvorki skilyrðið um saknæma háttsemi né um orsakatengsl og sennilega afleiðingu uppfyllt hvað þennan tjónslið varðar. 2. kröfuliður, 17.960.809 krónur, vegna 25% álags vegna endurálagningar gjaldársins 2007 (tekjuárið 2006). Stefndi hafi ekki innt af hendi neina saknæma ráðgjöf vegna þessa. Þá sé skilyrði um orsakatengsl og sennilega afleiðingu ekki uppfyllt hvað þennan tjónslið varðar. 3. kröfuliður, ætlað tjón stefnanda vegna kaupa á endurskoðunarþjónustu, samtals 4.811.482 krónur. Stefndi hafnar því alfarið að hann beri ábyrgð á tjónsliðnum, sem stefndi kveður sprottinn af kostnaði sem fylgdi í kjölfar úrskurðar RSK. Kostnaður þessi verði hvorki rakinn til né geti talist sennileg afleiðing ætlaðrar saknæmrar háttsemi stefnda við aðkomu að gerð skattframtals stefnanda gjaldárið 2007. 4. kröfuliður, ætlað tjón stefnanda vegna kaupa á lögfræðiþjónustu, samtals 8.884.878 krónur. Stefndi hafnar því alfarið að hann beri ábyrgð á tjónsliðnum, sem stefnandi kveður sprottinn af kostnaði sem fylgdi í kjölfar úrskurðar RSK. Stefnandi hafi sjálfur tekið ákvörðun um málshöfðun á hendur íslenska ríkinu og á eigin ábyrgð. Hann beri því sjálfur áhættuna sem fylgdi málarekstrinum. Tjón þetta verði því ekki rakið til og sé ekki sennileg afleiðing ætlaðrar saknæmrar háttsemi stefnda. Sérstaklega beri að geta þess að mun meira hafi verið undir í máli stefnanda gegn ríkinu heldur en hið umþrætta 25% álag sem lagt var á vantalda skattstofna og gerð sé krafa um í máli þessu. Þá byggir stefndi einnig á því að stefnandi hafi ekki lagt sjálfur út fyrir öllum þeim kostnaði sem fylgdi málarekstrinum. Önnur félög, sem sjálf höfðu hagsmuni af því að fá niðurstöðu Hæstaréttar í máli stefnanda gegn ríkinu, hafi þannig einnig tekið þátt í greiðslu málskostnaðar. Um hafi verið að ræða mál sem fyrirséð var að myndi verða fordæmisgefandi fyrir þau fjölmörgu fyrirtæki sem hefðu staðið sambærilega að tilgreiningu vaxtagjalda í skattskilum sínum. Stefndi telur ætlað tjón stefnanda alfarið ósannað og hafi það verið til staðar hafi það þegar fengist bætt. Stefnandi hafi verið endurskipulagður fjárhagslega af hálfu Landsbankans eftir að lán þess féllu í vanskil og Landsbankinn tekið félagið yfir. Í kjölfar endurskipulagningar hafi félagið verið selt núverandi eigendum með samkomulagi á milli aðila. Leynd ríki yfir kaupverðinu og fjármögnun þeirra. Stefndi byggir á því að kaupsamningur aðila og þá kaupverðið endurspegli þá staðreynd að RSK hafði kveðið upp úrskurð um endurálagningu með 25% álagi á vantalda skattstofna. Þannig hafi stefnandi í raun fengið tjónið bætt við endurskipulagninguna og bankinn hafi tekið á sig ætlað tjón. Hafi verið um tjón að ræða hafi stefnanda því þegar verið bætt það tjón af hálfu Landsbankans. Beri því að sýkna stefnda þá þegar af kröfum stefnanda. Stefndi telur það óumdeilanlegt að á þeim tíma sem atvik málsins áttu sér stað hafi það ávallt verið ætlun stjórnenda stefnanda að renna félögunum saman og færa umrædd vaxtagjöld sem frádráttarbæran rekstrarkostnað. Það hafi jafnframt verið eðlilegt í ljósi þeirra aðstæðna og viðskiptavenja sem þá hafi verið við lýði. Þá hafi það verið á vitorði allra þeirra sem aðkomu áttu að fyrirtækjakaupum á þessum tíma að lánastofnanir hafi almennt sett það sem skilyrði fyrir fjármögnun að samruni ætti sér stað. Það hafi verið eins í þessu tilviki, sbr. ákvæði 9.1 (m) í lánssamningunum við Landsbankann. Stefndi byggir þannig á því að við mat á bótaábyrgð stefnda beri að líta til eigin sakar stefnanda og forsvarsmanna hans í þessu tilliti og áhættutöku þeirra. Jafnframt bendir stefndi á að framkvæmdastjóri stefnanda, sem hafi frá þeim tíma sem um ræðir og fram til þessa dags gegnt starfi framkvæmdastjóra, hafi háskólamenntun á sviði viðskipta og langa reynslu að baki í viðskiptum og fjármögnunum, m.a. í stjórn Brúar fjárfestingar hf., fjárfestingafélags sem hafi veitt ráðgjöf um skuldsettar yfirtökur. Sem sérfræðingur á því sviði hafi hann þar af leiðandi, fyrir hönd stefnanda, tekið sjálfstæðar ákvarðanir við gerð ársreikninga stefnanda og skattskil á grundvelli þeirra. Beri af framangreindum sökum að sýkna stefnda af kröfum stefnanda. Komi til þess að stefndi verði talinn ábyrgur fyrir ætluðu tjóni stefnanda gerir stefndi þá varakröfu að dómkröfur verði lækkaðar verulega. Stefndi vísar sérstaklega til þeirra röksemda sem færðar hafa verið að framan varðandi 1., 2. og 4. hluta í sundurliðun stefnanda á fjárkröfunni. Telur stefndi ljóst að hann geti ekki verið skaðabótaskyldur vegna þessara þátta. Í ársreikningi stefnanda fyrir árið 2006 hafi gjaldfærður tekjuskattur í rekstrarreikningi þannig tekið mið af því að fjármagnskostnaður vegna lánssamninganna við Landsbankann væri frádráttarbær. Þannig hafi það verið mat stjórnanda að umrædd vaxtagjöld væru frádráttarbær. Að auki byggir stefndi á því að stefnandi hafi sjálfur borið ábyrgð á skattskilum sínum, enda hafi alltaf staðið til af hans hálfu að standa að skattskilunum með þessum hætti. Hafi það verið gert áður þegar annar aðili kom að gerð framtalsins. Vísar stefndi í þessu sambandi til fyrri umfjöllunar um að það hafi verið viðtekin venja í hinu íslenska viðskiptalífi. Auk þess telur stefndi að stefnandi hafi vart takmarkað tjón sitt sem skyldi. Í því sambandi megi nefna gríðarlega háan kostnað vegna sérfræðiþjónustu, bæði lögfræðikostnað og kostnað við endurskoðun, í kjölfar úrskurðar RSK og rekstur dómsmálsins gegn ríkinu. Stefndi leggur áherslu á að lækka beri skaðabætur verulega með vísan til 3. mgr. 108. gr. laga um einkahlutafélög (3. mgr. 134. gr. hlutafélagalaga). Stefnandi byggir málshöfðunina á grundvelli 108. gr. laga um einkahlutafélög og beri því að taka þessa málsgrein til sérstakrar skoðunar ef komist verður að því að stefndi beri skaðabótaábyrgð í málinu. Ákvæðið segi: „Bótafjárhæð má færa niður með hæfilegu tilliti til þess hve mikil sökin var og tjónið, til efnahags tjónvalds og annarra atvika.“ Stefndi telur að færa eigi bótafjárhæð niður að öllu leyti. Verði fallist á að stefndi hafi viðhaft einhverja saknæma háttsemi hafi sökin ekki verið mikil og hún svo léttvæg í ljósi allra aðstæðna að ósanngjarnt sé að fella alla bótafjárhæðina á stefnda. Atvik málsins beri þess öll merki að stefndi hafi ekki sýnt af sér óvenjulega eða óeðlilega háttsemi, heldur þvert á móti þá háttsemi sem búast hefði mátt við af öllum aðilum í sömu stöðu. Háttsemin hafi verið í samræmi við fagleg vinnubrögð og venjur á þeim tíma. Samið hafi verið um að afar lítill tími færi í verkið og stefndi hafi fengið sérlega lága þóknun fyrir umræddan verkþátt. Óeðlilegt væri því ef stefnandi fengi alla kröfufjárhæðina bætta úr hendi stefnda þegar öll gögn benda til þess að stefndi sé ekki sá sem beri ábyrgð á meintu tjóni. Að lokum mótmælir stefndi sérstaklega almennri skírskotun stefnanda í stefnu til dóms Hæstaréttar í máli nr. 555/2012 og þeirrar röksemdafærslu sem þar sé að finna. Stefnandi geti ekki vísað til röksemda Hæstaréttar með þessum hætti, þ.e. án nokkurrar sérgreiningar, og gert þær röksemdir allar að málsástæðum sínum. Verði að telja það brjóta gegn meginreglu einkamálaréttarfars um skýran og glöggan málatilbúnað þar sem málsástæður stefnanda verði að koma með skýrum hætti fram í stefnu, sbr. e-lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Málatilbúnaður stefnanda hvað þetta varðar sé í slíkum búningi að stefnda sé fyrirmunað að henda reiður á hvaða málsástæðum stefnandi byggir á. Beri því að virða þennan hluta málsástæðukafla stefnanda að vettugi við úrlausn málsins. Í þessu samhengi beri að árétta að í dómi Hæstaréttar í máli nr. 555/2012 sé hvergi minnst á meinta saknæma háttsemi stefnda eða nokkra meinta ráðgjöf stefnda yfirleitt. Í málinu hafi stefnandi sjálfur haldið því fram að umrædd tilgreining gjalda væri lögmæt og til rökstuðnings varakröfu að um faglegan ágreining hefði verið að ræða um túlkun ákvæða skattalaga. Vart sé unnt að sjá að þessar málsástæður stefnanda fari saman við þær málsásástæður sem hann hefur uppi í máli þessu. Stefndi mótmælir dráttarvaxtakröfu stefnanda, samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 15. júní 2013 til greiðsludags. Engan rökstuðning fyrir bótaskyldu stefnda hafi verið að finna í bréfi stefnanda til stefnda 15. maí 2013 og engin gögn fylgt því bréfi til stuðnings meintri kröfu stefnanda. Stefnandi hafi þannig ekki lagt fram neinar þær upplýsingar sem þörf var á til að meta tjónsatvik og fjárhæð bóta, eins og áskilið sé í 2. mgr. 9. gr. vaxtalaga nr. 38/2001. Ljóst sé að um íþyngjandi ákvæði vaxtalaga sé að ræða og beri að gera ríkar kröfur til kröfuhafa hvað varðar upplýsingar og gögn. Þannig sé því mótmælt að upphafsdagur dráttarvaxta geti verið 15. júní 2013. Stefndi telur enga heimild að finna í vaxtalögum til þess að fallast á dráttarvaxtakröfu stefnanda fyrr en í fyrsta lagi við uppkvaðningu dóms í máli þessu, verði fallist á kröfur stefnanda að öðru leyti. Í öllu falli megi benda á að í 109. gr. laga um einkahlutafélög (sbr. einnig 135. gr. hlutafélagalaga) segi að ákvörðun um að hafa uppi skaðabótakröfu samkvæmt umræddum kafla laganna skuli tekin á hluthafafundi. Hluthafafundur stefnanda hafi ekki tekið slíka ákvörðun fyrr en 28. febrúar 2014. Þar af leiðandi geti stefnandi ekki krafist dráttarvaxta fyrr en í fyrsta lagi eftir það tímamark. Stefnandi hafi ekki haft heimild til þess að hafa uppi meinta kröfu fyrr en hluthafafundur tók þá ákvörðun. Um lagarök vísar stefndi til almennra reglna samningaréttar um að samninga beri að halda og meginreglna skaðabótaréttar, þ. á m. sakarreglunnar, til stuðnings kröfum sínum. Einnig vísar stefndi til 108. gr., 109. gr. og áðurgildandi ákvæðis 110. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög, svo og 28. gr. og 31. gr. breytingarlaga nr. 68/2010, sbr. einnig 134. gr. - 136. gr. laga nr. 2/1995 um hlutafélög. Stefndi vísar einnig til 72. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944 um vernd eignarréttinda og til meginreglunnar um bann við afturvirkni íþyngjandi lagasetningar. Þá vísar stefndi til laga nr. 90/2003 um tekjuskatt, einkum 31. gr., 51. gr., 96. gr. og 108. gr. laganna, sem og laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001. Jafnframt vísar stefndi til laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, einkum 80. gr. og 129. gr. 131. gr. laganna. Í greinargerð stefnda er áskorun til stefnanda, með vísan til 67. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991, um að leggja fram annars vegar samkomulag/kaupsamning eigenda stefnanda og Landsbankans vegna kaupa eigenda stefnanda á hlutum í stefnanda, ásamt öllum fylgiskjölum hans, og hins vegar gögn og samskipti aðila varðandi fjárhagslega endurskipulagningu stefnanda er tengjast áhrifum álags vegna skattskila á fjárhagslega stöðu stefnanda. Verði ekki orðið við áskorun stefnda telur stefndi að líta verði svo á að gögnin séu þess efnis sem stefndi kveður þau vera. Þá sé ljóst að tjón stefnanda vegna umkrafins álags RSK hafi verið ekkert og því óumflýjanlegt að sýkna stefnda þá þegar vegna þess. IV. Í máli þessu heldur stefnandi því fram að stefndi hafi valdið stefnanda tjóni með saknæmum og ólögmætum hætti, vegna ráðgjafar við samruna Bergeyjar ehf. og P. Samúelssonar hf. og skattskila. Stefnandi byggir á svonefndri sérfræðiábyrgð, en í henni felst að sakarreglunni er beitt með strangari hætti en almennt gerist. Þá vísar stefnandi til 108. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög, en þar segir að stofnendur, stjórnarmenn, framkvæmdastjórar, endurskoðendur og skoðunarmenn einkahlutafélags, svo og rannsóknarmenn, séu skyldir að bæta félagi það tjón er þeir hafa valdið því í störfum sínum, hvort sem er af ásetningi eða gáleysi. Sama gildi þegar hluthafi eða aðrir verða fyrir tjóni vegna brota á ákvæðum laganna eða samþykktum félags. Stefnandi heldur því fram að stefndi hafi veitt sérfræðiaðstoð við val á aðferð við samruna félaganna, þ.e. öfugan samruna eða skuldsetta yfirtöku. Þessu mótmælir stefndi og segir að forsvarsmenn félaganna hafi staðið að því að sameina félögin með þessum hætti og stefndi hafi aðeins komið að framkvæmd samrunans. Undirbúningur að sameiningu Bergeyjar ehf. og P. Samúelssonar hf. hófst í desember 2005, með svonefndum öfugum samruna eða skuldsettri yfirtöku. Að mati dómsins má hins vegar færa rök fyrir því að samruninn hafi í reynd verið beinn en ekki öfugur, en ekki er ástæða til að rekja það hér enda hefur það ekki þýðingu fyrir sakarefni málsins. Með samrunanum tók síðarnefnda félagið yfir eigið fé þess fyrrnefnda og skuld þess félags samkvæmt tveimur lánssamningum við Landsbankann hf. Samruninn miðaðist við 1. september 2005 og fékk hið sameinaða félag nafn og kennitölu P. Samúelssonar hf. KPMG Endurskoðun hf. sá um skattframtal P. Samúelssonar hf. árið 2006 og í því skattframtali voru gjaldfærðir vextir af framangreindum lánum til frádráttar tekjum vegna tekjuársins 2005. Stefndi sá hins vegar um skattframtalið 2007, fyrir tekjuárið 2006, en þá hafði félagið fengið heitið Toyota á Íslandi. Í ljósi þess að það var ekki fyrr en á árinu 2007 sem stefndi tókst á hendur endurskoðunarþjónustu fyrir félagið hefur stefnandi ekki, gegn mótmælum stefnda, sýnt fram á að það hafi verið stefndi sem lagði til að samruninn yrði með þessum hætti en ekki öðrum. Kemur þá til álita hvort stefndi hafi bakað sér skaðabótaskyldu vegna vinnu við skattskil 2007, vegna tekjuársins 2006. Það eitt að skattayfirvöld og dómstólar hafi síðar komist að þeirri niðurstöðu að vextir af skuldinni sem fylgdi Bergey ehf. við samrunann væru ekki frádráttarbærir, skv. 1. tölul. 31. gr. og 2. mgr. 49. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt, getur ekki leitt til skaðabótaskyldu stefnda og verður slíkt ekki ráðið af dómi Hæstaréttar í máli nr. 555/2012. Þeim aðferðum sem voru notaðar við umræddan samruna hefur verið beitt um víða veröld. Ekki verður séð af stöðlum um gerð reikningsskila né í reikningsskilafræði eða fjármálafræði að efast hafi verið um þessa framkvæmd og af erlendri framkvæmd verður ekki séð að takmarkanir séu á frádráttarbærni vaxta af lánsfé við aðstæður sem þessar. Þannig hafði stefndi ekki ástæðu til að ætla að vextir á lánsfé væru ekki frádráttarbærir til skatts. Svonefndur öfugur samruni eða skuldsettar yfirtökur voru heimilar að lögum og vaxtafrádráttur hafði verið framkvæmdur hér á landi í mörg ár, án athugasemda skattayfirvalda, þegar samruni Bergeyjar ehf. og P. Samúelssonar hf. fór fram. Stefnandi byggði á því sjálfur í stefnu sinni á hendur íslenska ríkinu, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 555/2012, að löng framkvæmdavenja hefði tíðkast um slíkan samruna og vaxtafrádrátt í því sambandi. Samkvæmt framansögðu er það niðurstaða dómsins að sú vinna sem stefndi innti af hendi hafi verið í fullu samræmi við viðurkenndar aðferðir, innlendar sem erlendar. Verður stefndi því sýknaður af kröfum stefnanda. Eftir þessum úrslitum og með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála verður stefnandi dæmdur til að greiða stefnda málskostnað. Málskostnaðarreikningur hefur ekki verið lagður fram eða tímaskýrsla. Þykir málskostnaður hæfilega ákveðinn 1.500.000 krónur. Dóm þennan kveður upp Sandra Baldvinsdóttir héraðsdómari ásamt meðdómsmönnunum Guðmundi Óskarssyni, löggiltum endurskoðanda, og Stefáni Svavarssyni, viðskiptafræðingi og löggiltum endurskoðanda. D ó m s o r ð: Stefndi, Deloitte ehf., er sýkn af kröfum stefnanda, Toyota á Íslandi ehf. Stefnandi greiði stefnda 1.500.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 149/2016
|
Fullnaðarkvittun Lánssamningur Gengistrygging Vextir Fjármálafyrirtæki Viðbótarkrafa
|
G hf. og L hf. deildu um hvort L hf. hefði við endurútreikning á þremur lánssamningum, sem höfðu verið bundnir ólögmætri gengistryggingu, verið heimilt að reikna vexti á gjalddaga sem gjaldfallið hefðu fyrir endurútreikninginn eftir 1. málslið 4. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Í dómi Hæstaréttar var vísað til þess að við heildarmat á öllum aðstæðum yrði að líta til þess hvaða áhrif viðbótarkrafan hefði á efnahag G hf. og óhagræði hans af því að þurfa að standa skil á henni. Var talið að þegar litið væri til stærðar G hf. og umsvifa félagsins væru áhrif viðbótarkröfunnar á G hf. svo veruleg að L hf. yrði sjálft að bera þann vaxtamun sem um var deilt í málinu.
|
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Benedikt Bogason og Karl Axelsson ogIngveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 25. febrúar 2016. Hann krefst þessað stefnda verði gert að greiða sér 999.670.150 krónur með dráttarvöxtumsamkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 8. maí2014 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrirHæstarétti.Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðarfyrir Hæstarétti.IEins og nánar er rakið í hinumáfrýjaða dómi lýtur mál þetta að þremur lánssamningum sem áfrýjandi og G.R.útgerð ehf., er síðar sameinaðist áfrýjanda, gerðu við Landsbanka Íslands hf.Nánar tiltekið var um að ræða samning 15. nóvember 2004 að jafnvirði 625.000.000krónur, 8. desember sama ár að jafnvirði 970.000.000 krónur og 31. ágúst 2005upphaflega að fjárhæð 165.000.000 krónur. Fyrri tveir samningarnir voru bundnirerlendum gjaldmiðlum í tilteknum hlutföllum en þriðja samningnum var myntbreytt11. apríl 2006 þannig að hann tæki mið af erlendum gjaldmiðlum í ákveðnumhlutföllum. Samkvæmt ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 9. október 2008 varsamningum þessum ráðstafað til stefnda.Stefndi taldi að lánssamningarnirhefðu að geyma ólögmæta bindingu við gengi erlendra gjaldmiðla. Þvíendurreiknaði hann lánin til samræmis við ákvæði laga nr. 151/2010 um breytinguá lögum nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, sbr. 18. gr. þeirra laga, ogtilkynnti áfrýjanda það með bréfum 3. október og 20. desember 2011 og 9.febrúar 2012. Samkvæmt þeim útreikningum lækkaði lánssamningur 15. nóvember 2004úr 1.074.231.711 krónum í 908.942.006 krónur eða um 15,39%, lánssamningur 8.desember sama ár úr 1.263.456.340 krónum í 998.041.014 krónur eða um 21,01% oglánssamningur 31. ágúst 2005 úr 232.681.414 krónum í 161.657.179 krónur eða um30,52%. Samkvæmt þessu lækkuðu eftirstöðvar samninganna um samtals 501.729.266krónur. Við þessa útreikninga var tekið tillit til viðbótarkröfu vegna vaxtafyrir liðna tíð samkvæmt 4. gr. laga nr. 38/2001.Með bréfi 14. mars 2013 krafðistáfrýjandi þess að stefndi endurreiknaði eftirstöðvar lánssamninganna að þvígættu að ekki bæri að reikna afturvirkt hærri vexti en hann hefði staðið skilá. Nokkru síðar eða 23. maí það ár sendi stefndi bréf til áfrýjanda og fleirifyrirtækja, sem tekið höfðu gengistryggð lán, þar sem fram kom að bankinn væriað bíða eftir dómum í nokkrum málum þar sem reyndi á rétt hans til að hafa uppiviðbótarkröfu vegna vaxta. Yrði leitast við að hraða þeim málarekstri eins ogkostur væri en í kjölfarið mætti vænta viðbragða bankans.Svo sem greinir í hinum áfrýjaða dómihefur áfrýjandi gert lánssamningana upp að fullu. Hefur hann aflað útreikningsá fjárhæð þeirrar viðbótarkröfu sem hann hefur staðið stefnda skil á vegnamismunar á umsömdum vöxtum og vöxtum samkvæmt 4. gr. laga nr. 38/2001 þar tilstefndi endurútreiknaði lánin. Krafa áfrýjanda á hendur stefnda svarar tilþeirrar fjárhæðar og er ekki tölulegur ágreiningur með aðilum.IIÁfrýjandi hefur höfðað málið tilendurgreiðslu á því sem hann telur sig hafa ofgreitt við uppgjör fyrrnefndralánssamninga sem bundnir voru ólögmætri gengisviðmiðun. Stefndi hefur borið þvívið að óskráðar reglur um endurheimtu ofgreidds fjár komi í veg fyrir að krafaáfrýjanda verði tekin til greina. Um þá málsástæðu er þess að gæta að stefndiátti sjálfur frumkvæði að því að taka skuldarsambandið upp með endurútreikningilánanna en með því viðurkenndi hann í verki rétt áfrýjanda til leiðréttingareftir því sem lög stóðu til. Getur stefndi því ekki borið fyrir sig að reglurum endurheimtu ofgreidds fjár hindri að krafa áfrýjanda verði tekin til greina.Verður heldur ekki talið skipta máli í þessu sambandi þótt áfrýjandi hafi ekkigert sérstakan fyrirvara við endurútreikninga stefnda, enda lýsti hann því yfirmeð fyrrgreindu bréfi 23. maí 2013 að til frekari leiðréttingar gæti komið íljósi úrlausna dómstóla í hliðstæðum málum. Vegna þessara viðbragða stefnda geturengu skipt þótt áfrýjandi hafi ekki gert fyrirvara við endurútreikningana þegarþeir bárust honum. Að þessu gættu ráðast úrslit málsins af því hvort stefndahafi verið heimilt við endurútreikning lánanna að reikna með viðbótarkröfuvegna þess vaxtamunar sem krafa áfrýjanda um endurgreiðslu lýtur að.Svo sem Hæstiréttur hefur ítrekað slegið föstuer það meginregla kröfuréttar að kröfuhafi, sem fengið hefur minna greitt enhann á rétt til úr hendi skuldara, eigi tilkall til viðbótarkröfu. Frá þeirrimeginreglu hefur verið viðurkennt að gera verði undantekningar við sérstakaraðstæður. Í þeim efnum hefur einkum komið til greina að víkja frá meginreglunniþegar skuldari hefur með réttu getað miðað við að lögskiptunum sé endanlegalokið og hann síðan í samræmi við það hagað ráðstöfunum sínum í góðri trú. Viðmat á þessu verður einnig að líta til eðlis skuldarsambandsins, aðstöðu bæðikröfuhafa og skuldara og hvorum þeirra stóð nær að ganga úr skugga um að efndirværu fullnægjandi eða bera áhættuna af mistökum sem leiddu til vangreiðslu. Þáverður viðbótarkröfu frekar hafnað ef kröfuhafi hefur sýnt af sér tómlæti viðað hafa uppi kröfu um leiðréttingu. Að baki undantekningum frá meginreglunnibúa sjónarmið um öryggi í viðskiptum, en viðbótarkrafa getur haft í för með sérmikla röskun á fjárhagslegum hagsmunum skuldara. Á það sérstaklega við þegarviðvarandi skuldarsamband til lengri tíma er tekið upp hvað fortíðina varðar ogskuldara í framhaldinu gert að standa kröfuhafa skil á umtalsverðumviðbótargreiðslum, þvert á væntingar skuldara um hið gagnstæða miðað við þaðsem aðilar hafa fram að því lagt til grundvallar í lögskiptum sínum. Eftir þvísem óhagræði skuldara er meira af viðbótarkröfunni því sterkari eru rökin tilað víkja frá meginreglunni.Þegar virt er staða aðila ískuldarsambandi, með tilliti til þess hvort fallist verði á viðbótarkröfu, hefurí dómaframkvæmd verið talið skipta máli hvort skuldari er annars vegareinstaklingur, lítið fyrirtæki eða fámennt sveitarfélag eða hins vegar stórtfyrirtæki. Að því er varðar fyrirtæki var viðbótarkröfu hafnað í dómiHæstaréttar 30. maí 2013 í máli nr. 50/2013 og 30. janúar 2014 í máli nr.544/2013, en þar áttu í hlut smáfyrirtæki. Aftur á móti var viðbótarkrafa tekintil greina í dómum réttarins 12. desember 2013 í máli nr. 463/2013 og 13.október 2016 í máli nr. 34/2016 en þar var um að ræða mjög stór fyrirtæki áíslenskan mælikvarða. Í dómi 6. nóvember 2014 í máli nr. 110/2014 og í dómum15. október 2015 í málum nr. 34 og 35/2015 reyndi hins vegar á tvö fyrirtæki,sem ekki voru jafn stór en með þó nokkur umsvif. Þar var hafnað viðbótarkröfu áhendur öðru fyrirtækinu, en hún tekin til greina á hendur hinu. Samkvæmt þessuer ekki útilokað að vikið verði frá meginreglunni þótt í hlut eigi meðalstór ogjafnvel stærri fyrirtæki, en þá þarf eðli máls samkvæmt meira að koma til svo þaðverði gert. Er þess þá að gæta að stærri fyrirtæki búa að jafnaði yfir meiriþekkingu á sviði fjármála eða eiga í öllu falli auðveldara með að afla sérhennar en þau sem smærri eru. Af þeim sökum verða gerðar ríkari kröfur tilaðgæslu stærri fyrirtækja gagnvart afleiðingum þeirra skuldbindinga sem þaugangast undir. Af þessu leiðir að því aðeins verður vikið frá meginreglunni umrétt kröfuhafa til fullra efnda, þegar stærri fyrirtæki eiga í hlut, að beitingreglunnar leiði til svo verulegrar röskunar á hagsmunum skuldara og jafnvægi ískuldarsambandinu að ekki verði við unað.Hvort sem litið er til hlutfallsviðbótarkröfu stefnda af höfuðstól lánanna, að teknu tilliti til hækkunarverðlags frá því lánin voru tekin, heildarfjárhæðar vaxtagreiðslna eða aðeinsfjárhæðar viðbótarkröfunnar, er öldungis ljóst að hún er umtalsverð. Verðureinnig að fallast á með héraðsdómi að lítið hlutfall afborgana breyti því ekkiað skapast hafi næg festa við framkvæmd lánssamninganna. Jafnframt verður lagttil grundvallar að báðir aðilar gengu út frá því að gengistrygging höfuðstólslánanna væri gild og eru því engin efni til að telja að áfrýjandi hafi ekkiverið í góðri trú um að greiðslur hans á vöxtum hverju sinni fælu í sér fullarefndir. Mæla þessi atriði með því að krafa áfrýjanda verði tekin til greina, ánþess þó að þau ein og sér geti ráðið úrslitum. Að þessu gættu verður viðheildarmat á öllum aðstæðum að líta til þess hvaða áhrif viðbótarkrafan hefur áefnahag áfrýjanda og óhagræði hans af því að þurfa að standa skil á henni.Eins og áður greinir var áfrýjandatilkynnt um endurútreikninga stefnda á lánunum með bréfum 3. október og 20.desember 2011 og 9. febrúar 2012, en þeir tóku mið af því að stefndi ættiviðbótarkröfu vegna vangreiddra vaxta fyrir liðna tíð. Samkvæmt ársreikningiáfrýjanda 2011 námu rekstartekjur hans 1.478.041.135 krónum eftir að tekiðhafði verið tillit til niðurfærslu að fjárhæð 595.851.497 krónur vegna aflaverðmætistil eigin vinnslu. Rekstarhagnaður þess árs fyrir skatta og fjármagnsliði nam291.071.587 krónum og var eigið fé neikvætt um 89.392.858 krónur. Samkvæmtþessu nemur viðbótarkrafan riflega tveimur þriðju hlutum tekna ársins eða rétttæpum helmingi eftir því hvort tekið er tillit til niðurfærslu vegna afla tileigin vinnslu. Þá nemur viðbótarkrafan ríflega þreföldum rekstarhagnaði ársinsog hún ein skiptir sköpum um hvort eignir áfrýjanda hrökkva fyrir skuldum á þvíári. Að öllu þessu virtu eru áhrif viðbótarkröfunnar á áfrýjanda svo veruleg aðstefndi verður sjálfur að bera þann vaxtamun sem deilt er um í málinu og leiðiraf því að lánin voru bundin ólögmætri gengistryggingu. Var stefnda því óheimiltað taka tillit til viðbótarkröfunnar við endurútreikning lánanna og ber aðstanda áfrýjanda skil á fjárhæð er svarar til hennar. Fá ákvæði laga nr.151/2010, sem breyttu lögum nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, ekki haggað þeirriniðurstöðu, svo sem Hæstiréttur hefur ítrekað lagt til grundvallar í dómum sínumum viðbótarkröfur vegna vaxta af gengistryggðum lánum, sbr. dóm réttarins 15.febrúar 2012 í máli nr. 600/2011 og fleiri dóma sem gengu í kjölfarið. Verðurkrafa áfrýjanda á hendur stefnda því tekin til greina með dráttarvöxtum fráþingfestingu málsins í héraði í samræmi við kröfu áfrýjanda, en hann á rétt áþeim vöxtum frá málshöfðun, sbr. 4. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001.Stefnda verður gert að greiðaáfrýjanda málskostnað sem ákveðinn verður í einu lagi á báðum dómstigum eins ogí dómsorði greinir. Dómsorð:Stefndi,Landsbankinn hf., greiði áfrýjanda, Guðmundi Runólfssyni hf., 999.670.150 krónurmeð dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu frá 8. maí 2014 til greiðsludags.Stefndigreiði áfrýjanda samtals 1.200.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrirHæstarétti.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 8.janúar 2016. Málþetta var höfðað með stefnu birtri 16. apríl 2014 og dómtekið að lokinniaðalmeðferð 8. desember sl. Stefnandi er Guðmundur Runólfsson hf., Sólvöllum 2,Grundarfirðir. Stefndi er Landsbankinn hf., Austurstræti 11, Reykjavík.Stefnandikrefst þess að stefndi greiði sér 999.670.150 krónur ásamt dráttarvöxtumsamkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 8. maí 2014 til greiðsludags. Hannkrefst einnig málskostnaðar. Stefndikrefst aðallega sýknu, en til vara lækkunar á kröfum stefnanda. Hann krefsteinnig málskostnaðar.Gættvar ákvæða 115. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála áður en dómur varkveðinn upp. Helstuágreiningsefni og yfirlit um málsatvik.Meginágreininguraðila snýr að því hvort við endurútreikning þriggja gengistryggðra lána, semstefnandi tók hjá Landsbanka Íslands hf. á árunum 2004 og 2005 og nánar er gerðgrein fyrir síðar, hafi borið að taka tilliti til fullnaðarkvittana vegnaþeirra samningsvaxta sem stefnandi hafði þá greitt. Atvik málsins eru að meginstefnuágreiningslaus og er ekki um það deilt að umrædd lán hafi verið bundinólögmætri gengistryggingu. Ekki er lengur um að ræða tölulegan ágreining meðaðilum. Þá liggur fyrir að stefndi hefur tekið við réttindum og skyldumlánveitanda af Landsbanka Íslands hf. vegna umrædds láns, sbr. ákvörðunFjármálaeftirlitsins 9. október 2008, og er því réttilega stefnt til varnar.LandsbankiÍslands hf. var um árabil viðskiptabanki stefnanda sem fæst við útgerð ogfiskverkun. Hjá fyrirtækinu starfa á bilinu 77-85 manns, eftir árstíðum, þar aftveir við skrifstofuhald. Stefnandi tók á árunum 2004 og 2005 þrjú lán hjábankanum sem hér segir:Lánssamningur nr. 0106-36-2150, dagsettur 15. nóvember 2004, upphaflega að jafnvirði 625 milljónir króna, bundinn við gengi evru (30%), sterlingspunda (10%), svissneskra franka (25%), japanskra jena (15%) og bandaríkjadala (20%). Lánstíminn var 5 ár og endurgreiðsluskilmálar þeir að einungis bar að greiða vexti á þriggja mánaða fresti fram til lokagjalddaga 15. desember 2009, en þá skyldi lánið greitt upp með einni afborgun. Vextir skyldu vera svonefndir LIBOR vextir auk 3% álags. Lánið var upphaflega veitt öðru félagi sem síðar var sameinað stefnanda. Skilmálabreyting var gerð 26. janúar 2010 sem miðaðist við að lánið skyldi greitt upp 15. júní 2010. Hinn 16. ágúst 2010 var gerður viðauki við lánssamninginn sem fól í sér að lánið skyldi greitt upp á fimm árum, með 20 afborgunum, á þriggja mánaða fresti, fyrst 15. desember 2010, og skyldi greiða 1/68 hluta höfuðstóls á fyrstu 19 gjalddögum, en á lokagjalddaga 15. september 2015 skyldi greiða 49/68 hluta.Lánssamningur nr. 0106-36-2314, dagsettur 8. desember 2004, að jafnvirði 970 milljónir krónur, bundinn við gengi evru (30%), sterlingspunda (10%), svissneskra franka (30%), japanskra jena (20%) og bandaríkjadala (10%). Lánstíminn var 15 ár og skyldi greiða lánið með 90 jöfnum afborgunum á tveggja mánaða fresti. Vextir, sem greiðast skyldu á sömu gjalddögum, skyldu vera svonefndir LIBOR vextir með 1,5% álagi. Hinn 6. apríl 2009 var gerður viðauki við lánssamninginn, þar sem greiðslu afborgana var frestað til 15. nóvember 2009, og lokagjalddagi færður aftur. Hinn 16. september 2009 var enn gerður viðauki við lánssamninginn, þar sem lánsmyntum var m.a. breytt, auk þess sem greiðsluskilmálar urðu þeir að eftirstöðvar lánsins skyldu greiðast á fimm árum, með 30 afborgunum á tveggja mánaða fresti, þannig að 1/102 hluti þess skyldi greiddur á fyrstu 29 gjalddögunum, en á lokagjalddaga skyldi greiða 73/102 hlutar lánsfjárhæðarinnar. Lánssamningur nr. 0106-36-4832, dagsettur 31. ágúst 2005, að fjárhæð 165 milljónir krónur. Lánið var verðtryggt og bundið vísitölu neysluverðs og skyldi greiðast upp á fimm árum með 20 jöfnum afborgunum á þriggja mánaða fresti, þannig að á fyrstu 19 gjalddögunum skyldi greiða 1/60 hluta skuldarinnar en á lokagjalddaga, 10. nóvember 2010 41/60 hluta. Vextir skyldu vera svonefndir kjörvextir, sem þá numi 4,6%, auk álags. Hinn 5. apríl 2006 var láninu myntbreytt samkvæmt heimild í samningnum og var lánið, sem á þeim tíma nam jafnvirði 165.473.581 krónu, myntbreytt í kanadadollar (30%), japönsk jen (10%) og svissneska franka (60%). Var lánssamningi þessum skilmálabreytt 6. apríl 2009, 13. október 2010 og 15. desember 2010, síðast þannig að eftirstöðvar lánsins skyldu greiddar með 20 afborgunum á þriggja mánaða fresti, og lokagjalddagi yrði 10. ágúst 2015. Á fyrstu 19 gjalddögum skyldi greiða 1/68 hluta lánsins en á lokagjalddaga 49/68 hluta.Meðbréfum 3. október 2011, 20. desember þess árs og 9. febrúar 2012 tilkynnti stefndistefnanda að hann hefði endurreiknað lánasamningana í samræmi við ákvæði laganr. 151/2010. Í öllum tilvikum lækkuðu eftirstöðvar lánanna. Í stefnu er vísað til þess aðstefnandi hafi átt í samskiptum við stefnanda um frekari leiðréttingu og vísaðmeðal annars til dóms Hæstaréttar 15. febrúar 2012 í máli nr. 600/2011. Segirjafnframt að svo virðist sem stefnandi hafi komið sér upp þeirri vinnureglu íkjölfar dóms Hæstaréttar 12. desember 2013 í máli nr. 463/2013 að fyrirtæki semværu með ársveltu yfir 1,5 milljarði skyldu ekki fá frekari leiðréttingu. Þásegir í stefnu að í ljósi afstöðu stefnda hafi stefnandi aflað útreikningssérfræðings á endurgreiðslukröfu sinni. Eru þeir útreikningar, sem ekki erástæða til að rekja sérstaklega, dagsettir 7. apríl 2014.Viðaðalmeðferð málsins gaf aðilaskýrslu Guðmundur Smári Guðmundsson,framkvæmdastjóri stefnanda. Í skýrslu hans kom meðal annars fram aðlánasamningar fyrirtækisins við Landsbanka Íslands hf. hefðu verið gerðir ágrundvelli kynninga starfsmanna bankans og annarra upplýsinga sem bankinn hefðiveitt fyrirtækinu. Í kjölfar hruns á fjármálamörkuðum haustið 2008 hefðistefnandi átt við verulega fjárhagserfiðleika að stríða, ekki síst vegnagjaldmiðlaskiptasamninga sem gerðir hefðu verið við Landsbanka Íslands hf.Samkomulag hefði verið gert við bankann um þessa samninga og einnig hefði veriðgert samkomulag um skuldaaðlögun við stefnanda sem tekið hafði yfir lánLandsbanka Íslands hf. Helstu málsástæður og lagarök aðila Stefnandi byggir málatilbúnað sinná því að fullnægt sé öllum þeim skilyrðum, sem mótuð hafi verið ídómaframkvæmd, til þess að hann geti byggt rétt á fullnaðarkvittunum vegnagreiðslu vaxta framangreindra lána. Stefnandi hafi þannig verið í góðri trú umað með vaxtagreiðslum til stefnda væri hann að efna að fullu skyldur sínar aðþessu leyti. Hann vísar til þess að viðbótarkrafa stefnda vegna lánanna hafiverið veruleg og festa hafi verið í framkvæmd samninganna. Hafi því verið um aðræða verulega röskun á stöðu stefnanda sem meðal annars hafi komið fram í þvíað stefnandi gekk að afarkostum stefnda við skuldaaðlögun haustið 2008. Að þvíer varðar stöðu aðila vísar stefnandi til þess að hann hafi enga sérþekkingu ágengismálum og alls ekki þekkingu sem jafna megi við þekkingu fjármálafyrirtækis.Lögð er á það áhersla að staða stefnanda sé gerólík því sem fjallað hafi veriðum dómum Hæstaréttar vegna stærri fyrirtækja. Stefnandi sé lítiðsjávarútvegsfyrirtæki, sem um fjármögnun og hvernig henni skyldi hagað hverjusinni, hafi reitt sig á viðskiptabanka sinn og sérfræðinga hans sem hafi samiðalla lánasamninga og önnur skjöl sem tengdust lántökum stefnanda. Af hálfu stefnda er á því byggtað stefnandi hafi ekki sýnt fram á að hann eigi rétt á endurgreiðslu ágrundvelli reglna um endurheimt ofgreidds fjár, enda lagaskilyrði fyrir slíkumendurheimturétti ekki til staðar. Endurútreikningur í október og desember 2011og febrúar 2012 hafi í reynd falið í sér að stefndi endurgreiddi stefnanda þaðsem talið var nema inneign stefnanda vegna ólögmætrar gengisbindingar, í formilækkunar lánsskuldbindinganna, en stefndi hafi dregið þá endurgreiðslu frákröfu sinni um viðbótarvexti af lánunum. Vísað er til þess að stefnandi hafiekki haft uppi mótmæli eða fyrirvara við þetta tækifæri eða þegar lánin voru aðfullu greidd upp. Með vísan til þessa og að teknu tilliti til þess aðlánsskuldbindingarnar áttu að sönnu að bera vexti samkvæmt 4. gr., sbr. 3. gr.laga nr. 38/2001, verði ekki séð að grunnskilyrði endurheimturéttar, þ.á m. umofgreiðslu skuldbindingar, séu uppfyllt. Þannig sé meðal annars ljóst aðstefndi hafi engan veginn „auðgast“ á kostnað stefnanda við endurútreikningana.Þvert á móti verði að líta svo á að endurheimtukrafan, sem miðast við aðreiknaðir væru lágir erlendir vextir af íslenskri óverðtryggðri lánsfjárhæð,teljist frekar fela í sér auðgun stefnanda, á kostnað stefnda. Komi til álita að stefnandi getibyggt kröfu á reglum um fullnaðarkvittanir vísar stefndi til þess að ekki hafiverið sýnt fram á að skilyrðum þar að lútandi sé fullnægt, en stefnandi berisönnunarbyrðina að þessu leyti. Stefndi leggur áherslu á að stefnandi sé stórtútgerðarfyrirtæki sem hafi tekjur að verulegu leyti í erlendum myntum. Þá hafihöfuðstóll lána stefnanda lækkað verulega við endurútreikning stefnda. Á árinu2011 hafi tekjur af aðalstarfsemi félagsins þannig numið 2,1 milljörðum krónaog eignir verið alls um 2,9 milljarðar króna. Hafi á engan hátt verið sýnt framá eða sannað að fjárhæðir viðbótarkrafna vegna vaxta samkvæmt 4. gr. laga nr.38/2001 hafi valdið stefnanda sérstakri röskun. Stefndibendir einnig á að um sé að ræða tiltölulega gömul lán. Skilmálar lánastefnanda hafi ekki falið í sér mikla greiðslubyrði fyrir stefnanda meginþorralánstímans og hafi stefnandi á umsömdum lánstíma fyrst og fremst greitt vexti.Því hafi ekki verið komin sérstök festa á greiðslu lánanna. Ef litið sé tilraunvirðis lánanna (miðað við vísitölu neysluverðs) á endurútreikningsdegi þáverði heldur ekki séð að viðbótarkröfur stefnanda hafi getað talist veraíþyngjandi. Stefndi telur einnig að framreikna eigi höfuðstól lána þegarhlutfall viðbótarkröfu sé metið.Þáer á því byggt að stefnandi hafi verið í samningsstöðu til að hafa áhrif áeinstök atriði í skilmálum lánssamninganna og hafi hann jafnframt haft brýnttilefni til að leita sér nauðsynlegrar sérfræðiaðstoðar við samningsgerðina.Ekki verði heldur talið að stefnandi hafi getað verið í góðri trú um, er hanngreiddi afborganir og/eða vexti, að vextir væru endanlega greiddir þó að sáþáttur skuldarinnar, þ.e. lánsmyntin, sem ótvírætt var forsenda vaxtanna, ættieftir að sæta endurskoðun. Stefnanda hafi þannig, með tilliti til stærðar ogumfangs, og sérfræðiþekkingar á gjaldeyrisviðskiptum, vart getað dulistsamhengi milli mynttilgreiningar og vaxtaviðmiðunar, en slíkt hljóti, eins ogannað, að skipta máli við heildarmat á þýðingu fullnaðarkvittana. Að lokum er til þess vísað að stefndi hafihaft uppi viðbótarkröfur sínar um vexti samkvæmt 4. gr. laga nr. 38/2001 ánástæðulausra tafa. Niðurstaða Dómurinntelur fram komið að hlutfall viðbótarkröfu stefnda vegna afturvirks útreikningsvaxta samkvæmt 1. málslið 4. gr. laga nr. 38/2001 hafi í sjálfu sér veriðumtalsvert hvort sem litið er til höfuðstóls fyrrgreindra lána,heildarvaxtagreiðslna eða einungis þeirra fjárhæða sem hér var um að ræða. Þáverður ekki á það fallist með stefnda að lítið hlutfall afborgana af höfuðstólleiði til þess að líta beri svo á að ekki hafi myndast nægileg festa ílögskiptum aðila að þessu leyti. Sömuleiðis verður ekki talið að sú staðreyndað vaxtagreiðslur höfðu átt sér stað um nokkuð langt skeið, með þeimafleiðingum að viðbótarkröfur stefnda um vexti urðu tiltölulega hátt hlutfallaf höfuðstól, mæli gegn því að stefnandi geti byggt rétt á fullnaðarkvittunum.Í málinu er hins vegar til þess að líta að árið2011, þegar endurútreikningur fyrstu tveggja lánanna fór fram, námurekstrartekjur stefnanda 2,1 milljarði króna en eignir 2,9 milljörðum. Er afþessu, svo og öðrum gögnum málsins, ljóst að stefnandi getur ekki talist lítiðfyrirtæki á íslenskan mælikvarða. Einnig verður að leggja til grundvallar aðstefnandi, sem að meginstefnu framleiðir neysluvöru til sölu á erlendummörkuðum, hafi í krafti fjárhagslegs styrkleika síns verið í aðstöðu til aðleggja mat á kosti og galla þess að taka lán sem fylgdi gengi erlendragjaldmiðla eða þá afla sér sjálfstæðrar ráðgjafar um það efni. Umfram annaðverður þó að horfa til þess að endurútreikningur stefnda leiddi ekki til þessað stefnandi væri skyndilega krafinn um auknar greiðslur heldur var þvert á mótium það að ræða að umsaminn höfuðstóll lána væri færður niður, í flestumtilvikum verulega, á grundvelli endurútreiknings stefnda. Er og ekki komið framí málinu að greiðslubyrði stefnanda hafi aukist í framhaldi af endurútreikningistefnda. Þá liggur fyrir að stefnandi greiddi áfram af lánum sínum án fyrirvaravið endurútreikningi stefnda og greiddi lánin loks upp með töku nýrra lána.Að virtum framangreindum atriðum þykir stefnandiekki hafa sýnt fram á að áskilnaður stefnda um vexti samkvæmt 1. málslið 4. gr.laga nr. 38/2001 til samræmis við ákvæði laga nr. 151/2010 hafi valdið honumsvo verulegri og óvæntri röskun á fjárhagslegri stöðu að það standi stefnda nærað bera áhættuna af þeim vaxtamun sem áður er lýst, sbr. til hliðsjónar dómaHæstaréttar 15. október 2015 í málum nr. 34 og 35/2015. Eru því ekki uppfylltskilyrði til að víkja frá téðum fyrirmælum laga nr. 38/2001 viðvíkjandiendurútreikningi gengistryggðra lána með vísan til fyrrgreindra ákvæða 72. gr.stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, sbr. 10. gr. laga nr. 97/1995, ogáðurlýstrar reglu fjármunaréttar um fullnaðarkvittanir. Verður stefndi þvísýknaður af kröfum stefnanda. Meðhliðsjón af vafaatriðum málsins þykir rétt að málskostnaður falli niður.Af hálfu stefnanda flutti málið Sigurður G. Guðjónssonhrl.Af hálfu stefnda flutti máli Andri Andrason hdl.Skúli Magnússon héraðsdómari kveður upp dóm þennan.D Ó M SO R ÐStefndi,Landsbankinn hf., er sýkn af kröfu stefnanda, Guðmundar Runólfssonar hf. Málskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 194/2015
|
Fjöleignarhús Fasteign Eignarheimild Eignarréttur Þinglýsing
|
Ágreiningur aðila laut að því hvort skyldi ráða innbyrðis afmörkun eignarhluta þeirra í fjöleignarhúsi, tilgreining á uppdrætti með eignaskiptayfirlýsingu eins og S ehf. hélt fram eða staðsetning veggjar á milli eignarhlutanna eins og honum hafði í raun komið fyrir en á því var krafa H ehf. reist. Fyrir lá að eignaskiptayfirlýsingin hafði verið gerð árið 2005 þegar eignarhald allrar fasteignarinnar hafði verið á einni hendi. Í dómi Hæstaréttar kom fram að eignaskiptayfirlýsing fæli í sér samning eigenda fjöleignarhúss og markaði grundvöll að réttindum þeirra og skyldum innanbyrðis. Sú vanræksla fyrrverandi eiganda eignarhlutanna að breyta ekki eignaskiptayfirlýsingunni samhliða raunverulegri breytingu á séreignaskipan hússins, sbr. 5. mgr. 16. gr. laga nr. 26/1994 um fjöleignarhús, fengi því þó ekki breytt að síðari afsalshafar gætu með afsali til sín ekki öðlast ríkari rétt en hefði verið á hendi viðsemjanda þeirra, afsalsgjafa, í samræmi við þá grundvallarreglu íslensks réttar að sá sem afsalar fasteign geti ekki afsalað víðtækari rétti en hann á. Þó svo að stærðartilgreining og afmörkun séreignarhluta væri eftir sem áður röng í eignaskiptayfirlýsingunni og þar af leiðandi einnig í opinberri skráningu hefði S ehf. ekki getað með því einu öðlast rétt til hluta af séreign H ehf. sem S ehf. sannarlega væri ekki kominn að á grundvelli eignarheimildar sinnar. Yrði í því sambandi við það að miða að kaup S ehf. hefðu átt sér þann undanfara sem ráðgerður væri í lögum nr. 40/2002 um fasteignakaup, þar með talið að gættri skoðun eignarinnar, sbr. 29. gr. laganna og fyrirvara seljanda í kaupsamningi við S ehf. árið 2013. Hefði S ehf. ekki átt að geta dulist hvernig afmörkun hinnar seldu eignar hefði í raun verið háttað. Kæmi sú staða upp að ósamræmi væri á milli raunverulegrar skipunar eignarréttar í fjöleignarhúsi og tilgreiningar í eignaskiptayfirlýsingu stæðu einstökum eigendum opin þau úrræði sem fram kæmu í 2. til 5. mgr. 18. gr. laga nr. 26/1994 með því að eignaskiptayfirlýsing yrði löguð að raunverulegum eignarráðum en ekki öfugt. Samkvæmt framansögðu var H ehf. sýknaður af kröfum S ehf.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Karl Axelsson og Þorgeir Örlygsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 12. mars 2015 að fengnu áfrýjunarleyfi. Hann krefst sýknu af kröfum stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms, þó þannig að í þriðja hluta dómkrafna gerir hann kröfu um að áfrýjanda verði gert að koma upp millivegg á eigin kostnað á þeim stað milli rýma 110 og 204 í fasteigninni að Miðhrauni 14, Garðabæ að stærð rýmis 204 verði 101 m2. Þá krefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Svo sem rakið er í hinum áfrýjaða dómi var 22. ágúst 2005 gerð eignaskiptayfirlýsing fyrir fasteignina Miðhraun 14, sem á þeim tíma var enn í byggingu. Félagið Ægisauður ehf. var þá eigandi allrar fasteignarinnar, sem samkvæmt eignaskiptayfirlýsingunni skiptist í 34 eignarhluta. Í lok sama árs mun annað félag, Skorradalur ehf., hafa keypt fasteignina. Þann 26. október 2006 keypti síðan Bílakot ehf. tiltekna eignarhluta af Skorradal ehf., meðal annars eignarhluta 204 sem auðkenndur var með fastanúmerinu 225-5640 en hann er nú í eigu stefnda og eignarhluta 110 með fastanúmerinu 228-3445, sem er nú í eigu áfrýjanda. Þegar hér var komið sögu hafði framkvæmdum við fasteignina verið fram haldið eftir gerð fyrrnefndrar eignaskiptayfirlýsingar og er óumdeilt að staðsetning veggjar á milli framangreindra eignarhluta var með öðrum hætti en gert var ráð fyrir á uppdrætti með eignaskiptayfirlýsingunni. Af þeirri breyttu staðsetningu milliveggjarins leiddi að stærðir viðkomandi eignarhluta samkvæmt eignaskiptayfirlýsingunni breyttust þannig að eignarhluti 204 minnkaði að flatarmáli en eignarhluti 110 stækkaði samsvarandi og skeikar þar tæpum 40 fermetrum. Í fyrrgreindum kaupsamningi Skorradals ehf. og Bílakots ehf. um eignarhluta 110 sagði meðal annars um skyldur seljandans Skorradals ehf. að hann skyldi sjá um „að láta breyta eignaskiptasamning í samræmi við breytta útfærslu á millivegg á efri hæð á milli þessa matshl. og matshluta nr. 01-0204.“ Sú fyrirætlan gekk þó ekki eftir og var eignaskiptayfirlýsingin því óbreytt áfram og þar með skráning hjá Þjóðskrá Íslands. Umræddir eignarhlutar munu síðan á árinu 2008 hafa komist í eigu GÖH ehf. sem nú ber heiti áfrýjanda. Eignarhluti 204 var seldur Íslandsbanka hf. á nauðungarsölu með afsali 11. apríl 2012. Íslandsbanki hf. seldi Fjárvara ehf. eignarhlutann með afsali 18. maí 2012 og Fjárvari ehf. síðan stefnda með kaupsamningi og afsali 12. desember 2013. Í málinu deila aðilar um það hvort skuli ráða innbyrðis afmörkun eigna þeirra, tilgreining á uppdrætti með eignaskiptayfirlýsingu eins og stefndi heldur fram eða staðsetning veggjar á milli eignarhlutanna eins og honum var í raun komið fyrir en á því er krafa áfrýjanda reist. II Svo sem áréttað er í dómi Hæstaréttar 22. október 2015 í máli nr. 252/2015 felur eignaskiptayfirlýsing í sér samning eigenda fjöleignarhúss og markar grundvöll að réttindum þeirra og skyldum innbyrðis. Eins og áður er rakið hagaði svo til við gerð eignaskiptayfirlýsingarinnar árið 2005 að eignarhald allrar fasteignarinnar að Miðhrauni 14 var á einni og sömu hendi. Ekki liggur nákvæmlega fyrir hvenær afráðið var að breyta staðsetningu umrædds milliveggjar og þar með afmörkun viðkomandi séreigna né hvenær veggurinn var reistur. Af gögnum málsins verður þó ekki annað ráðið en að það hafi gerst eftir að eignaskiptayfirlýsingin var gerð en áður en Bílakot ehf. keypti umrædda eignarhluta 26. október 2006. Hvað sem leið tilvist og þinglýsingu eignaskiptayfirlýsingarinnar var þáverandi eigandi eignarhlutanna að lögum bær til þess síðar að breyta tilhögun og afmörkun einstakra séreignarhluta í húsinu sem hann fór einn með eignarráð yfir. Honum bar þó jafnframt að breyta eignaskiptayfirlýsingu til samræmis við þær breytingar, sbr. 5. mgr. 16. gr. laga nr. 26/1994 um fjöleignarhús. Svo sem fyrr segir gengu áform þess efnis ekki eftir. Sú vanræksla að breyta ekki eignaskiptayfirlýsingunni samhliða raunverulegri breytingu á séreignaskipan hússins fær því þó ekki breytt að síðari afsalshafar að eignarhluta 204 gátu með afsali til sín ekki öðlast ríkari rétt en var á hendi viðsemjanda þeirra, afsalsgjafa, í samræmi við þá grundvallarreglu íslensks réttar að sá sem afsalar fasteign geti ekki afsalað víðtækari rétti en hann á. Þó svo að stærðartilgreining og afmörkun umrædds séreignarhluta væri eftir sem áður röng í eignaskiptayfirlýsingunni og þar af leiðandi einnig í opinberri skráningu gat stefndi ekki með því einu öðlast rétt til hluta af séreign áfrýjanda sem stefndi sannarlega var ekki kominn að á grundvelli eignarheimildar sinnar. Verður í því sambandi við það að miða að kaup stefnda hafi átt sér þann undanfara sem ráðgerður er í lögum nr. 40/2002 um fasteignakaup, þar með talið að gættri skoðun eignarinnar, sbr. 29. gr. laganna og fyrirvara seljanda Fjárvara ehf. í kaupsamningi við stefnda um eignina 12. desember 2013. Átti stefnda ekki að geta dulist hvernig afmörkun hinnar seldu eignar var í raun háttað. Komi sú staða upp að ósamræmi sé á milli raunverulegrar skipunar eignarréttar í fjöleignarhúsi og tilgreiningar í eignaskiptayfirlýsingu standa einstökum eigendum opin þau úrræði sem fram koma í 2. til 5. mgr. 18. gr. laga nr. 26/1994 með því að eignaskiptayfirlýsing verði löguð að raunverulegum eignarráðum en ekki öfugt. Samkvæmt öllu framansögðu verður áfrýjandi sýknaður af kröfum stefnda. Eftir framangreindum úrslitum verður stefndi dæmdur til að greiða áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti sem ákveðinn er í einu lagi eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Áfrýjandi, Handverk og hráefni ehf., er sýkn af kröfum stefnda, Sjónarhóls-Listar ehf. Stefndi greiði áfrýjanda samtals 1.500.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 25. nóvember 2014. I. Mál þetta, sem tekið var til dóms 16. október sl., er höfðað með birtingu stefnu 1. apríl 2014. Stefnandi er Sjónarhóll-List ehf., kt. [...], Dvergholti 15, Mosfellsbæ. Stefndi er Handverk og hráefni ehf., kt. [...], Smiðjuvegi 4a, Kópavogi. Dómkröfur stefnanda eru þær að viðurkenndur verði eignarréttur stefnanda að öllu því rými sem samkvæmt eignaskiptayfirlýsingu, dagsettri 22. ágúst 2005, tilheyrir eignarhluta merktum 01 0204, fastanúmer 225-5640, á annarri hæð hússins Miðhrauni 14 í Garðabæ (landnúmer 189164), alls 101 fermetri að flatarmáli. Í öðru lagi gerir stefnandi þá kröfu að stefndi verði dæmdur til þess að fjarlægja á eigin kostnað millivegg sem stendur inni í eignarhluta stefnanda merktum 01 0204, fastanúmer 225-5640, á annarri hæð hússins Miðhrauni 14 að viðlögðum dagsektum að fjárhæð 50.000 krónur frá dómsuppsögu. Til vara er þess krafist að dómurinn viðurkenni skyldu stefnda til þess að greiða stefnanda þann kostnað sem hlýst af því að fjarlægja millivegginn. Í þriðja lagi að stefndi verði dæmdur til að koma upp millivegg á eigin kostnað á þeim stað sem eignaskiptayfirlýsing, dags. 22. ágúst 2005, mælir fyrir um að hann skuli standa, milli rýmanna sem merkt eru 01 0204 og 01 0110 í húsinu Miðhrauni 14 í Garðabæ, að viðlögðum dagsektum að fjárhæð 50.000 krónur frá dómsuppsögu. Til vara er þess krafist að dómurinn viðurkenni skyldu stefnda til þess að greiða stefnanda þann kostnað sem hlýst af því að reisa millivegg sem samræmist þinglýstri eignaskiptayfirlýsingu, dagsettri 22. ágúst 2005, milli rýmanna sem merkt eru 01 0204 og 01 0110 í húsinu Miðhrauni 14 í Garðabæ. Í öllum tilvikum krefst stefnandi málskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefnda að mati dómsins og með hliðsjón af málskostnaðaryfirliti. Stefndi krefst sýknu af kröfum stefnanda. Þá krefst hann málskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefnanda að mati dómsins og að teknu tilliti til málskostnaðaryfirlits. II. Stefnandi festi kaup á skrifstofuhúsnæði á annarri hæð fasteignarinnar Miðhrauni 14 , Garðabæ (fastanúmer 225-5640, merking 0204) hinn 12. desember 2013. Birt stærð eignarinnar er 101 fermetri. Fljótlega eftir að stefnandi fékk fasteignina afhenta kveðst hann hafa orðið þess áskynja að stærð hennar samsvaraði ekki birtri stærð hennar samkvæmt opinberum skrám og þinglýstum teikningum. Stefnanda hafi orðið ljóst að búið væri að koma upp millivegg milli eignar stefnanda og eignar sem ber fastanúmerið 228-3445, merking 01-0110, sem ekki samrýmist eignaskiptayfirlýsingu. Kveður stefnandi flatarmál fasteignar sinnar verulega skert af þessum sökum, eða um u.þ.b. 40 fermetra. Á teikningu á dskj. 4, sem einnig sé hluti af eignaskiptayfirlýsingu, sé núverandi staðsetning veggjarins gulmerkt. Feitletruð svört lína á teikningunni, sem sé samsíða fyrrgreindri línu, sýni hvar veggurinn eigi að vera samkvæmt eignaskiptayfirlýsingu. Stefndi sé eigandi hinnar aðliggjandi eignar á 2. hæð Miðhrauns 14 og hafi nánari eftirgrennslan leitt í ljós að stefndi hafi komið upp framangreindum vegg án þess að afla sér viðhlítandi samþykkis viðeigandi aðila. Stefnandi kveðst hafa, ásamt fyrri eiganda skrifstofuhúsnæðisins, sem merkt sé 204, Fjárvara ehf., komið á framfæri athugasemdum vegna þessa við stefnda. Þar á meðal hafi stefnandi beint skriflegri áskorun til stefnda um að koma mörkum eignarhlutanna tveggja í lögmætt horf. Þá hafi stefndi markaðssett eignarhluta í sinni eigu miðað við hina ólögmætu afmörkun eignarhlutanna sem leiði af staðsetningu umrædds milliveggjar. Í auglýsingu fasteignasölunnar Eignatorgs, dags. 6. janúar sl., segi: „Til sölu atvinnuhúsnæði við Miðhraun 14. Eignin skiptist í efri og neðri hæð. Neðri hæðin er 75 fm með salernisaðstöðu og innkeyrsludyrum. Efri hæðin sem áður var bara loft var stækkuð og gluggar settir í, er nú einnig 75fm og hefur verið innréttuð sem íbúðarhúsnæði/skrifstofuhúsnæði. Ath. að skráð stærð þessarar eignar er 107, fm.“ Þá kemur fram á söluyfirliti að raunveruleg stærð sé 150 fermetrar. Með öðrum orðum þá markaðssetji stefndi eign sína eins og þeir fermetrar, sem tilheyra eignarhluta stefnanda samkvæmt þinglýstri eignaskiptayfirlýsingu, tilheyri eignarhluta stefnda. Af framangreindum ástæðum og þar sem stefndi hafi virt áskoranir stefnanda að vettugi, telji stefnandi óhjákvæmilegt að höfða mál þetta. Stefndi kveður ranglega farið með staðreyndir í málavaxtalýsingu í stefnu. Fasteignin að Miðhrauni 14 í Garðabæ, sem sé alls 34 eignarhlutar, hafi verið keypt af Ægisauði ehf., kt. [...], á meðan fasteignin var í byggingu og hafi hún verið í eigu þess félags þegar veggir hafi verið settir upp og eignaskiptayfirlýsing gerð. Til að fá fokheldisvottorð á fasteignina hafi Ægisauður ehf. orðið að gera eignaskiptayfirlýsingu fyrir fasteignina, sem félagið hafi og gert, sbr. áðurgreinda eignaskiptayfirlýsingu, sbr. og 3. mgr. 16. gr. laga um fjöleignarhús nr. 26/1994. Nánast á sama tíma og eignaskiptayfirlýsingin hafi verið gerð og eftir að hún lá fyrir hafi fasteignin tekið miklum breytingum í áframhaldandi byggingarframkvæmdum frá því sem segi í eignaskiptasamningi, þ.e. bil hafi verið felld niður, stækkuð eða sameinuð og þá hafi ekki lengur verið gert ráð fyrir endasvölum svo dæmi sé tekið. Þá hafi það verið félagið Ægisauður ehf. sem sett hafi upp þann millivegg sem stefnandi krefjist niðurrifs á, er hann byggði eignina, en ekki stefndi. Veggurinn hafi þannig ávallt verið á núverandi stað. Ægisauður ehf. hafi selt þá eignarhluta sem um ræði í máli þessu, þ.e. þá eignarhluta sem séu nú í eigu málsaðila, ásamt öðrum eignarhlutum, til félagsins Skorradals ehf., sem síðan hafi selt þá Bílakoti ehf. Það félag hafi síðan hafi selt eignarhlutana félaginu GGH eignum ehf. sem síðan hafi selt stefnda þá. Í öllum þessum kaupum hafi verið gert ráð fyrir að milliveggurinn væri á þeim stað, sem hann standi nú. Sama sé að segja um millivegg milli eignarhluta 205 og 112, þ.e. hann hafi verið reistur á sama stað og sá milliveggur sem um sé deilt í máli þessu þrátt fyrir eignaskiptayfirlýsingu frá 2005. Með milliveggjunum séu efri og neðri hæð jafnstórar, auk þess sem 3040 fermetra svefnloft sé í eignarhluta stefnanda, sem ekki sé gert ráð fyrir í eignaskiptasamningi eða öðrum gögnum. Fasteignin sé enn skráð í byggingu, þ.e. á byggingarstigi 6, en frá upphafi hafi staðið til að svefnloftið yrði inni í nýrri eignaskiptayfirlýsingu sem samþykkt rými. Þess beri að geta að ekki hefði verið unnt að hafa umrætt svefnrými í eignarhluta 204 ef umdeildur veggur væri á þeim stað, sem miðað hafi verið við í eignaskiptayfirlýsingu, enda héngi svefnloftið þá í lausu lofti. Eignaskiptayfirlýsing frá 2005 sé þannig ekki rétt og hafi ekki verið rétt frá haustinu 2005 þegar fasteignin var í byggingu. Til hafi staðið að gera nýjan eignaskiptasamning, en ekki orðið af því, m.a. vegna fjárskorts. Þá hafi ekki verið talin knýjandi þörf á því þar sem engin ágreiningur hafi verið um eignarhlutana eða stærð þeirra á meðal eigenda fasteignarinnar, að stefnanda, hinum nýja eiganda, undanskildum. Íslandsbanki hf. hafi keypt eignarhluta 109 og 204 á uppboði í mars 2012. Fyrirsvarsmaður stefnda hafi verið viðstaddur uppboðið og skýrt öllum viðstöddum, sérstaklega aðspurður, frá því hvernig stærð efri hæðar væri háttað. Eftir nauðungarsöluna hafi fyrirsvarsmaður stefnda fengið símtal þar sem hann hafi verið spurður sérstaklega út í misræmi á fermetrafjölda samkvæmt eignaskiptayfirlýsingu og samkvæmt mælingum á rýminu. Íslandsbanki hf. hafi selt Fjárvara ehf. eignina 18. maí 2012, en Fjárvari ehf. hafi síðan selt stefnanda eignarhlutann í desember 2013. Starfsmaður Fjárvara hafi einnig haft samband við fyrirsvarsmann stefnda og óskað eftir að hitta fyrirsvarsmanninn í fasteigninni til að skoða hana. Seljanda hafi þannig verið vel kunnugt um stærð húsnæðisins og það ósamræmi sem væri á raunstærð og stærð samkvæmt eignaskiptasamningi. Kaupsamningur aðila liggi ekki fyrir heldur einungis afsal, en þar komi ekkert fram um fermetrafjölda hinnar seldu eignar. Eftir því sem stefndi best viti hafi stefnanda, líkt og fyrri eigendum, verið fullkunnugt um stærð húsnæðisins er hann keypti eignarhlutann. Ekki sé rétt að stefndi markaðssetji húsnæði sitt miðað við ólögmæta afmörkum. Bendir stefndi á að auglýsing á dskj. nr. 6, sem vísað sé til í þessu sambandi, fjalli ekki um eignarhluta 110, heldur um annan eignarhluta í fasteigninni. Jónas Ágúst Ágústsson, fyrirsvarsmaður stefnanda, og Gunnar Örn Haraldsson, fyrirsvarsmaður stefnda, komu fyrir dóminn og gáfu aðilaskýrslu. Þá komu fyrir dóminn sem vitni Þórhallur Biering Guðjónsson, Sigurður Haukur Gestsson og Garðar Vilhjálmsson. III. Málsástæður stefnanda að því er varðar fyrstu aðalkröfu. Eins og áður greini kveðst stefnandi hafa komist að raun um að milliveggur sá, sem aðskilur fasteign hans, þ.e. rými 204, og rými stefnda merkt 110 sé staðsettur langt inni í séreignarhluta stefnanda. Stefnandi kveðst hafa mátt treysta því að þinglýst gögn gæfu til kynna rétta stærð og lögun fasteignarinnar sem hann hafi fest kaup á í desember 2013. Þegar stefnanda hafi orðið ljóst að staðsetning milliveggjarins skerti umrætt rými í fasteign hans umtalsvert hafi hann þegar gert kröfu um úrbætur af hálfu eiganda aðliggjandi eignar, sem sé stefndi í máli þessu. Samkvæmt upplýsingum frá stefnda hafi hann sjálfur komið upp veggnum án þess að lögformlegt samþykki lægi fyrir breytingum á mörkum eignarhlutanna. Stefnandi kveður rétt að hafa í huga að samkvæmt lögum um fjöleignarhús nr. 26/1994 þurfi að standa formlega að breytingum á eignarhlutum. Samkvæmt 23. grein laganna taki breyting á séreignarhluta ekki gildi fyrr en einfaldur meirihluti eigenda hafi samþykkt breytinguna og skuli þá þinglýsa breytingunni. Þá hafi rými 204 verið háð veðböndum allt þar til Íslandsbanki hf. leysti eignina til sín á nauðungaruppboði, sbr. nauðungarsöluafsal, dags. 11. apríl 2012. Samþykki veðhafa fyrir breytingunni hafi ekki legið fyrir. Samkvæmt framangreindu sé því ljóst að stefnandi mátti treysta því að hann öðlaðist eignarréttindi í samræmi við þinglýsta eignaskiptayfirlýsingu. Þá styðjist einhliða ákvörðun stefnda, um að reisa millivegg á öðrum stað en eignaskiptayfirlýsing geri ráð fyrir, ekki við lögmæta heimild og geti ekki skert þinglýstan eignarrétt stefnanda. Málsástæður að því er varðar aðra aðalkröfu og varakröfu. Stefnandi kveður aðra aðalkröfu styðjast við sömu forsendur og aðalkrafa stefnanda, þ.e. að stefnandi njóti eignarréttar yfir rými 204 eins og rýmið sé skilgreint í þinglýstri eignaskiptayfirlýsingu. Kveðst stefnandi vísa til framangreindra röksemda þar að lútandi. Þá sé önnur aðalkrafa stefnanda sett fram með vísan til þess að stefndi beri ábyrgð á þeim ólögmæta millivegg sem nú skilji að rými 204, sem sé í eigu stefnanda, og rými 110, sem sé í eigu stefnda. Stefnda beri skylda til þess að aflétta hinu ólögmæta ástandi og fjarlægja hinn ólögmæta millivegg. Stefnandi kveðst byggja á því að einhliða ákvörðun stefnda um að reisa millivegginn á núverandi stað hafi falið í sér ólögmæta skerðingu á eignarréttindum sem nú tilheyri stefnanda. Stefnandi kveður kröfu þessa byggjast á þeirri dómhelguðu reglu að sá sem hafi óheimil afnot af fasteign annars manns eða geri á henni ólögmætar breytingar skuli aflétta hinu ólögmæta ástandi og koma á lögmætri skipan. Fallist dómurinn ekki á aðra dómkröfu stefnanda sé þess til vara krafist að dómurinn viðurkenni skyldu stefnda til þess að bæta stefnanda þann kostnað sem hljótist af því að fjarlægja millivegginn. Sé vísað til framangreindra málsástæðna, en einhliða og ólögmæt ákvörðun stefnda um að reisa vegginn hafi leitt af sér skaðabótaskylt tjón fyrir stefnanda. Niðurrif veggjarins sé forsenda fyrir því að stefnandi geti notið eignarréttinda sinna og sá kostnaður, sem af framkvæmdunum hljótist, falli á stefnanda ef stefndi fjarlægir ekki vegginn. Málsástæður að því er varðar þriðju aðalkröfu og varakröfu. Stefnandi kveður þriðju aðalkröfu sína styðjast við sömu forsendur og fyrsta aðalkrafan, þ.e. að stefnandi njóti eignarréttar yfir rými 204 eins og rýmið sé skilgreint í þinglýstri eignaskiptayfirlýsingu. Sé vísað til áðurgreindra röksemda þar að lútandi í umfjöllun um fyrstu aðalkröfu stefnanda. Þá sé þriðja aðalkrafa stefnanda sett fram með tilvísan til þess að stefndi beri ábyrgð á þeim ólögmæta millivegg sem nú skilji að rými 204, sem sé í eigu stefnanda, og rými 110, sem sé í eigu stefnda. Stefnda beri skylda til þess að aflétta hinu ólögmæta ástandi og fjarlægja hinn ólögmæta millivegg og koma upp nýjum í samræmi við þinglýsta eignaskiptayfirlýsingu. Stefnandi kveðst byggja á því að einhliða ákvörðun stefnda um að reisa millivegginn á núverandi stað hafi falið í sér ólögmæta skerðingu á eignarréttindum sem nú tilheyri stefnanda. Stefnda beri skylda til þess að bæta úr hinu ólögmæta ástandi og koma á lögmætri skipan með því að reisa nýjan vegg þar sem þinglýst eignaskiptayfirlýsing mæli fyrir um að veggurinn skuli standa. Stefnandi kveður þessa kröfu byggjast á þeirri dómhelguðu reglu að sá sem hafi óheimil afnot af fasteign annars manns eða geri á henni ólögmætar breytingar skuli aflétta hinu ólögmæta ástandi og koma á lögmætri skipan. Fallist dómurinn ekki á þriðju aðalkröfu stefnanda sé þess krafist til vara að dómurinn viðurkenni skyldu stefnda til þess að bæta stefnanda þann kostnað sem hljótist af því að reisa nýjan millivegg. Sé vísað til framangreindra málsástæðna, en einhliða og ólögmæt ákvörðun stefnda um að reisa vegginn hafi leitt af sér skaðabótaskylt tjón fyrir stefnanda, sem leggja þurfi í kostnað til þess að fjarlægja vegginn og reisa nýjan. Niðurrif veggjarins og bygging nýs sé forsenda þess að stefnandi getið notið eignarréttinda sinna. Hvað varðar lagarök vísar stefnandi til laga nr. 26/1994 um fjöleignarhús, einkum 23. gr. laganna. Þá vísar stefnandi til meginreglna eignarréttar um réttindi fasteignareiganda og réttarúrræði í tilefni af ólögmætri hagnýtingu fasteignar. Um bótaskyldu samkvæmt varakröfum er af hálfu stefnanda einnig vísað til sakarreglunnar og almennra meginreglna skaðabótaréttarins. Þá vísar stefnandi til þinglýsingalaga nr. 39/1978. Stefnandi kveður kröfu um dagsektir byggjast á 4. mgr. 114. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Þá kveður hann kröfu um málskostnað styðjast við ákvæði 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. IV. Málsástæður stefnda að því er varðar fyrstu aðalkröfu stefnanda. Stefndi kveður að svo virðist sem stefnandi byggi á því að stærð eignarhluta 110 samkvæmt eignaskiptayfirlýsingu frá árinu 2005 gangi framar raunverulegri stærð eignarhluta hans. Á það sé ekki unnt að fallast. Lögum samkvæmt eigi eignaskiptayfirlýsing að sýna hlutfallstölur eignarhluta og endurspegla rétta skiptingu fasteignarinnar og eigi þannig að vera réttur eða eðlilegur grundvöllur að skiptingu réttinda og skyldna. Sérhver eigandi, sem telji hlutfallstölur rangar eða eignarhlutföllin í húsinu óeðlileg eða ósanngjörn, geti krafist leiðréttingar þar á, sbr. 3. mgr. 18. gr. laga um fjöleignarhús nr. 26/1994. Hins vegar geti eigandi ekki krafist þess að fasteign sé breytt til samræmis við (ranga) eignaskiptayfirlýsingu. Stefndi heldur því fram að umræddur milliveggur hafi verið settur upp þar sem hann standi nú með samkomulagi allra eigenda 34 eignarhluta fasteignarinnar. Frá þeim tíma hafi eignarhlutar aðila, 110 og 204, margsinnis gengið kaupum og sölum, en í þeim viðskiptum hafi ávallt verið miðað við raunverulega stærð þeirra en ekki stærð samkvæmt eignaskiptasamningi. Stefnandi gangi inn í réttarstöðu fyrri eigenda hvað þetta varði en stærð eignarhluta 204 stækki ekki við það eitt að nýr aðili eignist eignarhlutann. Þannig geti stefnandi ekki öðlast ríkari rétt en seljandi hans hafi átt, en sá hafi keypt eignina í því ástandi sem hún sé og hafi verið í á nauðungaruppboði. Í 23. gr. fjöleignarhúsalaganna sé fjallað um eignatilfærslu innan hússins, en þar segi að eignatilfærsla á hlutum séreignar innan hússins sé háð samþykki einfalds meirihluta eigenda. Í því tilviki sem hér um ræði hafi eignatilfærslan, þ.e. frá því sem segi í eignaskiptasamningi, verið gerð af Ægisauði ehf., sem snemma hafi tekið við byggingu fasteignarinnar, en félagið hafi verið eigandi allra eignarhlutanna. Þannig sé augljóst að tilfærslan hafi verið gerð með samþykki allra eigenda, rétt eins og aðrar breytingar sem gerðar hafi verið á fasteigninni í byggingu. Í ákvæðinu sé einnig kveðið á um að breyta skuli eignaskiptayfirlýsingu í framhaldinu og þá skuli þinglýsa breytingunni. Það sé þó ekki skilyrði fyrir eignatilfærslunni. Stefndi kveður að fyrrverandi eigandi Bílakots ehf. hafi tekið lán hjá Sparisjóði Hafnarfjarðar, en sparisjóðnum, síðar Byr og loks Íslandsbanka, hafi verið vel kunnugt um stærð efri hæðar eignarhluta 110 og stærð eignarhluta 204. Í kaupsamningi um eignarhluta 110 milli Bílakots ehf. og Skorradals ehf. komi enda fram að seljandi eigi að fullgera og klára millivegg á milli þess matshluta, þ.e. 110, og matshluta 112 og sjá um að láta breyta eignaskiptasamningi í samræmi við breytta útfærslu á millivegg á efri hæð á milli þessa matshluta og matshluta 204. Veðhafi hafi þannig verið grandsamur um staðsetningu milliveggjarins. Auk þessa hafi öll lán á eigninni verið tekin hjá Sparisjóði Hafnarfjarðar vegna tengsla húsbyggjandans við stjórn sparisjóðsins þannig að starfsmenn sparisjóðsins hafi verið vel inni í málum sem varðað hafi fasteignina. Þá sé ekki annað að sjá en að eignin hafi verið veðsett eftir að milliveggur var reistur, þ.e. eftir að núverandi ástand komst á. Þá sé ekki unnt að líta fram hjá því að fasteignina hafi stefnandi keypt eftir skoðun á eigninni. Honum hafi því ekki getað dulist stærð efri hæðar, enda segi í áskorun á dskj. nr. 5. að stefnandi hafi orðið þess áskynja eftir kaup að stærð eignarinnar væri ekki í samræmi við þinglýsta eignaskiptayfirlýsingu. Það hafi því ekki verið fyrr en eftir kaupin að hann hafi farið að rýna í eignaskiptayfirlýsingu og séð að upphaflega hafi verið gert ráð fyrir að milliveggurinn væri á öðrum stað. Við kaupin hafi hann því ekki verið grandlaus um raunverulega stærð eignarinnar, en hann geti ekki öðlast meiri rétt en seljandi eða fyrri eigendur áttu. Stefnandi byggi málatilbúnað sinn á því að hann hafi mátt treysta því að þinglýst gögn gæfu til kynna rétta stærð og lögun fasteignarinnar. Stefndi bendir á að hann geti hins vegar hvorki látið undir höfuð leggjast að skoða eignina til að ganga úr skugga um að hún sé í samræmi við eignaskiptayfirlýsingu né gert sér vonir um að eignin sé stærri en hún raunverulega sé af þeirri ástæðu einni að eignaskiptasamningur sé ekki réttur. Í stefnu sé fullyrt að samþykki veðhafa fyrir breytingunni hafi ekki legið fyrir en það sé einfaldlega ekki rétt. Í því sambandi verði að hafa í huga að Íslandsbanki hafi gengið inn í réttarstöðu Sparisjóðsins í Hafnarfirði hvað það varði, en starfsmönnum sparisjóðsins hafi frá upphafi verið vel kunnugt um skipulag og þróun fasteignarinnar að Miðhrauni 14. Komi þetta skýrt fram í áðurnefndum kaupsamningi Bílakots ehf. og Skorradals ehf. sem sé grundvöllur veðsetningarinnar og veðhafi hafi kynnt sér. Eins og áður greini hafi eignarhlutar aðila gengið nokkrum sinnum kaupum og sölum og í þeim kaupum hafi ávallt verið miðað við að eignarhluti 204 væri um 70 fm eins og raunin sé, auk 35-40 fm svefnlofts. Það sjáist t.d. á kaupsamningum frá október 2006 þar sem Bílakot ehf. kaupi eignina af Skorradal ehf., en kaupverðið sé nánast það sama, þ.e. annars vegar 24,6 milljónir króna og hins vegar 24,5 milljónir króna, fyrir annars vegar bil merkt 110, sem sé efri og neðri hæð, og hins vegar fyrir bil merkt 109, þ.e. neðri hæð, og 204, þ.e. efri hæð. Hefði bil, sem hefur að geyma eignarhluta merkta 109 og 204, verið stærra en bil merkt 110 hefði kaupverð þeirra að sjálfsögðu verið hærra en kaupverð eignarhluta 110. Ekki liggi fyrir upplýsingar um það verð sem stefnandi keypti fasteignina á. Stefndi kveðst þó byggja málatilbúnað sinn meðal annars á því að kaupverð eignarhluta 204 samrýmist því að stefnandi hafi keypt eignina eins og hún sé í dag, auk svefnlofts, en alls ekki miðað við að veggur hafi verið eins og gert hafi verið ráð fyrir á teikningu árið 2005. Hafi svo verið liggi ábyrgðin þar um hjá Íslandsbanka hf. eða Fjárvara ehf., en fyrirsvarsmenn félaganna hafi verið grandsamir um raunverulega stærð eignarinnar og að eignaskiptayfirlýsing væri röng. Málsástæður stefnda hvað varðar aðra aðalkröfu og varakröfu stefnanda. Stefndi kveður ekki rétt sem haldið sé fram í stefnu að stefndi beri ábyrgð á hinum umdeilda vegg og beri því skylda til að aflétta meintu ólögmætu ástandi. Ekki sé rétt að veggurinn hafi verið settur upp af honum samkvæmt einhliða ákvörðun hans heldur hafi byggingaraðili fasteignarinnar reist vegginn á núverandi stað. Hin dómhelgaða regla sem stefnandi vísi til eigi þannig ekki við hér, enda ekki um óheimil afnot að ræða eða ólögmætar breytingar. Þvert á móti hafi breytingar frá eignaskiptasamningi verið gerðar strax við byggingu eignarinnar og af eiganda heildareignarinnar. Stefndi kveðst mótmæla hinni ætluðu dómhelguðu venju sem stefnandi vísi til. Varðandi varakröfu stefnanda verði að líta til þess að það hafi ekkert frekar verið að beiðni eiganda eignarhluta 204, sem veggurinn var settur upp á núverandi stað, en eiganda eignarhluta 110. Nauðsynlegt hafi verið að setja vegginn upp til að aðskilja rýmin og það hafi verið gert með samþykki eigenda beggja eignarhluta og hafi veggurinn verið á þeim sama stað frá hausti 2005. Málsástæður stefnda að því er varðar þriðju aðalkröfu og varakröfu stefnanda. Stefndi kveðst ekki sjá muninn á málsástæðum annarrar og þriðju aðalkröfu og því sé vísað til þegar framkominna málsástæðna stefnda að því er varði aðra aðalkröfu og varakröfu. Hvað lagarök varðar vísar stefndi m.a. til laga um fjöleignarhús nr. 26/1994, þinglýsingalaga nr. 39/1978 og laga um fasteignakaup 40/2002. Hann kveður málskostnaðarkröfu sína byggða á 1. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 og skaðleysisreglu. V. Óumdeilt er í málinu að staðsetning milliveggjar milli séreigna málsaðila í fasteigninni að Miðhrauni 14, þ.e. á milli eignarhluta stefnanda, sem merktur er 01 0204, og eignarhluta stefnda, sem merktur er 01 0110, samrýmist ekki þinglýstri eignaskiptayfirlýsingu. Með hliðsjón af eignaskiptayfirlýsingunni og teikningum sem fylgdu henni er milliveggurinn staðsettur inni í séreignarhluta stefnanda og er flatarmál eignarhluta stefnanda af þeim sökum tæplega 40 fermetrum minna en eignaskiptayfirlýsingin og meðfylgjandi teikningar gera ráð fyrir. Eins og fram hefur komið keypti stefnandi eignarhluta sinn í fasteigninni af Fjárvara ehf. í desember 2013 og hafði fasteignasalan Stakfell milligöngu um söluna. Þá hefur komið fram að Fjárvari ehf., sem er dótturfélag Íslandsbanka hf., keypti eignarhlutann af bankanum í maí 2012, en bankinn hafði eignast umræddan eignarhluta á nauðungaruppboði í mars sama ár. Þá hefur komið fram að stefndi var þinglýstur eigandi áðurgreinds eignarhluta nr. 01 0204 þegar nauðungarsalan fór fram. Í málinu hafa verið lögð fram sölugögn frá fasteignasölunni Stakfelli vegna sölu Fjárvara ehf. á áðurgreindum eignarhluta til stefnanda. Á meðal þeirra er að finna eignaskiptayfirlýsingu fasteignarinnar, sem dagsett er 22. ágúst 2005 og þinglýst var á fasteignina 1. september sama ár. Samkvæmt yfirlýsingunni er birt stærð eignarhluta stefnanda 101 fermetri. Í öðrum sölugögnum, svo sem kauptilboði, söluyfirliti, yfirlýsingu húsfélags, fasteignamatsvottorði og veðbandayfirliti, er ýmist tiltekið að eignarhlutinn sé 101 fermetri að stærð eða vísað til áðurgreindrar eignaskiptayfirlýsingar. Á meðal sölugagnanna er einnig afsal Íslandsbanka hf. til Fjárvara ehf. vegna eignarhlutans þar sem fram kemur að húsnæðið sé 101 fermetri að stærð. Hið sama kemur fram í afsali sýslumanns til Íslandsbanka hf. vegna eignarhlutans. Þá hefur verið lagt fram í málinu yfirlit Garðabæjar vegna álagðra gjalda á eignarhluta stefnanda og er þar jafnframt miðað við að eignarhlutinn sé 101 fermetri að stærð. Fram hefur komið í málinu að eignarhluti stefnanda er eitt rými með salernisaðstöðu og þykir ljóst að erfitt getur verið að átta sig á raunverulegri stærð slíks opins rýmis við hefðbundna skoðun. Fyrirsvarsmaður stefnda, Gunnar Örn Haraldsson, hefur borið um það að honum hafi verið um það kunnugt að stærð eignarhluta 01 0204 væri ekki í samræmi við þinglýsta eignaskiptayfirlýsingu. Til hefði staðið að breyta eignaskiptasamningnum í samræmi við raunverulega staðsetningu milliveggjarins, en af ýmsum ástæðum hefði ekkert orðið af því. Koma þessi áform fram í kaupsamningi Skorradals ehf. og Bílakots ehf. um eignarhluta 01 0110, sem nú er í eigu stefnda, en fyrirsvarsmaður stefnda var einnig fyrirsvarsmaður Bílakots ehf. Bar fyrirsvarsmaðurinn um að eignarhluti 01 0204, sem áður var í eigu stefnda, hefði síðan verið seldur á nauðungaruppboði. Ekkert hefur komið fram í málinu sem styður fullyrðingar áðurgreinds fyrirsvarsmanns stefnda um að hann hafi á áðurgreindu uppboði upplýst lögmann Íslandsbanka hf. um raunverulega stærð eignarhlutans. Sömuleiðis hefur ekkert komið fram sem styður fullyrðingar hans um að hann hafi upplýst starfsmenn fasteignasölunnar og Fjárvara ehf. um framangreint áður en eignarhlutinn var seldur stefnanda. Með vísan til framangreinds og gagna málsins er ekkert fram komið í málinu sem bendir til þess að stefnanda hafa verið um það kunnugt áður en hann festi kaup á eignarhlutanum að staðsetning milliveggjarins á milli áðurgreindra eignarhluta væri ekki í samræmi við þinglýsta eignaskiptayfirlýsingu. Samkvæmt 1. mgr. 23. gr. laga nr. 26/1994 um fjöleignarhús er eignayfirfærsla á hlutum séreignar innan fjöleignarhúss til annarra eigenda háð samþykki einfalds meirihluta eigenda. Í ákvæðinu er einnig kveðið á um að þá skuli breyta eignaskiptayfirlýsingunni og þinglýsa breytingunni. Eins og fram hefur komið var áðurgreindum áformum um breytingar á eignaskiptayfirlýsingunni aldrei hrundið í framkvæmd. Í kaupsamningi stefnda um eignarhluta 01 0204 er hins vegar vísað til hinnar þinglýstu eignaskiptayfirlýsingar, sem lá fyrir við kaupin. Mátti stefnandi því treysta því að hann öðlaðist eignarréttindi í samræmi við þinglýsta eignaskiptayfirlýsingu. Með vísan til framangreinds er fallist á viðurkenningarkröfu stefnanda um að eignarréttur hans nái til alls þess rýmis sem samkvæmt áðurgreindri eignaskiptayfirlýsingu tilheyrir eignarhluta merktum 01 0204, allt eins og nánar greinir í dómsorði. Stefndi hefur viðurkennt að umræddur milliveggur sé ekki rétt staðsettur miðað við þinglýsta eignaskiptayfirlýsingu og að honum hafi frá upphafi verið um það kunnugt. Ber því að skylda stefnda til að fjarlægja umræddan millivegg og koma upp millivegg á þeim stað sem áðurgreind eignaskiptayfirlýsing mælir fyrir um að hann skuli standa milli rýmanna, hvort tveggja á eigin kostnað og að viðlögðum dagsektum, allt eins og nánar greinir í dómsorði. Með hliðsjón af málsúrslitum er stefnda gert að greiða stefnanda 690.000 krónur í málskostnað. Ragnheiður Bragadóttir héraðsdómari kveður upp dóminn. Við uppkvaðningu dómsins var gætt ákvæða 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Dómsorð: Viðurkenndur er eignarréttur stefnanda, Sjónarhóls-Listar ehf., að öllu því rými, sem samkvæmt eignaskiptayfirlýsingu, dagsettri 22. ágúst 2005, tilheyrir eignarhluta merktum 01 0204, fastanúmer 225-5640, á annarri hæð fasteignarinnar að Miðhrauni 14 í Garðabæ, alls 101 fermetri að flatarmáli. Stefnda, Handverki og hráefni ehf., er skylt að fjarlægja á eigin kostnað millivegg sem stendur inni í áðurgreindum eignarhluta stefnanda í fasteigninni að Miðhrauni 14 í Garðabæ innan átta vikna frá birtingu dómsins að telja að viðlögðum dagsektum að fjárhæð 50.000 krónur. Stefndi komi upp millivegg á eigin kostnað á þeim stað sem eignaskiptayfirlýsing, dags. 22. ágúst 2005, mælir fyrir um að hann skuli standa, milli rýmanna sem merkt eru 01 0204 og 01 0110 í áðurgreindri fasteign, innan átta vikna frá birtingu dómsins að telja að viðlögðum dagsektum að fjárhæð 50.000 krónur. Stefndi greiði stefnanda 690.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 706/2009
|
Líkamstjón Slysatrygging Örorkubætur Almannatryggingar
|
J höfðaði mál gegn T og krafðist greiðslu bóta úr slysatryggingu sjómanna vegna vinnuslyss sem hann varð fyrir 14. október 2005. Undir rekstri málsins í héraði aflaði J yfirmatsgerðar um afleiðingar slyssins og á grundvelli hennar gekk T til uppgjörs við J, að öðru leyti en því að J felldi sig ekki við að til frádráttar bótunum kæmi útreiknað eingreiðsluverðmæti framtíðarbóta frá lífeyrissjóði hans og úr almannatryggingum, sbr. 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Greindi aðila því á um hvort T hafi verið heimilt að halda eftir þessari fjárhæð við uppgjör bóta til J. Talið var að við uppgjör bóta í málinu bæri að fara eftir reglum skaðabótalaga, þar sem það leiddi til hærri heildarbóta en samkvæmt 172. gr. siglingalaga nr. 34/1985. Við uppgjörið bæri því að miða við frádráttarreglur samkvæmt 4. mgr. 5. gr. laganna. Þó endurmeta skyldi síðar varanlega örorku hjá Tryggingastofnun og hjá lífeyrissjóði J yrði vegna forsendna fyrir tjónsuppgjöri að miða við að matið myndi ekki breytast í þeim mæli í framtíðinni að ekki væri unnt að draga þessar uppreiknuðu bótagreiðslur frá skaðabótum. Var T því sýknað af kröfum J í málinu.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Gunnlaugur Claessen. Áfrýjandi skaut málinu upphaflega til Hæstaréttar 1. október 2009. Ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu þess 18. nóvember 2009 og var áfrýjað öðru sinni 10. desember sama ár. Áfrýjandi krefst þess aðallega að stefnda verði gert að greiða sér 20.042.900 krónur, en til vara 15.527.559 krónur, í báðum tilvikum með 4,5% ársvöxtum af nánar tilgreindum fjárhæðum frá 14. október 2005 til 20. júní 2008, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádregnum tilteknum innborgunum að fjárhæð samtals 10.411.782 krónur. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Eins og nánar greinir í héraðsdómi leitar áfrýjandi með máli þessu greiðslu á bótum úr slysatryggingu sjómanna vegna vinnuslyss, sem hann varð fyrir 14. október 2005, en undir rekstri málsins í héraði tókst samkomulag milli aðilanna um uppgjör bóta að öðru leyti en því að áfrýjandi felldi sig ekki við að til frádráttar slysatryggingarbótum kæmi útreiknað eingreiðsluverðmæti framtíðarbóta frá lífeyrissjóði hans og úr almannatryggingum. Í hinum áfrýjaða dómi segir að við upphaf aðalmeðferðar hafi komið fram að ágreiningur aðilanna lyti að þessu gerðu aðeins að því hvort stefnda væri heimilt að draga þetta eingreiðsluverðmæti frá bótum. Þá segir þar einnig að áfrýjandi hafi ekki mótmælt útreikningi tryggingarstærðfræðings á þessu eingreiðsluverðmæti tölulega, þótt hann telji að óheimilt sé að draga fjárhæðina frá við uppgjör bóta. Úr málinu var svo leyst fyrir héraðsdómi á þessum grunni. Fyrir Hæstarétti hefur áfrýjandi haft uppi athugasemdir um ýmis atriði í forsendum þessa útreiknings, sem hann telur að valda eigi að útreikningurinn verði virtur að vettugi, en af þeim sökum beri að taka til greina aðalkröfu hans, sem tekur mið af fjárhæð slysatryggingarbóta án nokkurs frádráttar af þessum toga. Af framangreindu er ljóst að þessi málatilbúnaður áfrýjanda fyrir Hæstarétti er reistur á málsástæðum, sem ekki var haldið fram í héraði, og fá þær ekki komist að hér fyrir dómi, sbr. 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála með áorðnum breytingum. Að þessu virtu verður héraðsdómur staðfestur með vísan til forsendna hans. Rétt er að aðilarnir beri hvor sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 1. júlí 2009 Mál þetta, sem dómtekið var að loknum munnlegum málflutningi 11. júní sl., er höfðað með stefnu birtri 29. ágúst 2007. Stefnandi er Jón Friðrik Sigurðsson, [...], en stefndi er Tryggingamiðstöðin hf., Aðalstræti 6-8, Reykjavík. Endanlegar dómkröfur stefnanda eru aðallega þær að stefndi verði dæmdur til að greiða honum 20.042.900 krónur, með 4,5% ársvöxtum frá 14. október 2005 af 2.763.195 krónum til 11. apríl 2008, en af stefnufjárhæð frá þeim degi til 20. júní 2008, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádregnum eftirtöldum innborgunum; 500.000 krónum 28. ágúst 2006, 1.000.000 króna 22. desember 2006, 1.500.000 krónum 4. janúar 2007, 500.000 krónum 16. maí 2007 og 6.911.782 krónum 20. maí 2008. Til vara krefst stefnandi þess að stefndi verði dæmdur til að greiða honum 15.527.559 krónur með sama vaxtafæti og í aðalkröfu og með sömu innágreiðslum til frádráttar. Í báðum tilvikum er krafist málskostnaðar. Stefndi krefst aðallega sýknu af öllum kröfum stefnanda, auk málskostnaðar, en til vara lækkunar á dómkröfum og að málskostnaður verði þá látinn falla niður. Upphaflegar kröfur stefnanda voru þær að stefndi yrði dæmdur til að greiða honum 23.279.328 krónur, en til vara 21.768.450 krónur, en við upphaf aðalmeðferðar málsins 16. apríl sl. breytti hann dómkröfum sínum í núverandi horf. Við sama tækifæri var bókað í þingbók að ágreiningur málsins lyti nú aðeins að því hvort stefnda hafi verið heimilt að draga frá slysabótum greiðslur frá Tryggingastofnun ríkisins og lífeyrissjóði stefnanda á grundvelli 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, með síðari breytingum. Umfjöllun um málsatvik og málsástæður aðila tekur mið af því. Málsatvik og ágreiningsefni Stefnandi slasaðist í vinnuslysi um borð í ms. Papey, eign Salar Islandica hf., 14. október 2005 hf. Var skipið þá í þurrdokk í FosenMek Kvithill hamn, skammt frá Þrándheimi í Noregi. Á slysdegi var í gildi slysatrygging sjómanna hjá stefnda vegna skipverja ms. Papeyjar, og er kröfum því beint að stefnda, Tryggingamiðstöðinni hf. Eftir slysið kveðst stefnandi hafa verið óvinnufær og stöðugt undir læknishendi. Á árinu 2006 óskaði hann eftir mati sérfræðinga á afleiðingum slyssins og var niðurstaða þeirra sú að varanlegur miski var metinn 18%, en varanleg örorka 35%. Í kjölfarið greiddi stefndi 1.000.000 króna inn á kröfuna 22. desember 2006 og 1.500.000 krónur 4. janúar 2007, en neitaði frekari greiðslu þar sem upplýsingar skorti um væntanleg réttindi stefnanda úr lífeyrissjóði sjómanna til þess að hægt væri að reikna út eingreiðsluverðmæti þeirra. Áður hafði stefndi greitt stefnanda 500.000 krónur, 28. ágúst 2006. Í byrjun árs 2007 óskaði stefnandi eftir því að dómkvaddir yrðu tveir matsmenn til að meta tjón stefnanda og voru dómkvaddir til verksins Páll Sigurðsson prófessor og Albert Páll Sigurðsson læknir. Skiluðu þeir matsgerð 17. maí 2007 og voru niðurstöður þær að varanlegur miski stefnanda var talinn 20%, en varanleg örorka 35% til almennra starfa og 25% til heimilisstarfa. Byggðist upphafleg kröfugerð stefnanda á þessari matsgerð. Stefndi greiddi 16. maí 2007 500.000 krónur inn á kröfu stefnanda. Undir rekstri málsins óskaði stefnandi eftir því að aflað yrði yfirmatsgerðar til að meta afleiðingar slyssins, og voru Ingvar Sveinbjörnsson hrl., Viðar Már Matthíasson prófessor og Sigurður Thorlacius læknir kvaddir til matsstarfa. Matsgerð þeirra er dagsett 11. apríl 2008 og samkvæmt henni er varanlegur miski stefnanda metinn 35%, en varanleg örorka 60%. Töldu yfirmatsmenn að vegna afleiðinga slyssins fullnægði stefnandi skilyrðum staðals reglugerðar nr. 379/1999 um 75% örorku. Á grundvelli yfirmatsgerðarinnar gekk stefndi til uppgjörs við stefnanda 20. maí 2008, og greiddi honum þá 9.018.659 krónur, að meðtöldum vöxtum, innheimtuþóknun og útlögðum kostnaði, en áskildi sér rétt til að draga frá bótum til stefnanda 9.631.118 krónur, vegna ætlaðra bótagreiðslna frá Tryggingastofnun ríkisins og lífeyrissjóðnum Stapa. Var sú fjárhæð í samræmi við útreikning Ragnars Þ. Ragnarsson tryggingastærðfræðings frá 3. desember 2007. Ágreiningur aðilar lýtur að því hvort stefnda hafi verið heimilt að halda eftir þessari fjárhæð við uppgjör bóta til stefnanda. Við upphaf aðalmeðferðar gaf Ragnar Þ. Ragnarsson tryggingastærðfræðingur skýrslu fyrir dóminum og útskýrði útreikninga sína á eingreiðsluverðmæti bóta. Málsástæður stefnanda og lagarök Stefnandi kveðst byggja aðalkröfu sína á sérstökum tryggingasamningi stefnda og útgerðarinnar, svokallaðri sjómannatryggingu (slysatryggingu sjómanna samkvæmt kjarasamningi 16. maí 2001), er byggist á úrskurði gerðardóms samkvæmt 2. gr. laga nr. 34/2001 frá 30. júní 2001. Byggist krafan ekki á því að útgerðin hafi sýnt af sér sök og sé skaðabótaskyld gagnvart stefnanda af þeim sökum, heldur á því að um sé að ræða slys sem stefndi hafi skuldbundið sig til að bæta á grundvelli 172. gr. siglingalaga og í samræmi við þann tryggingasamning sem í gildi sé samkvæmt ofangreindum gerðardómsúrskurði. Stefnandi heldur því fram að hann eigi rétt á að fá bótakröfu sína óskerta, þar sem 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga eigi aðeins við um hreinar skaðabótakröfur. Slíkt eigi ekki við í þessu tilviki, þar sem um sé að ræða samningsbundnar réttindabætur sem séu framlenging af launþegatryggingu, sem hafi stoð í 172. gr. siglingalaga, og séu um leið kjarasamningsbundin tryggingaréttindi. Byggir stefnandi á því að hið stefnda félag leggi á útgerðir í landinu iðgjöld sem séu byggð á ákveðinni tjónareynslu, sem og alla starfandi sjómenn þeirra útgerða sem tryggi hjá félaginu, sem útgerðin haldi síðan eftir af hlut viðkomandi sjómanns og greiði til félagsins. Þar af leiðandi geti hið stefnda félag ekki knúið stefnanda til að krefja aðra aðila um þær tryggingabætur sem félagið hafi sjálft tekið sér á hendur að greiða stefnanda samkvæmt kjarasamningi og álagningu iðgjalda. Komi hér einnig til réttarreglur um ólögmætan ávinning, haldi stefndi uppteknum hætti. Jafnframt kveðst stefnandi byggja á því að stefndi hafi sönnunarbyrði um allan hugsanlegan frádrátt frá bótakröfu stefnanda samkvæmt grundvallarreglum um sönnun í skaðabótamálum. Tekur hann fram að fyrir slysið 2005 hafi hann fengið ákveðin líkamleg áföll, þó hann hafi þá áfram verið vinnufær til sjómannsstarfa og annarra starfa. Þeir áverkar, sem stefnandi hafi fengið í slysinu í október 2005, skori því einungis til frádráttar samkvæmt þeim bótum sem nú sé krafið um, hvort sem það sé frá Tryggingastofnun eða lífeyrissjóðum. Af þessum ástæðum telur stefnandi ekki unnt að draga bætur frá þriðja aðila frá umkröfðum bótum, eða fresta greiðslum af þeim sökum um óákveðinn tíma, í þeim mæli sem stefndi hafi gert í þessu máli. Aðalkrafa stefnanda sundurliðast þannig: Miskabætur, 6.788.500 x 35 stig kr. 2.375.975 Þjáningabætur kr. 387.220 Bætur fyrir varanlega örorku, 3.965.782 x 7,262 x 60% kr. 17.279.705 Samtals kr. 20.042.900 Stefndi hafi þegar greitt 10.411.782 krónur inn á kröfuna, annars vegar 3.500.000 krónur fyrir höfðun málsins og 6.911.782 krónur með uppgjöri 20. maí 2008. Þann sama dag hafi stefndi einnig greitt vexti að fjárhæð 786.579 krónur, svo og innheimtuþóknun og útlagaðan kostnað stefnanda að fjárhæð 1.320.298 krónur. Að frádregnum innborgunum stefnda standi því eftir 9.631.118 krónur, sem stefndi hafi dregið frá bótafjárhæðinni samkvæmt 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga (20.042.900 10.411.782 = 9.631.118). Tölulegur ágreiningur sé þannig ekki í málinu, nema að því leyti er varði frádrátt samkvæmt 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga, þ.e. framtíðarbætur frá Tryggingastofnun og lífeyrissjóði. Þá sé samkomulag milli aðila um að greiðslur frá Tryggingastofnun vegna slysatryggingar og greiðslur á óvinnufærnitíma frá Tryggingastofnun jafnist upp á móti greiðslum stefnanda fyrir annað fjártjón og sjúkrakostnað. Varakröfu sína byggir stefnandi á því að 4.515.341 króna dragist frá höfuðstól bótakrafna og verði krafan þannig 15.527.559 krónur. Til stuðning þeirri kröfu vísar stefnandi til útreiknings Ragnars Þ. Ragnarssonar tryggingastærðfræðings frá 7. desember 2008, þar sem hann miðar við að greiðslum frá Tryggingastofnun og lífeyrissjóði ljúki við endurmat í október 2011, og nemi eingreiðsluverðmæti bóta því alls 4.515.341 krónu. Að öðru leyti byggir stefnandi á öllum sömu málsástæðum og í aðalkröfu. Um lagarök vísar stefnandi til meginreglna vátryggingarsamningalaga, svo sem 2. mgr. 24. gr. þeirra laga. Einnig kveðst hann byggja á þeim vátryggingarsamningi sem útgerðinni bar að gera samkvæmt kjarasamningum, sbr. lög nr. 34/2001 og úrskurð gerðardóms skv. 2. gr. laga nr. 34/2001 frá 30. júní 2001. Þá vísar hann til 172. gr. siglingalaga. Bótafjárhæð byggir stefnandi á 1.-7. gr. skaðabótalaga, og vísar um leið til þess að samkvæmt 4. mgr. 5. gr. þeirra laga skuli þar tilgreindar greiðslur eingöngu dragast frá skaðabótakröfum eða skaðabótum. Stefnandi vísar einnig til réttarreglna varðandi kjarasamninga og til eignaverndar- og jafnræðisverndarákvæða stjórnarskrár og mannréttindasáttmála Evrópu. Þá skírskotar stefnandi til þeirra lögskýringarsjónarmiða að lagaatriði sem þrengja bótarétt tjónþola verði að skýra þröngt gagnvart rétti tjónþola og í því sambandi til lögmætisreglunnar eða reglunnar um skýra lagaheimild. Málsástæður stefnda og lagarök Stefndi byggir málatilbúnað sinn á því að óumdeilt sé að mál þetta snúist um greiðslur úr slysatryggingu sjómanna. Eins og kröfugerð stefnanda sé háttað þýði það að bætur ákvarðist eftir reglum skaðabótalaga, sbr. gr. 6.1 í skilmálum stefnda. Um leið gildi frádráttarreglur skaðabótalaga um bótagreiðslurnar, og verði því að hafna sjónarmiðum stefnanda þar sem hann haldi því fram að svo sé ekki. Að því er kröfur stefnanda varði byggir stefndi á því að stefnandi hafi þegar fengið tjón sitt bætt að fullu. Þannig hafi stefnanda 20. maí 2008 verið greiddar 9.018.659 krónur vegna uppgjörs á tjóni því er mál þetta snúist um. Áður hefði félagið greitt stefnanda 3.500.000 krónur. Samkvæmt útreikningum Ragnars Þ. Ragnarssonar tryggingastærðfræðings frá 3. desember 2007 sé eingreiðsluverðmæti bóta frá Tryggingastofnun og lífeyrissjóði stefnanda 9.631.118 krónur, og hafi stefnda verið heimilt að draga þá fjárhæð frá bótakröfu stefnanda. Því til stuðnings vísar stefndi til 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga. Með bótauppgjörinu frá 20. maí 2008 hafi stefnandi því fengið allt tjón sitt bætt. Stefndi telur ástæðu til að mótmæla þeirri fullyrðingu stefnanda að hann hafi ávallt verið reiðubúinn til að leggja fram upplýsingar sem stefndi hafi óskað eftir eða heimilað honum að afla þeirra. Vísar stefndi í því sambandi til gagna málsins. Um leið telur hann að tilvísun stefnanda til 2. mgr. 24. gr. þágildandi vátryggingarsamningalaga sé á misskilningi byggð og er henni mótmælt. Stefndi mótmælir einnig tilvísun stefnanda til stjórnarskrárinnar og mannréttindasáttmála Evrópu og telur að það hafi enga þýðingu fyrir úrlausn málsins. Niðurstaða Við upphaf aðalmeðferðar í máli þessu 16. apríl sl. var bókað í þingbók að ágreiningur málsins lyti aðeins að því hvort stefnda hafi verið heimilt að draga frá slysabótum ætlaðar greiðslur frá Tryggingastofnun ríkisins og lífeyrissjóði stefnanda á grundvelli 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, með síðari breytingum. Samkvæmt útreikningi Ragnars Þ. Ragnarssonar tryggingastærðfræðings frá 3. desember 2007 nam eingreiðsluverðmæti þeirra bóta alls 9.631.118 krónum, og miðaðist útreikningur við að greiðslur yrðu óbreyttar til 67 ára aldurs stefnanda. Kom sú fjárhæð til frádráttar við uppgjör til stefnanda 20. maí 2008. Byggir stefnandi á því að hann eigi rétt á að fá bótakröfuna óskerta úr hendi stefnda, þar sem 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga eigi aðeins við um hreinar skaðabótakröfur, en ekki við samningsbundnar réttindabætur sem hafi stoð í 172. gr. siglingalaga og séu um leið kjarasamningsbundin tryggingaréttindi. Meðal gagna málsins eru vátryggingarskilmálar stefnda um slysatryggingu sjómanna samkvæmt kjarasamningum LÍÚ við stéttarfélög áhafna fiskiskipa, og giltu þeir skilmálar á slysdegi. Þar segir í gr. 6.1 að valdi slys vátryggðum líkamstjóni eða dauða skuli bætur ákvarðast eftir reglum skaðabótalaga nr. 50/1993, leiði það til hærri heildarbóta en samkvæmt 172. gr. siglingalaga nr. 34/1985. Ákvæði þetta er efnislega samhljóða úrskurði gerðardóms samkvæmt 2. gr. laga nr. 34/2001, sem kveðinn var upp 30. júní 2001. Eins og málatilbúnaði stefnanda er háttað þykir ekki fara á milli mála að krafa hans og útreikningur bótafjárhæða styðst við reglur skaðabótalaga nr. 50/1993, enda vísar hann til ákvæða 1.-7. gr. laganna kröfum sínum til stuðnings. Þá er ekki um það deilt að í þessu tilviki nema heildarbætur hærri fjárhæð en samkvæmt 172. gr. siglingalaga. Samkvæmt því verður fallist á það með stefnda að bótauppgjör í máli þessu fari eftir reglum skaðabótalaga og að við uppgjörið gildi að sama skapi frádráttarreglur samkvæmt 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaganna, sbr. og dómur Hæstaréttar 26. febrúar 2009 í máli nr. 342/2008. Við bótauppgjör til stefnanda 20. maí 2008 var stefnda því heimilt að draga eingreiðsluverðmæti bóta frá Tryggingastofnun og lífeyrissjóði stefnanda frá þeirri fjárhæð sem innt var af hendi sem fullnaðarbætur. Verður ekki fallist á að sá frádráttur fari í bága við eignarverndar- og jafnræðisreglur stjórnarskrár eða mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. og áðurnefndur dómur Hæstaréttar í máli nr. 342/2008. Í málinu er ekki ágreiningur um fjárhæð bótakröfu stefnanda og var gengið frá bótauppgjöri 20. maí 2008 með greiðslu að fjárhæð 9.018.659 krónur. Áður hafði stefndi greitt 3.500.000 krónur inn á kröfu stefnanda. Við móttöku greiðslunnar gerði lögmaður stefnanda fyrirvara vegna frádráttar stefnda samkvæmt 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga að fjárhæð 9.631.118 krónur, sem byggðist á áðurnefndum útreikningi Ragnars Þ. Ragnarssonar tryggingastærðfræðings. Stefnandi hefur ekki mótmælt þeim útreikningi tölulega, þótt hann telji að ekki sé heimilt að draga fjárhæðina frá bótauppgjörinu. Með vísan til umfjöllunar hér að ofan um það álitaefni verður niðurstaða dómsins sú að krafa stefnanda hafi að fullu verið greidd með uppgjöri stefnda til stefnanda 20. maí 2008. Ber því að sýkna stefnda af aðalkröfu stefnanda. Varakrafa stefnanda er einkum á því reist að stefnda sé aðeins heimilt að draga 4.515.341 krónu frá höfuðstóli bótakrafna, enda ljúki greiðslum frá Tryggingastofnun og lífeyrissjóði við endurmat á örorku stefnanda í október 2011. Um útreikning fjárhæðarinnar vísar stefnandi til bréfs Ragnars Þ. Ragnarssonar tryggingastærðfræðings frá 7. desember 2008, þar sem fram kemur að eingreiðsluverðmæti bóta samkvæmt þeim forsendum nemi 4.515.341 krónu. Samkvæmt yfirmatsgerð dómkvaddra matsmanna frá 11. apríl 2008, sem lögð er til grundvallar kröfugerð stefnanda í máli þessu, var varanlegur miski stefnanda metinn til 35 stiga og varanleg örorka hans metin 60%. Jafnframt töldu yfirmatsmenn að stefnandi fullnægði skilyrðum staðals reglugerðar nr. 379/1999 um 75% örorku. Stefnandi mun nú vera metinn til 75% örorku hjá Tryggingastofnun ríkisins, en er gert að koma til endurmats í október 2011. Þá liggur fyrir yfirlýsing frá lífeyrissjóðnum Stapa um að endurmat á örorku stefnanda fari fram í október 2009. Forsenda varakröfu stefnanda er því sú að greiðslum frá Tryggingastofnun og lífeyrissjóði ljúki löngu áður en stefnandi nær 67 ára aldri. Eins og áður hefur komið fram lauk stefndi greiðslu fullnaðarbóta til stefnanda 20. maí 2008, en dró frá uppgjörsfjárhæðinni eingreiðsluverðmæti bóta frá Tryggingastofnun ríkisins og lífeyrissjóði, miðað við að þær greiðslur yrðu óbreyttar til 67 ára aldurs. Forsendur slíkrar eingreiðslu eru að skaðabætur fyrir varanlega örorku vegna slyss séu greiddar fyrir líkindatjón fram í tímann og að frá skaðabótum dragist að sama skapi áætlaðar framtíðargreiðslur frá almannatryggingum og lífeyrissjóði, líkt og gert er ráð fyrir í 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga. Enda þótt endurmeta skuli varanlega örorku stefnanda hjá Tryggingastofnun ríkisins í október 2011 og í október 2009 hjá lífeyrissjóðnum Stapa, verður vegna forsendna fyrir tjónsuppgjöri að miða við að matið muni ekki breytast í þeim mæli í framtíðinni að ekki sé unnt að draga þessar uppreiknuðu bótagreiðslur frá metnum skaðabótum. Eru því ekki efni til að verða við varakröfu stefnanda og verður stefndi því jafnframt sýknaður af henni. Með hliðsjón af atvikum þykir rétt að málskostnaður milli aðila falli niður. Samkvæmt gögnum málsins hefur stefndi nú þegar greitt allan útlagðan kostnað stefnanda, samtals 1.825.811 krónur, að undanskildum kostnaði vegna útreiknings Ragnars Þ. Ragnarssonar tryggingastærðfræðings, að fjárhæð 37.350 krónur. Þá hefur stefndi og greitt lögmannsþóknun stefnanda, samtals 995.287 krónur. Stefnandi nýtur gjafsóknar samkvæmt gjafsóknarleyfi 28. nóvember 2007, og er gjafsóknin takmörkuð við rekstur málsins fyrir héraðsdómi. Allur gjafsóknarkostnaður, þ.e. þóknun lögmanns stefnanda, Steingríms Þormóðssonar hrl., sem ákveðst hæfileg 120.000 krónur, auk útlagðs kostnaðar að fjárhæð 37.350 krónur, eða samtals 157.350 krónur, greiðist úr ríkissjóði. Við ákvörðun lögmannsþóknunar hefur verið tekið tillit til greiðslu virðisaukaskatts. Ingimundur Einarsson héraðsdómari kvað upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð: Stefndi, Tryggingamiðstöðin hf., er sýkn af kröfum stefnanda, Jóns Friðriks Sigurðssonar. Málskostnaður milli aðila fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, samtals 157.350 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
|
Mál nr. 39/2016
|
Fjármálafyrirtæki Afleiðusamningur Skuldajöfnuður Tómlæti Vanreifun Frávísunarkröfu hafnað Málsástæða Ómerkingu héraðsdóms hafnað
|
LBI ehf. krafði B hf. um greiðslu samkvæmt átta gjaldmiðlaskiptasamningum sem gerðir voru í september og október 2008. Lokadagar samninganna voru í október 2008 og komu þeir allir út í tapi fyrir B hf. LBI ehf. taldi að B hf. hefði vanefnt samninganna á lokadegi þeirra og miðað við þann dag umreiknaði LBI ehf. fjárhæðir í erlendum myntum, sem B hf. hefði borið að greiða, yfir í íslenskar krónur samkvæmt miðgengi Seðlabanka Íslands og skuldajafnaði við greiðslur LBI ehf. í íslenskum krónum. B hf. krafðist þess að málinu yrði vísað frá dómi sökum þess að LBI ehf. hefði ekki gert grein fyrir því hvaða gengi hann hefði notað við útreikning á mótframlagi sínu til B hf. og að LBI ehf. hefði ekki gefið skýringu á því af hverju miða ætti við gengi Seðlabanka Íslands við útreikning á kröfunni. Í dómi Hæstaréttar var tekið fram að málatilbúnaður LBI ehf. hefði verið ljós og í samræmi við almenna skilmála hans fyrir markaðsviðskipti en gjaldmiðlaskiptasamningarnir hefðu vísað til þeirra. Þá byggði B hf. á því að ómerkja bæri hinn áfrýjaða dóm þar sem ekki hefði verið fjallað um þá málsástæðu hans að víkja bæri til hliðar í heild eða að hluta samningum aðila á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Vísaði Hæstiréttur til þess að héraðsdómur hefði tekið afstöðu til efnis samninganna og stöðu aðila við samningsgerðina. Þó ekki hefði verið tekið fram berum orðum að samningunum yrði ekki vikið til hliðar samkvæmt 36. gr. laga nr. 7/1936 væri það ekki slíkur annmarki á hinum áfrýjaða dómi að næg efni væru til að ómerkja hann. Loks taldi Hæstiréttur að samningunum yrði ekki vikið til hliðar samkvæmt 36. gr. laga nr. 7/1936. Var B hf. því gert að greiða LBI ehf. hina umkröfðu fjárhæð.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir MarkúsSigurbjörnsson og Benedikt Bogason og Ingveldur Einarsdóttir setturhæstaréttardómari.Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar18. janúar 2016. Hann krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá héraðsdómi,til vara að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur, en að því frágengnu að hannverði sýknaður af kröfum stefnda. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði ogfyrir Hæstarétti. Stefndi krefst aðallega staðfestingarhéraðsdóms en til vara að áfrýjanda verði gert að greiða sér 6.100.000 evrur, 3.700.000bresk pund og 780.000.000 japönsk jen, auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr.laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 3.800.000 evrum frá 9. október2008 til 13. sama mánaðar og af 6.100.000 evrum frá þeim degi til greiðsludags,af 1.400.000 breskum pundum frá 9. október 2008 til 13. sama mánaðar, af3.200.000 breskum pundum frá þeim degi til 14. sama mánaðar og af 3.700.000breskum pundum frá þeim degi til greiðsludags, og af 780.000.000 japönskumjenum frá 9. október 2008 til greiðsludags, allt gegn afhendingu á 1.649.827.000krónum. Þá krefst stefndi málskostnaðar fyrir Hæstarétti.Eftir að hinn áfrýjaði dómur gekkhefur stefnda verið breytt úr hlutafélagi í einkahlutafélag.IEins og greinir í héraðsdómi höfðaðistefndi málið á hendur áfrýjanda til heimtu greiðslu samkvæmt áttagjaldmiðlaskiptasamningum sem gerðir voru 12. og 30. september og 3. og 8.október 2008. Í öllum tilvikum var um að ræða samninga sem fólu í sérendurnýjun á eldri samningum. Samkvæmt samningunum skyldi stefndi afhendaáfrýjanda á fyrri gjalddaga þeirra eða svonefndum upphafsdegi tilgreindafjárhæð í erlendum myntum gegn greiðslu áfrýjanda á ákveðinni fjárhæð ííslenskum krónum, en hún var miðuð við svonefnt stundargengi sem var tiltekið.Á síðari gjalddaga eða lokadegi samninganna átti áfrýjandi að afhenda stefndasömu fjárhæð í erlendum myntum gegn greiðslu stefnda í íslenskum krónum sem tókmið af svonefndu framvirku gengi er samanstóð af stundargenginu með tilteknuálagi. Lokadagar samninganna voru í fimm tilvikum 9. október 2008, í tveimurtilvikum 13. sama mánaðar og í einu 14. þess mánaðar. Komu þeir allir út í tapifyrir áfrýjanda. Efni þessara samninga, gagna sem varða þá og lögskiptum aðila ernánar lýst í hinum áfrýjaða dómi.Stefndi reisir málatilbúnað sinn á þvíað áfrýjandi hafi vanefnt samningana á lokadegi þeirra, en þann dag hafifjárhæðir í erlendum myntum verið umreiknaðar yfir í íslenskar krónur samkvæmtmiðgengi Seðlabanka Íslands og skuldajafnað við greiðslur stefnda í íslenskumkrónum. Varakrafa stefnda tekur hins vegar mið af því að samningarnir verðigerðir upp eftir efni sínu og án þess að greiðslur aðila verði jafnaðar út. IISvo sem fram kemur í héraðsdómi krafðistáfrýjandi þess að málinu yrði vísað frá dómi, en þeirri kröfu hafnaði dómurinnmeð úrskurði 24. október 2012. Áfrýjandi gerir sem fyrr segir aðallega sömukröfu hér fyrir dómi.Áfrýjandi reisir kröfuna fyrst í staðá vanreifun sökum þess að stefndi hafi ekki gert grein fyrir því hvaða gengihann hafi notað við útreikning á mótframlagi sínu til áfrýjanda samkvæmtsamningum þeirra. Jafnframt telur áfrýjandi að stefndi hafi ekki gefið skýringuá því af hverju miða eigi við gengi Seðlabanka Íslands við útreikning ákröfunni þegar önnur gengisskráning hafi verið umsamin. Telur áfrýjandi aðgjaldmiðlaskiptasamningarnir verði ekki skildir á annan veg en þann að reiknaeigi fjárhæð erlendra gjaldmiðla á lokadegi samninga eftir framvirku gengi.Þannig geti tap áfrýjanda samkvæmt samningunum aldrei orðið meira en sem nemurmuninum á stundargengi og framvirka genginu en sá munur svari til álags á stundargengiðeftir samningunum. Í öllu falli telur áfrýjandi að efni samninganna að þessuleyti sé óljóst, en stefndi verði að bera hallann af þeim óskýrleika, enda hafihann einhliða samið skilmálana á sviði sem hann hafði sérþekkingu á, auk þesssem hann hafi á þeim tíma verið stórt fjármálafyrirtæki. Af þessum ástæðumverði dómur ekki lagður á málið.Eins og áður er rakið fólst ígjaldmiðlaskiptasamningum aðila að stefndi átti á upphafsdegi þeirra að afhendaerlendar myntir gegn greiðslu í íslenskum krónum miðað við tiltekið stundargengi,en áfrýjandi átti á lokadegi samninganna að afhenda sömu erlendu fjárhæð gegngreiðslu í krónum samkvæmt framvirku gengi sem nam stundargenginu að viðbættuálagi. Stefndi miðar málatilbúnað sinn við að honum hafi, eftir skilmálum ergilt hafi í lögskiptum aðila, verið heimilt að umreikna erlendar myntir ííslenskar krónur á lokadegi samninganna miðað við gengi seðlabankans þar sem áfrýjandistóð ekki skil á greiðslum fyrir sitt leyti. Því hafi umsamið gengi aðeins áttvið ef samningarnir voru efndir eftir aðalefni sínu. Að þessu leyti ermálatilbúnaður stefnda ljós og í samræmi við almenna skilmála hans fyrirmarkaðsviðskipti, en gjaldmiðlaskiptasamningarnir vísa til þeirra. Verður þvíekki fallist á það með áfrýjanda að málið sé vanreifað að þessu leyti.Í annan stað reisir áfrýjandi kröfusína um frávísun málsins frá héraðsdómi á því að það sé vanreifað sökum þess aðkröfugerð og málatilbúnaður stefnda taki ekki mið af því að fimm af þeim áttagjaldmiðlaskiptasamningum, sem málið lúti að og voru með lokadag 9. október2008, hafi verið framlengdir um einn dag. Af því leiðir að umræddir fimmsamningar sem stefndi reisir kröfur sínar að hluta á hafi að fullu verið efndir.Jafnframt bendir áfrýjandi á enn yngri samning, sem ekki hafi verið gerðviðhlítandi grein fyrir og kveði á um skipti á evrum og íslenskum krónum 24.nóvember 2008, en ætla megi að um sé að ræða uppgjör á einum af þeim samningumsem kröfur stefnda taki til. Með hliðsjón af þessu telur áfrýjandimálatilbúnaðinn svo óljósan að vísa beri málinu frá héraðsdómi.Þótt fallist yrði á það með áfrýjandaað þeir gjaldmiðlaskiptasamningar sem stefndi reisir kröfur sínar á hefðu veriðgerðir upp með nýjum samningum, sem fólu í sér framlengingu á fyrri samningum,gæti það ekki varðað frávísun heldur sýknu af kröfu stefnda vegna samninga semhafi verið efndir. Að réttu lagi koma því slíkar varnir til álita þegar leyster úr málinu að efni til. Verður því heldur ekki fallist á frávísun málsins afþessari ástæðu og verður þeirri kröfu áfrýjanda hafnað.IIIÁfrýjandi reisir kröfu um ómerkinguhins áfrýjaða dóms á því að héraðsdómur hafi ekki fjallað um þá málsástæðu hansað víkja beri til hliðar í heild eða að hluta gjaldmiðlaskiptasamningum aðila ágrundvelli nánari atvika sem eigi undir 36. gr. laga nr. 7/1936 umsamningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Þar sem ekki hafi verið tekinrökstudd afstaða til þeirrar málsástæðu í samræmi við f. lið 1. mgr. 114. gr.laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála sé óhjákvæmilegt að ómerkja dóminn ogvísa málinu heim í hérað til meðferðar á ný.Í greinargerð áfrýjanda til héraðsdómsvar umrædd málsástæða hans studd þeim rökum að stefndi hafi við samningsgerðinaunnið gegn hagsmunum áfrýjanda í þeim beina tilgangi að auðgast sjálfur.Jafnframt yrði í þessu samhengi að líta til stöðu samningsaðila en með þeimhafi verið augljós aðstöðumunur þar sem stefndi var fjármálafyrirtæki meðsérþekkingu á þessum vettvangi meðan áfrýjandi var með atvinnurekstur af öðrutagi og reiddi sig á ráðgjöf stefnda. Í hinum áfrýjaða dómi var vísað til þessað áfrýjandi hafi um árabil átt í verulegum viðskiptum með erlenda gjaldmiðla,þar á meðal með framvirkum skiptasamningum af þeim toga sem málið tekur til.Því hafi starfsmönnum áfrýjanda verið vel ljóst eðli viðskiptanna og sú áhættasem fylgdi þeim vegna breytinga á gengi gjaldmiðla. Jafnframt vísaðihéraðsdómur til þess að áfrýjandi væri stórt fyrirtæki á íslenskan mælikvarðameð verulegar tekjur í erlendum myntum og áralanga reynslu afgjaldeyrisviðskiptum. Að þessu gættu tók dómurinn afstöðu til efnis þeirrasamninga sem aðilar gerðu og stöðu þeirra við samningsgerðina. Þótt úr þessuhafi verið leyst í öðru samhengi og án þess að berum orðum væri tekið fram aðsamningunum yrði ekki vikið til hliðar samkvæmt 36. gr. laga nr. 7/1936 erþetta ekki slíkur annmarki á hinum áfrýjaða dómi að næg efni séu til að ómerkjahann. Þeirri kröfu áfrýjanda verður því hafnað.IVÁfrýjandi reisir einnig kröfu sína umsýknu á fyrrgreindri málsástæðu um að fimm af þeim átta gjaldmiðlaskiptasamningumsem málið taki til hafi verið gerðir upp með nýjum samningum og geti stefndiþví ekki átt kröfu á grundvelli þeirra. Þessi málsástæða var ekki höfð uppi íhéraði þótt hún sé reist á gögnum sem áfrýjandi hafði þá undir höndum. Standa skilyrði2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991 ekki til þess að hún komist að fyrirHæstarétti. Af sömu ástæðu kemst ekki að sú málsástæða áfrýjanda að stefndihafi fellt niður samningana með dreifibréfi 16. október 2008 til viðskiptavinasinna þar sem fram kom að afleiðusamningum bankans yrði lokað.Svo sem áður greinir hafnaðihéraðsdómur þeim röksemdum sem áfrýjandi færði fram til stuðnings því aðsamningunum yrði vikið til hliðar samkvæmt 36. gr. laga nr. 7/1936. Meðskírskotun til þess verður þeirri málsástæðu hafnað. Samkvæmt þessu en að öðruleyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur.Áfrýjanda verður gert að greiðastefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Héraðsdómurskal vera óraskaður.Áfrýjandi,Brim hf., greiði stefnda, LBI ehf., 1.500.000 krónur í málskostnað fyrirHæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur mánudaginn 19. október2015Mál þetta varhöfðað með stefnu birtri 17. febrúar 2012. Stefnandi er LBI hf., Álfheimum 74,Reykjavík. Stefndi er Brim hf., Bræðraborgarstíg 16, Reykjavík. Málið vardómtekið að lokinni aðalmeðferð 9. september sl. Að kröfu stefnda fór munnlegurmálflutningur fram að nýju 16. október sl. með vísan til 1. mgr. 115. gr. laganr. 91/1991 um meðferð einkamála og var málið dómtekið að nýju að honum loknum. Stefnandikrefst þess aðallega að stefndi greiði honum 756.517.000 krónur aukdráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtrygginguaf 555.406.000 krónum frá 9. október 2008 til 13. október 2008, af 739.912.000krónum frá þeim degi til 14. október 2008 og af 756.517.000 krónum frá þeimdegi til greiðsludags. Til vara er þess krafist að stefndi greiði 6.100.000evrur, 3.700.000 sterlingspund og 780.000.000 japanskra jena, auk dráttarvaxtasamkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af 3.800.000 evrum frá 9. október 2008til 13. október 2008 og af 6.100.000 evrum frá þeim degi til greiðsludags, aukdráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af 1.400.000sterlingspundum frá 9. október 2008 til 13. október 2008, af 3.200.000sterlingspundum frá þeim degi til 14. október 2008 og af 3.700.000sterlingspundum frá þeim degi til greiðsludags, auk dráttarvaxta samkvæmt 1.mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 780.000.000 japanskrajena frá 9. október 2008 til greiðsludags, gegn afhendingu á 1.649.827.000krónum. Stefnandi krefst einnig málskostnaðar. Stefndi krefst aðallega sýknu entil vara lækkunar á kröfum stefnanda. Þá segir eftirfarandi í kröfugerðstefnda: „Verði fallist á nettun er þess krafist að vextir verði ekki tildæmdirfrá fyrra tímamarki en þingfestingardegi málsins. Verði stefndi dæmdur til aðgreiða fjárhæðir í EUR, JPY, og GBP gegn mótframlagi stefnanda í íslenskumkrónum er þess krafist að það mótframlag beri sömu dráttarvexti og frá samatíma og krafa stefnanda.“ Stefndi krefst einnig málskostnaðar. Með úrskurði héraðsdóms 24.október 2012 var kröfu stefnda um frávísun málsins hafnað.MálsatvikStefndistarfar einkum við útgerð, fiskvinnslu og verslun með sjávarafurðir og er ekkium það deilt að tekjur félagsins eru að verulegu leyti í erlendum myntum.Stefnandi, sem áður starfaði undir heitinu Landsbanki Íslands hf., varviðskiptabanki stefnda allt þar til Fjármálaeftirlitið skipaði bankanumskilanefnd 7. október 2008. Samkvæmt stefnu voru þá í gildi 13 samningar ámilli málsaðila, þar á meðal þeir átta gjaldmiðlaskiptasamningar sem stefnandigrundvallar kröfur sínar á í málinu og nánar er lýst síðar. Var í öllum áttatilvikum um að ræða samninga sem fólu í sér framlengingu eldri samninga semþegar voru í tapi fyrir stefnda. Komust samningarnir allir á í gegnum síma eðameð tölvubréfum. Hinn9. október 2008 tók Fjármálaeftirlitið ákvörðun um að ráðstafa tilteknum eignumog skuldum stefnanda til Nýja Landsbanka Íslands hf., nú Landsbankans hf., þ. ám. öllum afleiðusamningum. Hinn 12.október 2008 tók Fjármálaeftirlitið hins vegar ákvörðun um að allirafleiðusamningar skyldu vera áfram hjá stefnanda og felldi þar með úr gildi 2.ml. 7. tl. fyrri ákvörðunar sinnar. Er ekki um það deilt að stefnandi séréttur aðili þeirra krafna sem um er deilt í málinu. Hinn27. janúar 2009 ritaði formaður skilanefndar stefnanda stefnda bréf sem meðfylgdi yfirlit yfir afleiðu- og/eða gjaldeyrisskiptasamninga stefnda viðstefnanda. Kom þar meðal annars fram að afleiðusamningar sem þegar væru komnirá gjalddaga væru orðnir að kröfum. Var stefnda veittur 14 daga greiðslufresturtil að ganga frá greiðslu eða semja um greiðslu vegna samninganna. Með bréfilögmanns stefnda 11. febrúar 2009 var þeim kröfum sem fram komu í bréfistefnanda mótmælt. Var þar vísað til sambærilegra sjónarmiða og stefndi byggirvarnir sínar á í máli þessu, meðal annars að allar forsendur samninganna hefðubrugðist þar sem gjaldeyrismarkaður hefði ekki verið virkur frá seinni hlutaársins 2008 og einnig hefði bankinn ekki gætt hagsmuna stefnda við gerðsamninganna. Hinn2. febrúar 2012 var stefnda sent innheimtubréf vegna þeirra átta samninga sem málþetta lýtur að. Var töluleg sundurliðun kröfu stefnanda í meginatriðum ísamræmi við kröfugerð hans í máli þessu. Innheimtubréfi stefnanda var mótmæltmeð bréfi stefnda 14. sama mánaðar. ASamkvæmt því semfram kemur í stefnu áttu málsaðilar í margs konar viðskiptum um árabil, meðalannars gerðu þeir frá árinu 2004 að telja hundruð samninga með afleiður. Fyrirliggur að hinn 3. apríl 2002 voru af hálfu stefnda undirritaðir „Almennirskilmálar fyrir markaðsviðskipti Landsbanka Íslands hf.“ og var þar umboðsmaðurstefnda tilgreindur Guðmundur Kristjánsson framkvæmdastjóri. Samkvæmt 2. mgr.2. gr. skilmálanna skyldi gera skriflega samninga um framkvæmd einstakramarkaðsviðskipta þar sem kveðið yrði nánar á um sérgreinda skilmála, lánskjörog endurgreiðslu. Í 3. mgr. greinarinnar sagði að viðskiptamaður skyldi sendafjárfestingarbanka stefnanda beiðni um viðskipti með símbréfi, tölvupósti eða ígegnum síma. Kom fram að samningar skyldu staðfestir skriflega að frátöldum„stundarviðskiptum með gjaldeyri“. Samkvæmt 4. mgr. skyldi bankinn sendafrumrit samninga til viðskiptamanns og skuldbatt viðskiptamaður sig til aðsenda undirritað frumrit samnings til bankans innan sjö daga frá því aðsamningur var gerður eða, eftir atvikum, fyrir gjalddaga/lokadag samnings þegarviðskipti færu fram innan þess tíma. Í 4. gr. skilmálanna var kveðiðá um heimild bankans til að beita skuldajöfnuði (nettun samninga) viðgjaldfellingu þeirra. Í 7. gr. skilmálanna var fjallað um vanefndirviðskiptamanns og heimild bankans til gjaldfellingar. Kom þar fram að bankinnhefði heimild til að gjaldfella, eða loka, samningi þegar viðskiptamaðurvanefndi skuldbindingar sínar verulega, meðal annars með því að bæta ekki úrvanskilum innan sjö daga og með því að leggja ekki fram undirrituð frumritsamninga innan sjö daga frá dagsetningu samnings eða fyrir gjalddaga þegar sádagur væri innan þeirra tímamarka. Í lok greinarinnar sagði að viðskiptamaðurskyldi greiða dráttarvexti af kröfu bankans frá og með gjaldfellingardegi.Bankanum væri heimilt að umreikna kröfur yfir í íslenskar krónur á þeim degieða eftir atvikum á gjalddaga kröfu. Í 8. gr. kom fram að með undirritun sinnilýsti viðskiptamaður því yfir að honum væri ljóst að þau viðskipti sem hannkynni að eiga við stefnanda gætu verið sérstaklega áhættusöm og að honum bæriað afla sér utanaðkomandi ráðgjafar teldi hann þess þörf.Í10. gr. téðra skilmála var sérstaklega fjallað um framvirk gjaldmiðlaviðskiptiog skiptasamninga. Var í greininni vísað til „Almennra skilmála fyrir framvirkgjaldmiðlaviðskipti og skiptasamninga“, útgefnum af sambandi íslenskraviðskiptabanka og sambandi íslenskra sparisjóða sem skyldu gilda um slíkviðskipti aðila. Í grein 1.1 þess hluta síðastgreindra skilmála er fjallar umskiptasamninga segir að með „skiptasamningi [sé] átt við hvers konar vaxta- oggjaldmiðlaskiptasamninga og aðra þá samninga þar sem samningsaðilar koma sérsaman um að greiða vexti hvor til annars af tiltekinni viðmiðunarfjárhæð í samagjaldmiðli eða greiða vexti og höfuðstól hvor til annars hvor í sínumgjaldmiðli á samningstímanum [/]. Skiptasamningur er bindandi fyrir báðasamningsaðila. Hann kemst yfirleitt á með símtali milli samningsaðila.Munnlegur samningur, sem kemst á með þeim hætti, skal staðfestur skriflega svofljótt sem verða má. Öll símtöl starfsmanna banka, sem annast viðskipti afþessu tagi við viðskiptamenn, eru tekin upp á segulband.“ Í grein 1.4.2 semfjallaði um skuldajöfnun, eða nettun, segir að ef samningsaðilar eruskuldbundnir til að inna greiðslur af hendi hvor til annars á sama bankadegi, í sama gjaldmiðli ogsamkvæmt sama samningi, skuli greiðslunum skuldajafnað þannig að sásamningsaðili sem eigi að greiða hærri fjárhæð greiði hinum mismuninn. Í 8.grein skilmálanna var kveðið á um heimild til að reikna dráttarvexti frágjalddaga samnings og heimild kröfuhafa til að umreikna fjárhæð sem væri ívanskilum í íslenskar krónur sem bæru íslenska dráttarvexti.Ímálinu hafa verið lagðir fram „Almennir skilmálar Landsbankans umverðbréfaviðskipti“ sem samdir voru á árinu 2007 með vísan til gildistöku laganr. 108/2007 um verðbréfaviðskipti, en lögin fólu meðal annars í sérinnleiðingu á svonefndri MiFID-tilskipun sem tekin hafði verið upp í samninginnum Evrópska efnahagssvæðið. Fyrir liggur að af hálfu stefnanda voru umræddir skilmálarsendir Óttari Má Ingvasyni, starfsmanni stefnda, með tölvubréfi 5. nóvember2007. Jafnframt liggur fyrir í málinu tölvubréf starfsmannsins þar sem hannsegist samþykkja skilmálana fyrir hönd stefnda. Jafnframt liggur fyrir aðstefnandi skilgreindi stefnda í framhaldinu sem viðurkenndan gagnaðila samkvæmtlögum nr. 108/2007.BSvo sem áðurgreinir reisir stefnandi kröfur sínar á átta gjaldmiðlaskiptasamningum, semhann telur hafa verið gerða 12. september 2008, 30. sama mánaðar og 3. október2008. Er í öllum tilvikum tekið fram af hálfu stefnanda að um sé að ræðasamninga sem fólu í sér endurnýjun eldri samninga sem þegar voru í tapi fyrirstefnda. Vegna allra átta samninganna hefur stefnandi vísað til endurrita ogupptöku af símasamtölum við starfsmenn stefnda. Vegna samningsins hann telurhafa verið gerðan 12. september 2008 er vísað til samtals Ólafs ArnarHaraldssonar, fyrrverandi starfsmanns stefnanda, við Óttar Má Yngvasonar,fyrrverandi starfsmann stefnda. Vegna annarra samninga er vísað til símasamtalasama starfsmanns stefnanda við Guðmund Kristjánsson, forstjóra stefnda. Íöllum tilvikum skyldi stefnandi afhenda stefnda erlendan gjaldeyri ásamningsdegi gegn því að fá afhenta ákveðna fjárhæð í íslenskum krónum. Liggurjafnframt fyrir að færslur gjaldeyris og íslenskra króna fóru fram á reikningumaðila hjá stefnanda í samræmi við efni samninganna. Í samningunum er gengiíslensku krónunnar gagnvart hinum erlenda gjaldmiðli tilgreint sem„stundargengi“ á framlögðum samningum. Samkvæmt öllum samningunum skuldbattstefndi sig til þess að afhenda sama magn erlends gjaldeyris á gjalddaga gegnþví að fá greidda tiltekna fjárhæð í íslenskum krónum. Er gengi íslenskukrónunnar miðað við þennan dag tilgreint sem „framvirkt gengi“ í samningunum.Mismunur stundargengis og framvirks gengis er í samningunum tilgreint sem álag.Einstakirsamningar sem stefnandi byggir kröfur sínar á eru sem hér segir:. Samningur dagsettur 12. september 2008 (nr. 2924157)með síðari gjalddaga 14. október þess árs. Á síðari gjalddaga skyldi stefndiafhenda stefnanda 500.000 sterlingspund gegn því að fá afhentar 79.700.000krónur. Framvirkt gengi svaraði til 0,75% álags. Samkvæmt skuldajöfnun, sem tókmið af miðgengi sterlingspunds gagnvart íslensku krónunni samkvæmt skráninguSeðlabanka Íslands (192,62 króna), nam skuld stefnda á gjalddaga 16.605.000krónum. Í málinu hefur verið lagt fram afrit samningsinsundirritað af Óttari Má Yngvasyni, fyrrverandi starfsmanni stefnda. Einnigliggur fyrir tölvupóstur 12. september 2008, vegna fyrri samnings, ásamtendurriti og upptöku símasamtals sama dag milli téðs Óttars Más og Ólafs ArnarHaraldssonar, fyrrverandi starfsmanns stefnanda, vegna viðskiptanna, sem ekkier ástæða til að rekja í einstökum atriðum.2. Samningur dagsettur 3. október 2008 (nr. 3004678) meðfyrri gjalddaga 6. sama mánaðar og síðari gjalddaga 13. sama mánaðar. Á síðarigjalddaga skyldi stefndi afhenda stefnanda 2.300.000 evrur gegn því að fágreiddar 250.401.000 krónur. Framvirkt gengi svaraði til -0,31% álags. Samkvæmtskuldajöfnun, sem tók mið af miðgengi evru gagnvart íslensku krónunni samkvæmtskráningu Seðlabanka Íslands (150,21 króna), nam skuld stefnda á gjalddaga95.082.000 krónum. Í málinu hefur verið lagt fram óundirritað afritsamningsins ásamt endurriti af tölvubréfi, sent 3. október 2008, á rafföngin gk@brimhf.is og gsg@brimhf.is. Kveðurstefnandi umrætt skjal hafa fylgt tölvubréfinu sem viðhengi. Einnig liggurfyrir tölvupóstur vegna fyrri samninga ásamt endurriti og upptöku símasamtals3. október 2008 milli Guðmundar Kristjánssonar, forstjóra stefnda, ogáðurnefnds Ólafs, fyrrverandi starfsmanns stefnanda, vegna viðskiptanna, semekki er ástæða til að rekja í einstökum atriðum.3. Samningur dagsettur 3. október 2008 (nr. 3004697) meðfyrri gjalddaga 6. sama mánaðar og síðari gjalddaga 13. sama mánaðar. Á síðarigjalddaga skyldi stefndi afhenda stefnanda 1.800.000 sterlingspund gegn því aðfá greiddar 253.764.000 krónur. Framvirkt gengi svaraði til -0,42% álags.Samkvæmt skuldajöfnun, sem tók mið af miðgengi sterlingspunds gagnvart íslenskukrónunni samkvæmt skráningu Seðlabanka Íslands (190,66 krónur), nam skuldstefnda á gjalddaga 89.424.000 krónum. Í málinu hefur verið lagt fram óundirritað afritsamningsins ásamt endurriti af tölvubréfi, sent 3. október 2008, á rafföngin gk@brimhf.is og gsg@brimhf.is. Kveðurstefnandi umrætt skjal hafa fylgt tölvubréfinu sem viðhengi. Einnig liggurfyrir endurrit og upptaka áðurgreinds símasamtals 3. október 2008 sem einniglaut að þessum viðskiptum.4. Samningur dagsettur 8. október 2008 (nr. 3017192) meðsíðari gjalddaga 9. sama mánaðar. Á síðari gjalddaga skyldi stefndi afhendastefnanda tvær milljónir evra gegn því að fá greiddar 202.680.000 krónur.Framvirkt gengi svaraði til -0,06% álags. Samkvæmt skuldajöfnun, sem tók mið afmiðgengi evru gagnvart íslensku krónunni samkvæmt skráningu Seðlabanka Íslands(144,27 krónur), nam skuld stefnda á gjalddaga 85.860.000 krónum.Í málinu hefur verið lagt fram óundirritað afritsamningsins ásamt endurriti af tölvubréfi, sent 3. október 2008, á rafföngin gk@brimhf.is og gsg@brimhf.is. Kveðurstefnandi umrætt skjal hafa fylgt tölvubréfinu sem viðhengi. Að öðru leytivísar stefnandi til tölvubréfssamskipta við Guðmund Kristjánsson, forstjórastefnda, og áðurnefnds Ólafs, fyrrverandi starfsmanns stefnanda, svo ogtölvubréfssamskipta Ólafs við yfirmann sinn, Ara P. Wendel, þar sem fram kemurað téður Guðmundur óski eftir því að framlengja samninginn.5. Samningur dagsettur 30. september 2008 (nr. 2990926)með fyrri gjalddaga 2. október 2008 og síðari gjalddaga 9. sama mánaðar. Ásíðari gjalddaga skyldi stefndi afhenda stefnanda 1.800.000 evrur gegn því aðfá greiddar 253.764.000 krónur. Framvirkt gengi svaraði til -0,20% álags.Samkvæmt skuldajöfnun, sem tók mið af miðgengi evru gagnvart íslensku krónunnisamkvæmt skráningu Seðlabanka Íslands (144,27 krónur), nam skuld stefnda ágjalddaga 85.464.000 krónum. Í málinu hefur verið lagt fram óundirritað afritsamningsins ásamt endurriti af tölvubréfi, sent 30. september 2008, á rafföngingk@brimhf.is og gsg@brimhf.is. Kveðurstefnandi umrætt skjal hafa fylgt tölvubréfinu sem viðhengi. Að öðru leytivísar stefnandi til tölvupósts 30. september 2008 ásamt endurriti og upptökumilli Guðmundar Kristjánssonar, forstjóra stefnda, og áðurnefnds Ólafs,fyrrverandi starfsmanns stefnanda, sem laut að viðskiptunum og ekki er ástæðatil rekja í einstökum atriðum.6. Samningur dagsettur 30. september 2008 (nr. 2990955)með fyrri gjalddaga gjalddaga 2. október þess árs og síðari gjalddaga 9. samamánaðar. Á síðari gjalddaga skyldi stefndi afhenda stefnanda 1.400.000sterlingspund gegn því að fá greiddar 194.684.000 krónur. Framvirkt gengisvaraði til -0,22% álags. Samkvæmt skuldajöfnun, sem tók mið af miðgengisterlingspunds gagnvart íslensku krónunni samkvæmt skráningu Seðlabanka Íslands(182.31 króna), nam skuld stefnda á gjalddaga 60.550.000 krónum. Í málinu hefur verið lagt fram óundirritað afritsamningsins ásamt endurriti af tölvubréfi, sent 30. september 2008, á rafföngingk@brimhf.is og gsg@brimhf.is. Kveðurstefnandi umrætt skjal hafa fylgt tölvubréfinu sem viðhengi. Að öðru leytivísar stefnandi til sama tölvupósts og símtals 30. september 2008 og áðurgreinir.7. Samningur dagsettur 30. september 2008 (nr. 2990895)með fyrri gjalddaga 2. október 2008 og síðari gjalddaga 9. sama mánaðar. Ágjalddaga skyldi stefndi afhenda stefnanda 480.000.000 japanskra jena gegn þvíað fá greiddar 295.776.000 krónur. Framvirkt gengi svaraði til -0,0014% álags.Samkvæmt skuldajöfnun, sem tók mið af miðgengi japansks jens gagnvart íslenskukrónunni samkvæmt skráningu Seðlabanka Íslands (1,0486 krónur), nam skuldstefnda á gjalddaga 207.552.000 krónum.Í málinu hefur verið lagt fram óundirritað afritsamningsins ásamt endurriti af tölvubréfi, sent 30. september 2008, á rafföngingk@brimhf.is og gsg@brimhf.is. Kveðurstefnandi umrætt skjal hafa fylgt tölvubréfinu sem viðhengi. Að öðru leytivísar stefnandi til sama tölvubréfs og símtals 30. september 2008 sem áðurgreinir.8. Samningur dagsettur 8. október 2008 (nr. 3017196) meðsíðari gjalddaga 9. sama mánaðar. Á síðari gjalddaga skyldi stefndi afhenda stefnanda300.000.000 japanskra jena gegn því að fá greiddar 198.600.000 krónur.Framvirkt gengi svaraði til -0,0004% álags. Samkvæmt skuldajöfnun, sem tók miðaf miðgengi japansks jens gagnvart íslensku krónunni samkvæmt skráninguSeðlabanka Íslands (1,0486 krónur), nam skuld stefnda á gjalddaga 115.980.000krónum.Í málinu hefur verið lagt fram óundirritað afritsamningsins ásamt endurriti af tölvubréfi, sent 8. október 2008, á rafföngin gk@brimhf.is og gsg@brimhf.is. Kveðurstefnandi umrætt skjal hafa fylgt tölvubréfinu sem viðhengi. Að öðru leytivísar stefnandi til sömu gagna og greinir undir lið 4 hér að framan.Áður er rakið aðframangreindir samningar fólu í öllum tilvikum í sér framlengingu fyrrisamninga. Liggja fyrir í málinu gögn um gerð og tildrög hluta þessara samningasem ekki er ástæða til að rekja sérstaklega.CÍ málatilbúnaðistefnda eru rakin tildrög þess að stefndi tók að gera gjaldmiðlaskiptasamningavið stefnanda. Leggur stefndi áherslu á að þetta hafi verið að frumkvæðistefnanda sem hafi kynnt fyrrum starfsmanni stefnda fjármálaafurðir ogfjárfestingarkosti og hvatt starfsmanninn í þeim efnum. Í upphafi hafitilgangur gjaldmiðilskiptasamninga verið gengisvarnir, þ.e. að kaupa varnirgegn styrkingu krónunnar. Þegar íslenska krónan hafi farið að veikjast hafiþrýstingur aukist af hálfu stefnanda og hafi sölustarf hans farið að einkennastaf spákaupmennsku. Sölustarf stefnanda hafi ekki uppfyllt skilyrði semreikningsskilareglur setji um varnir gegn gjaldeyrisáhættu. Ætlað tap stefndaaf fallandi gengi íslensku krónunnar hafi orðið að bókhaldslegum hagnaði ísjóðum stefnanda, en afkoma stefnanda síðustu 20 mánuði fyrir ógreiðslufærnihans hafi verið borin uppi af gengishagnaði hans. Vísar stefndi til þess aðstefnandi hafi hvatt ýmsa aðila til að taka stöðu með íslensku krónunni meðráðgjöf þar að lútandi löngu eftir að stefnanda varð ljóst að vísbendingar vorukomnar fram um að krónan myndi falla. Telur stefndi þannig að um alvarlegan ogaugljósan hagsmunaárekstur hafi verið að ræða sem stefnandi hafi leynt stefnda.Meðvísan til dóms Hæstaréttar 8. mars 2013 í máli nr. 73/2013, þar sem úrskurðihéraðsdóms um að synja stefnda um dómkvaðningu matsmanna var hrundið, voru hinn8. apríl 2013 dómkvaddir Einar Guðbjartsson, dósent við viðskiptafræðideildHáskóla Íslands, og Sturla Jónsson, löggiltur endurskoðandi, í því skyni aðleggja á það mat, með skoðun á árshlutareikningi stefnanda fyrir fyrri hlutaársins 2008, hvaða áhrif gengi íslensku krónunnar hefði haft á þróun stærðarefnahags- og rekstrarreiknings stefnanda á umræddu tímabili. Í annan stað varmatsmönnum falið að leggja mat á það hverjar hefðu verið aðrar rekstrartekjurstefnanda samkvæmt afkomutilkynningu 29. júlí 2008. Samkvæmt stefnda vartilgangur matsins sá að færa sönnur á að um alvarlegan hagsmunaárekstur hjástefnanda hefði verið að ræða. Einnig að stefnandi hafi í raun verið gjaldþrotaef ekki hefðu komið til tekjur af gengishagnaði. Matsgerðvar lögð fram við fyrirtöku málsins 2. október 2014. Var fyrri matsspurningusvarað af matsmönnum á þá leið að áhrif gengis íslensku krónunnar á þróunefnahags- og rekstrarreiknings stefnanda á tímabilinu janúar til júní 2008hefðu numið 63.673.880.243 krónum að gefnum þeim forsendum sem nánar væri lýstí matsgerðinni. Í svari við síðari matsspurningu kom meðal annars fram að aðrarrekstrartekjur hefðu numið 20.010 milljörðum króna á umræddu tímabili og hefðuþessar tekjur meðal annars komið til af jákvæðum gengismun að fjárhæð 32.266milljarðar króna sem jafnframt hafi numið 95,7% af tekjum undir þessumlið. DViðaðalmeðferð málsins kom Kristinn Bjarnason, stjórnarmaður stefnanda, fyrir dómog gaf aðilaskýrslu. Einnig gaf aðilaskýrslu Guðmundur Kristjánsson, forstjóristefnda. Þá komu fyrir dóm sem vitni, Einar Guðbjartsson, dósent viðviðskiptafræðideild Háskóla Íslands og höfundur matsgerðar sem lögð hefur veriðfram í málinu, Jón Sturla Jónsson, löggiltur endurskoðandi og meðhöfunduráðurnefndrar matsgerðar, Magnús Magnússon, forstöðumaður hjá stefnanda, ErnaJónsdóttir, fyrrverandi starfsmaður stefnanda, Ólafur Örn Haraldsson,sérfræðingur á gjaldeyrissviði Landsbankans hf. og fyrrverandi starfsmaðurstefnanda, Lárentsínus Kristjánsson, hæstaréttarlögmaður og fyrrverandimeðlimur í skilanefnd stefnanda, og Óttar Már Yngvason, fyrrverandi starfsmaðurstefnda.Helstu málsástæður og lagarök stefnandaAðalkrafastefnanda byggist á framanlýstum samningum og heimild stefnanda til að beitaskuldajöfnuði við uppgjör þeirra. Krafan sundurliðast sem hér segir: Gjalddagi FjárhæðSamningur nr.2924157, dags. 12.09.2008 14.10.2008 kr.16.605.000Samningur nr.3004678, dags. 03.10.2008 13.10.2008 kr.95.082.000Samningur nr.3004697, dags. 03.10.2008 13.10.2008 kr.89.424.000Samningur nr.3017192, dags. 08.10.2008 09.10.2008 kr.85.860.000Samningur nr.2990926, dags. 30.09.2008 09.10.2008 kr.85.464.000Samningur nr.2990955, dags. 30.09.2008 09.10.2008 kr.60.550.000Samningur nr. 2990895,dags. 30.09.2008 09.10.2008 kr. 207.552.000Samningur nr.3017196, dags. 08.10.2008 09.10.2008 kr. 115.980.000Neikvæð staðastefnda samtals: kr.756.517.000Jákvæða staðastefnda samtals: kr. 0Höfuðstólsfjárhæðskuldar stefnda kr.756.517.000Varakrafastefnanda byggist á þeirri forsendu að stefnanda hafi ekki verið heimilt aðbyggja kröfugerð sína upp á þann hátt að skuldajöfnun hafi átt sér stað áumsömdum gjalddögum samninga. Felur varakrafan þannig í sér að stefndi verðidæmdur til að efna samningana samkvæmt efni sínu með greiðslu þeirra erlendumynta, sem þar er kveðið á um, gegn því að stefnandi greiði samsvarandifjárhæðir í íslenskum krónum. Stefnandi vísar til þess aðstefndi hafi ekki undirritað þær staðfestingar sem hann fékk sendar meðtölvubréfum eða haldið því fram að samningar hafi ekki komist á með aðilum.Hafi stefndi einhvern tímann haft rétt til að mótmæla samningunum telur hann aðhann hafi glatað þeim rétti sínum með tómlæti og athafnaleysi. Stefnanda sé þvírétt að líta svo á að umræddir samningar í aðalkröfu hafi komist á og séuskuldbindandi milli aðila. Af hálfu stefnanda erfullyrðingum um umboðsskort starfsmanna stefnda og hagsmunaárekstur stefnandamótmælt.Helstu málsástæður og lagarök stefnda Stefndi byggir varnir sínar á því aðþeir samningar sem stefndi reisi kröfur sínar á séu óundirritaðir. Samkvæmt 3.málslið 3. gr. almennra skilmála fyrir markaðsviðskipti hafi hins vegar gilt súófrávíkjanlega skylda að slíkir samningar skyldu staðfestir skriflega. Ekki sénægilegt fyrir stefnanda að vísa til endurrits símtala. Stefndi telur einnig aðstefnanda hafi mátt vera ljóst að fyrrum starfsmaður stefnda hafði ekki heimildtil að skuldbinda stefnda. Vísar stefndi í þessu sambandi til 25. gr. laga nr. 42/1903 um verslanaskrár, firmu og prókúruumboð því tilstuðnings að prókúruumboð hafi ekki nægt til að samþykkjagjaldmiðlaskiptasamninga fyrir hönd stefnda, heldur hafi samþykki stjórnarverið nauðsynlegt. Vísar stefndi til þess að það sé ekki tilgangur hanssamkvæmt samþykktum að stunda verðbréfaviðskipti. Stefndi vísar til þess aðhann hafi þegar í febrúar 2009 mótmælt formi og efni krafna stefnanda.Stefndi vísartil þess að stefnandi hafi án heimildar flokkað stefnda sem viðurkenndangagnaðila í viðskiptum eftir gildistöku laga nr. 108/2007. Ákvörðun um aðsamþykkja þessa flokkun hafi ekki verið á færi starfsmanns stefnda enda hafihún verið óvenjuleg eða mikils háttar, sbr. lög nr. 2/1995 um hlutafélög. Til töku slíkrarákvörðunar hafi stjórn stefnda ein verið bær.Stefndi telur einnig að stefnandi hafiglatað rétti sínum fyrir tómlæti við innheimtu með því að fylgja ekki bréfisínu 11. febrúar 2009 eftir fyrr en með innheimtubréfi 2 febrúar 2012 eða nærriþremur árum síðar. Stefndi telur einnig að umræddir samningar hafi fallið úrgildi vegna þess að stefnandi hafi verið ófær um að efna þá á gjalddaga þeirra.Hafi stefnandi þannig verið ógjaldfær á gjalddögum samninganna. Með tilkynningusinni 27. janúar 2009 hafi stefnandi einnig lýst því yfir að hann ætlaði sér ekkiað efna samningana og þannig sjálfur fellt þá niður. Stefndi telur heimild stefnanda tilskuldajöfnunar hafa verið háða gjaldfellingu samkvæmt 7. gr. almennra skilmálastefnanda auk þess sem ákvæðið áskilji ákveðið form á gjaldfellingu. Þessumfyrirmælum hafi ekki verið fylgt af hálfu stefnanda. Stefnanda hafi því ekkiverið heimilt að beita skuldajöfnun við uppgjör samninganna. Einnig hafi þaðverið skilyrði fyrir beitingu skuldajöfnuðar að kröfur væru í sömu mynt. Verði ekki fallist á sýknu með vísan tilframangreinds er sýknu krafist á grundvelli skaðabótakröfu sem stefndi eigigegn stefnanda. Skaðabótakrafan sé a.m.k. jafnhá og hver sú fjárhæð sem stefndakunni að verða gert að greiða stefnanda. Krafa stefnda sé um vangildisbætur semmiðist við að samningarnir hefðu aldrei verið gerðir. Stefndi rökstyður kröfusína á þá leið að kröfur stefnanda séu tilkomnar fyrir saknæma og ólögmætaháttsemi starfsmanna stefnanda sem stefnandi beri ábyrgð á. Stefnandi hafi áttandstæðra hagsmuna að gæta sjálfs sín vegna, með þeim gerningum sem hann byggirkröfur sínar á, en á þeim tíma sem þeir hafi verið gerðir hafi hann safnaðeignum í erlendri mynt í þeim tilgangi að innleysa gengishagnað sem erlendareignir færðu honum við fall íslensku krónunnar. Hafi þessi gengishagnaður boriðuppi afkomu hans síðustu 20 mánuði fyrir fall hans. Vísar stefnandi tilniðurstöðu dómkvaddra matsmanna þessu til stuðnings. Stefndi vísar í þessu sambandi einnigtil þess að þar sem stefndi hafi í raun átt að teljast almennur fjárfestir, enekki viðurkenndur gagnaðili, hafi verið brotið gegn rétti hans samkvæmt lögumnr. 108/2007 sem tekið hafi gildi 1. nóvember 2007. Ítrekar stefndi að til þessað svipta hann þeirri vernd sem fólst í því að samþykkja skilgreiningu á honumsem viðurkenndur gagnaðili hafi þurft samþykki stjórnar. Stefnanda hafi þvíborið að ganga úr skugga um hæfni stefnda og kunnáttu til að eiga umræddviðskipti með sérstöku prófi og jafnframt borið að prófa tilhlýðileika þeirraviðskiptatækifæra sem hann bauð stefnda. Hefði þessi skylda verið virt hefðuþeir gerningar sem dómkröfur varða aldrei farið fram. Stefndi vísar einnig til 8. gr. laga nr.108/2007 varðandi hagsmunaárekstra en alvarlegir hagsmunaárekstrar hafi veriðmeð stefnanda og stefnda. Allt það tap sem stefnandi krefji stefnda um sé aðsama skapi hagnaður stefnanda. Undir yfirskini ráðgjafar hafi stefnandi stundaðmiskunnarlausa sölumennsku gangvart stefnda og haldið fast að honum afurðum semeinvörðungu urðu stefnda til tjóns þegar yfir lauk og juku að sama skapi áhættuhans. Þegar gengi íslensku krónunnar hafi fallið hafi stefnandi þrýst á stefndaað kaupa af sér fleiri skiptasamninga og kallað þetta gengisvarnir. Stefnandihafi verið sterki aðili viðskiptasambandsins, verið í stöðu innherja, ískilningi XIII kafla laga nr. 108/2007 og ekki átt að hafamilligöngu um verðbréfaviðskipti, enda hafi starfsmenn stefnanda haft vitneskjueða grun um að viðskiptin brytu í bága við ákvæði áðurgreindra laga ogleikið sér að fyrrverandi starfsmanni stefnda, allt undir yfirvarpi ráðgjafar. Sýknu er einnig krafist með vísan tilþess að stefnandi uppfyllti ekki kröfur um lágmarks eiginfjárgrunnfjármálafyrirtækis og átti með réttu ekki að hafa starfsleyfi. Stefnandi hafiblekkt eftirlitsaðila og með þeim hætti haldið starfsemi sinni semfjármálafyrirtæki áfram þrátt fyrir að uppfylla ekki lágmarkskröfur til þess aðstunda verðbréfaviðskipti. Stefndi vísar einnig til þess að engrigildri skuldaviðurkenningu stefnda sé til að dreifa. Af þeim svonefndugjaldmiðlaskiptasamningum sem stefnandi vísi til verði ekki annað ráðið en aðstefnandi einn gefi yfirlýsingar um fyrirætlanir sínar. Yfirlýsingar stefnandaséu einnig óljósar og mótsagnakenndar og uppfylli ekki skilyrði til að teljastgild loforð eða gildir kaupsamningar. Stefndi mótmælir því að „Almennirskilmálar Sambands íslenskra viðskiptabanka og Sambands íslenskra sparisjóðafyrir framvirk gjaldmiðlaviðskipti og skiptasamninga“ sem gefnir voru út ífebrúar 1998 hafi þýðingu í málinu enda hafi ekki verið til þeirra vísað í samningumaðila.Niðurstaða Svo sem áður er lýst samþykktiforstjóri stefnda almenna skilmála stefnanda fyrir markaðsviðskipti 3. apríl2002, en í 10. gr. þeirra skilmála var með ótvíræðum hætti vísað til almennraskilmála fyrir framvirk gjaldmiðlaviðskipti og skiptasamninga. Verður að leggjatil grundvallar í málinu að umræddir skilmálar hafi upp frá þessu gilt umlögskipti aðila. Ímálinu er óumdeilt að eftir samþykkt skilmálanna átti stefndi í umtalsverðum ogítrekuðum viðskiptum við stefnanda, meðal annars með gjaldmiðlaskiptasamningumsambærilegum þeim sem um er deilt í málinu. Í ársreikningi stefnda fyrir árið2007, sem lagður hefur verið fram í málinu, kemur fram að félagið hafi gertframvirka samninga um sölu á gjaldeyri til að verja framtíðartekjur félagsinsog nemi heildarfjárhæð „opinna samninga“ 1,2 milljörðum króna, en staða þeirrasé jákvæð um 62,8 milljónir króna. Með hliðsjón af gögnum málsins má ætla aðverulegur hluti þeirrar fjárhæðar hafi komið til vegna gjaldmiðlaskiptasamningavið stefnanda enda þótt fram hafi komið við aðalmeðferð málsins að stefndi hafieinnig gert slíka samninga við Glitni banka hf. Verður því við það að miða aðþegar komið var fram á árið 2008 hafi stjórnendur stefnda þekkt vel til eðlisgjaldmiðlaskiptasamninga og hvernig staðið var að gerð slíkra samninga hjástefnanda. Gildir einu í þessu sambandi hvort stjórnendum stefnda var ljóst aðstefndi hafði verið flokkaður sem viðurkenndur gagnaðili samkvæmt lögum nr.108/2007 um verðbréfaviðskipti. ASamkvæmt 1. gr.almennra skilmála stefnanda fyrir markaðsviðskipti, sem áður greinir, giltuþeir meðal annars um gjaldeyrisviðskipti og afleiðuviðskipti. Skilmálarnirskyldu gilda hvort heldur viðskiptin ættu sér stað í gegnum síma,veraldarvefinn eða á annan hátt. Samkvæmt 3. mgr. 2. gr. skilmálanna skyldigerð einstakra samninga hagað þannig að viðskiptamaður sendi beiðni meðsímbréfi, tölvupósti eða í gegnum síma. Að frátöldum svonefndumstundarsamningum með gjaldeyri eða verðbréf skyldi staðfesta alla samningaskriflega. Samkvæmt 4. mgr. skyldi stefnandi senda viðskiptamanni frumritsamninga og skuldbatt viðskiptamaður sig til að senda undirrituð frumrit tilstefnanda innan sjö daga frá því að samningar voru gerðir eða, eftir atvikum,fyrir gjalddaga samnings. Í 5. gr. skilmálanna kom fram að öll símtöl viðstefnanda væru hljóðrituð og samþykkti viðskiptamaður að slíkar hljóðritanirmætti leggja fram í dómsmáli ef upp kæmi ágreiningur um hvað samningsaðilum fórá milli. Loks kom fram í 7. gr. skilmálanna að það teldist veruleg vanefndviðskiptamanns ef frumrit samnings hefðu ekki borist stefnanda innan sjö dagafrá dagsetningu samnings eða fyrir gjalddaga ef hann væri innan þeirratímamarka. Afframangreindum ákvæðum verður ótvírætt dregin sú ályktun að gjaldmiðlaskiptasamningarhafi getað komist á með munnlegum hætti, þ.e.a.s. í gegnum síma. Í greinum 1.1í almennum skilmálum fyrir framvirk gjaldmiðlaviðskipti og skiptasamninga, semvísað var til í 10. gr. skilmálanna kom raunar fram aðgjaldmiðlaskiptasamningar kæmust yfirleitt á með símtali. Af báðum skilmálumverður hins vegar ráðið að þegar um gjaldmiðlaskiptasamninga var að ræða hafi,að svo búnu, átt að leita skriflegrar staðfestingar viðskiptamanns á gerðsamninganna. Hvað sem líður slíkri staðfestingu er þó ljóst að hún réð ekkiúrslitum um það hvort samningur teldist hafa komist á, heldur var henni ætlaðað vera til staðfestingar samningi sem þegar hafði verið gerður.Viðendurflutning málsins var því hreyft af hálfu stefnda að ósannað væri aðumræddar staðfestingar hefðu borist honum og hefði af þessum ástæðum ekkikomist á samningur. Í málinu liggja fyrir endurrit tölvubréfa sem bera með sérað viðhengi hafi fylgt bréfunum. Er í tölvubréfunum vísað til sömu númera ogkoma fram í afritum þeirra samninga sem lagðir hafa verið fram í málinu.Samkvæmt umræddum tölvubréfum voru þau send á rafpóstföngin gk@brimhf.is oggrg@brimhf.is. Fullyrðing stefnda um þetta atriði kom fyrst fram viðaðalmeðferð málsins án þess að lögmaður hans gæti útskýrt nánar hvers vegna téðtölvubréf hefðu ekki borist starfsmönnum stefnda. Eins og sönnunarstöðu málsinser háttað verður stefndi að bera hallan af skorti af nánari gögnum um þettaatriði málsins. Verður því lagt til grundvallar að umræddir samningar hafiverið aðgengilegar starfsmönnum stefnda, þ.á m. Guðmundi Kristjánssyniforstjóra, þegar eftir sendingu þeirra og þannig talist vera nægilega komnartil stefnda. Umræddar sendingar stefnanda til stefnda fólu ekki í sér tilboð umgerð samnings heldur skriflegar staðfestingar samninga sem þegar höfðu veriðgerðir, í flestum tilvikum með munnlegum hætti.Fólu sendingarnar því í sér ákvaðir sem urðu bindandi fyrir stefndaþegar voru komnar til hans og honum aðgengilegar. Gögnmálsins bera með sér að af hálfu stefnanda hafi tíðkast að gera gjaldmiðlaskiptasamningavið stefnda símleiðis. Að frátöldum þeim tveimur samningum sem stefnandi telurhafa verið gerða 8. október 2008 er í öllum tilvikum vísað til endurritasamtala í gegnum síma. Í því þeim tilvikum er hins vegar vísað til tölvubréfssamskiptaþar sem einnig er vísað til munnlegra samskipta. Samkvæmt almennum reglumsamningaréttar, svo og því sem nú hefur verið rakið um skilmála stefnanda,getur það ekki ráðið úrslitum um gildi þessara samninga hvort þeir vorustaðfestir skriflega af stefnda. Myndi það og ekki hagga þessari niðurstöðuþótt fallist væri á það með stefnda að hann hafi haft stöðu almenns fjárfestiseftir gildistöku laga nr. 108/2007 hinn 1. nóvember 2007, sbr. til hliðsjónardóm Hæstaréttar 23. september 2013 í máli nr. 493/2013. BÍ munnlegumskýrslum við aðalmeðferð málsins kom fram að Óttar Már Ingvason, fyrrverandistarfsmaður stefnda, hafi um nokkurt skeið annast gerð gjaldmiðlaskiptasamningafyrir hönd félagsins en forstjóri stefnda, Guðmundur Kristjánsson, hafi tekið viðumsjón þessara viðskipta þegar kom fram í september 2008. Liggur þannig fyrirað téður Óttar már stóð að gerð gjaldmiðlaskiptasamningsins 12. september 2008og undirritaði skriflega staðfestingu hans en að öðru leyti hefur stefnandivísað til samskipta starfsmanna sinna við Guðmund Kristjánsson forstjórastefnda.Áðurhefur verið rakið að stefndi átti í umfangsmiklum og reglubundnum viðskiptumvið stefnanda með framvirka gjaldmiðlaskiptasamninga um árabil. Hvað sem líðurtilgangi stefnda samkvæmt stofnsamþykktum sínum, svo og tilkynningum tilfyrirtækjaskrár, verður að telja að þessi viðskipti hafi á árinu 2008 talistþáttur í venjulegri starfsemi hans og þá þannig að framlenging slíkra samningahafi fallið undir daglegan rekstur í skilningi 2. mgr. 68. gr. laga nr. 2/1995um hlutafélög. Fór þannig ekki á milli mála að Guðmundur Kristjánsson hafði,sem forstjóri stefnda, fullnægjandi heimild að gera þá samninga sem hér umræðir.Samkvæmtmunnlegum skýrslum fyrir dómi var forstjóra stefnda fyllilega kunnugt um aðáðurnefndur Óttar Már sinnti gerð gjaldmiðlaskiptasamninga við stefnanda. Er ogekki fram komið að athugasemdir hafi verið gerðar af hálfu stefnda viðsamningsgerð Óttars Más fyrr en eftir höfðun máls þessa. Samkvæmt þessu er þaðálit dómsins að stefndi geti ekki nú borið það fyrir sig að umræddurstarfsmaður hafi haft ófullnægjandi heimildir til gerðar þeirra samninga semstefnandi byggir kröfur sínar á og á sú niðurstaða raunar einnig við um ætlaðanumboðsskort Guðmundar Kristjánssonar. Samkvæmt þessu er hafnað málsástæðumstefnda byggðum á umboðsskorti.CÁður hefur þvíverið lýst að Óttar Már Yngvason hafi staðið að gerð samnings 12. september2008 og undirritað þá staðfestingu um gerð samningsins sem stefnandi byggirkröfur sínar að þessu leyti á. Að mati dómsins fer þannig ekki á milli mála,hvað þennan samninga áhrærir, að hann var nægilega samþykktur af starfsmannistefnda.Svosem áður greinir telur stefnandi að aðrir samningar hafi gerðir af GuðmundiKristjánssyni, forstjóra stefnda. Í þessum tilvikum er hins vegar ekki um aðræða skriflegar staðfestingar hans eða annarra starfsmanna við efni samningannaheldur liggur einungis fyrir að staðfestingar voru sendar stefnda. Hefur áðurverið komist að þeirri niðurstöðu að miða beri við að þær hafi boriststarfsmönnum hans, þ.á m. téðum Guðmundi. Vegnasamninga sem stefndi telur hafa verið gerða 30. september og 3. október 2008hafa verið lagðar fram upptökur og endurrit símasamtala. Að mati dómsins kemurfram í þessum gögnum vilji Guðmundar Kristjánssonar, forstjóra stefnda, til aðframlengja fyrirliggjandi samninga þótt í ákveðnum tilvikum skorti á aðstarfsmaður stefnanda slái föstum nánari atriðum, svo sem gjalddögum og álagi.Að mati dómsins verður þrátt fyrir þetta að horfa til þess að meginefnisamnings aðila var framlenging fyrri samninga. Þá sendi stefnandi stefnandatafarlaust skriflega samning þar sem allar nánari upplýsingar komu fram. Erekki fram komið að af hálfu stefnda hafi verið gerð sérstök athugasemd viðþennan þátt í samningi aðila. Svosem áður greinir liggja ekki fyrir símaupptökur vegna tveggja samninga semstefnandi telur hafa verið gerða 8. október 2008. Hins vegar liggur fyrir aðáðurnefndum Guðmundi Kristjánssyni var sent tölvubréf þar sem fram kom að fyrrisamningar væru á gjalddögum. Þá voru stefnda sendar tilkynningar vegnasamninganna og er ekki fram komið að af hans hálfu hafi verið gerð athugasemdvið þær. Þóttalmennt stofnist ekki til loforðs á grundvelli athafnaleysis loforðsgjafaverður tómlæti stefnda gagnvart framangreindum tilkynningum ekki skýrt á aðraleið en að umboðsmenn hans hafi í reynd ekki haft athugasemdir við efnisamninganna eins og það var tilgreint í þessum skjölum. Þegar einnig er litiðtil fyrri samskipta aðila, þar sem samningar höfðu ítrekað verið framlengdir,verður á það fallist með stefnanda að samningar hafi í öllum framangreindumtilvikum komist á í samræmi við efni þeirra tilkynninga sem sendar vorustefnda.DSamkvæmt 4. gr.fyrrgreindra skilmála stefnanda var honum heimilt, við þær aðstæður aðskuldbindingar viðskiptamanns væru gjaldfelldar, að beita skuldajöfnuði milliallra samninga sem féllu undir skilmálana þannig að hagnaður og tap hvors aðilaum sig væri gert upp í einu lagi. Við slíka skuldajöfnun var jafnframt heimiltað umreikna allar skuldbindingar í íslenskar krónur. Téð heimild stefnanda tilskuldajafnaðar leiddi einnig af almennum reglum kröfuréttar, líkt og ráðiðverður af 40. gr. laga nr. 108/2007, sbr. einnig dóm Hæstaréttar 26. apríl 2012í máli nr. 212/2012, enda var ekki að finna sérstaka takmörkun viðvíkjandiskuldajöfnun í samningi aðila. Með vísan til dóms Hæstaréttar 11. september2014 í máli nr. 11/2014 verður einnig að líta svo á að kröfur aðila hafi veriðsamrættar og hafi slíkur skuldajöfnuður haft afturvirk áhrif frá því aðkröfurnar gátu mæst á gjalddaga. Áðurlýstirgjaldmiðlaskiptasamningar höfðu að geyma ákveðinn gjalddaga. Samkvæmt 7. gr.almennra skilmála stefnanda skyldi það meðal annars skoðast sem veruleg vanefndef viðskiptamaður væri í einhverjum vanskilum við stefnanda og hefði ekki bættúr því innan sjö daga frá því að vanskil hófust. Einnig taldist það verulegvanefnd samkvæmt sömu grein skilmálanna ef frumrit samninga hefðu ekki boriststefnanda innan sjö daga frá dagsetningu samnings eða fyrir gjalddaga hans. Ígreininni sagði að við þessar aðstæður væri stefnanda heimilt, en undir engumkringumstæðum skylt, að gjaldfella eða „loka samningi“. Fyrir liggur að stefnandi gjaldfelldiekki áðurlýsta samninga í beinu framhaldi af gjalddaga þeirra. Hafði hannþannig hvorki uppi tafarlausar kröfur í íslenskum krónum á grundvelliskuldajafnaðar (nettunar samninganna) né kröfu um skipti gjaldeyris samkvæmtefni þeirra. Með vísan til fyrrgreinds dóms Hæstaréttar 11. september 2014verður hins vegar við það að miða að heimild stefnanda til gjaldfellingar oguppgjörs á grundvelli skuldajafnaðar hafi staðið óhögguð án tillits tilákvörðunar Fjármálaeftirlitsins um að skipa honum skilanefnd 7. október 2008samkvæmt 100. gr. a laga nr. 161/2002, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008. Ekkihefur komið fram að stefndi hafi fyrir sitt leyti haft uppi kröfu um efndirsamninganna á gjalddaga þeirra. Eins og áður greinir voru allir samningarnir ítapi fyrir stefnda og hefði slík krafa stefnda í reynd þýtt að hann hefði þurftað inna af hendi ákveðinn mismun í íslenskum krónum, enda nýtti stefnandiheimild sína til skuldajafnaðar. Því er haldlaus sú málsástæða stefnda aðstefnandi hafi verið ófær um að efna samningana fyrir sitt leyti eða aðstefnandi hafi með einhverjum hætti vanefnt samningana. Þá verður ekki á þaðfallist að stefnandi hafi glatað rétti sínum síðar fyrir tómlæti. Að þessuvirtu er það þýðingarlaust fyrir úrlausn málsins hvort tekin var sú ákvörðunhjá stefnanda, eftir að honum hafði verið skipuð skilanefnd 7. október 2008, aðgjaldmiðlaskiptasamningar skyldu, að svo stöddu, ekki gerðir upp. Það sama ávið um fullyrðingar stefnda á þá leið að stefnandi hafi verið ófær, sökumfjárskorts, um að inna af hendi greiðslur samkvæmt útistandandi samningum.EStefndi byggirkröfu sína um sýknu einnig á því að í gerð umræddra samninga hafi falistólögmæt og saknæm háttsemi af hálfu starfsmanna stefnanda. Eigi stefndi afþessum sökum skaðabótakröfu gegn stefnanda sem nemi a.m.k. stefnufjárhæð. Þessutil stuðnings hefur stefndi einkum vísað til þess að hagsmunir stefnanda afþróun gengis gjaldmiðla hafi verið andstæðir hagsmunum stefnanda. Nánartiltekið telur stefndi að matsgerð dómkvaddra matsmanna sanni að stefnandi hafihaft beina og verulega hagsmuni af því að gengi íslensku krónunnar lækkaði meðþví að slík þróun hækkaði efnahagsreikning hans og styrkti gengi hlutabréfa.Við aðalmeðferð málsins var lögð á það áhersla af hálfu stefnda að stefnandihefði ekki verið tilbúinn til þess að leyfa stefnda, eða öðrum viðskiptamönnum,að taka stöðu gegn íslensku krónunni, líkt og fram hafi komið í símtaliGuðmundar Kristjánssonar við starfsmann stefnanda 3. október 2008 en einnigkomi fram í öðrum gögnum, þ.á m. skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis. Samkvæmt 1. mgr. 8. gr. almennraskilmála stefnanda, sem forstjóri stefnda undirritaði og áður greinir, lýstiviðskiptamaður því yfir að honum væri ljóst að þau viðskipti sem hann kynni aðeiga við stefnanda gætu verið sérlega áhættusöm. Eins og áður er rakið hafðistefndi átt veruleg viðskipti með erlenda gjaldmiðla árum saman, þ. á m. meðframvirkum skiptasamningum, svo sem um ræðir í máli þessu. Er það álit dómsinsað starfsmönnum stefnda hafi verið vel ljóst eðli þessara viðskipta og súáhætta sem óhjákvæmilega leiddi af mögulegum breytingum á gengi gjaldmiðla. Íljósi reynslu og þekkingar hjá stefnda á gjaldeyrisviðskiptum var það því fyrstog fremst á forræði hans að taka afstöðu til þess hvort hann tæki þá áhættu semfólst í gerð einstakra gjaldmiðlaskiptasamninga, svo og hvernig hann leitaðistvið að dreifa eða takmarka áhættu sína vegna þessara samninga. Af hálfu stefnda var lögð á þaðáherslu við munnlegan flutning málsins að gjaldmiðlaskiptasamningar hafi íupphafi verið kynntir af stefnanda sem vörn gegn breytingum á gengi íslenskukrónunnar og þá jafnframt að vaxtamunur hérlendis myndi tryggja að slíkirsamningar skiluðu hagnaði eða a.m.k. ekki tapi. Þegar komið hafi fram á árið2008 hafi þessi samningar hins vegar einkennst af spákaupmennsku og þrýstingiaf hálfu stefnanda á að stefndi gerði þessa samninga. Stefndi er stórtfyrirtæki á íslenskan mælikvarða með verulegar tekjur í erlendum gjaldeyri ogáralanga reynslu í viðskiptum með gjaldeyri. Að þessu virtu telur dómurinn aðstefndi hafi ekki gefið sannfærandi skýringar á því með hvaða hætti rangarupplýsingar eða önnur óforsvaranleg háttsemi af hálfu stefnanda leiddi til þessað stefndi hélt áfram að gera gjaldmiðlaskiptasamninga þrátt fyrir að þeir leidduítrekað til taps í íslenskum krónum. Alkunna er að bankar, sem bjóðaviðskiptamönnum sínum á að gera afleiðusamninga, leitast við að minnka eða eyðaáhættu sinni með margvíslegum hætti, þ. á m. með áætlunum um að gerðirsamningar við mismunandi viðskiptamenn vegi hver annan upp með þeim afleiðingumað heildaráhætta bankans minnki. Hins vegar kann banki einnig að hafasjálfstæða hagsmuni af þróun þeirra atriða sem afleiðusamningur lýtur að, t.d.gengi tiltekins gjaldeyris, og geta mismunandi ástæður legið þeim hagsmunum tilgrundvallar. Jafnvel þótt gögn málsins bendi til þess að stefnandi hafihagnast, a.m.k. til skamms tíma litið, af lækkandi gengi íslensku krónunnartelur dómurinn ekki fram komið að stefnandi hafi markvisst stuðlað að lækkuníslensku krónunnar eða búið yfir sértækum upplýsingum um þróun gengis hennarsem honum var skylt að upplýsa viðskiptavini sína um. Líktog áður greinir tjáði starfsmaður stefnanda forstjóra stefnda í síma hinn 3.október 2008 að hvorki stefnandi né aðrir íslenskir viðskiptabankar leyfðuviðskiptamönnum sínum að gera gjaldmiðlaskiptasamninga þar sem tekin væri staðagegn íslensku krónunni. Að mati dómsins gat forstjórinn vart túlkað þessaafstöðu bankans á annan hátt en að bankinn, og eftir atvikum aðrir viðskiptamennhans, teldu hagsmunum sínum ekki borgið með því að taka stöðu með íslenskukrónunni, heldur væri fremur hið gagnstæða upp á teningnum. Því verður ekki áþað fallist að með umræddri yfirlýsingu hafi starfsmaður stefnanda veittstefnda rangar upplýsingar eða með öðrum hætti komið þannig fram að leitt getitil skaðabótaábyrgðar stefnanda. Samkvæmtöllu framangreindu er því hafnað að stefndi eigi skaðabótakröfu gegn stefnandavegna saknæmrar og ólögmætrar háttsemi sem hann beri ábyrgð á. Verður höfuðstóllaðalkröfu stefnanda því tekinn til greina. Áðurer rakið að endanleg ákvörðun Fjármálaeftirlitsins um að afleiðusamningarflyttust ekki frá stefnanda til Nýja Landsbankans hf. lá ekki fyrir fyrr en 12.október 2008. Var þannig fyrir hendi nokkur óvissa um hver væri kröfuhafisamkvæmt umræddum samningum. Einnig verður að skilja framburð Ernu Jónsdóttur,fyrrverandi starfsmanns stefnanda, þannig að dagana eftir 7. október 2008 hafiverið tekin ákvörðun um að láta uppgjör gjaldmiðlaskiptasamninga bíða um sinn.Að þessu virtu verða dráttavextir einungis miðaðir við tilkynningu stefnanda umgjaldfellingu samninganna 27. janúar 2009, sbr. 3. mgr. 5. gr. laga nr.38/2001, eins og nánar greinir í dómsorði.Eftirúrslitum málsins verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað semþykir hæfilega ákveðinn, að teknu tilliti til umfangs þess, þ.á m. flutnings umfrávísunarkröfu stefnda, 3.000.000 krónur. Hefur þá verið tekið tillit tilvirðisaukaskatts.Afhálfu stefnanda flutti málið Ágúst Karlsson hdl.Afhálfu stefnda flutti málið Magnús Helgi Árnason hdl.SkúliMagnússon héraðsdómari kveður upp dóm þennan.D Ó M S O R ÐStefndi, Brimhf., greiði stefnanda, LBI hf., 756.517.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 27. febrúar 2009. Stefndi greiði stefnanda 3.000.000krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 457/2001
|
Sjómaður Ráðningarsamningur Brottrekstur úr starfi
|
Skipverjinn G hafði leynt tollskyldum varningi um borð og var því talið ótvírætt að skipstjóri hefði haft heimild samkvæmt 6. tl. 1. mgr. 24. gr. sjómannalaga nr. 35/1985 til að víkja G úr skipsrúmi vegna brota hans. Þar sem það var ekki gert innan þess 7 daga frests sem mælt er fyrir um í 2. mgr. 24. gr. sömu laga, og S hf. hafði ekki sýnt fram á að í þessu tilviki væru sérstakar ástæður sem réttlættu lengri frest, var uppsögn G talin ólögmæt. Á þeim grundvelli átti G rétt til bóta samkvæmt 1. mgr. 25. 25. gr. sjómannalaga, sbr. 9. gr. laganna.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 20. desember 2001. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Til vara krefst hann þess að honum verði einungis gert að greiða stefnda 150.510 krónur og til þrautavara 294.040 krónur, en í báðum tilvikum falli málskostnaður niður í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Áfrýjandi verður dæmdur til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Samskip hf., greiði stefnda, Gunnari Hilmarssyni, 150.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 21. september 2001. I Mál þetta sem dómtekið var þann 31. ágúst sl. að loknum munnlegum málflutningi var höfðað með stefnu birtri 7. febrúar 2001 af Gunnari Hilmarssyni kt. 031060-4869, Túnbrekku 4, Kópavogi, á hendur Samskipum hf. kt. 440986-1539, Holtavegi, Holtabakka, Reykjavík. Stefnandi krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda krónur 466.978, auk dráttarvaxta samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af þeirri fjárhæð frá 1. desember 2000 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar að skaðlausu að teknu tilliti til virðisaukaskatts af málflutningsþóknun. Stefndi krefst þess aðallega að hann verði sýknaður af kröfum stefnanda. Til vara gerir hann þær kröfur að hann verði einungis dæmdur til að greiða stefnanda krónur 150.510 og til þrautavara að hann greiði stefnanda krónur 294.040. Stefndi gerir kröfu um að stefnandi verði dæmdur til að greiða honum málskostnað að skaðlausu í aðalkröfu, en að málskostnaður verði felldur niður í varakröfu og þrautavarakröfu. II Málavextir eru þeir að stefnandi hóf störf hjá stefnda í júní 1997, fyrst sem háseti en síðar sem bátsmaður á ms. Arnarfelli. Gegndi hann þeim starfa sínum þar til honum var vikið úr starfi með bréfi 2. október 2000. Um ástæður brottvikningarinnar er í bréfinu vísað til 6. tl. 1. mgr. 24. gr. sjómannalaga nr. 35/1985. Þótt það hafi ekki verið tekið fram í uppsagnarbréfinu er óumdeilt að þau atvik sem leiddu til umræddrar brottvikningar tengist atburðum sem áttu sér stað í Rotterdam í Hollandi þann 19. september 2000 er ms. Arnarfell lá við höfn er verið var að losa og lesta skipið. Í Rotterdam festu stefnandi og háseti skipsins, Jón Ingþórsson, kaup á 250 lítrum af sterku áfengi, 96% spíra og 10 lengjum af sígarettum og fluttu það í skipið. Stuttu síðar komu hollenskir tollgæslumenn um borð í skipið til að spyrjast fyrir um varning þennan, en þeir höfðu undir höndum gögn um hann. Skipstjóri skipsins, Karl Arason hafði þá ekki vitneskju um að umræddur varningur væri um borð. Við nánari eftirgrennslan kom í ljós að stefnandi og Jón Ingþórsson höfðu keypt umrætt áfengi og sígarettur og komið því fyrir í málningageymslu sem stefnandi hafði lyklavöld að og yfirumsjón með. Viðurkenndu þeir strax að hafa keypt umræddan varning og sýndu hann tollvörðunum. Við svo búið fóru tollverðirnir á brott, enda var tilgangur veru þeirra í skipinu eingöngu að fá það staðfest að umræddur varningur hefði verið fluttur um borð í skipið. Í framhaldi af þessum atburðum fór skipstjórinn á ms. Arnarfelli fram á að áfengið yrði fjarlægt úr skiprúmi. Hafa stefnandi og Jón Ingþórsson borið að þeir hafi gert árangurslausar tilraunir til að skila varningnum til seljanda hans. Þegar skipið lét úr höfn um kvöldið þann 19. september 2000 var varningurinn enn um borð og fyrirskipaði skipstjóri að áfenginu yrði hent í sjóinn. Var svo gert þegar skipið var komið á haf út. Ms. Arnarfell kom til Reykjavíkurhafnar 26. september 2000 og stóð stefnandi hafnarvakt til miðnættis 27. september 2000 en að en að vakt lokinni fór hann frí til útlanda. Skipstjórinn fór strax morguninn eftir á fund fyrirsvarsmanna stefnda og tilkynnti um framangreinda atburði. Hefur komið fram hjá stefnda að skipstjóri hafi ætlað að tilkynna Kristjáni Ólafssyni deildarstjóra skiprekstrardeildar um málið en þar sem hann hafi verið erlendis hafi hann látið Pálmar Ó. Magnússon framkvæmdastjóra rekstrarsviðs stefnda vita um málið. Stefnanda var síðan vikið úr starfi með bréfi þann 2. október 2000 eins og að ofan greinir. Með bréfi 30. október 2000 krafðist stefnandi bóta úr hendi stefnda vegna ólögmætrar brottvikningar. Með bréfi lögmanns stefnda 23. desember 2000 var þeirri kröfu hafnað. Í máli þessu er deilt um lögmæti brottvikningar stefnanda úr skiprúmi og eftir atvikum hvað felist í hugtakinu kaup samkvæmt 25. gr. sjómannalaga nr. 35/1985. Fyrir dóminum gáfu skýrslur auk stefnanda, Jón Ingþórsson, Karl Arason og Kristján Ólafsson. III Stefnandi byggir kröfur sínar á því að stefndi hafi fyrirvaralaust rift ráðningu hans sem bátsmanns á ms. Arnarfelli þann 24. október 2000 og eigi hann því rétt á eins mánaðar uppsagnarfresti samkvæmt 1. mgr. 9. gr. sjómannalaga. Samkvæmt 1. ml. 1. mgr. 25. gr. sjómannalaga eigi skipverji, sem vikið sé úr skiprúmi áður en ráðningartími hans er liðinn og án þess að heimild sé til þess í 23. eða 24. gr. laganna, rétt á kaupi þann tíma sem mælt sé fyrir um í 9. gr. laganna, einn mánuð samkvæmt 1. mgr. 9. gr., en samkvæmt því ákvæði skuli uppsagnarfrestur vera einn mánuður á skiprúms-samningum nema á íslenskum fiskiskipum 7 dagar, sé eigi á annan veg samið. Þá sé uppsagnarfrestur gagnkvæmur. Þar sem ms. Arnarfell sé kaupskip eigi stefnandi, sem hafi starfað sem bátsmaður, eins mánaðar uppsagnarfrest. Samkvæmt 6. tl. 1. mgr. 24. gr. sjómannalaga geti skipstjóri vikið skipverja úr skiprúmi ef hann leyni tollskyldum varningi eða þeim varningi sem útflutningsbann gildi um á fráfararstað skipsins eða innflutningsbann á ákvörðunarstað þess. Stefnandi viðurkenni að hafa flutt um borð í ms. Arnarfell, ásamt Jóni Ingþórssyni háseta, 250 lítra af 96% spíra. Hann neiti því hins vegar að hafa gert tilraun til að leyna áfenginu um borð í ms. Arnarfelli. Varningurinn hafi verið nýkominn á skipsfjöl þegar hollenskir tollgæslumenn hafi komið um borð til að kynna sér innihald hans. Strax hafi verið orðið við þeirri kröfu skipstjórans að fjarlægja varninginn úr skipinu og þar sem seljandinn hafi neitað að taka við honum hafi áfenginu verið kastað í sjóinn að kröfu skipstjórans. Kveðst stefnandi mótmæla því að hafa haft í hyggju að smygla umræddum varningi til Íslands. Engin ákvörðun hafi verið tekin um slíkt. Það sé ljóst að útflutningsbann á 96% spíra sé ekki í gildi í Hollandi, því annars hefðu hollensku tollgæslumennirnir gert varninginn upptækan í framhaldi af skoðun þeirra á varningnum. Samkvæmt 6. tl. 1. mgr. 24. gr. sjómannalaga, sem hafi að geyma tæmandi brottvikningarheimildir til handa skipstjóra, sé gert að skilyrði að skipverji leyni tollskyldum varningi, þ.e. að brot sé fullframið. Veiti ákvæðið skipstjóra ekki rétt til að víkja skipverja úr skiprúmi fyrir að hafa hugsanlega ætlað að leyna tollskyldum varningi um borð. Vafasamt sé að ætla að um tilraun til refsiverðrar háttsemi hafi verið að ræða en verði talið að svo hafi verið, veiti slík tilraun skipstjóra ekki rétt til að víkja skipverja úr skiprúmi samkvæmt nefndu ákvæði sjómannalaga. Þá séu skipstjóra sett tímamörk til brottvikningar skipverja samkvæmt 3. - 7. tl. 1. mgr. 24. gr. sjómannalaga, sbr. 2. mgr. 24. gr. en vilji hann nýta sér heimild þessa skuli hann skýra skipverja frá því hið fyrsta og eigi síðar en 7 dögum eftir að hann fái vitneskju um þau atvik sem brottvikning byggist á nema sérstakar ástæður réttlæti lengri frest. Kveður stefnandi að skipstjóranum á ms. Arnarfelli hafi verið kunnugt um meintan smyglvarning stefnanda þann 19. september 2000. Hafi hann talið að háttsemi stefnanda varðaði brottvikningu skv. 6. tl. l. mgr. 24. gr. sjómannalaga, hafi honum borið honum að skýra stefnanda frá brottvikningunni hið fyrsta samkvæmt skýlausu ákvæði 2. mgr. 24. gr. sjómannalaga. Hafi skipstjórinn ekki getað dregið ákvörðun sína lengur en í 7 daga og verði ekki séð að neinar sérstakar ástæður hafi réttlætt lengri frest. Telji stefndi að skipstjórinn hafi haft réttmæta ástæðu til að draga ákvörðun sína fram yfir 7 daga þá verði að gera þá kröfu að stefnanda sé skýrt frá þeirri ástæðu er brottvikningu er beitt. Af skjölum málsins verði ekki séð að stefndi hafi reynt að réttlæta þennan drátt fyrir stefnanda. Kveður stefnandi að skipstjórinn hafi samstundis verið meðvitaður um þann varning sem fluttur var um borð. Ákvörðun um brottvikningu, teljist hún tæk, hafi alfarið verið í höndum skipstjórans. Í þeim efnum þurfi ekki að beita öðrum lögskýringaraðferðum en þeim að skýra ákvæði 24. gr. sjómannalaga samkvæmt orðanna hljóðan. Í bréfi lögmanns stefnda 23. desember 2000 sé dráttur á brottvikningu stefnanda úr skiprúmi, 35 dagar frá meintri tilraun til smygls, réttlættur með því að forráðamönnum útgerðarinnar hafi ekki verið kunnugt um málið fyrr en nokkrum dögum eftir að skipið kom til Reykjavíkur þann 26. september 2000. Hafi stefnanda verið sent uppsagnarbréf í ábyrgðarpósti þann 2. október 2000 sem honum hafi borist þann 24. sama mánaðar. Kveður stefnandi að samkvæmt sjómannalögum hafi skipstjóri klárlega vald til að reka skipverja úr skiprúmi. Hafi skipstjórinn á ms. Arnarfelli talið lögbundnu stöðuumboði sínu frá stefnda til brottvikningar stefnanda úr skiprúmi í einhverju áfátt, þá hafi honum borið að afla um það upplýsinga hjá stefnda áður en hann tók þá ákvörðun að láta málið afskiptalaust og leggja það í hendur stefnda þegar honum þóknaðist; 28 dögum eftir að ms. Arnarfell kom til Reykjavíkur. Sé ms. Arnarfell væntanlega búið öllum nútíma fjarskiptabúnaði og hafi því ekkert verið því til fyrirstöðu af skipstjórans hálfu að hafa samband við fyrirsvarsmenn stefnda um leið og hann stóð stefnanda að hinum meinta ólögmæta verknaði. Umræddur varningur hafi komið um borð í skipið 19. september 2000. Sama dag hafi skipstjórinn fyrirskipað að honum yrði kastað í hafið. Þann 24. október 2000 sé stefnanda fyrirvaralaust vikið úr starfi með bréfi frá skiparekstrardeild stefnda, eða 35 dögum eftir að meintum smyglvarningi var kastað í hafið. Af þessari ástæðu einni saman hafi aðferð stefnda við brottvikningu stefnanda úr skiprúmi verið andstæð 2. mgr. 24. gr. sjómannalaga. Brottvikningin hafi verið ólögmæt og varði stefnda bótaskyldu samkvæmt 25. gr., sbr. 1. mgr. 9. gr. sjómannalaga. Varðandi útreikning skaðabóta (meðalbóta) samkvæmt 25. gr. sjómannalaga, kveðst stefnandi miða kaup miðað við hvað staða viðkomandi skipverja hafi tekjulega gefið af sér fyrir ráðningarslitin sbr. Hrd. 1988:518. Ekki sé miðað við þau laun sem skipverjinn hefði haft eftir riftunina enda feli ákvæði 25. gr. sjómannalaga í sér hlutlæga bótaabyrgðarreglu; bæturnar séu fastákveðnar hvort sem sýnt sé fram á að tjón skipverjans sé meira eða minna vegna riftunarinnar. Hefði skipverjinn átt að taka sér frí eftir riftunina, komi slíkt frí ekki til frádráttar bótunum, sbr. Hrd. 1990:1246. Kröfu sína reiknar stefnandi þannig: 1. Desemberuppbót samkvæmt grein 1.11. í kjarasamningi milli Samtaka atvinnulífsins og Sjómannafélags Reykjavikur hafi numið kr. 28.200,00 fyrir árið 2000. Ráðningu stefnanda hafi verið rift 2. október 2000 og hefði ráðningu hans því átt að ljúka 2. nóvember 2000. Uppsagnarfrestur stefnanda sé einn mánuður sbr. 1. mgr. 9. gr. sjómannalaga. Því sé um að ræða tímabilið 01.01.00 - 31.10.00, 10 mánuði, eða samtals kr. 23.500,00 (28.200,00/12 * 10 = 23.500,00) 2. Orlofsuppbót samkvæmt grein 1.12. í kjarasamningnum nemi kr. 9.400,00 fyrir orlofsárið 0l.05.00 - 31.10.01, eða kr. 4.700,00 í hálft ár, (9.400,00/12 * 6 = 4.700,00). 3. Fæðispeningar samkvæmt grein 1.14. í kjarasamningnum nemi kr. 548,00 pr. skráningardag eða samtals kr. 16.440.00 í 30 daga. (548,00 * 30 = 16.440,00). Að öllu jöfnu séu fæðispeningarnir greiddir meðan skipverjar séu lögskráðir um borð, burt séð frá því hvort fæði sé um borð eða ekki; skipverjar endurgreiði síðan útgerðinni þá fjárhæð vegna útlagðs fæðiskostnaðar útgerðar. Um sé að ræða skattskyld laun og falli því fæðispeningarnir undir bótaákvæði 25. gr. sjómannalaga. 4. Í 1. mgr. f liðs greinar 3.3. í kjarasamningnum segi um svokallaða verslunarfrídaga: "Skipverjar skulu fá hálfan virkan dag frí tvisvar í mánuði eða einn heilan dag virkan í mánuði í erlendri höfn að viðhöfðu samráði við stýrimann eða vélstjóra." Í 4. mgr. f liðs greinar 3.3. segi: "Þeir af framangreindum dögum, sem ekki hafa verið veittir um áramót, eða þegar skipverji hættir störfum, greiðast með 1/30 af mánaðarkaupi með 80% álagi." Samkvæmt launatöflu sem tekið hafi gildi 06.05.00 skuli bátsmaður á hagræðingartaxta, eftir 5 ára starf, hafa mánaðarlaun að fjárhæð kr. 111.019,00. Verslunarfrídagur nemi því kr. 6.660.00 (111.019,00/30 = 3.700,00 * 1.8 = 6.660,00). Stefnandi hafi tekið laun hjá stefnda miðað við hagræðingartaxta eftir 5 ára starf. 5. Mánaðarlaun bátsmanns á hagræðingartaxta nemi kr. 111.019,00 eftir 5 ára starf. Það séu þau mánaðarlaun sem stefnandi hafi haft hjá stefnda. 6. Á skipum stefnda gefi staða bátsmanns samtals 170 yfirvinnuklst. á mánuði að jafnaði (miðað við 30 daga). Í grein 1.3. í kjarasamningnum segi: "Öll yfirvinna háseta og starfsmanna í vél greiðist með 1.0385% af grunnlaunum fyrir hverja klst. Dagvinnukaup finnist með því að deila í grunnlaun með 173.33." Samkvæmt launatöflu nemi yfirvinna A kr. 1.152,93 (111.019,00/100 * 1.0385 =1.152,93). Yfirvinna í 170 klst nemi kr. 185.471.00 ( 170 * 1.152,93 = 195.998,00). 7. Um ákvæðisvinnu fari samkvæmt grein 1.4. í kjarasamningnum: "Með tilliti til ákvæðis og premíulaunakerfa verkamanna í hafnarvinnu skal greiða þeim skipverjum sem vinna lestunar- og losunarstörf á farmi í höfnum kaupauka fyrir þann tíma sem unnið er við þessi störf. - Kaupauki þessi verði kr. 377 frá 6. maí 2000, ... á mann pr. unna klukkustund ... " Samkvæmt bókun frá Ríkissáttasemjara skuli kaupauki þessi vera tvöfaldur frá 06.05.00 eða kr. 754,00 pr klst. Tímar þessir þyki hæfilega ákveðnir 50. Samtals nemi þessi kröfuliður því fjárhæð kr. 37.700,00 (50 * 754,00 = 37.700,00). 8. Bætur samkvæmt 25. gr. sjómannalaga miðist einnig við svokallaða frídaga sbr. Hrd. 1988:75. Í a-lið greinar 3.3. í kjarasamningnum segi: "Fyrir hvern laugar-, sunnu-, helgi- og/eða tyllidag utan heimahafnar eða unninn í heimahöfn vinna skipverjar sér inn einn frídag. Séu skipverjar skyldaðir til að vera um borð að næturlagi í heimahöfn skulu þeir fá heilan frídag fyrir hverja nótt." Í 1. mgr. c-liðs greinar 3.3. segir: "Þeir innunnir frídagar samkvæmt ofanskráðu, sem ekki hafi verið veittir við afskráningu eða áramót skuli greiddir með 1/21,67 af mánaðarkaupi." Frídagar þessir hafi verið 8 í október 2000. Mánaðarkaupið nemi kr. 111.019,00 og greiðsla fyrir hvern frídag nemi því kr. 5.123,00 ( 111.019,00/21.67 = 5.123,00) eða kr. 40.984,00 fyrir átta daga (8 * 5.123,00 = 40.984,00). Stefnandi eigi rétt á orlofi samkvæmt 1. mgr. greinar 6.1. í kjarasamningnum: "Orlof háseta og starfsmanna í vél skal vera 10,17% af kaupi samkvæmt lögum um orlof. Fæðispeningar skulu einnig greiddir í orlofi." Samtals nemi framangreindar kröfur stefnanda kr. 426.474,00. Orlof reiknist ekki af orlofs- og desemberuppbót en þessir liðir nemi samtals kr. 28.200,00. Orlof reiknist því af kr. 398.274,00, 10,17%, og nemi kr. 40.504,00 (398.274,00 * 0,1017 = 40.504,00). Samkvæmt ofanreifuðu nemi kröfur stefnanda á hendur stefnda kr. 466.978,00. Ekki sé beitt frádrætti vegna launa annars staðar frá því stefnandi þurfi ekki að sæta frádrætti frá framangreindum bótum (kaupi) vegna tekna hans annars staðar frá eftir riftun ráðningarinnar. Í þeim efnum vísar stefnandi meðal annars til Hrd. 1993:946 og Hrd, sem kveðinn var upp þ. 01.02.2001 í málinu Fiskiðjusamlag Húsavíkur hf. gegn Þorgrími Jóel Þórðarsyni. Samkvæmt 15. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 beri skaðabótakröfur dráttarvexti að liðnum mánuði frá þeim degi er kröfuhafi sannanlega lagði fram þær upplýsingar sem þörf var á til þess að meta tjónsatvik og fjárhæð bóta. Með bréfi lögmanns stefnanda, 30. október 2000 hafi kröfur stefnanda verið kunngerðar stefnda og þyki stefnanda því rétt að miða upphafstíma dráttarvaxta við 1. desember 2000. Um málskostnað kveðst stefnandi vísa til 1. mgr. 130. gr. EML nr. 91/1991. Um virðisaukaskatt vísar hann til laga um virðisaukaskatt nr. 50/1988. IV Stefndi kveðst rökstyðja sýknukröfu sína með því, að stefnandi hafi með því að kaupa og flytja um borð í m.s. Arnarfell 250 lítra af 96% spíra og 10 lengjum af vindlingum brotið svo alvarlega gegn starfsreglum stefnda og fyrirmælum skipstjóra að brostnar forsendur hafi verið fyrir áframhaldandi starfi hans hjá stefnda. Mótmælir stefndi fullyrðingum stefnanda um að hann hafi ekki gert tilraun til að leyna spíranum um borð í skipinu né ætlað að smygla honum til Íslands, sem röngum og ósönnuðum. Það komi skýrt fram á tollskýrslu að varningurinn hafi farið um borð í Arnarfell, Noregi. Hafi það augsýnilega verið gert til þess að villa um fyrir tollgæslu og tryggja það að ekki bærust upplýsingar til tollgæslu á Íslandi um að varningur þessi hafi farið um borð í m.s. Arnarfell, þar sem talið væri samkvæmt pappírunum að um norskt skip væri að ræða. Þá hafi stefnandi viðurkennt fyrir skipstjóranum að sá sem seldi þeim spírann hafi fullyrt að hann yrði afgreiddur án allra pappíra þannig að tollgæslan fengi engar upplýsingar um kaupin. Það hafi svo verið fyrir hreina tilviljun að upp hafi komist að framangreindur varningur væri kominn um borð í skipið. Hollenskir tollverðir sem komið hafi um borð hafi í raun verið að kanna hvort söluaðili spírans hefði skilað honum af sér um borð í skip en varningurinn ekki fluttur á land út af hafnarsvæðinu sem væri tollfrjálst svæði. Þá komi fram í skýrslu skipstjóra að hann hafði fyrst haft pata af því að varningurinn hefði komið um borð í skipið þegar hollensku tollverðirnir komu til hans til að fá staðfest að umræddur varningur hafi verið móttekin um borð í ms. Arnarfelli. Þegar skipstjórinn hafi neitað því að varningur þessi hefi komið um borð hafi tollverðirnir óskað eftir því að fá að fara í tollvörugeymslu skipsins. Hafi tollverðirnir talið upp áfengi, bjór og tóbak í geymslunni og hafi magnið þar stemmt við skýrslu skipstjóra til tollyfirvalda. Skipstjóri hafi þá beðið yfirstýrimann skipsins um að láta skipverja vita um erindi tollvarðanna og ganga úr skugga um það hvort einhverjir þeirra hefðu vitneskju um það hvort umræddur varningur hefði komið um borð. Þegar gengið hafi verið á þá hafi stefnandi og Jón Ingþórsson háseti viðurkennt að eiga varninginn og hefðu þeir falið hann í málningageymslu skipsins, á yfirráðasvæði bátsmannsins. Bátsmaður fari með lyklavöld og hafi yfirumsjón með málningageymslu skipsins. Því hafi verið vitað að enginn yfirmanna ætti erindi í geymsluna og litlar líkur á því að varningurinn fyndist þar. Kveður stefndi stefnanda reyna að gera lítið úr broti sínu og haldi fram að hann hafi gert ítrekaðar og árangurslausar tilraunir til þess að skila varningnum til seljanda. Þegar það hafi ekki tekist hafi stefnandi umyrðalaust hent vörunni í sjóinn. Þessi lýsing stefnanda sé röng þar sem skipstjóri skipsins hafi gefið stefnanda kost á því að koma varningnum aftur í land. Þegar skipstjórinn hafi komist að því við brottför að áfengið væri enn um borð hafi hann fyrirskipað að því væri hent fyrir borð undan strönd Hollands. Hafi svo verið gert undir eftirliti stýrimanna, en stefnandi og bátsmaðurinn hafi haldið sígarettunum. Stefndi kveður að 250 lítrar af 96% spíra sé gífurlegt magn af áfengi en það samsvari samsvari um 500 lítrum af whisky eða 55 kössum af þriggja pela flöskum af whisky eða um 660 flöskum. Starfsreglur stefnda séu þær að skipverjum sé óheimilt að kaupa áfengi, bjór og sígarettur í höfnum erlendis nema eftir fyrirfram gerðri pöntun til skipstjóra. Annist skipstjóri innkaup á áfengi, bjór og sígarettum fyrir skipshöfnina til eigin nota og svokallaðan skammt, þ.e. það sem heimilt sé að flytja tollfrjálst til landsins. Samkvæmt reglugerð nr. 526/2000 sé skipverja á skipi sem er innan við 15 daga í ferð heimilt að hafa með sér við komu til landsins 0,75 lítra af áfengi yfir 22% að styrkleika, ásamt 1,5 lítrum af áfengi undir 22% eða 12 lítra af bjór. Auk þess megi hann hafa með sér eina lengju af sígarettum. Stefnanda sem gegnt hafi trúnaðarstarfi um borð í skipinu hafi verið þetta fyllilega ljóst. Hafi hann vitað að hann væri að taka áhættu á að fórna starfi sínu ef upp kæmist um varning þann sem hann hafi flutt um borð í skipið í heimildarleysi. Á liðnu ári hafi ekki farið fram hjá starfsmönnum stefnda fréttir af ólöglegum innflutningi með skipum stefnda með þátttöku starfsmanna til sjós og lands. Í kjölfar þess hafi stefndi hert á reglum um heimildir skipverja til að flytja um borð tollvarning. Vegna framangreinds brots telji stefndi að stefnandi hafi brotið það alvarlega af sér að brostnar hafi verið forsendur fyrir áframhaldandi starfi hans hjá stefnda. Verði ekki fallist á sýknukröfu stefnda gerir hann varakröfu um að honum verði einungis gert að greiða stefnanda krónur 150.510, sem sundurliðist svo: Mánaðarlaun ..kr. 111.019 Orlof ..kr. 11.291 Desemberuppbót kr. 23.500 Orlofsuppbót ..kr. 4.700 Stefnukrafa sé sögð grundvölluð á hugtakinu kaup samkvæmt sjómannalögum. Mótmælir stefndi að útreikningar stefnanda séu í samræmi við það sem felist í hugtakinu kaup í sjómannalögum og kjarasamningi. Þá mótmælir stefndi því að dómar í málum fiskimanna hafi fordæmisgildi í þessu máli. Með kaupi sé ekki átt við mögulegar heildartekjur eins og stefnandi geri ráð fyrir heldur föst laun fyrir viðkomandi starf og sé varakrafa grundvölluð á útreikningi slíks kaups. Þá gerir stefndi kröfu til þess að vextir reiknist ekki fyrr en frá þingfestingardegi. Verði ekki fallist á varakröfu krefst stefndi því að honum verði aðeins gert að greiða stefnanda samtals kr. 294.040 sem sundurliðist svo: Mánaðarlaun ..kr. 111.019 Yfirvinna 113x1.152,93 .kr. 130.281 Orlof ..kr. 24.540 Desemberuppbót kr. 23.500 Orlofsuppbót ..kr. 4.700 Byggi sú krafa á því að til viðbótar greiðslum sem reiknaðar eru samkvæmt varakröfu verði einungis reiknuð meðalyfirvinna fyrir mánuðina janúar til október 2000. Þá gerir stefndi kröfu um að vextir reiknist ekki fyrr en frá þingfestingardegi. Um lagarök fyrir kröfum sínum vísar stefndi til 3. mgr. 6., 10.,24.,25.,27.,28.,58.,og 67. gr. sjómannalaga nr. 35/1985. Þá vísar hann til tollalaga nr. 55/2987 einkum III. og VIII. kafla, reglugerð nr. 526/2000 sbr. og reglugerð nr. 791/2000. Um vexti vísar hann til 9. og 10. gr. vaxtalaga nr. 25/1987. Hvað snertir málskostnað þá styður hann kröfu sína við 129. sbr. 130. gr. laga nr. 91/1991. V Samkvæmt 1. mgr. 25. gr. sjómannalaga á skipverji rétt á kaupi þann tíma sem mælt er fyrir um í 9. gr. laganna ef honum er vikið úr skiprúmi áður en ráðningatími hans er liðinn og án þess að heimild sé til þess í 23. eða 24. gr. Samkvæmt 1. mgr. 9. gr. er uppsagnarfrestur undirmanna einn mánuður nema um annað sé samið og er ekki um það deilt í málinu að uppsagnarfrestur gagnvart stefnanda var einn mánuður. Að því gefnu að stefnandi eigi rétt á kaupi samkvæmt 25. gr. sjómannalaga hefur stefndi gert þá varakröfu að stefnandi fái einungis greidd mánaðarlaun, orlofslaun, desemberuppbót og orlof. Þá hefur hann gert þá þrautavarakröfu verði ekki fallist á varakröfu að við varakröfu bætist meðaltal yfirvinnu vegna janúar til október 2000. Aðilum ber því ekki allskostar saman um hvað felist í rétti stefnanda á kaupi en tölulegum útreikningum kröfuliða stefnanda hefur ekki verið mótmælt sem slíkum. Með því að slegið hefur verið föstu að stefnandi eigi rétt á skaðabótum vegna ólögmætrar uppsagnar á hann rétt á óskertum launum í uppsagnarfresti sem er einn mánuður. 1. Mánaðarlaun stefnanda samkvæmt launatöflu frá 6. maí 2000 í kjarasamningi milli samtaka atvinnulífsins og Sjómannafélags Reykjavíkur sem gildir frá 6. maí 2000 eru krónur 111.019 og er ekki ágreiningur með aðilum um að sú fjárhæð falli innan kauphugtaksins í 25. gr. sjómannalaganna. 2. Þá ber aðilum saman um að innan þess hugtaks falli einnig svokölluð desemberuppbót samkvæmt grein 1.11. í framangreindum kjarasamningi og að sú fjárhæð sé í tilviki stefnanda krónur 23.500. 3. Ennfremur eru aðilar sammála að í kaupi felist orlofsuppbót samkvæmt grein 1.12. í kjarasamningnum að fjárhæð krónur 4.700. 4. Stefnandi gerir kröfu um fæðispeninga samkvæmt grein 1.14 í kjarasamningi. Þar segir að fæðispeningar skuli vera krónur 548 pr. skráningardag og hækki eða lækki í samræmi við hráefniskostnað útgerðar. Eins og fram kemur hjá stefnanda eru fæðispeningar greiddir meðan skipverjar eru um borð án tillits til þess hvort fæði er um borð eða ekki en skipverjar endurgreiða síðan útgerðinni útlagðan kostnað vegna fæðis. Fæðispeningar eru skattskyld hlunnindi sem eru hluti af ráðningarkjörum sjómanna eins og greinir í tilvitnaðri grein kjarasamningsins. Verður því fallist á það með stefnanda að hér sé um að fastar greiðslur sem eru hluti af launakjörum stefnanda og því innifalið í hugtakinu kaup samkvæmt 25. gr. sjómannalaganna. Samkvæmt því er viðurkennd krafa stefnanda að fjárhæð krónur 16.440. 5. Þá gerir stefnandi kröfu um greiðslu verslunarfrídaga samtals að fjárhæð krónur 6.660 og vísar til f liðs greinar 3.3. í kjarasamningnum. Þar kemur fram að skipverjar skuli fá hálfan virkan dag frí tvisvar í mánuði eða einn heilan dag virkan í mánuði í erlendri höfn að viðhöfðu samráði við stýrimann eða vélstjóra. Þeir af framangreindum dögum sem ekki hafi verið veittir um áramót eða þegar skipverji hætti störum skuli greiðast með 1/30 af mánaðarkaupi með 80% álagi. Með vísan til þessa ákvæðis kjarasamningsins verður að telja þessa kröfu stefnanda að fjárhæð krónur 6.660 falla innan kauphugtaksins í 25. gr. sjómannalaganna. 6. Þá gerir stefnandi kröfu um frídaga í samræmi við grein 3.3. í kjarasamningnum. Þar segir í a lið að fyrir hvern laugar- sunnu-helgi- og eða tyllidag utan heimahafnar eða unninn í heimahöfn vinni skipverjar sér inn einn frídag. Þá segir í c lið ákvæðisins að þeir innunnir frídagar sem ekki hafi verið veittir við afskráningu eða áramót skuli greiddir með 1/21,67 af mánaðarkaupi. Samkvæmt þessu eru frídagar þessir hluti af launakjörum stefnanda sem fellur undir bótaákvæði 25. gr. sjómannalaganna. Er óumdeilt að frídagar þessir voru 8 í október 2000. Með vísan til þessa ákvæðis kjarasamningsins verður að telja þessa kröfu stefnanda að fjárhæð krónur 40.984 falla innan kauphugtaksins í 25. gr. sjómannalaganna. 7. Ekki er ágreiningur um að laun fyrir hvern unnin yfirvinnutíma sé krónur 1152,93 og er óumdeilt að greiða skuli fyrir unna yfirvinnu í samræmi við grein 1.3 í títtnefndum kjarasamningi. Af fyrirliggjandi launaseðlum er ljóst að stefnandi hefur á tímabilinu janúar til október 2000 unnið töluverða yfirvinnu, samtals 1015 tíma. Hefur stefndi í þrautavarakröfu sinni gert ráð fyrir yfirvinnu sem nemur meðaltali þessara yfirvinnustunda eða 113 tímar á mánuði. Verður að telja það sanngjarna niðurstöðu að reikna með því meðaltali við útreikning á bótum stefnanda, en krafa stefnanda um 170 yfirvinnustundir er ekki studd neinum haldbærum gögnum. Með vísan til þessa verður því slegið föstu að stefnandi eigi rétt á greiðslu yfirvinnu í uppsagnarfresti sem nemur krónum 130.281 og að slík krafa falli innan kauphugtaks 25. gr. sjómannalaganna. 8. Stefnandi gerir kröfu um 50 tíma ákvæðisvinnu í samræmi við grein 1.4 í kjarasamningnum og samkvæmt honum skal kaupauki vera krónur 377 frá 6. maí 2000. Kemur fram hjá stefnanda að samkvæmt bókun frá Ríkissáttasemjara skuli kaupauki þessi vera tvöfaldur frá 6. maí 2000 eða krónur 754. Samkvæmt fyrirliggjandi launaseðlum eru greiðslur vegna ákvæðisvinnu mismunandi eftir mánuðum og er meðaltalið um 46 stundir. Ekki eru fyrirliggjandi gögn um fullyrðingar stefnanda um tvöföldun kaupauka þessa og bera launaseðlar ekki með sér að svo hafi verið og því ekki við annað að styðjast en framangreinda grein í kjarasamningi. Þykir með sömu rökum og greinir að ofan varðandi yfirvinnu rétt að miða ákvæðisvinnu við meðaltal, 46 tíma. Er þessi kröfuliður því viðurkenndur að fjárhæð kr. 17.342. 9. Ekki er ágreiningur um að stefnandi á rétt á orlofi samtals 10,17% af kaupi samkvæmt lögum um orlof sbr. 1. mgr. greinar 6.1 í kjarasamningi. Þar sem orlof reiknast ekki af orlofs- og desemberuppbót verður grundvöllur orlofskröfu krónur 322.726 eða krónur 32.821. Að öllu því virtu sem nú hefur verið rakið verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda krónur 383.747 með dráttarvöxtum samkvæmt vaxtalögum nr. 25/1987 frá þingfestingardegi 15. apríl 2001 til 1. júlí 2001 er ný lög um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 tóku gildi en frá þeim degi til greiðsludags greiðast dráttarvextir samkvæmt 1. mgr. 6. gr. þeirra laga sbr. 9. gr. sömu laga. Eftir þessum úrslitum verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað sem þykir hæfilegur krónur 110.000 og hefur þá verið tekið tillit til virðisaukaskatts. Friðrik Á. Hermannsson hdl. flutti málið af hálfu stefnanda en Jón H. Magnússon hdl. af hálfu stefnda. Greta Baldursdóttir héraðsdómari kveður upp dóminn. D Ó M S O R Ð Stefndi Samskip hf. greiði stefnanda Gunnari Hilmarssyni krónur 383.747 auk dráttarvaxta samkvæmt vaxtalögum nr. 25/1987 frá 15. apríl 2001 til 1. júlí 2001 en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda krónur 110.000 í málskostnað þar með talinn virðisaukaskatt.
|
Mál nr. 237/2011
|
Kærumál Fjárnám Málshöfðunarfrestur Frávísun frá héraðsdómi
|
I kærði úrskurð héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu I um að máli hans gegn A yrði vísað frá dómi og úrskurð héraðsdóms þar sem tekin var til greina krafa A um að fellt yrði úr gildi fjárnám sem sýslumaðurinn í R gerði hjá A 16. febrúar 2010 fyrir kröfu I. Í dómi Hæstaréttar kom fram að fyrir lægi í málinu að þing hefði verið sótt af hálfu I þegar fyrri úrskurðurinn var kveðinn upp og væri kærufrestur því liðinn. Þegar af þeirri ástæðu gæti kæra I ekki komið til frekari álita að því er þann úrskurð varðaði en það fengi því þó ekki breytt að til aðalkröfu hans fyrir Hæstarétti yrði að taka afstöðu að því leyti sem hún væri reist á atriðum sem dóminum bæri að taka afstöðu til af sjálfsdáðum. Fram kæmi í hinum kærða úrskurði að A hefði í september 2010 leitað úrlausnar héraðsdóms um gildi fjárnámsins. Frestur samkvæmt 1. mgr. 92. gr. laga nr. 90/1989 um aðför hefði verið löngu liðinn þegar krafa A barst héraðsdómi. I hafi ekki lýst sig því samþykkan að leyst yrði að efni til úr kröfu A fyrir dómi. Þá hefði A ekki fært fram neinar haldbærar ástæður fyrir því að afsakanlegt gæti talist að krafa hans um úrlausn dómsins hefði ekki borist innan frestsins en fyrir lægi af gögnum málsins að honum hefði orðið kunnugt um fjárnám fyrir kröfu I ekki síðar en 3. maí 2010. Þegar af þessum sökum var málinu af sjálfsdáðum vísað frá héraðsdómi.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Markús Sigurbjörnsson og Páll Hreinsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 11. apríl 2011, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 19. sama mánaðar. Kærðir eru úrskurðir Héraðsdóms Reykjavíkur 25. febrúar 2011, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að málinu yrði vísað frá dómi, og 1. apríl sama ár, þar sem tekin var til greina krafa varnaraðila um að fellt yrði úr gildi fjárnám, sem sýslumaðurinn í Reykjavík gerði hjá honum 16. febrúar 2010 fyrir kröfu sóknaraðila. Um kæruheimild vísar sóknaraðili til 3. mgr. 95. gr. laga nr. 90/1989 um aðför með áorðnum breytingum. Hann krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá héraðsdómi, en til vara að hafnað verði kröfu varnaraðila um að fyrrgreint fjárnám verði fellt úr gildi. Í báðum tilvikum krefst sóknaraðili málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili „ítrekar gerðar kröfur fyrir héraðsdómi þess efnis að fjárnám það sem gert var af hálfu sóknaraðila þann 16. febrúar 2010 ... verði fellt úr gildi“. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. I Fyrir liggur í málinu að sótt var þing af hálfu sóknaraðila þegar áðurnefndur úrskurður var kveðinn upp í héraðsdómi 25. febrúar 2011 og var kærufrestur samkvæmt 3. mgr. 95. gr. laga nr. 90/1989, sbr. 1. mgr. 144. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, því liðinn 11. apríl sama ár. Þegar af þeirri ástæðu getur kæra sóknaraðila ekki komið til frekari álita að því er varðar þann úrskurð, en það fær því ekki breytt að til aðalkröfu hans fyrir Hæstarétti verður að taka afstöðu að því leyti, sem hún er reist á atriðum sem dóminum ber að taka afstöðu til af sjálfsdáðum. Varnaraðili hefur ekki kært úrskurð héraðsdóms fyrir sitt leyti og kemst því ekki að fyrir Hæstarétti krafa hans um endurskoðun á ákvæði úrskurðarins um málskostnað. II Samkvæmt gögnum málsins barst sýslumanninum í Reykjavík 2. nóvember 2009 beiðni sóknaraðila um að gert yrði fjárnám hjá varnaraðila fyrir skuld að höfuðstóli samtals 862.348 krónur, en kröfuna taldi sóknaraðili nema samtals 946.950 krónum að meðtöldum áföllnum vöxtum og kostnaði. Að undangenginni árangurslausri tilraun til að boða varnaraðila til fjárnáms 1. desember 2009 tók sýslumaðurinn gerðina fyrir 16. febrúar 2010 á lögheimili varnaraðila, sem ekki mætti til hennar, og gerði þar fjárnám annars vegar í bifreið með tilteknu skráningarnúmeri og hins vegar eignarhluta hans í nánar tilgreindri fasteign. Í 1. mgr. 92. gr. laga nr. 90/1989 er mælt fyrir um heimild aðila að aðfarargerð til krefjast úrlausnar héraðsdóms um gildi gerðarinnar, en krafa um slíka úrlausn verður að berast dóminum innan átta vikna frá því að gerðinni er lokið. Samkvæmt 2. mgr. sömu lagagreinar verður ágreiningur um aðfarargerð, sem lokið hefur verið, ekki lagður fyrir héraðsdóm að liðnum þessum fresti nema aðilar séu á það sáttir, afsakanlegt sé að málið hafi ekki verið lagt fyrir dóm í tæka tíð eða ágreiningur rísi um gerðina í tengslum við kröfu gerðarbeiðanda um frekari fullnustugerð. Í hinum kærða úrskurði frá 1. apríl 2011 segir að varnaraðili hafi „í september 2010“ leitað úrlausnar héraðsdóms um gildi fjárnámsins, sem um ræðir í málinu. Leggja verður þetta til grundvallar, en bréf varnaraðila, sem dómurinn virðist telja hafa falið það erindi í sér, er hvorki dagsett né áritað um móttökudag. Af þessu er ljóst að frestur samkvæmt 1. mgr. 92. gr. laga nr. 90/1989 var löngu liðinn þegar krafa varnaraðila mun hafa borist héraðsdómi. Sóknaraðili hefur ekki lýst sig samþykkan því að leyst verði að efni til úr kröfu varnaraðila fyrir dómi. Þá hefur varnaraðili ekki fært fram neinar haldbærar ástæður fyrir því að afsakanlegt geti talist að krafa hans um úrlausn dómsins hafi ekki borist innan frestsins samkvæmt síðastnefndu lagaákvæði, en fyrir liggur af gögnum málsins að honum hafi orðið kunnugt um fjárnám fyrir kröfu sóknaraðila ekki síðar en 3. maí 2010. Þegar af þessum sökum verður málinu af sjálfsdáðum vísað frá héraðsdómi. Varnaraðila verður gert að greiða sóknaraðila málskostnað í héraði og kærumálskostnað, sem ákveðinn er í einu lagi eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá héraðsdómi. Varnaraðili, A, greiði sóknaraðila, Innheimtustofnun sveitarfélaga, samtals 250.000 krónur í málskostnað í héraði og kærumálskostnað.
|
Mál nr. 292/2009
|
Líkamsárás Skilorð Skaðabætur Dómur Ómerkingu héraðsdóms hafnað
|
S, I og B voru sakfelldir fyrir líkamsárás með því að hafa sameiginlega veist harkalega að A, slegið hann ítrekað í höfuð og andlit þannig að hann féll í jörðina þar sem ákærðu börðu og spörkuðu í A, meðal annars í höfuð hans, allt með þeim afleiðingum að A nefbrotnaði og hlaut ýmis meiðsli. I og B kröfðust fyrir Hæstarétti ómerkingar héraðsdóms, þar sem í forsendum dómsins hafði ákærðu verið gert að greiða A 814.831 krónu ásamt vöxtum en í dómsorði var á hinn bóginn ekkert ákvæði um þessa kröfu. Ekki þóttu efni til að ómerkja héraðsdóm enda hefði enginn vafi leikið á því að S, I og B hefði með dóminum verið gert að greiða A skaðabætur og gat vörn þeirra fyrir Hæstarétti ekki orðið áfátt af þessum sökum. Með játningu S og framburðum vitna og I og B þótti fram komin sönnun um að S hefði ráðist á A með höggum og spörkum á þann hátt sem í ákæru greindi. Þá þótti ennfremur hafið yfir skynsamlegan vafa að ákærðu hefðu allir í meira eða minna mæli tekið þátt í árásinni á A í greint sinn. Yrði hlutur hvers þeirra ekki greindur sérstaklega heldur þótti verða við það að miða að þeir hefðu sameiginlega ráðist á A. Var brot S, I og B talið varða við 1. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Var S dæmdur í 8 mánaða fangelsi, I í 4 mánaða skilorðsbundið fangelsi og B í 3 mánaða skilorðsbundið fangelsi.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason og Markús Sigurbjörnsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 6. maí 2009 í samræmi við yfirlýsingar ákærðu um áfrýjun. Af hálfu ákæruvalds er þess krafist að héraðsdómur verði staðfestur. A krefst þess að ákærðu verði gert að greiða sér 1.395.676 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 27. desember 2007 til 7. febrúar 2008, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Ákærði Sigþór Magnússon krefst aðallega sýknu, en til vara að refsing verði milduð. Ákærði Ingvi Þór Þráinsson krefst þess aðallega að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað til dómsálagningar á ný, en til vara að hann verði sýknaður og skaðabótakröfu vísað frá héraðsdómi. Að því frágengnu krefst hann þess að refsing verði milduð. Ákærði Baldur Þór Ragnarsson krefst þess aðallega að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað til dómsálagningar á ný, en til vara að hann verði sýknaður og skaðabótakröfu vísað frá héraðsdómi. Í forsendum hins áfrýjaða dóms var meðal annars tekin afstaða til einkaréttarkröfu, sem A hafði uppi óskipt á hendur ákærðu, og komist þar að þeirri niðurstöðu að ákærðu bæri að greiða honum 814.831 krónu „ásamt vöxtum eins og greinir í dómsorði.“ Í dómsorði var á hinn bóginn ekkert ákvæði um þessa kröfu, en í greinargerðum til Hæstaréttar krefjast ákærðu Ingvi Þór og Baldur Þór ómerkingar hins áfrýjaða dóms á þessum grunni. Eftir að þessar kröfur ákærðu voru fram komnar sendi héraðsdómari ríkissaksóknara bréf 29. september 2009, þar sem tilkynnt var að komið hafi í ljós „bersýnileg villa“ í dómsorði hins áfrýjaða dóms með því að þar hafi fallið niður að greina frá niðurstöðu um fyrrnefnda einkaréttarkröfu og hafi villan verið leiðrétt með heimild í 3. mgr. 186. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Með bréfinu fylgdi jafnframt nýtt endurrit úr dómabók, þar sem ákvæði um kröfuna hafði verið bætt í dómsorð. Samkvæmt 3. mgr. 183. gr. sömu laga skulu niðurstöður máls dregnar saman í dómsorði. Þótt það hafi ekki að þessu leyti verið gert í dóminum, sem héraðsdómari lét í upphafi frá sér fara, var í forsendum hans tekin afstaða til einstakra liða í einkaréttarkröfunni og komist að niðurstöðu um fjárhæð hvers liðar, sem síðan var dregin saman eins og áður greinir. Verjendur ákærðu Ingva Þórs og Baldurs Þórs sendu ríkissaksóknara 28. og 29. apríl 2009 efnislega samhljóða tilkynningar um áfrýjun héraðsdóms, þar sem sagði meðal annars að þeim hafi verið gert ásamt öðrum ákærðu „að greiða skaðabætur samtals kr. 814.831, auk vaxta.“ Af hálfu ákærða Sigþórs sendi skipaður verjandi hans í héraði yfirlýsingu um áfrýjun héraðsdóms til ríkissaksóknara 4. maí 2009, þar sem vísað var til þess að með dóminum hafi Sigþór verið dæmdur ásamt öðrum ákærðu til að greiða A „skaðabætur að fjárhæð kr. 814.831.- ásamt ótilgreindum vöxtum.“ Lögmaður sá, sem síðar var skipaður verjandi ákærða Sigþórs fyrir Hæstarétti, sendi ríkissaksóknara aðra tilkynningu um áfrýjun 6. maí 2009, þar sem tekið var fram að „áfrýjun málsins lýtur ekki að bótaþætti enda var ákærði í dómsorði ekki dæmdur til greiðslu skaðabóta. Fram kemur í niðurstöðukafla dómsins að ákærðu eru dæmdir til greiðslu skaðabóta en þess er hins vegar í engu getið í dómsorði.“ Þótt með þessu hafi verið vakin athygli á þeirri misfellu, sem var á dómsorði hins áfrýjaða dóms, verður að gæta að því að þessi yfirlýsing um áfrýjun var í raun óþörf vegna fyrri tilkynningar og því ekki efni til að ætlast til að frekar yrði litið til hennar. Í öðrum tilkynningum ákærðu um áfrýjun lék enginn vafi á því að þeim hafi með héraðsdómi verið gert að greiða 814.831 krónu í skaðabætur ásamt vöxtum og gat vörn þeirra fyrir Hæstarétti ekki orðið áfátt af þessum sökum. Þótt leiðrétting héraðsdóms hafi ekki borist fyrr en raun varð á og þá fyrst komið nánar fram hvernig færi um vexti af skaðabótunum áttu ákærðu kost á að hreyfa athugasemdum um það atriði málsins við munnlegan flutning þess fyrir Hæstarétti. Að þessu öllu virtu eru ekki efni til að ómerkja hinn áfrýjaða dóm. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur með þeirri leiðréttingu, sem héraðsdómari hefur gert á dómsorði og getið er um hér að framan. Ákærðu verður gert að greiða áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun verjenda sinna og þóknun réttargæslumanns brotaþola, sem ákveðin eru að meðtöldum virðisaukaskatti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Ákærðu, Sigþór Magnússon, Ingvi Þór Þráinsson og Baldur Þór Ragnarsson, greiði hver fyrir sig málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, hæstaréttarlögmannanna Sveins Andra Sveinssonar, Ólafs Arnar Svanssonar og Helga Birgissonar, 311.250 krónur í hlut hvers. Ákærðu greiði í sameiningu annan áfrýjunarkostnað málsins, samtals 152.528 krónur, þar með talda þóknun réttargæslumanns brotaþola, Óskars Sigurðssonar hæstaréttarlögmanns, 124.500 krónur. Dómur Héraðsdóms Suðurlands 8. apríl 2009. Með ákæru útgefinni af lögreglustjóranum á Selfossi 26. ágúst 2008 á hendur Sigþóri Magnússyni, kt. 200385-2179, Sambyggð 12, Þorlákshöfn, Ingva Þór Þráinssyni, kt. 090589-2299, Heinabergi 8, Þorlákshöfn, og Baldri Þór Ragnarssyni, kt. 230290-2029, Eyjahrauni 11, Þorlákshöfn, var ákærðu gefið að sök að hafa aðfaranótt fimmtudagsins 27. desember 2007, fyrir utan skemmtistaðinn Hvíta húsið á Selfossi, sameiginlega veist harkalega að A, kt. [...], slegið hann ítrekað í höfuð og andlit þannig að hann féll í jörðina þar sem ákærðu börðu og spörkuð í A, m.a. í höfuð hans, allt með þeim afleiðingum að A nefbrotnaði, hlaut mikil eymsli við nefrót, blóðnasir, skrámur á enni og eymsli í hægri olnC. Er brot þetta talið varða við 1. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 11. gr. laga nr. 20/1981. Þess er krafist að ákærðu verði dæmdir til refsingar. Einkaréttarkrafa Í málinu gerir Óskar Sigurðsson hrl., f.h. brotaþola, kröfu um að ákærðu verði gert að greiða samtals 1.395.676 krónur í skaðabætur auk vaxta samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 27. desember 2007 til 7. febrúar 2008, en dráttarvaxta samkvæmt 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr., sömu laga, frá þeim degi til greiðsludags. Af hálfu ákærða Sigþórs er þess krafist að hann verði sýknaður af því að hafa sparkað í kæranda liggjandi en að öðru leyti verði honum gerð vægasta refsing sem lög leyfi. Þá krefst hann sýknu af bótakröfu en annars að henni verði vísað frá dómi. Loks er krafist hæfilegrar málflutningsþóknunar. Af hálfu ákærða Ingva Þórs er krafist sýknu en að öðrum kosti vægustu refsingar sem lög leyfi. Þá er þess krafist að bótakröfu verði vísað frá dómi. Loks er krafist hæfilegra málsvarnarlauna úr ríkissjóði. Af hálfu ákærða Baldurs Þórs er krafist sýknu og að bótakröfu verði vísað frá dómi. Þá er krafist hæfilegra málsvarnarlauna úr ríkissjóði. Málavextir Samkvæmt frumskýrslu lögreglu voru lögreglumennirnir Rúnar Oddgeirsson og Jóhanna Eyvinsdóttir á eftirlitsferð um Hrísmýri á Selfossi, aðfaranótt fimmtudagsins 27. desember 2007, kl. 03.35, er þau sáu þrjá menn ráðast þar á þann fjórða. Kemur fram að þau hafi séð mennina kýla hann í það minnsta fjórum sinnum í andlitið þannig að hann féll til jarðar. Árásarmennirnir hafi svo látið höggin dynja á manninum og sparkað í hann liggjandi. Hafi þau greinilega séð þegar ákærði Sigþór Magnússon sló og sparkaði í höfuð mannsins. Hafi þau handtekið hann þegar þau komu á staðinn en hinir tveir hafi náð að hlaupast á brott. Hafi Sigþór verið blóðugur á hnúum og með blóðbletti á buxum. Hafi hann verið áberandi ölvaður og viðurkennt að hafa verið í slagsmálum. Hafi hann gefið upp nöfn þeirra sem með honum voru, en það hafi verið ákærðu Ingvi Þór Þráinsson og Baldur Þór Ragnarsson. Kemur og fram að aðrir lögreglumenn hafi rætt við árásarþolann, A, á staðnum. A lagði fram kæru hjá lögreglu um hádegisbil sama dag og lýsti hann því þá að ákærðu hefðu allir ráðist á sig og bæði slegið og sparkað í sig hvað eftir annað þar til lögreglan kom á staðinn. Fram kemur í fyrirliggjandi vottorði frá Heilbrigðisstofnun Suðurlands að A hafi leitað þar á bráðamóttöku aðfaranótt fimmtudagsins 27. desember 2007 og hafi Jórunn Viðar Valgarðsdóttir skoðað hann. Segir svo í vottorðinu um þá áverka sem greindust á A við skoðun: „... mikil eymsli við nefrót, nefið var ekki talið teljandi skakkt og öndun gekk greiðlega. Nefslímhúðir með roða og storknað blóð í báðum nösum, ekki skekkja í septum nasale eða miðnesi. Greinilega blóðnasir sem hafa átt sér stað en voru hættar á þessari stundu. Það mátti sjá skrámur á enninu. Viðkomandi talað um eymsli við skoðun yfir ytri hluta hægri olnC, við skoðun var ekki grunur um brot. Jórunn læknir sendi hann í röntgen af andlitsbeinum og mátti sjá nefbrot sem var ekki úr lagi gengið. Viðkomandi var upplýstur um þetta og honum sagt að þetta myndi gróa og ekki þyrfti að gera að þessu broti enda góð lega. Ofannefndur var sem sagt nefbrotinn og getur áverkinn alveg passað við lýsingar hans þessa nóttina.“ Þá segir svo: „Þann 10. janúar í eftirlit, greinir viðkomandi frá því að hann hafi náð sér þokkalega en finni af og til fyrir höfuðverk sem afleiðingu slyssins. Væntanlega mun ofannefndur ná sér að fullu eftir þetta slys.“ Skýrslur ákærðu og vitna Ákærði Sigþór lýsti því að hann hefði í umrætt sinn verið, ásamt meðákærðu Ingva Þór og Baldri Þór, fyrir utan Hvíta húsið á Selfossi þegar A hefði verið hrint á sig. Við það hefði A snúið sér við og slegið til ákærða í leiðinni. Kvaðst ákærði þá hafa misst stjórn á sér og ráðist á hann. Hafi hann slegið hann á vangann og í kviðinn „bara eitthvað“. Beðinn um að lýsa höggunum nánar sagði hann: „Ja, ég bara veit ekkert hvar ég var að slá hann, þar er vandamálið í þessu.“ Hefði þetta endað með því að A féll í jörðina. Í framhaldi hefðu einhverjir farið að sparka í A. Spurður nánar út í það sagði ákærði að félagar hans og meðákærðu, Ingvi Þór og Baldur Þór, hefðu þar átt hlut að máli. Hefði hann séð þá báða sparka í A. Sjálfur hefði hann hins vegar ekki sparkað í A. Spurður hvort rétt sé sem lýst er í lögregluskýrslu að hann hafi verið blóðugur á báðum hnúum kvaðst hann ekki muna það fullkomlega en hann drægi það ekki mikið í efa. Spurður nánar út í framburð sinn sagði ákærði að meðákærðu hefðu báðir sparkað í A nokkrum sinnum, bæði í kvið og höfuð. Ákærði Ingvi Þór kvaðst hafa verið að koma út af balli í Hvíta húsinu með meðákærða Baldri þegar hann hefði séð A þar fyrir utan. Kvaðst hann hafa spurt hann hvort hann vissi hvar strákur sem héti C væri. Hefði A þá strax spurt á móti: „Hvað ætlar þú að gera við C, ef þú kemur við C þá lem ég þig.“ Hefði A svo ýtt við honum með báðum höndum. Kvaðst ákærði þá hafa ýtt honum á móti og síðan hefði Baldur eitthvað hrint honum eitthvað. Í sömu andrá hefði meðákærði Sigþór allt í einu komið þar að. Hefði hann stokkið á A og byrjað eitthvað að kýla hann. Hefðu þeir svo eitthvað verið að kljást þarna í framhaldi og kvaðst ákærði þá einnig hafa blandað sér í átökin og „fór eitthvað og kýldi A svona tvisvar, þrisvar, um það bil, bara svona aftan í hann, þú veist, axlirnar og kannski var eitt aftan í hausinn á honum, en ekkert í andlitið á honum“. Eftir þetta hefðu þeir hætt og Sigþór þá gengið í burtu. Hefði A, sem þá hefði enn verið uppi standandi, kallað á eftir honum eitthvað á þá leið að hann ætti eftir að sjá eftir þessu. Hefði þá Sigþór snúið til baka, stokkið á A og byrjað að kýla hann. Hefði hann kýlt hann í jörðina og eftir það hefði hann kýlt hann, meðal annars í andlit hans, og sparkað í hann liggjandi. Taldi ákærði að Sigþór hefði slegið A þá um tuttugu sinnum. Spurður nánar um þetta sagði ákærði að hann hefði ekki beinlínis séð Sigþór sparka í A heldur hefði hann gefið honum hnéspark. Spurður nánar út í þátt meðákærða Baldurs Þórs í þessu sambandi sagði ákærði að hann hefði lítið komið að þessu, í raun hefði hann einungis ýtt A í upphafi átakanna. Kannaðist hann við að Baldur hefði á þessum tíma verið í göngugifsi. Hefði hann því ekki átt auðvelt með að hlaupa en hann hefði þó alveg getað skokkað. Hins vegar væri ekki rétt að þeir hefðu flúið þegar lögreglan kom á vettvang eins og kæmi fram í lögregluskýrslu. Fyrir dómi skýrði ákærði Baldur Þór frá því að hann hefði verið á gangi í umrætt sinn með meðákærða Ingva Þór og hefði Ingvi þá gengið til A og spurt hann hvar C væri. Hefði A þá svarað: „Ef þú ætlar að lemja hann lem ég þig.“ Hefði hann svo hrint Ingva. Ingvi hefði þá hrint A á móti og einnig kvaðst ákærði þá hafa hrint A. Hefði meðákærði Sigþór þá komið fyrirvaralaust og byrjað að kýla A á fullu. Hefði Ingvi og kýlt hann eitthvað, kannski tvisvar eða þrisvar. Átökin hefðu svo stöðvast í smástund og haldið svo áfram aftur og Sigþór þá kýlt „hann á fullu þarna og hann dettur í jörðina“. Hefði Sigþór verið ofan á A að kýla hann en þeir Ingvi staðið í kring án þess að taka frekari þátt í slagsmálunum. Lögreglan hefði svo komið á vettvang og tekið Sigþór en sjálfur hefði hann farið aftur inn á ballið og verið þar í smástund. Spurður hvar höggin frá Ingva hefðu lent á A svaraði ákærði: „Bara í síðunni á honum og ég er ekki alveg með það á hreinu sko ...“ Spurður hvort Ingvi hefði sparkað í A svaraði ákærði: „Ekki svo, ég er ekki alveg viss með það sko, ég sá það ekki nógu vel.“ Ákærði neitaði því að hann hefði slegið eða sparkað í A. Hins vegar gæti vel verið að Sigþór hefði sparkað eitthvað í hann, hann hefði verið „alveg ofan á honum á fullu“. Aðspurður kvaðst ákærði telja að A hefði fengið blóðnasir í síðari atlögunni, en hann gæti þó engan veginn verið viss um það. Ákærði kvað ranga þá staðhæfingu lögreglu að hann hefði hlaupið af vettvangi, enda hefði hann verið fótbrotinn og í göngugifsi. Hann hefði verið á staðnum þegar Sigþór var handtekinn og í framhaldi hefði hann farið aftur inn á ballið. Vitnið A kvaðst hafa verið á dansleik í Hvíta húsinu umrætt kvöld. Hefði hann skroppið út til að reykja eina sígarettu. Þar hefðu þá staðið saman allir ákærðu í máli þessu. Kvaðst hann hafa heyrt þá vera að ræða um að þeir ætluðu að fara og drepa einhvern sem væri inni á ballinu og hefði hann sagt við þá „í jóki“: „Ætlið þið að fara að drepa einhvern á jólunum?“ Hefði ákærði Sigþór þá slegið hann í hnakkann og svo í andlitið. Eftir það hefði hann fengið annað högg, annaðhvort frá ákærða Ingva eða ákærða Baldri, og hefði hann þá fallið í jörðina. Eftir að hann féll til jarðar hefðu ákærðu allir sparkað í hann liggjandi og gætu spörkin hafa verið á milli 15 og 20 talsins. Hann hefði hniprað sig saman og reynt að verja höfuðið á sér, sem hefði að mestu tekist. Sigþór hefði auk þess reynt að kýla hann í höfuðið þar sem hann lá en það hefði ekki tekist. Rétt áður en lögreglan hefði komið á vettvang, líklega innan við 20 sekúndum eftir að hann féll í jörðina, hefðu hinir tveir, Ingvi og Baldur, hlaupið í burtu en lögreglan hefði svo komið að og handtekið Sigþór. Sjálfur kvaðst vitnið hafa eftir þetta fengið að fara inn í húsið til að þrífa þar blóð úr andlitinu og síðan farið heim til sín. Hann hefði svo leitað til læknis og hefði þá, auk marbletta á líkama, greinst nefbrot. Væri sprunga í nefinu sem ekki hefði gróið og fyndi hann til í því. Að öðru leyti væri hann búinn að ná sér af afleiðingum árásarinnar. Spurður um nefbrot sem hann hefði hlotið á árinu 2006 sagði hann að það brot hefði alveg gróið, öfugt við brotið eftir árásina sem hér um ræðir. A var sérstaklega spurður hvort hann hefði séð hverjir spörkuðu í hann. Sagðist hann þá ekki hafa getað fylgst með því nákvæmlega hverjir spörkuðu en ekki væri neinn vafi á að það hefðu verið allir ákærðu sem þar voru að verki. Aðspurður hvenær hann teldi sig hafa fengið áverkann á nefið sagði vitnið það hafa gerst í höggi númer tvö þegar Sigþór hefði slegið hann í andlitið. Lögreglumaðurinn Rúnar Oddgeirsson kvaðst hafa verið í eftirlitsferð umrædda nótt, ásamt Jóhönnu Eyvinsdóttur lögreglumanni. Hefðu þau lagt bifreiðinni við hús Frumherja, skáhallt á móti Hvíta húsinu. Hefðu þau þá orðið vör við slagsmál fyrir utan skemmtistaðinn. Eftir að árásarþolinn féll til jarðar hefðu allir þrír árásarmennirnir svo sparkað í manninn liggjandi. Kvaðst vitnið þá hafa, ásamt Jóhönnu, hlaupið á vettvang. Hefðu þá tveir árásarmannanna hlaupið í burtu en sá þriðji, ákærði Sigþór, hefði haldið áfram. Kvaðst vitnið hafa séð Sigþór sparka í höfuð þess sem lá í jörðinni og slá hann tvö högg í andlitið, allt þar til þau komu þar að og handtóku Sigþór. Hefði hann verið blóðugur á hnúum hægri handar og eins hefði blóð verið á skóm hans. Vitnið kvaðst ekki hafa séð hina tvo sem hefðu verið þátttakendur í árásinni á A þannig að hann næði að bera kennsl á þá, en þeir hefðu einnig tekið þátt í að slá og sparka í A. Hann hefði heldur ekki náð að greina hver gerði hvað, utan það sem hann hefði séð Sigþór gera þegar þau voru að koma á staðinn. Sigþór hefði svo gefið þeim upp nöfnin á hinum tveimur sem tekið hefðu þátt með honum í árásinni, vitneskjan um hverjir þar voru á ferðinni hefði verið frá honum komin. Vitnið kvaðst aðspurt ekki minnast þess að ákærði Baldur hefði verið í göngugifsi eða eitthvað lemstraður, alla vega hefði það þá ekki heft hann mikið. Lögreglumaðurinn Jóhann Eyvinsdóttir Christiansen kvaðst hafa verið stödd í lögreglubifreið, við skoðunarstöð Frumherja umrætt sinn. Hefði hún þá séð hvar þrír menn réðust á þann fjórða með höggum og spörkum þar til hann féll í jörðina. Hefði félagi hennar þá ekið lögreglubifreiðinni nær og síðan hefðu þau hlaupið í áttina að mönnunum. Þegar þau hefðu nálgast hefðu tveir árásarmannanna hlaupið í burtu en einn þeirra, ákærði Sigþór, hefði ekki séð þau fyrr en þau voru komin alveg að. Kvaðst hún hafa séð hann áfram sparka í A þar sem hann lá liggjandi. Hefði ákærði hætt árásinni þegar þau komu að en A þá gengið í burtu og hefðu einhverjir aðrir lögreglumenn talað við hann. Kvaðst vitnið ekki hafa borið kennsl á hina tvo sem hlaupið hefðu í burtu en ákærði Sigþór hefði upplýst þau um hverjir það væru. Jórunn Viðar Valgarðsdóttir, heimilislæknir á Selfossi, kvaðst hafa skoðað A er hann kom á heilsugæslustöðina daginn eftir atvikið. Hefði hann reynst vera talsvert bólginn og aumur við nefrótina og greinilega haft nefblæðingu. Þá hefði hann verið með marbletti við olnboga. Við myndatöku af andlitsbeinum hefði komið í ljós brot í nefbeininu, í nefrótinni. Brotið hefði legið mjög vel þannig að ekki hefði þurft að rétta það. Enda þótt nefbrot gæti í sjálfu sér verið lífshættulegt þá hefðu afleiðingarnar í þessu tilviki ekki verið miklar og ætti A því að ná sér fullkomlega af þessum meiðslum. Spurð hvort sést hefði greinilega að um nýtt brot væri að ræða, með hliðsjón af því að fyrir lægi að A hefði á árinu 2006 verið greindur með nefbrot eftir aðra líkamsárás, sagði hún nýtt nefbrot vera allt öðruvísi útlits en gamalt brot. Röntgenlæknir hefði lýst því þannig að um ótilfært brot væri að ræða, það er sprunga í nefrótinni. Ef um gamalt brot væri að ræða væri yfirleitt tekið fram að svo væri, enda sæjust þá merki um beinmyndun þar sem brotið hefði orðið. Fyrst ekkert hefði verið tekið fram um þetta við röntgenskoðunina þá gerði hún algjörlega ráð fyrir að um nýtt brot hefði verið að ræða. Enda þótt hún hefði skoðað röntgenmyndirnar í samvinnu við röntgenlækni hefði hún í sjálfu sér ekki skoðað þær með tilliti til hins eldra brots, enda hefði hún ekki haft neina vitneskju um það. Teldi hún hins vegar að ef um gamalt brot hefði verið að ræða þá hefði röntgenlæknir nefnt það við sig og sagt það vera gamalt brot og gróið. Hljóti brotið því að hafa litið út eins og nýtt. Niðurstaða Ákærði Sigþór játaði við þingfestingu að hafa slegið kæranda, A, en neitaði sök að öðru leyti. Við skýrslugjöf fyrir dómi kannaðist hann við að hafa slegið A nokkrum sinnum í andlit og kvið, en neitaði að hafa sparkað í hann. A og lögreglumennirnir Rúnar Oddgeirsson og Jóhanna Eyvinsdóttir Christiansen hafa hins vegar borið að ákærði Sigþór hafi bæði slegið og sparkað í A eins og lýst er í ákæru. Þá kom einnig fram hjá meðákærða Ingva Þór að Sigþór hefði gefið A einhvers konar hnéspark og meðákærði Baldur Þór sagði að vel gæti verið að ákærði hefði sparkað eitthvað í hann. Með játningu ákærða Sigþórs og framburðum framangreindra vitna og meðákærðu þykir fram komin sönnun um að ákærði Sigþór hafi ráðist á A með höggum og spörkum á þann hátt sem í ákæru greinir. Ákærðu Ingvi Þór og Baldur Þór hafa báðir neitað sök. A hefur lýst höggum bæði frá ákærða Sigþóri og annaðhvort frá Ingva Þór eða Baldri Þór. Eftir að hann féll til jarðar hefðu ákærðu allir sparkað í hann liggjandi. Lögreglumennirnir Rúnar og Jóhanna hafa lýst því að þau hafi séð þrjá menn ráðast að A með höggum og spörkum og að þeir hafi síðan allir sparkað í hann eftir að hann féll til jarðar. Enda þótt þau hafi aðeins séð Sigþór svo nálægt að þau bæru kennsl á hann hafi Sigþór skýrt þeim frá því strax á vettvangi að meðákærðu Ingvi Þór og Baldur Þór hefðu tekið þátt í árásinni með honum. Þá hefur Sigþór, bæði við skýrslugjöf hjá lögreglu og síðan fyrir dómi, skýrt frá því að Ingvi Þór og Baldur Þór hafi báðir sparkað í kvið og höfuð kæranda eftir að hann féll til jarðar. Við skýrslutöku hjá lögreglu skýrði Ingvi Þór frá því að eftir að Sigþór hefði slegið A nokkur högg í höfuð og andlit hefði hann sjálfur slegið A nokkur högg í líkama og andlit. Eftir að A hefði fallið til jarðar hefði Baldur Þór farið að sparka í A og hann minnti að hann hefði síðan sjálfur slegið A nokkur högg þar sem hann lá í jörðinni. Fyrir dómi skýrði Ingvi Þór frá því að hann hefði í upphafi ýtt við A, í framhaldi af því að A hefði ýtt við honum, og að Baldur Þór hefði þá einnig hrint A eitthvað. Eftir að Sigþór hefði svo stokkið á A og kýlt hann þá kvaðst Ingvi Þór hafa kýlt A tvisvar eða þrisvar, í axlir og aftan á höfuðið. Við skýrslugjöf hjá lögreglu lýsti Baldur Þór atvikinu á þann veg að Ingvi Þór hefði ýtt við A eftir að A hefði ýtt við honum. Í kjölfarið kvaðst Baldur Þór einnig hafa hrint A auk þess að slá hann eitt högg í bringuna. Sigþór hefði þá ráðist á A og slegið hann nokkur högg í andlit og höfuð. Hefði A þá fallið í jörðina og hefði þá allavega Ingvi Þór sparkað eitthvað í hann liggjandi. Sjálfur kvaðst Baldur Þór ekki hafa slegið eða sparkað í A umfram þetta eina högg sem hann sló í bringuna á honum. Fyrir dómi lýsti Baldur Þór upphafi átakanna nokkuð á sama veg og hjá lögreglu. Auk þess sem Sigþór hefði slegið A hefði Ingvi Þór kýlt hann eitthvað, kannski tvisvar eða þrisvar, og hefðu þau högg lent „... í síðunni á honum og ég er ekki alveg með það á hreinu sko ...“ Er hann var síðan spurður hvort Ingvi Þór hefði sparkað í A svaraði hann: „... ég er ekki alveg viss með það sko, ég sá það ekki nógu vel.“ Sjálfur neitaði Baldur Þór að hafa slegið eða sparkað í A. Þegar framangreindir framburðir ákærðu Ingva Þórs og Baldurs Þórs hjá lögreglu og fyrir dómi eru virtir saman, með hliðsjón af framangreindum vitnisburði kærandans A, lögreglumannanna Jóhönnu og Rúnars og meðákærða Sigþórs, þykir hafið yfir skynsamlegan vafa að ákærðu hafi allir í meira eða minna mæli tekið þátt í árásinni á A í greint sinn. Verður hlutur hvers þeirra ekki greindur sérstaklega heldur þykir hér verða við það að miða að þeir hafi sameiginlega ráðist á A eins og í ákæru greinir. Verða þeir því sakfelldir fyrir þá háttsemi sem þar er lýst. Samkvæmt fyrirliggjandi læknisvottorði Heilbrigðisstofnunar Suðurlands, dags. 4. febrúar 2008, reyndist A nefbrotinn í kjölfar árásarinnar. Var sú niðurstaða staðfest með framburði Jórunnar Viðar Valgarðsdóttur heimilislæknis fyrir dóminum. Tók læknirinn fram að nýtt nefbrot væri allt öðru vísi útlits en gamalt brot og fyrst röntgenlæknir hefði ekki minnst á það við röntgenskoðunina að um gamalt brot kynni að vera að ræða, eins og ákærðu hafa haldið fram, þá gerði hún algjörlega ráð fyrir að brotið hefði verið nýtt. Með hliðsjón af þessu er það niðurstaða dómsins að ákærðu hafi gerst sekir um brot gegn 1. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga með háttsemi sinni. Refsiákvörðun o.fl. Árás ákærðu var harkaleg, tilefnislaus og unnin af þremur mönnum í félagi. Samkvæmt fyrirliggjandi sakavottorði ákærða Sigþórs var hann með dómi hinn 13. júlí 2004 sakfelldur fyrir brot gegn 254. og 219. gr. almennra hegningarlaga, áfengislögum, umferðarlögum og lögum og reglugerðum um ávana- og fíkniefni. Var ákvörðun refsingar þá frestað skilorðsbundið í tvö ár. Með dómi Hæstaréttar uppkveðnum 25. janúar 2007 var ákærði sakfelldur fyrir brot gegn 217. gr. almennra hegningarlaga og honum gert að sæta fangelsi í fjóra mánuði, en þrír mánuðir af refsingunni voru bundnir skilorði til tveggja ára. Ákærði hefur með broti sínu nú rofið skilorð framangreinds dóms og verður það því tekið upp og dæmt með. Að framangreindu virtu þykir refsing ákærða Sigþórs hæfilega ákveðin fangelsi í átta mánuði. Með dómi Héraðsdóms Suðurlands uppkveðnum 19. mars 2009 var ákærði Ingvi Þór fundinn sekur um líkamsárás skv. 1. mr. 218. gr. almennra hegningarlaga og gert að sæta 30 daga fangelsi, skilorðsbundið í tvö ár. Brot það sem ákærði hefur verið sakfelldur fyrir í máli þessu var framið fyrir uppkvaðningu þess dóms. Ber því með vísan til 78. gr. almennra hegningarlaga að taka dóminn upp og ákvarða ákærða refsingu sem hegningarauka við refsingu samkvæmt greindum dómi. Að framangreindu virtu þykir refsing ákærða Ingva Þórs hæfilega ákveðin fangelsi í fjóra mánuði, sem bundin skal skilorði sem í dómsorði segir. Samkvæmt fyrirliggjandi sakavottorði hefur ákærði Baldur Þór ekki áður gerst sekur um refsiverðan verknað og að virtu framangreindu ákveðst refsing hans fangelsi í þrjá mánuði, sem bundin skal skilorði eins og greinir í dómsorði. Af hálfu brotaþola A er þess krafist að ákærðu verði dæmdir til að greiða honum in solidum skaðabætur samtals að fjárhæð 1.395.676 krónur, auk vaxta, meðal annars með vísan til matsgerðar, dags. 8. ágúst 2008, sem unnin var af Birni Daníelssyni lögfræðingi og Stefáni Dalberg lækni. Hafa allir ákærðu krafist frávísunar bótakröfunnar. Telja þeir hana almennt vanreifaða og ekki í samræmi við ákv. 170. gr. laga um meðferð opinberra mála. Þá telja þeir að fyrirliggjandi matsgerð verði ekki lögð til grundvallar við ákvörðun bóta vegna galla sem á henni séu og að hún sé óstaðfest. Á þetta verður ekki fallist. Hafa ákærðu ekki sýnt fram á slíka ágalla á matsgerðinni að á henni verði ekki byggt hvað þetta varðar. Enda þótt heppilegra hefði verið að matsmenn hefðu komið fyrir dóminn lá ekkert fyrir um það að hálfu ákærðu fyrir aðalmeðferð málsins að gildi matgerðarinnar væri dregið í efa eða að þess væri óskað að annar hvor matsmanna eða þeir báðir kæmu fyrir dóminn til skýrslugjafar. Verður matsgerðin því lögð til grundvallar niðurstöðu varðandi bótakröfu brotaþola. Bótakrafan er sett fram með þeim hætti að í fyrsta lagi er gerð krafa um greiðslu á þjáningabótum að fjárhæð 38.850 krónur, auk vaxta, með vísan til 3. gr. skaðabótalaga og fyrirliggjandi matsgerðar. Er tekið fram að þjáningabætur reiknist í 30 daga frá árásinni, án rúmlegu. Fyrir hvern dag greiðist 1.295 krónur, eftir að fjárhæðir skv. 3. gr. skbl. hafi verið uppfærðar miðað við lánskjaravísitölu í ágúst 2008, 6.064 stig, sbr. 15. gr. skbl. Með vísan til matsgerðar verður fallist á þennan lið bótakröfunnar, enda liggur ekkert fyrir um þá staðhæfingu ákærðu að brotaþoli hafi á umræddu 30 daga tímabili verið byrjaður að vinna. Í öðru lagi er gerð krafa um greiðslu á 369.531 krónu vegna varanlegs miska skv. 4. gr. skbl. Kemur fram að samkvæmt niðurstöðu matsgerðar hafi varanlegur miski reynst 5%. Taki fjárhæð bótanna mið af grunnfjárhæðinni 4.000.000 króna , uppfærðri miðað við lánskjaravísitölu í ágúst 2008, sbr. 15. gr. skbl., 7.390.615 krónur. Með vísan til matsgerðar er fallist á þennan lið bótakröfunnar. Þá er í þriðja lagi gerð krafa um greiðslu miskabóta skv. a-lið 26. gr. skbl. að fjárhæð 800.000 krónur vegna andlegra áhrifa á brotaþola og þeirra óþæginda sem hann hafi orðið fyrir vegna hennar. Brotaþoli á rétt á miskabótum skv. 26. gr. skaðabótalaga úr hendi ákærðu vegna árásarinnar. Þykja þær hæfilega ákveðnar 200.000 krónur. Þá er gerð krafa um greiðslu útlagðs kostnaðar vegna öflunar matsgerðar skv. meðfylgjandi reikningum að fjárhæð 86.450 krónur. Er fallist á þennan lið kröfugerðarinnar. Loks er krafist bóta vegna lögmannsaðstoðar við að halda kröfunni fram og eru þær hæfilega ákveðnar 120.000 krónur. Ákærðu brutu í sameiningu gegn brotaþola og samkvæmt framangreindu verða þeir því dæmdir til að greiða honum samtals 814.831 krónu ásamt vöxtum eins og greinir í dómsorði. Ákærði Sigþór greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Guðmundar Ágústssonar héraðsdómslögmanns, 300.000 krónur, að meðtöldum virðisaukaskatti. Ákærði Ingvi Þór greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Ólafs Arnar Svanssonar hæstaréttarlögmanns, 340.000 krónur, að meðtöldum virðisaukaskatti, og ferðakostnað hans að fjárhæð 10.488 krónur. Ákærði Baldur Þór greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Helga Birgissonar hæstaréttarlögmanns, 340.000 krónur, að meðtöldum virðisaukaskatti, og ferðakostnað hans að fjárhæð 20.976 krónur. Ásgeir Magnússon héraðsdómari kveður upp dóm þennan. Dómsorð: Ákærði, Sigþór Magnússon, sæti fangelsi í 8 mánuði. Ákærði, Ingvi Þór Þráinsson, sæti fangelsi í 4 mánuði, en fresta skal fullnustu refsingar og hún niður falla að 2 árum liðnum haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. laga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Ákærði Baldur Þór Ragnarsson, sæti fangelsi í 3 mánuði, en fresta skal fullnustu refsingar og hún niður falla að 2 árum liðnum haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. laga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Ákærðu, Sigþór, Ingvi Þór og Baldur Þór, greiði A sameiginlega 814.831 krónu ásamt vöxtum skv. 8. gr. laga nr. 38/2001 af 608.381 krónu frá 27. desember 2007 til 26. október 2008, en með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. sömu laga af 814.831 krónu frá þeim degi til greiðsludags. Ákærði Sigþór greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Guðmundar Ágústssonar héraðsdómslögmanns, 300.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Ákærði Ingvi Þór greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Ólafs Arnar Svanssonar hæstaréttarlögmanns, 340.000 krónur, að meðtöldum virðisaukaskatti, og ferðakostnað hans að fjárhæð 10.488 krónur. Ákærði Baldur Þór greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Helga Birgissonar hæstaréttarlögmanns, 340.000 krónur, að meðtöldum virðisaukaskatti, og ferðakostnað hans að fjárhæð 20.976 krónur.
|
Mál nr. 276/2016
|
Kærumál Kæra Barnavernd Vistun barns Frávísun frá Hæstarétti
|
Málinu var vísað frá Hæstarétti þar sem kæra til réttarins uppfyllti ekki skilyrði b. liðar 1. mgr. 145. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur BörkurÞorvaldsson og Eiríkur Tómasson og Ingveldur Einarsdóttir setturhæstaréttardómari. Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru1. apríl 2016, en kærumálsgögn bárust réttinum 15. sama mánaðar. Kærður erúrskurður Héraðsdóms Vestfjarða 30. mars 2016, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðilaum að fella úr gildi úrskurð varnaraðila 29. febrúar sama ár þess efnis aðsonur þeirra yrði vistaður á vegum varnaraðila í allt að tvo mánuði. Kæruheimild er í 1. mgr. 64. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Sóknaraðilarkrefjast þess að hinn kærði úrskurður „verði felldur úr gildi.“ Þá er krafist kærumálskostnaðareins og málið væri eigi gjafsóknarmál. Varnaraðili krefst staðfestingar hinskærða úrskurðar.Í 1. mgr. 64. gr. barnaverndarlaga erað finna ákvæði um málskot úrskurða héraðsdóms sem kveðnir eru upp samkvæmt XI.kafla laganna og taka meðal annars til úrskurða um vistun barns utan heimilis,sbr. 3. mgr. 27. gr. þeirra. Í 1. mgr. 64. gr. er tekið fram að um kærufrest,kæruna sjálfa og meðferð hennar í héraði og fyrir Hæstarétti gildi sömu reglurog um kæru í almennu einkamáli. Í 1. mgr. 145. gr. laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála segir að greina skuli í kæru til Hæstaréttar þá dómsathöfn sem kærðsé, kröfu um breytingu á henni og þær ástæður, sem kæra sé reist á. Svo semfram er komið gerðu sóknaraðilar í kæru til Hæstaréttar aðeins kröfu umógildingu hins kærða úrskurðar og var sama krafa höfð uppi í greinargerð þeirrahér fyrir dómi. Sóknaraðilar byggja aftur á móti ekki á því að annmarkar hafiverið á meðferð málsins í héraði og úrskurði héraðsdóms sem leiða eigi til þessað hann skuli ómerktur, heldur leita þau eftir efnislegri niðurstöðu um hvortréttmætt hafi verið af hálfu varnaraðila að vista son þeirra tímabundið utanheimilis. Kröfugerð sóknaraðila hér fyrir dómi getur því ekki leitt til þeirraefnislegu lykta sem þau stefndu að með málsókn sinni. Er kæra sóknaraðila aðþessu leyti í ósamræmi við b. lið 1. mgr. 145. gr. laga nr. 91/1991, sbr. tilhliðsjónar dóm Hæstaréttar 14. desember 2015 í máli nr. 785/2015. Samkvæmt þessuverður málinu vísað frá Hæstarétti. Málskostnaður fyrir Hæstarétti dæmistekki, en um gjafsóknarkostnað sóknaraðila fyrir Hæstarétti fer samkvæmt því semgreinir í dómsorðiDómsorð:Máli þessu er vísað frá Hæstarétti.Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.Allur gjafsóknarkostnaður sóknaraðila, A og B, greiðist úrríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns þeirra 400.000 krónur. Úrskurður HéraðsdómsVestfjarða 30. mars 2016.IMál þetta, sem tekið var til úrskurðar 23.mars sl., barst dóminum 4. mars 2016, með kæru sóknaraðila, dagsettri 3. samamánaðar.Sóknaraðilar eru A, kennitala [...], [...],[...], Reykjavík, og B, kennitala [...], [...], [...]. Varnaraðili er barnaverndarnefndin á C.Sóknaraðilar krefjast þess að úrskurðurvarnaraðila, sem kveðinn var upp 29. febrúar sl., í máli sonar þeirra, D,kennitala [...], verði felldur úr gildi. Þá gera þau kröfu um greiðslumálskostnaðar samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi, að viðbættumvirðisaukaskatti, á grundvelli 1. mgr. 60. gr. laga nr. 80/2002, eins og eigiværi um gjafsóknarmál að ræða. Varnaraðili krefst þess að öllum kröfumsóknaraðila verði hafnað. Af hálfu varnaraðila er ekki krafist málskostnaðar.IIÍ kæru sinni krefst sóknaraðili þess að úrskurðurvarnaraðila frá 29. febrúar 2016 verði felldur úr gildi, en í úrskurðarorðisegir:Barnaverndarnefnd á[C] úrskurðar samkvæmt a-lið 27. gr.barnaverndarlaga nr. 80/2002 að barnið [D] kt. […], skuli vera kyrrt á þeimstað sem það dvelst, í allt að tvo mánuði, frá deginum í dag að telja, 29.febrúar 2016. Á meðan úrskurðurinn er í gildi mun frekari könnun á aðstæðumforeldra fara fram.Mál þetta varðar drenginn D sem nú ertæplega tveggja ára gamall, fæddur [...]. Sóknaraðilar, foreldrar D, voru ísambúð og eiga einnig saman drenginn E, fæddan [...]. Þau slitu sambúð sinni umtíma veturinn 2014 til 2015 en hafa nú hafið sambúð á ný og fara sameiginlegameð forsjá drengjanna. Þau búa nú ásamt eldri drengnum í sumarbústað í [...],[...], í nágrenni [...]. D dvelst nú á heimili á vegum varnaraðila. Sóknaraðilar lýsamálsatvikum svo í kæru að þau hafi verið sökuð um vanrækslu barnanna ogfíkniefnaneyslu. Faðir hafi orðið að nota verkjalyf samkvæmt ávísun læknisvegna verkja í kjölfar slyss. Móðir hafi um tíma flust til [...] og hafi búiðþar með eldri drenginn en sá yngri hafi á meðan verið hjá föður sínum í[...]þar sem þeir bjuggu hjá föðurömmu drengsins. Drengurinn var tekinn afföður og vistaður utan heimilis á vegum varnaraðila 7. ágúst 2015 meðneyðarráðstöfun sem staðfest var 17. ágúst 2015 og úrskurðað að drengurinn yrðivistaður utan heimilis á vegum nefndarinnar í tvo mánuði. Var sá úrskurðurkærður en síðar náðist sátt í málinu þar sem sóknaraðilar féllu frá kærunni oggerð var áætlun um meðferð máls sem þau undirrituðu. Sóknaraðilar voru ósáttirvið framkvæmd og fyrirkomulag umgengni og töldu sig geta boðið drengnumviðunandi uppeldisaðstæður, enda væru þau ekki í fíkniefnaneyslu og riftu þausamkomulaginu 10. desember 2015. Var drengurinn þá kyrrsettur á vistunarheimilinuog kveðinn upp úrskurður á fundi varnaraðila 15. desember 2015 um að drengurinnyrði kyrrsettur á þeim stað sem hann dvaldi í allt að tvo mánuði. Sóknaraðilarkærðu úrskurðinn til Héraðsdóms Vestfjarða sem hafnaði kröfu um að fellaúrskurðinn úr gildi. Hefur drengurinn verið vistaður óslitið á vegumvarnaraðila síðan þrátt fyrir að varnaraðili hafi samþykkt á fundi sínum 11.febrúar 2016 að falla frá fyrirhugaðri kröfu um að drengurinn yrði vistaðurutan heimils í sex mánuði. Í bókun nefndarinnar segir: „Framlögð gögn sembárust þann 10. og 11. febrúar 2016 gefa til kynna að aðstæður hafi batnað áheimili barnsins, að foreldrar séu vímuefnalausir, að aðstæður á heimili séuviðunandi og að umönnun eldri bróður sé vel sinnt af foreldrum.“ Þá lá fyrir umsögnF, félagsmálastjóra í [...], í tölvubréfi dagsettu 5. febrúar 2016, þar semsegir um eldri son sóknaraðila sem er í þeirra umsjón: „Er alltaf snyrtilegurtil fara og klæddur eftir veðri. Kemur yfirleitt á réttum tíma í skólann. Lesheima á hverjum degi og skilar heimanámi.“ Þá lá einnig fyrir niðurstaðarannsóknar á fíkniefnaprufu móður 29. janúar 2016 þar sem móðir reyndistneikvæð, en samkvæmt fyrstu skoðun jákvæð. Telja sóknaraðilar að þessiniðurstaða sýni enn frekar hvað fyrsta skoðun á þeim fíkniefnaprufum semvarnaraðili hefur byggt á í málinu sé ónákvæm. Einnig lágu fyrir á fundinumupplýsingar G, félagsráðgjafa, dagsettar 8. febrúar 2016.Þá lýsa sóknaraðilarþví að starfsmaður varnaraðila, H, félagsráðgjafi, hafi skrifað greinargerð semlögð var fram á fundinum og rökstutt þar tillögu um að gerð yrði krafa fyrirdómi um vistun drengsins utan heimilis í sex mánuði. Hún lét lögmannsóknaraðila vita af niðurstöðu fundarins en sagði jafnframt að að hún væriósátt við niðurstöðuna og teldi að kerfið hefði brugðist barninu en samkvæmtniðurstöðu nefndarinnar gætu foreldrar sótt drenginn í samráði við sig þástrax. Sóknaraðilar reyndu í framhaldi af þessu að sækja drenginn á flugvöllinnen þar átti að afhenda móður drenginn. Þegar að því kom var það ekki unnt þvídrengurinn hafði aftur verið kyrrsettur og sagt að fjórar tilkynningar hafiborist um óviðunandi aðstæður og fíkniefnaneyslu sóknaraðila. Í kjölfar þessvar málið lagt fyrir nefndina 29. febrúar, án þess að fíkniefnapróf væri gerteða húsnæði sóknaraðila kannað frekar og þrátt fyrir að fyrir lægi jákvæðumsögn umsjónarkennara eldri sonar sóknaraðila sem er í þeirra umsjón. Að sögnföðurömmu drengsins hafi H hafa hringt í hana og spurt út í aðstæður hjásóknaraðilum og virðist það hafa verið skráð sem tilkynning um vanrækslu ogsegir amma drengsins að rangt sé haft eftir sér í gögnum barnaverndarnefndar. Í greinargerðvarnaraðila er hvað málsatvik varðar vísað til hins kærða úrskurðar ogmálsgagna og er málsatvikum að öðru leyti lýst til samræmis við það sem framkemur í málsgögnum. Þá er atvikalýsingu sóknaraðila mótmælt að því leyti semhún er ósamrýmanleg málavaxtalýsingu varnaraðila. Þá kemur fram í greinargerðað auk þess sem segir í úrskurðarorði, og þegar hefur verið rakið, þá komi framí bókun varnaraðila af fundinum 29. febrúar sl. að jafnframt hafi veriðsamþykkt að gert yrði foreldrahæfnismat á sóknaraðilum. Þá kemur fram ígreinargerð að mál drengsins hafi verið í stöðugri vinnslu hjá varnaraðila fráþví síðari hluta árs 2014 þegar tilkynningar fóru að berast varnaraðila umvanrækslu á umsjón og eftirliti drengsins og bróður hans, vímuefnaneyslusóknaraðila og óvissu um hæfni þeirra til að annast drenginn. Í kjölfartilkynningar frá starfsmanni varnaraðila 16. september 2014 þar sem tilkynntvar að bræðurnir væru mikið í pössun hjá móðurömmu sinni sem væri að eigin sögnekki fær um það, var móðir boðuð í viðtal hjá varnaraðila. Niðurstaðaviðtalsins var sú að hún myndi ekki skilja þá eftir í umsjá móður sinnar. Þann 14. nóvember2014 barst tilkynning undir nafnleynd um að faðir drengjanna væri í daglegrineyslu fíkniefna og æki bifreið undir áhrifum vímuefna með þá í bifreiðinni.Þann 18. s.m. barst varnaraðila tilkynning undir nafnleynd, um að hreinlætiværi ábótavant í íbúð fjölskyldunnar. Tveimur dögum síðar, eða 20. nóvember2014, barst varnaraðila þriðja tilkynningin um vímuefnaneyslu sóknaraðila,einnig undir nafnleynd. Þar var tekið fram að báðir sóknaraðilar væru ídaglegri fíkniefnaneyslu og að fíkniefni væru á heimilinu þar sem drengirnirbyggju. Þann 26. s.m. barst varnaraðila enn tilkynning um daglegavímuefnaneyslu sóknaraðila. Starfsmenn varnaraðila hafi strax frá upphafi reyntað fylgjast náið með aðstæðum drengjanna og liðsinna sóknaraðilum en mjögerfiðlega hafi gengið að fá þau í viðtal.Varnaraðila hafiáfram borist tilkynningar vegna aðstæðna drengjanna og ástands sóknaraðila.Þann 30. nóvember 2014 barst tilkynning frá lögreglu um heimilisofbeldi áheimili sóknaraðila. Að nýju voru sóknaraðilar boðuð í viðtal vegna tilkynninga,bæði með bréfi og símtali, en mættu ekki. Þann 17. desember s.á. barst síðantilkynning frá Grunnskólanum á [...] þar sem kom fram að bróðir drengsins hefðigreint starfsmanni skólans frá greindu heimilisofbeldi. Þegar loks náðist ísóknaraðila viðurkenndi móðir fíkniefnaneyslu en sagðist vera hætt neyslu.Faðir viðurkenndi einnig neyslu kannabis sem hann sagði hjálpa sér að glíma viðþunglyndi. Samþykktu sóknaraðilar að vera í samstarfi við varnaraðila til aðbæta hag barnanna og undirrituðu hvort fyrir sig áætlun um meðferð málsinssamkvæmt 23. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Markmið áætlananna var aðtryggja öryggi drengjanna á tímabilinu, styðja sóknaraðila við að búa sonumþeirra tryggar uppeldisaðstæður í framtíðinni, ganga úr skugga um að sóknaraðilarværu edrú og styðja þá við að viðhalda „edrúmennsku“ auk þess að ganga úrskugga um að börnin væru ekki skilin eftir í umsjá óhæfs einstaklings. Í áætlunmóður drengjanna voru jafnframt rakin hlutverk barnaverndaryfirvalda og hennarvið að framfylgja áætluninni, s.s. möguleiki á sálfræðiþjónustu fyrirsóknaraðila og stuðningsfjölskyldu fyrir drengina, greiðsla fyrir mötuneyti ogdægradvöl fyrir eldri drenginn, regluleg viðtöl hjá ráðgjafabarnaverndarnefndar, fyrirvaralaus fíkniefnapróf og að tilsjónarmaður kæmi áheimilið einu sinni í viku en einu sinni til tvisvar sinnum á tímabilinu yrðuóvæntar heimsóknir. Jafnframt skuldbatt móðir sig til að halda sig frá allrineyslu vímuefna, vinna að markmiðum áætlunarinnar í samstarfi við varnaraðila,mæta í tíma hjá sálfræðingi og í viðtöl hjá ráðgjafa, taka á móti heimsóknumtilsjónaraðila með jákvæðum hætti og nýta þjónustu stuðningsfjölskyldu. Faðirdrengjanna samþykkti sambærileg stuðningsúrræði auk skipunar persónulegsráðgjafa en samþykkti ekki að hafa tilsjónaraðila.Varnaraðili héltáfram að boða sóknaraðila í viðtöl til að fylgjast með gangi mála. Í viðtalivið móður 27. janúar 2015 tók hún fram að hún fengi enga hjálp frá föður og aðhún væri búin að glíma við mikla vanlíðan. Hún sagðist þó vera að taka sig á ogværi staðráðin í að hugsa vel um drengina og sig sjálfa. Þá hafi faðirdrengjanna einnig komið í viðtal.Í tengslum viðkönnun málsins óskaði varnaraðili eftir upplýsingum m.a. frá Lögreglustjóranumá Vestfjörðum og Heilsugæslunni á [...]. Bárust upplýsingar frá lögreglu 19.febrúar 2015 þar sem lýst var afskiptum lögreglu af drengjunum og sóknaraðilumfrá árinu 2008. Þar er meðal annars rakið að faðir drengjanna hafi þrisvar frá10. nóvember 2014 til 20. janúar 2015 verið handtekinn grunaður um akstur undiráhrifum fíkniefna. Þá hafi hann verið handtekinn í lok september 2014 fyrir aðáreita ferðamann. Í október s.á. hafi faðir lent í bílveltu ásamt bróður sínumog hafi fundist sprautunálar, kannabis og töfluspjald merkt Sobril, í og við bifreiðina.Í nóvember 2014 var gerð húsleit á heimili móðurömmu drengjanna, sem þá voru íheimsókn hjá henni, og kannabisefni í eigu móðurbróður drengjanna haldlagt.Einnig er greint frá heimilisofbeldi sem var tilkynnt til varnaraðila ínóvember 2014. Loks er greint frá því að móðir hafi 19. desember 2014 veriðstöðvuð við akstur bifreiðar og þá viðurkennt neyslu á kannabisefnum. Loksbárust þær upplýsingar frá Lögreglustjóranum á Vestfjörðum 15. september 2015að sóknaraðilar hafi verið ákærð fyrir akstur undir áhrifum ólöglegra ávana- ogfíkniefna í þeim tilvikum sem rakin voru í erindi lögreglunnar 19. febrúar tilvarnaraðila auk annarra tilvika, s.s. 9. apríl sl. í tilviki föður drengjanna,ásamt því að vera ákærð fyrir framleiðslu og ræktun á kannabisplöntum. Með dómiHéraðsdóms Vestfjarða frá [...] 2016 voru sóknaraðilar sakfelld fyrir umræddbrot. Varnaraðila bárust á þessu tímabili jafnframt ítrekaðar tilkynningar fráGrunnskólanum á [...] um dræma mætingu eldri drengsins í skóla og áhyggjur skólayfirvaldaaf almennri umönnun hans. Samhliða tilkynningunum vorusóknaraðilar ítrekað boðuð í viðtal hjá varnaraðila vegna skólamála, en mættuyfirleitt ekki. Þann 13. mars 2015 náðist í móður drengjannasímleiðis og var hún beðin um að koma í viðtal sem hún gerði ásamt föðurdrengjanna þann sama dag. Sóknaraðilar neituðu bæði því bæði að hafa neyttfíkniefna. Á fundinum 13. mars 2015 var móðir drengjanna beðin um að gefaþvagsýni svo hægt yrði að kanna hvort einhver fíkniefni mældust í því. Móðirgaf þvagsýni í ToxCup fíkniefnapróf og mældist það jákvætt fyrir kannabis.Viðurkenndi hún þá að hafa nýlega notað kannabisefni þrátt fyrir fullyrðingarum annað stuttu áður. Faðir neitaði að gefa þvagsýni. Í viðtalinu 13. mars2015 var undirrituð ný áætlun um meðferð máls samkvæmt 23. gr. barnaverndarlagaþar sem sóknaraðilum voru boðin ýmis stuðningsúrræði. Þann 20. mars 2015 bárustvarnaraðila að nýju upplýsingar um að sóknaraðilar væru bæði í neyslukannabisefna. Upplýsti tilkynnandi m.a. að faðir drengjanna væri í daglegrineyslu kannabisefna. Þá hafði tilkynnandi jafnframt áhyggjur af því að móðirværi í neyslu. Einnig greindi tilsjónaraðili frá því að móðir hefði síðustuvikuna í mars viðurkennt að hún hefði notað kannabisefni helgina áður. Í ljósiþessara upplýsinga reyndi varnaraðili að fá sóknaraðila aftur í viðtal. Móðirdrengjanna kom í viðtal 30. mars og 10. apríl 2015 og samþykkti hún nýja áætlunum meðferð málsins, þar sem hún samþykkti meðal annars að fara í meðferð. Þann31. mars óskaði faðir drengjanna eftir viðtali við ráðgjafa og sagðist viljavera í fullri samvinnu við varnaraðila. Viðurkenndi hann neyslu fíkniefna ensagðist vera búinn að vera edrú í nokkrar vikur. Faðir gaf þvagsýni og mældustengin fíkniefni í því. Móðir fór í tíu daga áfengis- og fíkniefnameðferð á Vogi17. apríl 2015. Faðir fór með umsjón drengjanna á meðan. Þann 20. apríl 2015var gerð sérstök áætlun um meðferð máls fyrir föður. Lögð var áhersla á„edrúmennsku“ og viðeigandi umönnun drengjanna. Þá greiddi varnaraðili fyrirsálfræðiaðstoð og HAM-námskeið fyrir hann ásamt því að útvega honumpersónulegan ráðgjafa. Varnaraðila bárust upplýsingar um það nokkrum vikumsíðar að hann mætti illa á námskeiðið og væri að missa íbúðina sem hann bjó ímeð drengina. Næstu mánuði gekk erfiðlega að ná sambandivið sóknaraðila og fá upplýsingar um búsetu og aðbúnað drengjanna. Ítilkynningu 8. júní 2015 fékk varnaraðili þær upplýsingar að faðir væribúsettur í [...] hjá móður sinni, ásamt drengjunum. Í tilkynningunni var tekiðfram að faðir drengjanna væri í neyslu og líklegt að hann beitti móðurlíkamlegu ofbeldi. Í tilkynningunni var jafnframt upplýst að fjölskyldan ætlaðiflytja til [...] 19. júní 2015, en varnaraðili hafði engar upplýsingar fengiðum slíkar fyrirætlanir frá sóknaraðilum. Þegar loks náðist í föður drengjanna10. júní var hann upplýstur um þær tilkynningar sem höfðu borist. Neitaði hannþví að vera í neyslu og sagði jafnframt að þau ætluðu að búa í Reykjavík umveturinn og væru að leita sér að íbúð þar.Þann 19. júní 2015 bárust tvær tilkynningartil varnaraðila undir nafnleynd um harða neyslu beggja sóknaraðila og vanræksluþeirra á drengjunum. Samkvæmt tilkynningunum voru báðir sóknaraðilar í mjögóstöðugu ástandi. Annar tilkynnandinn efaðist um geðheilsu föður drengjanna ogsagði hann farinn að sýna einkenni geðveilu. Hinn tilkynnandinn tók fram aðmóðir drengjanna væri búin að vera í harðri neyslu síðustu vikur. Hún hefðiviðurkennt neyslu sína fyrir ættingjum sínum og sagt að hún ætlaði að flytjameð drengina til [...] og búa þar í tjaldi. Tilkynnandi tók fram aðfjölskyldan byggi hjá ömmu drengjanna í [...] og að hún þyrði ekki að faraneitt þar sem hún hefði áhyggjur af drengjunum. Móðir drengjanna fluttist til [...] 19. júní 2015. Næstu daga var ítrekað reynt að ná í sóknaraðila til að ræðaum vinnslu barnaverndarmáls drengjanna en ekki náðist í þau. Þann 6. júlí 2015fékk varnaraðili þær upplýsingar að faðir drengjanna væri farinn með þá báðatil [...] en myndi koma með þá til baka. Tilkynnandi óttaðist að ekki yrði af því.Þann 14. júlí 2015 barst varnaraðilatilkynning frá lögreglustjóranum á Vesturlandi um að faðir drengjanna hefði 3.júlí 2015 verið stöðvaður grunaður um akstur undir áhrifum fíkniefna með eldridrenginn í framsætinu. Hann neitaði að láta í té þvagsýni til fíkniefnaprófunarog var vakthafandi læknir fenginn til að taka úr honum blóð tilfíkniefnaskimunar. Við rannsókn sýnis mældust 3,2 ng/mlaf tetrahýdrókannabínól (kannabis). Í ljósi framkominna upplýsinga óskaðivarnaraðili eftir aðstoð barnaverndar í [...] með bréfi, dagsettu 16. júlí2015, til að afla upplýsinga um aðsetur og aðstæður drengjanna. Samhliða þvívar ítrekað reynt að ná sambandi við sóknaraðila, án árangurs. Þann 6. ágúst2015 fengust þær upplýsingar í símtali við móður drengjanna að eldri drengurinnværi hjá henni í [...] og sá yngri hefði farið til Íslands meðföður sínum. Í símtalinu tók hún fram að faðir ætlaði að fara með yngridrenginn aftur út til [...] á næstu dögum. Þegar ljóst var að drengurinn var kominn til landsins í stuttan tíma og íumsjá föður síns ákvað varnaraðili, í ljósi forsögu málsins, að haldateymisfund 6. ágúst 2015 um mál hans. Var þar ákveðið að taka drenginn úr umsjáföður síns og vista hann á heimili á vegum varnaraðila á meðan frekari könnunfæri fram. Ekki fékkst samþykki föður fyrir aðgerðinni. Í samræmi við 2. mgr.31. gr. barnaverndarlaga var málið tekið til meðferðar og úrskurðar ágrundvelli b-liðar 1. mgr. 27. gr. barnaverndarlaga á fundi varnaraðila 17.ágúst 2015. Lögmaður sóknaraðila var viðstaddur fundinn í gegnum síma og liggurbókun lögmannsins fyrir í málinu. Var það mat varnaraðila, í ljósifyrirliggjandi gagna og að teknu tilliti til athugasemda og krafna lögmannssóknaraðila, að nauðsynlegt væri að úrskurða um vistun drengsins utan heimilisá meðan frekari könnun málsins færi fram.Af hálfu sóknaraðilavar úrskurður um vistun kærður til héraðsdóms. Meðan á meðferð málsins stóðnáðist samkomulag um tímabundna vistun drengsins utan heimilis til 4. janúar2016 meðan frekari athugun á aðstæðum sóknaraðila færi fram. Var kæran dregintil baka. Í áætlun um meðferð máls sem þá var gerð kemur meðal annars fram aðmarkmið áætlunarinnar sé að skapa drengnum tryggar og stöðugar aðstæður þar semhann fengi tækifæri til að dafna og þroskast á eðlilegan hátt. Þar segirjafnframt að hlutverk barnaverndaryfirvalda sé að sjá drengnum fyrir tímabundnufósturheimili og kanna aðstæður sóknaraðila með tilliti til þess hvort þau getifengið drenginn í sína umsjá á ný að vistunartímanum liðnum. Við mat á aðstæðumyrðu húsnæðis- og fjárhagsmál sóknaraðila skoðuð og gengið úr skugga um aðsóknaraðilar væru edrú. Í samkomulaginu var jafnframt tekið fram að faðir ættirétt á umgengni við drenginn eina helgi í mánuði og myndi varnaraðili greiðaflugfargjald fyrir hann einu sinni í mánuði. Áður en umgengni hæfist myndifaðir gefa þvagsýni til fíkniefnamælingar. Ef engin fíkniefni mældust í þvagifengi faðir umgengni við drenginn frá föstudegi til sunnudags, ef það mældusthins vegar fíkniefni í þvagi myndi umgengin fara fram undir eftirliti. Samkvæmtsamkomulaginu var hlutverk foreldra meðal annars að vinna að markmiðiáætlunarinnar og halda sig frá allri neyslu fíkniefna. Ekki var mæltsérstaklega fyrir um umgengni móður í áætluninni þar sem gert var ráð fyrir aðhún yrði í [...] fram að jólum. Hún óskaði hins vegar eftir áframhaldandiSkype-viðtölum við drenginn tvisvar sinnum í viku sem fallist var á. Ennfremurvar tekið fram að ef samningurinn yrði rofinn yrði áætlunin þegar tekin tilendurskoðunar. Umgengni sóknaraðila og annarra nákominna var að öðru leytieftir samkomulagi hverju sinni. Þá var rætt um að sóknaraðilar gætu fengiðdrenginn til sín yfir jólin ef þau héldu sig frá allri neyslu fíkniefna. Stuttueftir að samningurinn var gerður ákvað móðir drengsins að flytja aftur tilÍslands með eldri bróður hans. Sóknaraðilar tóku aftur saman og bjuggu þá í[...] heima hjá ömmu drengsins. Umgengni beggja sóknaraðila viðdrenginn fór fram í október og gekk hún vel samkvæmt upplýsingum frávistforeldrum. Þann 29. október 2015 barst varnaraðila tilkynning undirnafnleynd um að sóknaraðilar væru í fíkniefnaneyslu og hefðu verið að reykjakannabis á meðan þau voru með syni sína á [...]. Í framhaldi af móttökutilkynningarinnar var haldinn teymisfundur hjá starfsmönnum varnaraðila og ákveðiðað hefja könnun málsins.Varnaraðila telur aðhann hafi ávallt reynt að koma til móts við óskir sóknaraðila og nákominna umumgengni og hafi starfsmenn hans fyrst varir við óánægju sóknaraðila þegartilkynning um riftun á samkomulagi um tímabundna vistun drengsins barst 10.desember 2015. Starfsmenn varnaraðila reyndu þá að fá sóknaraðila til aðendurskoða riftunina og ljúka vistunartímanum. Var þeim meðal annars boðið aðtekið yrði þátt í bensínkostnaði þeirra til að þau gætu nýtt umgengisréttinnbetur. Reyndust þær viðræður árangurslausar og var málið tekið fyrir á fundivarnaraðila 15. desember 2015. Lögmaður sóknaraðila var viðstaddur fundinn ígegnum síma og liggur fyrir bókun hans. Varnaraðili mat það svo, í ljósifyrirliggjandi aðstæðna og gagna, svo og að teknu tilliti til athugasemda ogkrafna lögmanns sóknaraðila, að nauðsynlegt væri að kyrrsetja drenginn á þeimstað sem hann dvaldist í allt að tvo mánuði, á meðan frekari könnun á aðstæðumsóknaraðila færi fram. Þar sem samþykki þeirra skorti var málið tekið tilúrskurðar með vísan til a-liðar 1. mgr. 27. gr. barnaverndarlaga. Varsóknarnaraðilum tilkynnt um úrskurðinn og afhent endurrit hans ásamt bókunum.Í kjölfarúrskurðarins fóru sóknaraðilar í þrjár fíkniefnaprufur á tímabilinu 17.-21.desember 2015. Fyrst 17. desember 2015 og mældist móðir þá jákvæð fyrirkannabis, en hjá föður var „línan fyrir kannabis dauf“. Sóknaraðilum vartilkynnt niðurstaðan og vildi faðir láta endurtaka mælinguna og fá blóðprufu.Samþykkt var að þau gæfu aftur þvagsýni 18. desember og mældust þau þá bæðineikvæð. Á grundvelli mælingarinnar var sóknaraðilum heimiluð umgengi. Þann 21.desember sl. krafðist lögmaður sóknaraðila þess að nýju að þau fengju drenginntil sín því engin efni hefðu mælst í þeim. Þá var haft samband við föður umþriðju fíkniefnamælinguna og honum gerð grein fyrir því að ef þau mældust bæðineikvæð, þ.e. engin fíkniefni mældust, yrði þeim afhent drengurinn á ný ogmálið flutt til barnaverndar í [...]. Ef þau mældust hins vegar jákvæð, þ.e.fíkniefni í líkama þeirra, stæði úrskurður varnaraðila frá 15. desember 2015.Faðir samþykkti þessa skilmála og fóru báðir sóknaraðilar í fíkniefnamælingu.Niðurstöður mælingarinnar voru þær að þau mældust bæði jákvæð fyrir kannabis.Þá mældist faðir jákvæður fyrir OPI (morfínskyld lyf). Niðurstöður frekarirannsókna á sýnunum bárust 6. janúar sl., og mældust með 80 ng/mltetrahýdrókannabínól í þvagi frá móður, en engin efni voru mælanleg í þvagiföður.Í framhaldiniðurstöðu þriðju fíkniefnamælingarinnar var haldinn teymisfundur hjástarfsmönnum varnaraðila og tekin ákvörðun um að úrskurðurinn frá 15. desemberstæði og málið yrði aftur tekið fyrir á fundi varnaraðila í byrjun janúar 2016.Sóknaraðilum og lögmanni þeirra var jafnframt tilkynntar niðurstöður rannsóknaá sýnunum og framhald málsins. Viðurkenndi faðir í samtali við stafsmannvarnaraðila, að þau hefðu reykt kannabis, um mánuði fyrr. Var honum jafnframtbent á að þau gæti ekki fengið drenginn til sín í [...] um jólin vegnaniðurstöðunnar. Krafðist lögmaður þeirra að þau fengju að fara í aðra mælinguen þeirri kröfu var hafnað.Sóknaraðilar kærðu úrskurð varnaraðila frá 15. desember 2015 um kyrrsetningudrengsins til Héraðsdóms Vestfjarða 23. s.m. Við skýrslutökur fyrir dómi 18.janúar 2016 viðurkenndu báðir sóknaraðilar að hafa síðast neytt fíkniefnaþremur mánuðum áður. Úrskurður var kveðinn upp í málinu [...]. janúar 2016, þarsem kröfu þeirra um að hinn kærði úrskurður yrði felldur úr gildi, var hafnað.Sóknaraðilum vorusend ný drög að áætlun um meðferð málsins 22. desember 2015. Markmið hennar varað skapa drengnum tryggar og stöðugar aðstæður þar sem hann fengi tækifæri tilað dafna og þroskast á eðlilegan hátt og að drengurinn fengi að fara aftur heimtil sóknaraðila að vistunartímanum liðnum ef þau uppfylltu skilyrðiáætlunarinnar. Í drögunum var ráðgert að sóknaraðilar fengu umgengni viðdrenginn aðra hverja helgi út vistunartímann, og að bensínkostnaður yrðigreiddur vegna ferða þeirra á milli [...] og [...] vegna umgengninnar. Láðistað setja inn dagsetningar fyrir umgengni í umræddum drögum og voru þær sendarsóknaraðilum 28. s.m. Í framhaldinu óskaði starfsmaður varnaraðila ítrekaðeftir athugasemdum frá sóknaraðilum við áætlunina og voru sóknaraðilarjafnframt upplýst um að málið yrði tekið fyrir á fundi nefndarinnar 7. janúar2016.Sóknaraðilar hafaþrisvar sinnum komið vestur og rækt umgengni við drenginn frá því hann varvistaður í ágúst 2015. Fyrst í október 2015 og annað skiptið í janúar 2016. Ídrögum að áætlun um meðferð máls frá 22. desember 2015 voru dagsetningartilgreindar fyrir umgengni á vistunartíma. Umgengni var fyrirhuguð í desember2015, en einhvers misskilnings virðist hafa gætt í samskiptum starfsmannsvarnaraðila og lögmanns sóknaraðila um það hvort frekari staðfesting yrði sendum tímasetningu umgengni sem átti að fara fram á [...] 28. desember 2015 ogbárust upplýsingar um umgengnina því ekki til sóknaraðila fyrr en að morgni 28.desember 2015. Bauð starfsmaður varnaraðila sóknaraðilum að hitta drenginnþennan sama dag, eða 29. eða 30. desember ef það hentaði betur. Ekkert svarbarst frá sóknaraðilum þrátt fyrir ítrekun. Föðuramma drengsins óskaði eftirumgengni 29. desember og fékk hún að hitta hann 30. desember 2015 og 1. janúar2016. Umgengni var fyrirhuguð næst helgina 9.-10. janúar 2016. Þann 31.desember 2015 sendi starfsmaður varnaraðila tölvubréf til sóknaraðila varðandiumgengnina. Móðir tilkynnti 2. janúar 2016 að þau kæmust ekki umrædda daga. Varhún spurð samdægurs hvaða tími myndi henta þeim en engin svör bárust. Þann 15.janúar 2016 sendi starfsmaður varnaraðila tölvubréf til sóknaraðila og spurðihvort þau myndu sinna umgengni við drenginn helgina 15.-17. janúar, líkt oggert var ráð fyrir í áætluninni. Móðir svaraði því svo að þau kæmust ekki fyrren á sunnudag og að þau færu aftur suður á mánudag. Umgengni fór því framsunnudaginn 17. janúar. Umgengni var næst áætluð helgina 29.-31. janúar 2016.Þann 28. janúar var haft samband símleiðis við föður og spurt hvort þau myndirækja umgengni þá um helgina. Svaraði hann að þau kæmust ekki fyrr en ásunnudeginum vegna vinnu og óskaði jafnframt eftir umgengni í kringumafmælisdag drengsins sem var 2. febrúar. Var fallist á það og ætlaði faðir aðskoða hvaða tímasetning hentaði þeim best og hafa samband við starfsmann varnaraðila.Ekkert svar barst frá sóknaraðilum og varð því ekkert úr umgengninni. Höfðusóknaraðilar ekki rækt umgengni við drenginn frá því í janúar þegar óskað vareftir umgengni með dags fyrirvara 14. mars 2016. Var strax komið til móts viðþá beiðni. Umgengnin fór fram þessa daga og gekk vel. Þann 7. janúar sl.var málið tekið fyrir á fundi varnaraðila. Lögmaður sóknaraðila var viðstaddurfundinn í gegnum síma og liggur bókun lögmannsins fyrir í málinu ogathugasemdir sóknaraðila vegna áætlunarinnar. Þar kom meðal annars fram aðsóknaraðilar væru ekki tilbúnir að samþykkja áætlun þar sem kveðið væri á um aðþau færu í fíkniefnameðferð eða sæktu AA-fundi. Þá liggur fyrir bókunvarnaraðila þar sem lagt var fyrir starfsmenn varnaraðila að ganga frá áætlun ummeðferð máls. Voru sóknaraðilar upplýstir um þetta með tölvubréfi 7. janúar sl.Þann 11. janúar 2016voru sóknaraðilum send ný drög að áætlun um meðferð máls og óskað eftirathugasemdum þeirra en engin svör bárust. Drögin voru að nýju send sóknaraðilum19. janúar og tekið fram að ef engin svör kæmu fyrir 21. s.m. yrði litið svo áað sóknaraðilar höfnuðu samvinnu við varnaraðila. Í framhaldinu bárustathugasemdir frá lögmanni sóknaraðila, og þess krafist að tekin yrði blóðprufaí stað þvagprufa, sem starfsmenn varnaraðila töldu sér ekkert fært að verðavið. Þar sem ekki náðist samkomulag um áætlunina var varnaraðila nauðsynlegt aðgera einhliða áætlun um meðferð málsins. Lá hún endanlega fyrir 28. janúar 2016og hún tilkynnt sóknaraðilum með tölvubréfi sama dag. Markmið áætlunarinnar varþað sama og í fyrri áætlunum, að skapa drengnum tryggar og stöðugar aðstæðurþar sem hann fengi tækifæri til að dafna og þroskast á eðlilegan hátt og aðdrengurinn myndi snúa aftur á heimili sóknaraðila fullnægðu þau þeim kröfum semgerðar væru til þeirra í áætluninni. Var þar gert ráð fyrir að varnaraðilimyndi sjá drengnum fyrir tímabundnu fósturheimili á meðan úrskurðurbarnaverndarnefndar dagsettur 15. desember 2015 væri í gildi. Áður envistunartímanum lyki yrðu aðstæður sóknaraðila skoðaðar vel og lagt mat á hvortþau teldust hæf til að sinna foreldraskyldum sínum. Þá þyrftu sóknaraðilar aðsýna fram á að þau væru ekki í neyslu fíkniefna. Varnaraðili myndi jafnframtsjá til þess að sóknaraðilar fengju umgengni við drenginn aðra hverja helgi átilgreindum dögum og tæki þátt í eldsneytiskostnaði þeirra við að komast ámilli [...] og [...]. Einnig myndi varnaraðili tryggja að sóknaraðilar gætufarið í fíkniefnamælingu fyrirvaralaust. Í áætluninni kom fram hversvarnaraðili krefðist af sóknaraðilum, nánar tiltekið að þau sýndu fram á að þauværu ekki í fíkniefnaneyslu, að þau mættu í boðaðar fíkniefnamælingar, að þautryggðu afkomu sína, að þau tryggðu að uppeldisaðstæður á heimilifjölskyldunnar fullnægðu þörfum barnsins og að þau ræktu umgengni við drenginná þeim dögum sem taldir voru upp í áætluninni og legðu sig fram við að húngengi vel og væri ánægjuleg fyrir drenginn. Gert var ráð fyrir að áætluninmyndi gilda til 15. febrúar 2016 og hún og árangur hennar endurskoðuð fyrirþann tíma. Með bréfi, dagsettu18. janúar 2016, óskuðu starfsmenn varnaraðila eftir liðsinni barnaverndar í[...] við að kanna aðstæður á heimili varnaraðila. Treglega gekk að fáupplýsingar frá barnavernd í [...] um meðferð máls eldri drengsins og aðstæðurfjölskyldunnar. Samkvæmt munnlegum upplýsingum frá starfsmönnum barnaverndar í[...] hafði mál eldri drengsins verið til meðferðar hjá þeim. Sóknaraðilarhefðu verið boðaðir í viðtöl, en erfiðlega gengið að fá þau til að mæta. Í þauskipti sem þau hafa mætt hafi komið fram að móðir væri með ýmsar hugmyndirvarðandi búsetu, hún hygðist ýmist fara í nám til Reykjavíkur eða flytja afturtil [...]. Þann 29. janúar 2016voru sóknaraðilar boðaðir í fyrirvaralausa fíkniefnamælingu á heilsugæslunni í[...]. Gáfu sóknaraðilar bæði þvagsýni í ToxCup og mældist móðir jákvæð fyrirkannabisefni, en ekkert mældist hjá föður.Með tölvubréfi 5.febrúar 2016 var sóknaraðilum tilkynnt að mál drengsins yrði tekið fyrir áfundi varnaraðila 11. s.m. og starfsmenn varnaraðila myndu leggja það til aðdrengurinn yrði vistaður áfram á vegum varnaraðila í sex mánuði meðan framkvæmtyrði foreldrahæfnismat á sóknaraðilum. Var þeim boðið að nýta andmælarétt sinná fundinum og tilkynnt að þau ættu rétt á aðstoð lögmanns. Í framhaldinu varþeim afhent greinargerð starfsmanns varnaraðila um vinnslu málsins frá og með15. desember sl. til þessa dags og þau gögn málsins sem þau höfðu ekki þegarfengið aðgang að.Þann 8. febrúar 2016voru sóknaraðilar boðaðir í óundirbúna fíkniefnamælingu. Móðir neitaði að faraí mælingu. Faðir mætti hins vegar og mældust engin efni í þvagi hans. Þennansama dag bárust niðurstöður úr magngreiningu á sýni móður frá 29. janúar 2016og var niðurstaða hennar sú að fíkniefni í þvagi móður hefðu mælst undirviðmiðunarmörkum. Í framhaldi af því reyndi starfsmaður varnaraðila ítrekað aðná í móður til að láta hana vita af niðurstöðunum og hvetja hana til að sýnasamstarfsvilja og fara í prufu. Hún svaraði hins vegar ekki. Starfsmaðurvarnaraðila ræddi við föður í síma 8. febrúar sl., og kom þá fram að hann væriósáttur við að vera látinn líða fyrir mistök móður og að þau væru ekki lengurpar. Þá kom fram að þau byggju ekki lengur hjá föðurömmu drengsins og virtistbúseta þeirra og áform nokkuð óljós. Þau væru búin að leigja sumarbústað enekki væri víst hver ætlaði að búa hvar. Kvaðst hann hafa að mestu séð um eldridrenginn í vetur. Móðir sinnti honum ekki mikið, hún tæki að sér nokkurverkefni sem hún sinnti þó vel, s.s. að leika við drenginn. Hún væri að glímavið ýmis vandamál sem gerðu henni erfitt fyrir í uppeldishlutverkinu.Þann 11. febrúar2016, sama dag og málið var tekið fyrir á fundi varnaraðila, fékk varnaraðililoks svar frá barnavernd í [...]. Þar kom fram að ekki hefði farið fram ítarlegkönnun á aðstæðum fjölskyldunnar þar sem erfiðlega hefði gengið að ná samstarfivið sóknaraðila. Þau hafi þó mætt í viðtöl, einu sinni bæði, og móðir einu sinnimætt ein. Í viðtölunum kom fram að fjölskyldan hefði búið hjá föðurömmu en værinú flutt í sumarbústað í [...]. Sóknaraðilar sögðust báðir vera í vinnu. Móðirhefði nýlega sýnt meiri samstarfsvilja og til stæði að starfsmenn barnaverndarfæru á heimili fjölskyldunnar 10. febrúar. Samkvæmt umsögn frá skóla, dagsett16. desember 2015, væri ekki ástæða til að ætla að aðbúnaði eldri drengsinsværi ábótavant það sem af væri vetri.Málið var tekiðfyrir á fundi varnaraðila 11. febrúar sl. Á fundinum lágu fyrir greinargerðstarfsmanns varnaraðila, þar sem lagt var til að gerð yrði krafa um úrskurðhéraðsdóms um áframhaldandi vistun drengsins utan heimilis í sex mánuði, öllgögn málsins og svarbréf barnaverndar í [...], sem barst sama dag. Þá höfðuborist munnlegar upplýsingar frá barnavernd í [...] rétt fyrir fundinn um aðbústaðurinn liti vel út. Á fundinum lagði lögmaður sóknaraðila jafnframt framgreinargerð og umsögn félagsmálastjóra [...], dagsett 5. febrúar 2016, seminnihélt umsögn Gunnskólans í [...] um eldri dreng sóknaraðila. Var þaðniðurstaða varnaraðila á fundinum að ný gögn, sem bárust varnaraðila 10. og 11.febrúar, bentu til þess að aðstæður hefði batnað á heimili barnsins,sóknaraðilar væru vímuefnalausir, aðstæður á heimilinu væru viðunandi og að umönnuneldri drengsins væri vel sinnt af sóknaraðilum. Væru því ekki forsendur til aðgera kröfu um frekari vistun drengsins utan heimilis.Í framhaldifundarins hafði H samband við lögmann sóknaraðila og upplýsti hann umniðurstöðuna og tjáði honum að sóknaraðilar gætu sótt drenginn, en þeir yrðu þóað hafa samband við varnaraðila til að ákveða tíma og skipuleggja afhendinguna.Sóknaraðilarhöfðu fyrst samband með tölvubréfi 12. febrúar 2016, og spurðist móðir þá fyrirum þátttöku varnaraðila í ferðakostnaði við að sækja drenginn og tók fram aðbest væri ef hún myndi fljúga samdægurs og komið yrði með drenginn áflugvöllinn. Svaraði starfsmaður varnaraðila tölvubréfinu rúmlega klukkutímasíðar. Í næsta tölvubréfi, sem barst frá móður um klukkan 14.00 á föstudeginum,kom fram að hún væri að leggja af stað vestur til að ná í drenginn, án þess aðhafa rætt það frekar við varnaraðila. Í framhaldinu reyndi H að koma til mótsvið sóknaraðila og fá einhvern starfsmann barnaverndar til að vinna aukavinnu,sækja drenginn til vistforeldranna og afhenda hann sóknaraðilum, líkt ogvinnureglur barnverndar gerðu ráð fyrir. Það reyndist ekki hægt með svo stuttumfyrirvara. Hringdi H þá í móður og sagði að þau gætu ekki sótt drenginn fyrr ennæsta mánudag. Var það sameiginleg niðurstaða móður og H að faðir kæmi til[...] mánudaginn 15. febrúar til að sækja drenginn og var ákveðið að annaðþeirra myndi hringja klukkan 10.00 á mánudeginum til að staðfesta að þau myndukoma vestur þá um daginn. Þá myndi starfsmaður varnaraðila fara af stað ogsækja drenginn. Þann 15. febrúar hafði hvorugt þeirra haft samband og ekkináðst í þau í síma fyrr en eftir hádegið. Kom þá í ljós að móðir ætlaði ekki aðkoma vestur fyrri seinni partinn daginn eftir, þriðjudaginn 16. febrúar, ogóskaði eftir því að komið yrði með drenginn út á flugvöll. Var það samþykkt afhálfu starfsmanns varnaraðila. Þann 16. febrúar var umrætt flug svo fellt niðurvegna ófærðar.Þann 15. febrúar 2016kom fram í viðtali hjá H, starfsmanni varnaraðila vegna annars barnaverndarmálsað sóknaraðilar væru ekki aðeins í kannabisneyslu heldur einnig í neysluamfetamíns. Þann 16. febrúar 2016 bárust varnaraðila svo fjórar tilkynningar varðandi drenginn, þar af tvær tilkynningar semáframsendar frá barnaverndarnefnd [...] og [...]. Voru tilkynningarnar fyrstsendar inn undir nafnleynd og hafa tilkynnendur nú ákveðið að tilkynningarþeirra skuli vera undir nafni. Fyrsta tilkynningin barst frá I, föðursysturdrengsins. Þar kom fram að heimili sóknaraðila væri óviðunandi fyrir börn. Þarværi ekki heitt vatn og engin þvottavél. Tilkynnandi sagði að sóknaraðilar værumeð þriggja vikna leigusamning og gætu misst húsnæðið hvenær sem er. Í annarritilkynningunni sem barst frá J, föðurömmu drengsins, komu einnig framathugasemdir varðandi húsnæði sóknaraðila þar sem ekki væri heitt vatn íbústaðnum og ekki þvottavél. Tilkynnandinn sagðist efast stórlega umforeldrahæfni sóknaraðila þar sem þau þurfi mikla aðstoð við barnauppeldið.Sagði hún að hún hefði að mestu leyti séð um eldri bróður drengsins á meðanfjölskyldan hefði búið á heimili hennar og borið ábyrgð á honum, s.s. vekjahann á morgnana, gefa honum að borða, baða hann og láta hann lesa heima. Móðirentist aldrei lengur en í tvo til þrjá mánuði á nýjum stað eða í nýrri vinnu.Tilkynnandi tók fram að sóknaraðilar væru góðir við drenginn en að ábyrgðin yxiþeim yfir höfuð. Eftir að sóknaraðilar fluttu í sumarbústaðinn færi drengurinnseint að sofa á kvöldin og mæti seint í skólann. Hann hangi í tölvunni alladaga eftir skóla og sóknaraðilar sinna honum ekki vel. Sóknaraðilar séusjálfhverf og hafi aldrei látið börnin ganga fyrir. Þá óttist hún aðsóknaraðilar muni fara með drengina úr landi fljótlega. Hún sé eini fastipunkturinn í lífi þeirra. Tvær tilkynningar voru framsendar frá barnavernd í[...]. Önnur þeirra var frá I, föðursystur drengsins. Þar kom fram aðsóknaraðilar væru ekki fær um að annast drenginn. Þau hafi ekki skilning áþörfum hans og faðir sé vanvirkur gagnvart honum. Þá teldi hún að um ítrekaðofbeldi hafi verið að ræða milli sóknaraðila sem eldri drengurinn hafi orðiðvitni að og að báðir synir þeirra hafi orðið fyrir ofbeldi af hálfu móður. Hintilkynningin barst frá K, fjölskylduvini. Þar kom fram að umönnun eldridrengsins hefði verið í höndum föðurömmunnar en ekki sóknaraðila þann tíma semhann bjó á heimili hennar. Tillkynnandi telur föður jafnframt ófæran um aðsinna þörfum sona sinna. Í greinargerðvarnaraðila segir að í kæru sé því haldið fram að starfsmaður varnaraðila hafihaft samband við föðurömmu drengsins að fyrra bragði og skráð umræddatilkynningu um vanrækslu, án beiðni hennar, sem jafnframt væri efnislega röng.Því mótmælir varnaraðili alfarið sem röngu og ósönnuðu. Þann 16. febrúar sl.hafi H borist skilaboð um að hringja í tilkynnanda, sem í símtalinu hafi greintfrá þeim upplýsingum sem fram komu í tilkynningunni og óskaði eftir að gerðyrði tilkynning um upplýsingarnar. Í minnisblaði vegna símtalsins við J errakið að sóknaraðilar hafi haft í hótunum við föðurömmu til að reyna að fá hanatil að draga tilkynninguna til baka. Samkvæmt upplýsingum sem föðuramma gaf H ísímtali sama dag kom fram að hún hyggðist ekki draga tilkynninguna til baka þarsem efni hennar væri rétt. Hins vegar óttaðist hún hvað sóknaraðilar myndu geranæst til að reyna að fá hana til að draga tilkynninguna til baka. Þá hafi Ljafnframt greint varnaraðila frá því að sóknaraðilar hafi tvívegis haft sambandvið hana til að fá hana til að draga tilkynningu sína til baka.Þann 16. febrúar 2016var haldinn fundur hjá barnaverndarteymi fjölskyldusviðs vegna framkominnatilkynninga. Niðurstaða fundarins var sú að óska eftir samstarfi viðsóknaraðila um vistun utan heimilis í allt að tvo mánuði á meðan frekari könnuná tilkynningunum færi fram. Ef slíkt samþykki fengist ekki yrði nauðsynlegt aðkyrrsetja drenginn með neyðarráðstöfun hjá fósturforeldrunum, sbr. 31. gr.barnaverndarlaga, sbr. 27. gr. sömu laga. Sóknaraðilum var tilkynnt um þettameð tölvubréfi sama dag. Svar barst frá móður drengsins rétt eftir miðnætt 17.febrúar þar sem kom fram að hún samþykkti ekki vistunina. Var þvíneyðarráðstöfun beitt samkvæmt 31. gr. barnaverndarlaga, með vísan til a-liðar1. mgr. 27. gr. sömu laga. Sóknaraðilum var tilkynnt um hana og þau upplýst umað málið yrði tekið fyrir á fundi varnaraðila 29. febrúar og jafnframt að þauhefðu andmælarétt á fundinum og ættu rétt á aðstoð lögmanns. Málið var tekið fyrir áfundi varnaraðila 29. febrúar 2016. Þar var meðal annars lögð fram greinargerðstarfsmanns varnaraðila sem sóknaraðilar höfðu þegar fengið senda, gögn málsinsog gögn lögð fram af lögmanni sóknaraðila. Var það niðurstaða varnaraðila, aðvirtum fyrirliggjandi gögnum og að teknu tilliti til athugasemda og krafnalögmanns sóknaraðila, að nauðsynlegt væri að kyrrsetja drenginn á þeim stað semhann dvelur, í allt að tvo mánuði frá 29. febrúar að telja, á meðan frekarikönnun á aðstæðum sóknaraðila fer fram. Þá samþykkti nefndin einnig að gertyrði foreldrahæfnismat á sóknaraðilum og sóknaraðilar samþykktu að Msálfræðingur framkvæmdi matið. Þá hafa þeim verið send drög að að áætlun ummeðferð málsins á vistunartímanum.Þann 17. mars 2016,voru sóknaraðilar boðuð í óundirbúna fíkniefnamælingu á Heilsugæslunni í [...].Móðir mældist neikvæð fyrir fíkniefnum í þvagi. Faðir mætti ekki þar sem hannvar í vinnu, að sögn móður. Sóknaraðilar gáfu skýrslu við aðalmeðferðmálsins. Þá gáfu einnig skýrslu H og I starfsmenn varnaraðila.IIISóknaraðilar lýsa því í kæru sinni að þeirtelji að málavextir og málsástæður fléttist mjög saman í málinu og vísi því ummálsástæður einnig til framangreindrar lýsingar þeirra á málsatvikum. Þámótmæla þau málavaxtalýsingu í gögnum varnaraðila sem röngum í mörgum ogveigamiklum atriðum og er forsendum úrskurðar einnig mótmælt. Sóknaraðila krefjast þess að hinn kærðiúrskurður verði felldur úr gildi þar sem varnaraðili geti ekki kveðið á umvistun utan heimilis í lengri tíma en tvo mánuði og ef talin er þörf á lengrivistun utan heimilis verði að gera kröfu um þá vistun fyrir dómi. Það hafi ekkiverið gert og sé ekki unnt að fallast á að unnt sé að halda barninu í vistun ávegum varnaraðila og neita að afhenda það þrátt fyrir að varnaraðili hafifallist á að ekki væri ástæða til að gera kröfu um vistun utan heimilis fyrirdómi, kyrrsetja síðan drenginn og ákvarða síðan með úrskurðibarnaverndarnefndar í beinu framhaldi að drengurinn skuli vistað í tvo mánuðitil viðbótar. Þarna sé farið á svig við skýr fyrirmæli í 28. gr.barnaverndarlaga nr. 80/2002, þar sem skýrt er kveðið á um að ef talið er aðvistun utan heimilis þurfi að standa lengur en tvo mánuði þurfi að leggja frambeiðni um það fyrir dómi. Ekki sé unnt að komast hjá þeirri leið með því aðkyrrsetja barn í framhaldi af vistun og staðfesta þá kyrrsetningu og ákveða meðúrskurði áframhaldandi vistun utan heimilis í tvo mánuði. Verður því að teljaað með úrskurðinum sé brotið gegn 28. gr. barnaverndarlaga og því beri að fellahann úr gildi.Verði ekki fallist á það sjónarmið krefjastsóknaraðilar þess að úrskurðurinn verði felldur úr gildi þar sem ekki hafiverið ástæða til að beita svo íþyngjandi aðgerðum sem vistun utan heimilis erog að engar staðfestar nýjar upplýsingar hafi borist frá fundinum 11. febrúarsem unnt væri að telja ástæðu til kyrrsetningar og vistunar utan heimilis. Þóað sögusagnir hafi borist um fíkniefnaneyslu sóknaraðila sé ekki unnt að byggjaá þeim án þess að boða foreldra í fíkniefnapróf, en það hafi ekki verið gert ogvar niðurstaða síðasta fíkniefnaprófs á báðum foreldrum neikvæð, sem sanni aðþau hafa ekki verið í fíkniefnaneyslu. Þá hafi legið fyrir ný staðfesting fráumsjónarkennara eldri bróður drengsins um að honum gangi vel í skóla. Þá verðiað telja mjög alvarlegt ef starfsmaður varnaraðila hefur hringt í föðurömmu ogtekið inn sem tilkynningu og sérstaklega sé ekki rétt haft eftir viðkomandi.Sóknaraðilar benda á að þau hafi nú flutt í heilsársbústað við [...] og sé þar heitt og kalt vatn en vegna bilunar var ekki rennandi heitt vatnum tíma en gert hefur verið við það og ekki ástæða til að vista drenginn utanheimilis vegna þess. Þá hafi því verið haldið fram að þau hefðu aðeins húsnæðitil leigu í þrjár vikur en fyrir liggur ótímabundinn leigusamningur. Drengurinnhafi fengið pláss á leikskóla í [...] frá 15. febrúar sl. Þá séu sóknaraðilar ífullri samvinnu við starfsmenn barnaverndar í [...] varðandi umönnun eldridrengsins sem er í þeirra umsjá.Í ljós alls framangreinds sé þess krafist aðúrskurðurinn verði fellur úr gildi. Kröfu sinni til stuðnings vísa sóknaraðilartil 28. gr. barnaverndarlaga en samkvæmt ákvæðinu hefur varnaraðili ekkiheimild til að kveða á um vistun utan heimilis í tvo mánuði til viðbótar.Einnig er á því byggt að með úrskurðinum sé brotið gegn 7. mgr. 4. gr. lagannaen þar segir að ávallt skuli miða við að beitt sé vægustu ráðstöfunum til að náþeim markmiðum sem að er stefnt og því aðeins grípa til íþyngjandi ráðstafanaef lögmætum markmiðum verði ekki náð með öðru og vægara móti.Þá verði sóknaraðili einnig að telja aðúrskurð beri að fella úr gildi því hann skorti lagaskilyrði þar sem ekki hafiverið fullreynd vægari úrræði eins og gert er ráð fyrir í 24. gr., sbr. 23. gr.barnaverndarlaga, og eru skýr skilyrði fyrir vistun utan heimilis samkvæmt 27.gr. laganna. Einnig gangi úrskurðurinn þvert á meðalhófsreglustjórnsýsluréttar, sbr. 12. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993.Af öllu framangreindu telja sóknaraðilar aðljóst að lagaskilyrði voru ekki fyrir hendi þegar hinn kærði úrskurður varkveðinn upp og er þess því krafist að hann verði felldur úr gildi. Krafa sóknaraðila um málskostnað samkvæmtsíðar framlögðum málskostnaðarreikningi, eins og eigi væri um gjafsóknarmál aðræða, byggir á 1. mgr. 60. gr. barnaverndarlaga. Krafa um virðisaukaskatt ámálflutningsþóknun byggir á lögum nr. 50/1988 um virðisaukaskatt.IVVarnaraðili mótmælir öllum kröfum og málsástæðum sóknaraðila sem röngum ogósönnuðum. Úrskurðurinn hafi fengið lögformlega málsmeðferð og ségildur að lögum. Málefnalegar ástæður hafi legiðað baki honum og rannsóknar-, andmæla- og meðalhófsreglna hafi verið gætt íhvívetna við meðferð málsins. Hinn kærði úrskurður hafi verið kveðinn upp meðsjónarmið um heilsu, velferð og vellíðan drengsins að leiðarljósi og aðdrengurinn byggi við stöðugleika og fengi tækifæri til að þroskast og dafnaeins og jafnaldrar hans við öruggar og viðunandi uppeldisaðstæður á meðan frekarikönnun máls færi fram og gert yrði foreldrahæfnismat á sóknaraðilum. Með vísan til þessa ber, að mati varnaraðila, að hafna kröfu sóknaraðilaum að úrskurðurinn verði felldur úr gildi. Varnaraðilibendir á að lagaskilyrði hafi verið fyrir hendi fyrir uppkvaðningu úrskurðar.Hann sé byggður á a-lið 1. mgr. 27. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002 og sé, aðmati varnaraðila, á því byggt að úrskurðurinn hafi fengið lögformlegamálsmeðferð og sé gildur að lögum. Varnaraðili vísar til þess að hann hafi metið það svo á fundi sínum 11.febrúar 2016, í ljósi gagna og upplýsinga sem bárust 10. og 11. febrúar 2016,að ekki væru forsendur til að krefjast úrskurðar héraðsdóms um framlengingu ávistun drengsins til sex mánaða, líkt og starfsmenn varnaraðila höfðu lagt til,þar sem hin nýju gögn hafi bent til þess að uppeldisaðstæður drengsins hefðubatnað og væru viðunandi, sóknaraðilar væru vímuefnalausir og umönnun eldribróðurins væri vel sinnt. Líkt og rakið sé í hinum kærða úrskurði bárust varnaraðila hins vegar nýjar upplýsingar, eftir aðákvörðun um afhendingu drengsins hafði verið tekin og sóknaraðilum tilkynnt umhana, sem bentu til þess að sóknaraðilar væru ekki hæf til að sinnauppeldisskyldum sínum gagnvart drengnum og að uppeldisaðstæður drengsins væruóviðunandi, óöruggar og óstöðugar. Um var að ræða fjórar tilkynningar fráþremur aðilum tengdum fjölskyldunni, þar sem fram kom að sóknaraðilar byggju íóviðunandi og ótryggu húsnæði fyrir tveggja ára barn, föðuramma drengsins hefði nánast alfarið séð um eldridrenginn þegar hann bjó hjá henni, auk þess sem tilkynnt var um vanrækslu ogvanvirkni sóknaraðila gagnvart sonum sínum og ofbeldi á heimilinu bæði millisóknaraðila sjálfra svo og gagnvart drengjunum. Þá bárust varnaraðila upplýsingarmeð öðrum hætti sem bentu til þess að sóknaraðilarværu enn í vímuefnaneyslu og jafnvel farin að neyta harðari efna. Varnaraðilibyggir á því að starfsmönnum hans hafi verið nauðsynlegt að bregðast þegar viðþeim aðstæðum sem uppi voru, og taka afstöðu til málsins með hagsmuni barnsinsað leiðarljósi miðað við þær upplýsingar og gögn sem lágu fyrir á þeim tíma.Umræddar tilkynningar varð varnaraðili jafnframt að meta í ljósi forsögu oggagna málsins, meðal annars meðhliðsjón af fjölda tilkynninga sem borist höfðu um vímuefnaneyslu sóknaraðila,óviðunandi uppeldisaðstæður, ofbeldi og óstöðugleika á heimilinu, svo og skortá umgengni við drenginn. Á grundvelli fyrirliggjandi gagna og forsögu málsinsvar það mat varnaraðila að afar brýnir hagsmunir drengsins mæltu með því aðhann yrði kyrrsettur tímabundið í allt að tvo mánuði á þeim stað sem hanndvaldist á grundvelli a-liðar 1. mgr. 27. gr. barnaverndarlaga. Tilgangurinn meðkyrrsetningunni var að kanna hvort framkomnar tilkynningar væru á rökum reistar og láta fara fram foreldrahæfnismat ásóknaraðilum þar sem metið yrði af hlutlausum aðila hvort sóknaraðilar værufærir til að standa við uppeldisskyldur sínar gagnvart drengnum, veita honumviðunandi umönnun og aðbúnað miðað við aldur hans og þroska, og tryggt væri aðþau væru ekki í neyslu fíkniefna.Þá vísarvarnaraðili til þess að það hafi verið með hagsmuni barnsins að leiðarljósi,svo og til að tryggja öryggi þess og viðunandiuppeldisaðstæður, að niðurstaða fundar barnaverndarteymis varnaraðila 16.febrúar 2016 hafi orðið sú að nauðsynlegt væri að kyrrsetja drenginn á þeimstað sem hann dvaldist á grundvelli a-liðar 1. mgr. 27. gr. barnaverndarlaga.Þar sem samþykki sóknaraðilaskorti fór kyrrsetningin fram með neyðarvistun samkvæmt 31. gr. barnaverndarlaga17. febrúar sl. Málið var svo borið undir úrskurð varnaraðila 29. s.m. sem staðfesti neyðarvistunina og matþað svo, að teknu tilliti til athugasemda og krafna lögmanns sóknaraðila, að honum væri nauðugur einn sá kostur aðkyrrsetja drenginn á þeim stað sem hann dvaldist í allt að tvo mánuði, frá 29.febrúar að telja, með vísan til a-liðar 27. gr. barnaverndarlaga, á meðan frekarikönnun á aðstæðum sóknaraðila færi fram og gert yrði foreldrahæfnismat á sóknaraðilum. Af hálfu varnaraðila er á þvíbyggt að málsmeðferðin fyrir nefndinni hafi að öllu leyti verið í samræmi viðmálsmeðferðarreglur barnaverndarlaga og stjórnsýslulaga. Varnaraðili mótmælir því alfarið að með þessu hafi hann brotið gegn 28. gr.barnaverndarlaga. Ljóst er að 11. febrúar mat varnaraðili það svo að ekki væruforsendur til að krefjast framlengingar á tímabundinni vistun drengsins í ljósinýrra gagna og upplýsinga sem bárust rétt fyrir fundinn. Var sóknaraðilum oglögmanni þeirra tilkynnt um þá ákvörðun samdægurs og þeim boðið að sækjadrenginn. Varnaraðili lítur svo á að umræddur úrskurður frá 15. desember 2015,um kyrrsetningu drengsins í allt að tvo mánuði hafi fallið niður við ákvörðunvarnaraðila 11. febrúar 2016, eða í öllu falli í seinasta lagi 15. s.m., þegarkyrrsetningin leið undir lok. Ákvörðun um neyðarvistun drengsins á grundvelliný framkominna gagna var framkvæmd 17. febrúar 2016 og úrskurður varnaraðila umkyrrsetningu drengsins var kveðinn upp 29. s.m. Sé því ekki svo að umáframhaldandi vistun hafi verið að ræða í skilningi 28. gr. barnaverndarlaga,þ.e. að varnaraðili hafi talið að vistun utan heimilis hafi þurft að standalengur en tvo mánuði og því hafi varnaraðila borið að gera kröfu um það fyrirdómi, enda var hinn kærði úrskurður kveðinn upp eftir að fyrri úrskurðurinnféll niður. Rof varð á vistunartímanum og varnaraðila því heimilt við þæraðstæður sem uppi voru að kyrrsetja drenginn á þeim stað sem það dvaldist meðneyðarvistun samkvæmt 31. gr. barnaverndarlaga, sem síðan var staðfest meðúrskurði um kyrrsetningu í allt að tvo mánuði samkvæmt a-lið 1. mgr. 27. gr.barnaverndarlaga. Með vísan til þessa telur varnaraðili að málsmeðferðin ogúrskurðurinn samrýmist 28. gr. barnaverndarlaga. Verður að mati varnaraðilaekki gagnályktað frá 28. gr. barnaverndarlaga með þeim hætti að í því felist aðbarnaverndarnefndum sé óheimilt við síðara tímamark að grípa til kyrrsetningarað nýju, með neyðarvistun eftir atvikum, sem síðan er staðfest með úrskurði umkyrrsetningu á grundvelli a-liðar 1. mgr. 27. gr. barnaverndarlaga, þegarhagsmunir barnsins krefjist þess og fyrri aðgerð á grundvelli 27. gr. hefurþegar liðið undir lok og drengurinn ekki lengur vistaður á grundvelli sérstaksúrræðis á vegum barnaverndarnefndar. Að mati varnaraðila breytir það engu í þvísambandi þó ekki hafi liðið lengra á milli þess að úrskurðurinn féll niður ogþar til aðstæður breyttust með þeim hætti að varnaraðila var nauðsynlegt aðgrípa til neyðarvistunar og úrskurðar um kyrrsetningu. Að sama skapi hafi þaðað mati varnaraðila ekki áhrif á heimild til beitingar úrræðisins þó drengurinnhafi ekki verið kominn í umsjá sóknaraðila á þessum tímapunkti. Þá sé þvísérstaklega mótmælt sem röngu og ósönnuðu að varnaraðili eða starfsmenn hanshafi á einhvern hátt reynt að torvelda afhendingu drengsins eftir að ákvörðuningekk 11. febrúar sl. Þá byggir varnaraðili á því að úrskurðurinn samrýmist meðalhófsreglu 12.gr. stjórnsýslulaga og 7. mgr. 4. gr. barnaverndarlaga. Með vísan til allsframangreinds sé því jafnframt mótmælt sem röngu og ósönnuð að ekki hafi verið ástæða til aðkyrrsetja drenginn á grundvelli a-liðar 1. mgr. 27. gr. barnaverndarlaga ágrundvelli þeirra upplýsinga sem bárust eftir fundinn 11. febrúar. Varnaraðila beri að hafa hagsmuni barnsins aðleiðarljósi og ganga úr skugga um að sóknaraðilar geti tryggt barninu viðunandiog öruggar uppeldisaðstæður og veitt því þá vernd og þá umönnun sem það þarf ísamræmi við aldur sinn og þroska. Þá varð varnaraðili að taka umræddarupplýsingar alvarlega í ljósi forsögu og gagna málsins, meðal annars fjölda tilkynninga sem borist höfðu umvímuefnaneyslu sóknaraðila, óviðunandi uppeldisaðstæður, ofbeldi ogóstöðugleika á heimilinu. Á grundvelli alls þessa mat varnaraðili það svo að nauðsynlegt væri að vista drenginn utan heimilis ámeðan frekari könnun færi fram á þessum nýju upplýsingum sem bárustvarnaraðila, sem bentu til þess að sóknaraðilar gætu ekki veitt drengnumviðunandi uppeldisaðstæður og væru ekki fær til að fullnægja foreldraskyldumsínum gagnvart honum, og meðan fram færi foreldrahæfnismat á sóknaraðilum. Hagsmunir drengsins hafi eindregið mælt með því að hann yrði kyrrsetturtímabundið hjá vistforeldrum sínum á meðan, þar sem hlúð yrði að honum ogréttur hans til uppeldis og umönnunar tryggður. Þá hafi önnur og vægari úrræði að mati varnaraðila ekkitryggt með fullnægjandi hætti brýna hagsmuni drengsins og viðunandiuppeldisaðstæður hans. Af hálfu varnaraðila er því mótmælt að þau atriði sem rakin eru í kæruvarðandi upplýsingar sem varnaraðila bárust eftir 11. febrúar geti leitt tilþess að úrskurðurinn skuli felldur niður. Líkt og áður hefur verið rakið varákveðið að kyrrsetja drenginn á meðan frekari könnun á þessum nýju upplýsingumfæri fram og gert yrði foreldrahæfnismat á sóknaraðilum. Gat fullnægjandikönnun málsins svo og foreldrahæfnismatið ljóslega ekki farið fram á þeimstutta tíma sem leið á milli þess sem neyðarvistunin fór fram og þar tilúrskurðurinn var kveðinn upp. Í ljósi forsögu og gagna málsins um vímuefnaneyslu sóknaraðila, svo og þessað móðir mældist jákvæð í fíkniefnaprufu 21. desember 2015 og 29. janúar 2016,en reyndist þó vera undir viðmiðunarmörkum í magnrannsókn vegna síðastnefndumælingarinnar, og neitaði að fara í óundirbúna fíkniefnaprufu 8. febrúar, þámat varnaraðili það svo, að virtum hagsmunum barnsins, að ekki væri hægt aðganga út frá því að umræddar upplýsingar um vímuefnaneyslu sóknaraðila væruekki á rökum reistar, án frekari könnunar málsins, meðal annars óundirbúnumfíkniefnaprufum á vistunartímanum, líkt og gert er ráð fyrir í drögum að áætlunum meðferð málsins að slíkar prufur eru fyrirhugaðar. Sóknaraðilar voru beðnirum að fara í óundirbúna fíkniefnaprufu 17. mars 2016 á heilsugæslunni í [...].Móðir mældist neikvæð, en faðir mætti ekki. Þá mat varnaraðili það svo í ljósi framkominna tilkynninga um að föðurammaeldri drengsins hafi alfarið séð um hann þegar sóknaraðilar bjuggu hjá henni,og að virtri forsögu og gögnum málsins um vanrækslu sóknaraðila á umönnundrengjanna þegar þau voru með þá ein, að umönnun hennar væri hugsanlega ástæðagóðrar umsagnar grunnskólans. Í því sambandi athugast að umsögn umsjónarkennarahans, dagsett 23. febrúar 2016, var veitt stuttu eftir að þau fluttu út fráföðurömmunni og því lítil sem engin reynsla komin á umönnun og umsjásóknaraðila með eldri drengnum. Að sama skapi er þeim ásökunum í garð H,starfsmanns varnaraðila, um að hún hafi hringt í föðurömmu drengsins og skráðefnislega ranga tilkynningu frá henni án heimildar, sérstaklega mótmælt semröngum og ósönnuðum. Ekki hafi verið sýnt fram á neitt sem bendir til þess aðnokkuð hald sé í þessum ásökunum. Varnaraðili telur að ekki væri hægt að fallast á að búseta sóknaraðila ísumarbústað með leigusamningi sem sé uppsegjanlegur með eins mánaðar fyrirvarageti talist stöðugar, viðunandi og öruggar uppeldisaðstæður fyrir tveggja áragamalt barn. Varnaraðila var ekki fært, án frekari könnunar á aðstæðum, t.d. aðtreysta því að heitt vatn væri komið í húsið og sumarbústaðurinn uppfyllti aðöðru leyti kröfur sem gera verði til uppeldisaðstæðna tveggja ára gamals barns.Að því er varðar vinnu barnaverndar í [...] varðandi mál eldri drengsins þáliggja ekki fyrir frekari upplýsingar um vinnslu málsins aðrar en þærupplýsingar sem bárust varnaraðila 8. febrúar sl. Getur varnaraðili ekki boriðábyrgð því hvernig barnavernd í [...] vinnur mál sem eru til meðferðar hjáþeim. Þá verður að líta til þess að uppeldisaðstæður og kröfur til umönnunarbarns eldra en 7 ára eru ekki að öllu leyti þær sömu og gera verður vegnatveggja ára gamals barns. Var það mat varnaraðila að gögn og forsaga málsins, þ. á m. nýjar upplýsingar sem bárusteftir 11. febrúar sl., bentu til þess að sóknaraðilar væru ekki færir um aðveita drengnum þær aðstæður og stöðugleika sem hann á rétt á lögum samkvæmt.Þær séu hins vegar fyrir hendi hjá vistforeldrum hans og sé því mikilvægt aðdrengurinn verði áfram vistaður á heimili á vegum varnaraðila í því skyni aðtryggja honum þá tilhlýðilegu umönnun og það uppeldi sem hann á skilyrðislaustrétt á, á meðan sóknaraðilar gangast undir foreldrahæfnismat og frekari könnunfer fram á þeim upplýsingum sem varnaraðila hafa borist. Á meðan drengurinn séí vistun gefist varnaraðilum jafnframt tækifæri til að skapa stöðugleika íumhverfi sínu og sýna fram á að þeir séu hættir allri fíkniefnaneyslu tilframbúðar og geti veitt barninu öruggar, viðunandi og stöðugar uppeldisaðstæðurog rækti umgengni við hann. Ein afmeginreglum barnaverndarlaga er sú að barn eigi rétt á viðeigandi umönnun ogvernd í samræmi við aldur sinn og þroska samkvæmt 1. mgr. 1. gr. barnalaga laganr. 76/2003 og 1. gr. barnaverndarlaga. Í 1. mgr. 4. gr.barnaverndarlaga segir að í barnaverndarstarfi skuli beita þeim ráðstöfunum semætla má að barni séu fyrir bestu og að hagsmunir barna skuli ávallt hafðir ífyrirrúmi. Þessi regla kemur einnig fram í 1. mgr. 3. gr. samnings Sameinuðu þjóðannaum réttindi barnsins, sbr. lög nr. 19/2013. Samkvæmt ákvæðinu skal það sembarni er fyrir bestu hafa forgang þegar m.a. félagsmálastofnanir og dómstólargera ráðstafanir sem varða börn. Þótt mikilvægt sé að varðveita tengsl barnsvið foreldra og nánustu vandamenn, eins og ráðið verður af ákvæðumbarnaverndarlaga og samningsins, verða þeir hagsmunir að víkja fyrir brýnumhagsmunum barnsins sjálfs ef þetta tvennt fer ekki saman. Með vísan til þessatelur varnaraðili það ekki andstætt meginreglum barna- og barnaverndarlaga aðkyrrsetja drenginn þó bræðurnir séu aðskildir. Með vísan til alls þessa telur varnaraðili að meðalhófs hafi verið gætt í hvívetna við málsmeðferðina og að ekki hafi verið gripið til viðarhlutameiraúrræðis en nauðsynlegt var miðað við þær aðstæður sem uppi voru. Kyrrsetning á grundvelli a-liðar 1. mgr. 27. gr.barnaverndarlaga hafi veriðvægasta og raunar eina úrræðið sem stóð til boða til að tryggja brýna hagsmunadrengsins með fullnægjandi hætti á þessu stigi og samrýmist úrskurðurinn því aðmati varnaraðila að öllu leyti meðalhófsreglu 12. gr. stjórnsýslulaga og 7.mgr. 4. gr. barnaverndarlaga. Með vísan til allsþessa telur varnaraðili að hafna beri kröfu sóknaraðila. Um lagarök tilstuðnings kröfu sinni vísar varnaraðili til stjórnarskrár lýðveldisins Íslandsnr. 33/1944, barnaverndarlaga nr. 80/2002, einkum 1., 2., 4., 23., 24., 25., 26.,27. og 31. gr., svo og samnings Sameinuðu þjóðanna umréttindi barnsins, sbr. lög nr. 19/2003 og barnalaga nr. 76/2003.VÍ máli þessu krefjast sóknaraðilar þess aðúrskurður varnaraðila frá 29. febrúar sl., um vistun drengsins D utan heimilisí tvo mánuði, verði felldur úr gildi. Sóknaraðilar eru nú búsettir í [...] endrengurinn dvelst á heimili í umdæmi varnaraðila sem fer enn með mál drengsinsá grundvelli heimildar í 3. mgr. 15. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002.Í forsendum hins kærða úrskurðar kemur framað frá því að mál drengsins kom til skoðunar hjá varnaraðila hafi ítrekaðborist tilkynningar til varnaraðila um fíkniefnaneyslu sóknaraðila og umaðstæður drengsins. Það sé mat varnaraðila í ljósi fyrirliggjandi gagna og aðteknu tilliti til athugasemda og krafna sóknaraðila að nauðsynlegt sé aðkyrrsetja drenginn á þeim stað sem hann dvelst í allt að tvo mánuði á meðanfrekari könnun á aðstæðum sóknaraðila fer fram. Þar sem samþykki sóknaraðilaskorti fyrir vistun drengsins utan heimilis sé málið tekið til úrskurðar.Í framburði sóknaraðila fyrir dómi kom framað þau væru hætt neyslu fíkniefna, móðir hafi síðast neytt fíkniefna í október2015 og faðir taldi að líklega hafi hann síðast neytt fíkniefna um svipaðleyti. Þau vinni bæði á veitingastað í [...]. Þá gangi sambúð þeirra vel og búiþau, ásamt eldri syni sínum, í sumarbústað í [...], skammt frá [...].Varnaraðili hefur haft málefni drengsins tilskoðunar frá því í september 2014. Síðan þá hafi varnaraðila borist fjölditilkynninga um að sóknaraðilar vanræktu drenginn og vegna fíkniefnaneysluþeirra. Meðal framlagðra gagna eru framangreindar tilkynningar og upplýsingarum samskipti málsaðila.Í ágúst 2015 var drengurinn tekinn úr umsjáföður með ráðstöfun á grundvelli 31. gr. barnaverndarlaga, sbr. b-liður 1. mgr.27. gr. laganna, og vistaður á vegum varnaraðila í tvo mánuði á grundvelliúrskurðar varnaraðila frá 17. ágúst 2015. Ástæða þess að gripið var tilráðstöfunarinnar þá var fíkniefnaneysla föður. Þann 16. október 2015undirrituðu sóknaraðilar áætlun um meðferð máls, sbr. 23. gr. barnaverndarlaga,þar sem kveðið var á um vistun drengsins utan heimilis til 4. janúar 2016. Þann10. desember 2015 riftu sóknaraðilar þeim samningi. Með úrskurði varnaraðila15. desember sl. var kveðið á um áframhaldandi vistun drengsins utan heimilis ítvo mánuði, eða til 15. febrúar 2016, og var sá úrskurður staðfestur meðúrskurði héraðsdóms 22. janúar 2016. Þá ákvað varnaraðili á fundi sínum 11.febrúar sl. að drengurinn yrði afhentur sóknaraðilum á ný. Áður en drengurinnvar afhentur bárust varnaraðila nýjar upplýsingar. Á grundvelli þeirra var ákvörðun um neyðarvistun drengsins tekin og framkvæmd 17.febrúar 2016 og úrskurður varnaraðila um kyrrsetningu drengsins var kveðinn upp29. febrúar 2016.Í máli þessu krefjast sóknaraðilar þess aðúrskurður varnaraðila frá 29. febrúar sl., verði felldur úr gildi þar semvarnaraðili geti ekki kveðið á um vistun utan heimilis í lengri tíma en tvománuði og verði, ef talin er þörf á lengri vistun, að gera kröfu um þá vistunfyrir dómi. Í 27. gr. barnaverndarlaga kemur fram að meðsömu skilyrðum og fram koma í 26. gr. laganna, þ.e. hafi úrræði samkvæmt 24. og25. gr. ekki skilað árangri að mati barnaverndarnefndar, eða eftir atvikumbarnaverndarnefnd hefur komist að þeirri niðurstöðu að þau séu ófullnægjandi ogef brýnir hagsmunir barns mæla með því getur barnaverndarnefnd með úrskurðigegn vilja foreldris og/eða barns sem náð hefur 15 ára aldri m.a. kveðið á umað barn skuli vera kyrrt á þeim stað þar sem það dvelst í allt að tvo mánuðieða heimilað töku barns af heimili í allt að tvo mánuði. Í 28. gr. lagannasegir að ef barnaverndarnefnd telur nauðsynlegt að ráðstöfun samkvæmt m.a.a-lið 1. mgr. 27. gr. standi lengur en þar er kveðið á um skuli nefndin gerakröfu um það fyrir héraðsdómi. Heimilt sé með úrskurði dómara að vista barn íallt að tólf mánuði í senn frá og með þeim degi þegar úrskurður dómara erkveðinn upp. Í máli þessu hefur varnaraðili ekki gert kröfu fyrir héraðsdómi umlengri vistun drengsins utan heimilis en í tvo mánuði.Í athugasemdum í greinargerð með frumvarpisem varð að barnaverndarlögum segir um 28. gr. að ákvæðið sé á því reist aðbarnaverndarnefndir hafi eingöngu heimild til að taka ákvarðanir um vistunbarna utan heimilis í tiltekinn tíma en verði að bera kröfu um lengri vistunundir dómstóla. Samkvæmt a-lið geti barnaverndarnefnd ákveðið að barn skulivera kyrrt á þeim stað þar sem það dvelst í allt að tvo mánuði. Hér sé fyrst ogfremst átt við þær aðstæður ef foreldrar hafa samþykkt ráðstafanir samkvæmt 1.mgr. 25. gr. Vera má að foreldrum snúist hugur en barnaverndarnefnd meti þaðsvo að hagsmunum barns sé best borgið með áframhaldandi vistun og getur þákveðið á um slíka vistun í allt að tvo mánuði. Ef vistun barns þarf að standalengur verður nefndin að afla sér dómsúrskurðar. Tveir mánuðir þykja hæfilegurtími til að meta stöðu og þarfir barns, taka ákvörðun um hvort barn skuli snúaheim eða nauðsyn þess að grípa til annarra ráðstafana, svo sem vistunar tilfrekari meðferðar. Af hálfu varnaraðila var lögmannisóknaraðila tilkynnt, að loknum fundi varnaraðila 11. febrúar sl., að þau gætusótt drenginn í samvinnu við varnaraðila. Hafði drengurinn ekki verið sótturþegar ákvörðun um neyðarvistun var tekin 17. febrúar sl. Af hálfu sóknaraðilaer því haldið fram að starfsmenn varnaraðila hafi hamlað því að drengurinn yrðiafhentur þeim þar sem ekki var fallist á að afhenda móður drenginn þegar húnkæmi til [...] síðdegis föstudaginn 12. febrúar en starfsmenn varnaraðilabera því við að sú beiðni hafi verið of seint fram kominn. Fyrir dómi lýsti Hstarfsmaður varnaraðila samskiptum hennar við sóknaraðila 11. til 17. febrúarsl. og styðja framlögð gögn framburð hennar. Þar kom fram að lögmannisóknaraðila hafi verið tilkynnt um það 11. febrúar að sóknaraðilum yrðiafhentur drengurinn í samráði við varnaraðila þar sem undirbúa þyrfti afhendinguhans. Sóknaraðilar hafi fyrst haft samband við varnaraðila daginn eftir, 12.febrúar, og klukkan 14.00 þann dag hafi móðir tilkynnt varnaraðila að hún væriað leggja af stað til [...] frá [...]. Þrátt fyrir tilraunir til að finnastarfsmann sem væri laus til að afhenda drenginn að loknum vinnutíma þann dagtókst það ekki. Þá hafi verið ákveðið að drengurinn yrði afhentur föður aðmorgni mánudagsins 15. febrúar og hafi verið ákveðið að sóknaraðilar hefðu þásamband við varnaraðila. Það hafi þau ekki gert og tilraunir varnaraðila til aðná símasambandi við þau þá báru seint árangur. Þá hafi verið ákveðið að móðirfengi drenginn afhentan daginn eftir, 16. febrúar, en ekkert varð af því þarsem flug móður til [...] féll niður vegna ófærðar. Með vísan tilframangreinds er ekki hægt að fallast á það með sóknaraðilum að varnaraðilarhafi hamlað því að drengurinn yrði afhentur sóknaraðilum. Samkvæmt orðalagi 28. gr. þarf að gera körfufyrir héraðsdómi telji barnaverndarnefnd nauðsynlegt vistun að „standa lengur“en kveðið er á um í 27. gr. Samkvæmt orðanna hljóðan á það því einungis við sévistun framlengd. Samkvæmt fyrri úrskurði var varnaraðila heimilt að vistadrenginn til 15. febrúar. Þegar ákvörðun um var tekinn 11. febrúar sl. um aðafhenda drenginn féll fyrri ákvörðun úr gildi. Þegar ákvörðun um neyðarvistundrengsins var tekin 17. febrúar sl. var ekki í gildi ákvörðun um vistun hansutan heimilis samkvæmt 27. gr. laganna. Ákvörðun um neyðarvistun byggði á nýjumupplýsingum, og verður því ekki á það fallist að sú staðreynd að drengurinndvaldi enn á heimili á vegum varnaraðila og fór ekki til sóknaraðila áður en nýákvörðun var tekin verði talið leiða til þess að um áframhaldandi vistun afhálfu varnaraðila hafi verið að ræða, sem ekki hafi verið á færi varnaraðila aðákveða samkvæmt 28. gr. laganna. Það dróst að sóknaraðilar sæktu drenginnverður því að líta svo á að vistun hans á vegum varnaraðila hafi frá 11.febrúar verið með þeirra samþykki. Er það því mat dómsins að eins og atvikum erháttað standi ákvæði 28. gr. barnaverndarlaga því ekki í vegi að varnaraðilikveði upp nýjan úrskurð um vistun drengsins í tvo mánuði, að öðrum skilyrðumuppfylltum. Er því þessari málsástæðu sóknaraðila hafnað og verður úrskurðurinnþví ekki felldur úr gildi með framangreindum rökum.Þá krefjast sóknaraðilar þess aðúrskurðurinn verði felldur úr gildi þar sem ekki hafi verið ástæða til að beitasvo íþyngjandi aðgerðum sem vistun utan heimilis og að engar staðfestar nýjarupplýsingar hafi borist frá fundinum 11. febrúar sl. sem unnt væri að teljaástæðu til kyrrsetningar utan heimilis og vistunar til lengri tíma. Við meðferðbarnaverndarmála ber að fylgja meginreglum stjórnsýslulaga og sérreglumbarnaverndarlaga um málsmeðferð, m.a. meðalhófsreglunni sem lögfest er í 12.gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Hún kemur einnig fram í 7. mgr. 4. gr.barnaverndarlaga þar sem segir að barnaverndaryfirvöld skuli eftirföngum gæta þess að almenn úrræði til stuðnings fjölskyldu séu reynd áður engripið er til annarra úrræða. Jafnframt skuli þau ávallt miða við að beitt sévægustu ráðstöfunum til að ná þeim markmiðum sem að sé stefnt. Því aðeins skuligert ráð fyrir íþyngjandi ráðstöfunum að lögmæltum markmiðum verði ekki náð meðöðru og vægara móti. Eins og rakið hefur verið hefur mál drengsins verið meðferðarhjá varnaraðila um skeið og á þeim tíma hafa ítrekað verið gerðar áætlanir ummeðferð máls samkvæmt 23. gr. barnaverndarlaga en sóknaraðilar hafa ýmistsamþykkt þær eða um hefur verið að ræða einhliða áætlun varnaraðila. Þegar ákvörðun var tekin um afhendingudrengsins 11. febrúar sl. var í gildi einhliða áætlun um meðferð máls, dagsett28. janúar 2016, sem hafði það að markmiði að skapa drengnum tryggar ogstöðugar aðstæður þar sem hann fái tækifæri til að dafna og þroskast áeðlilegan hátt og að drengurinn snúi aftur á heimili sóknaraðila. Þar kom framað til þess var ætlast af foreldrum að þeir haldi sig frá neyslu fíkniefna,fari fyrirvaralaust í fíkniefnamælingu, tryggi afkomu sína og séu þar með hæfirtil að ala önn fyrir barni, tryggi að uppeldisaðstæður á heimili fjölskyldunnarfullnægi þörfum drengsins og sinni umgengni í samræmi við áætlun, það er aðrahverja helgi. Fyrir dómi báru sóknaraðilar um að ástæða þess að þau hafi ekkiundirritað áætlanir sé sú að þrátt fyrir að þau séu tilbúin til gera það sem aðþeim snýr þá sé þar gert ráð fyrir að drengurinn verði í vistun á meðan og þaðgeti þau ekki sætt sig við. Þá telja þau sig hafa gert allt það sem varnaraðilikrefst af þeim samkvæmt seinustu meðferðaráætlun. Þann 11. febrúar sl. matvarnaraðili aðstæður sóknaraðila svo að þær hefðu batnað og forsendur væru tilþess að afhenda þeim drenginn á ný. Frá því sú ákvörðun var tekin og þar tilákvörðun um neyðarvistun var tekin bárust varnaraðila nýjar upplýsingar 15. og16. febrúar um neyslu sóknaraðila, getu þeirra til að sinna foreldrahlutverkinuog upplýsingar sem bentu til þess að aðstæður sóknaraðila væru þá ekkiviðunandi. Í fyrstu tilkynningunni, sem barst í gegnum annað barnaverndarmál,kom fram að sóknaraðilar neyttu ekki einungis kannabis heldur einnigamfetamíns. Þá barst tilkynning frá föðursystur drengsins sem taldi að heimilisóknaraðila væri óviðunandi fyrir börn en þar væri hvorki heitt vatn néþvottavél. Þau væru með þriggja mánaða leigusamningu um húsnæðið sem þau byggjuí og gætu misst það hvenær sem er. Tilkynning barst frá föðurömmu drengsins semkom einnig með fyrrgreindar athugasemdir um heitt vatn og þvottavél. Þá kvaðsthún efast stórlega um foreldrahæfni sóknaraðila þar sem þau þurfi mikla aðstoðvið barnauppeldið og kvaðst hún að mestu hafa séð um eldri bróður drengsins ámeðan fjölskyldan bjó hjá henni. Sagði hún að móðir entist ekki lengur en tvotil þrjá mánuði á nýjum stað eða í nýrri vinnu. Þau væru góð við drenginn enábyrgðin yxi þeim yfir höfuð. Eftir að þau fluttu í sumarbústaðinn fari eldridrengurinn seint að sofa, mæti seint í skóla, hangi í tölvunni alla daga eftirskóla og sóknaraðilar sinni honum ekki vel. Þau séu sjálfhverf og hafi aldreilátið börnin ganga fyrir. Þá kom önnur tilkynningin frá framangreindriföðursystur og kom þar fram að sóknaraðilar væru ekki fær um að annast drenginn.Þau hefðu ekki skilning á þörfum hans og væri faðir vanvirkur gagnvart honum.Þá teldi hún að eldri drengurinn hafi ítrekað orðið vitni að ofbeldi millisóknaraðila og báðir drengirnir hafi orðið fyrir ofbeldi af hálfu móður. Loksbarst tilkynning frá nafngreindum fjölskylduvin sem sagði að föðuramma hafiannast eldri drenginn þann tíma sem þau bjuggu hjá henni en ekki sóknaraðilar.Þá taldi hún föður ófæran um að sinna þörfum sona sinna. Telur dómurinn þaðekki rýra gildi þessara tilkynninga hverjir voru tilkynnendur.Málsgögn benda tilþess að líf sóknaraðila hafi undanfarið einkennst af ákveðnu rótleysi, þ. á m.tíðum flutningum, skorti á samvinnu við varnaraðila og neyslu fíkniefna aukþess sem ráða megi af málsgögnum að þau hafi ráðið illa við foreldrahlutverkið.Þá hafi þau ekki sinnt umgengni við drenginn í samræmi við meðferðaráætlun ogbrugðist seint við flestum fyrirspurnum frá varnaraðila m.a. um tillögur aðtíma fyrir umgengni sem hentaði þeim. Þá voru viðbrögð sóknaraðila þegar þeimvar tilkynnt um 11. febrúar sl. um að þeim yrði afhentur drengurinn mjög sein.Sóknaraðilar búa nú í sumarbústað sem þau hafa, samkvæmt framlögðumleigusamningi, á leigu ótímabundið með eins mánaðar uppsagnarfresti og verðurþví að telja að framtíðarbúseta þeirra sé ótrygg. Þá hafa aðstæður á heimilinuekki verið teknar út með fullnægjandi hætti. Sóknaraðilar hafa nú samþykkt aðfram fari mat á foreldrahæfni þeirra. Þá verður ekki talið að umsögn frágrunnskóla vegna eldri bróður drengsins skipti máli en ætla má að aðstoð ömmudrengsins kunni að hafa skipt miklu um aðstæður og aðbúnað hans á þeim tíma ersóknaraðilar bjuggu á heimili hennar. Þá eru þarfir drengsins að sumu leytiaðrar en eldri bróður hans. Með hliðsjón af þvísem hér hefur verið rakið er ekki fallist á það með sóknaraðila að ekki hafikomið fram nýjar upplýsingar 11.-17. febrúar sl. Þær upplýsingar sem fram komubentu til þess að aðstæður væru ekki orðnar eins góðar og ákvörðun varnaraðilaum afhendingu drengsins byggði á. Það er hlutverk varnaraðila að tryggjaaðstæður og aðbúnað barna og ber honum að beita þeim ráðstöfunum sem ætla má aðséu börnum fyrir bestu, sbr. 1. mgr. 4. gr. laganna, sbr. einnig 1. mgr. 3. gr.samnings sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins, sbr. lög nr. 19/2013, ogverða hagsmunir foreldra og nánustu vandamanna að víkja fyrir brýnum hagsmunumbarns ef þetta tvennt fer ekki saman. Ekki liggur enn fyrir staðfesting á þvíhvort framkomnar upplýsingar séu réttar en ætlun varnaraðila er að taka þær tilskoðunar og láta framkvæma foreldrahæfnimat vegna sóknaraðila. Þá er enn beðiðfrekari upplýsinga frá barnaverndarnefnd í […]. Loks verður að telja aðalvarleiki þeirra athugasemda sem varnaraðila bárust sé slíkur að nauðsynlegtsé að bregðast við þeim. Með vísan til alls framangreinds er hafnað þeirrimálsástæðu sóknaraðila að ekki hafi verið fram komin ný gögn frá 11. febrúarsl.Sóknaraðilar byggja á því að með úrskurðinumhafi verið brotið gegn 7. mgr. 4. gr. barnaverndarlaga en þar kemur fram aðekki skuli beita íþyngjandi úrræði sem vistun barns utan heimilis verðilögmæltum markmiðum náð með öðru og vægara móti, og að úrskurðurinn gangi þvertá meðalhófsreglu stjórnsýsluréttar, sbr. 12. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993.Þá telja þau að úrskurð skorti lagaskilyrði þar sem ekki hafi verið fullreyndvægari úrræði eins og gert er ráð fyrir í 24., sbr. 23. gr. barnaverndarlaga,sbr. og skilyrði 27. gr. laganna. Frá því drengurinnvar vistaður utan heimilis í ágúst 2015 hefur markmiðið verið að hann færi á nýtil sóknaraðila. Eins og atvikum var háttað þegar gripið var tilneyðarvistunarinnar, og með hliðsjón af forsögu málsins, verður ekki talið aðönnur úrræði barnaverndarlaga, þ. á m. öflugt eftirlit varnaraðila eða annarrabarnaverndarnefndar, hefði verið nægilegt til að tryggja hagsmuni drengsins.Ekki fæst séð að atvik hafi nú breyst svo máli skipti frá þeim tíma er ákvörðunum neyðarvistun var tekin. Með vísan til þess sem hér að ofan hefur verið rakiðverður ekki talið vægari úrræði hafi verið tæk til að tryggja hagsmuni drengsins,vegna þeirra tilkynninga sem nú eru fram komnar, né heldur að gengið hafi veriðlengra en þörf var á með hliðsjón af aðstæðum. Verður því ekki talið aðvarnaraðili hafi með úrskurði sínum brotið gegn framangreindum lagaákvæðum. Erþað mat dómara að brýnir hagsmunir drengsins hafi mælt með því að sú leið værifarin að kyrrsetja hann á ný á þeim stað þar sem hann dvaldist. Samkvæmt ölluframangreindu þykja skilyrði a-liðar 1. mgr. 27. gr. barnaverndarlaga hafaverið uppfyllt er varnaraðili kvað upp hinn kærða úrskurð. Er þvíframangreindum málástæðum sóknaraðila hafnað. Með vísan til allsframangreinds er kröfu sóknaraðila um að hinn kærði úrskurður verði felldur úrgildi hafnað.Sóknaraðilum var veitt gjafsókn til rekstursmáls þessa með bréfi innanríkisráðuneytisins dagsettu 18. mars 2016, sbr. 1.mgr. 60. gr. barnaverndarlaga. Allur gjafsóknarkostnaður sóknaraðila greiðistþví úr ríkissjóði, þ. m. t. málflutningsþóknun lögmanns þeirra, Þuríðar K.Halldórsdóttur hdl., sem þykir hæfilega ákveðin 894.184 krónur og ervirðisaukaskattur innifalinn í þeirri fjárhæð, og útlagður kostnaðurlögmannsins, 53.358 krónur.Úrskurð þennan kveður upp Sigríður ElsaKjartansdóttir dómstjóri.Ú R S K U R Ð A R O R Ð:Hafnað er kröfusóknaraðila, A og B, um að felldur verði úr gildi úrskurður varnaraðila,barnaverndarnefndar á C, uppkveðinn 29. febrúar 2016, þess efnis að drengurinnD, kennitala [...], skuli vera vistaður á heimili á vegum varnaraðila í allt aðtvo mánuði frá 29. febrúar 2016 að telja.Allurgjafsóknarkostnaður sóknaraðila greiðist úr ríkissjóði, þ.m.t.málflutningsþóknun lögmanns þeirra, Þuríðar K. Halldórsdóttur hdl., 894.184krónur, sem og útlagður kostnaður lögmannsins, 53.358 krónur.
|
Mál nr. 88/2004
|
Líkamsárás Meðdómsmaður Dráttur á máli
|
D var ákærður fyrir líkamsárás með því að hafa veist að Y og slegið hann með krepptum hnefa í andlitið svo hann féll í götuna og sparkað í höfuð hans þar sem hann lá í götunni með þeim afleiðingum að hann kjálkabrotnaði og sprungur komu í þrjár tennur. Talið var sannað að D hafi með árás orðið þess valdandi að Y féll í götuna. Hins vegar þótti ekki óyggjandi að það högg sem D játaði að hafa veitt Y hafi valdið fallinu, eða högg með krepptum hnefa í andlit. Þá var talið sannað að sparkað hafi verið í höfuðið á Y þar sem hann var fallinn í götuna. Var brot hans heimfært undir 1. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga. Var refsing D ákveðin skilorðsbundið fangelsi í 2 mánuði.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 27. janúar 2004 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun, en jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst nú staðfestingar héraðsdóms. Ákærði krefst þess aðallega að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar, en til vara að hann verði sýknaður af kröfu ákæruvalds og bótakröfu vísað frá héraðsdómi. Ákærði krefst ómerkingar héraðsdóms á þeirri forsendu að héraðsdómur hefði átt að vera fjölskipaður samkvæmt 1. mgr. 5. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála með áorðnum breytingum, þar sem niðurstaða málsins ráðist af mati á sönnunargildi munnlegs framburðar fyrir dómi. Ákvæði þetta felur í sér heimild en ekki skyldu fyrir héraðsdómara til að kveðja tvo aðra héraðsdómara til setu í dómi með sér og ræðst nauðsyn þess af aðstæðum hverju sinni. Við rannsókn málsins var fjöldi vitna yfirheyrður, en meðal þeirra voru þrjú sem hvorki þekktu ákærða né kæranda. Eins og hér stendur á er ekki ástæða til að ómerkja þá ákvörðun héraðsdómara að sitja einn í dómi. Er þessari kröfu ákærða því hafnað. Ákæruvaldið hefur ekki gert kröfu um þyngingu refsingar ákærða í málinu. Að því athuguðu og að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Í máli þessu er ákærða gefin að sök líkamsárás 4. ágúst 2001. Lagði brotaþoli fram kæru á hendur ákærða 16. október sama árs. Var ákærði fyrst yfirheyrður 13. september 2002, en yfirheyrslur vitna hófust 6. nóvember og stóðu fram í desember sama ár. Í janúar 2003 felldi lögreglustjórinn í Reykjavík málið niður, en ríkissaksóknari felldi þá ákvörðun úr gildi 10. mars sama árs og lagði fyrir lögreglustjóra að halda rannsókninni áfram. Voru þá teknar síðla sama mánaðar tvær skýrslur af vitnum. Ákæra var svo gefin út 15. apríl 2003. Þessi dráttur á rannsókn málsins er vítaverður og hefur ekki verið skýrður. Brýtur hann í bága við meginreglu 1. mgr. 133. gr. laga nr. 19/1991 og er í andstöðu við 70. gr. stjórnarskrárinnar og 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Ákærði verður dæmdur til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Páls Arnórs Pálssonar hæstaréttarlögmanns, 120.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 31. desember 2003. Mál þetta, sem dómtekið var 15. desember sl., er höfðað samkvæmt ákæru útgefinni af lögreglustjóranum í Reykjavík 15. apríl 2003 á hendur Davíð Braga Konráðssyni, [kt.], Hátúni 20, Keflavík, fyrir líkamsárás með því að hafa aðfaranótt laugardagsins 4. ágúst 2001 í Lækjargötu í Reykjavík, veist að Y, [ ], og slegið hann með krepptum hnefa í andlitið svo hann féll í götuna og sparkað í höfuð hans þar sem hann lá á götunni með þeim afleiðingum að hann kjálkabrotnaði og sprungur komu í þrjár tennur. Þetta er talið varða við 1. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 11. gr. laga nr. 20/1981 og 111. gr. laga nr. 82/1998. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar. Þá krefst Y skaðabóta að fjárhæð 1.683.237 krónur auk dráttarvaxta skv. III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 frá 4. ágúst 2001 til greiðsludags. Þá er þess krafist að vextir verði lagðir við höfuðstól á 12 mánaða fresti í fyrsta sinn hinn 4. ágúst 2002. Loks er gerð krafa um þóknun við réttargæslu samkvæmt mati dómsins að viðbættum virðisaukaskatti á réttargæsluþóknun. Verjandi ákærða krefst sýknu af öllum kröfum ákæruvaldsins, að skaðabótakröfu verði vísað frá dómi og að allur sakarkostnaður, þ.m.t. málsvarnarlaun verði greiddur úr ríkissjóði. Til vara krefst hann vægustu refsingar sem lög leyfa, að skaðabótakröfu verið vísað frá dómi, en til vara að hún verði lækkuð verulega. Málsatvik og málsástæður. Samkvæmt frumskýrslu lögreglu dagsettri 4. ágúst 2001 var óskað eftir aðstoð lögreglu vegna líkamsárásar á Lækjartorgi kl. 04.39 þá nótt. Er lögregla kom á vettvang lá brotaþoli, Y, í götunni og var nokkuð vankaður. Er hann var spurður hvað hefði komið fyrir var hann ekki viss og var framburður hans nokkuð ruglingslegur. Y var blóðugur um munninn og var neðri vör hans nokkuð bólgin. Sjúkrabifreið flutti hann á slysadeild. Lögreglumenn ræddu á vettvangi við ákærða, Davíð Braga. Hann kvaðst ekki hafa sparkað í andlit Y heldur í fætur hans þar sem hann hefði verið að “bögga” sig. Lögreglumenn ræddu einnig við félaga ákærða, vitnið, A, sem kvað ekki rétt, sem vitni höfðu sagt lögreglu, að hann hefði sparkað í Y þar sem hann lá. Lögregla hefur eftir vitninu, B, að þau Y hafi, ásamt nokkrum vinum, verið að koma frá Húsi málarans við Bankastræti og ætlað að ganga niður í bæ. Er þau hafi verið komin niður að Lækjargötu hafi komið maður, sem hún síðar staðfesti að væri ákærði, Davíð Bragi. Hafi hann rifið í Y og sagt hann hafa rekist utan í sig. Síðan hafi hann sparkað í andlit Y. Sagði hún Y þá hafa dottið í götuna og hefði ákærði þá sparkað nokkrum sinnum í hann þar sem hann lá. Einnig hafi annar maður komið, sem hún benti á, og reyndist vera vitnið, A. Hefði hann einnig sparkað í Y þar sem hann lá. Vitnið, C, kvaðst einnig hafa séð allt og staðfesti það sem B hafði sagt. Þá gaf sig fram við lögreglu D og kvað sér hafa blöskrað hvernig maður, sem hann staðfesti að væri ákærði, Davíð Bragi, hefði komið og sparkað í andlit Y án nokkurrar viðvörunar. Vitnið, E, gaf sig fram og staðfesti að lögregla hefði tekið réttan mann, en ákærði hafði þá verið tekinn út úr hópnum. Einnig gáfu sig fram F og vitnið, G, og sögðu ákærða og A hafa lamið og sparkað í Y þar sem hann lá í götunni. Sönnunargögn. Við aðalmeðferð máls þessa gaf ákærði skýrslu fyrir dómi og vitnin, Y, A, H, I, C, B, E, G og Sveinn Ægir Árnason lögreglumaður. Ákærði, Davíð Bragi Konráðsson, kvaðst hafa verið á skemmtistaðnum Húsi málarans, hefðu þeir Y rekist saman og síðan rætt saman þar fyrir utan. Hann sagði að þeir hefðu rekist hvor utan í annan fyrir utan skemmtistaðinn. Sagði hann að einhver pirringur hefði verið milli sín og Y út af þessu atviki. Þeir hefðu gengið niður Bankastræti. Ákærði kvaðst hafa veitt Y andlitshögg, en var ekki viss hvort hann hefði verið með krepptan hnefa. Hann sagði höggið ekki hafa verið þungt og að Y hefði ekki fallið í götuna við höggið. Þetta hefði gerst þegar þeir gengu niður Laugaveginn og þeir voru komnir að gatnamótunum. Ákærði sagði Y hafa þá kýlt sig til baka í ennið og snúið sér við og hlaupið af stað og dottið, og hafi hann lent með andlitið á gangstéttarbrún. Ákærði kvaðst ekki hafa sparkað í Y þar sem hann lá á götunni. Hann kvaðst ekki muna nú eftir að hafa sparkað í fætur Y, eins og haft er eftir honum í frumskýrslu, og hann kannaðist ekki við að hafa sagt við lögregluna að Y hefði verið að „bögga“ hann. Hann kvaðst hafa staðið stjarfur þar sem Y hreyfði sig ekki. Sagði hann aðra stúlkuna, sem var með Y, hafa tekið af sér skóinn og ráðist á sig og ætlað að lemja sig með honum en hún hafi ekki hitt hann. Sagði hann lögreglu hafa tekið sig inn í bíl vegna þess að bent hefði verið á hann. Ákærði sagði H, vin sinn, hafa verið með sér en sagði A, vin hans, hafa komið að og ætlað að róa niður lætin og hann hafi rætt við Y. Spurður um vitnið I kvaðst ákærði hafa hitt I í desember 2002, þremur mánuðum eftir að hann var kallaður fyrir hjá lögreglu. Það hafi verið 13 mánuðum eftir atvikið. Hefði I þá sagt honum að hann hefði séð þetta allt. Ákærði sagði að Y hefði hrint A frá sér þegar A hafi ætlað að róa hann niður. Kvaðst hann þá hafa slegið til Y, en þetta hafi verið ósjálfráð viðbrögð. Hann hafi ekki slegið fast. Y hafi slegið til baka í andlitið á sér og snúið sér við og hlaupið af stað og dottið á gangstéttarbrúnina. Ákærði kvað Y hafa hlaupið beint frá sér í átt að Stjórnarráðshúsinu, tvo til þrjá metra. Hann sagðist hafa séð Y detta fram fyrir sig og beint á gangstéttarbrúnina með andlitið. Hann kvaðst ekki hafa hlaupið á eftir Y. Ef til vill hefði hann hreyft sig eitthvað. Aðspurður kvaðst hann aðeins muna eftir tveimur stelpum með Y. Ákærði kvaðst aðspurður hafa verið undir áhrifum áfengis. Hann hafi verið fullur, en kvaðst muna mjög vel eftir atvikinu. Ákærði var yfirheyrður hjá lögreglu 12. september 2002. Hann kvaðst hafa reiðst og slegið Y eitt högg í höfuðið og hafa verið sleginn strax til baka. Síðan hefði Y hlaupið frá sér og fallið beint fram fyrir sig eftir þrjá til fjóra metra. Hann kvaðst ekki hafa slegið hann annað högg og ekki hafa sparkað í hann. Hann hefði ekki slegið með krepptum hnefa, hann hefði ekki haft tíma til að undirbúa höggið. Lögreglan hefði tekið hann inn í lögreglubifreið og talað við hann. Hann kvað A ekki hafa komið við Y. Honum var kynnt bótakrafa. Vitnið, Y, kvaðst hafa komið út af veitingastaðnum Húsi málarans. Hann kvaðst ekki muna eftir að hafa hitt ákærða þegar hann kom út en þegar hann hafi verið kominn neðar á Laugaveginum hafi myndast hópur í kringum sig. Hann kvaðst ekki muna mikið eftir þessu en mundi eftir að hafa verið spurður hvort hann væri að „dissa“ Keflavík. Hann kvaðst bara hafa brosað en það hefði greinilega pirrað þá. Síðan hafi hann sagt „nei“. Þegar hann rankaði við sér og fór að hugsa út í atburðarrásina fannst honum hann hafa verið sleginn niður aftan frá og rotaður. Vitnið kvaðst ekki muna eftir að hafa í lent í átökum við ákærða. Hann kvaðst ekki muna vel eftir því sem skeði og taldi það stafa af höfuðhöggi. Hann sagðist hafa verið þarna með tveimur stúlkum, B og C. Vitnið kvaðst hafa kjálkabrotnað og fjórar tennur hefðu brotnað. Hann hafi verið á fljótandi fæði eftir þetta í fimm vikur og lést mikið. Hann sagðist hafa þurft að hætta í fótbolta þetta sumar. Hann kvaðst vera með járnplötu í kjálkanum. Hann kvað vera erfitt að ná sér eftir þetta bæði líkamlega og andlega. Spurður um sýnilega áverka kvaðst hann hafa verið með sprungnar varir og bólginn, skinn hafi skrapast af. Hann kvað bit vera í lagi, en ein tönn hafi verið rótfyllt og fjórar kynnu að þurfa viðgerð. Vitnið taldi sig myndu muna eftir því ef hann hefði hlaupið í burtu frá ákærða. Hann kvaðst ekki muna eftir að hafa slegið neinn og kvaðst ekki muna eftir ákærða. Í kæruskýrslu 16. október 2001 kvaðst brotaþoli minnast áreitis og telja sig muna að ráðist hafi verið á sig, en annað mundi hann ekki. Vitnið, A, kvaðst hafa verið í för með ákærða og H þessa nótt. Hann sagðist fyrst hafa átt samskipti við Y inni á skemmtistaðnum Húsi málarans. Hann sagði Y og ákærða hafa rifist í stiganum þar en Y hafi gengið utan í hann. Sagði hann það ekki hafa verið mikið mál. Sagði hann þá báða hafa verið pirraða yfir þessu. Vitnið sagði þá hafa talað eitthvað við Y fyrir utan staðinn. Sagðist hann hafa sagt við Y að hann kannaðist við hann úr fótboltanum. Svo hafi hann ætlað að ganga frá honum þegar Y ýtti honum frá sér en þá hafi allt byrjað. Þá hafi þeim tveimur, ákærða og Y, lent saman en hann kvaðst ekki hafa séð það greinilega. Hann kvaðst aðspurður ekki hafa séð ákærða slá Y hnefahögg í andlitið. Hann sagði þetta frekar hafa verið ýtingar. Þeir hafi ráðist hvor á annan. Hann sagðist aðspurður hafa séð þegar Y féll í götuna en það hafi gerst eftir að Y ætlaði að hlaupa í burtu. Hann hafi dottið á kant og greinilega steinrotast. Þeir hafi verið Stjórnarráðsmegin í Bankastrætinu, en Y hafi ætlað að fara yfir götuna í áttina að MR. Hann hafi þá misst jafnvægið og dottið á kantinn, þannig hafi honum sýnst það. Vitnið sagði þá hafa hlaupið að Y. Þeir hafi alveg séð að hann hreyfði sig ekki, og þeir hafi ekkert gert meira. Hann sagði aðspurður að ákærði hefði ekki sparkað í andlitið á Y. Hann kvaðst hafa fylgst með allan tímann. Vitnið sagðist hafa verið undir áhrifum áfengis, hann hafi verið léttur. Hann var spurður hvort einhver hefði sagt að Y væri að „dissa“ Keflavík, eða hvort einhver orð hefðu fallið sem hefðu verið til þess fallin að æsa menn upp. Vitnið sagði hann hafa verið að skamma Keflvíkinga, þeir hefðu verið reiðir yfir því, en ekki brjálaðir. Hann sagði þetta ekki hafa verið tilefni þess sem gerðist heldur það að Y ýtti honum frá sér. Hann kvaðst hafa séð I þarna á staðnum eftir að þetta gerðist. Spurður hvort Y hefði verið að flýja þá, kvað hann það ekki vera. Hann kvaðst hafa séð Y detta, hann hafi skollið með höfuðið á brúnina. Hann sagðist aðspurður ekki hafa sparkað í Y þar sem hann lá, né hafa komið við hann með fætinum. Ef til vill hefði það virst þannig, því þeir hafi farið alveg að Y. Þeir hafi farið á eftir honum en ekki hlaupið. Hann sagðist aðspurður ekki hafa séð ákærða sparka í hann. Lögregla tók skýrslu af vitninu 13. september 2002. Hann kvað þar ákærða og Y hafa skipst á höggum. Síðan hefði Y hlaupið frá þeim og fallið á andlitið eftir þrjá til fjóra metra. Eitthvert fólk hefði komið að og sagt að þeir færu ekki neitt. Hefðu þeir beðið rólegir. Hann kvað aldrei hafa verið sparkað í strákinn hvorki fyrir né eftir að hann féll. Ákærði, Davíð Bragi Konráðsson, óskaði eftir að gera athugasemdir. Hann kvað þetta hafa gerst við gatnamót Bankastrætis og Lækjargötu, aðeins ofar þar sem Bankastræti skiptist með umferðareyju, við hliðina á Stjórnarráðinu. Aðspurður af hverju hann hefði skýrt öðruvísi frá þessu áður sagðist hann hafa átt við þetta allan tímann. Vitnið, H, kvaðst hafa verið í för með ákærða og A þessa nótt. Sagði hann samskipti hafa átt sér stað milli ákærða og Y. Sagði hann samskiptin hafa hafist fyrir utan Hús málarans. Y hefði hellt bjór eða einhverju á ákærða og hafi ekki viljað biðjast afsökunar á því og þeir hafi því lent í rifrildi. Hann kvaðst aðspurður hafa séð ákærða slá Y. Eftir að Y ýtti við A hafi hann slegið alla vega í áttina að honum. Hann hafi ekki séð nákvæmlega hvort hann hitti, en hann hafi slegið í áttina að höfðinu á honum. Hann sagði þetta líklega hafa verið hnefahögg en var ekki viss. Þetta hafi gerst snöggt. Hann sagði Y ekki hafa fallið í jörðina við þetta. Hann hafi kýlt ákærða aftur til baka. Eftir það hafi Y snúið sér og hlaupið niður Laugaveginn. Örfáum sekúndum seinna þegar hann kom að umferðareyjunum hafi hann fallið á götuna, beint á andlitið og steinrotast. Spurður hvað hafi valdið, taldi hann ástæðuna líklega þá að hann hefði verið blindfullur og hlaupandi eins og brjálæðingur. Eftir að Y féll í götuna hafi ákærði ýtt við honum með fætinum en hann hafi ekki hreyft sig. Sekúndum eftir það hafi hann sjálfur komið að ákærða og sagt honum að fara frá honum. Nánar spurður sagði hann ákærða hafa potað í Y með fætinum aftan á lærið eða rassinn. Hann kvaðst hafa verið undir áhrifum áfengis en hann myndi þetta vel. Hann sagðist hafa verið 15 til 20 metrum fyrir aftan þegar Y féll í götuna. Hann kvaðst hafa séð I þarna, hann hefði verið að koma úr vinnu. Sagði hann höggin og pústrana hafa átt sér stað svolítið fyrir ofan þar sem umferðareyjurnar séu rétt fyrir ofan gatnamót Lækjargötu og Bankastrætis að hann telji, þar sem MacDonalds hafi verið, aðeins ofar en Stjórnarráðshúsið í brekkunni. Aðspurður sagði hann Y hafa dottið fimm metrum frá Davíð. Hann kvað Y hafa verið fúlan og ekki hafa viljað biðjast afsökunar. Sagði hann Y hafa hlaupið niður brekkuna. Spurður hvers vegna Y hefði hlaupið, taldi hann líklegt að hann hefði verið hræddur, en hann vissi það ekki. Sagði hann ákærða hafa hlaupið á eftir Y og þeir A hefðu skokkað á eftir þeim og kallað á eftir þeim. Aðspurður sagðist hann geta fullyrt að rangt væri að ákærði hefði kýlt hann niður og sparkað í hann. Tekin var lögregluskýrsla af vitninu 9. desember 2002. Þar kvað hann ákærða og Y hafa slegið hvor annan. Síðan hafi Y hlaupið niður Bankastrætið og ákærði á eftir, og þeir A á eftir þeim. Y hafi dottið fram fyrir sig í götuna og legið hreyfingarlaus. Þegar þeir A komu að hafi hann séð ákærða pota með fætinum í Y. Hafi þeir A strax tekið ákærða frá. Vitnið, I, kvaðst hafa séð þetta atvik er hann hafi verið að koma úr vinnunni klukkan fimm til hálf sex á [...]. Hann hafi verið að ganga niður Hafnarstræti þegar hann sá nokkra stráka, ákærða, H, A og K. Hann kvaðst ekkert hafa þekkt strákana þá en þeir hafi verið með honum í Holtaskóla í Keflavík. Hann kvaðst hafa heilsað þeim en þeir hafi flestir verið á nokkurri ferð, en hann hafi talað við H. Þeir hafi litið við en þá hafi verið einhverjar ryskingar á milli ákærða og annars manns, eitthvert rifrildi. Sagði hann það hafa verið hálf-líkamlegt þar sem þeir hafi verið farnir að ýta við hvor öðrum og stúlka hafi líka verið í þessu rifrildi. Þeir hafi verið að rífast á gangstéttinni Stjórnarráðsmegin en hann hafi sjálfur staðið úti á götu aðeins ofar. Sagði hann strákinn hafa slegið til ákærða, en hann viti ekki hvort ákærði hafi slegið hann áður. Sagði hann ákærða hafa slegið á móti. Hann kvaðst muna vel eftir höggunum, þau hafi verið tiltölulega lítil en ákærði hafi slegið með innri úlnlið. Þeir hafi slegið hvor annan einhverjum höggum, en ekki borið neinn skaða. Sagði hann stúlku hafa haft hátt og sagt stráknum sem ákærði reifst við að koma og hafa dregið hann með sér. Strákurinn hafi þá snúið sér við og hlaupið til og dottið og lent með andlitið á kanti eða gangstéttarbrún á umferðareyju. Sagði hann blóð hafa verið út um allt og að strákurinn hafi verið lemstraður í andliti. Sagði hann lögreglu hafa komið stuttu síðar og tekið strákinn og stúlkuna upp í lögreglubifreiðina. Sagðist hann þá hafa gengið heim. Vitnið kvaðst ekki hafa séð ákærða sparka í strákinn. Sagðist hann hafa staðið ofar í Hafnarstrætinu þegar ryskingarnar urðu, en þegar þeir slógu til hvors annars hafi þeir fært sig neðar og hann líka til að fylgjast betur með. Sagðist hann hafa staðið 3-5 metrum frá því þar sem strákurinn datt. Kvaðst hann ekki hafa séð ástæðu til að gefa sig fram við lögreglu vegna slyss. Vitnið kvaðst þekkja ákærða betur í dag. Þegar komið hafi í ljós að hann átti að vera vitni hafi hann hitt hann hjá lögfræðingi. Þeir hafi hist og farið á kaffihús. Sagði hann að haft hefði verið samband við sig að frumkvæði ákærða. Nánar spurður kvað hann manninn ekki hafa hlaupið langt, tvö til þrjú löng skref. Þá hafi hann dottið, því stúlkan hafi hrifsað í hann og hann þá snúið sér hratt við og dottið vegna þess að hann var mjög ölvaður. Hann kvaðst ekki hafa séð ákærða slá eða sparka til mannsins áður en hann hljóp. Vitnið, C, kvaðst hafa verið í för með Y og B þessa nótt. Sagði hún strákahóp hafa verið að áreita þau fyrir utan Hús málarans vegna einhvers sem hafði gerst. Sagðist hún hafa séð mann slá Y í andlitið og höggið hafi verið þungt. Sagði hún Y hafa fallið við höggið. Sagði hún mann hafa þá sparkað í hann. Sagði hún aðspurð Y ekki hafa dottið á andlitið á gangstéttarbrún og meiðst þannig. Sagði hún að sig minnti að sparkað hafi verið í höfuðið á Y. Sagði hún sparkið hafa verið kröftugt. Sagði hún árásina hafa verið tilefnislausa. Þetta hafi gerst rétt fyrir ofan gatnamótin neðst á Laugaveginum. Hún kvað frekar margt fólk hafa verið þarna. Vitnið kvaðst hafa verið undir áhrifum áfengis en ekki ölvuð. Sagði hún Y ekki hafa slegið til piltsins. Enginn aðdragandi hafi verið að því þegar Y var sleginn. Sagði hún að sig minnti að Y hefði dottið út á götuna, sennilega vegna höggsins. Sagðist hún hafa verið við hlið hans. Ítrekað spurð treysti hún sér ekki til að fortaka það að hann hefði getað rekið höfuðið í gangstéttarbrún. Kvaðst hún telja að sami maður hefði sparkað í Y og sá sem sló hann. Vitnið sagði lögreglu hafa tekið þessa stráka í bílinn. Hún sagðist hafa bent lögreglu á þessa menn. Lögregla yfirheyrði vitnið 6. nóvember 2002. Þar sagði hún að strákur hefði kýlt Y með krepptum hnefa í andlitið og hefði hann þá fallið í götuna. Taldi hún Y hafa rotast við þetta. Þessi sami strákur hafi síðan sparkað af afli í andlitið á Y þar sem hann lá. Lögregla tók símaskýrslu af vitninu 28. nóvember 2002. Hún kvað einn árásarmannanna fyrst hafa slegið Y í andlitið og síðan sparkað í hann liggjandi. Kvað hún lögreglu hafa talað við árásarmanninn á vettvangi eftir að hún benti á hann. Vitnið, B, kvaðst hafa verið þarna með Y og C. Sagði hún þau hafa gengið út frá Sólon og verið að ganga niður að ljósunum við Lækjartorg. Hún kvaðst ekki vita hvort eitthvað hafði komið upp á inni á staðnum. Sagði hún stráka sem voru fyrir aftan þau hafa byrjað að kalla eftir þeim þegar þau voru rétt komin út frá Sólon. Hún sagði að sig rámaði í að það hafi eitthvað snúist um Keflavík en var ekki viss. Áður en hún vissi af hafi þeir verið búnir að kýla Y niður í jörðina og þar sem hann hafi legið hafi hún séð sparkað í hann. Hún sagði aðspurð að þau hafi þá verið að nálgast ljósin, verið mitt á milli ljósanna og Sólon. Hún sagðist ekki muna hver hafi verið að kýla og sparka. Hún kvaðst muna eftir tveimur strákum, öðrum ljóshærðum en hinum dökkhærðum. Sagðist hún halda að þeir hétu Daði og A. Hún kvaðst hafa séð Y sleginn andlitshöggi og minnti hana það hafa verið með hrepptum hnefa. Sagði hún þetta hafa komið aftan frá og upp úr þurru. Sagði hún Y hafa fallið í jörðina eftir höggið. Hafi henni fyrst fundist að hann hefði verið sparkaður niður, en telji eftir umhugsun að þetta hafi verið högg. Hún kvaðst hafa séð sparkað í hann þar sem hann lá. Sagðist hún ekki vita hvort sami maður sló hann og sparkaði í hann. Hún staðfesti og mundi eftir að hafa bent lögreglumönnum á manninn sem hafði ráðist á Y. Aðspurð kvaðst hún ekki hafa farið inn í lögreglubifreiðina, en hafa sest í gættina. Y hefði farið í sjúkrabifreið, en lögreglumenn hefðu reist hann við. Hún sagðist hafa verið undir áhrifum áfengis en ekki ölvuð. Nánar spurð um höggið kvað hún Y hafa verið kýldan frá hlið og hún hafi séð hann falla í jörðina, hann hafi eins og dottið út frá þeim, hálfur út á götu. Eftir að Y hefði verið kominn í jörðina, hefði verið kýlt og sparkað í hann. Hún kvað hann ekki hafa hlaupið út á götuna og ekki hafa dottið sjálfan. Hún kvaðst ekki telja að hann hefði rekið höfuðið í umferðareyju, en kvað rétt að þau hefðu verið við umferðareyju þegar hann féll. Spurð hvort verið geti að Y hafi rekið andlitið í þessa umferðareyju í fallinu, kvaðst hún ekki vera viss, en taldi það ekki hafa verið svo. Lögregla yfirheyrði vitnið 8. nóvember 2002. Þá kvaðst hún muna vel eftir atvikinu. Kvað hún ákærða skyndilega hafa ráðist á Y, hefði hann hoppað upp og sparkað með fætinum í Y þannig að hann féll í götuna. Lögregla tók símaskýrslu af vitninu 28. nóvember 2002. Hún kvað lögreglu hafa talað við árásarmanninn á vettvangi eftir að þær C hefðu bent á hann. Hún kvað Y hafa verið sparkaðan niður. Vitnið, E, kvaðst hafa gefið sig fram við lögreglu vegna atviks, sem hann varð vitni að í Bankastræti. Hann kvaðst ekki muna þetta eins vel nú og þegar hann gaf skýrslu um málið. Þarna hafi verið slagsmál og maður hafi verið hlaupinn uppi og hann laminn í götuna og síðan, það sem mest hafi farið fyrir brjóstið á sér, hafi verið hvernig gengið var í skrokk á honum þar sem hann var í götunni hreyfingarlaus og bjargarlaus. Það hafi verið einn aðalárásarmaður, en hann hafi fengið hjálp. Hann kvaðst hafa bent lögreglunni á aðalárásarmanninn og staðfest síðan að réttur maður var í vörslum lögreglu. Hann kvaðst hafa staðið á gangstéttinni við Núllið og maðurinn legið þar nálægt eins og á miðri götunni. Hann kvað það geta verið að þarna hefði verið umferðareyja. Spurður hvort hann myndi eftir því að hafa séð manninn sem ráðist var á sleginn í andlitið með hnefahöggi, kvaðst vitnið ekki treysta sér til að fara út í smáatriði en honum væri mjög minnisstætt að gengið var mjög hart að manninum eftir að hann lá eftir hreyfingarlaus á götunni, aðallega með spörkum. Hann staðfesti að hann hefði bent lögreglunni á þann mann sem hafði sig mest í frammi. Hann kvaðst ekki treysta sér til að þekkja hann aftur í réttinum. Hann kvaðst ekki hafa þekkt neinn af þessum aðilum sem þarna komu við sögu. Hann kvaðst ekki hafa séð aðdragandann, en hafa orðið var við einhver hlaup og taldi hann að fórnarlambið hefði verið hlaupið uppi og lamið í götuna. Hann kvaðst hafa séð þetta vel, en ekki treysta sé til þess að lýsa tilteknum spörkum. Spurður um ölvunarástand sitt, kvaðst hann ekki hafa verið ölvaður, og ekki muna hvort hann hafði drukkið þar sem svo langt væri síðan, en gera ráð fyrir að hann hefði verið búinn að drekka eitthvað miðað við hvenær þetta átti sér stað. Spurður hvort fleira fólk hefði verið þarna, kvaðst hann telja að fleira fólk hefði verið á gangstéttinni hinu megin götunnar. Hann telji að maðurinn hafi verið laminn niður og aðalárásarmaðurinn hafi fengið einhverja óverulega aðstoð frá einum aðila, sem hann hefði einnig bent lögreglu á, en það hefði ekki verið þáttur aðstoðarmannsins sem honum hefði blöskrað. Spurður hvað hefði orðið til þess að maðurinn datt í götuna, kvað hann það bara hafa verið árás. Hann kvaðst ekki geta sagt hvort hann var strax meðvitundarlaus eftir að hann datt, en vera alveg viss um að það hefði verið sparkað í manninn eftir að hann lá hreyfingarlaus. Hann kvaðst ekki treysta sér til að tjá sig um hvort maðurinn kunni að hafa dottið á gangstéttarbrún. Ítrekað spurður um hvað hann sá, kvað hann hafa orðið uppþot. Hann hefði gætt að hvort hann þekkti eitthvað þá sem þarna áttu hlut að máli. Gengið hafi verið mjög hart að fórnarlambinu þannig að honum hafi blöskrað, og eigi hann þar við árásina í heild. Hann kvaðst ekki í annan tíma hafa gefið sig fram sem vitni vegna slíkra atvika. Hann kvaðst ekki treysta sér til að segja hvar höggin og spörkin lentu. Lögregla tók símaskýrslu af vitninu 12. september 2002. Hann kvaðst hafa séð tvo menn sem voru að sparka í einn liggjandi í götunni, hafi hann bent lögreglu á aðalárásaraðilann á vettvangi. Lögregluskýrsla var tekin af vitninu 26. mars 2003. Kvaðst hann hafa séð tvo menn ganga í skrokk á einum sem lá í götunni, en annar hafi aðallega haft sig í frammi. Vitnið, J, kvaðst hafa verið að ganga niður Bankastrætið þegar hann hafi séð einhver læti hægra megin sem hafi borist út á götuna. Einhver hafi hrint manninum í götuna og sparkað í höfuðið á honum. Hann kvaðst muna mest eftir að sparkað var upp undir höfuðið á honum. Aðspurður kvað hann það ekki hafa verið pot með fæti, maðurinn hafi legið eftir. Hann kvaðst ekki hafa séð andlitshögg. Hann kvaðst hafa séð manninum hrint. Mest hafi athygli hans beinst að því þegar sparkað var í höfuð mannsins og hann lá eftir. Aðspurður kvað hann þetta hafa verið spark í andlit. Hann kvaðst hafa séð þetta eina spark. Spurður um staðsetningu kvaðst hann hafa verið að koma niður Bankastrætið, verið rétt fyrir neðan Kodak. Atburðurinn hafi verið við gatnamótin á Lækjargötu við umferðareyju. Hann kvaðst ekki þekkja ákærða aftur og myndu ekki þekkja fórnarlambið. Hann treysti sér ekki til að lýsa hvernig maðurinn féll, en kvaðst hafa séð þegar hann fékk spark þar sem hann lá, það hafi verið upp undir hökuna. Spurður hvort hann kunni að hafa rotast þegar hann féll í götuna, kvað hann sér hafa virst hann vera að reyna að standa upp þegar sparkið kom, en eftir það hafi hann legið. Hann kvaðst hafa gefið sig fram við lögreglu, sem hafi komið fljótlega. Hann hefði talað við lögregluna á staðnum, en taldi sig ekki hafa vísað á þann sem sparkaði. Aðspurður kvaðst hann hafa verið undir áfengisáhrifum. Ítrekað spurður kvaðst hann ekki hafa kannast við þetta fólk. Lögregla tók símaskýrslu af vitninu 12. september 2002. Kvaðst hann þá hafa séð tvo menn sem voru að sparka í einn sem var liggjandi í götunni. Vitnið var yfirheyrt hjá lögreglu 27. mars 2003. Þá sagði hann manninn hafa fallið við í stympingum við þá sem hefðu elt hann, og hafi hann verið að standa upp aftur, þegar einn mannanna hafi sparkað með miklu afli upp undir andlitið á honum, og hafi hann legið eins og meðvitundarlaus á eftir. Vitnið, Sveinn Ægir Árnason lögreglumaður, kvaðst ekkert muna eftir þessu atviki, en staðfesti skýrslu sína um málið, frumskýrslu lögreglu. Að gefnu tilefni frá verjanda var málið endurupptekið og nokkur vitni kölluð fyrir að nýju. Vitnið, B, var spurð hverjir L og M væru sem hún nefni í lögregluskýrslu og segi að hafi verið í samfloti með henni, Y, C og D þegar málsatvik urðu. Hún kvað L og M vera félaga úr Árbænum, hún kvaðst ekki muna föðurnöfn þeirra, þeir væru báðir á sínum aldri, 22-23 ára, L ljóshærður, meðalstór og í fótbolta, M hávaxinn, dökkhærður, líklega í smíði, ekki með gleraugu. Hún kvaðst hafa talað við þá inni á Málaranum umrætt kvöld, en ekki minnast þess núna að þeir hafi gengið með þeim úti. Vitninu, G, var kynnt tilefni þess að hann var aftur kallaður fyrir dóminn. Hann kvaðst ekki kannast við vitnið, B, og ekki kannast við brotaþola, Y. Vitnið, E, sinnti ekki kvaðningu af sama tilefni. Í ljósi framburðar vitnisins, B, og þeirrar staðreyndar að hann er fæddur árið 1971 þótti ekki tilefni til að ítreka kvaðningu. Á vettvangi gáfu sig fram tveir menn til viðbótar. Annar kvaðst ekkert muna lengur þegar lögregla hafði samband við hann. Eftir hinum, D, er bókað í frumskýrslu að hann hafi sagt, að sér hafi blöskrað hvernig maðurinn sem lögregla hafði tekið afsíðis, ákærði, hefði komið og sparkað í andlit brotaþola án nokkurrar viðvörunar. Hann var yfirheyrður hjá lögreglu 10. desember 2002. Þar kvaðst hann hafa staðið í 10 til 12 metra fjarlægð en ekkert hafi skyggt á sjónlínu sína. Hann hafi séð ungan mann hlaupa niður Bankastrætið í átt að Lækjargötu, falla við en ná að bera fyrir sig hendurnar í fallinu. Í sama mund hafi annar komið hlaupandi á eftir og sparkað með miklu afli upp undir andlitið á þessum sem hafði fallið í götuna. Hafi hann legið eins og rotaður á eftir. Þrátt fyrir ítrekaðar boðanir hefur þetta vitni ekki komið fyrir dóminn. Meiðsli brotaþola, eins og þeim er lýst í ákæru, hafa verið staðfest með tveimur vottorðum Guðmundar Ásgeirs Björnssonar munn- og kjálkaskurðlæknis háls-, nef- og eyrnadeildar Landspítala Fossvogi, dagsett 20. ágúst og 5. október 2001 og tveimur vottorðum Elfu Guðmundsdóttur tannlæknis, dagsett 10. maí og 26. júní 2002. Niðurstaða. Atvik þau sem mál þetta er sprottið af áttu sér stað í Bankastræti í Reykjavík aðfaranótt laugardagsins 4. ágúst 2001. Lögregla kom á vettvang og ræddi við og tók niður nöfn ákærða og vitna. Annars vegar var um að ræða ákærða og tvo vini hans og hins vegar brotaþola, sem fluttur var á slysadeild, og tvær vinkonur hans. Einnig gáfu sig fram við lögreglu fjögur vitni, vegfarendur sem kváðust hafa séð árás á brotaþola og bentu á ákærða sem aðalgeranda. Þá kom fyrir dóminn, að frumkvæði ákærða, vitnið, I, sem kvaðst hafa séð atburðinn er hann var að koma úr vinnu umrædda nótt og kannaðist við ákærða. Nafn hans kom fyrst fram við þingfestingu málsins. Upplýst er að ákærði og brotaþoli og vinir þeirra voru öll í Húsi Málarans þessa nótt og fóru þaðan á sama tíma áleiðis niður Bankastræti. Bera sum vitni að brotaþoli og ákærði hafi rekist eitthvað saman innan dyra, en ljóst er að einhver orðaskipti og pirringur verður utan dyra og á leiðinni niður Bankastræti. Ákærði og vinir hans bera að þeir hafi rifist og skipst á höggum neðst í Bankastræti. Ákærði játar að hafa slegið brotaþola í andlitið, en segir það hafa verið létt högg og ekki hafa valdið skaða eða fellt brotaþola. Vitnið, H, bar að ákærði hefði barið í átt að höfði brotaþola líklega hnefahögg, en hann hefði ekki dottið við það og hefði kýlt til baka. Vitnið, A, sagði ákærða ekki hafa barið brotaþola, þeir hefðu verið að ýtast. Allir þrír sögðu þetta hafa byrjað af því að brotaþoli hefði ýtt við A. Vitnið, I, kvaðst hafa orðið var við rifrildi og séð brotaþola slá ákærða og ákærða þá slá til baka lítið högg með innri úlnlið. Ákærði, A og I báru að brotaþoli hefði þá snúið sér, hlaupið burt og dottið. H kvað hann hafa hlaupið burt og dottið. Brotaþoli man lítið eftir atvikinu. Hann man orðaskipti sem lýsa áreiti frá ákærða og félögum hans, hann man ekki eftir að hafa lent í átökum eða hafa slegið neinn og honum finnst hann hafa verið sleginn niður aftan frá. Hann man ekki eftir að hafa hlaupið í burtu. Vitnið, C, segir strákahóp hafa verið að áreita þau og að brotaþoli hafi verið sleginn þungt högg í andlitið og fallið við það. Hún segist hafa verið við hlið hans þegar þetta átti sér stað. Vitnið, B, sagði stráka hafa verið að kalla á eftir þeim og upp úr þurru hefði brotaþoli verið sleginn hnefahögg í andlitið aftan frá og hefði hann dottið við það. Hún sagði hann ekki hafa hlaupið og ekki dottið sjálfan. Nokkrir vegfarendur gáfu sig fram vegna málsins. Vitnið, E, sagði brotaþola hafa verið hlaupinn uppi og sleginn í götuna. Hann sagði árásina hafa valdið því að brotaþoli datt. Vitnið, G, sagist hafa orðið var við einhver læti sem hafi borist út á götuna og hafi brotaþola verið hrint í götuna. Þriðji vegfarandinn, D, sem yfirheyrður var hjá lögreglu, kom ekki fyrir dóminn, en haft er eftir honum að hann hafi séð brotaþola hlaupandi niður Bankastræti og detta, en náð að bera fyrir sig hendurnar. Fjórði vegfarandinn sem gaf sig fram á vettvangi kvaðst ekkert muna þegar lögregla talaði við hann síðar. Framburður ákærða og vitna um það hvort ákærði sparkaði í brotaþola eftir að hann féll í jörðina er einnig ólíkur. Ákærði kveðst hafa staðið kyrr í sömu sporum þegar brotaþoli hljóp og datt, hann hafi ekki farið á eftir honum og ekki sparkað í hann liggjandi. Vitnið, A, kvað þá hafa farið á eftir brotaþola, en ekkert gert meira þegar hann datt og kvað hvorki sig né ákærða hafa sparkað í hann þar sem hann lá. Vitnið, H, kvað ákærða hafa potað í brotaþola með fætinum eftir að hann féll, í bakhlutann eða lærið, sjálfur hafi hann komið að rétt á eftir og sagt ákærða að fara frá brotaþola. Vitnið, I, sagðist ekki hafa séð ákærða sparka í brotaþola. Brotaþoli man ekkert eftir að hann fellur. Vitnið, C, sagði að sparkað hefði verið í brotaþola eftir að hann féll, hefði það verið kröftugt spark og að hún taldi í höfuðið. Hjá lögreglu kvað hún sama aðila og hafði slegið brotaþola hafa sparkað af afli í andlitið á honum þar sem hann lá. Vitnið B bar að sparkað hefði verið í brotaþola þar sem hann lá. Vitnið, E, sem var vegfarandi, kvað hafa verið gengið hart að brotaþola eftir að hann datt og lá hreyfingarlaus, aðallega með spörkum og hafi honum blöskrað árásin. Hafi verið einn aðalárásarmaður. Vitnið, G, kvað sér vera minnisstæðast að sparkað var upp undir höfuðið á brotaþola og hann legið eftir, virtist honum hann vera að reyna standa upp þegar sparkið kom. Vegfarandinn, D, sagðist hjá lögreglu hafa séð mann koma hlaupandi á eftir þeim sem féll og sparka með miklu afli upp undir andlitið á honum og hafi hann þá legið eins og rotaður á eftir. Upplýst er í máli þessu að einhver pirringur var á milli ákærða og vina hans og brotaþola. Mikið ber á milli í frásögn vitna af atburðarásinni. Við mat á vætti vitna verður að hafa í huga að annars vegar er um að ræða framburð vina ákærða og hins vegar vina brotaþola. En einnig er til staðar til fyllingar frásögn hlutlausra vegfarenda. Almennt er samræmi á milli framburða vitna hjá lögreglu og fyrir dómi. Þá verður að líta til þess að mjög langur tími er liðinn frá því að atburðurinn átti sér stað. Er því eðlilegt að minni vitnanna sé farið að daprast rúmum tveimur árum síðar. Þykir það auka trúverðugleika vitna að geta þess. Á það við um vitnin, B og C, E og G. Það er athyglisvert í máli þessu að fjögur vitni gefa sig fram við lögreglu á vettvangi samkvæmt frumskýrslu lögreglu og tekið er fram að ástæða þess sé að þeim hafi blöskrað aðfarirnar. Tvö þessara vitna, E og G, hafa komið fyrir dóminn og staðfest þetta. Þykir eðlilegt að gefa framburði þessara vitna talsvert vægi, enda eiga þeir engra hagsmuna að gæta og tengjast ekki málsaðilum. Á vettvangi var bent á ákærða sem aðalárásarmanninn og þykir ekki varhugavert að byggja á því, þó vitnin hafi ekki treyst sér til að þekkja hann í réttinum. Ekkert hefur komið fram um að annar hafi verið að verki utan að hann hafi fengið einhverja aðstoð frá kunningja. Ákærði játar að hafa slegið brotaþola og lent í átökum við hann. Vitnin, H og I, staðfesta högg, en A ýtingar. Allir bera þeir þó að brotaþoli hafi ekki fallið við þetta. Brotaþoli og vitnin, C, B, E, segja brotaþola hafa verið sleginn niður og G segir honum hafa verið hrint í götuna. Þegar þetta er metið verður að telja sannað að ákærði hafi með árás orðið þess valdandi að brotaþoli féll í götuna og er hann sakfelldur fyrir það. Hins vegar þykir ekki óyggjandi að það högg sem hann játar að hafa veitt brotaþola hafi valdið fallinu, eða högg með krepptum hnefa í andlit, eins og í ákæru segir. Að því er varðar það ákæruatriði að ákærði hafi sparkað í brotaþola liggjandi, hefur ákærði orðið tvísaga, en í frumskýrslu lögreglu er haft eftir honum að hann hafi sparkað í fætur brotaþola. Fyrir dóminum bar hann að hann hefði ekki hreyft sig úr sporunum eftir að brotaþoli hljóp frá honum, er þetta ekki í fullu samræmi við framburð A sem segir þá hafa farið á eftir brotaþola, og H sem segir ákærða hafa potað með fætinum í brotaþola og hafi hann tekið ákærða frá. Þykir framburður ákærða, A, H og I ekki trúverðugur um þetta atriði. Framburður I var í heild frekar óskýr. Ekki var á það minnst á vettvangi að brotaþoli hefði dottið og slasast þannig, en vitni gáfu sig fram vegna þess að þeim blöskraði árás sú sem hann hafði orðið fyrir. C, B, E og G bera að sparkað hafi verið í brotaþola þar sem hann lá. Af lýsingum þessara vitna að dæma, sérstaklega hinna óháðu vitna, var hér um hrottafengna árás að ræða. Telja verður sannað með vætti framangreindra aðila, og þrátt fyrir neitun ákærða og fullyrðingu hans og vitnanna, A, H og I, um að brotaþoli hafi fallið með andlitið á gangstéttarbrún, að sparkað hafi verið í höfuðið á brotaþola þar sem hann var fallinn í götuna. Er þar ekki öðrum til að dreifa en ákærða samkvæmt framburði vitna sem bentu á hann á vettvangi og er hann fundinn sekur um þennan verknað. Þegar atburðarásin er metin í heild þykir ekki varhugavert að telja sannað að afleiðingar árásar ákærða hafi orðið þær sem í ákæru er lýst. Brot ákærða er réttilega heimfært til refsiákvæðis í ákæru. Refsiákvörðun. Ákærði er fæddur árið 1981. Hann er fundinn sekur um líkamsárás sem var tilefnislaus og fólskuleg og hafði alvarlegar afleiðingar fyrir brotaþola. Við ákvörðun refsingar skal hins vegar litið til þess að hann var 19 ára gamall þegar atvikið átti sér stað og að hann hefur ekki gerst brotlegur í annan tíma. Einnig þykir rétt að líta til þess hversu langt er liðið síðan atvikið átti sér stað. Þegar þetta er virt þykir refsing hans hæfilega ákveðin fangelsi í tvo mánuði. Fresta skal fullnustu refsingarinnar og skal hún falla niður að liðnum tveimur árum frá birtingu dómsins haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Skaðabótakrafa. Brotaþoli, Y krefst skaðabóta að fjárhæð 1.683.237 krónur auk dráttarvaxta. Bótakrafan sundurliðast þannig: Áfallinn tannlæknakostnaður kr. 17.515 Fyrirsjáanlegur kostnaður vegna tannar 21 kr. 125.000 Launatap kr. 27.956 Útlagður kostnaður samkvæmt nótum kr. 12.766 Miskabætur kr. 1.500.000 Brotaþoli gekkst í svæfingu undir aðgerð vegna kjálkabrots 13. ágúst 2001 og var hann í eftirliti háls, nef- og eyrnadeildar Landspítala Fossvogi til 12. september sama ár. Þá höfðu sár gróið vel og bit var stabílt og voru vírar á tönnum fjarlægðir. Þetta er samkvæmt vottorði Guðmundar Ásgeirs Björnssonar, munn- og kjálkaskurðlæknis, dagsettu 5. október 2001. Þar kemur einnig fram að brotaþoli hafi einnig leitað til Elvu Guðmundsdóttur tannlæknis sem hafi lagfært lausa fyllingu og tekið eftir þversprungu í framtönn neðri kjálka, og verði hann áfram í eftirliti hjá henni. Loks kemur fram í vottorðinu að mögulegt sé að brotaþoli þurfi síðar meir að láta fjarlægja títanplötu sem beinbrotið var skorðað með, fari hún að valda óþægindum eða opnist inn á hana inn í munnhol. Lögð eru fram tvö vottorð Elfu Guðmundsdóttur tannlæknis, dagsett 10. maí og 26. júní 2002. Hið síðarnefnda, þar sem fram kemur útlagður kostnaður vegna tannviðgerða hjá vottorðsgefanda og öðrum tannlækni, er aðeins í ljósriti og engir reikningar fylgja. Þykja þessi gögn ekki fullnægjandi til þess að dómur verði lagður á kröfulið vegna tannlæknakostnaðar og er þessum þætti skaðabótakröfu því vísað frá dómi. Launatap þykir staðreynt á fullnægjandi hátt með vottorði vinnuveitanda og læknis og er tekið til greina svo sem krafist er með 27.956 krónum. Útlagður kostnaður samkvæmt framlögðum reikningum er tekinn til greina samtals 12.766 krónur. Miskabætur þykja hæfilega ákveðnar með vísan til 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, sbr. 13. gr. laga nr. 37/1999 og dómvenju 200.000 krónur. Sakarkostnaður Málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, Páls Arnórs Pálssonar hæstaréttarlögmanns, eru ákveðin 150.000 krónur. Af hálfu ákæruvaldsins var málið flutt af Daða Kristjánssyni fulltrúa lögreglustjórans í Reykjavík. Hjördís Hákonardóttir héraðsdómari kvað upp dóminn. D ó m s o r ð Ákærði, Davíð Bragi Konráðsson, skal sæta fangelsi í tvo mánuði. Fresta skal fullnustu refsingarinnar í tvö ár og falli hún niður að þeim tíma liðnum haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga. Ákærði skal greiða Y, [kt.], 240.722 krónur í skaðabætur auk dráttarvaxta samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 13. október 2002 til greiðsludags og 60.000 krónur vegna lögfræðiaðstoðar. Skaðabótakröfu vegna tannviðgerða er vísað frá dómi. Ákærði skal greiða allan sakarkostnað, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda, Páls Arnórs Pálssonar hæstaréttarlögmanns, 150.000 krónur.
|
Mál nr. 814/2013
|
Kærumál Norræn handtökuskipun
|
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem talið var að skilyrði laga nr. 12/2010 um handtöku og afhendingu manna milli Norðurlandanna vegna refsiverðra verknaða (norræn handtökuskipun) væru uppfyllt til að afhenda mætti X dönskum yfirvöldum samkvæmt handtökuskipun þeirra.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson, Benedikt Bogason og Helgi I. Jónsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 20. desember 2013 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum sama dag. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 19. desember 2013 þess efnis að fullnægt sé skilyrðum til að afhenda megi varnaraðila samkvæmt norrænni handtökuskipun frá dönskum yfirvöldum. Kæruheimild er í 3. mgr. 13. gr. laga nr. 12/2010 um handtöku og afhendingu manna milli Norðurlandanna vegna refsiverðra verknaða (norræn handtökuskipun). Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Þá krefst hún málskostnaðar fyrir héraðsdómi og Hæstarétti. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Samkvæmt ákvörðun Hæstaréttar var málið munnlega flutt fyrir réttinum 17. janúar 2014. Það fyrirkomulag um handtöku og afhendingu manna milli Norðurlandanna vegna ætlaðra refsiverðra verknaða sem mælt er fyrir um í lögum nr. 12/2010 brýtur hvorki gegn ákvæðum 2. mgr. 66. gr. stjórnarskrárinnar né öðrum þeim greinum hennar sem varnaraðili vísar til í málatilbúnaði sínum. Samkvæmt þessu og að öðru leyti með skírskotun til forsendna hins kærða úrskurðar er staðfest sú niðurstaða að fullnægt sé skilyrðum laga nr. 12/2010 til að varnaraðili verði að kröfu sóknaraðila afhent dönskum lögregluyfirvöldum samkvæmt norrænni handtökuskipun frá 2. október 2013. Verður hinn kærði úrskurður því staðfestur, þar með talið um að þóknun skipaðs verjanda varnaraðila í héraði greiðist úr ríkissjóði. Þóknun skipaðs verjanda varnaraðila vegna meðferðar málsins fyrir Hæstarétti, 600.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Þóknun skipaðs verjanda varnaraðila, Hreins Loftssonar hæstaréttarlögmanns, 600.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
|
Mál nr. 56/2010
|
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
|
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi, á grundvelli 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Hjördís Hákonardóttir og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 1. febrúar 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 2. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 29. janúar 2010, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 26. febrúar 2010 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
|
Mál nr. 593/2016
|
Umferðarlagabrot Hótanir Skilorðsrof Ökuréttarsvipting
|
B var sakfelldur fyrir umferðarlagabrot og fyrir brot gegn 233. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með því að hafa haldið hníf upp að hálsi A. Við ákvörðun refsingar var litið til þess að B og A hefðu lengi átt í erjum og að í aðdraganda brotsins hefði A hrópað að B ókvæðisorð sem hefðu verið afar ögrandi í garð B. Þá hefði B með brotum sínum rofið skilorð eldri dóms og var hann því tekinn upp og honum gerð refsing í einu lagi fyrir öll brotin sbr. 60. og 77. gr. almennra hegningarlaga. Var refsing B ákveðin fangelsi í 10 mánuði en fullnustu refsingarinnar frestað skilorðsbundið í tvö ár og hann sviptur ökurétti í fjóra mánuði.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmaBenedikt Bogason hæstaréttardómari og Davíð Þór Björgvinsson og IngveldurEinarsdóttir settir hæstaréttardómarar. Ríkissaksóknariskaut málinu til Hæstaréttar 29. júlí 2016 í samræmi við yfirlýsingu ákærða umáfrýjun. Ákæruvaldið krefst staðfestingar héraðsdóms.Ákærði krefst aðallegasýknu af því broti sem honum er að gefið að sök í 2. tölulið ákæru 22. mars2016, til vara að hinn áfrýjaði dómurverði ómerktur og málinu vísað heim í hérað, en að því frágengnu að refsing verði milduð.Í máli þessu erákærða annars vegar gefið að sök umferðarlagabrot 6. september 2015 samkvæmtákæru 15. desember sama ár og hins vegar umferðarlagabrot 15. desember 2015 oghótunarbrot 25. janúar 2016 samkvæmt ákæru 22. mars 2016. Ákærði unir sakfellingu héraðsdóms varðandiumferðarlagabrotin.Ákærði reisirkröfu sína um ómerkingu hins áfrýjaða dóms á því að niðurstaða hans umsönnunargildi munnlegs framburðar fyrir dómi varðandi ætlað hótunarbrot sé röng.Ekkert hefur komið fram sem styður að mat héraðsdóms á munnlegum framburðifyrir dómi sé rangt, hvað þennan þátt málsins varðar, svo einhverju skipti viðúrlausn málsins, sbr. 3. mgr. 208. gr. laga nr. 88/2008. Verðurómerkingarkröfunni því hafnað.Með vísan tilforsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest niðurstaða hans um sakfellinguákærða og heimfærslu brota þeirra til refsiákvæða sem honum eru gefin að sök íbáðum ákærum.Með brotum þeimsem ákærði hefur verið sakfelldur fyrir hefur hann rofið skilorð dóms sem hannhlaut 6. mars 2014. Með þeim dómi varákærða gert að sæta fangelsi í 9mánuði skilorðsbundið í 5 ár, fyrir brot gegn 2. og 4. mgr. 202. gr. almennrahegningarlaga nr. 19/1940, 3. mgr. sömu lagagreinar, sbr. 1. mgr. 20. gr. lagannaog 210. gr. a. sömu laga. Auk almenns skilorðs var frestun á fullnustu bundinþví skilyrði að ákærði sætti umsjón á skilorðstímanum samkvæmt 1. tölulið 3.mgr. 57. gr. almennra hegningarlaga. Ber því að dæma upp þann dóm og geraákærða refsingu í einu lagi fyrir öll brotin, sbr. 60. og 77. gr. almennrahegningarlaga. Við mat áákvörðun refsingar og hvort skilyrði séu til að skilorðsbinda dóminn verður aðlíta til þess að brotaþoli og ákærði, sem eru nágrannar, hafa lengi átt íerjum. Brotaþoli bar fyrir héraðsdómi að í aðdraganda hótunarbrots þess semákærði hefur verið sakfelldur fyrir, hafi hann hrópað að ákærða ókvæðisorð semtengjast þeirri háttsemi sem hann var dæmdur fyrir með fyrrgreindum dómi 6.mars 2014 og oft áður látið áþekk ummæli falla um ákærða í hans áheyrn. Þessiummæli voru afar ögrandi í garð ákærða. Þá er sakarefni máls þessa og þess semdæmt var um með áðurnefndum dómi gerólíkt og ákærði hefur samkvæmt skýrslusálfræðings Fangelsismálastofnunar 23. nóvember 2016 staðist hið sérstakaskilorð sem honum var gert að sæta með fyrrgreindum dómi. Samkvæmtframangreindu verður refsing ákærða ákveðin fangelsi í 10 mánuði, en fullnusturefsingar ákærða frestað og falli hún niður að liðnum 2 árum frá uppsögu dómsþessa haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga. Jafnframtverður ákærða áfram gert að sæta á skilorðstímanum umsjón samkvæmt 1. tölulið3. mgr. 57. gr. almennra hegningarlaga.Ákvæðihéraðsdóms um sviptingu ökuréttar og sakarkostnað verða staðfest. Alluráfrýjunarkostnaður málsins verður felldur á ríkissjóð, þar með talin málsvarnarlaunskipaðs verjanda ákærða, sem ákveðin eru að meðtöldum virðisaukaskatti eins oggreinir í dómsorði.Dómsorð:Ákærði, Böðvar Guðmundsson, sæti fangelsi í 10 mánuði,en fresta skal fullnustu refsingarinnar og hún falla niður að liðnum tveimurárum frá uppkvaðningu dóms þessa að telja, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr.almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og sæti umsjón á skilorðstíma samkvæmt 1.tölulið 3. mgr. 57. gr. sömu laga.Ákvæðihéraðsdóms um ökuréttarsviptingu og sakarkostnað skulu vera óröskuð. Alluráfrýjunarkostnaður málsins greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaunskipaðs verjanda ákærða, Sigurðar Jónssonar hæstaréttarlögmanns, 620.000krónur.DómurHéraðsdóms Reykjavíkur 16. júní 2016.Mál þetta, sem dómtekið varfimmtudaginn 9. júní 2016, er höfðað með ákærum, útgefnum af lögreglustjóranumá höfuðborgarsvæðinu 15. desember 2015 og 22. mars 2016, á hendur BöðvariGuðmundssyni, kennitala [...], Tröllaborgum 11, Reykjavík, sem hér greinir:Ákæra útgefin15. desember 2015Fyrir umferðarlagabrot með því aðhafa, sunnudaginn 6. september 2015, ekið bifreiðinni [...] óhæfur til aðstjórna henni örugglega vegna áhrifa ávana- og fíkniefna (í blóði mældisttetrahýdrókannabínól 0,8 ng/ml) um Dalveg í Kópavogi, til móts við hús nr. 18,þar sem lögregla stöðvaði aksturinn.Telst brot þetta varða við 1.mgr., sbr. 2. mgr. 45. gr. a, sbr. 1. mgr. 100. gr. umferðarlaga nr. 50/1987með áorðnum breytingum.Þess er krafist að ákærði verðidæmdur til refsingar, til greiðslu alls sakarkostnaðar og til að sæta sviptinguökuréttar samkvæmt 101. gr. og 102. gr. laga nr. 50/1987, sbr. 25. gr. og 26.gr. laga nr. 44/1993, sbr. 18. gr. laga nr. 66/2006.Ákæra útgefin22. mars 2016 Fyrireftirtalin brot: Umferðarlagabrot með því að hafa, þriðjudaginn 15. desember 2015, ekið bifreiðinni [...] með 103 km hraða á klukkustund suður Kringlumýrarbraut í Reykjavík, við bensínafgreiðslustöð N1 í Fossvogi, þar sem leyfður hámarkshraði var 80 km á klukkustund.Hótun með því að hafa, mánudaginn 25. janúar 2016, utandyra við Tröllaborgir 9-11, haldið hníf upp að hálsi A, kt. [...], en hótunin var til þess fallið að vekja upp hjá A ótta um líf sitt, heilbrigði og velferð.Telst háttsemi ákærða samkvæmt 1.ákærulið varða við 1. mgr., sbr. 3. mgr. 37. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr.umferðarlaga, en samkvæmt 2. ákærulið við 233. gr. almennra hegningarlaga nr.19/1940. Þess er krafist að ákærði verðidæmdur til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar.Verjandi krefst þess að ákærðiverði sýknaður af ákæru útgefinni 22. mars 2015 og 2. lið ákæru útgefinni 22.mars 2016. Að öðru leyti er krafist vægustu refsingar er lög leyfa. Þá krefstverjandi hæfilegs málskostnaðar sér til handa, sem greiðist úr ríkissjóði. MálsatvikÁkæra útgefin15. desember 2015 Aðfaranóttsunnudagsins 6. september 2015, klukkan 2:19, stöðvuðu lögreglumenn aksturbifreiðarinnar [...] við Dalveg 18 í Kópavogi, til þess að kanna ástand ogökuréttindi ökumanns. Ákærði reyndist vera ökumaður bifreiðarinnar, en tvöungmenni voru farþegar, B, fæddur 1997, og C, fædd 1999. Samkvæmt skýrslulögreglu barst kannabislykt úr bifreiðinni, þegar rætt var við ákærða, ogvirtust þau sem í bifreiðinni voru í annarlegu ástandi, eins og þar segir: „meðstóra, fljótandi augasteina“. Þau könnuðust ekki við að hafa verið að reykjakannabis. Í bifreiðinni fannst bakpoki sem B sagði vera í eigu sinni. Í honumfundust kannabisleifar og kemur fram í skýrslunni að B hafi þá gengist við þvíað þau hefðu verið að reykja kannabis í bifreiðinni fyrr um kvöldið. Ákærðigaf þvagsýni í svokallað ToxCup fíkniefnapróf og reyndist það jákvætt við THC.Var ákærði færður á lögreglustöð þar sem tekið var úr honum blóðsýni, samkvæmtblóðtökuvottorði klukkan 3:02. Í matsgerð Rannsóknastofu í lyfja- ogeiturefnafræði, dagsettri 23. september 2015, kemur fram að í blóðsýni hafimælst 0,8 ng/ml tetrahýdrókannabínóls og að tetrahýdrókannabínólsýra hafi mælstí þvagsýni. Ákærðineitaði sök við þingfestingu málsins fyrir dómi 20. janúar sl. Hann áréttaði þáafstöðu sína í þinghaldi 5. febrúar sl. og var jafnframt bókað eftir verjandahans að vefengd væri niðurstaða fíkniefnamælingar í blóði. Við aðalmeðferðmálsins kvaðst ákærði hafa verið allsgáður í umrætt sinn. Hann kvað sig þó rámaí að þau sem voru með honum í bifreiðinni hefðu verið að reykja kannabis. Auk ákærða gáfu skýrslu viðaðalmeðferð málsins D lögreglumaður, sem hafði afskipti af ákærða í umrættsinn, og E, deildarstjóri Rannsóknastofu í lyfja- og eiturefnafræði. Ákæra útgefin22. mars 2016 Einsog afstöðu ákærða til sakarefnisins er háttað verður látið við það sitja aðrekja atvik málsins er varða 2. ákærulið. Mánudaginn25. janúar 2016 var lögregla kvödd að Tröllaborgum í Reykjavík, en þar vartilkynnt um líkamsárás og hótun með hníf. Á vettvangi hittu lögreglumenn fyrir A,íbúa í raðhúsinu að [...], en ákærði er búsettur í sama húsi, nr. 11. A lýstiþví að komið hefði til orðaskipta á milli þeirra ákærða utan við húsið ogkvaðst hann m.a. hafa sagt við ákærða: „Þegiðu barnaperrinn þinn.“ Við þaðhefði ákærði tekið upp „Leatherman“ fjölnotaverkfæri, opnað hnífsblaðið, gengiðógnandi að A, tekið í hann, lagt hnífinn að hálsi hans og sagst ætla að drepahann. Einnig var rætt við vitnið F á vettvangi, sem kvaðst hafa séð ákærða takaeitthvað upp sem honum sýndist vera hnífur og leggja að hálsi A. Ákærðivar handtekinn á heimili sínu. Kemur fram í lögregluskýrslu að hann hafi veriðmeð leðurhulstur í belti á hægri síðu og að í beltinu hafi verið „Hitachi“fjölnotaverkfæri sem svipi til „Leatherman“. Í málinu liggja fyrir ljósmyndiraf þeim grip. Ákærði var yfirheyrður af lögreglu um hádegisbil daginn eftiratvikið, eftir að hafa gist fangageymslu um nóttina. Hann neitaði því að hafaógnað A með hníf, en kvaðst hafa komið að honum þar sem hann hefði verið aðvinna spjöll á bifreið sinni. Hann kannaðist við að hafa verið með umræddanhníf í belti, en neitaði því að hafa tekið hann upp. Viðaðalmeðferð málsins kvaðst ákærði hafa verið að ganga inn götuna á leið heimþegar hann hefði séð brotaþola vera að rispa bifreið sína með lykli. Komiðhefði til orðaskipta á milli þeirra og hefði hann síðan ætlað að ganga inn íhúsið þegar brotaþoli hefði kallað til hans: „Helvítis barnaníðings ógeðiðþitt.“ Ákærði kvað hafa fokið í sig við þetta. Hann hefði gengið að brotaþola,gripið um öxl hans með vinstri hendi en beint hnefa hægri handar upp að hálsi hansog sagt við hann að ef hann hætti þessu ekki myndi hann fara með málið lengra.Hann kannaðist við að hafa verið með hníf í slíðri við beltisstað, en kvaðstekki hafa tekið hann upp. Hins vegar hefði hann verið með lyklakippu meðhúslyklum í hnefanum. Þegar borið var undir ákærða að við yfirheyrslu hjálögreglu daginn eftir atvikið hefði hann sagst ekki hafa verið með neitt íhöndunum kvaðst hann hafa verið í sjokki eftir að hafa verið handtekinn. Þá komfram hjá ákærða að hann væri örvhentur. Hann kvaðst telja að vitnið F hefðistaðið í um 10 m fjarlægð frá þeim brotaþola þegar atvikið átti sér stað. Ákærðilýsti því að hann hefði átt í illdeilum við brotaþola um árabil. Hann hefðim.a. komið að brotaþola þar sem hann var að losa felgurær á bifreið sinni, aukþess sem brotaþoli hefði ítrekað lagt bifreið sinni þannig að hann lokaðibifreið ákærða inni. A kvaðst hafa verið að vinna viðviðgerð á húsi sínu ásamt vitninu F. Hann hefði gengið frá húsinu til að virðaverkið fyrir sér og staðnæmst við bifreið ákærða. Í því hefði ákærði komiðgangandi fyrir hornið og hefði hann orðið mjög æstur og sakað A um að hafatvívegis unnið skemmdaverk á bifreiðinni. Ákærði hefði verið kominn inn íanddyrið heima hjá sér þegar A hefði kallað hann barnaníðing. Við það hefðiákærði brjálast, tekið upp svokallaðan Leatherman hníf, opnað hann, tekið framhnífsblaðið, ætt að A, tekið í öxlina á honum og hótað að skera hann eða drepa.A kvaðst hafa kallað til F að hringja á lögreglu. Hann kvaðst telja að ákærðihefði þá orðið var við F og ungan son A, sem hefðu orðið vitni að þessu. Hefðiákærði farið inn til sín eftir þetta. Hann kvaðst hafa staðið í um 5 m fjarlægðfrá húsi sínu þegar þetta gerðist og hefði F staðið í anddyri þess. A hafnaði því að ákærði hefðiverið með lykla í hnefanum og kvað engan vafa leika á því að um Leatherman hnífvar að ræða, en hann kvaðst vera veiðimaður og þekkja slíka hnífa vel. Hannlýsti því jafnframt hvernig slíkur hnífur er opnaður og taldi liggja beint viðað örvhentur maður héldi á hnífnum í hægri hendi. Hann kvað ákærða hafa boriðhnífinn alveg upp að hálsi sínum, eða um 2-3 cm frá hálsinum, og hefði hannóttast um líf sitt. Alýsti því fyrir dóminum að þeir ákærði hefðu átt í illdeilum, sem m.a. tengdistfréttum af því að ákærði hefði hlotið refsidóm fyrir kynferðisbrot gegn barni.Spurður um tengsl við vitnið F kvað hann þá vera vini, auk þess sem F ogeiginkona hans væru starfsmenn fyrirtækis hans og þau væru öll í samatrúarsöfnuði. F kvaðst hafa verið að vinna viðhús A sem hefði bent honum á illa útlítandi bifreið við húsið. Hefði A gengiðað bifreiðinni og litið inn í hana, en í því hefði ákærði komið aðvífandi.Komið hefði til orðaskipta á milli ákærða og A, en vitnið kvaðst ekki hafa skiliðþað sem þeim fór á milli þar sem þeir töluðu íslensku. Hann kvað orðaskiptin þóhafa verið í reiði og hefði ákærði hækkað róminn. Ákærði hefði síðan farið inní hús sitt, en komið út aftur með hníf í hendi. Hann hefði gengið að A, gripiðí öxl hans, sett hnífinn að hálsi hans og sagt eitthvað sem hefði virst verahótun. A hefði sagst ætlað að hringja á lögregluna og hefði ákærði þá hörfaðinn í hús sitt. Vitnið kvað hnífinn hafa virst mjög nálægt hálsi A. Sérstaklegaspurður kvaðst hann þess fullviss að þetta hefði verið hnífur, en ekki lyklar.Hann lýsti hnífnum sem vasahníf og hefði ákærði opnað hann þegar hann gekk fráhúsinu að A. Hann kvaðst hafa staðið í um eins eða eins og hálfs metra fjarlægðfrá þeim þegar þetta gerðist. Þá gáfu skýrslur fyrir dóminumlögreglumennirnir G, H og I, sem komu á vettvang í umrætt sinn. I, sem ræddivið vitnið F á vettvangi, var spurður um orðalag í frumskýrslu þar sem haft vareftir honum að hann hefði séð ákærða taka eitthvað upp „sem honum sýndist verahnífur“. Vitnið kvað þá F hafa rætt saman á ensku, en hann hefði skilið þettasvo að F hefði talið þetta vera hníf, án þess að þora að fullyrða það. Jlögreglumaður gaf einnig skýrslu fyrir dóminum og kvaðst hafa skoðað bifreiðákærða daginn eftir atvikið en sú skoðun hefði ekki leitt í ljós að unnin hefðuverið eignaspjöll á henni. Þá komu fyrir dóminn starfsmennFoldaskóla, K og L, sem spurðir voru af verjanda um samskipti við brotaþolavegna starfsloka eiginkonu vitnisins Fhjá skólanum.Loks gáfu foreldrar ákærða, M og N,skýrslu fyrir dóminum og báru um samskipti ákærða og brotaþola í gegnumtíðina. NiðurstaðaÁkæra útgefin15. desember 2015 Ákærði neitar að hafa verið undiráhrifum ávana- og fíkniefna við akstur bifreiðarinnar í umrætt sinn. Í málinuliggur fyrir matsgerð Rannsóknastofu í lyfja- og eiturefnafræði þar sem framkemur að í blóðsýni sem tekið var úr ákærða hafi mælst 0,8 ng/mltetrahýdrókannabínóls, auk þess sem tetrahýdrókannabínólsýra hafi mælst íþvagsýni. Af hálfu ákærða hefur niðurstaða matsgerðarinnar verið vefengd þarsem greiningaraðferðir rannsóknarstofunnar hafi ekki verið vottaðar af óháðumviðurkenndum aðila, svo sem faggildingarstofu. Hefur í því sambandi verið vísaðtil svarbréfs E, deildarstjóra rannsóknarstofunnar, við fyrirspurn verjanda,sem liggur fyrir í málinu, og vitnisburðar E við aðalmeðferð málsins.Í framangreindu svarbréfirannsóknarstofunnar og skýrslu E fyrir dóminum var ítarleg grein gerð fyrirverkferlum rannsóknarstofunnar og mælingaraðferðum. Kom þar fram að umsérhæfðar mælingaraðferðir væri að ræða, sem byggðu á alþjóðlegum viðmiðum, semmikil reynsla væri af. Er ekkert komið fram í málinu sem bendir til þess aðverkferlum rannsóknarstofunnar eða rannsókn á blóð- og þvagsýni úr ákærða hafiverið áfátt í málinu. Lögreglumaður sem hafði afskipti af ákærða við aksturbifreiðarinnar í umrætt sinn gaf skýrslu við aðalmeðferð málsins og staðfestiþar skýrslu sína, þar sem fram kom að ákærði hefði borið merki fíkniefnaneyslu.Samkvæmt framangreindu, og með vísan til niðurstöðu staðfestrar matsgerðarRannsóknastofu í lyfja- og eiturefnafræði, telst fram komin lögfull sönnunfyrir því að ákærði hafi verið undir áhrifum ávana- og fíkniefna við aksturbifreiðarinnar eins og í ákæru greinir. Verður hann sakfelldur fyrir brot gegn1. mgr., sbr. 2. mgr. 45. gr. a umferðarlaga nr. 50/1987, með áorðnumbreytingum.Ákæra útgefin22. mars 2016Sem að framan greinir játarákærði sök samkvæmt 1. ákærulið. Er því sannað með játningu ákærða og öðrumgögnum málsins að hann er sekur um þá háttsemi sem honum er gefin að sök í þeimákærulið og er brot hans þar rétt fært til refsiákvæða.Ákærði neitar sök að því er 2.ákærulið varðar. Hann hafnar því að hafa hótað A með hnífi í umrætt sinn, enkveðst hafa borið hnefa að hálsi hans. Rakinn hefur verið framburðurbrotaþolans A og vitnisins F, við aðalmeðferð málsins, en þeir lýstu því aðákærði hefði haldið hníf að hálsi A, eins og í ákæru greinir, og gaf Ajafnframt greinargóða lýsingu á hnífnum. Samkvæmt skýrslu lögreglu samrýmist súlýsing hníf sem ákærði bar í beltisstað þegar hann var handtekinn og kannastvið að hafa haft á sér þegar atvikið varð. Ákærði bar fyrst um það viðaðalmeðferð málsins að hann hefði haldið á lyklum í hnefanum, en vitnin tvöhafa alfarið vísað því á bug að svo hafi verið. Eru skýringar ákærða að þessuleyti misvísandi og ótrúverðugar og ber að hafna þeim. Með samhljóða framburðivitnanna A og F, sem jafnframt fær stoð í gögnum málsins, telst sannað aðákærði hafi framið þá háttsemi sem lýst er í ákæru. Var háttsemin til þessfallin að vekja hjá A ótta um líf sitt og heilsu og hefur hann jafnframt boriðum að hafa óttast um líf sitt. Þykir ákærði með þessu hafa sýnt af sér hótun íverki. Samkvæmt framangreindu verður ákærði sakfelldur samkvæmt 2. ákærulið ogvarðar brot hans við 233. gr. almennra hegningarlaga. Ákærði er fæddur í febrúar 1993.Með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur, uppkveðnum 6. mars 2014, var honum gert aðsæta fangelsi í níu mánuði, skilorðsbundið í fimm ár, fyrir brot gegn 2. og 4.mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga, 3. mgr. sömu lagagreinar, sbr. 1. mgr.20. gr. almennra hegningarlaga og 210. gr. a sömu laga. Með brotum þeim semákærði er sakfelldur fyrir í þessu máli hefur hann rofið skilorð dómsins, semverður dæmdur upp og ákærða gerð refsing í einu lagi, sbr. 60. gr. og 77. gr.almennra hegningarlaga. Þykir refsing ákærða hæfilega ákveðin fangelsi í 12mánuði. Ekki eru efni til að binda refsinguna skilorði.Með vísan til lagaákvæða í ákæruer ákærði sviptur ökurétti í fjóra mánuði frá birtingu dóms þessa að telja.Ákærði greiði málsvarnarþóknunskipaðs verjanda síns, Gísla Tryggvasonar hdl., vegna vinnu á rannsóknarstigimálsins og við meðferð þess fyrir dómi, sem miðað við efni og umfang málsinstelst hæfilega ákveðin 700.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Ákærðigreiði 76.971 krónu í annan sakarkostnað.Af hálfu ákæruvaldsins fluttimálið Elín Hrafnsdóttir fulltrúi.Ragnheiður Harðardóttirhéraðsdómari kveður upp dóminn.DÓ M S O R Ð:Ákærði, Böðvar Guðmundsson, sætifangelsi í 12 mánuði.Ákærði er sviptur ökurétti ífjóra mánuði frá birtingu dóms þessa að telja.Ákærði greiði málsvarnarþóknunskipaðs verjanda síns, Gísla Tryggvasonar hdl., 700.000 krónur, og 76.971 krónuí annan sakarkostnað.
|
Mál nr. 50/2022
|
Fjarskipti Fjölmiðill Stjórnvaldsákvörðun Stjórnvaldssekt Ómerking dóms Landsréttar Ómerking héraðsdóms Heimvísun
|
Hæstiréttur komst að þeirri niðurstöðu að dómur Landsréttar hefði ekki fullnægt þeim kröfum sem gera yrði til rökstuðnings í dómi fyrir niðurstöðu um sönnunar- og lagaatriði samkvæmt f-lið 1. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991, sbr. 3. og 4. mgr. 164. gr. sömu laga. Þá taldi rétturinn að meðferð málsins hefði farið úr skorðum fyrir héraðsdómi með því að í niðurstöðu dómsins hefði verið farið út fyrir þann grundvöll sem aðilar höfðu markað málinu og hún reist á málsástæðu sem aðilar hefðu ekki byggt á. Yrði að ætla að það hefði meðal annars verið vegna skorts á sérfræðilegri þekkingu á umhverfi fjarskipta í skilningi laga nr. 38/2011 og samspili þeirra við reglur um fjölmiðlaveitur. Hefði héraðsdómara því borið að kveða til sérfróðan mann til dómstarfa samkvæmt 2. mgr. 2. gr. laga nr. 91/1991 en þeim galla á meðferð málsins í héraði hafi ekki verið unnt að bæta úr fyrir Landsrétti. Dómur Landsréttar sem og dómur héraðsdóms voru því ómerktir og málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Benedikt Bogason, Ása Ólafsdóttir, Karl Axelsson, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Sigurður Tómas Magnússon.2. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 10. október 2023. Hann krefst þess aðallega að ákvörðun Póst- og fjarskiptastofnunar nr. 10/2018 verði felld úr gildi í heild sinni, til vara að 6. töluliður ákvörðunarinnar um álagningu stjórnvaldssektar á áfrýjanda verði felldur úr gildi en til þrautavara að sektarfjárhæð verði lækkuð. Þá krefst hann óskipt málskostnaðar úr hendi stefndu, að Mílu hf. frátalinni, á öllum dómstigum.3. Stefnda Míla hf. tekur undir kröfur áfrýjanda um annað en málskostnað og krefst þess jafnframt að málskostnaður verði felldur niður milli sín og áfrýjanda.4. Stefndu Fjarskiptastofa, Sýn ehf. og Ljósleiðarinn ehf. krefjast hvert fyrir sig staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.Ágreiningsefni5. Ágreiningur málsins lýtur að ákvörðun stefndu Póst- og fjarskiptastofnunar, nú Fjarskiptastofu, nr. 10/2018 frá 3. júlí 2018. Með henni var áfrýjanda gerð 9.000.000 króna sekt vegna brots gegn 5. mgr. 45. gr. laga nr. 38/2011 um fjölmiðla. Í ákvörðuninni segir að brot áfrýjanda hafi staðið yfir frá 1. október 2015 þegar ólínuleg myndmiðlun sjónvarpsefnis fjölmiðlaveitu hans varð einungis möguleg með því að tengjast IPTV-kerfi hans og jafnframt aðeins yfir fjarskiptanet stefndu Mílu hf. Fyrrnefndur þáttur málsins var þar nefndur Vodafone-þáttur og sá síðarnefndi GR-þáttur.6. Áfrýjunarleyfi var veitt 10. október 2022, með ákvörðun Hæstaréttar nr. 2022-105, á þeim grundvelli að dómur í málinu gæti haft fordæmisgildi um skýringu 5. mgr. 45. gr. laga nr. 38/2011.7. Með tölvubréfi 28. apríl 2023 mæltist rétturinn til þess að málflytjendur huguðu sérstaklega að því hvort dómur Landsréttar fullnægði kröfum f-liðar 1. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 3. og 4. mgr. 164. gr. sömu laga.Helstu málavextir8. Málavextir eru raktir í hinum áfrýjaða dómi. Eins og þar kemur fram rekur áfrýjandi bæði fjölmiðlaveitu og fjarskiptastarfsemi. Fjölmiðlaveitan samanstendur af Sjónvarpi Símans (áður SkjárEinn) sem annars vegar sendir út sjónvarpsdagskrá eða línulega myndmiðlun og hins vegar efnisveitunni Sjónvarp Símans Premium eða ólínulegri myndmiðlun eða myndmiðlun eftir pöntun. Þá stundar áfrýjandi fjarskiptastarfsemi bæði á smásölu- og heildsölustigi og starfrækir IPTV-sjónvarpsdreifikerfi sem býður meðal annars upp á framangreinda þjónustuþætti Sjónvarps Símans. Áfrýjandi var jafnframt móðurfélag stefndu Mílu hf. sem starfrækir umfangsmestu fjarskiptanet á heildsölumarkaði hér á landi.9. Á þeim tíma sem um ræðir rak Fjarskipti hf., nú stefndi Sýn hf., fjölmiðlaveitu og fjarskiptastarfsemi undir heitinu Vodafone auk þess sem félagið rak ólínulegu efnisveituna Vodafone Play. Árið 2017 keypti félagið tilteknar eignir og rekstur 365 miðla ehf., þar með taldar sjónvarpsstöðvarnar Stöð 2 og Stöð 2 Sport, sem og ólínulegu efnisveituna Stöð 2 Maraþon Now. Auk þess starfrækir félagið einnig IPTV-sjónvarpsdreifikerfi í samkeppni við áfrýjanda.0. Stefndi Ljósleiðarinn ehf., áður Gagnaveita Reykjavíkur ehf., á og rekur stærsta ljósleiðarakerfið (FTTH) á höfuðborgarsvæðinu og á í samkeppni við stefndu Mílu hf. á sviði grunnneta fjarskipta.1. Með hinni umdeildu ákvörðun nr. 10/2018 var komist að þeirri niðurstöðu að áfrýjandi hefði brotið gegn 5. mgr. 45. gr. laga nr. 38/2011. Ágreiningi í Vodafone-þætti málsins var þar lýst þannig að frá og með hausti 2015 hefði viðskiptavinum sjónvarpsþjónustu Vodafone ekki staðið til boða ólínuleg myndmiðlun sjónvarpsefnis áfrýjanda eins og raunin var fyrir þann tíma. Þeir notendur sem hefðu kosið að kaupa aðgang að slíkri þjónustu hefðu því þurft að vera í viðskiptum við áfrýjanda. Í GR-þætti málsins fólst ætlað brot áfrýjanda í því að hafa ekki boðið upp á ólínulega myndmiðlun á kerfi Gagnaveitu Reykjavíkur ehf., nú stefnda Ljósleiðarans ehf., heldur aðeins á kerfum dótturfélagsins stefndu Mílu hf. og nokkrum öðrum staðbundnum fjarskiptanetum á landsbyggðinni. Þeir notendur sem hefðu kosið að nýta sér ljósleiðaranet Gagnaveitu Reykjavíkur ehf., nú Ljósleiðarans ehf., á höfuðborgarsvæðinu og annars staðar á starfssvæði hennar hefðu því ekki átt kost á að nálgast umrædda ólínulega myndmiðlun nema þá með því að kaupa einnig aðgang að VDSL eða ljósleiðaratengingum stefndu Mílu hf.Úrlausn héraðsdóms og Landsréttar2. Áfrýjandi krafðist þess fyrir héraðsdómi að umdeild ákvörðun nr. 10/2018 yrði felld úr gildi. Með héraðsdómi var komist að þeirri niðurstöðu að ákvæði 5. mgr. 45. gr. laga nr. 38/2011 yrði ekki skýrt svo þröngt að það tæki einungis til ákvarðana fjölmiðlaveitu vegna línulegrar miðlunar efnis. Þá var hafnað þeirri málsástæðu að ákvæðið tæki ekki til þeirrar aðstöðu þegar fjölmiðlaveita beinir fjarskiptaviðskiptum á heildsölumarkaði að tengdu fjarskiptafyrirtæki. Markmið ákvæðisins væri þó ekki að koma á óbeinni skyldu einnar fjölmiðlaveitu til að heimila annarri fjölmiðlaveitu ólínulega dreifingu eða sölu á efni sem fyrrnefnda fjölmiðlaveitan hefði tryggt sér rétt yfir. Ágreiningslaust væri að áfrýjandi og stefnda Sýn hf. væru hvort tveggja í senn fjölmiðlaveita og fjarskiptafyrirtæki í skilningi laga nr. 38/2011 og starfræktu bæði efnisveitur sem byðu upp á ólínulega miðlun sjónvarpsefnis. Þótt rekstur IPTV-kerfis í þeim tilgangi að dreifa myndefni teldist strangt til tekið til fjarskiptaþjónustu í skilningi nefndra laga væri engu að síður ljóst að rekstur slíks kerfis væri óaðskiljanlegur þáttur í rekstri þeirrar efnisveitu sem viðskiptamaður fengi aðgang að með því að kaupa áskrift og tengjast kerfinu. Þjónaði hlutaðeigandi kerfi þannig í reynd aðeins þeim tilgangi að gera aðgang viðskiptamanna að tiltekinni efnisveitu mögulegan.3. Í héraðsdómi var jafnframt lagt til grundvallar að sú fjarskiptaþjónusta sem látin væri viðskiptamanni í té með IPTV-kerfi áfrýjanda væri „óveruleg miðað við þá fjölmiðlaþjónustu sem áskrift eða kaup á aðgangi að efnisveitu hafa að meginmarkmiði“. Um Vodafone-þátt málsins vísaði héraðsdómur til þess að ekki yrði ráðið af lögum og lögskýringargögnum að það væri stefna löggjafans að fjölmiðlaveita ætti afleiddan rétt til heildsölukaupa á efni annarra fjölmiðlaveitna og ólínulegrar miðlunar þess í gegnum eigin IPTV-kerfi og notendaviðmót. Ákvæði 5. mgr. 45. gr. laga nr. 38/2011 yrði ekki skýrt svo rúmt að það næði yfir það tilvik. Hefði ákvörðun Póst- og fjarskiptastofnunar því skort fullnægjandi heimild í lögum að því er varðaði þann þátt málsins. Hins vegar var fallist á niðurstöðu stjórnvaldsins í GR-þætti málsins. Í því ljósi var stjórnvaldssektin ákveðin 7.000.000 króna.4. Með dómi Landsréttar var sýknað af kröfu áfrýjanda um ógildingu á ákvörðun nr. 10/2018. Kom fram í dóminum að áfrýjandi hefði ,,fullframið brot gegn 5. mgr. 45. gr. laga nr. 38/2011“ með því að hafa sem fjölmiðlaveita í skilningi 14. töluliðar 2. gr. laganna beint viðskiptum þeirra sem vildu kaupa af honum aðgang að efnisveitunni „Sjónvarpi Símans Premium“ til tengds fjarskiptafyrirtækis, stefndu Mílu hf., enda hefði ekki verið unnt að kaupa fyrrgreint efni nema yfir fjarskiptanet félagsins. Brot áfrýjanda hefði verið ótvírætt og enn staðið yfir þegar ákvörðun nr. 10/2018 var tekin í júlí 2018. Á þeim tíma hefðu ekki tekist samningar um sanngjarnan og eðlilegan aðgang að fjarskiptaneti stefnda Gagnaveitu Reykjavíkur ehf., nú Ljósleiðarans ehf., svo að fyrirtækið gæti miðlað efni úr efnisveitu áfrýjanda með sambærilegum hætti og á sambærilegum kjörum og stefndi Míla hf.5. Með vísan til framangreinds var í dómi Landsréttar fallist á forsendur og efnislega niðurstöðu ákvörðunar Póst- og fjarskiptastofnunar nr. 10/2018 að því er varðaði „bæði svonefndan „Vodafone-þátt“ og „GR þátt“ málsins.“ Því var ekki talið efni til að hrófla við mati stjórnvaldsins á fjárhæð sektarinnar.Niðurstaða6. Í áskilnaði f-liðar 1. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991 felst að dómari skuli færa rök fyrir niðurstöðu sinni á grundvelli málatilbúnaðar aðila. Í 3. mgr. 164. gr. sömu laga segir meðal annars að dómar Landsréttar skuli vera rökstuddir. Þar skuli greina frá kröfum aðila eftir því sem þörf er á svo að niðurstaða verði skýr. Ef og að því leyti sem niðurstöðu héraðsdóms er breytt skuli það rökstutt í dómi Landsréttar en fallist Landsréttur á niðurstöðu héraðsdóms en ekki á röksemdir fyrir henni geti hann greint frá rökum sínum eftir því sem þurfa þyki. Í 4. mgr. 164. gr. laganna segir að um dóma Landsréttar gildi að öðru leyti ákvæði 114. gr. þeirra eftir því sem við geti átt.7. Eins og rakið er í héraðsdómi og hinum áfrýjaða dómi hefur áfrýjandi byggt kröfur sínar um ógildingu hinnar umdeildu ákvörðunar nr. 10/2018 á þeim grunni að 5. mgr. 45. gr. laga nr. 38/2011 taki einungis til flutningsréttar að sjónvarpsútsendingum (línulegri miðlun). Ákvæðið taki hins vegar ekki til aðgangs að sjónvarpsefni til myndmiðlunar sem fjölmiðlaveita bjóði, án tillits til þess viðtækis sem er notað til móttöku efnisins og án tillits til þess hvort greiða þurfi fyrir efnið þannig að notandi geti horft á dagskrárliði í heild eða að hluta þegar hann svo kjósi og að sérstakri beiðni hans á grundvelli efnisskrár fjölmiðlaveitu sem notandi geti sjálfur stýrt (ólínuleg miðlun). Ákvörðunin brjóti í bága við jafnræðisreglu stjórnsýsluréttar, hæfisreglur hafi verið brotnar við töku hennar sem og rannsóknarregla stjórnsýsluréttar auk þess sem áfrýjandi hafi haft réttmætar væntingar um að háttsemi hans væri lögum samkvæm meðal annars vegna ákvörðunar Samkeppniseftirlitsins nr. 20/2015. Í öllu falli hafi háttsemi áfrýjanda ekki brotið gegn 5. mgr. 45. gr. laga nr. 38/2011 í því tilviki að ákvæðið verði skýrt með þeim hætti að það nái til ólínulegrar miðlunar efnis. Þá hafi skort heimild til að leggja á stjórnvaldssekt vegna ætlaðs brots gegn fyrrgreindu ákvæði þar sem sektarheimild 3. mgr. 54. gr. taki eingöngu til brots á flutningsrétti, sbr. einnig o-lið 1. mgr. 56. gr. laganna.8. Í hinum áfrýjaða dómi voru hvorki teknar til úrlausnar málsástæður áfrýjanda um ætlaðan ágalla á málsmeðferð við töku ákvörðunar nr. 10/2018 né vísað til forsendna héraðsdóms um hann. Þá laut rökstuðningur Landsréttar eingöngu að GR-þætti málsins en sem fyrr segir var fallist á þann hluta ákvörðunar nr. 10/2018 í dómi héraðsdóms. Í dómi Landsréttar var aftur á móti ekki að finna rökstuðning um Vodafone-þátt málsins sem þó var sérstök ástæða til þar sem með dómi Landsréttar var snúið niðurstöðu héraðsdóms að því leyti og laut áfrýjun jafnframt að honum. Er slík almenn tilvísun í dómi til forsendna og efnislegrar niðurstöðu stjórnsýsluákvörðunarinnar ófullnægjandi rökstuðningur fyrir niðurstöðu auk þess sem látið var hjá líða að gera sjálfstæða grein fyrir því að hvaða marki ekki var fallist á niðurstöðu héraðsdóms um síðastnefndan þátt málsins, sbr. 6. málslið 3. mgr. 164. gr. laga nr. 91/1991.9. Að öllu framangreindu gættu fullnægir dómur Landsréttar ekki þeim kröfum sem gerðar eru til rökstuðnings í dómi fyrir niðurstöðu um sönnunar- og lagaatriði samkvæmt f-lið 1. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991, sbr. 3. og 4. mgr. 164. gr. sömu laga. Vegna þessa væru efni til að ómerkja hinn áfrýjaða dóm og vísa málinu til Landsréttar til aðalmeðferðar og dómsálagningar á ný ef ekki kæmi annað til sem um ræðir hér á eftir.20. Sem fyrr segir var niðurstaða héraðsdóms um Vodafone-þátt málsins meðal annars á því reist að umfang fjarskiptaþjónustu áfrýjanda væri óverulegt miðað við þá þjónustu sem áskrift eða kaup á aðgangi hefðu að meginmarkmiði. Á þeirri málsástæðu hafði þó ekki verið byggt af hálfu áfrýjanda. Með því að héraðsdómari fór út fyrir þann grundvöll sem aðilar mörkuðu málinu upphaflega og reisti niðurstöðu sína á þessu atriði við úrlausn málsins var grundvelli þess raskað verulega.21. Til viðbótar er þess að gæta að aðalkrafa áfrýjanda lýtur að ógildingu ákvörðunar nr. 10/2018 um álagningu stjórnsýslusektar vegna ætlaðs brots gegn 5. mgr. 45. gr. laga nr. 38/2011. Byggir hann meðal annars á því að ákvæðið taki aðeins til línulegrar miðlunar sjónvarpsefnis. Þá er af hálfu stefndu Fjarskiptastofu byggt á að ástand það sem skapaðist með ætluðu broti áfrýjanda hafi staðið frá 1. október 2015 og því ekki lokið með samningum annars vegar við stefndu Gagnaveitu Reykjavíkur ehf., nú Ljósleiðarinn ehf., og hins vegar við stefndu Sýn hf. Mat á báðum þessum atriðum útheimtir öðrum þræði sérfræðilega þekkingu. Má hér einnig líta til þess að sú ákvörðun sem krafist er ógildingar á stafar frá sérfræðistjórnvaldi á sviði fjarskipta, sem ber við töku ákvarðana að leita álits annars sérfræðistjórnvalds, fjölmiðlanefndar, í samræmi við 2. mgr. 46. gr. laga nr. 38/2011.22. Eins og hér hefur verið rakið fór meðferð málsins úr skorðum fyrir héraðsdómi. Verður að ætla að það hafi meðal annars verið vegna skorts á sérfræðilegri þekkingu í dómi á umhverfi fjarskipta í skilningi laga nr. 38/2011 og samspili þeirra við reglur um fjölmiðlaveitur. Að virtu því sem að framan greinir var embættisdómara ekki fært að leiða til lykta öll ágreiningsatriði málsins á grunni almennrar þekkingar sinnar, menntunar eða lagaþekkingar heldur var þvert á móti þörf sérkunnáttu í dómi til að leysa úr málinu. Héraðsdómara bar því að kveðja til sérfróðan mann til dómstarfa samkvæmt 2. mgr. 2. gr. laga nr. 91/1991 til að leggja mat á gögn málsins. Er um að ræða galla á meðferð þess í héraði sem ekki var unnt að bæta úr með því að kveðja til setu sérfróðan mann í Landsrétti, sbr. 2. gr. a sömu laga.23. Að öllu framangreindu virtu verður að ómerkja hinn áfrýjaða dóm sem og héraðsdóm í málinu og vísa því heim í hérað til löglegrar meðferðar.24. Málskostnaður fyrir Hæstarétti verður ekki dæmdur.Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur og héraðsdómur í máli þessu eru ómerktir og er því vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar.Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.https://landsrettur.is/domar-og-urskurdir/domur-urskurdur/?id=bcb2de93-92fa-40c4-88a6-3fe3a7e58640&verdictid=18632261-2653-4a05-99c8-f580dcf330bb
|
Mál nr. 444/2009
|
Ráðningarsamningur Kjarasamningur Uppsögn Kröfugerð Frávísun frá héraðsdómi að hluta
|
B, er starfaði sem flugfreyja hjá I ehf., var sagt upp störfum hjá félaginu ásamt fjölda annarra starfsmanna. Hún fékk greidd laun í kjarasamningsbundnum uppsagnarfresti en var leyst undan vinnuskyldu. B taldi uppsögn sína ólögmæta og krafðist skaða- og miskabóta úr hendi I ehf., auk þess að viðurkenndur yrði réttur hennar til frímiða hjá félaginu í tilgreindan tíma. Með dómi héraðsdóms var talið að B hefði ekki fært fram fullnægjandi rök fyrir því að uppsögn hennar eða önnur háttsemi I ehf. í tengslum við hana hefði verið ólögmæt. Bótaskyldu var því hafnað og I ehf. sýknað í málinu. Hæstiréttur staðfesti niðurstöðu héraðsdóms að öðru leyti en því að vísa frá héraðsdómi kröfu B um rétt hennar til frímiða hjá I ehf. þar sem talið var að sú krafa uppfyllti ekki skilyrði d. liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Jón Steinar Gunnlaugsson og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 10. ágúst 2009. Hún krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér bætur að fjárhæð 3.900.372 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 15. september 2008 til greiðsludags og að viðurkenndur verði „réttur áfrýjanda til frímiða“ hjá stefnda í 8,5 ár frá 1. nóvember 2008. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst aðallega staðfestingar hins áfrýjaða dóms en til vara að kröfur áfrýjanda verði lækkaðar. Þá krefst stefndi málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Krafa áfrýjanda um að viðurkenndur verði réttur hennar til frímiða hjá stefnda í tilgreindan tíma, sem hún segir reista á ákvæði í kjarasamningi, hefur ekki verið skýrð að efni til af hennar hálfu. Ekkert liggur því fyrir um inntak þeirra réttinda, sem um er krafið. Krafa áfrýjanda uppfyllir að þessu leyti ekki skilyrði d. liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og verður því vísað frá héraðsdómi. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann að öðru leyti staðfestur. Áfrýjandi greiði stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Vísað er frá héraðsdómi kröfu um viðurkenningu á rétti áfrýjanda, Brynju Eirar Thorsdóttur, til frímiða hjá stefnda, Icelandair ehf., í 8,5 ár frá 1. nóvember 2008. Hinn áfrýjaði dómur skal að öðru leyti vera óraskaður. Áfrýjandi greiði stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti, 350.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 22. maí 2009. Mál þetta, sem dómtekið var 28. apríl sl., var höfðað 4. desember 2008 af Brynju Eir Thorsdóttur, Hamratanga 9, Mosfellsbæ, gegn Icelandair ehf., Reykjavíkurflugvelli í Reykjavík. Stefnandi krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða henni 3.900.372 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 15. september 2008 til greiðsludags. Jafnframt er krafist að dráttarvextir leggist við höfuðstól á 12 mánaða fresti í samræmi við 12. gr. sömu laga, í fyrsta sinn 15. september 2009. Krafist er að viðurkenndur verði réttur stefnanda til frímiða hjá stefnda í 8,5 ár frá 1. nóvember 2008, þ.e. hlutfall af unnum tíma, sbr. kjarasamning milli FFÍ og stefnda, grein 08.02., en réttur þessi er ekki metinn til fjár í kröfugerð. Þess er einnig krafist að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað samkvæmt málskostnaðarreikningi auk virðisaukaskatts af málflutningsþóknun. Af hálfu stefnda er krafist sýknu af öllum kröfum stefnanda en til vara að þær verði lækkaðar. Krafist er að stefnandi verði dæmdur til að greiða stefnda málskostnað að mati réttarins. Af hálfu stefnanda var lögð fram endanleg kröfugerð við upphaf aðalmeðferðar og er hún eins og að ofan greinir. Af hálfu stefnda var því mótmælt að sú kröfugerð kæmist að í málinu þar sem þar væri að hluta til um nýja kröfu að ræða. Viðurkenningarkrafa stefnanda kemur fram í stefnu þótt hún sé ekki talin í þeim kafla stefnunnar þar sem aðrar kröfur stefnanda eru tilgreindar. Engar athugasemdir komu fram í greinargerð stefnda varðandi þessa framsetningu á kröfugerð stefnanda. Með tilliti til þess verður að líta svo á að krafan hafi verið nægilega fram sett af hálfu stefnanda. Yfirlit málsatvika og ágreiningsefna Að morgni 30. júní s.á. hafi stefnandi og tveir flugþjónar verið kölluð hvert um sig fyrirvaralaust á fund yfirflugfreyju og staðgengils hennar. Á fundunum hafi þeim verið afhent uppsagnarbréf. Þeim hafi hvorki verið greint frá ástæðu fundarins né hafi þau verið hvött til að hafa trúnaðarmann stéttarfélags síns með sér á fundinn eða hann boðaður sérstaklega af stefnda á fundinn. Í uppsagnarbréfinu segi að bregðast þyrfti við samdrætti í flugi vegna utanaðkomandi aðstæðna. Ákveðið hafi verið að fækka ferðum í áætlunarflugi og leiddi það óhjákvæmilega til fækkunar starfsmanna. Vegna þeirra aðgerða hafi félagið því miður neyðst til að segja upp starfi hennar frá og með næstu mánaðarmótum, þ.e. 1. júlí 2008, með samningsbundnum uppsagnarfresti. Jafnframt hafi hún verið leyst undan starfsskyldum hjá félaginu frá og með 1. júlí. Í uppsagnarbréfinu og á fundinum hafi verið vísað til hópuppsagnar og hafi orð yfirflugfreyju verið að ekki hefði komið til uppsagnar hjá stefnda ef ekki hefði komið til hópuppsagnarinnar. Umræddir þrír starfsmenn hafi ekki fallið undir þann starfsaldurstengda hóp annarra starfsmanna sem sagt var upp og hafi þau verið einu starfsmennirnir sem kallaðir voru á fund yfirflugfreyju og auk þess verið þau einu sem ekki þurftu að vinna í uppsagnarfresti. Á fundi stefnanda með yfirflugfreyju hafi henni jafnframt verið tjáð að hún væri hörkudugleg en viðhorf gagnvart viðskiptavinum væri ekki nægilega gott. Yfirflugfreyjan hafi harmaði uppsögn og hafi hún getið þess sérstaklega að hún væri tilbúin að gefa stefnanda meðmæli. Stefnandi hafi óskað eftir því við starfsmannahald stefnda 3. júlí s.á. að fá afrit gagna um hana í starfmannaskrá. Fallist hafi verið á það og hafi mátt sækja gögnin síðar sama dag. Lögmaður stefnanda hafi síðan farið þess á leit við staðgengil yfirflugfreyju næsta dag að fá meðmælabréf og hafi verið lofað að það yrði með í umslagi í afgreiðslu ásamt umbeðnum gögnum. Það hafi ekki gengið eftir og hafi meðmælabréf ekki verið veitt þegar eftir því var frekar leitað. Lögmaður stefnda hafi haft samband við lögmann stefnanda og hafi þau átt fund um málið. Niðurstaða fundarins hafi verið að stefnandi setti fram formlegt kröfubréf sem stefndi tæki síðan afstöðu til. Lögmaður stefnanda hafi sent stefnda kröfubréf 15. september s.á. þar sem farið var fram á bætur er næmu jafnvirði fjögurra mánaða fullra launagreiðslna auk meðaltals dagpeninga og sölulauna sl. 12 mánuði er stefnandi var í fullu starfi (til viðbótar við þriggja mánaða uppsagnarfrestinn og áunnið orlof) auk frímiðaréttinda í 10 ár. Kröfum stefnanda hafi verið hafnað með bréfi lögmanns stefnda 22. september s.á. Í málinu krefjist stefnandi skaðabóta vegna hinnar fyrirvaralausu uppsagnar sem hún telji ólögmæta bæði að formi og efni. Í kjarasamningi milli Flugfreyjufélagsins og stefnda, grein 01.11., segi að telji Icelandair að flugþjónn eða flugfreyja vanræki skyldur sínar eða hafi gerst sek um aðrar misfellur í starfi, skuli flugfélagið aðvara viðkomandi skriflega. Sé um ítrekað eða alvarlegt brot að ræða geti Icelandair leyst viðkomandi frá störfum þar til gerðardómur hafi skorið úr sannleiksgildi hins meinta brots, enda sé þess óskað af öðrum hvorum aðila. Í uppsagnarbréfi stefnanda sé vísað til hópuppsagnar. Í lögum um hópuppsagnir nr. 63/2000 sé átt við uppsagnir starfsmanna af ástæðum sem ekki tengdust hverjum einstökum þeirra. Stefnandi byggi á því að uppsögn hennar geti ekki flokkast undir hópuppsagnir þar sem hún hafi verið með öðrum hætti en annarra flugliða (flugfreyja/þjóna) sem fengu uppsagnarbréf. Uppsögnin sé ólögmæt enda hafi stefndi ekki fylgt áðurgreindu verklagi kjarasamnings. Sú áminning sem stefndi hafi vísað til á fundinum 30. júní 2008 geti ekki á nokkurn hátt talist formleg áminning. Aldrei hafi komið fram að um áminningu væri að ræða að viðlögðum starfsmissi. Þá hafi enginn trúnaðarmaður verið kallaður til svo sem hefð sé fyrir þegar starfsmaður hafi brotið af sér í starfi. Stefnandi hafi ávallt sýnt frábæra frammistöðu í starfi og hlotið lof samstarfsmanna sinna og farþega eins og sjá megi af hrósbréfum. Stefnandi hafi gegnt starfi A-flugfreyju og auk þess komið vel út úr línutékkum. Stefnandi geri sérstakar athugasemdir varðandi það hversu yfirlitsblöð vegna línutékks séu ófullkomin og oft ekki dagsett eða þess getið hver hafi framkvæmt línutékkið eða í hvaða flugi það var gert. Þá hafi stefndi ekki upplýst um hverjar reglur gildi hjá félaginu um starfsmöt og hver sundurliðun sé á vægi í hæfnismötum. Stefndi hafi ekki með nokkrum hætti sýnt fram á að stefnandi hafi haft í frammi slæleg vinnubrögð í starfi sínu eða brotið af sér í starfi er réttlætt geti hina fyrirvaralausu brottvísun. Við hópuppsagnir flugfreyja og -þjóna beri að taka mið af starfsaldri eins og við ráðningar, sbr. ákvæði kjarasamnings, grein 01-12 og 03-2 um forgangsrétt til vinnu. Slíkt hafi tíðkast um áratugaskeið þegar stefndi hafi sagt upp fjölda flugfreyja og -þjóna en þá hafi þeir sem skemmstan starfsaldur höfðu misst vinnu fyrst. Stefnandi og tveir aðrir starfsmenn, sem hafi verið sagt upp, hafi haft mun lengri starfsaldur og því ekki verið næstir í starfsaldursröð og hefðu því átt að hafa forgang um að halda vinnu sinni við fækkun starfsmanna. Stéttarfélag stefnanda eða Vinnumálastofnun hafi ekki verið upplýst með skýrum hætti um að ekki yrði fylgt hefðbundnum reglum um starfsaldur við hópuppsögnina. Auk bóta fyrir hina ólögmætu uppsögn krefjist stefnandi miskabóta samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga. Stefnandi hafi ung að árum hafið störf hjá stefnda og tengdum fyrirtækjum og þar hafi hún starfað alla sína starfsævi. Hún hafi verið sett á útgefna flugskrá fyrir júlí. Hún hafi síðan ekki mætt í flug vegna hinnar fyrirvaralausu brottvikningar en það hafi leitt til margvíslegra sögusagna innan félagsins sem ófært sé að leiðrétta. Hafi uppsögn þessi, eins og að henni var staðið af hálfu stefnda, torveldað stefnanda að fá sambærilegt starf. Þetta hafi ótvírætt haft í för með sér röskun á stöðu og högum stefnanda, skaðað æru og persónu hennar þannig að áhrif geti haft á framtíðarmöguleika hennar til starfa. Af þessari ástæðu beri stefnda að bæta tjón stefnanda sem hún telji hæfilega metið að fjárhæð 2.000.000 króna. Með vísan til ofangreinds geri stefnandi kröfu um að stefndi bæti tjón hennar vegna hinnar ólögmætu uppsagnar. Krafan hljóði upp á fjárhæð er nemi jafnvirði þriggja mánaða fullra launagreiðslna auk hlutfalls sölulauna og dagpeninga í sex mánuði er nemi meðaltali sl. tólf mánaða, enda megi líta á greiðslur þessar sem hluta launagreiðslna sem stefnandi hafi orðið af vegna brottrekstrarins. Uppsögnin hafi verið í fyrsta mánuðinum þegar stefnandi hafði minnkað við sig vinnu úr 100% í 75% starf. Krafan sé því byggð á að um hafi verið að ræða 100% launatap. Dagpeningakrafan sé miðuð við gengi USD 63,86 (meðalgengi ársins 2007 reiknuð af heildardagpeningagreiðslum til stefnanda árið 2007). Krafan sé reiknuð þannig: 847.998/63,86 = 13.279 USD/12 = 1.107 x USD 91,78 (gengi 15. september 2008) = 101.562 x 6 = 609.374 krónur. Krafa um hlutfall í sölu miðist við meðaltal frá júlí 2007 til júlí 2008 = 192.790/12 x 6 = 96.395 krónur). Gerð sé krafa um hlutfall orlofs (3/12 hluta af 37 dögum = 9,25 daga = 267.404/37 x 9,25 = 66.851 krónur). Hlutfall desemberuppbótar (25% af föstum launum í A-þrepi 21 í stafsaldri = (384.123 x 25% = 96.030) /12 x 3 = 21.681), Afnotagjald síma og netáskriftar (áætlað 5.000 krónur á mánuði í 6 mánuði) og bílastyrkur, 53.457 krónur á mánuði, í 3 mánuði. Auk þessa sé krafist viðurkenningar á að stefnandi haldi frímiðaréttindum í 8,5 ár frá 1. nóvember 2008 að telja, sem sé hlutfall af unnum tíma, sbr. kjarasamning, grein 08.02., þar sem segi að frímiðaréttur haldist í 10 ár eftir 20 ára starf (stefnandi hafi starfað í u.þ.b. 15,6 ár hjá stefnda). Vísað sé til ákvæða kjarasamnings. Um lagarök vísist til laga nr. 63/2000 um hópuppsagnir, einkum 2. mgr. 5. gr. og 11. gr., laga nr. 80/1938 um stéttarfélög og vinnudeilur, laga nr. 28/1930 um greiðslu verkkaups, almennra reglna vinnuréttar og samningalaga nr. 7/1936 með síðari breytingum. Einnig vísist til orlofslaga, almennra reglna skaðabótaréttar og skaðabótalaga nr. 50/1993, einkum 26. gr. Þá vísist til almennra reglna kröfuréttarins. Krafa um dráttarvexti styðjist við 5. gr. og 1. mgr. 6. gr. III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 og krafa um vaxtavexti við 1. mgr. 12. gr. V. kafla sömu laga. Krafan um málskostnað styðist við 129. gr., sbr. og 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Krafan um virðisaukaskatt af málflutningsþóknun sé reist á lögum nr. 50/1988. Stefnandi sé ekki virðisaukaskattskyldur og beri því nauðsyn til að fá dóm fyrir skatti þessum úr hendi stefnda. Málsástæður og lagarök stefnda Af hálfu stefnda er málsatvikum lýst þannig að fyrir nokkrum árum hafi farið að berast kvartanir vegna framkomu stefnanda við farþega og í sumum tilvikum samstarfsfólk. Fyrri hluta árs 2006 hafi því í tvígang þótt ástæða til að ræða við stefnanda um það sem betur mætti fara í starfi hennar. Í síðara skiptið hafi hún verið boðuð til fundar við yfirflugfreyju þar sem rætt hafi verið um að hún þyrfti að breyta framkomu sinni og viðhorfi gagnvart farþegum. Litið hafi verið á fundinn sem leiðbeinandi samtal milli stjórnanda og undirmanns. Í samræmi við vinnureglur stefnda hafi stefnandi fengið bréf til staðfestingar á að samtalið hafi átt sér stað og hver niðurstaða þess var. Stefnandi hafi engu að síður fengið tækifæri til að sinna stjórnunarstörfum um borð í flugvélum stefnda sem B-freyja (aðstoðarmanneskja yfirflugfreyju) og tímabundið sem A-freyja (yfirflugfreyja). Það sé í samræmi við stefnu fyrirtækisins um að starfsmenn hafi tækifæri til að bæta sig í starfi og sanna sig í stjórnendastörfum þrátt fyrir að hafa fengið leiðbeiningu vegna starfa sinna. Í byrjun sumars 2008 hafi verið ljóst að mikill samdráttur yrði í flugi og því óhjákvæmilegt að grípa til umfangsmikilla uppsagna flugliða. Flugfreyjum og flugþjónum í 89 stöðugildum hafi verið sagt upp í lok júnímánaðar, þar á meðal stefnanda. Við þá ákvörðun hafi verið tekið mið af starfsaldri og frammistöðu starfsmanna. Þótt stefnandi hefði bæði verið dugleg til vinnu og ósérhlífin hafi það verið mat stefnda að henni hefði ekki tekist að bæta framkomu sína nægjanlega þrátt fyrir leiðsögnina. Um hafi verið að ræða hópuppsögn í skilningi laga nr. 63/2000 og hafi stefndi því haft lögbundið samráð við stéttarfélag stefnanda þar sem m.a. hafi komið fram hvaða viðmið áformað hefði verið að nota við val á milli þeirra sem sagt yrði upp og þeirra sem héldu starfi sínu. Á fundi yfirflugfreyju með formanni og varaformanni FFÍ 25. júní hafi einnig komið fram að um væri að ræða 89 stöðugildi og að í flestum tilfellum yrði farið eftir starfsaldri en í þremur tilvikum réðist valið af frammistöðu viðkomandi starfsmanna. Eðlilegt hafi þótt að gefa stefnanda og öðrum starfsmönnum, sem svipað hafi verið ástatt um, skýringu á því hvers vegna þau voru í hópi þeirra sem sagt var upp. Stefnandi hafi því verið boðuð til fundar við staðgengil yfirflugfreyju 30. júní 2008 og tilkynnt um uppsögn og skýrt frá ástæðum hennar. Trúnaðarmaður FFÍ hafi verið með stefnanda á fundinum. Ekki hafi verið óskað eftir því að stefnandi ynni uppsagnarfrest sinn. Stefndi byggi sýknukröfu sína á því að löglega hafi verið staðið að uppsögn stefnanda. Stefndi hafi staðið frammi fyrir því að þurfa að fækka starfsmönnum verulega og átt val um það hvaða viðmið yrðu þar lögð til grundvallar. Við slíkar aðstæður hafi stefndi að öllu jöfnu miðað við starfsaldur. Svo hafi einnig verið gert í þessu tilviki. Óhjákvæmilega komi þó frammistaða starfsmanna einnig til skoðunar við slíkar ákvarðanir sem feli eðli máls samkvæmt í sér val á milli starfsmanna. Hvorki lög né kjarasamningur takmarki rétt stefnda til að meta frammistöðu starfsmanna við ákvörðun um uppsagnir. Mat stefnda hafi verið að stefnanda hafi ekki tekist að bæta framkomu sína. Stefndi hafi aldrei haldið því fram að stefnandi hafi vanrækt skyldur sínar eða gerst sekur um aðrar misfellur í starfi í skilningi gr. 01-11 í kjarasamningi FFÍ og stefnda. Sú grein eigi ekki við um úrlausnarefni þessa máls né sé viðvörun forsenda uppsagnar. Stefnandi hefði þó áður fengið tiltal og bréf sem jafna megi til skriflegrar aðvörunar. Lög um hópuppsagnir setji því ekki skorður hvaða viðmið fyrirtæki noti við val á starfsmönnum sem sagt er upp við hópuppsögn, hvorki samkvæmt 2. mgr. 1. gr., 2. mgr. 6. gr. eða öðrum ákvæðum. Stefnanda hafi verið í sjálfs vald sett hvort trúnaðarmaður stéttarfélags hennar kæmi með henni á fundi þá sem hún var boðuð til hjá yfirflugfreyju. Stefnda hafi engin skylda borið til að boða trúnaðarmann til funda um persónuleg málefni stefnanda og enn síður sé það venjubundin framkvæmd enda áhöld um hvort það sé heimilt. Því sé mótmælt sem röngu að stefnandi hafi sætt fyrirvaralausri brottvísun og henni hafi ekki verið vikið úr starfi. Stefnanda hafi verið sagt upp með samningsbundnum þriggja mánaða uppagnarfresti sem hún hafi fengið greiddan án þess að óskað væri vinnuframlags á uppsagnarfresti. Löglega hafi verið staðið að þessu öllu af hálfu stefnda. Stefndi mótmæli því einnig sem röngu að forgangsréttarákvæði kjarasamnings FFÍ og stefnda og ákvæði samningsins um ráðningu feli í sér að við hópuppsagnir beri að taka mið af starfsaldri. Því sé einnig mótmælt sem röngu og ósönnuðu að bindandi venja hafi skapast um slíka framkvæmd. Hvað miskabótakröfu stefnanda varði þá telji stefndi ekki lagaskilyrði fyrir henni auk þess sem hún sé allt of há. Uppsögn stefnda hafi verið lögmæt og eðlilega staðið að henni auk þess sem algengt sé að ekki sé óskað eftir vinnuframlagi á uppsagnarfresti. Varakrafa stefnda sé byggð á því að stefnandi hafi verið í 75% starfi frá og með 1. júní 2008 og beri því að miða bótakröfuna við það starfshlutfall. Þóknun vegna sölu um borð greiðist eingöngu þeim sem annist sölu á viðkomandi flugi, sbr. gr. 04-6 í kjarasamningi FFÍ og stefnda. Dagpeningakröfu stefnanda sé mótmælt. Dagpeningar væru greiddir vegna kostnaður stefnanda við flug og miðist við fjarvistartíma frá heimili, sbr. 8. kafla kjarasamningsins. Stefnandi eigi ekki rétt á frímiðahlunnindum þar sem hún uppfylli ekki 20 ára starfsskilyrði gr. 03-5 í kjarasamningnum. Síma- og nettengingar væru ætlaðar til að auðvelda samskipti milli stefnda og starfsmanna, sbr. kjarasamning gr. 05-4, og því ekki grundvöllur bótagreiðslna. Kröfu stefnanda um greiðslu lífeyrisiðgjalds sé mótmælt með vísan til þess að stefnandi eigi ekki forræði kröfunnar, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 204/2004. Dráttarvaxtakröfu stefnanda sé mótmælt. Upphaf dráttarvaxta beri að miða við þingfestingu stefnu, sbr. 4. mgr. 5. gr. vaxtalaga. Stefnandi hafi verið á launum til loka september 2008. Stefndi byggi fyrst og fremst á meginreglum íslensks vinnuréttar, lögum um hópuppsagnir nr. 63/2000, kjarasamningi FFÍ og stefnda og 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Um málskostnað vísist til XXI.kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, 129. og 130. gr. Niðurstaða Stefnanda var sagt upp flugfreyjustarfinu með bréfi 30. júní 2008 og voru henni greidd laun á þriggja mánaða uppsagnarfresti. Ástæður fyrir uppsögninni voru þær að samdráttur varð á flugi og vegna þess að frammistaða stefnanda í starfi þótti lakari en annarra starfsmanna sem áttu á hættu að vera sagt upp störfum vegna samdráttarins. Af hálfu stefnanda er byggt á því að uppsögnin hafi verið ólögmæt. Sú málsástæða hennar er aðallega studd þeim rökum að af kjarasamningi milli Flugfreyjufélags Íslands og stefnda leiði að við hópuppsagnir flugfreyja beri að taka mið af starfsaldri, eins og við ráðningar, en þetta sé vinnuregla og hafi tíðkast um áratugaskeið þegar stefndi hafi sagt upp fjölda flugfreyja eða flugþjóna. Á þetta er ekki fallist með þeim rökum sem hér verða færð fyrir því. Ákvæði kjarasamningsins hafa engin fyrirmæli um að taka beri mið af starfsaldri við hópuppsagnir en ákvæði hans, sem vísað er til af hálfu stefnanda um forgangsrétt til vinnu, eiga ekki við um uppsagnir starfsmanna. Kjarasamningsákvæðið, sem vísað er til af hálfu stefnanda um málsmeðferðarreglur þegar starfsmaður er leystur frá störfum án uppsagnarfrests vegna vanrækslu á starfsskyldum eða stefndi telur að hann hafi orðið sekur um aðrar misfellur í starfi, á heldur ekki við um uppsögn stefnanda enda var ekki um slíkar ásakanir að ræða á hendur henni og henni var ekki sagt upp án uppsagnarfrests. Með vísan til þess sem fram hefur komið í málinu og hér hefur verið rakið verður að telja ósannað af hálfu stefnanda gegn andmælum stefnda að venja hafi skapast eða starfsregla, sem réttur verði byggður á, um að stefnda hafi borið að taka mið af starfsaldri við fjöldauppsagnir, en samkvæmt 2. mgr. 44. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 verður málsaðili, sem ber fyrir sig venju, að leiða tilvist hennar og efni í ljós. Lög um hópuppsagnir gilda samkvæmt 1. mgr. 1. gr. laganna um hópuppsagnir atvinnurekanda á starfsmönnum af ástæðum sem ekki tengjast hverjum einstökum þeirra þegar fjöldi starfsmanna, sem sagt er upp, er sá sem lagagreinin mælir fyrir um á 30 daga tímabili. Þótt stefnandi haldi því fram að uppsögn hennar geti ekki flokkast undir hópuppsögn verður ekki séð að það hafi áhrif á úrslit málsins, enda verður uppsögn ekki ólögmæt vegna þess eins að af hálfu stefnda var farið eftir lögum um hópuppsagnir í umræddu tilviki. Í lögunum eru fyrirmæli um skyldu atvinnurekanda til að veita upplýsingar, hafa samráð og tilkynna um fyrirhugaðar hópuppsagnir. Í málatilbúnaði aðila málsins er þó ekki lagt annað til grundvallar en að farið hafi verið að fyrirmælum laganna við uppsögn stefnanda að því frátöldu að haldið er fram af hálfu stefnanda að stéttarfélag hennar eða Vinnumálastofnun hafi ekki verið upplýst með skýrum hætti um að ekki yrði fylgt hefðbundnum reglum um starfsaldur við hópuppsögnina. Tilkynnt var um uppsögnina samkvæmt upplýsingablaði til trúnaðarmanns starfsmanna 16. júní 2008 og kemur fram á blaðinu að afrit yrði sent til svæðisvinnumiðlunar. Þar kemur einnig fram að viðmiðanir við val á starfsmönnum, sem segja átti upp, séu frammistaða og starfsaldur. Við meðferð málsins kom fram að ekki hefði verið sérstaklega rætt á samráðsfundum stefnda með formanni og varaformanni stéttarfélags stefnanda hverjar forsendur væru fyrir þeim tilteknu uppsögnum sem voru raktar til þess að frammistöðu starfsmannanna, sem þær áttu við um, þótti ábótavant. Af því sem fram hefur komið í málinu verður þó ekki talið annað í ljós leitt en að stefndi hafi farið að fyrirmælum laga um upplýsingaskyldu og samráð varðandi uppsögn stefnanda. Í grein 03-1 í kjarasamningnum er kveðið á um uppsagnarfrest, sem er að loknum reynslutíma þrír mánuðir miðað við mánaðamót, og skulu uppsagnir vera skriflegar. Stefnanda var sagt upp starfinu í samræmi við þetta. Ekki var óskað vinnuframlags hennar á uppsagnarfresti en hún fékk laun allan þann tíma, eins og áður er komið fram. Er ekki fallist á að ólögmætt hafi verið af hálfu stefnda að leysa stefnanda undan starfsskyldum á uppsagnarfresti. Af hálfu stefnda hefur komið fram að ástæður fyrir því væru þær að almennt væri fylgt þeirri reglu að, þegar starfsmanni væri sagt upp vegna þess að frammistaða hans hefði ekki þótt nógu góð, væri ekki óskað eftir vinnuframlagi hans á uppsagnarfresti. Ekki er fallist á að þetta hafi verið ólögmætt af hálfu stefnda enda verður að gera ráð fyrir því að almennt eigi stefndi mat um frammistöðu starfsmanna í starfi og hvað þar er haft til viðmiðunar. Við aðalmeðferð málsins kom fram að sífellt væru gerðar auknar kröfur til frammistöðu starfsmanna. Einnig kom fram að ekki væri aðeins miðað við afköst heldur einnig framkomu, viðmót og samstarfshæfni. Ekki hefur verið sýnt fram á að reglur hafi verið brotnar við mat á frammistöðu stefnanda. Þótt stefnandi hafi verið sett á vinnuskrá fyrir júlí 2008 en síðan leyst undan starfsskyldum frá og með 1. þess mánaðar hefur ekki verið sýnt fram á af hennar hálfu að slíkt hafi verið ólögmætt af hálfu stefnda. Með vísan til alls þessa verður að telja að stefnandi hafi ekki fært fullnægjandi rök fyrir því að uppsögn hennar eða önnur háttsemi stefnda í tengslum við hana hafi verið ólögmæt. Þar með eru ekki skilyrði fyrir því að til bótaskyldu stefnda hafi stofnast gagnvart stefnanda. Ber þegar af þeirri ástæðu að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda í málinu. Rétt þykir með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála að málskostnaður falli niður. Dóminn kvað upp Sigríður Ingvarsdóttir héraðsdómari. D ó m s o r ð: Stefndi, Icelandair ehf., er sýknaður af kröfum stefnanda, Brynju Eir Thorsdóttur, í máli þessu. Málskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 495/2005
|
Kærumál Farbann
|
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að skilyrði væru til þess að X yrði bönnuð för úr landi um nánar tilgreindan tíma á grundvelli b. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, sbr. 110. gr. sömu laga.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 24. nóvember 2005, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 28. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 23. nóvember 2005, þar sem varnaraðila var bönnuð för frá Íslandi allt til miðvikudagsins 7. desember 2005 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að kröfu um farbann verði hafnað, en til vara að því verði markaður skemmri tími. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Í þinghaldi við fyrirtöku málsins í Héraðsdómi Reykjavíkur 23. nóvember 2005 er bókað eftir varnaraðila að hann viðurkenni ekki að hafa falsað vegabréf sem um ræðir í málinu eða framvísað með ólögmætum hætti í viðskiptum. Hann hafi fengið vegabréfin með lögmætum hætti og verið í góðri trú um að þau væru lögleg. Með þessari athugasemd en að öðru leyti með skírskotun til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Lögreglustjórinn í Reykjavík hefur krafist þess að kærði, X, ríkisborgari í Moldóvu, dvalarstaður [...] í Reykjavík, sæti farbanni allt til miðvikudagsins 7. desember 2005. Í greinargerð lögreglu kemur fram að lögreglustjórinn í Reykjavík hafi fengið tilkynningu frá lögreglunni á Keflavíkurflugvelli þann 15. nóv. sl. um að kærði væri hér ásamt fjölskyldu sinni, konu og tveimur börnum og væru þau stödd á [...]. Upplýsingar hafi legið fyrir um að kærði væri frá Moldóvu og væri hér líklega á fölsuðu grísku vegabréfi. Kærði hafi verið handtekinn þann 15. nóvember þegar hann hafi komið í land en hann hafi verið kominn til sjós. Kærði hafi komið hingað til lands þann 24. október með flugi frá Færeyjum ásamt fjölskyldu sinni en hann hafi komið siglandi frá Hanstholm í Danmörku til Færeyja. Við leit á [...] hafi fundist skjöl og skilríki og m.a. farmiði aðra leiðina til Grænlands og farmiði aftur frá Færeyjum þann 15. desember nk. til Hanstholm í Danmörku. Kærði hafi verið yfirheyrður 15. nóvember og í skýrslu lögreglu hafi hann viðurkennt að hafa haft falsað grískt vegabréf undir höndum. Jafnframt hafi hann játað að hafa framvísað því við komu sína á [...] og einnig þegar hann hafi fengið vinnu til sjós þann 10. nóvember sl. Rannsókn málsins sé nú komin nokkuð á veg og þyki kærði vera undir rökstuddum grun um að hafa haft í vörslum sínum falsað grískt vegabréf og einnig að hafa framvísað fölsuðu vegabréfi. Einnig beinist rannsóknin að því að kærði hafi framvísað fölsuðu skjali sem kærði hafði útfyllt að hluta frá Hagstofunni byggt á hinu falsaða vegabréfi. Fyrir liggi að það vanti skýringar á tilurð ýmissa skjala sem fundist hafi við leit í herbergi kærða og hvort hann hafi notað þau í lögskiptum. Lögreglan í Reykjavík sé nú í sambandi við alþjóðadeild Ríkislögreglustjóra er varði rannsókn á því hvort að fingraför kærða finnist í gagnagrunni hjá Interpol í Haag og hvort lögregla hafi áður átt afskipti af kærða. Einnig beinist rannsókn lögreglu að upplýsa um sannanlegt ríkisfang kærða en hann sé hér í ólöglegri dvöl án vegabréfs. Þar sem þessi rannsókn lögreglu og gagnaöflun sé umfangsmeiri og tímafrekari vegna samskipta við alþjóðalögreglu sé nauðsyn á frekari framlengingu á farbanni kærða til að upplýsa málið. Í ljósi aðildar kærða að því að hafa í vörslum sínum og hafa framvísað fölsuðu vegabréfi í lögskiptum sínum telji lögregla brýnt að kærði sæti áframhaldandi skerðingu á ferðafrelsi með þeim hætti sem krafist sé. Verið sé að rannsaka ætluð brot gegn 1. mgr. 155. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940 og h.-lið 2. mgr. 57. gr. laga um útlendinga nr. 96, 2002, sem ætla megi að vörðuðu fangelsi ef sönnuðust. Vegna rannsóknarhagsmuna, þ.e. að tryggja nærveru kærða vegna frekari gagnaöflunar og skýrslutöku af kærða sem og til að koma í veg fyrir að kærði fari af landi brott og komi sér hjá áframhaldandi rannsókn og saksókn, þyki því nauðsynlegt að tryggja nærveru hans hér á landi með áframhaldandi farbanni. Meint brot kærða sé alvarlegt og þyki varða fangelsisrefsingu ef sök sannist. Um heimild til farbanns sé vísað til b-liðar 1. mgr. 103. gr. og 110. gr. laga um meðferð opinberra mála nr. 19/1991. Með hliðsjón af framansögðu er fallist á að skilyrðum b-liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 sé fullnægt til þess að varnaraðila verði bönnuð för úr landi sbr. 110. gr. laganna. Fallist er því á kröfu lögreglustjórans í Reykjavík eins og hún er fram sett. Sigurður Hallur Stefánsson héraðsdómari kvað upp dóminn. Úrskurðarorð:
|
Mál nr. 667/2010
|
Fasteignakaup Kaupsamningur Endurgreiðslukrafa
|
Málsaðilar undirrituðu kauptilboð 10. desember 2007, þar sem P og T skuldbundu sig til þess að kaupa af Á ehf. samsett hús sem seljandi skyldi skila uppkomnu á grunn og botnplötu sem kaupandi útvegaði. Sama dag inntu þau af hendi fyrstu greiðslu vegna kaupanna, svonefnt staðfestingargjald. Með tilkynningu 25. nóvember 2008 afturkölluðu P og T samþykki kauptilboðsins. Í málinu kröfðu P og T Á ehf. um endurgreiðslu þessarar greiðslu að frádregnum þeim 10% staðfestingargjaldsins sem Á ehf. áskildi sér rétt til að halda eftir við endurgreiðslu, ef P og T nýttu rétt sinn til að falla frá kaupunum samkvæmt ákvæði kauptilboðsins þar um. Deila aðila laut að rétti P og T til að afturkalla samþykki sitt á kauptilboðinu og til endurgreiðslu umkrafinnar fjárhæðar. Talið var að Á ehf. bæri hallann af því að hafa ekki sett rétti P og T til að afturkalla samþykki sitt á kauptilboðinu tímamörk og var krafa þeirra P og T því tekin til greina.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Viðar Már Matthíasson. Stefndu krefjast staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Málsatvikum er lýst í hinum áfrýjaða dómi. Eins og þar kemur fram undirrituðu málsaðilar 10. desember 2007 kauptilboð þar sem stefndu skuldbundu sig til þess að kaupa af áfrýjanda samsett hús sem sagt er skráð í bæklingi ,,Narke 122“. Tekið var fram að húsið sé selt ,,samsett, þ.e. uppkomið án lóðar (lausafé) verð kr. 21.674.875“. Í skilalýsingu, sem lá fyrir þegar ritað var undir kauptilboðið, og til er vísað í tilboðinu, var tekið fram að kaupandi sjái á sinn kostnað um útvegun lóðar, byggingu sökkla, frágang botnplötu og lóðar svo og uppsetningu hússins. Við flutning málsins fyrir Hæstarétti var lýst yfir því af hálfu beggja málsaðila að áfrýjandi hefði átt að annast uppsetningu hússins. Í kauptilboðinu var jafnframt kveðið á um að stefndu skyldu greiða tilgreindar fjárhæðir, hina fyrstu við undirritun kauptilboðsins 13.004.925 krónur, næst er húsið yrði fokhelt 4.334.975 krónur, þá við afhendingu 3.251.231 krónu og loks tveimur mánuðum eftir afhendingu 1.083.744 krónur. Samkvæmt þessu verður að miða við að umsamin afhending hússins skyldi vera eftir að búið væri að reisa það og ljúka frágangi þess að því marki, sem áfrýjandi skyldi annast hann. Gilda því um viðskipti aðila lög nr. 40/2002 um fasteignakaup, sbr. 3. málslið 1. gr. þeirra. Í hinu samþykkta kauptilboði var svofellt ákvæði: ,,Kaupanda er ljóst að falli hann frá kaupunum eftir undirr. kauptilboðs/kaupsamnings, er seljanda heimilt að halda eftir 10% af staðfestingargjaldi eininganna/hússins til að mæta áföllnum kostnaði.“ Aðilar deila ekki um að ,,staðfestingargjald“ sé sú fjárhæð sem stefndu greiddu við undirritun kauptilboðsins. Stefndu tilkynntu áfrýjanda 25. nóvember 2008 að þau afturkölluðu ,,kauptilboðið“. Kröfðust þau um leið endurgreiðslu þeirra ,,fjármuna sem [þau hefðu] þegar innt af hendi“ til áfrýjanda að frádregnum þeim 10% staðfestingargjaldsins sem áfrýjandi áskildi sér rétt til að halda eftir við endurgreiðslu ef stefndu nýttu sér rétt sinn til að falla frá kaupunum. Deila aðilar um rétt stefndu til að afturkalla samþykki sitt á kauptilboðinu og til endurgreiðslu þeirrar fjárhæðar sem þau krefjast í málinu. Fallist er á með héraðsdómi að áfrýjandi beri hallann af því að hafa ekki sett rétti stefndu til að afturkalla samþykki sitt á kauptilboðinu tímamörk. Með framangreindum athugasemdum verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur um heimild þeirra til afturköllunar og til að fá endurgreidda þá fjárhæð, sem þeim var tildæmd í héraði. Áfrýjandi greiði stefndu málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur er óraskaður. Áfrýjandi, Ásvík ehf., greiði stefndu, Pálínu Guðmundu Benjamínsdóttur og Thor-Birni Clemmensen, sameignlega málskostnað fyrir Hæstarétti, 400.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 24. júní 2010. Mál þetta, sem var dómtekið 16. júní sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Pálínu Benjamínsdóttur og Thor-Björn Klarmark Clemmense, báðum til heimilis að Arnartanga 50, Mosfellsbæ, á hendur Ásvík ehf., Malarási 3, Reykjavík og Árna E. Stefánssyni, Hvassaleiti 50, Reykjavík, persónulega og f.h. fasteignasölunnar Gimli ehf., Grensásvegi 13, Reykjavík og til réttaræslu á hendur Verði tryggingum hf., Borgartúni 25, Reykjavík. Stefna málsins var birt 20. janúar og sakaukastefna hinn 3. febrúar 2010. Stefnendur krefjast þess að stefndu Árni, Ásvík ehf. og Gimli ehf. verði in solidum dæmd til að greiða stefnendum 21.263.684 kr., ásamt dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 25. desember 2008 til greiðsludags. Til vara er þess krafist að stefndu, Árni, Ásvík ehf. og Gimli ehf., verði in solidum dæmd til að greiða stefnendum 11.704.432 kr. ásamt dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 25. desember 2008 til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar að viðbættum virðisaukaskatti af málflutningsþóknun. Stefndu, Árni E. Stefánsson og fasteignasalan Gimli ehf., krefjast sýknu af öllum kröfum stefnenda og að stefnendur verði dæmd til að greiða þeim málskostnað að skaðlausu. Stefndi, Ásvík ehf., krefst aðallegu sýknu af öllum kröfum stefnenda, en til vara að kröfur stefnenda verði lækkaðar verulega. Í báðum tilvikum krefst stefndi þess að stefnendum verði gert að greiða málskostnað. Réttargæslustefndi hefur ekki látið málið til sín taka, en engar kröfur er gerðar á hendur honum. Málavextir Stefndi Ásvík ehf. selur samsett einingahús. Stefndi, Gimli, auglýsti húsin til sölu fyrir stefnda. Stefnendur höfðu samband og lýstu áhuga á að kaupa slíkt hús til að byggja á lóð að Vogatungu 1, Mosfellsbæ. Hinn 25. júlí 2007 var stofnskjali lóðar þinglýst, ásamt lóðaleigusamningi. Hinn 10. desember 2007 gerðu stefnendur stefnda, Ásvík ehf., kauptilboð um kaup á samsettu einingahúsi, án lóðar eða lóðaréttinda. Um var að ræða samsett hús af tegund sem skráð var í sölubæklingi stefnda, Ásvíkur ehf., undir heitinu „Narke 122“. Stefndi, fasteignasalan Gimli ehf., hafði milligöngu um kauptilboðið. Kauptilboðið var samþykkt samdægurs af hálfu stefnda, Ásvíkur ehf. Skilalýsing vegna hússins var undirrituð sama dag. Kaupverð hússins var 21.674.875 kr. sem átti að greiða með eftirfarandi hætti: Samkvæmt kauptilboðinu skyldu stefnendur inna af hendi um 60% áætlaðs endanlegs kaupverðs við undirritun tilboðs/kaupsamningsins, sem staðfestingargjald. Upphæðina átti að leggja inn á bundinn, gengistryggðan reikning hjá KB banka, á bankareikning með númerið 0308 38 568004. Síðan segir: „Kaupanda er ljóst að falli hann frá kaupunum eftir undirr. kauptilboðs/kaupsamnings er seljanda heimilt að halda eftir 10% af staðfestingargjaldi eininganna/hússins til að mæta áföllnum kostnaði.“ Þá segir að seljandi veitti kaupanda bankaábyrgð frá KB banka Hvolsvelli gegn þeim greiðslum sem kaupandi hefði þegar innt af hendi. Bankaábyrgð seljanda félli niður við gerð kaupsamnings. Þá segir í lok kauptilboðsins að um samninginn gildi lög um lausafjárkaup nr. 50/2000. Kauptilboðið var unnið af starfsmanni stefnda, Gimlis, en vottur kauptilboðsins er Grétar Kjartansson, starfsmaður Gimlis fasteignasölu. Hinn 27. nóvember 2007 sendi stefndi fyrirspurn til framleiðanda húsanna vegna óska stefnenda, m.a. um upplýsingar um kostnaðarauka vegna breytinga og viðbóta. Framleiðandi svaraði fyrirspurn stefnda með tölvupósti, dags. 28. nóvember 2007. Hinn 10. desember 2007, þ.e. undirskriftardaginn, greiddu stefnendur stefnda, Ásvík ehf., fyrstu greiðslu samkvæmt samningnum þ.e. 13.004.925 kr. Sama dag undirritaði stefndi, Ásvík ehf., samning um kaup á húsinu við Borohus AB, sem sendi samninginn aftur til stefnda með undirskrift, dags. 7. janúar 2008. Þá sendi stefndi, Ásvík ehf., símgreiðslu til Borohus AB hinn 14. desember 2007. Stefndi, Ásvík ehf., samdi við Aðalstein V. Júlíusson tæknifræðing og hönnuð, til að yfirfæra teikningarnar að íslenskum stöðlum, en teikningar voru á ábyrgð stefnda Ásvíkur ehf. Hinn 9. júní 2008 sóttu stefnendur um byggingarleyfi á lóðinni. Stefnendur óskuðu eftir nokkrum breytingum á húsinu og viðbótum, miðað við almenna skilalýsingu hússins, og að húsið myndi „speglast“ þ.e. því yrði snúið við, sbr. teikningar þar um. Í tölvupósti stefnenda til stefnda hinn 25. ágúst 2008, spyrja þau hvað sé að frétta af húsinu þeirra, og óska jafnframt eftir að fá að seinka afhendingu á húsinu þar til í apríl/maí 2009, ef hægt væri. Ástæður þessa nefna stefnendur að málið sé ennþá í hnút hjá byggingarfulltrúanum í Mosfellsbæ, þau séu ekki búin að selja fasteign sína og að stutt sé í veturinn og það sé ekki besti tími til að standa í húsbyggingum. Stefndi svaraði stefnendum 27. ágúst þar sem hann hafði beðið Borohus AB um að fresta afhendingu eins og stefnendur báðu um. Hinn 25. nóvember 2008 afturkölluðu stefnendur samninginn frá 10. desember 2007 og báru við þróun á fasteignamarkaði og ýmsum öðrum ástæðum. Jafnframt kröfðust þau endurgreiðslu á fjármunum þeim sem þau höfðu innt af hendi að frádregnum 10%. Hinn 17. desember 2008 var kröfu stefnanda hafnað og tekið fram að með undirritun kauptilboðs og skilalýsingar hefði komist á bindandi samningur milli aðila. Tekið var fram að rúmt ár væri liðið frá undirritun samnings og að samningurinn hefði komið til framkvæmda hjá stefnda auk þess sem hann hefði greitt fyrir húsið og virðisaukaskatt. Bent var á að stefnendur höfðu sjálf beðið um frestun á afhendingu og uppsetningu hússins, þar sem þau hefðu ekki selt íbúð sína eins og til stóð. Með tölvupósti stefnenda til stefnda, 19. desember 2008, sögðust þau hafa reynt að senda stefnda ábyrgðarbréf í pósti í nóvember, en að það hafi ekki komist til skila. Í meðfylgjandi bréfi, sem dagsett var 11. nóvember 2008, segja stefnendur að ástæður fyrir afturköllun séu gjörbreyttar aðstæður í þjóðfélaginu, m.a. á fasteignamarkaði og háir vextir og að þau sjái sér því miður ekki fært að standa við samning um kaup á húsi af stefnda. Tóku stefnendur fram að allar forsendur væru einfaldlega brostnar og að þau sæju ekki fram á að geta staðið við skuldbindingar sem þessu fylgdu þegar líða tæki á ferlið. Hinn 2. febrúar 2009 gerðu stefnendur kröfur á hendur stefnda, fasteignarsölunni Gimli, um skaðabætur vegna ætlaðrar vanrækslu á starfsskyldum. Því hefur ekki verið svarað. Hinn 26. mars 2009 ítrekaði stefndi Ásvík ehf. mótmæli sín og skoraði á stefnendur að efna kauptilboð sitt. Í bréfinu sagði m.a. að samningsbundin heimild stefnenda til að falla frá kaupunum hefði verið löngu liðin þegar afturköllun kauptilboðs hefði átt sér stað. Sagði þar að stefnendum hefði borið að nýta sér heimild sína innan sanngjarns frests frá undirritun samningsins. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnendur byggja aðallega á því, að samkvæmt samningi þeirra við stefnda, Ásvík, hafi félaginu borið að leggja staðfestingargjald, 13.004.925 kr., inn á bankareikning sem sé bæði bundinn og gengistryggður. Í ljósi þess að stefnendur féllu frá kaupunum, eins og heimilt er samkvæmt kauptilboði, er stefnda, Ásvík, aðeins heimilt að halda eftir 10% af því staðfestingargjaldi sem greitt var, eða samtals 1.300.492 kr. Er stefndi, Ásvík, því krafinn um endurgreiðslu þess fjár sem greitt var honum og ætti í dag að liggja á bundnum, gengistryggðum bankareikningi. Við samningsgerðina gengu aðilar út frá því að staðfestingargjald stefnenda yrði lagt inn á gjaldeyrisreikning fyrir sænskar krónur, þar sem sá aðili sem Ásvík kaupir einingar af er staðsettur í Svíþjóð. Miðast því sú fjárhæð sem stefnt er að að greiðist við upphæð staðfestingargjalds sem greitt var af hálfu stefnenda, að frádregnum 10%, að teknu tilliti til gengistryggingar í samræmi við gengisþróun sænsku krónunnar gagnvart þeirri íslensku frá greiðsludegi, hinn 10. desember 2007 til 25. nóvember 2008, en þann dag var stefnda formlega tilkynnt um afturköllun tilboðsins. Stefnendur greiddu 13.004.925 kr. hinn 10. desember 2007, en þá var gengi sænsku krónunnar gagnvart þeirri íslensku 9,581. Þegar stefnendur afturkölluðu tilboðið og kröfðust greiðslu var gengi sænsku krónunnar 17,406. Með tilliti til þessarar gengisbreytinga og með tilliti til þess að 10% af staðfestingargjaldinu ber samningi samkvæmt að verða eftir hjá stefnda er stefnufjárhæðin því 21.263.684 kr. (13.004.925x17,406/9,581=23.626.31510%= 21.263.684). Hinn 25. desember 2008 voru liðnir 30 dagar frá því að stefnda var tilkynnt um afturköllunina og hann krafinn um endurgreiðslu. Er því krafist dráttarvaxta frá þeim degi til greiðsludags. Varakrafa stefnenda miðast við endurgreiðslu á 90% þeirrar fjárhæðar (staðfestingargjaldi) sem stefnendur lögðu út hinn 10. desember 2007, sbr. ákvæði samningsins. Er fjárhæðin fengin með því að draga 90% frá staðfestingargjaldinu eða 11.704.432 kr. (13.004.925-10%). Í kauptilboði gerðu stefnendur og stefndu, Ásvík og Gimli, beinlínis ráð fyrir því að stefnendum væri heimilt að afturkalla tilboð sitt og að stefnda, Ásvík, bæri þá að fá bætur vegna kostnaðar sem hann hefði þurft að mæta. Stefnendur hafa nýtt sér rétt sinn samkvæmt samningi þeirra og eftirláta stefnda 10% af staðfestingargjaldinu skv. samningi aðilanna. Samkvæmt sama samningi ber stefnda því að greiða stefnendum 90% af staðfestingargjaldinu. Af hálfu stefnenda er aðallega á því byggt að endanlegur kaupsamningur hafi ekki komist á milli aðila. Um kauptilboð sé að ræða með fyrirvara um afturköllun. Þeim rökum stefnda, Ásvíkur, að endanlegur kaupsamningur hafi þegar komist á þeirra á milli, er alfarið hafnað. Vakin er á því athygli, að þær einingar sem stefnendur hugðust kaupa hafa ekki verið sendar til landsins og því ekki afhentar stefnendum. Hefur stefndi, Ásvík, því að sjálfsögðu ekki hafist handa við að reisa einingahúsið sem stefnendur hugðust í upphafi kaupa, enda hafa stefnendur auk þess ekki fengið lóð til að reisa húsið á. Þá hafði ekki verið ákveðið endanlegt útlit eða gengið frá endanlegum teikningum fasteignarinnar þegar stefnendur féllu frá kaupunum. Í ljósi þess hve skammt á veg samstarf stefnda og stefnenda var komið er fráleitt að halda því fram að afturköllunarheimild stefnenda sé niður fallin. Í kauptilboðinu er gert ráð fyrir því að stefndi, Ásvík, veiti stefnendum „bankaábyrgð gegn þeim greiðslum“ sem stefnendur höfðu þá „þegar innt af hendi“. Falli sú bankaábyrgð niður við gerð kaupsamnings. Kaupsamningur hefur ekki enn verið undirritaður af hálfu stefnenda og stefnda. Á því stefnda með réttu enn að geyma fé stefnenda á bundnum, gengistryggðum bankareikningi, uns endanlegur kaupsamningur hefur verið gerður. Yrði Ásvík þá fyrst heimilt að fella niður bankaábyrgðina er kaupsamningur hefði verið gerður. Fráleitt væri að líta svo á að kauptilboðið væri hinn endanlegi kaupsamningur, enda vísar kauptilboðið sjálft til annars kaupsamnings, sbr. orðalag þess „Bankaábyrgð seljanda fellur niður við gerð kaupsamnings“. Bendir orðalag kauptilboðsins því ótvírætt til þess að endanlegur kaupsamningur hafi ekki enn verið gerður. Af orðalagi kauptilboðsins og allri háttsemi stefnda höfðu stefnendur þær réttmætu væntingar til félagsins, að það geymdi fjármuni þeirra á bundnum, gengistryggðum bankareikningi uns endanlegur kaupsamningur væri gerður. Féllu þeir frá tilboði sínu bæri stefnda, Ásvík, að afhenda þeim fjármuni þeirra til baka, hvort sem fjármunirnir hefðu rýrnað eða aukist vegna gengismunar íslenskrar krónu og þeirrar sænsku. Engin tímamörk eru í kauptilboðinu hvað varðar afturköllunarheimild stefnenda. Verði talið að endanlegur kaupsamningur hafi komist á milli aðila, er ljóst að stefnendur njóta enn heimildar sinnar til að falla frá slíkum samningi gegn greiðslu 10% umsamins kaupverðs, enda hafa aðilar ekki samið um að afturköllunarheimildin ætti að falla niður við gerð kaupsamnings. Er afturköllunarheimild stefnenda samkvæmt kauptilboðinu ótímabundin og því enn í gildi. Hefði þurft skýrt og ótvírætt samþykki stefnenda til þess að fella niður samningsbundna afturköllunarheimild þeirra. Hafa stefnendur að sjálfsögðu ekki veitt samþykki fyrir því. Hefði jafnframt þurft samþykki þeirra til þess að fella niður bankaábyrgð stefnda, Ásvíkur, á því fé sem honum hafði verið fengið. Stefndu, Árni, Ásvík og Gimli, hafa sölu fasteigna að atvinnu. Stefnendur eru hins vegar neytendur í skilningi kauparéttar og á engan hátt sérfróðir á þessu sviði líkt og stefndu, Árni, Ásvík og Gimli. Var það því á ábyrgð þeirra að hlutast til um að orðalag kauptilboðsins væri skýrara. Allan vafa um réttan skilning kauptilboðsins ber því að túlka stefnendum í hag. Var það því á ábyrgð stefndu, að hlutast til um það að afturköllunarheimild stefnenda eða bankaábyrgð stefnda, Ásvíkur, á því staðfestingargjaldi sem þeir greiddu honum félli niður innan tiltekins tíma, hafi sú hugsun búið að baki kauptilboðinu. Verði af einhverjum ástæðum talið að endanlegur kaupsamningur hafi komist á milli stefnenda og stefnda, Ásvíkur, er eftir sem áður byggt á því að stefnendur njóti áfram réttar til þess að falla frá kaupunum og eigi því lögmæta kröfu um endurgreiðslu kaupverðsins, að teknu tilliti til gengismunar íslenskrar og sænskrar krónu, að frádregnum 10% upphaflegs kaupverðs. Segir enda í kauptilboði að falli stefnendur frá kaupum sínum „eftir undirr. kauptilboðs/kaupsamnings“, sé stefnda, Ásvík, einungis heimilt að halda eftir 10% af því staðfestingargjaldi, sem greitt var honum. Er einungis unnt að túlka orðalagið sem svo, að Ásvík beri þá að endurgreiða stefnendum 90% staðfestingargjaldsins. Gerðu málsaðilar þannig beinlínis ráð fyrir því að stefnendur gætu fallið frá kaupunum eftir að kaupsamningur væri kominn á. Sem áður sagði kvaðst fyrirsvarsmaður Ásvíkur sjálfur þurfa að greiða þeim aðila, er annast framleiðslu eininganna, 10% af umsömdu kaupverði við hverja afpöntun, en að því frágengnu væri Ásvík kleift að fá kaupverðið endurgreitt. Virðist því auðvelt fyrir félagið að falla frá kaupum sínum við framleiðanda. Er hér með skorað á stefnda, Ásvík, að leggja fyrir dóminn samninga sína við framleiðanda eininganna. Í ljósi þess hve auðvelt er fyrir stefnda, Ásvík, að falla frá kaupunum við birgja sinn, sem og í ljósi þess að fyrirsvarsmaður Ásvíkur hefur hafnað afhendingu greiðslukvittunar til þess að sýna stefnendum fram á að kaupverðið hafi í raun verið greitt til framleiðandans, hafa stefnendur ástæðu til að ætla að kaupverðið hafi alls ekki runnið til framleiðslu eininganna í þágu þeirra. Hvað varðar þátt stefndu, Árna og Gimli, í máli þessu byggja stefnendur einkum á því að sá fasteignasali er annaðist samningsgerð stefnenda og stefnda, Ásvíkur, hafi brotið gegn lögbundnum skyldum sínum sem fasteignasali. Samkvæmt 15. gr. laga nr. 99/2004 um sölu fasteigna, fyrirtækja og skipa, ber fasteignasala að gæta hagsmuna kaupanda og seljanda. Samkvæmt ákvæðinu skal fasteignasali í hvívetna leysa af hendi störf sín í samræmi við góðar viðskiptavenjur og liðsinna báðum aðilum, seljanda og kaupanda, og gæta réttmætra hagsmuna þeirra. Þá ber fasteignasala að gæta þess að aðilum séu ekki settir ólögmætir, ósanngjarnir eða óeðlilegir kostir í samningum. Þá ber löggildum fasteignasölum, skv. ákvæði 2. mgr. 16. gr. sömu laga, að sjá til þess að öll skjalagerð og samningsgerð sé vönduð og svo úr garði gerð að hagsmunir beggja aðila séu tryggðir og réttarstaða hvors um sig sé glögg. Var það því á ábyrgð stefndu, Árna og Gimli, sem fasteignasala og fasteignasölu, að ganga þannig frá hnútunum við kaupin að úrræði stefnenda, að krefjast endurgreiðslu fjármuna væri þeim tækt uns stefndi, Ásvík, hefði afhent fasteignina, í samræmi við kauptilboðið. Hefði stefndu því átt að ganga þannig frá málum, að áhætta kaupenda af viðskiptunum væri eins lítil og kostur var á. Ljóst er að áhætta stefnenda af kaupunum var mun meiri en þeir máttu með réttu gera ráð fyrir, með hliðsjón af orðalagi kauptilboðsins og í ljósi þess að fyrirframgreiðsla þeirra virðist ekki hafa verið geymd á bundnum, gengistryggðum bankareikningi. Með réttu bar stefndu að taka við greiddum fjármunum á vörslufjárreikning sinn, uns seljandi hafði innt skyldu sína af hendi. Hefði stefndu jafnframt borið að annast vörslu fjármunanna uns stefnendur hefðu afsalað sér samningsbundnum rétti sínum til að falla frá kaupunum og krefjast endurgreiðslu kaupverðsins. Virðist áhættan af kaupunum beinlínis öll hafa verið borin af stefnendum. Brutu stefndu, Árni og Gimli, því gegn tilvitnuðum starfsskyldum með því að liðsinna ekki báðum aðilum og gæta ekki hagsmuna beggja aðila. Af hálfu stefnenda er það jafnframt talið óeðlilegt og ósanngjarnt að kveða á um það í kaupsamningi að seljandi og jafnframt byggingaraðili fasteignar fari með fjármuni kaupenda löngu áður en hann hefur sinnt skyldum sínum og án þess að kaupendur hafi nokkrar tryggingar fyrir efndum af hans hálfu. Um þátt stefndu, Árna og Gimli, vísast að öðru leyti til umfjöllunar og málsástæðna sem raktar eru framar í kafla þessum. Vanræksla fasteignasölunnar og starfsmanna hennar olli stefnendum tjóni. Ef fasteignasalan hefði staðið eðlilega að skjalagerð og hagsmunagæslu umbjóðenda sinna er alls óvíst að stefnendur hefðu orðið fyrir nokkru tjóni. Eru stefndu, Árni og Gimli, því skaðabótaskyldir gagnvart stefnendum skv. almennum skaðabótareglum og á grundvelli ákvæða 27. gr. laga nr. 99/2004 um sölu fasteigna, fyrirtækja og skipa, en bótagrundvöllur samkvæmt ákvæðinu er sakarreglan. Enda þótt mistök stefndu myndu hæglega rúmast innan almennra reglna skaðabótaréttarins um sakarábyrgð, vekja stefnendur þó athygli á því að sakarmat vegna mistaka sérfræðinga er strangt. Stefnendur byggja einnig á ákvæði 5. mgr. 1. gr. laga nr. 99/2004 um sölu fasteigna, fyrirtækja og skipa, en samkvæmt ákvæðinu skulu öll skjöl, sem tengjast byggingu fasteigna, unnin af fasteignasölum eða vera staðfest með sérstakri áritun þeirra. Bera fasteignasalar því sömu starfsábyrgð við slíka skjalagerð og við kaup og sölu fullbúinna fasteigna. Er sakarmat vegna mistaka fasteignasala við starfann jafnstrangt í báðum tilfellum. Fyrir liggur að greiðslufall hefur orðið af hálfu stefnda, Ásvíkur, en innheimtutilraunir hafa engan árangur borið og samkvæmt upplýsingum úr vanskilaskrá Creditinfo hefur margoft verið látið hjá líða að sinna lögmætri fjárnámsboðun, 4 áritaðar stefnur eru á félagið og þá var árangurslaust fjárnám gert hjá félaginu árið 2007. Samkvæmt upplýsingum úr fasteignaskrá og ökutækjaskrá Creditinfo á Ásvík ehf. hvorki fasteignir né bifreiðir. Ásvík ehf. hefur ekki og mun að öllum líkindum ekki greiða stefnufjárhæðina og er því Árna Stefánssyni, löggiltum fasteignasala, og Gimli fasteignasölu einnig stefnt til að greiðslu fjárhæðarinnar in solidum, en sú regla gildir almennt þegar um er að ræða fleiri en einn tjónvald að tjónþoli á val um að hverjum tjónvaldi, einum eða fleirum, hann beinir kröfu sinni. Árni Stefánsson viðskiptafræðingur annaðist skjalagerð f.h. stefnda Gimli, en nafn hans kemur fyrir undir nafni fasteignasölunnar Gimli á kauptilboðinu. Fasteignasalan starfar í skjóli starfsleyfis stefnda, Árna. Er Árna því stefnt persónulega. Þá er Árni löggiltur fasteignasali og stjórnarformaður fasteignasölunnar. Þá starfa aðrir starfsmenn stofunnar sem ekki eru löggiltir fasteignasalar á hans ábyrgð. Ljóst er að saknæm háttsemi átti sér stað í starfsemi fasteignasölunnar og ber stefndi Árni ábyrgð á þeim, stöðu sinnar vegna. Þá bera stefndu, fasteignasalan Gimli og Árni, ábyrgð á saknæmri háttsemi starfsmanna sinna vegna almennra reglna skaðabótaréttarins um vinnuveitendaábyrgð og húsbóndaábyrgð. Ábyrgðartryggingin var hjá réttargæslustefnda, Verði tryggingum hf., er kauptilboðið var gert. Er því Verði tryggingum stefnt til réttargæslu í máli þessu. Stefnendur byggja málsástæður sínar einkum á meginreglu samningaréttarins um skuldbindingargildi og réttar efndir samninga, sem og ákvæðum laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Byggja stefnendur einnig á ákvæðum laga nr. 99/2004 um sölu fasteigna, fyrirtækja og skipa, einkum ákvæðum 1., 15., 16. og 27. gr. laganna, auk ákvæða II. kafla laganna. Þá byggja stefnendur á ákvæðum laga nr. 50/2000 um lausafjárkaup, auk ákvæða laga nr. 40/2002 um fasteignakaup. Dráttarvaxtakrafa er reist á 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001. Upphafsdagur dráttarvaxta byggir á 3. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001. Um varnarþing vísast til 32. gr. laga nr. 91/1991. Málskostnaðarkrafa stefnenda er byggð á XXI. kafla laga nr. 91/1991. Um virðisaukaskatt af málskostnaði er vísað til laga nr. 50/1988 en stefnendur eru ekki virðisaukaskattskyldir. Málsástæður og lagarök stefnda, Ásvíkur ehf. Sýknukröfu sína byggir stefndi á því að með aðilum hafi tekist bindandi samningur um kaup stefnenda á innfluttu, sænsku einingahúsi af stefnda, Ásvík. Stefnendur hafa ekki haldið hinu gagnstæða fram og byggja í raun á ákvæðum samnings aðila. Það er því algjör rökleysa er stefnendur halda því að sama skapi fram, að ekki hafi komist á endanlegur samningur á milli aðila. Ekkert er heldur tekið fram um hvernig sá samningur eigi að hljóða. Stefndi, Ásvík, heldur því fram að hann hafi sýnt fram á að hann hafi algjörlega staðið við sínar samningsskyldur eftir efni samnings aðila, en hins vegar hafi stefnendur brotið sínar samningsskyldur með ólögmætum hætti sem veldur því að stefndi getur ekki uppfyllt allar samningsskyldur sínar vegna viðtökudráttar stefnenda. Stefndi byggir á því að um viðskipti aðila gildi ákvæði laga um lausafjárkaup, nr. 50/2000. Samkvæmt samningi aðila er hinu selda lýst á eftirfarandi hátt: „Húsið er selt samsett, þ.e. uppkomið án lóðar (lausafé).“ Tekið er undir með meðstefndu, að þetta sé í samræmi við skilgreiningu á hugtakinu „fasteign“ í 2. gr. laga 40/2002, þar sem segir að með fasteign sé átt við afmarkaðan hluta lands, ásamt eðlilegum hlutum þess, lífrænum og ólífrænum og mannvirki sem varanlega er skeytt við landið. Eftir því sem fram kemur í skilalýsingu með samningi aðila, eiga stefnendur sjálfir að útvega lóð og skeyta húsinu við hana. Í samningnum er einnig sérstaklega tiltekið að um viðskipti aðila gildi lög nr. 50/2000 um lausafjárkaup. Stefndi mótmælir þar að auki öllum málsástæðum stefnenda sem byggja á ákvæðum fasteignakaupalaga nr. 40/2002, enda eiga þau lög ekki við um viðskipti aðila. Stefndi byggir á því að samningur aðila feli ekki í sér, og geti ekki falið í sér, skyldu stefnda til að hafa kaupsamningsgreiðslu stefnenda á gengistryggðum bundnum bankareikningi allt þar til að stefnendum þóknast að taka ákvörðun um það hvenær þau óska eftir að fá húsið afhent og þrátt fyrir að þau hafi sjálf óskað eftir frestun afhendingar. Eðli málsins samkvæmt gildir þetta samningsákvæði einungis þar til stefndi greiddi fyrir húsið til hins erlenda framleiðanda, Borohus AB, enda hófst þar með framkvæmd samningsins og allt afhendingar- og vinnsluferli fór í gang. Því er alfarið mótmælt að ákvæði í samningi aðila, um afturköllunarheimild stefnenda, hafi veitt þeim ótímabundinn og óendanlegan rétt til að ganga frá kaupunum. Þegar afturköllun stefnenda átti sér stað var nær ár liðið frá kaupunum. Tekið er undir með meðstefndu að almennt hafi kaupandi lausafjár ekki rétt til að falla frá bindandi samningi en í þessu tilviki hafi stefndi, Ásvík, veitt stefnendum betri rétt en venja er til í lausafjárkaupum, með því að taka fram afturköllunarheimild til handa stefnendum. Heimildina hlýtur að verða að túlka þröngt og heldur stefndi því fram að stefnendur hefðu einungis getað afturkallað kaupin ef stefndi hefði brotið sínar samningsskyldur eða áður en samningurinn kom til framkvæmda með greiðslu til hins erlenda aðila. Stefnendur hafa ekki haldið því fram að stefndi, Ásvík, hafi brotið samningsskyldur sínar gagnvart þeim. Stefndi heldur því fram að aðilum í gagnkvæmu samningssambandi beri skylda til að taka tillit hvor til annars og stuðla þannig að því að báðum aðilum sé fært að framfylgja efni samnings. Stefnendum var fullljóst að stefndi hafið pantað húsið hjá hinum erlenda framleiðanda, enda báðu þau margsinnis um breytingar á pöntun sinni og að stefndi hafði látið hönnuð yfirfæra teikningar hússins. Stefnendur höfðu fengið teikningarnar afhentar og sótt um byggingaleyfi á grundvelli þeirra. Stefnendum mátti vera ljóst að stefndi hafði lagt í verulega vinnu og mikinn kostnað þegar þau, löngu eftir að kaupin áttu sér stað, afpöntuðu húsið. Afturköllun stefnenda er brot á þessari gagnkvæmu tillitskyldu þeirra gagnvart stefnda, sem er samningsbundinn erlenda aðilanum um kaup á húsi, sem enn bíður í Svíþjóð eftir að vera sent til Íslands, samkvæmt beiðni stefnenda. Því er haldið fram að samningsbundin heimild stefnenda til að falla frá kaupunum hafi þannig verið löngu liðin þegar afturköllun kauptilboðs átti sér stað, með bréfi lögmanns þeirra, 25. nóvember 2008. En stefnendur hafa heldur ekki sýnt fram á gildar eða málefnalegar ástæður, sem gætu veitt þeim heimild til að ganga frá kaupunum, þegar þau voru nýbúin að biðja um frestun á afhendingu. Kaupsamningurinn var þá löngu kominn til framkvæmda og bar stefnendum að nýta sér heimild til afturköllunar innan sanngjarns frests frá undirritun samnings aðila. Stefndi hefur lagt út í verulega vinnu og kostnað vegna samnings aðila og hefur hann af þeim sökum orðið fyrir tjóni sem rekja má til tómlætis stefnenda, viðtöku- og greiðsludráttar. Í samræmi við framangreint, er því haldið fram að stefnendur hafi sýnt af sér stórkostlegt tómlæti með því að nýta sér ekki afturköllunarheimild sína í upphafi en einnig með því að svara áskorun stefnda í engu, sem sett var fram í bréfi þann 26. mars 2009 eða ekki fyrr en með stefnu í janúar 2010. Ástæður fyrir afturkölluninni kváðu stefnendur vera þær að þeim hafði þá ekki tekist að selja fasteign sína, aðstæður í þjóðfélaginu hafi gjörbreyst, m.a. á fasteignamarkaði og með háum vöxtum. Töldu stefnendur einnig að forsendur væru brostnar fyrir kaupunum og að þau gætu ekki staðið við skuldbindingar sínar. Stefndi heldur því fram að þetta séu ekki málefnalegar eða lögmætar ástæður sem heimili stefnendum að ganga frá kaupunum. Stefndi telur augljóst að stefndu hafi farið mjög gáleysislega í fjármálum sínum, enda sýna gögn málsins að þau höfðu tekið hátt lán sem lóðin Vogatunga 1 er veðsett með. Þau höfðu heldur ekki selt fasteign sína sem átti greinilega að renna til kaupanna og þrátt fyrir það ákváðu þau að kaupa einingahús af stefnda. Stefndi mótmælir því harðlega að hann beri á nokkurn hátt ábyrgð á gáleysi stefnenda sjálfra í fjárfestingum þeirra. Stefndi mótmælir því harðlega að stefndu, Ásvík ehf., Árni E. Stefánsson, persónulega og fyrir hönd Fasteignasölunnar Gimil ehf., geti borið ábyrgð in solidum á meintu tjóni stefnenda. Bótagrundvöllur og bótaábyrgð á hendur hverjum aðila er af gjörólíkum toga en stefnendum ber að tilgreina nákvæmlega meint tjón sem stefnendur telja að rekja megi til hvers aðila málsins. Það hafa þau hins vegar ekki gert heldur telja þau alla aðila málsins samábyrga fyrir tjóni sínu. Hljóta dómkröfur stefnenda af þessum sökum að teljast órökstuddar og verulega vanreifaðar, þannig að vísa ætti þeim frá dómi. Aðalkröfu stefnenda, um að stefndu verði gert að endurgreiða staðfestingargjaldið uppreiknað eftir sænsku gengi, er jafnframt harðlega mótmælt, sem órökstuddri og verulega vanreifaðri. Samningur aðila er í íslenskum krónum en ekkert er tekið fram um það í samningi aðila að ef til lögmætrar afturköllunar á samningnum kæmi, þá beri stefnda að endurgreiða staðfestingargjald í samræmi við hækkanir á gengi tiltekins gjaldmiðils. Ekki er vísað til þess í samningi aðila að stefnda hafi borið að leggja staðfestingagjald inn á reikning, sem gengistryggður er m.v. eitthvað ákveðið gengi og ekkert er tiltekið um að svo hafi átt að vera, hvað þá að fjárhæðin hafi átt að liggja á gjaldeyrisreikningi gengistryggðum m.v. sænskar krónur. Hlýtur krafa stefnenda af þessum sökum einnig að vera órökstudd og verulega vanreifuð. Í samræmi við framanritað geta stefnendur ekki átt neina kröfu á hendur stefnda, Ásvík, um endurgreiðslu á staðfestingargjaldi vegna kaupa þeirra á innfluttu, ósamsettu einingahúsi. Stefnendum ber hins vegar að standa við sinn hluta samnings aðila og tiltaka þegar í stað dagsetningu er þau vilja fá húsið afhent og stuðla þannig að því að aðilar geti lokið samningssambandi sínu. Stefndi áskilur sér hækkun á öllum samningsgreiðslum sem stefnendur eiga eftir að greiða, sem og öllum opinberum gjöldum, sem hafa hækkað gríðarlega frá því að stefnendur báðu sjálf um frestun afhendingar, sem átti að fara fram í september 2008. Með beiðni um frestun afhendingar fluttist áhættan af þessum hækkunum yfir á stefnendur. Þá heldur stefndi því fram að stefnendur hafi ekki orðið fyrir neinu tjóni, sem stefndu bera ábyrgð á, enda bíða húseiningar ennþá erlendis eftir því að stefnendur veiti þeim móttöku. Varakrafa stefnda um verulega lækkun krafna stefnenda, er studd sömu málsástæðum og aðalkrafa stefnda. Ef talið er að stefnendum sé heimilt að afturkalla kaupin og eigi rétt til endurgreiðslu staðfestingarfjárins, ber þeim að bæta stefnda, Ásvík, það tjón sem hlotist hefur vegna vanefnda þeirra sjálfra. Tjón stefnda er mun meira en títtnefnd 10% sem talað er um í samningi aðila og felst í því að stefndi hefur lagt í mikla vinnu og kostnað til að stuðla að framkvæmd samningsins, m.a. með vinnu fyrirsvarsmanns stefnda, teikningar hönnuðar, greiðslu virðisaukaskatts, sölulaun, missi hagnaðar o.fl. Það er rangt og ósannað sem lögmaður stefnenda heldur fram, að fyrirsvarsmaður stefnda hafi lýst því yfir að hann fengi endurgreitt gegn 10% staðfestingargjaldi hjá hinum erlenda aðila. Ekkert liggur fyrir um slíkt og raunar liggur ekkert fyrir um það hvernig færi ef stefndi færi fram á afturköllun hjá erlenda framleiðandanum enda ekki tekið fram um það í samningi þeirra í milli. Samkvæmt framansögðu yrði að dæma bætur til handa stefnda, Ásvík, að álitum og draga frá kröfu stefnenda. Útreikningum stefnenda á kröfu sinni er sérstaklega mótmælt sem röngum, órökstuddum og ákaflega vanreifuðum. Dráttarvaxtakröfu stefnenda er einnig sérstaklega mótmælt, enda kröfðust stefnendur ekki dráttarvaxta fyrr en við þingfestingu málsins. Þá er öllu í málatilbúnaði stefnenda mótmælt sem fer í bága við stefnda, og mótmælir stefndi öllum kröfum stefnenda harðlega og heldur því fram að þær séu algjörlega tilhæfulausar og í engu samræmi við samning aðila. Krafa um málskostnað styðst við XXI. kafla laga um meðferð einkamála, nr. 91/1991. Krafa um virðisaukaskatt af málflutningsþóknun er reist á lögum nr. 50/1988 um virðisaukaskatt, þar sem lögmönnum er gert að innheimta virðisaukaskatt af þjónustu sinni. Um lagarök er vísað til meginreglna samninga- og kröfuréttar, laga um lausafjárkaup nr. 50/2000, laga um sölu fasteigna, fyrirtækja og skipa nr. 99/2004, laga nr. 91 frá 1991, um meðferð einkamála og laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt. Um dráttarvexti er vísað til laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Málsástæður og lagarök stefnda, Árna og fasteignarsölunnar Gimli ehf. Aðkoma stefndu að umræddum viðskiptum laut að því að hin samsettu hús voru auglýst á vegum fasteignasölunnar og jafnframt var kauptilboð vegna kaupa stefnenda á húsinu undirbúið af hálfu stefndu. Á fundum stefnenda og Grétars Kjartanssonar, þáverandi starfsmanns hinnar stefndu fasteignasölu, var farið vandlega yfir kaupferlið og skuldbindingargildi kauptilboðsins útskýrt fyrir stefnendum. Í kauptilboðinu er að finna svohljóðandi setningu: „Kaupanda er ljóst að falli hann frá kaupunum eftir undirr. kauptilboðs/kaupsamnings, er seljanda heimilt að halda eftir 10% af staðfestingargjaldi eininganna/hússins til að mæta áföllnum kostnaði.“ Stefnendur byggja á því að með þessu ákvæði sé þeim veittur ótakmarkaður og ótímabundinn réttur til að falla frá kaupunum. Þannig virðast stefnendur telja að umrætt ákvæði sé ívilnandi í þeirra garð, en vísa sérstaklega til þess að það sé á ábyrgð stefndu að tryggja að þeim sé unnt að falla frá kaupunum og krefjast endurgreiðslu fjármuna uns meðstefndi, Ásvík, hafi afhent hið samsetta hús. Þar sem stefnendur byggja á því að þeim sé veittur slíkur réttur samkvæmt orðalagi kauptilboðsins er mjög óljóst hvernig þau telja stefndu hafa brotið gegn starfsskyldum sínum og hagað sér með saknæmum hætti. Málatilbúnaður stefnenda er að þessu leyti verulega óljós og í raun ósamrýmanlegur. Þá segir í stefnu að stefndu hafi „átt að ganga þannig frá málum að áhætta kaupenda af viðskiptunum væri eins lítil og kostur var á“. Þá segir að svo virðist sem „áhættan af kaupunum [hafi] beinlínis öll verið borin af stefnendum“ og hafi stefndu því brotið gegn starfsskyldum sínum. Það er óumdeilt að stefndu bar að gæta hagsmuna stefnenda og meðstefnda, Ásvíkur, við sölu á hinu samsetta húsi. Verður því að hafna því að stefndu hafi borið að ganga þannig frá málum að áhætta stefnenda af kaupunum „væri eins lítil og kostur var á“, enda bar stefndu að tryggja að tekið væri tillit til hagsmuna beggja samningsaðila svo sem ítrekað kemur fram í stefnu. Það er ljóst að almennt hefur kaupandi lausafjár ekki rétt til að falla frá bindandi samningi á borð við kauptilboð. Hins vegar var svo búið um hnútana við samningsgerð að stefnendum var veittur slíkur réttur svo sem fram kemur í umræddu ákvæði kauptilboðsins. Var þar með verið að veita stefnendum sem kaupendum ríkari rétt en almennt tíðkast og fá stefndu því ekki séð hvernig hægt er að halda því fram að hagsmuna þeirra hafi ekki verið gætt og því síður að áhættan af kaupunum hafi beinlínis öll verið borin af þeim. Í raun væri nærtækara að halda því fram að með umræddu ákvæði væri hallað á meðstefnda, Ásvík., sem seljanda þar sem stefnendum var sem kaupendum veittur betri réttur en venja er. Tekið skal fram að stefndu telja að skilja beri ákvæðið með þeim hætti að kaupandi hafi við ákveðnar aðstæður og að ákveðnum skilyrðum uppfylltum rétt til að falla frá kaupunum gegn því að seljandi haldi eftir 10% af staðfestingargjaldi. Hins vegar er því mótmælt að með þessu ákvæði sé stefnendum veitt einhvers konar ótímabundin afturköllunarheimild svo sem byggt er á í stefnu, enda leiðir það hvorki af orðalagi kauptilboðsins né af almennum reglum samningaréttar. Þá ber við túlkun á þessu ákvæði kauptilboðsins að hafa hliðsjón af gagnkvæmri tillitsskyldu aðila eins og venja er við túlkun löggerninga. Í slíku felst meðal annars að túlka ber ákvæði samninga þannig að þau séu sem sanngjörnust í garð beggja samningsaðila. Þannig telja stefndu ljóst að réttur stefnenda til að falla frá kaupum geti ekki verið ótímabundinn og að hann sé enn fremur háður því að málefnalegar ástæður búi að baki afturköllun tilboðsins. Það verður því að hafna þeirri röksemd í stefnu að það hafi verið á ábyrgð stefndu að ganga þannig frá málum að stefnendum væri tækt að falla frá kaupunum fram að afhendingu hússins, enda myndi slíkt ákvæði vera gífurlega íþyngjandi og óvenjulegt fyrir seljandann sem gæti þurft að sæta því að sitja uppi með tilbúið samsett hús sem hann hefði greitt framleiðandanum að fullu fyrir. Það fær því ekki staðist að slík skylda felist í 15. gr. eða 16. gr. laga nr. 99/2004 þar sem áhersla er lögð á að fasteignasala beri að gæta hagsmuna beggja samningsaðila. Stefndu telja jafnframt að það sé ekki unnt að halda því fram að þeim hafi borið að geyma það staðfestingargjald sem stefnendur greiddu á vörslureikning sínum. Stefnendum var fyllilega ljóst að umrætt staðfestingargjald rynni til seljandans, meðstefnda Ásvíkur, enda félli það í hlut seljanda að inna af hendi greiðslur til framleiðanda hins samsetta húss í Svíþjóð. Þetta fyrirkomulag brýtur ekki með nokkru móti gegn starfsskyldum fasteignasala. Fjallað er um vörslufjárreikninga í 17. gr. laga nr. 99/2004. Þar kemur fram að fasteignasala sé skylt að halda „fjármunum sem hann tekur við í þágu annarra aðgreindum frá eigin fé“ og að slíkir fjármunir skuli varðveittir á sérstökum vörslufjárreikningi. Í þessu tilviki tók hin stefnda fasteignasala ekki við staðfestingargjaldinu frá stefnendum, heldur rann greiðslan beint til meðstefnda Ásvíkur, sem seljanda. Með hliðsjón af þessu fyrirkomulagi var engin þörf á því að geyma fjármuni á vörslureikningi fasteignasölunnar. Samkvæmt framangreindu telja stefndu ljóst að þau hafi ekki með nokkru móti brotið gegn starfsskyldum fasteignasala í tengslum við hin umdeildu viðskipti. Þar sem ekki hefur verið sýnt fram á grunnskilyrði skaðabótaábyrgðar um saknæma háttsemi telja stefndu að það verði að sýkna þau af kröfum stefnenda. Stefndu mótmæla því jafnframt að stefnendur hafi yfirhöfuð orðið fyrir tjóni sem stefndu geti borið skaðabótaábyrgð á. Þannig er byggt á því að jafnvel þó talið verði að stefndu hafi sýnt af sér saknæma háttsemi þá verði ekki séð að það hafi leitt til tjóns sem nemur þeirri fjárhæð sem kröfugerð stefnenda hljóðar upp á. Þvert á móti telja stefndu að meint tjón stefnenda verði eingöngu rakið til skorts á greiðslugetu meðstefnda, Ásvíkur, en stefndu bera ekki ábyrgð á slíku. Þannig eru kröfur stefnenda byggðar á því að þau eigi rétt til að falla frá kauptilboðinu og til endurgreiðslu á 90% þess staðfestingargjalds sem þau greiddu seljandanum Ásvík. Ágreiningur um rétt stefnenda til endurgreiðslu er að öllu leyti á milli þeirra og Ásvíkur, sem seljanda og móttakanda staðfestingargjaldsins. Verði talið að stefnendur eigi lögmætan rétt til að falla frá kaupum á húsinu og þar með rétt á endurgreiðslu 90% staðfestingargjalds, svo sem haldið er fram af þeirra hálfu, þá er það sýnilega meðstefndi, Ásvík, sem ber að endurgreiða fjárhæðina. Geti seljandinn ekki endurgreitt fjárhæðina er það stefndu með öllu óviðkomandi, enda getur fasteignasalan ekki borið ábyrgð á greiðslugetu seljandans, Ásvíkur ehf. Að mati stefndu er staðan því sú að jafnvel þó talið yrði að stefndu hafi sýnt af sér einhvers konar saknæma háttsemi hafi ekki verið sýnt fram á að það hafi leitt til þess tjóns sem dómkrafa stefnenda hljóðar upp á. Það eru samkvæmt þessu einfaldlega ekki orsakatengsl á milli hinnar meintu saknæmu háttsemi stefndu og meints tjóns stefnenda. Stefndu gera jafnframt athugasemd við útreikning stefnenda á aðalkröfu sinni og mótmæla fjárhæð kröfunnar. Það liggur ekkert fyrir í málinu um að fjárhæðin hafi átt að vera á gjaldeyrisreikningi fyrir sænskar krónur svo sem byggt er á í aðalkröfu stefnenda. Þar að auki telja stefnendur fráleitt að halda því fram að stefnendur eigi að hagnast af afturköllun tilboðsins, en fyrir liggur að þau greiddu eingöngu 13.004.925 kr. í staðfestingargjald og krefjast nú aðallega endurgreiðslu á 21.263.684 kr. Sá reikningur sem leggja bar staðfestingargjaldið inn á samkvæmt kauptilboði var í eigu meðstefnda, Ásvíkur, og er því eðlilegt að hann hagnist af þróun gengis ef aðstæður voru á annað borð slíkar. Engin rök standa til þess að slíkur hagnaður renni til stefnenda. Þessu til stuðnings er jafnframt til hliðsjónar bent á meginreglu kröfuréttar um óréttmæta auðgun, en ljóst er að stefnendur geta í engu falli átt réttmætt tilkall til hærri fjárhæðar en þau greiddu 10. desember 2007. Þá er útreikningsaðferð stefnenda jafnframt mótmælt. Kröfu stefnenda um dráttarvexti frá fyrri tíma en dómsuppsögudegi er mótmælt. Krafa um dráttarvexti er miðuð við þann dag þegar mánuður var liðinn frá afturköllun tilboðsins og krafa um endurgreiðslu var sett fram gagnvart meðstefnda Ásvík ehf. Hins vegar var kröfu um bætur ekki beint til stefndu fyrr en með bréfi, dags. 2. febrúar 2009, og var þá um að ræða aðra fjárhæð en nú er gerð krafa um. Voru kröfur stefnenda því ekki settar fram gagnvart stefndu fyrr en með stefnu í málinu og telja stefndu að það sé í fyrsta lagi unnt að dæma dráttarvexti frá dómsuppsögudegi. Um lagarök vísa stefndu til meginreglna samningaréttar, svo og til laga nr. 99/2004 um sölu fasteigna, fyrirtækja og skipa, laga nr. 40/2002 um fasteignakaup og laga nr. 50/2000 um lausafjárkaup. Um dráttarvexti er vísað til laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Um málskostnað er vísað til XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála Niðurstaða Stefndi, Ásvík ehf., er fyrirtæki sem selur meðal annars samsett hús sem það flytur til landsins í einingum. Fyrirsvarsmaður stefnda, Ásvíkur, sneri sér til meðstefnda, fasteignasölunnar Gimli, og óskað eftir liðsinni þeirra við sölu á húsum þessum og greiddi þeim fyrir þjónustuna. Fyrir hönd fasteignasölunnar annaðist Grétar Kjartansson viðskiptin, án þess þó að annast skjalagerðina. Stefnendur málsins sneru sér til fasteignasölunnar vegna áhuga þeirra á þessum einingarhúsum. Úr varð að þau festu kaup einu slíku húsi hinn 10. desember 2007 og var skilalýsing jafnframt undirrituð. Fastur afhendingarfrestur var fimm til sex mánuðir þar sem framleiða þurfti einingarnar í Svíþjóð. Kaupendur gátu gert breytingar á húsunum en allar teikningar voru á ábyrgð stefnda, Ásvíkur. Kaupendur þurftu að hafa lóð tiltæka hér á landi og koma sökklum fyrir. Ekkert varð úr að húsið yrði afhent í maí/júní 2008. Í ágúst 2008 óskuðu stefnendur eftir fresti á afhendingu meðal annars vegna vankvæða hjá byggingarfulltrúa, þess að vetur var í nánd og þau höfðu ekki getað selt hús sitt. Var fresturinn samþykktur en einingarnar höfðu ekki farið í framleiðslu erlendis. Í nóvember hætta stefnendur við kaupin og vísa til ákvæða samnings síns við stefnda, Ásvík. Eins og að framan greinir annaðist hin stefnda fasteignasala skjalagerðina. Er gengið var frá kaupum stefnenda og stefnda, Ásvíkur, var undirritað skjal nefnt kauptilboð. Skjal þetta er misvísandi um það hvort sérstakur kaupsamningur yrði gerður seinna eða ekki. Til dæmis segir að „um samning þennan“ gildi lög um lausafjárkaup. Hins vegar segir, að seljandi veitti kaupanda bankaábyrgð frá KB banka Hvolsvelli gegn þeim greiðslum sem kaupandi hefði þegar innt af hendi. Bankaábyrgð seljanda félli niður við gerð kaupsamnings. Hvað sem þessari ónákvæmi í samningnum líður þá verður að líta svo á að með undirritun málsaðila á kauptilboðið og undirritun á skilalýsingu sé kominn á bindandi samningur á milli stefnenda og stefnda, Ásvíkur, um kaup á húseiningunum. Stefnendur byggja ekki á því að stefndi, Ásvík, hafi vanefnt samninginn á einhvern hátt, heldur byggja þau dómkröfur sínar á eftirfarandi ákvæði í samningnum þar sem segir: „Kaupanda er ljóst að falli hann frá kaupunum eftir undirr. kauptilboðs/kaupsamnings, er seljanda heimilt að halda eftir 10% af staðfestingargjaldi eininganna/hússins til að mæta áföllnum kostnaði.“ Fyrrverandi starfsmaður stefnda, Gimlis fasteignasölu, kom fyrir dóm og gaf skýrslu í málinu. Framburður hans var ekki skýr. Ýmist kvað hann að stefnendur gætu hætt við kaupin á fyrstu fimm til sex mánuðum eða þá að þeir gætu hætt við þar til fyrirsvarsmaður stefnda, Ásvíkur, greiddi viðsemjendum sínum inn á húsið eða hefði gert samning við viðsemjanda sinn erlendis. Stefndi, Ásvík, byggir á því að miða eigi við það tímamark er þeir senda peninga úr landi til viðsemjanda síns í Svíþjóð. Eins og mál þetta liggur fyrir þá greiddu stefnendur staðfestingargjaldið, þ.e. 60% af verðmæti hússins, við undirritun samningsins, 10. desember 2007. Viggó Sigurðsson fyrirsvarsmaður stefnda, Ásvíkur, sendi strax hinn 14. desember 2007 greiðslu til viðsemjanda síns í Svíþjóð og undirritaðan samning af sinni hálfu hinn 10. desember 2007 og fékk hann til baka 7. janúar 2008. Fyrir dómi kvaðst hann yfirleitt senda greiðsluna út samdægurs. Ákvæði það er stefnendur byggja kröfu sína á geymir ekki tímamark og yrði það lagt til grundvallar að miða eigi við sendingu greiðslunnar til hins erlenda aðila, þá gæti það verið samdægurs, og þannig væri ákvæðið markleysa. Stefndi, Ásvík, hefur atvinnu af sölu þessara húsa. Þeir fá sérfræðinga, fasteignasala, sér til aðstoðar við samningsgerðina. Stefnendur njóta ekki sérþekkingar á þessu sviði. Fyrir liggur að einingarnar hafa ekki verið settar í framleiðslu erlendis með því að stefndi, Ásvík, samþykkti beiðni stefnenda frá 25. ágúst 2008 um frestun á afhendingu eininganna og þar með framleiðslu þeirra. Í ljósi alls þessa verður að túlka samninginn þannig að stefnendur geti hætt við kaupin, sbr. orðalag samningsins, gegn því að stefndi, Ásvík, haldi 10% af greiðslunni. Stefndi, Ásvík, verður þar með að bera hallann af því að hafa ekki sett tímatakmörkun á afturköllun í samninginn, hafi það verði ætlunin að afturköllunin væri tímabundin. Kröfur stefnenda á hendur stefnda, Gimli, eru byggðar á skaðabótasjónarmiðum, en kröfur stefnenda á hendur stefndu, Ásvík, eru byggðar á endurgreiðslu fjárhæðar þeirra er þau greiddu 10. desember 2007 að frádregnum 10% af fjárhæðinni. Í ljósi þess að þegar hefur verið tekin til greina krafa stefnenda um endurgreiðslu 90% fjárhæðarinnar sem innt var af hendi 10. desember 2007 til stefnda, er kröfu stefnenda um skaðabætur úr hendi Árna Stefánssonar og Gimli fasteignasölu, vísað frá dómi. Stefnendur krefjast þess aðallega að fá endurgreiddar 21.263.684 kr. Krafan er miðuð við gengi sænsku krónunnar. Í samningnum segir svo: „Kaupandi innir af hendi ca 60% áætlaðs endanlegs kaupverð við undirr. tilboðs/kaupsamnings, sem er staðfestingargjald, sem lagt verður inn á bundinn gengistryggðan reikning hjá Kb banka, reikningsnr. 0308-26-568004.“ Ákvæði þetta segir ekki meira en að fjárhæðina eigi að leggja inn á bundinn gengistryggðan reikning og reikningsnúmerið er tilgreint. Ekki er minnst á að um sænskar krónur sé að ræða. Hvergi segir að geyma eigi fjárhæðina á þessum reikningi, en slíkt myndi vera í andstöðu við samninginn þar sem stefndi, Ásvík, er að kaupa húsið frá þriðja aðila og stefnendum var kunnugt um það. Augljóst er því að fjárhæðin átti að ganga til viðsemjenda stefnda, Ásvíkur, þ.e. framleiðenda húsanna. Því er stefndi, Ásvík, sýknaður af aðalkröfu stefnenda. Til vara krefjast stefnendur þess að þeim verið greidd 90% af þeirri fjárhæð sem þeir inntu af hendi til stefnda, Ásvíkur, hinn 10. september 2007, sbr. samning aðila og er fallist á þá fjárhæð. Stefndi, Ásvík ehf., á ekki rétt á frekari þóknun vegna vinnu sinnar en samningurinn hljóðar á um, þ.e. nefnd 10%. Þá verða vextir dæmdir frá því mánuði eftir að krafa stefnenda var sett fram eða frá 25. desember 2008. Eftir atvikum þykir rétt að málskostnaður falli niður á milli stefnenda og stefnda, Árna og Gimli fasteignasölu. Stefnda, Ásvík ehf., greiði stefnendum málskostnað svo sem í dómsorði greinir og þykir hann hæfilega ákveðinn þar. Sigrún Guðmundsdóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan. DÓMSORÐ Kröfu stefnenda, Pálínu Benjamínsdóttur og Thor-Björn Clemmense, á hendur stefndu, Árni Stefánsson, persónulega og fasteignasölunnar Gimli ehf., er vísað frá dómi. Málskostnaður fellur niður. Stefndi, Ásvík ehf., greiði stefnendum, 11.704.432 kr., ásamt dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 25. desember 2008 til greiðsludags og 700.000 kr. í málskostnað.
|
Mál nr. 580/2006
|
Félag Fasteign Fylgifé Nauðungarsala
|
Deilt var um hvort eignarhlut í A hafi verið ráðstafað með jörðinni Hlíðartungu við nauðungarsölu hennar og tilheyrði þannig B og H eða hvort hann væri ennþá í eigu BK. Við nauðungarsölu jarðarinnar á uppboði 12. desember 2002 var lagt fram bréf af hálfu A þar sem gerð var krafa um að gætt yrði hagsmuna A varðandi nauðungarsöluna. Í bréfinu kom fram að einn eignarhlutur í A fylgdi jörðinni Hlíðartungu. Taldi Hæstiréttur að vegna þessa hefði B, sem varð hæstbjóðandi við uppboðið og gerðist þannig kaupandi að jörðinni, mátt líta svo á að A hafi með þessu tekið af tvímæli fyrir sitt leyti um að eignarhlutur í A fylgdi jörðinni við nauðungarsölu hennar. B og H höfðu vegna deilunnar greitt með fyrirvara fyrir vatn úr A en kröfðust endurgreiðslu. Óumdeilt var að eigendur A áttu rétt á að fá 10 mínútulítra af heitu vatni úr veitunni án endurgreiðslu. Þar sem B og H áttu eignarhlut í A var fallist á endurgreiðslukröfu þeirra.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Hrafn Bragason og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjandi skaut málinu upphaflega til Hæstaréttar 14. september 2006 að fengnu áfrýjunarleyfi. Ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu þess 1. nóvember 2006 og var áfrýjað öðru sinni 9. sama mánaðar. Áfrýjandi krefst sýknu af kröfu stefndu og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndu krefjast staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Samkvæmt gögnum málsins gerðu eigendur og ábúendur 34 jarða og íbúðarhúsa í Ölfusi stofnsamning 8. ágúst 1988 fyrir áfrýjanda, sem skyldi hafa með höndum nýtingu jarðhita í landi Gljúfurárholts og hitaveitu til þessara fasteigna. Jafnframt var ráðgert að eigendur eða ábúendur annarra lögbýla á veitusvæðinu gætu síðar orðið eigendur að áfrýjanda með greiðslu, sem svaraði til hlutdeildar í framreiknuðum stofnkostnaði, svo og að áfrýjandi gæti selt öðrum en félagsmönnum heitt vatn, en eigendur áfrýjanda áttu rétt á að fá tíu mínútulítra af heitu vatni án sérstakrar greiðslu. Meðal þeirra jarða, sem komið var fram fyrir við stofnun áfrýjanda, var Hlíðartunga, sem á þeim tíma var í eigu ríkisins, en ábúandi þar var Tómas B. Högnason. Óumdeilt virðist vera í málinu að Tómas hafi gert þessar ráðstafanir án afskipta eiganda jarðarinnar og innt af hendi stofnframlag til áfrýjanda vegna hennar. Tómas fékk afsal fyrir jörðinni frá landbúnaðarráðherra 18. maí 1998, en í því skjali var í engu vikið að atriðum, sem vörðuðu áfrýjanda. Með samningi 8. júlí sama ár keypti Karl Benediktsson jörðina „ásamt öllu því sem eigninni fylgir og fylgja ber, þar meðtalin hitaveituréttindi svo og öllum mannvirkjum“ og fékk hann afsal fyrir eigninni 17. mars 1999, þar sem hinu selda var lýst á sama veg. Karl gaf síðan út afsal fyrir jörðinni 31. maí sama ár til Benedikts Karlssonar og var því þar lýst á sama hátt og áður var getið að henni fylgdu „hitaveituréttindi“. Jörðin var seld nauðungarsölu á uppboði 12. desember 2002, þar sem stefndi Björgvin Ásgeirsson varð hæstbjóðandi. Í framlögðu endurriti úr gerðabók sýslumanns um nauðungarsöluna er ekki vikið að því hvort réttindi gagnvart áfrýjanda hafi fylgt í kaupunum og var það heldur ekki gert í afsali sýslumanns fyrir jörðinni 16. júlí 2003 til stefnda Björgvins, en hann gaf út afsal 28. ágúst sama ár til stefndu Hafdísar Óskar Guðmundsdóttur fyrir hálfri jörðinni. Í framhaldi af kaupum stefndu á Hlíðartungu reis ágreiningur um hvort eignarhlut í áfrýjanda hafi verið ráðstafað með jörðinni við nauðungarsölu hennar og tilheyrði þannig stefndu eða hvort hann væri enn í eigu Benedikts Karlssonar, svo sem áfrýjandi hélt fram. Í bréfi til áfrýjanda 16. júní 2003 tók stefndi Björgvin fram að hann teldi sig eiga rétt á að fá heitt vatn frá áfrýjanda til Hlíðartungu á þeim kjörum, sem eigendur áfrýjanda ættu að njóta, en vegna afstöðu þess síðastnefnda yrði hann að kaupa vatn úr veitunni meðan leyst yrði úr ágreiningi þeirra og greiða fyrir það með fyrirvara um endurheimtu. Bú Benedikts Karlssonar mun hafa verið tekið til gjaldþrotaskipta 15. janúar 2004. Áfrýjandi gerði þrotabúinu tilboð 20. október 2004 um að leysa til sín hlut í félaginu, sem hann taldi þrotabúið eiga, með því að greiða mismun á framreiknuðu stofnverði vegna Hlíðartungu í veitunni, 1.910.102 krónum, og skuld þrotamannsins vegna kaupa á vatni, 1.685.221 krónu, eða 224.881 krónu. Þrotabúið samþykkti þetta tilboð 3. nóvember 2004 og liggur ekki annað fyrir en að það hafi þessu til samræmis afsalað eignarhlutanum til áfrýjanda. Aðalfundur áfrýjanda var haldinn 27. maí 2004, þar sem samþykkt var tillaga um að heimila stjórn félagsins að ganga til samninga við Orkuveitu Reykjavíkur um kaup á eignum þess og rekstri, svo og um að slíta félaginu ef af kaupunum yrði með ráðstöfun hreinna eigna þess til eigenda. Samningur tókst um kaupin 29. október 2004 og var kaupverð samtals 88.000.000 krónur, sem inna átti af hendi með tveimur greiðslum, annars vegar við afhendingu þess selda og hins vegar 1. maí 2005. Áfrýjandi mun þegar hafa greitt út hluta kaupverðsins til eigenda félagsins, en ekki liggur fyrir hvaða ráðstafanir hafi að öðru leyti verið gerðar vegna fyrirhugaðra slita þess. Stefndu höfðuðu mál þetta með stefnu 26. apríl 2005 og kröfðust þess að áfrýjanda yrði gert að greiða þeim samtals 2.419.063 krónur. Þessa kröfu sundurliðuðu stefndu þannig að annars vegar væri um að ræða endurgreiðslu á 162.653 krónum, sem þau hafi innt af hendi til áfrýjanda á tímabilinu 17. desember 2003 til 25. nóvember 2004 vegna kaupa á heitu vatni, og hins vegar greiðslu á 2.256.410 krónum, sem þau teldu vera hlutdeild sína vegna Hlíðartungu í söluverði eigna áfrýjanda til Orkuveitu Reykjavíkur eða 1/39 hluta þess. Með hinum áfrýjaða dómi var síðarnefnda hluta kröfunnar vísað frá vegna vanreifunar á fjárhæð hans, en áfrýjanda gert að greiða fyrrnefnda hlutann. II. Í hinum áfrýjaða dómi er greint frá meginatriðunum í stofnsamningi áfrýjanda og samþykkta fyrir hann, sem varðað geta álitaefni um hvort ætlast hafi verið til að eignarhlutur í félaginu myndi fylgja þeim jörðum og öðrum fasteignum, sem þar var getið við tilgreiningu á stofnendum þess, eða hvort eignarhlutir yrðu hverju sinni í höndum þeirra manna, sem stóðu að stofnun félagsins, eða leiddu rétt sinn frá þeim, óháð eignarrétti að fasteignunum. Í þessum gögnum var hvorki skýrlega mælt fyrir um þetta né lagt bann við því að eignarhlutir kæmust í hendur annarra en eigenda þessara fasteigna. Eins og áður var getið liggur á hinn bóginn fyrir í málinu að Tómas B. Högnason, sem stóð sem ábúandi Hlíðartungu ásamt öðrum að stofnun áfrýjanda, ráðstafaði berum orðum eignarhluta sínum í félaginu í afsali fyrir jörðinni 17. mars 1999 til Karls Benediktssonar, sem gerði það sama í afsali til Benedikts Karlssonar 31. maí sama ár. Stefndi Björgvin tók við eignarrétti að jörðinni úr hendi Benedikts við nauðungarsölu og fékk afsal fyrir henni 16. júlí 2003. Við nauðungarsölu jarðarinnar á uppboði 12. desember 2002 var lagt fram bréf áfrýjanda frá 10. sama mánaðar, þar sem sagði meðal annars: „Fyrir hönd Austurveitu ... geri ég kröfu um, að gætt verði hagsmuna Austurveitu varðandi nauðungaruppboð á jörðinni Hlíðartungu ... 12. desember 2002. Austurveita hefur selt heitt vatn til upphitunar og annars brúks í Hlíðartungu, enda er Hlíðartunga tengd veitukerfi Austurveitu, og einn eignarhlutur í Austurveitu fylgir jörðinni.“ Stefndi Björgvin, sem varð hæstbjóðandi við uppboðið og gerðist þannig kaupandi að jörðinni, mátti líta svo á að áfrýjandi hafi með þessu tekið af tvímæli fyrir sitt leyti um að eignarhluti í félaginu fylgdi jörðinni við nauðungarsölu hennar, enda var þessi afstaða áfrýjanda í samræmi við fyrri yfirlýsingu hans frá 7. maí 2002, sem getið er í héraðsdómi. Þegar af þessari ástæðu verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest. Áfrýjanda verður gert að greiða stefndu málskostnað fyrir Hæstarétti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Austurveita, Ölfusi, greiði stefndu, Björgvin Ásgeirssyni og Hafdísi Ósk Guðmundsdóttur, samtals 300.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Mál þetta, sem dómtekið var 16. febrúar s.l. er höfðað með stefnu birtri 11. maí s.l. Stefnendur eru Björgvin Ásgeirsson, kt. 190861-2529 og Hafdís Ósk Guðmundsdóttir, kt. 240262-4019, bæði til heimilis að Hlíðartungu, Ölfusi. Stefndi er Austurveita, kt. 611188-1379, Gljúfri, Selfossi. Dómkröfur stefnenda eru þær að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnendum skuld að fjárhæð kr. 2.419.063 ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga af kr. 81.756 frá 17. desember 2003 til 5. febrúar 2004, af kr. 97.133 frá þ.d. til 26. febrúar s.á., af kr. 104.413 frá þ.d. til 1. apríl 2004, af kr. 111.693 frá þ.d. til 25. maí s.á., af kr. 118.973 frá þ.d. til 21. júní s.á., af kr. 126.253 frá þ.d. til 22. júlí s.á., af kr. 133.533 frá þ.d. til 20. ágúst s.á., af kr. 140.813 frá þ.d. til 1. október s.á., af kr. 148.093 frá þ.d. til 21. október s.á., af kr. 155.373 frá þ.d. til 25. nóvember s.á., af kr. 162.653 frá þ.d. til 1. febrúar 2005, af kr. 2.162.653 frá þ.d. til 1. maí s.á., og af stefnufjárhæð frá þ.d. til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar samkvæmt reikningi. Dómkröfur stefnda eru þær að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnenda. Þá er krafist málskostnaðar úr hendi hans samkvæmt reikningi. Málavextir. Málavextir eru þeir að með samningi dagsettum 8. ágúst 1988 stofnuðu 28 einstaklingar í fyrrum Ölfushreppi með sér hitaveitufélag í því skyni að leggja hitaveitu á tilteknar jarðir og aðrar fasteignir sem upp eru taldar í stofnsamningi og samþykktum fyrir hitaveitufélagið Austurveitu. Þegar upp var staðið reyndust stofnaðilar vera 34 talsins, þeirra á meðal jörðin Hlíðartunga, sem nú er í eigu stefnenda. Samkvæmt stofnsamningi og samþykktum félagsins skyldu réttindi og skyldur samningsaðila skiptast jafnt á milli þeirra allra og skyldi hver um sig eiga rétt á 10 mínútulítrum af heitu vatni eftir leiðslu að íbúðarhúsi hvers býlis. Þá skyldi umframorka vera eign samningsaðila og hver eign skyldi bera 1/34 hluta stofnkostnaðar við virkjun og dreifingu, en rekstrarkostnaði yrði skipt eftir ákvörðun aðalfundar hverju sinni, þó þannig að hann yrði greiddur af tekjum af umfram vatni sem hver og einn notandi og eigandi veitunnar myndi nýta umfram þá 10 mínútulítra sem eignaraðildin veitti rétt á að nýta. Þá var gert ráð fyrir því að þeir ábúendur eða eigendur jarða á svæðinu, sem ekki væru stofnaðilar Austurveitu, gætu orðið eigendur síðar með sömu réttindum og skyldum og aðrir eigendur, gegn greiðslu á framreiknuðum stofnkostnaði. Í samþykktum veitunnar er tekið fram að tilgangur hitaveitufélagsins sé að leggja hitaveitur á þá bæi og fasteignir sem taldar séu í 1. gr. samþykktanna og sjá um rekstur veitunnar. Þá er tekið fram að veitan sé eign eigenda/ábúenda þeirra fasteigna sem um ræði og sé þeim heimilt að ráðstafa því vatni sem þeir eigi rétt á til reksturs á eignum stofnaðila. Þegar hitaveitufélagið var stofnað var jörðin Hlíðartunga í eigu íslenska ríkisins, en ábúandinn, Tómas B. Högnason, var einn af stofnendum Austurveitu. Samkvæmt heimild í 38. gr. þágildandi jarðalaga var jörðin seld ábúandanum Tómasi með afsali dagsettu 18. maí 1998. Er hinn seldi eignarhluti þar tilgreindur land jarðarinnar og 5 ha ræktun. Í afsalinu er ekki minnst á eignarhluta í Austurveitu sem eign ríkisins en sagt að jörðin sé seld með öllum þeim gögnum og gæðum sem henni fylgja og fylgja ber. Þá er tekið fram í afsalinu að námuréttur og réttur til efnistöku, þ.m.t. sand- og malarnám, og vatns- og jarðhitaréttindi umfram heimilisþarfir ábúanda jarðarinnar, ásamt nauðsynlegri aðstöðu til að hagnýta framangreind réttindi, séu undanskilin sölunni. Ofangreindur Tómas og Berta Björgvinsdóttir seldu Karli G. S. Benediktssyni jörðina með kaupsamningi dagsettum 8. júlí 1998 og er tekið fram að jörðin sé seld ásamt öllu sem fylgi og fylgja ber, þar með talin hitaveituréttindi svo og öll mannvirki. Afsal er dagsett 17. mars 1999 og er þar þess einnig getið að hitaveituréttindi fylgi jörðinni. Með afsali dagsettu 31. maí sama ár afsalaði áðurgreindur Karl jörðinni til Benedikts Karlssonar og fylgja hitaveituréttindi enn með í kaupunum. Óumdeilt er að þeir Karl og Benedikt hafi tekið við öllum réttindum og skyldum stofnaðila í Austurveitu samkvæmt ákvæðum ofangreindra samninga. Hinn 12. desember 2002 var tekin fyrir hjá sýslumanninum á Selfossi nauðungarsala á jörðinni Hlíðartungu að kröfu Lífeyrissjóðsins Framsýnar, sýslumannsins á Selfossi og Tollstjóraembættisins. Auk kröfulýsinga lá fyrir bréf forsvarsmanns stefnda, Jóns Hólm Stefánssonar til sýslumanns, dagsett 10. desember það ár. Gerir hann kröfu um að gætt verði hagsmuna Austurveitu varðandi nauðungaruppboðið. Segir í bréfinu að Austurveita hafi selt heitt vatn til upphitunar og annars brúks í Hlíðartungu, enda sé Hlíðartunga tengd veitukerfi Austurveitu og einn eignarhlutur í Austurveitu fylgi jörðinni. Hins vegar hafi nánast ekkert verið greitt af hitaveitureikningum undanfarin ár og nemi skuldin 786.865 krónum. Líti stjórn veitunnar svo á að hér sé um forgangskröfu að ræða en áréttar að Austurveita sé hitaveitufélag í eigu 34 jarðeigenda á veitusvæðinu og fylgi einn eignarhlutur jörðinni Hlíðartungu. Stefnandi Björgvin varð hæstbjóðandi á uppboðinu og samkvæmt frumvarpi til úthlutunar á söluverði er ekki að sjá að sýslumaður hafi tekið afstöðu til erindis Austurveitu. Afsal fyrir eigninni var gefið út til stefnanda Björgvins 16. júlí 2003 og með afsali dagsettu 28. ágúst sama ár afsalaði hann helmingi eignarinnar til stefnanda Hafdísar. Í kjölfar nauðungarsölunnar kom upp ágreiningur milli aðila um það hvort réttindi í Austurveitu fylgdu jörðinni þegar hún var seld á uppboði og áttu aðilar í bréfaskiptum af þessum sökum. Taldi stefndi stefnendur eiga um þrjá kosti að velja, kaupa eignarhlut í veitunni eftir ákvæðum stofnsamnings og samþykkta félagsins; kaupa vatn af félaginu samkvæmt gjaldi annarra en eigenda og greiða jafnframt tengigjald að veitunni eða eiga engin viðskipti við Austurveitu og hita hús sitt á annan hátt. Með bréfi dagsettu 16. júní 2003 til forsvarsmanns stefnda lýsti stefnandi Björgvin sig reiðubúinn að kaupa vatn af veitunni meðan leyst verði úr þessu ágreiningsefni. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjaness, upp kveðnum 15. janúar 2004, var bú Benedikts Karlssonar tekið til opinberra skipta. Í bréfi skiptastjóra til stefnda dags. 7. maí 2004 var til þess vísað að þrotamaðurinn hefði í skýrslu sinni fyrir skiptastjóra upplýst að meðal eigna hans væri eignarhlutur í Austurveitu og jafnframt að hann stæði í skuld við veituna. Í bréfi stefnda til skiptastjóra dags. 20. október 2004 var upplýst að framreiknaður stofnhlutur í Austurveitu væri 1.910.102 krónur en skuld þrotamanns við veituna væri 1.685.221 króna. Varð að samkomulagi milli stefnda og þrotabúsins að stefndi greiddi mismuninn, 224.881 krónu til þrotabúsins gegn afsali á eignarhlutanum til félagsins. Með samningi dags. 29. október 2004 seldi stefndi allar eignir og viðskiptavild til Orkuveitu Reykjavíkur fyrir 88.000.000 króna, þar af voru 78 milljónir greiddar við undirritun, en 10 milljónir skyldu greiðast 1. maí 2005, en þá var gert ráð fyrir að seljandi hefði látið framkvæma tilteknar endurbætur og lagfæringar á þrýsti- og dreifikerfi hitaveitunnar. Með bréfi lögmanns stefnenda dagsettu 13. desember 2004 til stefnda var þess krafist að eignarhluti stefnenda í Austurveitu yrði gerður upp að fullu með þeim hætti að stefnendum yrði greiddur þeirra hlutur söluverðs. Stefndi hafnaði þessari málaleitan stefnenda með bréfi dagsettu 27. desember sama ár. Stefnendur segjast hafa aflað sér upplýsinga um að hverjum eigenda Austurveitu hefðu verið greiddar 2.000.000 krónur 1. febrúar 2005. Stefndi lýsir því í greinargerð að hann hafi greitt hluta af stofnverði Austurveitu til tiltekinna stofnaðila félagsins, en endanlegt uppgjör til félagsmanna sé til skoðunar og vinnslu hjá stefnda og muni líklega sérstök innköllun verða gefin út vegna hugsanlegra krafna á hendur stefnda frá stofnaðilum sem kunni að hafa selt fasteignir sínar án þess að láta hlut þeirra í Austurveitu fylgja eignunum og hugsanlega einnig öðrum en núverandi notendum á heitu vatni á veitusvæðinu. Þá útilokar stefndi ekki að skipa þurfi sérstakan gerðardóm í samræmi við 7. gr. stofnsamnings Austurveitu til að skera úr ágreiningsefnum sem upp kunni að koma við lokauppgjör til félagsmanna og slit félagsins. Meðal gagna málsins er yfirlýsing dagsett 7. maí 2002, undirrituð af Jóni Hólm Stefánssyni, stjórnarformanni Austurveitu, en þar segir að veitan sé hitaveitufélag í eigu nokkurra eigenda og/eða ábúenda í Ölfusi. Eignarhlutir í hitaveitunni séu bundnir lögbýlunum og óheimilt samkvæmt stofnskrá og samþykktum að selja þá nema með sölu lögbýlanna. Sé eigandi viðkomandi lögbýlis þannig eigandi hitaveituhlutarins og ef eigendur séu fleiri en einn eigi þeir hlutinn í sömu hlutföllum og lögbýlið. Málsástæður og lagarök stefnenda. Stefnendur byggja kröfur sínar á eignarrétti að einum hluta í Austurveitu, en þau leiði eignarrétt sinn af eignarrétti fyrrverandi eiganda jarðarinnar Hlíðartungu, en óumdeilt sé að Benedikt Karlsson hafi átt hlut í veitunni. Deilt sé um það hvort sá eignarhluti hafi fylgt jörðinni þegar stefnandi Björgvin keypti hana á nauðungaruppboði. Stefnendur byggja á því að orðalag stofnskjala fyrir Austurveitu bendi eindregið til þess að réttindin séu bundin við jarðirnar án tillits til þess í hverra eigu þær séu. Í þessum skjölum séu jarðirnar sem hitaréttindin tilheyra taldar upp en ekki ábúendur eða eigendur þeirra, m.a. sé kveðið á um eignarhluta er tilheyri Hlíðartungu. Þá sé í 1. gr. stofnsamnings kveðið á um að réttindi og skyldur skuli skiptast að jöfnu á milli jarða samningsaðila. Eigendur og ábúendur jarðanna séu ekki nafngreindir í þessum skjölum, sem þó sé venja ef eignaraðild er bundin við einstaklinga eða lögaðila. Það bendi til þess að ekki skipti höfuðmáli hverjir einstaklingar eða lögaðilar hafi verið eigendur/ábúendur jarðanna við stofnun veitunnar. Því tilheyri eignarréttur að veitunni fasteignunum og færist milli manna samhliða því. Stefnendur byggja á því að orðalag 6. gr. stofnsamningsins um aukinn meirihluta atkvæða til slita á félaginu feli í sér skylduaðild að félaginu umfram hina stjórnarskrárvörðu meginreglu um heimild manna til þess að standa utan félaga. Verði slík takmörkun ekki lögð á nema um sé að ræða fasteignatengdar skyldur, sbr. ákvæði lax- og silungsveiðilaga og laga um húsfélög. Þá benda stefnendur á 6. gr. samþykkta félagsins þar sem ákveðið sé að hver eignaraðili fái aðeins rétt að einu inntaki frá dreifikerfi hitaveitunnar og það inntak sé í heimæð sem nái inn fyrir húsvegg. Megi af því ráða að einungis sé heimilt að nýta hitaréttindin á þeirri jörð sem sé aðili að stofnsamningi eða hafi gerst aðili að honum síðar. Megi því hvorki selja réttindin til annarra en þeirra sem búi á jörðum á veitusvæðinu né selja jarðirnar án réttindanna, þar sem fyrrverandi eigandi væri ennþá rétthafi og farinn af svæðinu. Væri það hægt hefði það mjög slæm áhrif á rekstur veitunnar, þar sem veitunni sé skylt að leggja endurgjaldslaust inntakslögn heim að húsi. Eiganda að veituhlut, sem ekki ætti jörð eða byggi í sveitinni væri jafnframt útilokað að nýta þann rétt og væri inntak slíkra réttinda því markleysa. Byggja stefnendur á því að hitaréttindin verði ekki skilin frá jörðinni og þar með eignaraðild að Austurveitu ekki heldur. Stefnendur byggja einnig á framangreindri yfirlýsingu stjórnar stefnda frá 7. maí 2002 þar sem fram komi að eignarhlutir í Austurveit séu bundnir lögbýlum og óheimilt samkvæmt stofnskrá og samþykktum að selja þá nema með sölu lögbýlanna. Sé eigandi viðkomandi lögbýlis þannig eigandi hitaveituhlutarins og ef eigendur eru fleiri en einn, eigi þeir hlutinn í sömu hlutföllum og lögbýlið. Stefnendum virðist að stjórn stefnda hafi láðst að geta um framangreinda yfirlýsingu er þeir fengu lögmann til þess að láta uppi lögfræðiálit um það hvort eignarhlutdeildin fylgdi persónum eða jörðum. Þá telja stefnendur að sú niðurstaða lögmannsins að þar sem stofnsamningnum hafi ekki verið þinglýst á viðkomandi jarðir, séu veituréttindin a.m.k. ekki lengur fasteignatengd, sé á misskilningi byggð. Þinglýsingu sé einungis ætlað að tryggja vernd viðkomandi réttinda og stuðla um leið að opinberri skráningu þeirra. Það sé meginregla í íslenskum rétti að þinglýsingu einni og sér eða skortur á henni sé ekki ætlað að breyta inntaki eignaréttarins. Séu réttindi að Austurveitu því að inntaki sambærileg framleiðsluréttindum mjólkur, sem fylgi viðkomandi jörðum. Stefnendur byggja einnig á orðalagi þinglýstra skjala vegna sölu á jörðinni Austurveitu, en þar komi fram að jörðin sé seld ásamt öllu því sem eigninni fylgir og fylgja ber, þar með talin hitaveituréttindi. Stefnendur benda á að stjórnarformaður Austurveitu haldi því fram að eignarhlut þeim sem tilheyri jörðinni Hlíðartungu fylgi skuld að fjárhæð hátt í tvær milljónir króna, en hvorki í stofnskjölum né lögum sé tekið fram að hægt sé að skuldajafna skuld við Austurveitu við hlut í félaginu, sérstaklega þegar skuldari og rétthafi séu ekki þeir sömu. Stefnendur byggja á því að eignarréttindi að Austurveitu séu almennt fylgifé viðkomandi jarða. Einn eignarhluti tilheyri jörðinni Hlíðartungu og falli því undir veðfestingu og fylgi við sölu án þess að það sé sérstaklega tekið fram. Stefnendur benda á ákvæði d-liðar 1. mgr. 16. gr. laga nr. 75/1997 um samningsveð en þar segi að leiði ekki annað af samningi nái veðréttur í fasteign til sameignarréttinda, afnotaréttinda, félagsréttinda og annarra réttinda sem heyri til hinni veðsettu eign. Í skýringum með frumvarpi til laganna segi að ákvæðið taki ekki til slíkra réttinda sem heyri eigandanum til sem persónulegur réttur hans. Þá benda stefnendur á skýringar fræðimanna á því hvað teljist vera almennt fylgifé fasteignar, sérstaklega það álit Gauks Jörundssonar að fasteign sé verulega áfátt ef tilteknir hlutir fylgi henni ekki og séu þá að öðru jöfnu líkur til þess að telja beri slíka muni til fasteignarinnar. Þá bendi hann á að séu hlutir rammlega og varanlega skeyttir við land eða mannvirki beri að athuga hvort verðmæti hlutanna sé bundið við tengsl þeirra við landið eða mannvirkið. Ef verðmæti hluta færi verulega forgörðum við aðskilnað frá fasteigninni, sé tilhneiging til að telja þá til fasteignarinnar eða fylgifjár hennar. Stefnendur telja að hvorki lagaákvæði né réttarvenja svari þeirri spurningu hvort hitaveituréttindi séu almennt fylgifé eða ekki. Hins vegar séu engin takmörk á því í hvaða formi almennt fylgifé fasteignar eigi að vera, en mestu máli skipti hvort réttindi tilheyri fasteign eða hvort um persónulegan rétt sé að ræða og jafnframt að aðskilnaður réttinda og fasteignar leiði til þess að fasteign verði áfátt eða réttindin verðlaus. Nýting eignarhlutans í Austurveitu sé bundin við tengsl hans við jarðirnar, réttindin yrðu verðlaus ef þau verða aðskilin jörðunum, enda sé nýtingarréttur á vatninu bundinn við hverja og eina fasteign og ekki sé heimilt að framselja réttindin eða selja þau af jörðunum. Þá sé Austurveita, mannvirki hennar og leiðslur, varanlega og rammlega skeytt við land jarðanna. Stefnendur benda á ákvæði veðskuldabréfa þeirra sem hvíldu á jörðinni Hlíðartungu, en þar séu veðsett öll gögn og gæði, öll réttindi, hverju nafni sem nefnast sem fylgja eignunum og fylgja ber, hús, mannvirki, endurbætur, viðaukar, kúgildi o.s. frv. Telja stefnendur að samkvæmt þessu sé ljóst að eignarhluti í Austurveitu hafi verið veðsettur, enda fylgi hann jörðunum rétt eins og framleiðsluréttur. Við nauðungarsölu sé söluandlagið það sem veðsett sé og skipti engu hvort veðsetning hafi átt sér stað með samþykki eiganda eða án þess. Hafi eignarhluturinn í Austurveitu því verið seldur með fasteigninni á nauðungaruppboðinu. Stefnendur telja óljóst hvort bréfið sem Austurveita lagði fram við nauðungarsöluna eigi að vera kröfulýsing. Í bréfinu sé þess óskað að gætt verði hagsmuna Austurveitu og að stjórnin telji þar tilgreinda skuld vera forgangskröfu. Stefndi hafi þó ekki gert neinn reka að því að tryggja hina ætluðu fjárkröfu með dómi eða aðfarargerð, en veðréttur geti ekki án skýrrar lagaheimildar stofnast fyrir slíkri kröfu. Frumvarp til úthlutunar á söluandvirði jarðarinnar hafi verið gefið út 3. febrúar 2003 og hafi engin andmæli verið höfð uppi við það, en frestur til að hafa uppi mótmæli hafi runnið út 18. febrúar sama ár. Hafi stefndi því glatað hugsanlegum rétti sínum til að hafa uppi mótmæli fyrir tómlæti. Stefnendur benda einnig á að í þessu bréfi stefnda komi fram að einn eignarhlutur fylgi jörðinni Hlíðartungu. Stefnendur byggja einnig á því að eðli málsins samkvæmt hljóti eignarréttindi í Austurveitu að fylgja Hlíðartungujörðinni þar sem þau veita rétt á 10 mínútulítrum af heitu vatni og geti aðrir en ábúendur eða jarðareigendur engin not haft af. Séu réttindin þannig alfarið bundin við viðkomandi jörð. Benedikt Karlsson, sem misst hafi jörðina á nauðungaruppboði, sé fluttur brott og geti þannig ekki nýtt sé þá 10 mínútulítra sem fylgi jörðinni. Einnig væri óeðlilegt ef kaupandi fasteignar væri látinn bera allar skuldir sem seljandi bakaði sér og sé skuld fyrri eiganda við Austurveitu í engu frábrugðin skuldum fyrri eigenda vegna vatnskaupa, rafmagns og síma. Standist því ekki sú skoðun stefnda að allar skuldir á eignarhlutum verði dregnar frá greiðslu fyrir hvern eignarhlut. Stefnendur byggja á því að þeir séu eigendur að einum eignarhluta í Austurveitu og hafi eignarhlutinn fylgt jörðinni þegar stefnandi Björgvin keypti hana á nauðungaruppboði. Eigi stefnendur því rétt á greiðslu hluta úr kaupverðinu að andvirði sem nemi 1/39 hluta, eða 2.256.410 samkvæmt upplýsingum annarra hluthafa í Austurveitu. Stefnendur hafi jafnframt átt rétt á 10 mínútulítrum af heitu vatni og hafi því greiðslur þær sem þau inntu af hendi til Austurveitu ekki verið réttmætar. Hafi greiðslurnar verið samtals 162.653 krónur frá 17. desember 2003 til 25. nóvember 2004 og er krafist endurgreiðslu á þeim. Stefnendur vísa til 72. gr. stjórnarskrár að því er varðar greiðslu á hluta af kaupverði. Jafnframt er vísað til 1. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu skv. samningsviðauka nr. 1 og jafnframt er vísað til 17. gr. Mannréttindasáttmála Sameinuðu þjóðanna. Að því er kröfu um endurgreiðslu varðar er vísað til meginreglu kröfuréttarins um efndir fjárskuldbindinga, sbr. 47. gr., 52. gr. og 53. gr., sbr. 23. gr. laga nr. 50/2000. Um gjalddaga kröfunnar er vísað til meginreglu 49. gr. sömu laga. Þá er vísað til meginreglna samningaréttar um skuldbindingargildi loforða og skyldu til að efna samninga, sbr. lög nr. 7/1936. Vísað er til laga nr. 75/1998 um samningsveð og almennra reglna um tómlæti. Dráttarvaxtakröfur eru reistar á III. kafla vaxtalaga og krafa um málskostnað er byggð á 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991. Málsástæður og lagarök stefnda. Stefndi byggir á því að stefnendur eigi ekki aðild að hitaveitufélaginu Austurveitu og hafi ekki öðlast slíka aðild sjálfkrafa við kaupin á jörðinni Hlíðartungu. Þá er því hafnað sem röngu og ósönnuðu að stefnendur eigi eignarrétt að einum stofnhluta í Austurveitu eins og stefnendur haldi fram. Fyrir liggi að Tómas B. Högnason hafi framselt hlut sinn í Austurveitu við sölu jarðarinnar til Karls Benediktssonar og þá hafi Karl framselt stofnhlutinn til Benedikts Karlssonar árið 1999. Byggir stefndi þessa skoðun sína á ákvæðum í sölusamningum um jörðina. Þá liggi fyrir að Benedikt hafi orðið gjaldþrota í ársbyrjun 2003 og hafi bú hans afsalað hinum umþrætta stofnhluta í Austurveitu til stefnda. Stefndi byggir á því að réttur til aðildar að hitaveitufélaginu geti ekki stofnast sjálfkrafa og án ákvörðunar og athafna rétthafa eða félagsmanna Austurveitu. Í samþykktum sé skýrt kveðið á um eignarhald veitunnar, þ.e. sem eign þeirra einstaklinga sem stofnuðu til félagsins í upphafi og þeirra sem kynnu að kaupa sig inn í félagið síðar með greiðslu á framreiknuðu stofngjaldi og eftir atvikum á tengigjaldi. Það hafi stefnendur ekki gert og því beri að sýkna stefnda. Stefndi bendir á að í samþykktum félagsins eða stofnsamningi séu ekki reistar skorður við framsali á félagshlutdeild í Austurveitu, t.d. með sölu þeirrar fasteignar sem tengd sé veitunni, en engri slíkri skyldu til framsals sé til að dreifa. Hafa beri í huga að félagsaðildinni fylgi kvöð um þátttöku í rekstri hitaveitunnar samkvæmt ákvörðun aðalfundar félagsins hverju sinni. Slíkar skyldur verði aðeins lagðar á einstaklinga eða lögpersónur en ekki fasteignir, en svo virðist sem stefnendur byggi kröfur sínar í málinu alfarið á því að um sé að ræða fasteignatengd réttindi sem fylgt hafi jörðinni við sölu hennar á nauðungaruppboði. Að mati stefnda fái það ekki staðist og bendir á að annar stefnenda hafi fengið jörðinni afsalað án allra kvaða en tiltekinna áhvílandi lána. Þá sé í afsalsbréfi sýslumannsins á Selfossi sérstaklega vísað til 2. mgr. 56. gr. laga nr. 90/1991. Stefndi bendir á að samkvæmt eigendaskrá fyrir Austurveitu sé Benedikt Karlsson (þrotabú) skráður eigandi að einum stofnhluta veitunnar miðað við lok október 2004, en ekki stefnendur. Þá hafi skiptastjóri þrotabús hans þegar gengið frá afsali stofnhlutarins til félagsins. Stefndi hafnar þeim sjónarmiðum stefnenda að aðild að Austurveitu sé bundin við jarðir stofnaðila. Þá er því einnig hafnað að 6. gr. stofnsamnings feli í raun í sér skylduaðild að félaginu. Veitufélagið sé frjáls félagsskapur um nýtingu tiltekinna jarðhitaréttinda úr jörðinni Gljúfurárholti sem félagsmenn hafi tekið að nýta í eigin þágu gegn stofngjaldi, en hafi tekið að sér sameiginlega að dreifa milli félagsmanna og reka hitaveitufélagið. Líkist félagið því sameignarfélagi þeirra einstaklinga sem stofnað hafi félagið í upphafi eða hafi gerst félagar síðar með þeim hætti sem um geti í stofnsamningi og samþykktum félagsins. Í slíku félagi beri menn jafnan óskipta ábyrgð á skuldbindingum félagsins og hafi svo verið í Austurveitu. Búseta eða eignarhald á jörð eða jörðum eða öðrum fasteignum á félagssvæðinu þýði ekki sjálfkrafa aðild að félaginu og aðgang að réttindum í því. Stefndi hafnar þeim skýringum stefnenda að með því ekki hafi orðið af þinglýsingu á stofnsamningnum á fasteignir stofnaðila sé staðfest að réttindin í Austurveitu hafi verið ætlað að vera fasteignatengd réttindi, hlunnindi bundin við jarðirnar sem þar eru nefndar og byggir á skyldu aðila að Austurveitu til að bera hlutdeild í rekstrarkostnaði veitunnar. Stefndi byggir á því að stefnendur rangtúlki yfirlýsingu frá formanni stjórnar stefnda dagsetta 7. maí 2002. Vísar stefndi til skýringa í bréfi til lögmanns stefnenda dagsettu 27. desemeber 2004, en þar kemur fram að yfirlýsingu í fyrrgreindu bréfi beri að skoða í ljósi aðstæðna. Hafi nokkur umræða orðið um möguleika þess að einstaka eigendur gætu verslað með eignarhluti sína sín á milli, þ.e. að sá eigandi sem lítið sem ekkert vatn notaði, gæti hugsanlega selt öðrum eiganda, sem mikið vatn notaði, af sínum hlut, þannig að sá, sem mikið notaði, þyrfti ekki að greiða svonefnt yfirnotkunargjald. Allir eigendur eigi rétt á 10 mínútulítrum af heitu vatni og greiði þeir fast gjald fyrir þá, hvort sem þeir noti þá eða ekki. Þeir sem noti meira teljist nota vatn úr sameiginlegum potti eigenda og greiði fyrir það ákveðið gjald sem notað sé til að greiða niður kostnað þeirra sem nota minna en 10 mínútulítra. Myndi þessi viðbótargreiðsla minnka eða falla niður ef stórir eigendur gætu keypt aukahluti. Þá segir í bréfinu að gert sé ráð fyrir því að eigandi eignarhlutar sé jafnframt eigandi og/eða ábúandi lögbýlis á félagssvæðinu og sé hvergi gert ráð fyrir að við nauðungarsölu lögbýlis fyldi eignarhlutur skuldlaus og án kvaðar. Stefndi hafnar þeim skilningi stefnenda að eignarréttindi að Austurveitu séu almennt fylgifé viðkomandi jarða og fylgi því umþrættur hlutur í Hlíðartungu við sölu án þess að taka þurfi það fram. Stefndi vísar til þess að stofnaðilar hitaveitufélagsins hafi fráleitt allir verið eigendur jarða. Hafi sumir þeirra verið eigendur íbúðarhúsa en ekki jarða eða lögbýla. Þá bendir stefndi á að íslenska ríkið hafi árið 1988 verið eigandi allmargra jarða á félagssvæði veitunnar og fráleitt að halda því fram að þáverandi leiguliðar gætu bundið ríkissjóð þeim kvöðum sem felist í aðild að Austurveitu. Vera kunni að leiguliðar ríkisjarða hafi selt ríkinu mannvirki dreifikerfisins á jörð þeirra við ábúðarlok og framselt þá einnig aðildina að félaginu til eigandans eða næsta ábúanda, en um það liggi ekki fyrir upplýsingar. Þá bendir stefndi á að mikið vanti á að allar jarðir eða fasteignir á félagssvæði Austurveitu hafi verið stofnaðilar að veitunni eða gerst félagsmenn síðar. Hafi fjölmargir eigendur fasteigna á veitusvæðinu staðið utan félagsins og sé þeim það frjálst. Af þessu leiði að hafna verði fullyrðingum stefnenda um að eignarréttindi í Austurveitu séu almennt fylgifé jarða á svæðinu. Af þessu leiði að ekki komi til álita hvort „eignarréttur” í Austurveitu hafi verið veðsettur eða ekki. Stefndi hafnar þeim skilningi stefnenda að ætluð eignarréttindi í veitunni fylgi Hlíðartungujörðinni eftir eðli máls þar sem þau veiti stefnendum rétt á 10 mínútulítrum af heitu vatni sem aðrir en ábúendur eða jarðeigendur geti ekki haft not af. Bendir stefndi á að aðgangur að tilgreindu magni af heitu vatni sé persónubundin réttindi félagsmanna, þ.e. einstaklinga en ekki réttur fasteigna á svæðinu. Stefnendur hafi ekki fengið nein réttindi í Austurveitu þrátt fyrir eignaraðild sína að Hlíðartungu og hafi stefnendur sætt sig við að greiða fyrir alla notkun sína á heitu vatni frá veitunni á sama verði og aðrir sem ekki séu félagsmenn. Stefndi bendir á að nærri stappi að stefnendur séu með málatilbúnaði sínum að leita eftir lögfræðiáliti og túlkun dómsins um réttarstöðu sína og hugsanlega aðild að veitufélaginu og megi segja að leitað sé eftir viðurkenningu dómsins að félaginu í formi fjárkrafna á hendur stefnda, þ.e. viðurkenningardóms á því að stefnendur njóti tiltekinna réttinda í félaginu án þess að bera þar nokkrar skyldur. Þá sé kröfugerð stefnenda mjög óljós og nánast vanreifuð. Telur stefndi því að málatilbúnaður stefnenda geti varðar frávísun án kröfu. Stefndi bendir á að mál stefnenda velti á því hvert sé inntak þess samnings sem stefnandinn Björgvin fékk frá sýslumanninum á Selfossi. Stefndi bendir á að hluti af fjárkröfu stefnenda sýnist byggður á hluta af kaupverði Austurveitu og gefi hann sér að stefndi hafi skipt eða muni skipta söluverðinu í 39 jafna hluti og hafi þegar greitt tvær milljónir til félagsmanna. Þá standi til að skipta ógreiddum hluta kaupverðsins, tíu milljónum, milli félagsmanna í 39 jafna hluti. Þá krefjist stefnendur endurgreiðslu að fjárhæð 162.653 krónur. Stefndi mótmælir tölulegri kröfugerð stefnenda í málinu og bendir á að stofnhlutir í félaginu séu 36 en ekki 39. Þá liggi fyrir að félagsmenn Austurveitu, sem kunni að eiga rétt til endurgreiðslu á framreiknuðum stofnhlut samkvæmt samþykktum og ákvörðun stjórnar verði að bera skyldur í félaginu sem felist m.a. í óskiptri ábyrgð á skuldum félagsins, enda verði því ekki slitið án þess að skuldir verði greiddar að fullu. Stefndi vísar að öðru leyti til almennra reglna kröfuréttarins og reisir málskostnaðarkröfu á XXI. kafla laga nr. 91/1991, einkum 129. gr. og 130. gr. laganna. Niðurstaða. Eins og rakið hefur verið hér að framan seldu Tómas B. Högnason og Berta Björgvinsdóttir Karli G. S. Benediktssyni jörðina Hlíðartungu með kaupsamningi dagsettum 8. júlí 1998 og er tekið fram að jörðin sé seld ásamt öllu sem fylgi og fylgja ber, þar með talin hitaveituréttindi svo og öll mannvirki. Afsal er dagsett 17. mars 1999 og er þar þess einnig getið að hitaveituréttindi fylgi jörðinni. Með afsali dagsettu 31. maí sama ár afsalaði áðurgreindur Karl jörðinni til Benedikts Karlssonar og fylgja hitaveituréttindi enn með í kaupunum. Óumdeilt er að þeir Karl og Benedikt hafi tekið við öllum réttindum og skyldum stofnaðila í Austurveitu samkvæmt ákvæðum ofangreindra samninga og er ekki að sjá af gögnum málsins að þessar ráðstafanir á hitaveituréttindum eða sala jarðarinnar þá hafi verið til sérstakrar umfjöllunar hjá stjórn stefnda. Þegar nauðungarsala á jörðinni Hlíðartungu var tekin fyrir 12. desember 2002 hjá sýslumanninum á Selfossi lá fyrir, auk kröfulýsinga, bréf forsvarsmanns stefnda til sýslumanns, dagsett 10. desember það ár. Gerir hann kröfu um að gætt verði hagsmuna Austurveitu varðandi nauðungaruppboðið. Segir í bréfinu að Austurveita hafi selt heitt vatn til upphitunar og annars brúks í Hlíðartungu, enda sé Hlíðartunga tengd veitukerfi Austurveitu og einn eignarhlutur í Austurveitu fylgi jörðinni. Hins vegar hafi nánast ekkert verið greitt af hitaveitureikningum undanfarin ár og og líti stjórn veitunnar svo á að hér sé um forgangskröfu að ræða. Stefnandi Björgvin varð hæstbjóðandi á uppboðinu og samkvæmt frumvarpi til úthlutunar á söluverði er ekki að sjá að sýslumaður hafi tekið afstöðu til erindis Austurveitu. Afsal fyrir eigninni var gefið út til stefnanda Björgvins 16. júlí 2003 og með afsali dagsettu 28. ágúst sama ár afsalaði hann helmingi eignarinnar til stefnanda Hafdísar. Stefndi hefur hafnað því að stefnandi Björgvin hafi við kaup jarðarinnar Hlíðartungu á umræddu uppboði eignast hlut Benedikts Karlssonar í Austurveitu og hefur talið þrotabú hans réttan eiganda, en bú Benedikts var tekið til gjaldþrotaskipta 15. janúar 2004. Hefur stefndi komist að samkomulagi við þrotabúið um að eignarhluta búsins í Austurveitu yrði afsalað til félagsins gegn greiðslu á mismuni á framreiknuðum stofnhlut í veitunni og skuld þrotamanns við veituna eða 224.881 krónu. Í 1. gr. stofnsamnings Austurveitu segir að réttindi og skyldur samkvæmt samningnum skiptist jafnt milli jarða samningsaðila. Þá er tekið fram í 3. gr. að eigendur og/eða ábúendur jarða á veitusvæðinu, sem ekki séu með í upphafi, geti orðið eigendur síðar með sömu réttindum og skyldum og aðrir eigendur, enda greiði þeir framreiknaðan stofnkostnað. Hvorki í stofnsamningi né í samþykktum fyrir Austurveitu er að því vikið hvernig með skuli farið verði eigendaskipti að jörðum. Í fyrrgreindri yfirlýsingu stjórnar stefnda frá 7. maí 2002 segir að eignarhlutir í hitaveitunni séu bundnir lögbýlunum og óheimilt sé samkvæmt stofnskrá og samþykktum Austurveitu að selja þá nema með sölu lögbýlanna. Þá ber að geta bréfs stjórnar stefnda til sýslumannsins á Selfossi vegna fyrirhugaðs uppboðs á jörðinni Hlíðartungu í desember 2002, en þar kemur skýrt fram að einn eignarhlutur í Austurveitu fylgi jörðinni. Óumdeilt er að bréf þetta var lagt fram við nauðungarsöluna, en sýslumaður virðist ekki hafa talið að um kröfulýsingu væri að ræða. Ágreiningur aðila í máli þessu snýst því um það hvort stefnandi Björgvin hafi við kaup jarðarinnar á nauðungaruppboði jafnframt orðið eigandi að hlut Benedikts Karlssonar í Austurveitu. Talið hefur verið í réttarframkvæmd að til fasteignar teljist hlutir sem varanlega hafa verið við landið skeyttir, svo sem hús og hvers konar mannvirki, ef samband þeirra við landið er með þeim hætti að það sé ekki ætlað til bráðabirgða. Þá teljast til fasteignar hvers konar lagnir sem eru í þess konar sambandi við mannvirkið að þau mynda með henni fjárhagslega heild og verða ekki frá henni skilin, nema það hafi í för með sér erfiðleika og jafnvel fjártjón. Telja verður aðgang að heitu vatni til heimilisnota til fylgifjár fasteignar og verður slíkur aðgangur ekki frá fasteign skilinn nema sérstaklega sé um það samið. Af ítrekuðum yfirlýsingum stjórnar stefnda, áður en til þessarar málshöfðunar kom, má ráða að eignarhluti í Austurveitu fylgi jörð stefnenda. Þessi afstaða var látin uppi við sýslumann í tilefni af uppboði á eigninni. Það er meginregla að nauðungarsala á fasteign taki einnig til fylgifjár hennar, nema annað sé sérstaklega tekið fram. Stefnandi Björgvin varð hæstbjóðandi á uppboðinu og varð því eigandi jarðarinnar Hlíðartungu ásamt fylgifé hennar, þar með töldum eignarhluta í Austurveitu, enda var sá eignarhluti ekki undanskilinn við söluna. Ekki verður séð að stofnsamningur og samþykktir Austurveitu leiði til annarrar niðurstöðu. Óumdeilt er að hverjum eignarhluta fylgja 10 mínútulítrar af heitu vatni og hafa stefnendur því frá 17. desember 2003 til 25. nóvember 2004 greitt fyrir vatnsnotkun sína án skyldu. Eiga þau því rétt á endurgreiðslu á þessum fjármunum, en telja verður að þau hafi gert nægan fyrirvara er þau inntu greiðslur af hendi. Verðar kröfur stefnenda að þessu leyti því teknar til greina en eftir atvikum þykir mega ákveða að fjárhæðin beri dráttarvexti frá birtingu stefnu í málinu. Fjárkrafa stefnenda lýtur einnig að hlutdeild í söluverði Austurveitu til Orkuveitu Reykjavíkur. Þessi krafa stefnenda er að mati dómsins vanreifuð og ekki nægum gögnum studd. Verður því ekki hjá því komist að vísa henni frá dómi. Eftir þessum málsúrslitum ber að dæma stefnda til að greiða stefnendum 400.000 krónur upp í málskostnað. Hjörtur O. Aðalsteinsson, dómstjóri kvað upp dóminn. Dómsuppkvaðning dróst fram yfir lögbundinn frest en dómari og lögmenn málsaðila töldu endurflutning óþarfan. DÓMSORÐ: Stefndi, Austurveita, greiði stefnendum, Björgvini Ásgeirssyni og Hafdísi Ósk Guðmundsdóttur, 162.653 krónur ásamt dráttarvöxtum frá 11. maí 2005 að telja til greiðsludags. Öðrum fjárkröfum stefnenda er vísað frá dómi. Stefndi greiði stefnendum 400.000 krónur upp í málskostnað.
|
Mál nr. 250/2008
|
Kærumál Lögregluaðgerð Hundahald
|
L krafðist þess að hundur sem talinn var í eigu X yrði afhentur sér vegna ætlaðs brots gegn samþykkt um hundahald í Árborg og lögreglusamþykkt fyrir Árnessýslu. Héraðsdómur féllst á kröfu L án þess að X væri gefinn kostur á að gæta hagsmuna sinna við meðferð málsins. Í dómi Hæstaréttar var vísað til 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar og 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994 og sagt að þessi ákvæði fælu í sér staðfestingu á meginreglu sem ótvírætt gilti á Íslandi. Til hennar heyrði, að eigandi þeirra réttinda og hagsmuna, sem fjallað væri um fyrir dómi, ætti þess kost að gæta þeirra við meðferð máls, nema sérstakar ástæður mæltu samkvæmt eðli máls gegn því, svo sem rannsóknarhagsmunir í opinberu máli. Með því að X hafði ekki verið gefinn kostur á því að gæta hagsmuna sinna í málinu var ekki talið að fyrrgreindrar meginreglu hefði verið gætt nægjanlega. Var því óhjákvæmilegt að fella hinn kærða úrskurð úr gildi og vísa málinu heim í hérað til löglegrar meðferðar og uppkvaðningar úrskurðar á ný.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 30. apríl 2008, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 5. maí sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 29. apríl 2008, þar sem fallist var á kröfu sóknaraðila um að varnaraðila væri skylt að afhenda sóknaraðila hundinn A. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og að kröfu um kærumálskostnað verði hafnað. Svo sem fram kemur í hinum kærða úrskurði krafðist sóknaraðili þess með bréfi 29. apríl 2008 til Héraðsdóms Suðurlands að varnaraðila yrði með úrskurði gert að afhenda sóknaraðila hundinn A, sem væri í eigu varnaraðila. Var tekið fram að tilgangur erindisins væri að lóga hundinum. Í bréfinu var vísað til 74. gr. laga nr. 19/1991 um heimild héraðsdómsins til að úrskurða um kröfuna. Hinn kærði úrskurður var kveðinn upp samdægurs án þess að varnaraðila væri gefinn kostur á að gæta hagsmuna sinna við meðferð málsins. Í 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar er kveðið á um að öllum beri réttur til að fá úrlausn um réttindi sín og skyldur með réttlátri málsmeðferð fyrir dómi. Hið sama kemur fram í 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Þessi ákvæði fela í sér staðfestingu á meginreglu sem ótvírætt gildir á Íslandi um þetta efni. Til hennar heyrir, að eigandi þeirra réttinda og hagsmuna, sem fjallað er um fyrir dómi, eigi þess kost að gæta þeirra við meðferð máls, eftir atvikum með því að andmæla kröfum sem að honum beinast. Gildir reglan þegar leitað er atbeina dómstóla við rannsókn opinberra mála, nema sérstakar ástæður mæli samkvæmt eðli málsins gegn því, svo sem ef það er talið geta hamlað rannsókn að gefa viðkomandi aðila kost á að gæta réttinda sinna eða ekki er vissa um hver eigi þá hagsmuni sem rannsókn beinist að. Með vísan til 3. mgr. 169. gr. laga nr. 19/1991 verður kærumálskostnaður ekki dæmdur. Dómsorð: Úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 29. apríl 2008. Dóminum hefur borist krafa lögreglustjórans á Selfossi, dagsett í dag, um að X, kt. [...] til heimilis að Y, verði með úrskurði gert að afhenda lögreglustjóranum á [...], óskráða hundinn „A“, sem er í hans eigu og er til heimilis á sama stað. Í greinargerð með kröfunni segir að síðdegis sunnudaginn 27. apríl sl. hefði lögreglan fengið tilkynningu þess efnis að umræddur hundur hefði bitið barn í garði fyrir utan Y á [...]. Umrætt barn bar þess merki að hundurinn hefði glefsað í það, greinileg bitför hafi verið á hendi og gat verið á peysu barnsins. X hafi ekki undanþágu frá bæjaryfirvöldum til hundahalds, þannig að umræddur hundur sé óskráður. Þá segir jafnframt í greinagerðinni að samkvæmt 47. gr. lögreglusamþykktar fyrir Sveitarfélagið Árborg skuli þegar í stað fjarlægja og lóga hundum er ráðast á menn eða skepnur. Sambærilegt ákvæði sé einnig að finna í 4. gr. samþykktar um hundahald í Sveitarfélaginu Árborg. Rökstuddur grunur liggi fyrir um brot X á samþykkt um hundahald í Sveitarfélaginu Árborg, þar sem umræddur hundur sé óskráður. X hafi neitað í gærkvöldi að afhenda lögreglu hundinn, nema gegn dómsúrskurði er lögregla hugðist framfylgja skýrum fyrirmælum lögreglusamþykktarinnar en X hafði áður verið gefinn frestur til að fara sjálfur með hundinn til aflífunar hjá dýralækni. Lögregla telur nauðsynlegt vegna allsherjarreglu, sbr. 3. gr. laga um lögreglusamþykktir nr. 36/1998 að framfylgja skýru ákvæði 47. gr. lögreglusamþykktar fyrir Sveitarfélagið Árborg og lóga umræddum hundi, þar sem ljóst er að eigandi hundsins mun ekki gera það, sbr. 1. mgr. 7. gr. laga um lögreglusamþykktir. Með vísan til ofangreinds fer lögreglustjórinn á Selfossi, því fram á að Héraðsdómur Suðurlands, úrskurði með vísan til 74. gr. laga um meðferð opinberra mála að X sé skylt að afhenda lögreglu hundinn “A”. Með vísan til þess sem að ofan er rakið, 74. gr. laga nr. 19/1991, 47. gr. lögreglusamþykktar Árborgar nr. 53 frá 12. janúar 2004, 3. mgr. 4. gr. samþykktar um hundahald í Sveitarfélaginu Árborg og gagna málsins er fallist á kröfu lögreglustjórans á Selfossi, svo sem nánar greinir í úrskurðarorði. Úrskurð þennan kveður upp Ástríður Grímsdóttir héraðsdómari. X, kt. [...], [heimilisfang] er skylt að afhenda lögreglustjóranum á Selfossi, hundinn A.
|
Mál nr. 555/2010
|
Kynferðisbrot Skaðabætur
|
T var sakfelldur fyrir að hafa þvingað A til samræðis með því að beita hana ofbeldi. Var brot hans talið varða við 1. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Við úrlausn málsins var meðal annars litið til þess að framburður T þótti ótrúverðugur um tiltekin atriði málsins en hann neitaði meðal annars að hafa haft við A samræði umrætt kvöld. Samkvæmt lífsýni sem tekið var til greiningar úr leggöngum A stóðst þessi framburður T ekki. Þá þótti framburður hans ekki á einn veg um hvernig samskiptum hans og A lauk umrædda nótt. Framburður A þótti á hinn bóginn trúverðugur og á einn veg um þau atriði er skiptu máli fyrir niðurstöðu málsins. Við ákvörðun refsingar var vísað til 1., 2., og 6. tl. 1. mgr. 70. gr. almennra hegningarlaga og hún ákveðin fangelsi í 3 ár og sex mánuði. Þá var T gert að greiða A 1.200.000 krónur í bætur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 16. september 2010 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Af hálfu ákæruvaldsins er þess krafist að héraðsdómur verði staðfestur um sakfellingu ákærða, en refsing hans þyngd. A krefst þess að ákærða verði gert að greiða sér 1.500.000 krónur með vöxtum eins og dæmdir voru í héraði. Ákærði krefst aðallega sýknu og að einkaréttarkröfu verði vísað frá héraðsdómi, en til vara að refsing verði milduð og hann sýknaður af kröfunni, en hún ella lækkuð. Eins og rakið er í héraðsdómi er ákærða gefið að sök að hafa aðfaranótt 26. júní 2009 þvingað A til samræðis með því að beita hana ofbeldi. Samkvæmt gögnum málsins voru tekin lífssýni til greiningar af og úr líkama hennar á neyðarmóttöku sömu nótt, meðal annars úr leggöngum og leghálsi. Í sýninu af fyrrnefnda staðnum greindist sæði úr ákærða, en frekari rannsókn var ekki gerð á sýni úr leghálsi, þar sem sæði var að finna. Með þessari athugasemd verður staðfest niðurstaða héraðsdóms um sakfellingu ákærða. Um refsingu hans verður gætt þeirra atriða, sem í héraðsdómi greinir, með tilliti til 1., 2. og 6. töluliðar 1. mgr. 70. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, og er hún þar hæfilega ákveðin. Að öðru leyti verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur með vísan til forsendna hans. Ákærða verður gert að greiða áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns og þóknun réttargæslumanns brotaþola, sem ákveðin eru að meðtöldum virðisaukaskatti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Ákærði, Tomasz Burdzan, greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, samtals 557.890 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Guðmundar Ágústssonar hæstaréttarlögmanns, 376.500 krónur, og þóknun skipaðs réttargæslumanns brotaþola, Þórdísar Bjarnadóttur hæstaréttarlögmanns, 125.500 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 17. ágúst 2010. Mál þetta, sem dómtekið var 10. ágúst sl., er höfðað með ákæru útgefinni af ríkissaksóknara 29. júní 2010 á hendur Tomasz Burdzan, kennitala 120774-2129, [...], Reykjavík, fyrir nauðgun með því að hafa aðfaranótt 26. júní 2009, á heimili ákærða í herbergi að [...], haft samræði við A með því að beita hana ofbeldi. Við atlögu ákærða hlaut A bólgu á enni og kinn vinstra megin. Er háttsemi ákærða talin varða við 1. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Er þess krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar. A, kennitala [...], krefst miskabóta úr hendi ákærða að fjárhæð 1.500.000 krónur auk vaxta samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 26. júní 2009 til 10. desember 2009, en með dráttarvöxtum skv. 9. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags auk kostnaðar vegna þóknunar við réttargæslu. Ákærði neitar sök. Verjandi ákærða krefst þess að ákærði verði sýknaður af kröfum ákæruvalds, að skaðabótakröfu verði vísað frá dómi og að sakarkostnaður, þ.m.t. málsvarnarlaun, verði greiddur úr ríkissjóði. Mánudaginn 13. júlí 2009 mætti A á lögreglustöð og lagði fram kæru á hendur óþekktum aðila fyrir kynferðisbrot, framið aðfaranótt 26. júní 2009. Í ítarlegri skýrslu sinni greindi hún m.a. frá því að maður af erlendu bergi brotinn hafi boðið henni heim til sín að [...] en hún hafi þurft að hringja. Í herbergi mannsins hafi hann hrint henni þannig að hún hafi fallið á skáp eða hillu. Hún hafi vankast og ekki vitað fyrr en hún hafi legið í rúmi mannsins. Hann hafi klætt hana úr buxum og nærbuxum og í framhaldinu, gegn vilja hennar, haft við hana samræði. Eftir að manninum hafi orðið sáðfall hafi henni tekist að komast á brott en vinir hennar hafi sótt hana á Ingólfstorg. Í framhaldi hafi hún farið á Neyðarmóttöku vegna nauðgana. Í rannsóknargögnum málsins er skýrsla um réttarlæknisfræðilega skoðun á A. Fram kemur að A hafi komið til skoðunar föstudaginn 26. júní 2009 kl. 5.00. Í skýrslunni er rakin frásögn hennar af atvikum. Um ástand við skoðun kemur fram að A hafi greinilega verið í sjokki. Hafi henni verið heitt og kalt til skiptis. Hafi hún grátið og brosað. Að því er tilfinningalegt ástand varðar er tekið fram að hún hafi verið í losti, en frásögn hennar verið skýr. Um kreppuviðbrögð er tekið fram að hún hafi verið með skjálfta, hroll, svima og ógleði. Þá hafi hún verið með magaverk. Fram kemur að A hafi verið með áverka í andliti. Áverkarnir hafi annars vegar verið á enni og hins vegar á kinn. Komi þeir heim og saman við frásögn A um tvö högg í andlit. Sýni til DNA greiningar hafi verið tekin af kvið þar sem grunur hafi leikið á um sæðisbletti þar. Tekin hafi verið sýni úr nærbuxum og bol. Þá hafi verið tekin sýni úr kynfærum, en sýni hafi verið tekin úr leggöngum og frá leghálsi. Loks hafi verið tekið þvag- og blóðsýni til rannsóknar á áfengisinnihaldi. Sýni úr nærfatnaði og kynfærum var sent til Rettsmedisinsk Institutt í Noregi til rannsóknar. Samkvæmt niðurstöður stofnunarinnar var DNA snið sáðfrumuhluta sýnis úr leggöngum A eins og DNA snið ákærða. Sýni úr nærfatnaði leiddi í ljós blöndu DNA sniðs frá tveim aðilum. Eitt DNA snið var í meirihluta í sýninu og var það úr ákærða, en um var að ræða sæðissýni. Í skýrslu B sérfræðings í tæknideild lögreglu á skjali nr. IV/II kemur fram að ekki sé útilokað að sýnið innihaldi lítið eitt af DNA frá konu sem unnt sé að skýra með því að ekki hafi verið greint með fullnægjandi hætti milli sæðisfruma og þekjufruma. Áreiðanleiki rannsóknarinnar var 1:1000.000.000. Fyrir liggja niðurstöður Rannsóknarstofu í lyfja- og eiturefnafræði frá 7. ágúst 2009 um rannsókn á blóð-og þvagsýni er tekin voru úr A á Neyðarmóttöku. Samkvæmt niðurstöðum var alkóhól í blóði 0,98 o/oo og í þvagi 1,74 o/oo. Fram kemur að niðurstöður mælinga bendi til að styrkur alkóhóls í blóði hafi verið fallandi þegar sýni var tekið og kunni því að vera umtalsverður tími frá því hlutaðeigandi hafi neytt áfengis síðast. Ákærði var boðaður til skýrslutöku hjá lögreglu 27. ágúst 2009. Greindi hann þannig frá atvikum málsins að umrætt sinn hafi hann hitt A við Kolaportið í Reykjavík, en ákærði hafi verið á reiðhjóli. Ákærði hafi safnað flöskum og dósum og því farið um miðbæinn síðla nætur. Hafi hún stöðvað ákærða og spurt hvort hann ætti handa henni sígarettu. Ákærði reykti ekki og hafi hún þá spurt hvort hann gæti útvegað sígarettur. Hafi ákærði sagt svo vera og í framhaldinu náð í sígarettur hjá kunningja sínum. Hafi hún innt ákærða eftir því hvort hann byggi langt frá og ákærði svarað því neitandi. Hafi ákærði ekki skilið mikið af því er stúlkan hafi sagt en honum hafi virst stúlkan eitthvað skilja pólsku. Hafi hún í framhaldinu komið heim til ákærða að [...]. Hafi hún viljað fá að reykja. Þá hafi hún viljað fá að drekka áfengi, en ákærði ekkert áfengi átt. Þessa nótt hafi ákærði ekki verið undir áhrifum áfengis, en A verið ölvuð. Atburðirnir hafi átt sér stað á milli kl. 4.00 og 6.00 um nóttina. A hafi þegið kaffi er ákærði hafi gefið henni. Síðar hafi hún farið á salernið. Eftir það hafi hún tekið mynd með farsíma sínum og fært símanúmer ákærða inn í síma sinn. Hafi hún beðið ákærða um að setjast í fangið á sér og kyssa sig. Þau hafi ,,knúsast“ hvort í öðru. Síðar hafi hún beðið ákærða um að hafa við sig mök. Þau hafi staðið upp og hlustað á tónlist. Hafi hún byrjað að lyfta peysu ákærða upp. Hafi hún klætt sig úr fötum og ákærði sig úr sínum fötum. Þau hafi kysst og ,,knúsast“. Síðan hafi þau farið í rúmið. Ákærði hafi ætlað að setja getnaðarlim sinn í leggöng hennar en fengið sáðlát áður en það hafi gerst. Sæðið hafi farið í lak rúmsins. Ekki kvaðst ákærði muna hvort eitthvað af sæðinu hafi hugsanlega farið á maga hennar. Hafi getnaðarlimur ákærða við þetta orðið linur. Ákærði hafi því ekki getað haft samfarir. A hafi orðið reið, sennilega þar sem ákærði hafi ekki getað fullnægt henni. Síðan hafi hún sagt að allt væri í lagi. Ákærði hafi ekki þvingað A til neinna athafna sem hafi verið gegn vilja hennar. Ákærði hafi spurt hvort ekki væri allt í lagi þar sem hann hafi ekki viljað að hún fengi samviskubit síðar og myndi kalla til lögreglu. Hún hafi síðan átt að koma í afmæli ákærða 12. júlí. Hún hafi klætt sig í flýti og yfirgefið húsnæðið. Ákærði hafi ekki náð að klæða sig. Hafi hurðin verið opin og A farið út. Eftir að A hafi yfirgefið íbúðina hafi ákærði haldið áfram að safna dósum í bænum og hann rekist aftur á stúlkuna við Ingólfstorg í miðbæ Reykjavíkur. Ákærði hafi viljað láta hana hafa fjármuni fyrir leigubifreið en hún ekki þegið það. Aðspurður kvað ákærði A hafa ,,dregið“ ákærða í það kynlíf er þau hafi haft. Hafi hann ekki þvingað hana til athafnanna og ekki valdið henni neinu líkamstjóni. Umrædda nótt hafi tveir vinir ákærða verið á [...]. Þeir hafi sofið í öðru herbergi og ekki orðið varir við ferðir ákærða og A um nóttina. Ákærði var á ný yfirheyrður af lögreglu 10. nóvember 2009. Við það tilefni kvaðst hann vilja ítreka fyrri framburð sinn hjá lögreglu, sem væri réttur. Ákærði ítrekaði að hann hafi ekki haft samræði við A um nóttina. Þá kvaðst hann neita að hafa haft við hana munnmök. Hafi hann ekki sett getnaðarlim sinn í leggöng hennar. Eitthvað af sæði frá ákærða hafi farið á maga A. Geti verið að eitthvað af því hafi lekið niður. Væri ekki útilokað að A hafi sett eitthvað af því á fingur sinn og sett inn í leggöngin. Ákærði kvað A ekki hafa verið með neina áverka í andliti er hún hafi yfirgefið íbúð ákærða. Þá hafi hún ekki verið grátandi eða í neinu sjokki. Ákærði staðfesti að hafa tekið mynd af A á síma sinn kl. 03.10 um nóttina. A hafi sennilega yfirgefið íbúðina um 20 mínútum síðar. Hafi ákærði farið með henni að útidyrahurð þar sem hann hafi þurft að opna fyrir henni hurðina. Hurðina hafi þurft að opna og læsa með lykli innanfrá. Hafi ástand hennar ekki verið í samræmi við það er fram kæmi á myndum er hún hafi tekið síðar um nóttina eða kl. um 4.26. Hafi A farið upp í svarta bifreið í miðbæ Reykjavíkur eftir að hún hafi yfirgefið íbúð ákærða. Ákærði var í þriðja sinn yfirheyrður af lögreglu 3. júní 2010. Aðspurður kvaðst hann hafa verið dæmdur í Póllandi fyrir um 10 árum síðan. Hafi sakarefnið verið þjófnaður á tré úti í skógi. Ekki hafi hann verið dæmdur fyrir neitt annað. Ákærða voru kynntar niðurstöður úr réttarlæknisfræðilegri skoðun á sýnum sem send voru til DNA greiningar í Noregi. Niðurstöður leiddu í ljós að sæðisfrumur úr ákærða voru í leggöngum A. Er leitað var skýringa ákærða á því kvað hann mögulegt að sæðið úr ákærða hafi eitthvað færst til og farið inn í hana. Hafi sæðið getað lekið af maga hennar og niður í kynfærin. Þá vissi ákærði ekki hvað A gæti hafa gert eftir að hafa yfirgefið íbúð ákærða, en hún gæti hafa sett sæðið inn í sig. Fyrir dómi við aðalmeðferð málsins kvaðst ákærði vilja vísa til lögregluskýrslna sinna varðandi atvik málsins. Væri framburður ákærða réttur þar. Aðspurður kvaðst hann hafa hitt A í miðbæ Reykjavíkur aðfaranótt 26. júní 2009. Hafi ákærði verið á reiðhjóli og hjólað fram hjá Kolaportinu en þar hafi hún setið. Hafi hún stöðvað för ákærða og beðið hann um sígarettur. Hafi hann engar verið með og farið til vinar síns og útvegað sígarettur. A hafi langað í drykk en ákærði sagt henni að hann ætti eingöngu kaffi. Í framhaldinu hafi þau gengið heim til ákærða. Ákærði hafi sjálfur ekkert áfengi drukkið um nóttina. A hafi hins vegar verið töluvert undir áhrifum áfengis. Heima hjá ákærða hafi þau rætt saman. Ákærði hafi talað pólsku og A eitthvað skilið hana. Hafi ákærði m.a. tekið myndir af henni og þeim saman. Myndirnar hafi ákærði tekið á sinn eigin síma. Í framhaldinu hafi þau átt kynferðisleg samskipti. Ekki myndi ákærði nákvæmlega í hverju þau hafi falist, en hann hafi gert grein fyrir þeim í skýrslutökum hjá lögreglu. Ákærði kvaðst ekki hafa haft samfarir við A með því að setja getnaðarlim sinn í leggöng hennar. Ákærði hafi sennilega fengið sáðlát yfir maga hennar. Ákærði kvaðst engar skýringar hafa á því að DNA snið úr honum hafi fundist í sýni er tekið hafi verið úr leggöngum A. Ákærði kvaðst ekki getað áttað sig á því í hve langan tíma hin kynferðislegu samskipti hafi staðið. A hafi síðan yfirgefið íbúðina. Allt hafi verið eðlilegt. Ákærði hafi klætt sig og hjálpað A við að komast út um útidyr, sem hafi verið læstar innanfrá og lykil þurft til að opna. Ákærði og A hafi ekki farið úr öllum fötum í hinum kynferðislegu samskiptum. Ákærði myndi hins vegar ekki nákvæmlega hvernig því hafi verið háttað en hann hafi greint frá því hjá lögreglu. Ákærði hafi spurt A hvort lögreglu yrði nokkuð blandað í málið. Spyrði hann íslenskar konur alltaf að því. A hafi ekki verið með neina áverka er hún hafi yfirgefið íbúðina. Ákærði staðfesti að hafa verið dæmdur fyrir kynferðisbrot í Póllandi fyrir um 10 árum síðan. A kvaðst að kvöldi föstudagsins 25. júní 2009 hafa farið út að borða með frænkum sínum í miðbæ Reykjavíkur. Þar hafi hún drukkið hálfa flösku af léttvíni. Í framhaldinu hafi þær farið á kaffihús þar sem hún hafi drukkið einn bjór. Á kaffihúsinu hafi hún m.a. hitt vinkonur sínar. Er staðnum hafi lokað hafi þær yfirgefið hann. Vinkonurnar hafi allar búið í miðbæ Reykjavíkur en A búið í [...]. Hafi hún ekki verið með nægjanlega fjármuni meðferðis til að taka leigubifreið heim. Hafi hún án árangurs reynt að semja við leigubifreiðastjóra um að aka sér heim. Að því loknu hafi hún farið á bak við Tollhúsið þar sem hún hafi fengið sér sæti um leið og hún hafi reynt að hringja í kærasta sinn. Á þessum tíma hafi hún séð til ferða ákærða á reiðhjóli en hann hafi verið að hjóla í kringum hana. Hafi hún spurt hann að því hvort hann ætti sígarettur. Hafi ákærði komið með þær í framhaldinu. Þau hafi ekki talað sama tungumál en samt getað haft einhver tjáskipti. Hafi hún bent honum á að sími hennar hafi ekki virkað. Hafi ákærði þá boðið henni að koma heim til sín og hringja þar. Það hafi hún þegið. Myndi hún eftir því að hafa gengið inn til ákærða og farið úr skóm við herbergi hans. Ákærði hafi tekið skóna upp og fært þá inn í herbergið. Hún hafi spurt hann hvort hann ætti áfengi en hann sagt að hann ætti einungis kaffi. Það hafi hún þegið. Hafi ákærði komið með kaffi og kex. Þau hafi reynt að ræða saman og m.a. ritað nöfn sín á blað. Þau hafi sennilega veitt hvoru öðru upplýsingar um símanúmer sín. Einnig hafi ákærði tekið myndir af A. Þá hafi hún sennilega verið búin að vera í um 15-20 mínútur í herberginu. Allt hafi gengið vel þar til A hafi viljað yfirgefa íbúðina, en það hafi hún ákveðið að gera þar sem áform hennar um að hringja þaðan hafi ekki gengið eftir. Hafi hún staðið upp og ætlað að taka skó sína. Ákærði hafi þá staðið upp og tekið fast utan um A eins og hann ætlaði að dansa við hana. A hafi ekki komist neitt. Ákærði hafi í framhaldinu hrint henni á nærliggjandi hillusamstæðu. Hafi hún dottið og um leið rekið ennið í samstæðuna. Hún hafi staðið á fætur, en greinilega vankast við höggið. Hafi hún ekki vitað fyrr en ákærði hafi verið búinn að koma henni í rúmið og taka hana úr buxum og nærbuxum. Því næst hafi hann klætt sig úr. Í framhaldinu hafi hann haft við hana samfarir. Hafi hún reynt að sporna við þeim og sagt nei við ákærða. Hafi hún gefið skýrt til kynna að samfarir væru gegn vilja hennar. Hafi hún reynt að streitast á móti. Hann hafi hins vegar tekið hendur hennar og sett þær fyrir ofan höfuð hennar. Samfarirnar hafi staðið í stuttan tíma og ákærði haft sáðlát sennilega yfir maga hennar. Hafi verið eins og hún hafi í þessu vaknað af sjokki. Hafi hún hugsað það eitt að hún yrði að komast frá honum. Hafi hún náð að komast úr rúminu og gripið föt sín. Hafi hún í snarhasti klætt sig í nærbuxur og buxur. Allt hafi gengið mjög hratt fyrir sig. Hún hafi náð að komast út úr íbúðinni og út. Ákærði hafi ekki opnað fyrir henni neina hurð heldur hafi hún náð að komast út af eigin rammleik. Hafi hún orðið þess áskynja að ákærði hafi einnig farið út úr íbúðinni. Hún hafi verið hrædd og hlaupið í nærliggjandi húsasund. Hafi hún fundið að hún var talsvert vönkuð. Hún hafi tekið myndir af andliti sínu á farsíma sinn þar sem hún hafi merkt að hún var með áverka í andliti. Um leið hafi hún náð símasambandi við C, góðan vin kærasta síns. C og vinkona hans, D, hafi spurt A hvar hún væri og hún getað sagt þeim að hún væri nærri Ingólfstorgi. Hafi hún farið að Hlöllabátum og beðið eftir þeim þar. Hún hafi á sama tíma séð ákærða þar sem hann hafi hjólað um í nágrenninu. Hún hafi verið mjög hrædd. Eftir að hún hafi verið komin í bifreið C og D hafi hún tjáð þeim að henni hafi verið nauðgað fyrr um nóttina. Þau hafi viljað fara með hana á Neyðarmóttöku. A kvaðst hafa drukkið áfengi þessa nótt og verið drukkin. Þrátt fyrir það myndi hún atvik málsins. Kvaðst hún ekki hafa munað atvikin vel er hún hafi gefið skýrslu á Neyðarmóttökunni, en þá hafi hún verið í sjokki. Að því er varðar það sem eftir henni er haft á Neyðarmóttökunni um fleiri gerendur kvaðst hún muna eftir því að hafa heyrt í fleiri mönnum í húsinu er hún og ákærði hafi farið inn. Engir aðrir en ákærði hafi hins vegar tekið þátt í árásinni. A kvaðst hafa sótt tíma hjá sálfræðingi eftir atburðinn. Hafi hún farið í samtals 12 tíma. Viðtölin hafi hjálpað henni við að glíma við afleiðingar atburðarins. Eftir atburðinn hafi hún fundið fyrir mikilli hræðslu. Hafi henni liðið mjög illa og m.a. misst úr vinnu. Sambandi hennar við kærasta hafi lokið vegna þessa. Hún hafi fengið martraðir um nætur og sofið illa. Ekki hafi hún getað verið ein heima hjá sér í fyrstu. Fyrir dóminn komu E, C og D. E var kærasti A á þessum tíma, en C og D náði A símasambandi við um nóttina. Í framhaldinu náðu þau í hana á Ingólfstorg. E kvaðst hafa hitt A á Neyðarmóttökunni um nóttina. Hún hafi ekki greint honum frá því fyrr en næsta dag hvað í raun og veru hafi komið fyrir um nóttina. Hafi hún þá tjáð honum að henni hafi verið nauðgað. Ákærði kvaðst hafa sofið einn heima hjá sér um nóttina. Farsími hans hafi verið á gólfi í svefnherberginu og væri símasambandið þannig að ef síminn lægi á gólfinu á heimilinu næði hann ekki alltaf sambandi. Atvikið hafi haft áhrif á samband þeirra en þau hafi slitið því eftir þetta. Talsverðar breytingar hafi orðið á A við atburðinn. Erfitt hafi verið að ræða við hana og hún átt erfitt með svefn. Hún hafi verið mjög félagsfælin eftirá og ekki viljað fara í bæinn. Ekki hafi mátt skilja hana eina eftir heima fyrst á eftir. Hafi hún óttast að ákærði myndi koma inn á heimili hennar. C kvaðst hafa rætt við A í síma um nóttina. Hún hafi þá verið mjög hrædd og grátið í símann. C og D hafi náð í A við Hlöllabáta á Ingólfstorgi. Þá hafi hún bæði grátið og hlegið í senn. Hafi hún sagt að henni hafi verið nauðgað um nóttina af einum manni. Í fyrstu hafi hún viljað fara heim og í sturtu. Þau hafi hins vegar sagt henni að hún yrði að fara á Neyðarmóttökuna. A hafi sagt að sér liði mjög illa og að hún vissi ekki hvað hún ætti að gera. C kvaðst hafa séð lítilsháttar áverka í andliti A um nóttina. Hafi hún ekki nefnt sérstaklega ástæður áverkanna aðrar en að þeir tengdust nauðguninni. D lýsti A þannig að hún hafi verið grátandi er hún hafi rætt við hana í síma. Eftir að A hafi verið komin í bíl D og C hafi hún lýst því að henni hafi verið nauðgað fyrr um nóttina. Þau hafi ekið henni á Neyðarmóttökuna. F og G gerðu grein fyrir læsingu á útidyrahurð að [...] í Reykjavík. F kvaðst vera húsráðandi. Væri útidyrahurð þannig gerð að henni væri læst og aflæst með lykli innanfrá. Reglan væri sú að hurðin ætti að vera læst yfir nóttu og þegar enginn væri í húsinu. Annars væri hún opin. Til í dæminu væri að gleymst hafi að læsa hurðinni. Ekki vissi hann til þess að gleymst hafi að læsa hurðinni að nóttu til. G lýsti atvikum með sambærilegum hætti. H læknir staðfesti skýrslu sína um réttarlæknisfræðilega skoðun á A. Gerði hún grein fyrir einstökum atriðum í skoðuninni. Áverkar í andliti A hafi verið sýnilegir, en þeir hafi verið á enni og á kinnbeini. Greinilegt hafi verið að um nýja áverka var að ræða. Hafi verið eins og þeir hafi verið eftir tvö högg. Áverkarnir hafi verið dreifðir og ekki með skurði í eins og eftir brún á hillu eða öðru skörpu. B sérfræðingur gerði grein fyrir niðurstöðum úr DNA rannsókn sem Rettsmedisinsk Institutt gerði á sýnum sem tekin voru úr A á Neyðarmóttöku og borin voru saman við DNA sýni úr ákærða. Niðurstöður hafi leitt í ljós að sæði úr ákærða hafi fundist í sýni sem tekið hafi verið úr leghálsi A og í sýni úr nærbuxum hennar. Engar sáðfrumur hafi greinst í sýni sem tekið hafi verið af maga A um nóttina. I geðlæknir staðfesti skýrslu sína um geðrannsókn á ákærða og gerði grein fyrir atriðum tengdum rannsókninni. Niðurstaða: Ákærða er gefið að sök að hafa aðfaranótt föstudagsins 26. júní 2009, að [...] í Reykjavík, haft samræði við A með því að beita hana ofbeldi. Við atlöguna á A að hafa hlotið bólgu á enni og kinn vinstra megin. Eru brot ákærða talin varða við 1. mgr. 194. gr. laga nr. 19/1940. Ákærði neitar sök. Hefur hann viðurkennt að A hafi komið á heimili hans þessa nótt og að til kynferðislegra samskipta hafi komið á milli þeirra. Hann hefur hins vegar synjað fyrir að hafa beitt hana þvingunum eða að hafa haft samræði við A. Honum hafi orðið sáðfall áður en að því kom. Framburður ákærða er ótrúverðugur um tiltekin atriði málsins. Er þar fyrst og fremst til að telja synjun ákærða á að hafa haft samræði við A. Undir rannsókn og meðferð málsins fyrir dómi var hann margspurður um það hvort hann hafi stungið getnaðarlim sínum í leggöng hennar. Hefur hann ávallt synjað fyrir það. Fær þessi framburður ákærða ekki staðist í ljósi þess að DNA sýni með sniði ákærða fannst í sýni sem tekið var úr leghálsi A. Það staðfestir að ákærði hafði samræði við hana. Eru tilraunir hans til að skýra tilvist þessa sýnis fjarstæðukenndar að mati dómsins. Þá er framburður ákærða ekki á einn veg um hvernig samskiptum hans og A lauk þessa nótt. Í fyrstu yfirheyrslu greindi hann frá því að hann hafi verið fáklæddur í rúminu er hún hafi yfirgefið íbúðina. Í næstu yfirheyrslu bar hann að hann hafi verið klæddur og aðstoðað A við að komast út um útidyrahurðina. Þrátt fyrir að ákærði tali ekki íslensku og þurfi á aðstoð túlks að halda við yfirheyrslur fær sú staðreynd ekki skýrt það ósamræmi sem er í framburði ákærða að þessu leytinu til. Framburður A er aftur á móti trúverðugur að mati dómsins. Þannig hefur framburðurinn verið á einn veg um þau aðalatriði málsins er máli skipta fyrir niðurstöðu þess. Hefur hún ávallt staðhæft að hún hafi fengið áverka í andliti af völdum ákærða. Hefur hún ekki getað fullyrt með hvaða hætti það nákvæmlega atvikaðist. Hann hafi því næst komið henni í rúmið og fært hana úr buxum og nærbuxum. Síðan hafi hann gegn vilja hennar haft við hana samræði. Vitni bera um að A hafi verið illa á sig komin síðar þessa nótt. Hafa þau lýst því þannig að hún hafi verið í sjokki og grátandi. Hún hafi strax skýrt frá því að henni hafi verið nauðgað. Ákærði tók myndir af sér og A þessa nótt um kl. 3.10. Bera þær ekki með sér að A hafi þá verið með áverka í andliti. Síðar um nóttina, eða um kl. 4.26, tók A sjálf myndir af sér, eftir að hún var komin út frá ákærða. Af þeim má sjá roða í andliti. C varð þess einnig áskynja að A var með áverka í andliti þegar hann sótti hana í miðbæinn. Samkvæmt réttarlæknisfræðilegri skýrslu í málinu var A með áverka í andliti við skoðun. Í þessu ljósi leggur dómurinn til grundvallar að A hafi fengið áverka þessa heima hjá ákærða. Þegar til ofangreindra atriða málsins er litið og hliðsjón höfð af ótrúverðugum framburði ákærða, er að mati dómsins sannað að ákærði hafi, gegn vilja A, haft samræði við hana og beitt við það líkamlegu ofbeldi. Einnig leggur dómurinn til grundvallar að hún hafi við atlöguna hlotið áverka samkvæmt ákæru. Með hliðsjón af þessu verður ákærði sakfelldur samkvæmt ákæru og varðar háttsemi hans við 1. mgr. 194. gr. laga nr. 19/1940. I geðlæknir hefur framkvæmt geðrannsókn á ákærða og er rannsóknin dagsett 14. júlí 2010. Er það álit geðlæknisins að ekki sjáist nein merki geðveiki, andlegs vanþroska eða hrörnunar, rænuskerðingar eða annars samsvarandi ástands, sbr. 15. gr. laga nr. 19/1940, sem gert hafi ákærða ófæran um að stjórna gerðum sínum á þeim tíma sem afbrotið eigi að hafa verið framið. Þá verði ekki séð að nein þau atriði séu til staðar samkvæmt 16. gr. laga nr. 19/1940 sem komið gæti í veg fyrir að refsing beri árangur. Ákærði er fæddur í júlí 1974. Hann hefur ekki áður gerst sekur um refsiverða háttsemi hér á landi, svo kunnugt sé. Samkvæmt upplýsingum frá yfirvöldum í Póllandi var hann í mars 2000 sakfelldur fyrir tilraun til nauðgunar. Ákærði hefur hér að framan verið sakfelldur fyrir nauðgun. Lék hann konuna illa og olli henni líkamlegum áverkum. Með hliðsjón af því, sbr. og 1., 2., 5. og 6. tl. 1. mgr. 70. gr. laga nr. 19/1940 er refsing ákærða ákveðin fangelsi í 3 ár og sex mánuði. Réttargæslumaður hefur fh. A krafist skaðabóta úr hendi ákærða. Er krafist bóta að fjárhæð 1.500.000 krónur, auk vaxta. Er vísað til þess að verknaðurinn hafi leitt til verulegs tjóns fyrir brotaþola. Hafi henni liðið hörmulega eftir atburðinn og þurft að leita sér hjálpar í viðtölum við sálfræðing. Þvingun til hvers kyns kynmaka sé gróft brot gegn persónu, friði og frelsi brotaþola. Afleiðingar verknaðarins muni hafa mikil áhrif á andlega og þar með líkamlega heilsu og þroska um ókomna framtíð. Sé því krafist bóta fyrir brot sem muni hafa alvarlegar afleiðingar í för með sér um ókomna tíð. Um lagarök er vísað til 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Með vísan til niðurstöðu um sakfellingu fyrir kynferðisbrot er það niðurstaða dómsins að framferði ákærða hafi valdið A miska. Á hún rétt á skaðabótum vegna háttsemi hans á grundvelli 26. gr. laga nr. 50/1993. Fyrir dóminum var leitt í ljós að A hefur sótt tíma hjá sálfræðingi vegna atviksins, en sálfræðingurinn átti ekki færi á því að koma fyrir dóminn sökum veikinda. Girðir það ekki fyrir að unnt sé að leggja mat á miska í málinu, en brotaþoli og vitni hafa lýst líðan hennar eftir atburðinn. Í ljósi atvika málsins eru bætur þessar hæfilega ákveðnar 1.200.000 krónur. Fjárhæð dæmdra skaðabóta ber vexti eins og í dómsorði greinir. Ákærði greiði allan sakarkostnað samkvæmt yfirliti ríkissaksóknara um sakarkostnað, að viðbættum kostnaði við DNA-rannsókn og geðrannsókn, ásamt tildæmdum málsvarnarlaunum og þóknun réttargæslumanns brotaþola, hvorutveggja að viðbættum virðisaukaskatti, sem í dómsorði greinir. Af hálfu ákæruvaldsins flutti málið Sigríður J. Friðjónsdóttir vararíkissaksóknari. Símon Sigvaldason, Ásmundur Helgason og Eggert Óskarsson héraðsdómarar kváðu upp dóminn. D ó m s o r ð: Ákærði, TomaszBurdzan, sæti fangelsi í 3 ár og sex mánuði. Ákærði greiði A, 1.200.000 krónur í skaðabætur, ásamt vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 26. júní 2009 til 10. desember 2009, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Ákærði greiði 1.173.445 krónur í sakarkostnað, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Oddgeirs Einarssonar héraðsdómslögmanns, 313.750 krónur, og þóknun til réttargæslumanns brotaþola, Margrétar Gunnlaugsdóttur héraðsdómslögmanns, 213.350 krónur.
|
Mál nr. 712/2012
|
Börn Forsjá Umgengni
|
M og K deildu um forsjá sonar síns og umgengni við hann. Áður höfðu þau samkvæmt samkomulagi farið sameiginlega með forsjá drengsins sem hafði haft lögheimili hjá K og verið eina viku í senn hjá hvoru foreldri. Í héraðsdómi kom fram að samkvæmt þágildandi 2. mgr. 43. gr. barnalaga nr. 76/2003 yrði ekki með dómi kveðið á um að forsjá barns yrði sameiginleg og yrði því að taka afstöðu til þess hvor aðila skyldi fara með forsjá drengsins. Samkvæmt mati dómkvadds matsmanns var talið að báðir foreldrar væru mjög hæfir til að fara með forsjá drengsins og hefðu góð tengsl við hann. Jafnframt kom þar fram að drengurinn vildi hafa óbreytt ástand og hefði hann lýst yfir vilja sínum til að umgangast báða foreldra sína jafnt en að ætla mætti að hann vildi ekki gera upp á milli foreldra sinna. Fyrir dómi ítrekaði matsmaður þessa skoðun sína. Taldi héraðsdómur að þegar litið væri til álitsgerðar og skýrslu matsmannsins fyrir dómi og þess sem fyrir lægi um líðan drengsins að hagsmunum hans væri best borgið færi M með forsjá hans. Staðfesti Hæstiréttur niðurstöðu hins áfrýjaða dóms. Engin efni voru talin til að fallast á kröfu K um ómerkingu héraðsdóms og ómerkingu málsins þar sem dómurinn hafði ekki rætt við drenginn til að kanna vilja hans.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 30. nóvember 2012. Hún krefst þess aðallega að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur ásamt meðferð málsins í héraði frá upphafi aðalmeðferðar og málinu vísað heim í hérað til meðferðar á ný. Til vara krefst áfrýjandi að hún verði „sýknuð af kröfum stefnda í héraði“ og að samkomulag aðila 13. júlí 2009 um sameiginlega forsjá með dreng málsaðila verði fellt úr gildi en áfrýjanda falin forsjá hans. Þá krefst hún þess að kveðið verði á um inntak umgengni við drenginn. Jafnframt krefst áfrýjandi þess að stefnda verði gert að greiða einfalt meðlag með drengnum frá uppsögu dóms Hæstaréttar til fullnaðs 18 ára aldurs hans. Að lokum krefst hún málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Engin efni eru til að fallast á kröfu áfrýjanda um ómerkingu héraðsdóms og heimvísun málsins. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 2. nóvember 2012. Mál þetta, sem dómtekið var 9. október sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af M, [...], [...], á hendur K, [...], [...], með stefnu birtri 31. ágúst 2012. Stefnandi gerir eftirfarandi dómkröfur: 1. Að honum verði með dómi falin forsjá sonar hans og stefndu, A, kt. [...], til 18 ára aldurs hans. 2. Að stefnda verði dæmd til að greiða stefnanda einfalt lágmarksmeðlag með drengnum frá dómsuppsögu til fullnaðs 18 ára aldurs hans. 3. Að dómurinn ákveði inntak umgengni þess foreldris sem ekki fær forsjá drengsins. 4. Að auki er krafist málskostnaðar að mati dómsins að teknu tilliti til 25,5% virðisaukaskatts. Af hálfu stefndu eru gerðar eftirfarandi dómkröfur: Málavextir Málsaðilar bjuggu saman í óvígðri sambúð á árunum 1996 til 2009 og eignuðust á þeim tíma tvö börn, þau B sem fæddist árið 1997 og A sem fæddist árið 2001. Við sambúðarslit sömdu aðilar um sameiginlega forsjá barnanna og ákváðu að stúlkan yrði með lögheimili hjá stefnanda en drengurinn hjá stefndu og að hvort þeirra um sig greiddi einfalt meðlag til hins foreldrisins. Síðar sömdu aðilar um að forsjá stúlkunnar yrði flutt til stefnanda. Frá því að málsaðilar slitu samvistum hefur drengurinn verið til skiptis eina viku í senn hjá hvoru foreldri. Drengurinn stundar nú nám í [...] í [...]. Stefnandi býr í íbúð sem málsaðilar bjuggu áður í að [...] í [...], ásamt sameiginlegri dóttur aðila, A. Nýverið hóf stefnandi samband við konu, C, en hún er ekki búsett á heimilinu. Stefnda býr að [...] í [...] ásamt sambýlismanni sínum til tveggja ára, D. D á 6 ára gamla dóttur sem kemur í umgengni til þeirra aðra hverja helgi, þá sömu og drengurinn hefur verið á heimilinu. Drengurinn er einnig í sambandi við móður- og föðurfjölskyldu sína í gegnum foreldra sína. Í stefnu kemur fram að stefnandi hafi undanfarin misseri skynjað breytingu á drengnum og telur sig hafa greint mikla vanlíðan hjá honum sem hafi smám saman aukist frá sambúðarslitunum. Drengurinn hafi áður verið virkur í íþróttum en hafi nú hætt bæði í handbolta og fótbolta. Hann sé einrænni en áður, gangi verr í skóla og sé daufur og áhugalaus. Sökum þessara breytinga hafi stefnandi óskað eftir því að barnasálfræðingur ræddi við drenginn í því skyni að aðstoða hann og kanna hvernig unnt væri að bæta úr. Var drengurinn þá greindur með þunglyndi og kvíðaröskun. Stefnanda hafi verið tjáð af sálfræðingi að það væri að áliti sálfræðingsins afar mikilvægt að drengurinn ætti eitt fast heimili þar sem núverandi tilhögun á samvistum við aðila ylli honum miklum kvíða og óöryggi og hann þyrfti á meiri festu að halda. Einnig kemur fram í stefnu að stefnandi hafi, með hagsmuni drengsins í huga, reynt að ná samkomulagi við stefndu um breytt fyrirkomulag umgengni og/eða búsetu enda telji hann ljóst að það fyrirkomulag að drengurinn sé viku hjá hvoru foreldri gangi ekki upp og hafi hann fengið það staðfest af fagaðilum. Stefnandi telur það henta drengnum betur að búa hjá honum og fara í reglubundna umgengni til stefndu. Í greinargerð stefndu kemur fram að hún telji að aðilar málsins hafi frá samvistarslitum haft nokkuð ólíkt sjónarhorn á inntak sameiginlegrar forsjár og út af því hafi orðið árekstrar milli þeirra. Þar hafi einnig spilað inn í, að áliti stefndu, afar neikvætt viðhorf stefnanda til stefndu eftir samvistarslitin. Fyrir liggur að samskipti voru erfið á stundum þar sem stefnandi hafi ítrekað hótað stefndu því forsjármáli sem hér er til meðferðar enda hafi hann ekki náð fram vilja sínum í samskiptum við stefndu um drenginn og hagsmuni hans sem endaði með höfðun þessa máls. Stefnda telur drenginn óska eftir því að dvelja jafnt hjá báðum foreldrum en að skipulagi væri breytt þannig að tími hjá hvoru foreldri um sig yrði lengdur. Ekki hafi náðst samkomulag um slíkt þó að stefnda hafi verið reiðubúin til þess. Drengurinn sé góður við báða foreldra sína, þyki vænt um þá báða og vilji gera báðum til hæfis. Þá liggi og fyrir að drengurinn sé upplýstur um ágreining foreldra sinna sem valdi honum erfiðleikum og ákveðinni streitu. Með vísan til 3. mgr. 42. gr. barnalaga nr. 76/2003 var Ragna Ólafsdóttir sálfræðingur dómkvödd til að leggja mat á forsjárhæfni foreldranna og tengsl þeirra við drenginn. Álitsgerð hennar sem er dagsett 4. maí 2012 var lögð fram í þinghaldi þann 14. maí 2012. Í niðurstöðu matsmanns segir um forsjárhæfni málsaðila og hæfi til að sinna þörfum barnsins að báðir þeirra teljist vel hæfir til að fara með forsjá drengsins. Þeir átti sig vel á persónuleika hans og lýsingar þeirra séu samhljóma. Síðan segir: „Þeir þekkja styrkleika A og veikleika og telja báðir nauðsyn á að leita sérfræði ráðgjafar varðandi veikleika drengsins. Báðir foreldrar eru meðvitaðir um mikilvægi uppbyggjandi uppeldisaðferða þó að þeir kjósi að feta ólíkar slóðir. Það er brýnt að þeir séu samtaka í aðferðum við að styrkja A. Samskiptaleysi foreldra og forsjárdeilan hefur komið í veg fyrir að þeir leggist á árarnar og séu samtaka í að styrkja drenginn. Það er mat matsmanns að A þurfi samhæfðan stuðning beggja foreldra við að efla félagslega færni sína og víkka áhugasvið sitt til að koma í veg fyrir einangrun sem getur hlotist af of mikilli tölvunotkun. Jafnframt þurfa foreldrar að taka á vandamáli A varðandi matarvenjur.“ Hvað varðar tengsl drengsins við málsaðila og eðli þeirra tengsla segir matsmaður í niðurstöðu sinni að í viðtölum og sálfræðilegum prófunum komi fram að drengurinn sé mjög tengdur báðum foreldrum sínum. Tengsl hans við föður séu aukin heldur á vinanótum. A sé meðvitaður um að foreldrar hans séu ekki ásáttir um það með hvaða hætti umgengni hans við þá eigi að vera. Hann vilji ekki gera upp á milli þeirra og kýs að sátt ríki hjá þeim um hann. Einnig kemur fram í niðurstöðu matsmannsins að málsaðilar séu báðir hikandi við að gera kröfur á drenginn og hafi hann vanist því að hafa hlutina eftir sínu höfði sem ekki sé heilladrjúgt fyrir hann. Þá kemur fram í niðurstöðunni að það hafi ítrekað komið fram í viðtölum við drenginn að hann kjósi að vera hjá foreldrum sínum til jafns. Eftir skilnað málsaðila hafi hann átt erfitt með að fara á milli heimila á viku fresti en hafi vanist því skipulagi sem er á umgengni hans við foreldra sína og vilji alls ekki breyta því. Matsmaður álíti það einlægan vilja drengsins að hafa þann háttinn á þar sem ekki hafi verið hægt að merkja það í viðtölum við hann að hann væri undir þrýstingi frá foreldrum sínum eða væri að þóknast öðru hvoru þeirra. Hann viti að faðir hans vilji að hann sé meira hjá sér en nú er og að móðir hans vilji hafa óbreytta umgengni. Matsmaður svaraði spurningu um það hvernig best væri háttað umgengni drengsins við það foreldri sem ekki fer með forsjá svo að þar sem drengurinn sé tengdur báðum foreldrum sínum sterkum böndum og vilji sjálfur hafa ríka umgengni við þá sé mikilvægt að farið verði að óskum hans. Það sé því nauðsynlegt að tryggt verði að honum verði gert kleift að hafa ríka umgengni við forsjárlaust foreldri. Í matsgerðinni kemur fram að matsmaður hafi rætt við Guðrúnu Oddsdóttur barnasálfræðing við gerð matsins. Fram kom hjá henni að málsaðilar hafi að frumkvæði stefnanda farið með drenginn til hennar í eitt viðtal þann 20. maí 2011 þar sem þau hafi haft áhyggjur af líðan hans í kjölfar skilnaðar þeirra. Hún hafi rætt einslega við drenginn og í því viðtali hafi komið fram að hann væri þreyttur á að vera til skiptis viku og viku í senn hjá hvoru foreldri og sagði að honum finnist það vera of mikil flækingur. Hann hafi sagt að hann héldi að það væri betra ef hann væri lengur í senn t.d. hálft ár hjá hvoru foreldri og þá langa helgi á móti hjá hinu foreldrinu. Mjög skýrt hafi komið fram hjá drengnum að hann vildi ekki gera upp á milli foreldranna. Í viðtalinu við Guðrúnu kom fram að hún hafi lagt fyrir hann skimunarkvarðann Children Depression Inventory. Niðurstöðurnar hafi verið innan eðlilegra marka og draga megi þá ályktun út frá honum að drengurinn hafi ekki verið þunglyndur en hækkun hafi verið á kvarða sem mælir ánægju og hafi hann komið út sem nokkuð gleðisnauður drengur. Við aðalmeðferð málsins voru teknar skýrslur af málsaðilum og Rögnu Ólafsdóttur sálfræðingi sem staðfesti ofangreinda matsgerð sína fyrir dóminum. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi byggir kröfu sína um að honum verði falin forsjá drengsins A á því að það sé drengnum fyrir bestu, sbr. 2. mgr. 34. gr. barnalaga nr. 76/2003. Drengurinn sé afar hændur að stefnanda og hafi tjáð stefnanda að hann vilji búa hjá honum. Drengurinn hafi mikið til dvalið hjá stefnanda og komi t.d. oft að borða hjá honum þá viku sem hann er í umgengni hjá stefndu. Þá viku sem drengurinn er hjá stefnanda er hann mjög háður honum og megi vart af honum sjá. Skynjar stefnandi þannig töluverðan aðskilnaðarkvíða hjá drengnum. Ennfremur skiptir það verulegu máli að hjá stefnanda býr eldri systir drengsins og eru systkinin mjög samrýnd. Stefnandi telur betra fyrir drenginn að fá að búa á sama stað og eldri systir hans. Samvistir stefnanda og drengsins hafa ætíð verið miklar og að mati stefnanda hefur hann annast uppeldi drengsins í meira mæli en stefnda. Hann hefur t.d. verið sá aðili sem sér meira um samskipti við skóla og annað sem varðar daglegt líf drengsins. Stefnandi telur afar brýnt að drengurinn eigi eitt fast heimili en umgangist reglubundið það foreldri sem hann býr ekki hjá. Stefnandi telur það í samræmi við vilja drengsins og henta honum betur að búa hjá honum. Fyrirkomulagið sem fyrir hendi er henti ekki drengnum en taki fremur mið af „hagsmunum foreldranna“. Stefnandi býr í þeirri íbúð sem málsaðilar bjuggu saman í áður. Þannig er um að ræða umhverfi sem drengurinn er vanur og þekkir. Aðstæður á heimilinu eru góðar, drengurinn á þar sérherbergi og býr við gott atlæti. Drengurinn gengur í [...] í [...] sem er þannig hvorki í næsta nágrenni við heimili stefnanda né stefndu. Verði stefnanda falin forsjáin verður þannig ekki um að ræða röskun eða breytingu á skólagöngu hans. Besti vinur drengsins býr í næsta húsi og þær tómstundir sem drengurinn hefur tekið þátt í fara fram í hverfinu. Það er markmið stefnanda að koma drengnum aftur af stað í tómstundir enda telur hann það honum mikilvægt og til góðs. Aðstæður stefnanda eru góðar og traustar og hjá honum býr drengurinn við stöðugleika, alúð og öryggi. Persónulegir eiginleikar stefnanda gera hann að vel hæfum forsjáraðila. Stefnandi er hraustur og reglusamur og starfar sem [...] hjá fyrirtækinu [...]. Hann er einhleypur og hefur góðan tíma og getu til að sinna drengnum. Vinnutími stefnanda er þannig að hann er til staðar fyrir drenginn að skóladegi loknum en hann er yfirleitt búinn að vinna um kl. 16 og ræður vinnutíma sínum sjálfur. Stefnandi hefur mikið og gott samband við fjölskyldu sína og drengurinn er hændur að föðurfjölskyldunni sem er stór og samheldin. Foreldrar stefnanda eru bæði hætt að vinna og stefnandi getur leitað til þeirra er á þarf að halda og drengnum finnst gott að vera hjá þeim og taka þátt í fjölskylduviðburðum. Að mati stefnanda hefur stefnda ekki sama bakland og stuðning í fjölskyldu sinni og hann hefur. Af öllu framansögðu telur stefnandi vera ljóst að það sé drengnum fyrir bestu að forsjá hans verði hjá honum. Stefnandi hefði raunar kosið að forsjá aðila yrði áfram sameiginleg en búseta drengsins yrði hjá honum. Þar sem ekki hefur náðst samkomulag þar að lútandi og ekki er unnt að dæma sameiginlega forsjá er stefnanda nauðsynlegt að fara fram á óskipta forsjá. Verði fallist á kröfu stefnanda gerir hann kröfu um að stefndu verði gert að greiða honum meðlag með drengnum frá dómsuppsögu til 18 ára aldurs, sbr. 4. mgr. 34. gr. og 54. gr. barnalaga nr. 76/2003. Þá gerir stefnandi einnig þá kröfu, hvernig sem niðurstaða forsjármálsins verður, að dómurinn ákveði inntak umgengni drengsins og þess foreldris sem ekki fær forsjá hans og hefur stefnandi lagt fram tillögur sínar um umgengni. Stefnandi áskilur sér rétt til að útlista kröfur sínar um umgengni ítarlega við meðferð málsins. Um umgengniskröfu vísast til 4. mgr. 34. gr. og 46. gr. barnalaga. Stefnandi telur nauðsynlegt, verði gripið til varna í málinu, að dómari hlutist til um á grundvelli 42. gr. barnalaga nr. 76/2003, að sérfróður aðili kanni aðstæður málsaðila, hæfni þeirra til að fara með forsjá barnsins og tengsl þeirra við barnið. Stefnandi áskilur sér að öðrum kosti rétt til að óska eftir sérfræðilegri álitsgerð í því skyni, sbr. 3. mgr. 42. gr. barnalaga nr. 76/2003. Krafa um málskostnað byggist á XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, einkum 130. gr. Krafa um virðisaukaskatt af málflutningsþóknun byggist á lögum nr. 50/1988 um virðisaukaskatt, þar sem lögmönnum er gert að innheimta virðisaukaskatt vegna þjónustu sinnar. Stefnandi máls þessa er ekki virðisaukaskattsskyldur og er honum því nauðsyn að fá skattinn tildæmdan úr hendi stefndu. Málsástæður og lagarök stefndu Stefnda krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda, ógildingar upphaflegs samkomulags aðila um sameiginlega forsjá, forsjár og meðlags sér til handa með drengnum auk þess sem kveðið verði á um inntak umgengni stefnanda og drengsins. Verða sjónarmið hennar um allar kröfurnar reifaðar í einu lagi. Stefnda hefur eins og fyrr greinir ákveðið að gera kröfu í máli þessu um að henni verði falin forsjá drengsins enda verður ekki dæmt um óbreytt fyrirkomulag eftir að málið er komið fyrir dóm. Fyrir liggur að stefnda hefur um nokkurt skeið haft efasemdir um ágæti hinnar sameiginlegu forsjár meðal annars vegna hótana stefnanda um málsóknir, neikvæðni hans í samskiptum og því að ekkert samráð sé um hagsmuni drengsins. Stefnda hefur þó ekki aðhafst af þessu tilefni og þar hefur komið til að hún hefur talið mikils um vert að drengnum yrði ekki ljóst að foreldrar hans þyrftu að leita aðstoðar utanaðkomandi aðila til að ráða ráðum sínum með hann. Stefnda telur hins vegar að úr því sem komið er sé rétt að skorið verði úr um forsjá drengsins þar sem ekki verði lengur búið við hótanir um málsóknir af hinu minnsta tilefni. Þá liggur fyrir sú ömurlega staðreynd að venjulega eru samskipti málsaðila í máli sem þessu óvægin þegar til málaferla er komið. Krafa beggja aðila í málinu um fulla forsjá byggir á 2. mgr. 34. gr. barnalaga nr. 76/2003. Meginkrafa stefndu byggir á því að það sé drengnum fyrir bestu til frambúðar að njóta forsjár hennar. Fyrir liggi að drengurinn hefur allt frá skilnaði dvalið að jöfnu hjá báðum aðilum og sé tengdur stefndu. Að auki telur stefnda að hún hafi sýnt að hún hafi alla tíð verið sveigjanleg hvað snertir drenginn og tíma hans með stefnanda og sé líklegri til að gæta að réttindum hins forsjárlausa í máli þessu en stefnandi. Málaferli þau sem nú eru í gangi séu lýsandi fyrir skaphöfn stefnanda sem sé ekki til þess fallin að gæta hagsmuna beggja foreldra. Skynsamlegra hefði verið að reyna að ná samkomulagi um lengri samfelldar samvistir með hvoru foreldri um sig og meta reynslu af slíku. Það var það sem drengurinn óskaði eftir og ljóst er að hefði mögulega komið í veg fyrir málaferli. Nú þegar á þeim tíma sem liðinn er eftir skilnað liggi fyrir staðreyndir um það hvernig stefnda hafi unnið úr málum varðandi samvistir drengsins við stefnanda og fjölskyldu hans á „sínum dögum“, sem sé af tillitssemi sé litið til sambærilegra mála. Þannig telur stefnda að verði henni falin forsjá þá verði hún líklegri til að virða samvistir drengsins og hins forsjárlausa foreldris en stefnandi. Stefnandi hafi að öllu jöfnu verið óbilgjarn í samskiptum sínum með drenginn hafi hann „átt“ tíma með honum. Stefnda bendir einnig á að aðstæður hennar til að fara með forsjá drengsins séu góðar. Hún búi í rúmgóðri íbúð og muni gera það áfram þótt mögulega komi til flutnings. Hún er útivinnandi en hefur möguleika á að laga vinnu sína að þörfum barnsins og njóti um stöðu sína sem foreldris skilnings vinnuveitanda þannig að fjarvistir frá barninu vegna vinnu eru óverulegar. Stefnda er heilbrigð, vel á sig komin líkamlega og reglusöm og í alla staði glæsileg og góð fyrirmynd sonar síns. Þá liggur fyrir að hún er í góðri sambúð með manni sem drengnum líki vel við og njóti hún stuðnings hans með drenginn og uppeldi hans. Talið er eðlilegt komi til flutnings málsins að tengsl barnsins við foreldra sína verði könnuð af sérfróðum aðila með vísan til ákvæðis 42. gr. barnalaga 76/2003 og litið verði til tengsla og vilja drengsins að því marki sem unnt er. Þó er ljóst að fleiri atriði koma til álita en stefnandi vill byggja á, enda hlutverk forelda að veita börnum ástúð og hlýju auk þess sem þau búi við stöðugleika og festu sem eðlilegt er að foreldri sem uppalandi veiti barni. Vakin er athygli á því að stefnandi gerir ekki kröfu um ógildingu samkomulags aðila um forsjártilhögun sem eru í gildi milli aðila málsins. Hvað málatilbúnað stefnanda varðar að öðru leyti þá er honum mótmælt sem röngum og ósönnuðum að því marki sem hann fer í bága við málatilbúnað stefndu. Málatilbúnaður stefnanda lýsir afstöðu hans til stefndu og þess með hvaða hætti hann telur sig geta ráðið hagsmunum beggja eftir samvistarslit. Málatilbúnaðurinn hefur ekkert með hagsmuni drengsins að gera, sem hafa skal til hliðsjónar við úrlausn málsins, enda hefur drengurinn mesta hagsmuni af jöfnum samvistum við foreldra og jákvæðu viðhorfi þeirra til hans og hvors annars. Málatilbúnaðurinn lýsir hins vegar óbilgirni og skilningsleysi um hvað telja megi eðlileg og siðuð samskipti forsjáraðila sem fara sameiginlega með forsjá barns. Foreldrar ættu að geta farið áfallalaust með sameiginlega forsjá í samræmi við meginsjónarmið um slíkt skipulag forsjár enda þarf vart að deila um að báðir aðilar eru hæfir forsjáraðilar og sameiginleg forsjá er talin henta börnum best. Gerð er krafa um að föður verði gert að greiða einfalt meðlag með drengnum og um meðlag er vísað til ákvæða 34. gr. og 54. gr. laga nr. 76/2003. Einnig er þess krafist að dómari ákveði inntak umgengni aðila með drengnum og skal hún taka mið af vilja drengsins, hún verði sem jöfnust og verði frídögum og leyfum alltaf skipt jafnt. Í málinu er gerð krafa um málskostnað og er sú krafa rökstudd með vísan til ákvæða XXI. kafla einkamálalaga nr. 91/1991. Stefnda vísar um kröfur sínar í máli þessu til ákvæða barnalaga nr. 76/2003 eftir því sem við á. Um málsmeðferð er vísað til ákvæða laga nr. 91/1991 auk VIII. kafla laga nr. 76/2003 og varðandi málskostnað er vísað til ákvæða XXI. kafla laga nr. 91/1991. Niðurstaða Í máli þessu krefst stefnandi forsjár sonar aðila, A, sem nú er á tólfta ári. Frá því málsaðilar slitu samvistir árið 2009 hafa þeir haft forsjá drengsins sameiginlega og hefur hann dvalist hjá þeim til skiptis eina viku í senn. Stefnandi lýsir því í stefnu að ástæða þess að hann hafi höfðað mál þetta sé sú trú hans að þetta fyrirkomulag henti drengnum ekki heldur væri betra fyrir hann að eiga eitt heimili. Samkvæmt 2. mgr. 34. gr. barnalaga nr. 76/2003 skal með dómi kveða á um hjá hvoru foreldra forsjá barns verði eftir því sem barni er fyrir bestu. Við mat á því er að finna leiðbeiningar í athugasemdum er fylgdu frumvarpi til fyrrnefndra laga, en þar eru talin upp í ellefu liðum eftirfarandi atriði eða sjónarmið, sem einkum ber að horfa til við ákvörðun forsjár: 1. Tengsl barns við hvort foreldri um sig. 2. Dagleg umönnun og umsjá. 3. Persónulegir eiginleikar og hagir hvors foreldris um sig og svo barnsins. 4. Óskir barns. 5. Kyn og aldur. 6. Systkinahópur. 7. Húsnæðismál. 8. Liðsinni vandamanna hvors um sig, þar á meðal nágrenni foreldra og áhrif nýs maka eða sambúðaraðila. 9. Breyting á umhverfi. 10. Umgengni barns og forsjárlauss foreldris. 11. Sök foreldra á samvistaslitum og ólögmæt sjálftaka barns. Verða nú aðstæður málsaðila og drengsins skoðaðar með hliðsjón af ofangreindum atriðum. Í áliti dómkvadds matsmanns, Rögnu Ólafsdóttur sálfræðings, kemur fram að báðir málsaðilar eru mjög hæfir til að fara með forsjá drengsins og hafa góð tengsl við hann. Fram komi í viðtölum og sálfræðilegum prófum að drengurinn sé mjög háður báðum foreldrum sínum. Hann upplifi ástúð, umhyggju og athygli frá þeim báðum en tengsl hans við stefnanda séu einnig á vinanótum. Hvað varðar daglega umönnun og umsjá drengsins, sem er nú á tólfta ári, eru einu sérþarfirnar sem nefndar hafa verið tengdar mataræði en drengurinn er mjög matvandur og hafa báðir foreldrar reynt að taka á því vandamáli og sýnt fullan vilja til þess að gera það áfram. Gögn málsins, t.d. frásögn í matsgerð af viðtali við kennara drengsins, benda einnig til þess að tölvunotkun drengsins sé meiri en eðlilegt geti talist en af þeim frásögnum málsaðila sem raktar eru í matsgerð virðist stefnda fremur álita að um sé að ræða vandamál en stefnandi. Það er mat matsmanns að A þurfi samhæfðan stuðning beggja foreldra við að efla félagslega færni sína og víkka áhugasvið sitt til að koma í veg fyrir einangrun sem getur hlotist af of mikilli tölvunotkun. Í niðurstöðu matsmanns kemur fram að málsaðilar séu meðvitaðir um mikilvægi uppbyggilegra uppeldisaðferða en kjósi að feta ólíkar leiðir. Af málsgögnum og því sem fram hefur komið við aðalmeðferð málsins má ráða að stefnda beiti meiri aga í uppeldi drengsins. Hvað varðar persónulega eiginleika málsaðila þá segir í niðurstöðu matsmanns um stefnanda: Hvað varðar hagi málsaðila þá hefur stefnda verið í sambúð með D síðustu tvö ár og benda þær upplýsingar sem fram kom í matsgerð sálfræðings til góðra tengsla drengsins við hann og börn hans sem koma reglulega á heimilið. Samkvæmt stefnu var stefnandi einhleypur þegar málið var höfðað. Í skýrslu hans við aðalmeðferð málsins kom fram að aðstæður hans hafa breyst síðan þá að því leyti að hann er nú kominn í samband við konu, C, og hafa þau hug á að hefja sambúð eftir næstu áramót. C á son sem er 16 ára og býr hjá henni. Af þessu má ráða að breytingar hafa orðið á aðstæðum stefnanda frá því málið var höfðað og frekari breytingar verða byrji hann í sambúð með C. Ekki var rætt við C við gerð mats dómkvadds matsmanns en af hálfu stefnanda komu upplýsingar um þessa breytingu á högum hans fyrst fram við aðalmeðferð málsins en B sagði matsmanninum frá C. Í framburði stefndu kom hins vegar fram að drengurinn virtist jákvæður gagnvart C. Í niðurstöðu matsmanns kemur fram, eins og rakið hefur verið, að hann telur að sennilega geti samband stefnanda og C orðið til góðs þar sem eðlilegt sé að börn átti sig á að þarfir foreldra snúi ekki einvörðungu að þeim Það er mat dómsins með hliðsjón af því sem hér hefur verið rakið að aðstæður og hagir málsaðila séu sambærileg. Eini óvissuþátturinn er hvaða áhrif það hefur á drenginn þegar hann dvelst hjá stefnanda byrji stefnandi í sambúð. Samkvæmt því sem fram kom í áliti dómkvadds matsmanns er það vilji drengsins að hafa óbreytt ástand. Drengurinn er meðvitaður um að foreldrar hans eru ekki sammála um hvernig umgengni hans við þá eigi að vera. Hann vilji ekki gera upp á milli þeirra og kjósi að sátt ríki um sig meðal þeirra. Ítrekað hafi komið fram í viðtölum við drenginn að hann kjósi að vera hjá foreldrum sínum til jafns. Eftir skilnað foreldra sinna hafi hann átt erfitt með að fara á milli heimila á viku fresti en hafi nú vanist því og vilji ekki breyta þessu. Matsmaðurinn álítur það einlægan vilja drengsins að vera hjá foreldrum sínum til jafns og að ekki hafi verið hægt að merkja það í viðtölum að hann væri undir þrýstingi frá foreldrum eða væri að þóknast öðru þeirra þrátt fyrir að þekkja afstöðu þeirra. Aðspurður sagði matsmaður að jafnt þýddi ekki endilega jafnt það gæti eins verið að hann yrði 60 eða 70% tímans hjá öðru foreldri og 40 eða 30% tímans hjá hinu. Í matsgerðinni kemur fram sú skoðun matsmanns að ætla megi að drengurinn sé í hollustuklemmu varðandi foreldra sína. Í skýrslu sinni fyrir dóminum sagði matsmaður að ekki væri hægt að útiloka að drengurinn væri ekki að hugsa um eigin hag þegar hann gaf upp afstöðu sína og taldi að vera kynni að hann vildi ekki gera upp á milli foreldra sinna. Hann taldi að þeir flokkadrættir sem eru í fjölskyldunni hefðu áhrif á drenginn en þeir ættu þó ekki að hindra tengsl hans við stefndu. Einnig kom fram hjá honum að hann telji að stefnda sé ákveðnari en stefnandi þegar kæmi að því að beita sér í uppeldinu og að hann telji að best sé að hafa skipan mála óbreytta. Það sé slæmt fyrir drenginn að lifa við það að forsjá hafi verið ákveðin með dómi þar sem foreldrar hafi ekki getað komið sér saman um hana. Eins og atvikum er háttað í máli þessu hefur ekkert komið fram sem bendir til þess að rök séu til að láta kyn og aldur hafa sérstök áhrif á niðurstöðu málsins. Málsaðilar og matsmaður eru sammála um að samband drengsins við systur sína, B, sé mjög gott. Í áliti matsmanns kemur fram að samband drengsins við börn sambýlismanns móður er koma reglulega á heimilið sé gott. Fyrirhugað er að 16 ára sonur verðandi sambýliskonu stefnanda muni einnig flytja á heimilið en ekki liggur fyrir hvort drengurinn hefur verið í samskiptum við hann og þá hvernig þau samskipti hafa verið. Báðir málsaðilar búa á svipuðum stað í Reykjavík en drengurinn gengur í [...] í [...]. Stefnandi býr í sama húsnæði og málsaðilar bjuggu áður í saman. Fyrir liggur að ætlunin er sú að drengurinn verði áfram í skóla í [...] eftir að hann lýkur námi í barnaskólanum. Báðir málsaðilar hafa lýst því yfir að vilji þeirra standi til þess að flytja í [...]. Samkvæmt þessu yrði ekki neinn munur á umhverfi drengsins eftir því hvort forsjá fer til stefnanda eða stefndu og hefur það því ekki áhrif á niðurstöðu málsins. Á sama hátt verður ekki gerður munur á stöðu aðila hvað varðar liðsinni vandamanna en fyrir liggur að drengurinn er í samskiptum við móður- og föðurfjölskyldu sína í gegnum málsaðila þótt í mismiklum mæli sé. Eins og fyrr hefur verið rakið liggur ekki fyrir á hvern hátt fyrirhuguð sambúð stefnanda kemur til með að hafa áhrif á drenginn og samskipti hans við stefnanda og fjölskyldu væntanlegrar sambýliskonu hans. Stefnda hefur hins vegar verið í sambúð í um tvö ár og fyrir liggur að samskipti drengsins við D, sambýlismann hennar, og börn hans eru góð og hefur hann aðstoðað stefndu við umönnun drengsins. Hvað það varðar hvort ákvörðun um forsjá muni hafa í för með sér breytingar á umhverfi fyrir drenginn þá búa málsaðilar nú, eins og áður hefur verið rakið, í sama hverfi í [...] og hafa bæði hug á af flytja til [...] þar sem drengurinn gengur í skóla og fyrirhugað er að hann verði áfram í skóla. Stefnandi býr í þeirri íbúð sem málsaðilar bjuggu áður saman í en hyggur nú á flutning þaðan. Með hliðsjón af þessu eru ekki rök til að gera greinarmun á aðstæðum málsaðila hvað þetta varðar. Hvað varðar umgengni við forsjárlaust foreldri þá hafa málsaðilar lýst því yfir að þeir muni stuðla að umgengni drengsins við það foreldri sem ekki fer með forsjá hans. Í gögnum málsins kemur fram að samskipti stefndu og B hafi ekki gengið sem skyldi og að á köflum séu lítil sem engin samskipti á milli þeirra. Samskipti þeirra hafi minnkað mjög eftir að forsjá hennar færðist til stefnanda. Ekkert hefur komið fram sem bendir til þess að sama gerðist færi forsjá drengsins til stefnanda enda virðist, samkvæmt því sem fram hefur komið við meðferð málsins, sem samband stefndu við B sé ólíkt sambandi hennar við drenginn. Við meðferð málsins hefur ekkert komið fram sem bendir til þess að annar málsaðila sé líklegri en hinn til að stuðla að umgengni við það foreldra sem ekki verður með forsjá drengsins. Ekki er í máli þessu byggt á sök foreldra á samvistaslitum eða ólögmæta sjálftöku barns og kemur það því ekki til skoðunar. Samkvæmt 2. mgr. 34. gr. laga nr. 76/2003 verður ekki með dómi kveðið á um að forsjá barns verði sameiginleg og verður því dómurinn að taka afstöðu til þess hvor málsaðila skuli fara með forsjá drengsins. Við þá ákvörðun ber auk afstöðu drengsins að leggja heildstætt mat á þau gögn sem liggja frammi í málinu, þegar metið er hvað sé drengnum fyrir bestu, sbr. ofangreind 2. mgr. 34. gr. Báðir foreldrar eru vel hæfir til að fara með forsjá drengsins og verður að harma að þeim skuli ekki hafa tekist að komast að samkomulagi um áframhaldandi sameiginlega forsjá en telja verður með vísan til þess sem fram kom hjá dómkvöddum matsmanni að hún þjóni best þörfum drengsins. Ábyrgð þess foreldris sem fer með forsjá við sambúðarslit, er mikil. Það þarf fyrst og fremst að bera hag barnsins fyrir brjósti, annast það og koma því til þroska, en einnig ber því að hlúa að jákvæðum tengslum barnsins við hitt foreldrið. Með því móti er best séð fyrir þörfum barnsins. Eins og rakið hefur verið þá kemur fram í matsgerð dómkvadds matsmanns að drengurinn vildi hafa óbreytt ástand og lýsti yfir vilja sínum til að umgangast báða foreldra sína jafnt. Einnig kemur þar fram að matsmaður taldi að drengurinn hefði lagt sig fram um að gera ekki upp á milli foreldra sinna. Í matsgerðinni er því lýst að þegar drengurinn tók Bene-Anthony fjölskyldutengslapróf hafi hann myndað fjölskyldu sem samanstandi af honum, foreldrum sínum, B, C og D og hafi hann sent foreldrum sínum flest skilaboðanna. Síðan segir í matsgerðinni: „Það má ætla að hann sé í hollustuklemmu varðandi foreldra sína. A sendir þeim ekki sjálfkrafa skilaboð heldur var íhugull og meðvitaður um að þau fengu jafnmörg skilaboð og þau sömu.“ Í matsgerð kemur einnig fram að drengurinn hafi talað vel um báða foreldra sína, lýst þeim báðum með orðinu „nice“, sagt að sömu reglur giltu á báðum heimilunum og hafi gætt þess vel í öllu tali sínu að gera ekki upp á milli þeirra. Í skýrslu sinni fyrir dóminum ítrekaði matsmaður að drengurinn væri í hollustuklemmu og sagði að vera kynni að hann vildi ekki gera upp á milli foreldra sinna. Það væri því ekki hægt að útiloka að hann væri ekki að hugsa um eigin hag þegar hann segðist vilja hafa óbreytt ástand. Fyrir dóminum lýsti stefnandi því að drengurinn hefði sagt honum að hann vildi eiga heima á einum stað en stefnda sagði drenginn hafa sagt við sig að hann vildi hafa óbreytt ástand. Stefnandi lýsir því í stefnu að hann hafi skynjað mikla vanlíðan hjá drengnum eftir skilnað málsaðila sem hafi smám saman aukist. Vegna þessa hafi barnasálfræðingur rætt við drenginn og greint hann með þunglyndi og kvíðaröskun. Af hálfu stefnanda hafa ekki verið lögð fram gögn eða leidd fram vitni sem staðfesta þetta. Af gögnum málsins má þó ráða að drengurinn hafi átt við nokkurn aðlögunarvanda að stríða síðan málsaðilar skildu. Það er mat dómsins með vísan til matsgerðar og skýrslu matsmanns fyrir dóminum að drengurinn hafi þörf fyrir að eiga heimili á einum stað en honum sé annaðhvort vegna aðstæðna erfitt um vik að koma á framfæri vilja sínum eða hann skynji ekki sjálfur hvað henti honum. Þrátt fyrir þetta efast dómurinn ekki um að tengsl drengsins við báða málsaðila séu góð og hann hafi raunverulegan vilja til að umgangast þau bæði eins mikið og kostur er. Dómurinn telur að drengurinn sé í erfiðri stöðu gagnvart foreldrum sínum vegna þess ágreinings sem hér er til úrlausnar og sú staðreynd að í prófum matsmanns og viðtölum við hann hafi hann gert allt til að tryggja að ekki hallaði á annað þeirra styðji þetta mat dómsins. Eins og rakið hefur verið eru báðir málsaðilar vel hæfir til að fara með forsjá drengsins. Bæði hafa getu til að taka á þeim vandamálum sem uppi eru hjá drengnum og ekkert hefur komið fram sem bendir til annars en að þau mundu bæði stuðla að umgengni drengsins við forsjárlaust foreldri. Af því sem fram hefur komið í málinu má ráða að aðstæður á heimili stefndu séu mjög góðar og á drengurinn góð samskipti bæði við sambýlismann stefndu og dóttur hans sem þar er reglulega í umgengni. Aðstæður á heimili stefnanda eru einnig góðar en fyrir liggur að þær munu breytast eftir áramót verði af fyrirhugaðri sambúð hans með C en óvíst er hvaða áhrif það muni hafa á drenginn. Eins og rakið hefur verið er það álit matsmanns að slíkar breytingar geti sennilega orðið drengnum til góðs. Dómurinn telur því ekki að þetta atriði eigi að vega gegn stefnanda við mat á aðstæðum málsaðila. Þegar litið er til álitsgerðar og skýrslu matsmanns við aðalmeðferð málsins, og þá sérstaklega varðandi tengsl drengsins við foreldra sína, aðstæðna drengsins og þess sem liggur fyrir um líðan hans frá því málsaðilar skildu er það mat dómsins að hagsmunum drengsins sé best borgið verði stefnanda ákveðin forsjá hans. Ekki síst ræður það niðurstöðu dómsins að drengurinn hefur átt gott samband við systur sína sem býr hjá stefnanda. Einnig hefur dómurinn í huga að samkvæmt því sem fram kemur í matsgerð eru tengsl hans við stefnanda einnig á vinanótum og telur dómurinn að slíkt samband sé ákjósanlegt fyrir drenginn á komandi unglingsárum. Telur dómurinn að stefnandi hafi sýnt að hann hafi til að bera þá innsýn í aðstæður og líðan drengsins sem uppalandi þarf að hafa og því komi vart til þess að hann geti ekki beitt sér gagnvart drengnum sem slíkur. Með hliðsjón af því sem hér hefur verið rakið er það niðurstaða dómsins að dæma stefnanda forsjá drengsins. Hvað varðar umgengni forsjárlauss foreldris við drenginn þá eru aðilar sammála um hana að öðru leyti en því að stefnandi gerir þá kröfu að hún verði aðra hverja helgi frá fimmtudegi til mánudags en stefnda að hún verði aðra hverja viku. Það var niðurstaða matsmanns að þar sem drengurinn væri tengdur báðum foreldrum sínum sterkum böndum og vilji sjálfur hafa ríka umgengni við þá væri mikilvægt að farið yrði að óskum hans. Það sé því nauðsynlegt að tryggt verði að honum verði gert kleift að hafa ríka umgengni við forsjárlaust foreldri. Það er því mat dómsins með hliðsjón af málsatvikum öllum og þá sérstaklega vilja drengsins og góðum tengslum hans við stefndu að drengurinn verði hjá stefndu fimm daga á tveggja vikna fresti, það er frá síðari hluta miðvikudags til fyrri hluta mánudags. Drengurinn verði til skiptis hjá málsaðilum um jól, áramót og páska. Í sumarleyfum verði drengurinn fjórar vikur samfellt hjá hvoru foreldri og fellur regluleg umgengni niður á meðan. Ákvörðun aðila um upphaf þessarar umgengni skal liggja fyrir eigi síðar en 15. apríl ár hvert. Eftir þessari niðurstöðu og með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 19/1991 þykir rétt að hvor aðila beri sinn kostnað af málinu. Með hliðsjón af hagsmunum drengsins er kveðið svo á um að áfrýjun dómsins fresti ekki réttaráhrifum hans, sbr. 1. mgr. 44. gr. barnalaga nr. 76/2003. Af hálfu stefnanda flutti málið Valgerður Dís Valdimarsdóttir hdl. og af hálfu stefnda flutti málið Halldór Þorsteinn Birgisson hrl. Dóminn kveða upp Sigríður Elsa Kjartansdóttir, settur héraðsdómari, og Valgerður Magnúsdóttir og Þorgeir Magnússon sálfræðingar. D Ó M S O R Ð Fellt er úr gildi samkomulag aðila frá 13. júlí 2009 um sameiginlega forsjá málsaðila með syni þeirra, A, kt. [...]. Stefnandi, M, fari með forsjá drengsins, A. Stefnda, K, greiði með drengnum einfalt meðlag, eins og það ákvarðast hverju sinni hjá Tryggingastofnun ríkisins, frá dómsuppsögu 2. nóvember 2012 til fullnaðs 18 ára aldurs hans. Umgengni stefndu við drenginn skal vera aðra hvora viku frá miðvikudegi til mánudags. Drengurinn verði til skiptis hjá stefnanda og stefndu um jól, áramót og páska. Í sumarleyfum skal drengurinn vera fjórar vikur samfellt hjá hvoru foreldri og fellur regluleg umgengni niður á meðan. Málskostnaður fellur niður. Áfrýjun dómsins frestar ekki réttaráhrifum hans.
|
Mál nr. 570/2008
|
Kærumál Sjálfræðissvipting Fjárræði
|
Hæstiréttur staðfesti úrskurð héraðsdóms um að A yrði svipt sjálfræði og fjárræði í sex mánuði á grundvelli a. liðar 4. gr. og 5. gr. lögræðislaga nr. 71/1997.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Gunnlaugur Claessen og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 17. október 2008, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 21. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 10. október 2008, þar sem sóknaraðila var gert að sæta sviptingu fjárræðis og sjálfræðis í 6 mánuði frá 22. september 2008 að telja. Kæruheimild er í 1. mgr. 16. gr. lögræðislaga nr. 71/1997. Sóknaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að henni verði einungis gert að sæta sjálfræðissviptingu í 6 mánuði. Þá er þess krafist að skipuðum verjanda sóknaraðila verði dæmd þóknun í héraði og fyrir Hæstarétti. Varnaraðilar krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar. Þær krefjast einnig hækkunar á þóknun skipaðs talsmanns þeirra í héraði ásamt kærumálskostnaði. Varnaraðilar hafa ekki kært úrskurð héraðsdóms fyrir sitt leyti og kemur krafa þeirra um endurskoðun á þóknun talsmanns þeirra í héraði því ekki til álita. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Samkvæmt 1. mgr. 17. gr. lögræðislaga greiðist þóknun skipaðs verjanda sóknaraðila og skipaðs talsmanns varnaraðila fyrir Hæstarétti úr ríkissjóði, sem er hæfilega ákveðin eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Þóknun skipaðs verjanda sóknaraðila, Björgvins Þórðarsonar héraðsdómslögmanns, og skipaðs talsmanns varnaraðila, Þórdísar Bjarnadóttur héraðsdómslögmanns, fyrir Hæstarétti, 120.000 krónur handa hvoru, greiðist úr ríkissjóði.
|
Mál nr. 154/2000
|
Vinnuslys Skaðabætur Líkamstjón Örorka Gjafsókn
|
S vann við afleysingarstörf í verslun SK. Var hún að losa sorp inn í vörugám, sem nýttur var til sorpgeymslu, er hún rann til í bleytu á gólfi gámsins, féll og hlaut við það brot á liðfleti hnéskeljar. Krafði S SK um skaðabætur á þeim grundvelli að aðstæður á vettvangi, sem hafi verið á ábyrgð SK, og mistök annarra starfsmanna SK hafi orðið þess valdandi að hún hafi hlotið meiðsl. SK var í héraði dæmdur bótaskyldur á grundvelli sakarreglunnar og húsbóndaábyrgðar fyrir að hafa ekki haft nægilegt eftirlit með vörugámnum og því starfsfólki, sem bar sorp í hann. Var SK látinn bera halla af því að hann tilkynnti slysið ekki til lögreglu eða Vinnueftirlits ríkisins og frásögn S lögð til grundvallar niðurstöðum, enda samræmdist hún frásögn vitna. Í ljósi þess að S vissi eða mátti vita um aðstæður í gámnum var talið að hún ætti nokkra sök á því hvernig fór. Var hún því látin bera þriðjung tjóns síns sjálf. Hæstiréttur staðfesti héraðsdóm.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson og Gunnlaugur Claessen og Eiríkur Tómasson prófessor. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 14. apríl 2000. Hann krefst sýknu af kröfu gagnáfrýjanda, auk málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar fyrir sitt leyti 31. maí 2000. Hún krefst þess aðallega að aðaláfrýjanda verði gert að greiða sér 1.838.683 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 8. október 1998 til greiðsludags, en til vara að héraðsdómur verði staðfestur um annað en málskostnað. Þá krefst gagnáfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem henni hefur verið veitt hér fyrir dómi. Eins og greinir í héraðsdómi var gagnáfrýjandi, sem er fædd 1976, við afleysingarstörf í verslun aðaláfrýjanda á Akranesi þegar hún varð fyrir slysi 2. ágúst 1995. Kveðst gagnáfrýjandi hafa þá farið að áliðnum vinnudegi með sorp inn í vörugám, sem aðaláfrýjandi lét standa aftan við húsnæði verslunarinnar og nýtti sem sorpgeymslu. Hafi hún runnið til í bleytu á sléttu krossviðargólfi vörugámsins og fallið, en við það hlotið brot á liðfleti hnéskeljar á vinstri fæti. Krafa hennar er reist á örorkumati læknis frá 22. júní 1998, sem hefur ekki sætt andmælum af hálfu aðaláfrýjanda. Aðaláfrýjandi sinnti ekki skyldu sinni samkvæmt 2. mgr. 81. gr. laga nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum, sbr. 1. gr. reglna nr. 612/1989 um tilkynningu vinnuslysa, til að tilkynna lögreglu og Vinnueftirliti ríkisins um slys gagnáfrýjanda. Komu atvik að slysinu því ekki til rannsóknar á þeim vettvangi. Í málinu hefur aðaláfrýjandi ekki bætt úr skorti upplýsinga, sem af þessu leiddi, með framburði vitna eða öðrum gögnum um hvernig umhorfs var í vörugáminum þegar slysið bar að höndum. Er því ekki annað fært en að leggja frásögn gagnáfrýjanda til grundvallar í þeim efnum. Með þessari athugasemd verður héraðsdómur staðfestur með vísan til forsendna hans um annað en málskostnað. Aðaláfrýjandi verður dæmdur til að greiða málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, eins og nánar greinir í dómsorði. Fer jafnframt eins og þar greinir um gjafsóknarkostnað gagnáfrýjanda fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður um annað en málskostnað. Aðaláfrýjandi, Skagaver ehf., greiði gagnáfrýjanda, Sigurlínu Bjarnadóttur, 450.000 krónur í málskostnað í héraði. Aðaláfrýjandi greiði í ríkissjóð 250.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Allur gjafsóknarkostnaður gagnáfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, 250.000 krónur. Dómur héraðsdóms Vesturlands föstudaginn 11. febrúar 2000 Stefnandi þessa máls er Sigurlína Bjarnadóttir, kt. 290976-4569, Kjarrhólma 30, en áður Nýbýlavegi 62, Kópavogi. Stefnt er Skagaveri hf., kt. 580269-6059, Miðbæ 3 Akranesi. Málið var höfðað með birtingu stefnu 26. maí 1999. Það var þingfest 1. júní s.á. og tekið til dóms að lokinni aðalmeðferð 20. janúar 2000. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndi, Skagaver hf., verði dæmdur til að greiða stefnanda kr. 1.838.683 með dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 8. október 1998 til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar ásamt virðisaukaskatti samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi. Um málavexti og málsástæður segir í stefnu að stefnandi hafi slasast þar sem hún var við vinnu sína í verslun stefnda á Akranesi hinn 2. ágúst 1995. Stefnandi hafi verið að fara með rusl inn í sorpgám, sem staðsettur hafi verið fyrir aftan verslunina, en runnið á blautu og hálu trégólfi inni í gámnum, dottið, meiðst á hné og hafi varanleg mein af. Stefnandi hafi ekki getað staðið á fætur og því kallað á hjálp. Aðvífandi vegfarandi hafi kallað á starfsmenn verslunarinnar, og tvær starfsstúlkur stefnda hafi ekið stefnanda á Sjúkrahús Akraness í sendibifreið stefnda. Á sjúkrahúsinu hafi meiðsl stefnanda verið könnuð, og við fyrstu athugun hafi komið í ljós brot á liðfleti vinstri hnéskeljar. Daginn eftir hafi verið gerð aðgerð á hnénu, hnéskelin lagfærð og reynt að festa beinbrjóskflísum á sinn stað, en þær hafi legið lausar í brotsvæðinu. Þegar stefnandi hafi verið komin með fótaferð hafi hún hafið sjúkraþjálfun hjá Sjúkraþjálfun Georgs V. Janussonar á Akranesi og mætt þar alls 23svar sinnum. Hinn 19. júní 1998 hafi stefnandi farið í skoðun hjá Jónasi Hallgrímssyni, lækni, sem unnið hafi matsgerð um afleiðingar slyssins hinn 22. júní 1998. Niðurstaða læknisins sé að stefnandi búi við 15% varanlegan miska og 15% varanlega örorku. Hinn 8. september 1998 hafi verið gerð sundurliðuð bótakrafa á hendur stefnda, sem hafnað hafi verið með bréfi dags. 18. september 1998. Þá segir í stefnu að stefndi hafi ekki tilkynnt slysið til Vinnueftirlits ríkisins né heldur til lögreglu eða Tryggingastofnunar ríkisins. Engin rannsókn hafi farið fram á orsökum slyssins eða aðstæðum á vettvangi og engar skýrslur verið teknar að tilstuðlan stefnda af samstarfsmönnum stefnanda um atvik, aðdraganda eða afleiðingar slyssins. Enn segir í stefnu að varanlegar afleiðingar slyssins séu þær að stefnandi búi við skerta hreyfigetu í vinstra hné og minna álagsþol í vinstra fæti. Auk þess fái hún verki í hnéð, verði hölt við gang, stirðni við setur og verði stundum fyrir því að vinstra hné og fótur gefi eftir undir álagi. Miklar líkur séu á ótímabærri slitgigt. Síðan er í stefnunni gerð grein fyrir útreikningi bótakröfunnar, þannig: “Þjáningar. Krafa stefnanda um bætur fyrir þjáningar er reiknuð út samkvæmt ákvæðum skaðabótalaga nr. 50/1993. Tímabil er byggt á mati Jónasar Hallgrímssonar, læknis, framkomnum upplýsingum frá læknum og auk þess á framburði stefnanda. Þjáningabætur eru annars vegar miðaðar við þann tíma sem stefnandi var rúmliggjandi eftir slysið, sem var í 13 daga og hins vegar eru bætur miðaðar við þann tíma sem leið þar til ekki var að vænta frekari bata, sem samkvæmt mati Jónasar Hallgrímssonar, læknis, var hinn 2. ágúst 1996. Vegna rúmlegudaga er miðað við 1.430 kr/dag og vegna annarra veikindadaga er miðað við 770 kr/dag. Þannig eru þjáningabætur samtals reiknaðar kr. 110.220,00. Varanleg örorka. Vegna kröfu um bætur fyrir varanlega örorku er byggt á örorkumati dr. Jónasar Hallgrímssonar. Örorkutjón stefnanda hefur verið reiknað út samkvæmt ákvæðum skaðabótalaga nr. 50/1993. Miðað er við 15% varanlega örorku og reiknað er út frá kr. 4.393.500 margfaldað með 1,3 í samræmi við ákvæði skaðabótalaga nr. 50/1993. Þannig fæst varanleg örorka að fjárhæð kr. 856.733,00. Heilsa stefnanda er talin eiga eftir að versna og miklar líkur er taldar á talsverðri slitgigt. Stefnandi býr við stöðug óþægindi og verki og þegar slitgigt ágerist munu daglegir verkir koma í veg fyrir vinnu þar sem reynir á vinstra hné. Stefnandi getur því búist við því að slysið verði til þess að hann útilokist frá annarri vinnu en léttum störfum og hann verði fyrir verulegri tekjuskerðingu. Varanlegur miski. Miðað er við 15% varanlegan miska í samræmi við örorkumat Jónasar Hallgrímssonar, læknis og tjónið reiknað út frá 4.393.500 kr. í samræmi við ákvæði skaðabótalaga nr. 50/1993. Þannig fæst varanlegur miski að fjárhæð kr. 659.025,00. Auk þess er krafa um bætur fyrir miska á því byggð að stefnandi hafi búið við óþægindi, verki, helti og skerta hreyfigetu allt frá slysinu og ekki séu líkur til að því linni. Slysið hafi haft áhrif á tækifæri stefnanda til að njóta tómstunda sinna á eðlilegan hátt og líkindi séu til að þeim tækifærum fækki eftir því sem slitgigt ágerist. Miðað við álit lækna séu líkindi fyrir talsverðri slitgigt. Vextir. 2% ársvextir hafa verið reiknaðir á bætur fyrir þjáningar, bætur fyrir varanlega örorku og bætur fyrir varanlegan miska frá slysdegi, hinn 2 ágúst 1995, til 8. september 1998, þegar sundurliðuð bótakrafa var gerð á hendur stefnda og öll gögn lágu þá fyrir stefnda til þess að taka afstöðu til bótakröfunnar og greiða bætur. Tímabundið atvinnutjón. Bætur fyrir tímabundið atvinnutjón er reiknað út frá meðallaunum stefnanda hjá stefnda fyrr á árinu 1995, sem voru 37.987 kr á mánuði. Sú fjárhæð er fundin út með því að leggja saman laun fyrir júní 1995 (kr. 26.695) og júlí 1995 (kr. 49.279), eða samtals kr. 75.974, og deila með fjölda mánaðanna (2). Frá þessum útreiknuðu launum í þann mánuð, sem stefnandi var fjarverandi frá vinnu, eru dregin þau laun sem stefndi greiddi stefnanda í júlí, en það voru kr. 9.252. Mismunurinn, eða kr. 28.735, er talinn vera vangreiddar bætur fyrir tímabundið atvinnutjón. Útlagður kostnaður. Krafist er greiðslu á læknis- og sjúkrahúskostnaði og öðrum útlögðum kostnaði samkvæmt framlögðum kvittunum og reikningum. Dráttarvextir. Krafist er dráttarvaxta frá 8. október 1998 sem er einum mánuði eftir að sundurliðuð bótakrafa var sett fram á hendur stefnda, í samræmi við ákvæði vaxtalaga nr. 25/1987.“ Á sérstöku dómskjali er stefnukrafan sundurliðuð þannig: Í stefnu segir að stefnandi hafi sannað tjón sitt með hefðbundnum hætti og stefndi hafi ekki á neinn hátt hnekkt þeirri sönnunarfærslu. Stefnandi byggi á því að stefndi reki stóra verslun þar sem margir starfsmenn vinni og því beri honum vegna umfangs og eðlis rekstrarins að leggja mikla rækt við öryggismál og koma sem allra best í veg fyrir hættu fyrir starfsmenn sína. Einnig byggi stefnandi á því að ríkari bótaábyrgð beri að leggja á stefnda vegna meiðsla sem stefnandi hafi orðið fyrir við vinnu sína vegna þess aðbúnaðar sem stefndi hafi kosið að nota í stað þess að nota viðurkenndan búnað, svo sem lokaðan ruslagám eða ruslatunnur, sem hefði komið í veg fyrir slys stefnanda og varanleg mein hennar. Stefnandi kveðst telja að aðstæður inni í ruslagámi stefnda hafi í umrætt sinn verið hættulegar vegna óhreininda og bleytu sem hafi valdið hálku. Byggi hún á því að stefndi verði að bera ábyrgð á því að bleyta hafi runnið frá rusli eins og raun hafi borið vitni, sökum þess að ýmsir starfsmenn hans hafi sett rusl inn í gáminn og ekki hafði verið gengið frá rusli þannig, að ekki rynni frá því vökvi þrátt fyrir kröfur og umvandanir forsvarsmanna stefnda til starfsmanna sinna um meðferð á rusli og úrgangi. Stefnandi heldur því fram að stefndi hafi gert henni að vinna verk sín við ófullnægjandi og hættulegar aðstæður og því beri stefndi ríkari bótaskyldu. Stefnandi hafi unnið verk sín í umrætt sinn að öllu leyti í samræmi við fyrirmæli yfirmanna sinna, en vegna eðlis starfsins, aðstæðna á vettvangi, sem voru á ábyrgð stefnda, mistaka annarra starfsmanna eða samverkandi áhrifa einhverra eða allra þessara þátta hafi stefnandi orðið fyrir alvarlegum meiðslum við vinnu sína, sem hún hafi ekki mátt búast við þegar hún réð sig í vinnu hjá stefnda. Stefnandi kveðst byggja á því að stefndi, Skagaver hf., verði að bera hallann af því að hafa ekki tilkynnt um slys stefnanda til Vinnueftirlits ríkisins, að hafa ekki látið fara fram lögreglurannsókn eða látið taka skýrslur af samstarfsmönnum stefnanda. Með því að hafa látið undir höfuð leggjast að tilkynna slysið er telur stefnandi að stefndi beri ábyrgð á því að engin rannsókn hafi farið fram á vettvangi eða þeim tækjum og búnaði sem verið var að vinna við þegar stefnandi slasaðist, og ekki liggi fyrir framburður neins af þeim mönnum sem voru að vinna með stefnanda á þessum tíma, tekinn á þeim tíma sem slysið varð. Um lagarök vísar stefnandi til almennu skaðabótareglunnar og reglna um húsbóndaábyrgð. Þá er vísað til laga nr. 46/1980, aðallega IV., V., VI. og VII. kafla. Vísað er til skaðabótalaga nr. 53/1993 og um vexti og dráttarvexti er vísað til vaxtalaga nr. 25/1987. Um málskostnað vitnar stefnandi til XXI. kafla einkamálalaga nr. 91/1991. Varðandi virðisaukaskatt af málskostnaði vísar hún til laga nr. 50/1988 og þess að hún er ekki með virðisaukaskattsskylda starfsemi og sé því nauðsyn að fá stefnda dæmdan til greiðslu virðisaukaskatts af málskostnaði. Í greinargerð stefnda er málavöxtum ekki lýst sérstaklega en vísað stuttlega til atvikalýsingar stefnu. Um málsástæður stefnda segir í greinargerðinni að hann byggi aðalkröfu sína um sýknu á því, að tjón stefnanda sé að rekja til óhappatilviks, sem hún verði sjálf að bera afleiðingarnar af. Heldur stefndi því fram að ekki hafi verið fyrir hendi atvik er geti fellt á hann fébótaábyrgð á því tjóni sem stefnandi varð fyrir. Á þeim tíma er slysið varð, segir í greinargerð stefnda, hafi ekki verið til reglur eða staðlar sem kveðið hafi á um hvernig staðið skyldi að notkun ruslagáma við fyrirtæki. Gámur sá er óhappið hafi orðið í standi enn við fyrirtæki stefnda. Hann sé af venjulegri stærð, 20 fet að stærð [Hér mun átt við lengd. Innskot dómara] og með sléttu trégólfi. Í raun sé um að ræða flutningagám. Áður en slys stefnanda hafi orðið, hafi gámur þessi verið notaður í mörg ár til að losa í sorp frá verslun stefnda án nokkurra vandkvæða. Heldur stefndi því fram að þessi “aðbúnaður” hafi verið venjulegur og eðlilegur á þeim tíma, miðað við þann rekstur sem stefndi hafði þá með höndum, og hafi reyndar enn. Svipað fyrirkomulag hafi tíðkast víðar hjá fyrirtækjum á Akranesi. Þessi “aðbúnaður” hafi ekki verið hættulegur. Mótmælir stefndi þeirri fullyrðingu stefnanda að ekki hafi verið um “viðurkenndan búnað” að ræða. Á þeim tíma er óhapp stefnanda varð, í ágúst 1995, hafi ekki verið komnir í notkun sérstakir ruslagámar á Akranesi, og enginn hafi boðið afnot af slíkum gámum né losun þeirra. Svo mikið hafi fallið til af sorpi að ekki hafi verið hagkvæmt eða eðlilegt að nota ruslatunnur, sem fyrst og fremst miðist við notkun fyrir heimili. Sú aðferð stefnda að fara með pappa og aðrar umbúðir utan af vöru og annað sorp út úr verslun sinni inn í lokaðan gám fyrir utan verslunina, hafi verið eðlileg ráðstöfun, sem m.a. hafi dregið úr brunahættu. Á þessum tíma, segir enn í greinargerð stefnda, hafi sorphirðu verið svo háttað á Akranesi, að heimilissorp hafi verið sett í stóra ruslapoka, sem sóttir hafi verið vikulega. Ekki hafi verið boðið upp á losun á sorpi sem sérstaklega hafi verið sniðin fyrir fyrirtæki. Því hafi það verið eðlileg aðferð stefnda að koma tilfallandi sorpi fyrir úti í gámi við fyrirtækið, þangað sem það var sótt af sömu aðiljum og sóttu heimilissorpið. Enginn munur hafi verið á losun eftir því hvort sorp kom frá heimilum eða fyrirtækjum. Sérstakt fyrirtæki hafi annast sorplosun skv. samningi við Akraneskaupstað. Mótmælir stefndi því að sú aðferð hans við losun á sorpi, sem hér hefur verið lýst, hafi verið hættuleg eða að svo megi líta á, að öryggismál starfsmanna stefnda hafi verið ábótavant vegna hennar. Stefndi mótmælir því að ástand eða aðstæður inni í gámnum hafi verið hættulegar vegna óhreininda eða hálku. Þetta hafi verið 20 feta gámur með sléttur trégólfi. Inn í hann hafi verið raðað sorpi sem kom frá verslun stefnda. Með þessu aðstæðum hafi starfsmönnum stefnda ekki verið búin nein hætta. Með eðlilegri aðgæslu hafi engin hætta fylgt því að fara með sorp inn í gáminn. Í greinargerð stefnda er vitnað til skýrslu stefnanda í sérstöku vitnamáli fyrir Héraðsdómi Vesturlands 4. febrúar 1998. Þar komi fram að stefnandi hafi verið að fara sína þriðju ferð í gáminn með rusl þegar hún féll. Þar segi og að stefnandi “hafi vitað það áður en slysið varð að maður frá sorphirðunni hafi kvartað yfir ástandinu í gáminum.” Stefndi heldur því fram að af þessu megi ljóst vera, að stefnandi hafi ekki sýnt nægilega aðgæslu þegar hún fór í þriðja og síðasta skiptið inn í gáminn með sorp. Stefndi heldur því fram að ekki eigi það að skipta máli varðandi sönnunarstöðuna í máli þessu að hann tilkynnti ekki um slys stefnanda til Vinnueftirlits ríkisins. Ef sú verður niðurstaða dómsins að stefndi beri fébótaábyrgð á óhappi stefnanda, heldur stefndi því fram, að skipta eigi sök. Varakrafan um lækkun krafna stefnanda byggi á því að óhappið megi að verulegu leyti rekja til aðgæsluleysis stefnanda. Um lagarök vísar stefndi til almennra reglna skaðabótaréttar. Krafa hans um málskostnað er byggð á 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Skýrslur fyrir dómi. Í sérstöku vitnamáli vegna atvika þessa máls, nr. V-1/1998, voru teknar skýrslur af stefnanda og 7 vitnum 4. febrúar 1998. Stefnandi gaf síðan skýrslu við aðalmeðferð, og þá gaf framkvæmdastjóri stefnda, Sveinn Arnar Knútsson og skýrslu; ennfremur bar þá vitni Jóhanna Baldursdóttir, starfsmaður stefnda, þegar slys varð. Í skýrslu sem stefnandi gaf í fyrr nefndu vitnamáli, sagðist hún hafa slasast 2. ágúst 1995 í ruslagámi við verslunina Skagaver. Sagði hún að í gáminum hefði verið allskyns rusl, t.d. pappakassar, og hefði verið nokkuð mikið í gáminum þegar slysið varð þar sem það hefði átt sér stað í lok vinnudags. Bleyta hefði verið á gólfi gámsins, en í hann hefði oft verið hent ónýtu grænmeti og ávöxtum. Stefnandi kvaðst ekki hafa kvartað við forsvarsmenn stefnda um aðstæður í gáminum, enda hefði hún verið í afleysingum í versluninni og búin að vinna stutt á lager verslunarinnar. Hún kvaðst hafa vitað að sorphirðumenn hefðu kvartað a.m.k. einu sinni yfir aðstæðum í gáminum við forsvarsmenn verslunarinnar. Stefnandi kvaðst ekki hafa fengið önnur fyrirmæli um umgengni við gáminn en að hafa þar eins snyrtilegt og hægt væri og setja ruslið langt inn í gáminn, svo að það félli ekki á sorphirðumenn er þeir opnuðu hann. Hún sagði að slysið hefði viljað þannig til að hún hefði runnið til á gólfi gámsins og fundið um leið til verkjar í hné, fallið og ekki getað staðið upp. Hún kvaðst hafa legið þar í smátíma en síðan getað kallað á hjálp, og hefði Ólöf Linda Ólafsdóttir komið og náð í fleiri starfsmenn til aðstoðar. Hún kvaðst hafa verið flutt á sjúkrahús með sendibifreið stefnda og hafi tveir starfsmenn verslunarinnar farið með henni. Hún kvaðst hafa verið nálægt því að vera hálfnuð inn í miðjan gáminn er hún hefði fallið. Stefnandi sagðist hafa byrjað að vinna hjá stefnda í Skagaveri um miðjan júní og verið búin að vera í nokkra daga á lagernum þegar slysið átti sér stað. Hún kvaðst hafa átt að fylla á grænmeti og ávexti í verslunina og henda því sem hefði verið ónýtt í gáminn. Þá kvaðst hún hafa átt að sjá um ruslið, sem hún hefði sett í gáminn og einnig að reyna að sjá til þess að ástandið í gáminum væri viðunandi fyrir sorphirðumennina, þannig að pappakassarnir hryndu ekki yfir þá, en hún sagði að hver hefði átt að ganga frá því rusli sem hann setti í gáminn. Stefnandi kvaðst telja að um hefði verið að ræða þriðju ferð hennar í gáminn daginn sem óhappið varð. Hún kvaðst hafa vitað það áður en slysið varð að maður frá sorphirðunni hefði kvartað yfir ástandinu í gáminum. Þá sagði hún að hún hefði ekki verið eini starfsmaðurinn sem farið hefði með rusl í gáminn. Hún kvaðst ekki hafa fylgst sérstaklega með gólfinu í gáminum áður en hún fór með rusl þangað. Við aðalmeðferð málsins 20. janúar sl. sagði stefnandi aðspurð að þann dag sem slysið varð hefði hún verið að vinna í grænmeti. Hluti af því rusli sem hún hefði farið með í gáminn hefði verið úrgangur grænmetis og ávaxta. Hún hélt að í þriðju ferðinni, þegar hún slasaðist, hefði hún verið að bera út tóma pappakassa. Stefnandi var spurð um líðan sína nú. Hún sagði þá að hún ætti erfitt með að ganga langar göngur og að hún hlypi ekki. Ef hún reyndi að hlaupa fyndi hún til sársauka og stirðleika í vinstra hné. Hún greindi frá því að hún starfaði sem stuðningsfulltrúi og ynni með fötluðu fólki. Sagði hún aðspurð að vegna álags á hnéð gæti verið mjög erfitt fyrir hana að lyfta fólki, ef það væri þungt. Þetta hefði háð sér í starfi. Hún kvaðst ekki eiga auðvelt með að leggjast á hnén eða sitja á hækjum sínum. Hún kvaðst kenna til verkjar í hnénu a.m.k. einu sinni í viku hverri, misjafnlega mikið eftir álagi. Lögmaður stefnda spurði stefnanda hvort það hefði verið hluti af föstum starfsskyldum hennar að fara með rusl í gáminn. “Maður gekk náttúrlega frá eftir sig,” svaraði stefnandi, “það áttu allir starfsmenn að gera.” Því hefði fylgt að fara með rusl í gáminn. Nánar spurð af lögmanni sínum, sagði hún að þau fyrirmæli hefðu verið gefin að allir starfsmenn gengju vel frá og hentu rusli. Hún kvaðst hafa fengið þessi fyrirmæli, sagðist muna að hún hefði fengið skilaboð um að þetta væri ósk framkvæmdastjórans, Sveins Arnars Haukssonar. Stefnandi var spurð um skóbúnað hennar, og sagðist hún örugglega hafa verið á sléttbotna skóm. Sveinn Arnar Knútsson, framkvæmdastjóri stefnda, gaf aðiljaskýrslu við aðalmeðferð málsins. Hann greindi frá því að gámurinn, þar sem slysið varð, væri enn í notkun og stæði fyrir utan verslun stefnda. Hann væri 20 feta langur, breiddin væri u.þ.b. 2,4 2,5 m. Dyraop gámsins næði yfir alla breiddina. Gámurinn stæði á jörð. Lágt er að stíga upp í hann, aðilinn hélt það væru 15-20 sm. Í gólfi gámsins er sléttur krossviður. Framkvæmdastjórinn var inntur eftir hvaða tilhögun hefði verið höfð á þeirri vinnu að fara með rusl í gáminn. Hann sagði að vinnureglan væri sú og hefði verið, að það starfsfólk sem ynni við að setja fram vörur, skilaði frá sér umbúðum í anddyri vörumóttöku verslunarhússins. Almenna reglan hefði verið sú að það fólk sem væri að vinna “á bak við” hefði séð um að fara með umbúðir út í gám. “Það svona bar eiginlega ábyrgð á því.” Aðilinn bætti við að svo hefði “starfsfólk verið að gera þetta sjálft”, að fara með rusl. Hann sagði að hann hefði engin sérstök fyrirmæli gefið um þetta til starfsfólksins og alls ekki til þeirra sem voru í tímabundnu starfi. Hann kvaðst að jafnaði hafa verið í fyrirtækinu og haft þar daglega stjórn, en hann hefði haft aðstoðarfólk sem hefði séð um þetta, og á þessum tíma hefði það verið Ólöf Linda Ólafsdóttir, sem borið hefði ábyrgð á gáminum og því farið væri með rusl í hann frá vörumóttökunni. Aðilinn bar að ekki hefði verið um það að ræða að það hefði verið starfsskylda allra að fara með umbúðir út í gáminn. Hann kannaðist ekki við að hafa gefið fyrirmæli um það. Hann kvaðst aðspurður ekki hafa vitað af því að stefnandi hefði farið með rusl út í gáminn. Hann kannaðist þó við að hafa vitað að starfsfólk hefði verið að fara með rusl úr búðinni út í gáminn, hefði notað tækifærið að viðra sig þegar gott var veður. En þetta hefði alls ekki verið starfsregla. Framkvæmdastjórinn var spurður hvort sorphirðumenn hefðu kvartað yfir frágangi á sorpi í gáminum. Hann sagði að þeir hefðu gert athugasemdir við það að “bagga upp pappann, og það voru svona plastumbúðir, sem voru settar kannski í kassa, sem þeir vildu að væru settar í poka.” Sorphirðumennirnir hefðu unnið í ákvæðisvinnu, “og þeir vildu fá þetta þannig í hendur að þeir gætu verið sem allra fljótastir.” Aðilinn var þá spurður hvort hann kannaðist við að sorphirðumenn hefðu kvartað yfir því að ávextir eða grænmeti hefði “verið þarna út um allt laust”. Svar framkvæmdastjórans við þessu var ekki eindregið. Hann sagði þó að kvartanir hefðu ekki komið til sín, “þeir voru að tala um þetta við kannski starfsfólkið”. Framkvæmdastjóri stefnda sagði að gámurinn hefði verið tæmdur að jafnaði einu sinni í viku. Ætlast hefði verið til að hann væri þrifinn eftir tæmingu. Hann var þá spurður hvers vegna hefði þurft að þrífa gáminnn eftir losun. Svar: “Það er bara almennt hreinlæti, ágætisregla.” Þá var spurt hvort gólf gámsins hefði verið útslett eða blautt vegna þess að lekið hefði úr því rusli sem sett var í hann. Aðilinn svaraði að hent hefði verið grænmeti. Það hefði verið sett í poka. Ef poki hefði sprungið, hefði það eðlilega slubbast út. Svo þegar komið hefði vinnuflokkur (“gengi”) að tæma gáminn, þá hefði auðvitað verið handagangur í öskjunni og pokar opnast og sprungið. Sorphirðumenn hefðu líka ekki hent hverju korni. Þess vegna hefði þurft að þrífa gáminn. Aðilinn var spurður hve margir hefðu verið starfsmenn stefnda þegar slysið varð. Hann gat ekki svarað því nákvæmlega, en taldi að þeir hefðu verið u.þ.b. 10. Aðspurður sagði hann að öryggistrúnaðarmaður fyrirtækisins hefði verið Jóhanna Baldursdóttir, en öryggistrúnaðarmaður starfsfólks hefði verið Rannveig Sigurðardóttir. Hann kvaðst ekki hafa haft starfsmannamál á sinni hendi, Jóhanna Baldursdóttir hefði annast þau. Jóhanna Baldursdóttir bar vitni fyrir dómi. Hún var starfsmaður stefnda þegar slysið varð. Hún kvaðst aðspurð ekki vilja titla sig starfsmannastjóra, en hún hefði að nokkru leyti séð um starfsmannamál í fyrirtækinu; hún hefði haldið utan um að hlutirnir væru gerðir. Hún hefði ekki ráðið fólk til starfa og ekki sagt því upp. Hún hefði að hluta til séð um innkaup og verið nokkurs konar verkstjóri. Vitnið Jóhanna var spurð um tilhöguna á frágangi og losun á rusli. Hún sagði að rusli hefði yfirleitt verið hent fram í pakkhús, sem svo hefði verið kallað. Engum hefði verið uppálagt að henda út í gáminn fremur en í ruslahauginn í pakkhúsinu. Enginn ákveðinn starfsmaður hefði átt að sjá til þess að koma ruslinu í gáminn, en undir hælinn hefði verið lagt hvenær farið hefði verið með rusl úr lager út í gám. Vitnið sagði að Ólöf, sem hefði verið “með mest þarna frammi” hefði séð um að þrífa gáminn. Hún neitaði því að tiltekinn starfsmaður hefði borið ábyrgð á gáminum. Gámurinn hefði oft verið þrifinn eftir losun. Hún kvaðst halda að það hefði fyrst og fremst verið vegna grænmetislyktar. Hún var spurð hvort hún hefði orðið vör við að gólfið í gáminum hefði verið blautt af úrgangi. Hún kvaðst ekki muna það. Vitnið Jóhanna var spurð hver hefði verið trúnaðarmaður og hver öryggistrúnaðarmaður starfsmanna á þessum tíma. Hún kvaðst halda að Rannveig Sigurðardóttir hefði verið trúnaðarmaður, en kvaðst ekki muna til að það hefði verið neinn öryggistrúnaðarmaður, “ekki kosinn af starfsfólki”. Hér á eftir verður gerð grein fyrir vætti vitna sem komu fyrir dómi í sérstöku vitnamáli 4. febrúar 1998: Vitnið Ólöf Linda Ólafsdóttir, kvaðst hafa unnið hjá stefnda í ágúst 1995 og fengið laun frá honum. Þegar slysið varð hefði hún verið í vinnu í Byggingahúsinu. Vitnið kvaðst hafa verið að koma úr Byggingahúsinu og á verið leið í Skagaver þegar slysið átti sér stað. Vitnið kveðst hafa átt að sjá um grænmeti í versluninni og unnið á lager. Vitnið kvaðst ekki muna eftir því að bleyta hafi verið á gólfi umrædds gáms nema þá eftir þvott, sem vitnið sagðist hafa séð um. Vitnið kvaðst ekki hafa vitað til þess að einhver hefði kvartað yfir aðstæðum í gáminum og hún gæti ekki séð hvernig aðstæður hefðu getað verið betri þar sem um ruslagám hefði verið að ræða. Vitnið sagði að ekki hefði verið mikið rusl í gáminum þegar slysið varð, en hún kvaðst hafa komið stefnanda til aðstoðar og hefði hún verið rétt innan við dyrnar á gáminum. Vitnið sagði að það hefðu ekki verið margir starfsmenn sem hefðu séð um að henda rusli í gáminn heldur aðallega vitnið, Sigurlaug og Rannveig, þ.e. starfsfólk á lager, og það hefði ekki verið neinn sérstakur sem hefði átt að sjá um gáminn. Vitnið sagði að starfsfólk í kjöti hefði að mestu leyti verið það sama og á lager og því gengið um gáminn. Vitnið sagði að stefnandi hefði verið flutt á sendibifreið fyrirtækisins á sjúkrahús og hafi vitnið ekið bifreiðinni. Vitnið Jónas Hallgrímsson kvaðst hafa verið á launaskrá hjá stefnda í ágúst 1995, en verið í sumarleyfi þegar slysið átti sér stað. Vitnið kvaðst vera matsveinn og hann hefði séð um vinnslu á kjöti og kjötborð. Vitnið kvaðst ekki muna eftir bleytu á gólfi ruslagámsins við verslunina, en hann hefði verið skolaður einu sinni í viku. Vitnið kvaðst hafa farið með rusl í gáminn þrisvar til fjórum sinnum á dag, en flestir starfsmenn í versluninni hefðu hent rusli í gáminn og enginn sérstakur hefði átt að sjá um gáminn. Vitnið kvaðst ekki vita til þess að kvartað hefði verið yfir aðstæðum í gáminum. Vitnið Víðir Reynisson kvaðst vera sambýlismaður stefnanda. Hann sagðist hafa verið starfsmaður við sorphirðu á Akranesi í ágúst 1995 og m.a. tekið þátt í því að losa ruslagám við verslunina Skagaver. Hann sagði að oft hefði verið bleyta og óhreinindi á gólfi gámsins og að það hefði komið fyrir að honum hefði skrikað fótur í gáminum vegna bleytu á gólfinu eða einhvers sem hefði fallið á gólfið. Vitnið sagði að það hefði verið algengt að ástandið væri slæmt í gáminum og að sorphirðumenn hefðu a.m.k. tvisvar sinnum kvartað við forsvarsmenn stefnda vegna þess. Ástandið hefði þá skánað fyrst á eftir en síðan farið í fyrra horf. Vitnið bar að ástandið utan við gáminn hafi verið ágætt en matarúrgangur hefði verið út um allt inni í gáminum, m.a. grænmeti og mjólk verið óvarið. Vitnið sagði að gámurinn hefði verið losaður einu sinni í viku, líklega á mánudegi eða miðvikudegi. Vitnið Magnús Rafnar Kjartansson kvaðst hafa verið starfsmaður við sorphirðu á Akranesi 1995 og m.a. unnið við að losa ruslagám við verslunina Skagaver, en það hefði verið gert einu sinni í viku á þriðjudegi eða miðvikudegi eftir því hvernig staðið hefði á. Hann sagði að oft hefði verið bleyta á gólfi gámsins, m.a. vegna ávaxta sem hefðu fallið úr umbúðum sem hefðu gefið sig. Vitnið bar að það hefði komið fyrir að honum hefði skrikað fótur í gáminum, m.a. vegna kraminna ávaxta. Vitnið kvaðst hafa kvartað við Svein Knútsson framkvæmdastjóra stefnda, og hefði ástandið í gáminum þá skánað í skamman tíma. Vitnið sagði að úrgangur í gáminum hefði yfirleitt verið í umbúðum og þá helst kössum, en þeir hafi oft gefið sig og innihaldið þá fallið á gólf gámsins. Það hefði verið timburgólf í gáminum, og þegar hann hefði orðið var við hálku í gáminum, minni hann, að þá hefðu ávextir legið á gólfi gámsins. Vitnið Alfreð Friðrik Adamsson kvaðst hafa unnið við sorphirðu á Akranesi sumarið 1995 og m.a. tekið þátt í því að losa ruslagám við verslunina Skagaver. Það hefði verið reynt að hafa reglu á því og það gert einu sinni í viku, líklega á miðvikudegi. Vitnið bar að oft hefði verið hálka á gólfi gámsins vegna bleytu og hefðu sorphirðumenn kvartað yfir því oftar en einu sinni við forsvarsmenn stefnda, en ástandið hefði ekki skánað við það. Honum hefði þó aldrei skrikað fótur í gáminum. Vitnið bar að bleytan á gólfi gámsins hefði yfirleitt verið vegna ávaxta eða grænmetis, sem hefði legið á gólfi gámsins og því verið stigið á það. Úrgangur hefði stundum verið óvarinn í gáminum eða fallið úr umbúðum sem hefðu verið lélegar. Vitnið Þórdís Árný Örnólfsdóttir kvaðst hafa starfað á skrifstofu hjá stefnda í ágúst 1995 og m.a. séð um bókhald. Hún hefði ekki starfað við annað hjá fyrirtækinu og ekki hent rusli í gám við verslunina né komið nálægt gáminum. Vitnið kvaðst hafa komið að stefnanda þar sem hún hefði staðið við sendibifreið fyrirtækisins eftir slysið og líklega hefði hún staðið í annan fótinn. Stefnandi hefði verið flutt með sendibifreiðinni á sjúkrahús og hefði vitnið ekið bifreiðinni. Vitnið kvaðst aldrei hafa heyrt að kvartað hefði verið yfir aðstæðum við eða í gáminum er hún vann hjá stefnda. Vitnið sagði sér ekki vera kunnugt um að fyrirmæli hefðu verið gefin um umgengni við gáminn eða að einhver ákveðinn aðili ætti að henda rusli í gáminn eða sjá um hann að öðru leyti. Vitnið Berglind Magnúsdóttir kvaðst hafa verið starfsmaður stefnda í ágúst 1995 og unnið á afgreiðslukassa og í skamman tíma í grænmeti. Hún kvaðst hafa farið einstökum sinnum með rusl í gám utan við verslunina og hefði stundum verið bleyta og hálka á gólfi gámsins. Hún sagði sér ekki vera kunnugt um að kvartað hefði verið yfir ástandinu í gáminum, og hún minnist þess ekki að einhver sérstakur hefði átt að sjá um gáminn, en flestir starfsmenn verslunarinnar hefðu líklega farið með rusl í gáminn. Vitnið kvaðst ekki minnast þess að henni hefði skrikað fótur í gáminum. Forsendur og niðurstöður. Framkvæmdastjóri stefnda, eða fulltrúi hans á vinnustað, tilkynnti ekki um slys stefnanda til Vinnueftirlits ríkisins eða til lögreglu, svo sem honum bar að gera samkvæmt 2. mgr. laga nr. 46/1980, sbr. 3. mgr. 12. gr. sömu laga. Stefndi ber því í máli þessu halla af því að ekki fór fram nein rannsókn á þeim aðstæðum sem slysinu ollu eða hefðu getað valdið, fyrr en teknar voru skýrslur í sérstöku vitnamáli fyrir dómi 4. febrúar 1998. Til grundvallar niðurstöðum leggur dómari frásögn stefnanda og atvikalýsingu stefnu um atvik slyssins, enda samrýmast þær vætti vitna. Telja verður að stefnanda hafi verið rétt að líta svo á, að það hafi verið starfsskylda hennar að fara með rusl eða sorp í gáminn. Fær framburður hennar um þetta stuðning af vætti vitnanna Jóhönnu Baldursdóttur, Jónasar Hallgrímssonar, Þórdísar Árnýjar Örnólfsdóttur og Berglindar Magnúsdóttur. Leggja ber til grundvallar niðurstöðu í málinu að stefnandi hafi slasast við það að skrika fótur í bleytu á gólfi gámsins, sem stafaði frá úrgangi sem þar var geymdur. Gólf gámsins er úr sléttum krossviði og má því ætla að það geti orðið mjög hált í bleytu, ekki síst ef hún stafar frá úrgangi grænmetis eða ávaxta. Framburður stefnanda um atvik slyss fær styrkan stuðning af vætti þriggja sorphirðumanna, en tveir þeirra eru henni ótengdir. Vitnin Víðir Reynisson, Magnús Rafnar Kjartansson og Alfreð Friðrik Adamsson bera allir um bleytu og matarúrgang á gólfi gámsins og að kvartað hafi verið yfir þessu við stefnda. Vitnið Víðir sagði að sorphirðumenn hefðu kvartað tvisvar. Ástandið hefði þá skánað, en síðan farið í fyrra horf. Vitnið Alfreð Friðrik bar að sorphirðumenn hefðu kvartað yfir ástandinu oftar en einu sinni, en ástandið hefði ekki skánað við það. Vitnið Magnús Rafnar kvaðst hafa kvartað við framkvæmdastjóra stefnda og hefði ástandið þá skánað skamman tíma. Vitnið Berglind Magnúsdóttir bar að hún hefði einstöku sinnum farið með rusl í gáminn og hefði stundum verið bleyta og hálka á gólfi hans. Dómara þykir sýnt að kvartanir þær sem atvinnurekandanum, framkvæmdastjóra stefnda, eða öðrum fyrisvarsmönnum stefnda, bárust, hafi átt að verða tilefni til að gæta meiri varúðar en gert var í umgengni í gáminum. Eftirlit með honum var ekki sem skyldi. Af vætti vitna verður ráðið að ótiltekinn hópur starfsfólks bar rusl eða sorp í gáminn, en enginn einn hafði umsjón með honum. Ekkert liggur fyrir um að starfsfólk hafi verið varað við hálku í honum, þrátt fyrir kvartanir sorphirðumanna. Forsvarmenn stefndu máttu þó sjá að bleyta á gólfinu gat valdið því að sá sem þar fór um með byrði í fangi skrikaði fótur og félli við og væri þannig hætta búin. Verður samkvæmt þessu að telja að gáleysi starfsmanna stefnda hafi valdið því að stefnandi slasaðist, og beri stefndi því bótaábyrgð á tjóni stefnanda samkvæmt sakarreglunni og reglunni um húsbóndaábyrgð. Sakarskipting kemur hér til álita samkvæmt varakröfu stefnda. Í skýrslu stefnanda fyrir dómi kemur fram að hún slasaðist í þriðju ferð sinni í gáminn daginn þann, 4. ágúst 1995. Henni mátti því vera kunnugt um aðstæður í gáminum. Þá kom það einnig fram í skýrslu hennar að hún hefði vitað, að sorphirðumaður hefði kvartað yfir ástandinu í gáminum. Hefði það átt að vera henni ástæða til að gæta varúðar. Vegna þess sem stefnandi vissi eða mátti vita um aðstæður í gáminum telur dómari að ógætni hennar sjálfrar megi að nokkru leyti kenna um slysið. Er því rétt að hún beri sjálf hluta af tjóni sínu, og þykir dómara hæfilegt að það verði að einum þriðja hluta. Fjárhæð bóta. Við aðalmeðferð málsins var bókað að ekki væri ágreiningur með aðiljum út af fyrir sig um útreikning bótakröfunnar. Stefndi taldi þó að 6. liðurinn í sundurliðun bótakröfunnar, þ.e. útlagður kostnaður, ætti að falla undir málskostnað. Fellst dómari á það. Samkvæmt þessu og því sem hér er að framan ritað verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda tvo þriðju hluta af kr. 1.757.679 (1.838.683 81.004), eða kr. 1.171.786. Dæmdir verða dráttarvextir af þessari fjárhæð svo sem stefnandi krefst. Málskostnaður. Rétt er samkvæmt úrslitum máls að stefndi greiði stefnanda málskostnað. Þykir dómara hann vera hæfilegur 350.000 krónur, og hefur þá verið tekið tillit til útlagðs kostnaðar stefnanda og ennfremur virðisaukaskatts af þóknun lögmanns stefnanda. Sakflytjendur voru Jón Haukur Hauksson hdl. fyrir stefnanda og Tryggvi Bjarnason hdl. fyrir stefnda. Finnur Torfi Hjörleifsson héraðsdómari kveður upp þennan dóm. Stefndi, Skagaver hf., greiði stefnanda, Sigurlínu Bjarnadóttur, kr. 1.171.786 með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 8. október 1998 til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda 350.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 282/2010
|
Fasteignakaup Tilboð Fyrirvari Samningur Kröfugerð
|
Með samþykktu kauptilboði 7. maí 2008 komst á kaupsamningur með Í annars vegar og G og H hins vegar um þriggja herbergja íbúð. Fyrir lá í málinu að Í annaðist gerð tilboðsins. Talið var að skuldbinding G og H samkvæmt tilboðinu væri bundin fyrirvara um lán frá lánastofnun og félli hún því niður ef fyrirvarinn gengi ekki eftir. Í tilboðinu sagði einnig að kaupandi skyldi skila inn staðfestu og stimpluðu greiðslumati frá viðskiptabanka sínum innan tveggja vikna frá undirrituðu og samþykktu kauptilboði ef hann hygðist fjármagna íbúðarkaupin að hluta til með veðlánum annars teldist það úr gildi fallið. Fyrir lá að G og H skiluðu ekki nefndu greiðslumati á þeim tímafresti sem kveðið var á um í ákvæðinu og féll skuldbinding þeirra því niður tveimur vikum eftir gerð tilboðsins. Þá var ekki fallist á það með Í að samskipti aðila eftir þetta fengju þessu breytt, enda var talið að fylgja hefði þurft formkröfum 7. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup ef til hefði staðið að endurvekja þær skuldbindingar sem fallið höfðu niður. Voru G og H sýknuð af kröfum Í.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Jón Steinar Gunnlaugsson og Viðar Már Matthíasson. Dómsorð: Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 10. febrúar 2010. I Mál þetta, sem dómtekið var mánudaginn 18. janúar sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Íslenzkum aðalverktökum hf., kt. 660169-2379, Höfðabakka 9, Reykjavík, með stefnu, birtri 12. maí 2009, á hendur Guðna Alberti Jóhannessyni, kt. 271151-3149, og Huldu Bryndísi Sverrisdóttur, kt. 060253-2779, nú báðum til heimilis að Nesbala 70, Seltjarnarnesi. Endanlegar dómkröfur stefnanda eru þær, að stefndu verði dæmd til að greiða stefnanda kr. 64.350.000 með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðbætur nr. 38/2001 af kr. 8.000.000 frá 20. nóvember 2008 til 8. desember s.á., af kr. 35.000.000 frá þeim degi til 2. febrúar 2009, af kr. 50.000.000 frá þeim degi til 27. febrúar s.á. og af stefnufjárhæð frá þeim degi til greiðsludags, gegn afhendingu fasteignarinnar Hrólfskálamel 2, 0202, Seltjarnarnesi. Enn fremur krefst stefnandi málskostnaðar að mati dómsins. Dómkröfur stefndu eru þær aðallega, að þau verði sýknuð af öllum kröfum stefnanda, en til vara, að þau verði sýknuð af öllum kröfum stefnanda að svo stöddu. Í báðum tilvikum er krafizt málskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefnanda. II Málavextir Hinn 7. maí 2008 gerðu stefndu stefnanda kauptilboð í íbúð að Hrólfskálamel 2, 0202, Seltjarnarnesi, sem stefnandi samþykkti sama dag. Tilboðið var síðan staðfest af Garðari Garðarssyni hrl., löggiltum fasteignasala hjá Landseign ehf.-fasteignasölu, í samræmi við ákvæði 4. mgr. 1. gr. l. nr. 99/2004. Samkvæmt kauptilboðinu skyldu kaupendur greiða kr. 8.000.000 við kaupsamning, sem áætlaður var hinn 16. maí 2008, kr. 15.000.000, kr. 27.000.000 með peningum við fokheldi hinn 1. júlí 2008, við afhendingu íbúðar hinn 21. nóvember 2008, kr. 14.350.000 við sölu á Seilugranda 4 en þó eigi síðar en 27. febrúar 2009, og kr. 650.000 hinn 1. júní 2009 við lóðafrágang og afsal. Í kauptilboðinu kemur fram, að kaupendum sé ljóst, að kaupsamningur kunni að dragast þar til þinglýst eignaskiptayfirlýsing liggi fyrir. Kaupandi sé meðvitaður um og samþykki að gera þurfi breytingar á eignaskiptayfirlýsingu, þegar hin tvö fjölbýlishúsin séu risin á lóðinni, sem sé sameiginleg þeim öllum og kunni hlutdeild þeirra í lóð og sameign að breytast við það. Á forsíðu tilboðsins segir að það sé gert og samþykkt með fyrirvara um lán frá lánastofnun, og á bakhlið þess er fyrirvari þess efnis, að hyggist kaupandi fjármagna íbúðarkaupin að hluta til með veðlánum, skuli hann skila inn staðfestu og stimpluðu greiðslumati frá viðskiptabanka sínum innan tveggja vikna frá undirrituðu og samþykktu kauptilboði, ella teljist kauptilboðið úr gildi fallið. Þá er fyrirvari um, að afhendingardagur kunni að verða annar en segi í sölulýsingu, m.a. vegna óska kaupanda um breytingar frá gildandi skilalýsingu. Í kauptilboðinu er ekki sérstaklega tekið fram, að kaupendur hyggist fjármagna kaupin að einhverju leyti með láni frá lánastofnun, og kom aldrei frá þeim stimplað greiðslumat frá viðskiptabanka þeirra. Fyrir liggur, að stefndu völdu innréttingar í íbúðina og voru m.a. í tölvupóstsambandi við stefnanda tímabilið júlí-september vegna þessa. Þá liggur fyrir, að innflutningur til landsins á innréttingum gekk erfiðlega, en til stóð að þær yrðu fluttar inn í september/október 2008. Kveður stefnandi stefndu hafa verið upplýst um, að afhending gæti dregizt eitthvað vegna þessa, en erfiðleikarnir komu til vegna erfiðleika á fjármálamarkaði á þessum tíma, að sögn stefnanda. Stefndu gerðu tilboð í fasteign að Nesbala 70, Seltjarnarnesi, hinn 20. október 2008 með fyrirvara um, að þau teldust óbundin af hinu fyrra tilboði í íbúðina að Hrólfskálamel. Þau leituðu eftir staðfestingu stefnanda á því að þau væru laus undan tilboðinu og báru m.a. fyrir sig, að þau hefðu ætlað að fjármagna hluta kaupverðs með lánum og teldu sig því óbundin af kauptilboðinu vegna fyrirvara í því um staðfest greiðslumat. Ekki liggur fyrir að svar hafi borizt frá stefnanda vegna þessarar fyrirspurnar, þrátt fyrir ítrekun stefndu og hinn 13. nóvember skrifuðu stefndu undir kaupsamning um hina nýju fasteign að Nesbala, byggðan á áðurnefndu tilboði. Með bréfi stefnanda, dags. 12. nóvember 2008, voru stefndu boðuð til undirritunar kaupsamnings um fasteignina að Hrólfskálamel, sem fram átti að fara hinn 20. sama mánaðar. Stefndu mættu ekki til þeirrar samningsgerðar. Kveðast stefndu hafa móttekið það bréf hinn 14. nóvember. Hafði lögmaður stefndu þá tveimur dögum fyrr sent stefnanda bréf, þar sem honum var tjáð, að stefndu myndu ganga til samninga við aðra um fasteignakaup, þar sem þau gætu ekki beðið lengur eftir afstöðu stefnanda. Snýst ágreiningur aðila í máli þessu um það, hvort stefndu séu bundin af kauptilboði því sem þau gerðu um fasteignina að Hrólfskálamel 2, Seltjarnarnesi. III Málsástæður stefnanda Stefnandi byggir málatilbúnað sinn á því, að í kauptilboði, sem samþykkt var þann 7. maí 2008, felist bindandi samningur um kaup og sölu á fasteigninni að Hrólfsskálamel 2, 0202, Seltjarnarnesi. Við þann bindandi samning verði stefndu að standa. Þessu til stuðnings megi meðal annars vísa til 3. liðar á bakhlið umrædds kauptilboðs, en þar komi fram, að bindandi kaupsamningur sé kominn á, þegar skriflegt tilboð hafi verið samþykkt af móttakanda með undirskrift. Sé því óhjákvæmilegt að verða við kröfum stefnanda. Líkt og fram komi í kauptilboðinu beri stefndu að greiða fyrir fasteignina kr. 65.000.000 samkvæmt neðangreindu: 1. Kr. 8.000.000 við kaupsamning. 2. Kr. 27.000.000 með peningum við fokheldi eignarinnar. 3. Kr. 15.000.000 við afhendingu eignarinnar. 4. Kr. 14.350.000 við sölu á Seilugranda 4, Reykjavík, þó eigi síðar en 27. febrúar 2009. 5. Kr. 650.000 við lóðarfrágang og afsal. Stefnandi telji, að kaupsamningsgreiðslur skv. liðum 1-4 séu gjaldfallnar og samanstandi stefnufjárhæð af samtölu þeirra. Líkt og fram komi í kauptilboðinu, beri stefndu að greiða kr. 8.000.000 við kaupsamning. Stefndu hafi verið boðuð til kaupsamningsgerðar þann 20. nóvember 2008, samanber framangreint, en hafi kosið að mæta ekki til fundarins, án þess að boðuð hefðu verið lögmæt forföll (dskj. nr. 5). Vegna þessa telji stefnandi, að fyrsta kaupsamningsgreiðslan, að fjárhæð kr. 8.000.000, hafi fallið í gjalddaga þann sama dag, eða 20. nóvember 2008. Samkvæmt samþykktu kauptilboði skyldi greiða aðra kaupsamningsgreiðslu, að fjárhæð kr. 27.000.000, með peningum við fokheldi eignarinnar. Fasteignin hafi orðið fokheld þann 28. nóvember 2008, sem sé staðfest með útgáfu fokheldisvottorðs þann 8. desember 2008 (dskj. nr. 14). Sé sú greiðsla því í gjalddaga fallin. Með fyrrgreindum tölvupósti þann 2. febrúar 2009 hafi verið upplýst, að fasteignin hefði verið tilbúin til afhendingar í janúar 2009 (dskj. nr. 12). Telji stefnandi, að greiðsla við afhendingu fasteignar hafi í síðasta lagi verið gjaldfallin við þá tilkynningu. Samkvæmt kauptilboðinu skyldi enn fremur greiða kr. 14.350.000 við sölu á Seilugranda 4, Reykjavík, þó eigi síðar en 27. febrúar 2009. Samkvæmt upplýsingum stefnanda sé ekki búið að selja fasteignina, svo umrædd greiðsla hafi fallið í gjalddaga þann 27. febrúar 2009. Samtals séu gjaldfallnar kaupsamningsgreiðslur að fjárhæð kr. 64.350.000, sem sé stefnufjárhæð málsins. Stefndu hafi borið fyrir sig nokkrar málsástæður því til stuðnings, að kauptilboðið sé niður fallið. Hafi stefnendur mótmælt þeim, hverri og einni. Þó sé nauðsynlegt að fjalla nánar um fram komnar varnir stefndu. Í fyrsta lagi telji stefndu, að kauptilboðið sé fallið niður vegna fyrirvara um fjármögnun, sem komi fram í kauptilboðinu. Um sé að ræða tvo staðlaða fyrirvara um fjármögnun, annan á framhlið kauptilboðsins, en hinn á bakhlið. Báðir lúti fyrirvararnir að því, með vísan til 8. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup, að sé skuldbindingargildi kaupsamnings um fasteign bundið fyrirvara um atvik, sem ekki hafi gengið eftir, skuli kaupsamningur falla niður að liðnum tveimur mánuðum frá því að hann komst á. Stefnandi hafni því alfarið, að skuldbindingargildi kauptilboðsins sé niður fallið vegna umræddra fyrirvara, enda sé um staðlaðan texta að ræða, sem eigi ekki við í viðskiptum aðila og hefði að öllu jöfnu ekki átt að vera í kauptilboðinu. Þeir hafi réttaráhrif, ef kaupendur fasteignar ætli að taka lán til að fjármagna kaup á fasteign. Það hafi stefndu hins vegar ekki gert. Í kauptilboðinu hafi þess ekki verið getið undir liðnum „greiðslutilhögun útborgunar“, að stefndu hygðust taka lán fyrir greiðslu kaupverðsins. Þá hafi það komið skýrt fram í samtölum stefndu við sölumenn stefnanda, að af hálfu stefndu stæði ekki til nein lántaka vegna kaupanna. Hins vegar hafi stefnanda verið ljóst, að stefndu hygðust selja íbúð sína að Seilugranda 4, og hafi fullt tillit verið tekið til þess við samningsgerðina. Hafi stefnandi fallizt á, að greiðsla nr. 4 myndi greiðast við sölu á umræddri íbúð, en þó eigi síðar en 27. febrúar 2009. Þá sé einnig vert að taka fram, að samskipti stefnanda við stefndu hafi ekki borið þess merki, að stefndu teldu sig ekki skuldbundin samkvæmt tilboðinu, enda hafi slíkar fullyrðingar fyrst komið fram seinni hluta októbermánaðar 2008, eða tæplega hálfu ári eftir samþykkt kauptilboðsins. Auk þessa megi benda á, að stefndu hafi staðfest pöntun á innréttingum í fasteignina, eftir að umrætt kauptilboð eigi að hafa verið niður fallið að mati stefndu (dskj. nr. 12). Að lokum megi nefna, að samkvæmt upplýsingum frá stefndu hafi kauptilboð þeirra, sem muni hafa verið gert þann 20. október 2008 í fasteignina að Nesbala 70, Seltjarnarnesi, verið bundið þeim fyrirvara, að stefndu kæmust undan bindandi kauptilboði við stefnanda. Allt beri þetta með sér, að stefndu hafi talið kauptilboðið skuldbindandi. Af þessum sökum eigi áðurnefndir fyrirvarar um fjármögnun ekki við í máli þessu, og séu stefndu því bundin af kauptilboðinu. Í öðru lagi haldi stefndu því fram, að allar forsendur fyrir kauptilboðinu séu brostnar og þau því óbundin af því. Vísi stefndu til þess, að rúmur helmingur kaupverðs fasteignarinnar hefði átt að vera fallinn í gjalddaga og greiddur, auk þess sem umrót hafi verið á lánsfjármarkaði. Þessu hafni stefnandi alfarið. Vert sé að taka fram í upphafi, að ástæðan fyrir þeim töfum, sem urðu á því að boða stefndu til kaupsamningsgerðar, hafi verið sú, að þinglýsing eignaskiptayfirlýsingar áðurnefndrar lóðar hafi dregizt, m.a. vegna þess að á lóðinni hafi staðið mannvirki, sem hafi verið í leigu og hafi síðar þurft að rífa. Í kauptilboði stefndu hafi hins vegar verið tekið fram, að stefndu væri ljóst, að kaupsamningur kynni að dragast, þar til þinglýst eignaskiptayfirlýsing lægi fyrir. Hvað varði fullyrðingar stefndu um brostnar forsendur, telji stefnandi fráleitt, að það teljist brostin forsenda, að stefndu hafi getað ávaxtað fé sitt lengur en gert hafi verið ráð fyrir í samþykktu kauptilboði. Auk þess uppfylli umrót á lánsfjármarkaði ekki skilyrði samningaréttar um brostnar forsendur. Þá megi einnig nefna, að helsta skilyrðið fyrir því, að hægt sé að beita þessu vanefndaúrræði í samningum, sé að viðsemjandinn hafi vitað um forsendur gagnaðila. Stefndu hafi ekki upplýst stefnanda um, að framangreint væru forsendur af þeirra hálfu við samningsgerðina. Í þriðja lagi hafi stefndu haldið því fram í lok október 2008, að fyrir hendi væri fyrirsjáanleg, alvarleg vanefnd af hálfu stefnanda, þar sem stefndu hefðu verulega ástæðu til að efast um, að stefnanda yrði unnt að afhenda hina seldu fasteign á umsömdum afhendingartíma (dskj. nr. 4). Stefnandi hafni því alfarið, að nokkur slík alvarleg vanefnd sé fyrir hendi. Umsaminn afhendingardagur hafi verið 21. nóvember 2008. Á verkinu hafi hins vegar orðið tafir, sem samsvari um tveimur mánuðum, þar sem erfiðlega hafi gengið að koma erlendum aðföngum til landsins í september og október sl., vegna skorts á gjaldeyri. Tafir þessar falli undir forcemajor atvik og veiti stefndu ekki rétt til riftunar. Í nóvember hafi verið greitt úr komu aðfanga, og hefði stefnandi getað afhent eignina upp úr miðjum desember sl., hefðu stefndu mætt til undirritunar kaupsamnings. Eignin hafi þó verið tilbúin til afhendingar í janúar 2009. Megi einnig benda á, að afhendingardráttur um 2 mánuði teljist ekki veruleg vanefnd í skilningi fasteignakauparéttar. Hafi því augljóslega ekki verið um að ræða fyrirsjáanlega, alvarlega vanefnd í skilningi samningaréttar og laga nr. 40/2002. Stefndu hafi lýst því yfir, að um vanheimild sé að ræða af hálfu stefnanda sökum þess að afsalshafi hinnar seldu eignar hafi verið Ármannsfell ehf., en ekki stefnandi. Þessu hafni stefnandi, enda sé stefnandi nú skráður afsalshafi eignarinnar. Ármannsfell ehf. sé dótturfélag stefnanda og í fullri eigu þess. Það að Ármannsfell ehf. hafi verið skráður afsalshafi eignarinnar tengist innra skipulagi samsteypu stefnanda og hafi engin áhrif á stefndu. Að lokum megi nefna, að stefndu hafi lýst því yfir, að þau telji kaupin riftanleg. Þar sem stefndu hafi þó kosið að rifta ekki kaupunum, verði ekki frekar fjallað um það, enda allar mögulegar riftunarheimildir, sem stefnandi telji fjarri lagi til staðar, fallnar niður fyrir tómlæti. Með vísan til alls framangreinds sé því alfarið hafnað, að stefndu séu ekki skuldbundin samkvæmt kauptilboði um fasteignina að Hrólfsskálamel 2, 0202, Seltjarnarnesi. Beri stefndu því skylda til að standa við skuldbindingar sínar og greiða umsamið kaupverð fasteignarinnar. Um greiðsluskyldu stefndu vísist til almennra meginreglna samningaréttar og kröfuréttar um skuldbindingargildi samninga. Þá sé einnig vísað til ákvæða laga nr. 7/1939 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga og laga nr. 40/2002 um fasteignakaup. Krafa um dráttarvexti sé byggð á 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Um málskostnað vísi stefnandi til 1. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Málsástæður stefndu Aðalkrafa um sýknu: Sýknukröfu sína byggja stefndu í fyrsta lagi á því, að ekki sé unnt að fallast á dómkröfu stefnanda. Í stefnu sé krafizt aðfararhæfs dóms um skyldu stefndu til greiðslu á fjárhæð með nánar tilgreindum vöxtum, án þess að nokkurt tilboð sé tekið til réttar stefndu til að fá fasteignina afhenta og útgefið afsal. Þar sem málatilbúnaður stefnanda byggi á því, að í gildi sé samningur, sem kveði á um gagnkvæmt kröfuréttarsamband, leiði það af eðli máls, að ekki sé hægt að slíta í sundur skyldu stefndu til að greiða kaupverðið og skyldu stefnanda til að inna gagngjaldið af hendi. Sé því óhjákvæmilegt að sýkna stefndu af kröfu stefnanda. Í öðru lagi byggi stefndu sýknukröfu sína á því, að kauptilboðið frá 7. maí 2008 hafi verið bundið fyrirvara, og þar sem hann hafi ekki gengið eftir, sé það fallið úr gildi eftir skýru orðalagi tilboðsins og afdráttarlausri reglu 8. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup. Fyrirvari um fjármögnun hafi verið á tveimur stöðum í tilboðinu, en það hafi verið samið af starfsmönnum stefnanda. Stefndu byggi enn fremur á því, að samkvæmt 7. gr. fasteignakaupalaga geti samningar um fasteignakaup aðeins verið skriflegir og taki aðeins gildi með undirskrift. Við skýringu fasteignakaupalaganna verði að taka mið af því, að um neytendakaup sé að ræða, og að stefnandi hafi sjálfur sinnt skjalagerð, og stefndu, sem neytendur, hafi ekki notið aðstoðar neins óháðs ráðgjafa. Enginn fasteignasali hafi verið viðstaddur kauptilboðsgerðina til að ráðleggja stefndu. Stefnandi hafi kosið að annast sjálfur sölu eignarinnar á grundvelli heimildar í lögum um sölu fasteigna, fyrirtækja og skipa nr. 99/2004, sem sé í raun undantekning, þar sem með henni sé vernd kaupanda skert verulega. Að auki hafi stefndu nýlega verið flutt til Íslands að nýju, eftir að hafa búið erlendis um margra ára skeið, og hafi því enga reynslu haft af fasteignaviðskiptum hérlendis eða þekkingu á þeim reglum eða venjum, sem um slík viðskipti gildi. Verði því að skýra allan vafa og óskýrleika stefnanda í óhag. Eftir að hið samþykkta tilboð hafi fallið úr gildi, hafi því enginn samningur um fasteignakaup verið í gildi á milli aðilanna, og slíkur samningur geti aðeins komist á með skriflegum hætti við undirritun. Öllum málsástæðum stefnanda um meint samþykki eða afstöðu stefndu til tilboðsins, sem eigi að felast í tölvupóstsamskiptum, sé því hafnað sem haldlausum. Stefnendur byggi á því, að af samskiptum sínum og stefnanda, áður en tilboð var samþykkt, sé augljóst, að til hafi staðið að fjármagna fasteignakaupin með lánsfé, enda hefði ella verið tilefnislaust af stefnanda að hafa fyrirvara þess efnis á tveimur stöðum í kauptilboðinu. Stefndu hafni því, að samskipti þeirra við stefnanda séu til marks um, að þau hafi talið sig bundin af kauptilboðinu frá 7. maí 2008. Hafi þau samskipti eingöngu verið í því skyni að komast hjá því óhagræði, sem myndi leiða af því, ef stefnendur teldu kauptilboðið bindandi. Stefndu byggi enn fremur á því, að í kauptilboðinu hafi einnig verið innifalinn fyrirvari, sem hafi lotið að tímasetningum greiðslna. Stefndu hafi samþykkt kauptilboðið í því horfi, að ríflega helmingur greiðslna ætti sér stað um sumarið 2008. Þær gríðarlegu tafir, sem hafi orðið á því, að gengið væri frá kaupunum og stefnanda sé alfarið um að kenna, hafi leitt til þess, að bæði lánsfjármarkaðurinn og fasteignamarkaðurinn hefðu hrunið millitíðinni (sic í grg.). Hafi því verið gjörbreyttar aðstæður frá því, sem gert hafi verið ráð fyrir í tilboðinu. Greiðslur samkvæmt tilboðinu hafi verið bundnar hinum ýmsu áföngum í byggingu fasteignarinnar, sem allir hafi dregizt verulega. Þannig hafi það til að mynda dregizt að gera fasteignina fokhelda um fjóra mánuði, og ekkert liggi fyrir um það, hvenær íbúðin hafi verið tilbúin til afhendingar, ef hún sé það yfir höfuð. Í þeirri greiðslutilhögun, sem aðilar hafi fallizt á, hafi falizt innbyggður fyrirvari og í öllu falli verulegar forsendur stefndu, sem stefnanda hafi ekki getað dulizt. Þegar stefnandi tók að krefja stefnda um efndir kauptilboðsins, hafi það því verið fallið niður vegna þess að fyrirvarinn hafi ekki verið uppfylltur; forsendur hafi brugðizt, og stefnandi hafi þar að auki sýnt verulegt tómlæti. Með hliðsjón af því, sem að framan greini, byggi stefndu á því, að kauptilboðið sé niður fallið og ekki lengur skuldbindandi samkvæmt fyrirvörum í tilboðinu, ákvæðum fasteignakaupalaga nr. 40/2002 og almennum reglum samninga- og kauparéttar um réttaráhrif skilyrtra loforða. Í þriðja lagi byggi stefndu sýknukröfu sína á því, að kauptilboð þeirra og stefnanda sé óskuldbindandi og fallið úr gildi vegna forsendubrests. Stefnanda hafi verið það fullljóst, að það hafi verið ákvörðunarástæða og veruleg forsenda fyrir því, að stefndu gengust undir kauptilboðið, að það yrði efnt eftir hljóðan þess, og að afhendingardagur eignarinnar myndi standast. Stefnandi hafi dregið verulega að efna kauptilboðið af sinni hálfu og sýnt verulegt tómlæti við að sinna þeim framkvæmdum og skjalagerð, sem hafi þurft að ljúka til þess að greiðslur samkvæmt tilboðinu féllu gjalddaga. Á meðan stefnandi hafi þannig dregið, að gengið væri frá kaupsamningi og kaupverð væri greitt, hafi fasteignamarkaðurinn og lánsfjármarkaðurinn hrunið. Stefnandi hafi ekki virzt setja sig upp á móti því, að kauptilboðið væri óskuldbindandi, á meðan útlit hafi verið fyrir, að hann gæti sjálfur ekki efnt það, en eftir að úr málum stefnanda rættist, hafi hann sótt það af hörku, að stefndu efni kauptilboðið, þrátt fyrir þann verulega forsendubrest, sem hafi átt sér stað. Byggi stefndu því á því, að í ljósi aðstæðna, og einkum ítrekaðra áskorana stefndu, hafi stefnandi dregið það í óhæfilega langan tíma að krefjast efnda. Vísist meðal annars til 50. gr. fasteignakaupa í þessum efnum. Þá hafi það verið veruleg forsenda stefndu, að þeim yrði unnt að flytja inn í fasteignina fyrir jólin 2008, og hafi stefnanda verið sú forsenda þeirra ljós. Í fjórða lagi byggi stefndu á því, að kauptilboðið hafi verið gert í nafni stefnanda, en hið selda hafi á þeim tímapunkti, og allt til 7. nóvember 2008, verið í eigu Ármannsfells ehf. Hafi því verið fyrir hendi vanheimild og stefndu því ómögulegt að fá þinglýst kauptilboði eða afsali. Byggi stefndu á því, að þessi vanheimild leiði til þess, að kauptilboðið hafi í raun aldrei verið skuldbindandi. Í fimmta lagi byggi stefndu á því, teljist kauptilboðið frá 7. maí 2008 skuldbindandi, að framangreindar vanefndir, afhendingardráttur og fyrirséður verulegur afhendingardráttur stefnanda, auk þess sem alls óljóst sé, hvenær íbúðin að Hólfskálamel hafi verið tilbúin til afhendingar, leiði til þess, að stefnandi hafi vanefnt kauptilboðið svo verulega, að stefndu séu ekki bundin af því af þeim sökum, enda kauptilboðið riftanlegt. Þar sem stefndu hafi ekki viðurkennt gildi tilboðsins, hafi þau að sjálfsögðu ekki rift því, en alla tíð áskilið sér rétt til þess, teldist það í gildi. Hafi stefnanda því verið ljóst frá því í október 2008, að stefndu myndu bera fyrir sig vanefndir hans og riftanleika kaupsamningsins. Í sjötta lagi byggi stefndu á því, verði ekki fallizt á framangreindar málsástæður, að í ljósi hruns lánsfjármarkaða og fasteignamarkaðarins sé það stefndu óeðlilega þungbært að gera þeim að efna kauptilboðið frá 7. maí 2008 eftir efni sínu. Byggi stefndu á því, að stefnanda hafi borið að freista þess að finna aðra kaupendur að íbúðinni, en það hafi hann aldrei gert. Telji stefndu ljóst, að það sé þeim sem einstaklingum, sem hafi nýverið fest kaup á annarri fasteign, eins og að framan greini, svo miklum mun þungbærara að efna kauptilboðið eftir efni sínu, en stefnanda að breyta öðrum vanefndaheimildum, að þau verði að sýkna af kröfum stefnanda. Loks byggi stefndu á því, teljist kauptilboðið ekki óskuldbindandi eða niður fallið af framangreindum sökum, að samkvæmt tilboðinu hafi eina svigrúmið, sem stefnanda hafi verið veitt til þess að tefja frágang kaupsamnings, verið það, að dráttur yrði á þinglýsingu eignaskiptayfirlýsingar. Sé yfirlýsingin útgefin 18. júní 2008. Hafi stefnandi því sýnt svo verulegt tómlæti við að ganga frá kaupsamningi, að líta verði svo á, að kauptilboðið sé óskuldbindandi af þeim sökum. Þá hafi stefnandi að auki sýnt verulegt tómlæti og brotið gegn þeirri tillitsskyldu, sem hvíli á aðilum gagnkvæmra kröfuréttarsambanda, með því að svara aldrei fyrirspurnum hans um það, hvort hann féllist á, að kauptilboðið væri óskuldbindandi. Hafi það verið sérstaklega áríðandi, þar sem fyrir hafi legið, að stefndu hygðust kaupa aðra fasteign. Varakrafa um sýknu að svo stöddu: Til stuðnings varakröfu sinni byggi stefndu á sömu málsástæðum og fyrir aðalkröfu, einkum þeirri málsástæðu, að dómkrafa stefnanda taki ekki tillit til skyldu hans til afhendingar og útgáfu afsals. Komi til þess, að stefndu verði dæmd til að greiða stefnanda stefnufjárhæðina, áskilji þau sér rétt til að halda eftir greiðslu, krefjast afsláttar og/eða skaðabóta á síðari stigum, þar sem íbúðin, sem kauptilboðið lúti að, sé ekki í umsömdu ástandi og ekki eins margir fermetrar og kveðið sé á um í kaupsamningi. Stefndu vísi til almennra reglna samninga- og kröfuréttar, sérstaklega reglna um loforð bundin skilyrðum og um brostnar forsendur. Þá sé vísað til laga nr. 40/2002 um fasteignakaup, einkum 6., 7., 8., 32., 33., og 50. gr. Málskostnaðarkrafa sé byggð á XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, og krafa um virðisaukaskatt af málflutningsþóknun byggist á lögum nr. 50/1988. IV Forsendur og niðurstaða Stefndi Guðni Albert gaf skýrslu fyrir dómi sem og Knútur Bjarnason, sölustjóri hjá stefnanda. Aðilar deila um gildi þess tilboðs, sem stefndu gerðu stefnanda og stefnandi samþykkti hinn 7. maí 2008 um kaup á fasteigninni Hrólfskálamel 2, 0202, Seltjarnarnesi. Við aðalmeðferð málsins breytti stefnandi upphaflegri dómkröfu sinni þannig að stefndu yrði gert að greiða stefnanda kröfufjárhæðina gegn afhendingu hinnar umdeildu fasteignar. Var bókað eftir lögmanni stefndu, að hann legði það í mat dómsins hvort breyting á kröfugerðinni kæmi til greina á þessu stigi, henni væri mótmælt, en hann myndi ekki færa frekari rök fyrir því en fram kæmi í greinargerð stefndu. Í greinargerð byggja stefndu sýknukröfu sína á því í fyrsta lagi, að krafizt sé aðfararhæfs dóms um skyldu stefndu til greiðslu á tiltekinni fjárhæð, án þess að tekið sé tillit til réttar stefndu til að fá fasteignina afhenta og útgefið afsal. Með því að stefnandi hefur nú tekið tillit til þessara athugasemda, að undanskilinni útgáfu afsals, þykir hann hafa bætt úr kröfugerðinni að þessu leyti og er ekki fallizt á, að þessi leiðrétting á kröfugerð komist ekki að á þessu stigi. Það, að ekki sé í kröfugerðinni jafnframt boðin útgáfa afsals, leiðir ekki eitt og sér til sýknu. Stefndu rekja í nokkrum liðum málsástæður sínar fyrir því, að kauptilboðið hafi verið fallið úr gildi, en ein málsástæða stefndu byggir á því, að kauptilboðið hafi aldrei tekið gildi, þar sem hið selda hafi verið í eigu Ármannsfells ehf., þegar tilboðið var gert, og allt til 7. nóvember 2008. Verður að leysa úr þessu ágreiningsatriði, áður en fjallað verður um málsástæður, sem byggja á því, að tilboðið hafi síðar fallið úr gildi. Stefnandi hafnar þessu sjónarmiði stefndu í stefnu með þeim rökum, að stefnandi sé nú skráður afsalshafi eignarinnar. Þá sé Ármannsfell ehf. dótturfélag stefnanda og í fullri eigu þess. Skráning Ármannsfells ehf. sem afsalshafa eignarinnar tengist innra skipulagi samsteypu stefnanda og hafi engin áhrif á stefndu. Engin gögn eða upplýsingar, aðrar en fullyrðing stefnanda, um innbyrðis tengsl stefnanda og Ármannsfells ehf., liggja fyrir í málinu, hvorki um stjórnir félaganna né heimildir stjórnar annars félagsins til að skuldbinda hitt. Því er ómótmælt, að þegar tilboðið var samþykkt af hálfu stefnanda, var stefnandi ekki skráður eigandi hins selda, og hefur ekki verið sýnt fram á, að félagið hafi, á þeim tíma, haft heimild til að ráðstafa eigninni. Er því fallizt á með stefndu, að tilboðið hafi ekki verið bindandi fyrir stefndu, þegar það var samþykkt. Samkvæmt framburði Knúts Bjarnasonar fyrir dómi taldi hann að eignaskipti hefðu orðið á hinu selda í september eða október, en stefndu halda því fram, að þau hafi ekki orðið fyrr en hinn 7. nóvember. Er sú staðhæfing í samræmi við framlagt yfirlit frá CREDITINFO ÍSLAND, dags. 20.11. 2008, þar sem fram kemur, að samkvæmt Landsskrá fasteigna sé eignarheimild stefnanda samkvæmt afsali, dagsettu og mótteknu hinn 7. nóvember 2008. Er því ljóst, að stefnandi hafði enn ekki umráð hins selda í október 2008, þegar stefndu lýstu því yfir, að þau teldu sig óbundin af tilboðinu og óskuðu eftir staðfestingu stefnanda á því sjónarmiði þeirra. Gildir þá einu þótt stefndu hafi ekki verið kunnugt um vanheimild stefnanda á þeim tíma og þar af leiðandi litið svo á, að kauptilboðið hefði verið gilt í upphafi, en fallið niður vegna síðar tilkominna atvika. Með vísan til framanritaðs er fallizt á sýknukröfu stefndu. Eftir þessum úrslitum ber að dæma stefnanda til að greiða hvoru hinna stefndu málskostnað, sem þykir eftir atvikum hæfilega ákveðinn kr. 400.000. Sigríður Ólafsdóttir héraðsdómari kvað upp dóminn. D Ó M S O R Ð Stefndu, Guðni Albert Jóhannesson og Hulda Bryndís Sverrisdóttir, eru sýkn af kröfum stefnanda, Íslenskra aðalverktaka ehf. Stefnandi greiði hvoru hinna stefndu kr. 400.000 í málskostnað.
|
Mál nr. 271/2006
|
Dómsuppkvaðning Ómerking
|
Héraðsdómur var ómerktur og málinu vísað heim í hérað til munnlegs málflutnings og dómsuppsögu að nýju, þar sem ekki hafði verið fylgt fyrirmælum síðari málsliðar 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Hrafn Bragason, Árni Kolbeinsson og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 19. maí 2006. Hann krefst þess aðallega að felld verði úr gildi ákvörðun kærunefndar útboðsmála um málskostnað samkvæmt úrskurði hennar í máli nr. 40/2004, sem upp var kveðinn 19. apríl 2005, en til vara að sá málskostnaður verði lækkaður. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Mál þetta var munnlega flutt og dómtekið í héraði 3. febrúar 2006. Hinn áfrýjaði dómur var kveðinn upp 10. mars sama ár. Var þá liðinn fjögurra vikna frestur, sem mælt er fyrir um í 1. mgr 115. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, og varð dómur því ekki felldur á málið að svo komnu án yfirlýsinga aðila um að þeir teldu óþarft að flytja það á ný. Þar sem slíkra yfirlýsinga var ekki aflað er óhjákvæmilegt að ómerkja hinn áfrýjaða dóm og vísa málinu heim í hérað til munnlegs málflutnings og dómsuppsögu að nýju. Rétt er að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður. Dómsorð: Héraðsdómur er ómerktur og er málinu vísað heim í hérað til málflutnings og uppsögu dóms að nýju. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.
|
Mál nr. 173/2010
|
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
|
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi gert að sæta gæsluvarðhaldi, á grundvelli a. og b. liða 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Jón Steinar Gunnlaugsson og Hjördís Hákonardóttir og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 16. mars 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 17. sama mánaðar. Kærðir eru tveir úrskurðir Héraðsdóms Reykjaness 16. mars 2010, þar sem varnaraðila var annars vegar gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til þriðjudagsins 23. mars 2010 klukkan 16 og sæta einangrun meðan á gæsluvarðhaldi stendur og hins vegar var hafnað kröfu hans um tilhögun gæsluvarðhalds. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður um gæsluvarðhald og einangrun verði felldur úr gildi, en til vara að hafnað verði kröfu um einangrun. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar um gæsluvarðhald og einangrun varnaraðila. Þegar báðir úrskurðirnir höfðu verið kveðnir upp var bókað eftir varnaraðila: „Kærði lýsir yfir að hann kæri framangreinda úrskurði til Hæstaréttar í því skyni að fá gæsluvarðhaldsúrskurðinn úr gildi felldan og í því skyni að fá tilhögun gæsluvarðhalds breytt þannig að ekki verði um einangrun að ræða.“ Í skriflegum greinargerðum málsaðila til Hæstaréttar eru ekki gerðar sérstakar kröfur um breytingu á síðarnefnda úrskurðinum. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar um gæsluvarðhald varnaraðila og einangrun í gæsluvarðhaldinu verður hann staðfestur. Eftir að síðastnefndur úrskurður hafði verið kveðinn upp var bókað í þingbók héraðsdóms: „Fulltrúi lögreglustjóra kynnir kærða tilhögun gæsluvarðhaldsvistar, sem sé með takmörkunum skv. b-, c- og d-liðum skv. 1. mgr. 99. gr. laga nr. 88/2008. Kærði mótmælir tilhögun gæsluvarðhalds og krefst úrskurðar um þann ágreining.“ Að því búnu var síðari úrskurðurinn, sem varðar tilhögun gæsluvarðhaldsins, kveðinn upp og, eins og að framan greinir, bókað eftir varnaraðila að hann kærði báða úrskurðina til Hæstaréttar. Með fyrri úrskurði héraðsdóms var varnaraðili úrskurðaður til að sæta einangrun í gæsluvarðhaldi að kröfu sóknaraðila, sbr. 2. mgr. 98. gr. laga nr. 88/2008, þar sem um einangrun er vísað til b-liðar 1. mgr. 99. gr. laganna, en þar er kveðið á um að gæslufangar skuli aðeins látnir vera í einrúmi samkvæmt úrskurði dómara. Þrátt fyrir að ekki sé vísað til c- og d-liða 1. mgr. 99. gr. í 2. mgr. 98. gr., verður talið að í dómsúrskurði um einangrun gæslufanga felist að hann skuli ekki njóta þeirra réttinda sem á er kveðið í þessum stafliðum málsgreinarinnar. Það verður því að líta svo á að samkvæmt fyrrnefndri bókun hafi fulltrúi lögreglustjóra aðeins verið að lýsa fyrir varnaraðila tilhögun á gæsluvarðhaldi hans sem héraðsdómur hafði þegar kveðið á um í fyrri úrskurði sínum, það er að segja að varnaraðili skyldi sæta einangrun í gæsluvarðhaldinu. Það voru því engin efni til að kveða upp nýjan úrskurð þó að varnaraðili hafi krafist, svo sem gæsluföngum er að jafnaði heimilt samkvæmt 3. mgr. 99. gr. laganna, úrskurðar héraðsdóms um tilhögun gæsluvarðhalds í einangrun sem hann hafði þegar verið úrskurðaður til. Verður hinn síðarnefndi úrskurður héraðsdóms því ómerktur og kröfu varnaraðila um tilhögun gæsluvarðhalds sem þar var kveðið á um vísað frá héraðsdómi. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður um gæsluvarðhald varnaraðila, X, og einangrun meðan á gæsluvarðhaldi stendur er staðfestur. Hinn kærði úrskurður um tilhögun gæsluvarðhalds er felldur úr gildi og kröfu varnaraðila um það efni vísað frá héraðsdómi.
|
Mál nr. 344/2006
|
Fasteign Sameign Ábúð Forkaupsréttur Kröfugerð
|
H krafðist í máli gegn SI og ST viðurkenningar á rétti sínum til að skipta fasteigninni S á þann hátt að eignarhluti hennar, sem fólst í tveimur landspildum sem voru afmarkaðar með nánar tilgreindum hnitum, yrði sérgreindur og skráður sérstaklega. Við munnlegan flutning málsins fyrir Hæstarétti breytti H kröfugerð sinni til samræmis við loftmynd, sem sýndi mörk spildnanna, og tilgreindi hnit á hornpunktum að nokkru önnur en miðað hafði verið við fram að því. Ekki var talið að H gæti breytt kröfugerð sinni að þessu leyti þar sem samþykki SI og ST lá ekki fyrir. Hins vegar var talið að innan kröfugerðar hennar rúmaðist krafa um að viðurkenndur yrði réttur hennar til að fá fasteigninni skipt með þeim hætti að hún fengi aftur spildurnar tvær, sem hún hafði lagt til sameignarinnar, án þess að þær væru nánar afmarkaðar og var sú krafa talin nægilega ljós til að fella mætti efnisdóm á hana. Vísað var til þess að samkvæmt meginreglu eignaréttar, sem eigi stoð í ákvæðum 20. kapítula kaupabálks Jónsbókar, geti einn sameigenda krafist slita á sérstakri sameign til þess að hver þeirra fái hluta af henni í samræmi við eignarhlutfall sitt, enda sé hún skiptanleg, skiptum verði komið við án þess að það leiði til tjóns að þarflausu og það stangist hvorki á við lög né samning, sem eignina varði. Talið var að þessi skilyrði væru uppfyllt og var krafa H í fyrrgreindri mynd því tekin til greina. H krafðist jafnframt sýknu af kröfum SI og ST um viðurkenningu á rétti þeirra til lífstíðarábúðar á eignarhluta hennar í fasteigninni og forkaupsrétti að honum. Þegar af þeirri ástæðu að SI og ST höfðu ekki hnekkt staðhæfingu H, sem studd var gögnum, um að þau hefðu ekki að minnsta kosti eftir 1991 notað eignina til búrekstrar eða annars atvinnurekstrar á sviði landbúnaðar var ekki talið að þau gætu reist rétt til ábúðar á eignarhluta H á 6. gr. áðurgildandi ábúðarlaga nr. 64/1976. Voru heldur ekki skilyrði til að fallast á kröfu SI og ST um viðurkenningu á forkaupsrétti þar sem hún var eingöngu reist á því að þau nytu hans sem ábúendur samkvæmt 2. mgr. 30. gr. áðurgildandi jarðalaga nr. 65/1976.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Garðar Gíslason og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 28. júní 2006. Hún krefst þess að viðurkenndur verði réttur hennar til að skipta býlinu Straumnesi í Aðaldælahreppi með því að sérgreina og sérskrá eignarhluta sinn í því, en hann myndi tvær landspildur, sem afmarkist með nánar tilgreindum hnitum. Þá krefst áfrýjandi sýknu af kröfum stefndu um viðurkenningu á rétti þeirra til lífstíðarábúðar á býlinu og forkaupsrétti að eignarhluta áfrýjanda í því. Loks krefst hún málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndu krefjast staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Samkvæmt gögnum málsins fékk áfrýjandi, sem er fædd 1955, eignarhluta afa síns, Óskars Jónssonar, í jörðinni Nesi í Aðaldælahreppi að gjöf með bréfi 28. janúar 1963, en samkvæmt því var um að ræða þriðjung jarðarinnar ásamt tilheyrandi veiðirétti. Faðir áfrýjanda, Jón Óskarsson, gerði fyrir hennar hönd 22. ágúst 1966 leigusamning um þennan eignarhluta við stefnda Stefán Skaftason til sex ára frá 14. maí á því ári að telja. Í samningnum sagði meðal annars að „landsnytjar allar og hlunnindi fylgja jarðarpartinum og skal leigan að öðru leyti fara eftir gildandi ábúðarlögum.“ Samið var um árlegt leigugjald að fjárhæð 23.000 krónur og skyldi „útlagður kostnaður við fiskirækt“ dragast frá því, en það átti að haldast óbreytt „út samningstímann.“ Frá þessu yrði þó vikið ef laxveiðiréttindi jarðanna Ness og Árness yrðu leigð út gegn vísitölubundnu endurgjaldi, en þá skyldi „jarðarafgjaldið“ breytast í samræmi við þá vísitölu. Fyrir liggur í málinu að 18. september 1972 var lokið landskiptum „hinnar fornu Nes-jarðar í Aðaldælahreppi“, sem landareign áfrýjanda átti undir, og kom áðurnefndur Jón Óskarsson fram fyrir hennar hönd við þau. Við landskiptin voru meðal annars lögð til grundvallar sammæli eigendanna um að árbakkar yrðu áfram óskiptir ásamt 20 m breiðri spildu meðfram Laxá að vestan og austan. Niðurstöður landskiptanna urðu í meginatriðum þær að nyrst í landinu vestan Laxár að merkjum við Jarlsstaði yrði jörðin Nes, en sunnan við nánar tilgreind merki kæmi síðan jörðin Laxárnes og því næst Árnes, sem nýbýlið Álftanes hefði verið byggt úr á um 6 hektara spildu með tilteknum merkjum. Syðst í landinu að mörkum hinnar fornu Nesjarðar og Hólmavaðs var loks „jarðarhluti Hildar Jónsdóttur“ með nánar tilgreindum merkjum. Austan Laxár kom til skipta land hinnar fornu Nesjarðar, sem kallaðist heiði í landskiptagerðinni og var talið um 450 hektarar að stærð. Skiptingu landsins var ekki lýst þar með merkjum, heldur vísað til loftmyndar, þar sem beinar línur frá vestri til austurs áttu að greina landið í fjórar spildur. Sú nyrsta kom í hlut áfrýjanda, sú næsta féll undir jörðina Nes, þar á eftir kom spilda, sem fylgdi Laxárnesi, en sú syðsta Árnesi. Samkvæmt uppdráttum, sem liggja fyrir í málinu, er allnokkur vegalengd á milli þeirra tveggja hluta landsins, sem komu í hlut áfrýjanda, enda var sem fyrr segir spilda hennar fyrir austan Laxá nyrst þeirra fjögurra, sem þar urðu til, en vestan árinnar tilheyrði syðsti hluti landsins áfrýjanda. Eftir þessi landskipti gerði faðir áfrýjanda fyrir hennar hönd nýjan leigusamning við stefnda Stefán 22. nóvember 1972 um eignarhluta hennar úr landi Ness, sem sagður var 1/6 hluti „upphaflegu jarðarinnar“. Þótt landinu hafi þar verið lýst á þennan hátt virðist enginn ágreiningur vera um að það svari til eignarhlutans, sem fyrri leigusamningurinn frá 22. ágúst 1966 tók til, en þessi nýi samningur var gerður til fimm ára frá lokum leigutíma samkvæmt þeim fyrri, sem eins og áður greinir var 14. maí 1972. Í nýja samningnum var því lýst á sama hátt og áður að allar landsnytjar og hlunnindi fylgdu jarðarpartinum og skyldi leigan að öðru leyti fara eftir gildandi ábúðarlögum. Árlegt leigugjald átti að verða 150.000 krónur, sem yrði óbreytt út leigutímann en fylgja þó gengi bandaríkjadals. Átti stefndi að bera útlagðan kostnað við fiskirækt, en þó væri þar undanskilin „bygging laxastiga, vegagerð og annað sem fylgir útleigu til veiðimanna“. Hinn 20. janúar 1973 gerðu Hermóður Guðmundsson og Jóhanna Steingrímsdóttir afsal til dóttur sinnar og tengdasonar, sem eru stefndu í máli þessu, fyrir nánar afmarkaðri 6 hektara spildu úr landi Árness „til stofnunar iðnaðarbýlis samkvæmt núgildandi nýbýlalögum.“ Þetta býli mun síðan hafa fengið nafnið Straumnes. Samkvæmt gögnum málsins er spildan, sem hér um ræðir, á svæðinu á milli áðurnefndra tveggja spildna, sem komu í hlut áfrýjanda við landskiptin, en nær þó á hvorugan veg að þeim. Þegar gildistími fyrrgreinds leigusamnings 22. nóvember 1972 var á enda gerði faðir áfrýjanda nýjan samning við stefnda Stefán 23. janúar 1978 um leigu á eignarhluta hennar, sem enn var lýst á sama hátt og áður, og átti hann að gilda frá 14. maí 1977 til sama dags 1982. Leigugjald átti að verða 671.333 krónur á ári og fylgja „landbúnaðarvísitölu“, en að öðru leyti skyldi fjárhæðin haldast „óbreytt út samningstímann nema til komi verðbreytingar á leigu Laxárfélagsins.“ Þegar samningur þessi var gerður var áfrýjandi orðin fjárráða, en samkvæmt málatilbúnaði hennar varð henni ekki kunnugt um hann eða eldri samningana fyrr en eftir lok gildistíma hans. Frekari samningar voru ekki gerðir um leigu á landareign áfrýjanda eftir þann tíma. Með skjali, sem áfrýjandi undirritaði 11. september 1986 ásamt stefnda Stefáni sem eiganda Straumness, lýsti hún yfir ósk um að jarðarpartur hennar, sem væri 1/6 hluti af „jörðinni Nes í Aðaldælahreppi eins og hún var áður en henni var skipt“ yrði upp frá því talinn „með býlinu Straumnes í Aðaldælahreppi, en ekki lögbýlinu Nesi eins og nú er.“ Yfirlýsing þessi, sem stefnda Sigríður Hermóðsdóttir og faðir áfrýjanda undirrituðu sem vottar, var árituð um samþykki af eiganda jarðarinnar Ness og jafnframt af stefnda Stefáni fyrir hönd jarðanefndar Suður-Þingeyjarsýslu. Að fengnu skriflegu samþykki fyrir þessari ráðstöfun af hendi sveitarstjórnar Aðaldælahrepps 14. nóvember 1986 ritaði stefndi Stefán bréf 19. sama mánaðar í nafni jarðanefndarinnar til landbúnaðarráðuneytisins, þar sem leitað var heimildar fyrir þessu. Í bréfinu var þess getið að „þessi tilhögun er fyrst og fremst gerð vegna beiðni eiganda lögbýlisins Nes, Arndísar Steingrímsdóttur, en hún telur sig ekki frjálsa að jörð sinni meðan núverandi staða varir. Það skal tekið fram að undirritaður hefur haft þennan jarðarhluta á leigu síðan 1965.“ Með bréfi til ráðuneytisins 2. mars 1987 greindi Búnaðarfélag Íslands frá því að það hefði samþykkt fyrir sitt leyti þessa ráðstöfun. Ráðuneytið tilkynnti síðan áfrýjanda 6. sama mánaðar að það hefði með vísan til 3. mgr. 12. gr. þágildandi jarðalaga nr. 65/1976 staðfest að 1/6 hluti jarðarinnar Ness yrði sameinaður býlinu Straumnesi. Við svo búið var yfirlýsingunni frá 11. september 1986 þinglýst 15. apríl 1987. Af framlögðu þinglýsingarvottorði sýslumannsins á Húsavík verður ráðið að málsaðilarnir hafi upp frá þessu talist sameigendur að fasteigninni Straumnesi í Aðaldælahreppi, en eignarheimildir áfrýjanda eru þar raktar til gjafabréfs 28. janúar 1963 og yfirlýsingarinnar 11. september 1986 og heimildir stefndu til afsals 20. janúar 1973. Í vottorðinu er eignarhlutfalla ekki getið. Í gögnum frá Fasteignamati ríkisins kemur á hinn bóginn fram að áfrýjandi sé eigandi jarðarinnar Straumness að 89 hundraðshlutum og stefndu að 5,5 hundraðshlutum hvort, en áfrýjandi ein sé eigandi að veiðiréttindum í Laxá og Mýrarkvísl, sem þar eru talin fylgja Straumnesi. Ekki liggur nánar fyrir á hverju þessar upplýsingar um eignarréttindi hafa verið reistar, en í málinu hefur réttmæti þeirra ekki sérstaklega verið dregið í efa. Með bréfi til stefndu 21. mars 2003 tilkynnti áfrýjandi að hún hefði ákveðið að „afturkalla yfirlýsingu sína frá 11. september 1986“ og krefjast samkvæmt því slita á sameign að býlinu Straumnesi. Þessu munu stefndu hafa hafnað. Leitaði þá áfrýjandi 11. apríl 2003 samþykkis sveitarstjórnar Aðaldælahrepps og jarðanefndar Suður-Þingeyjarsýslu samkvæmt 3. mgr. 12. gr. þágildandi jarðalaga fyrir því að eignarhluti hennar, sem upphaflega hafi verið 1/6 hluti af jörðinni Nesi, yrði skiptur út úr Straumnesi og sérgreindur. Við þessu brugðust stefndu með því að leita 25. apríl 2003 heimildar landbúnaðarráðuneytisins samkvæmt 14. gr. sömu laga til að innleysa eignarhluta áfrýjanda í Straumnesi. Þessu erindi hafnaði ráðuneytið 26. ágúst 2003. Sveitarstjórn Aðaldælahrepps samþykkti fyrir sitt leyti 3. desember 2003 beiðni áfrýjanda um skiptingu Straumness og það sama gerði jarðanefnd 31. þess mánaðar. Að þessu fengnu leitaði áfrýjandi 16. janúar 2004 staðfestingar landbúnaðarráðuneytisins á skiptingu býlisins. Því hafnaði ráðuneytið 12. júlí 2004 með vísan til þess að það hefði ekki heimild í skjóli 3. mgr. 12. gr. þágildandi jarðalaga til að kveða á um skiptingu jarðar gegn vilja eins eða fleiri eigenda, heldur eingöngu til að staðfesta skiptingu, sem ákveðin hefði verið með lögmætum hætti, en um það væri ekki að ræða hér. Áfrýjandi höfðaði mál þetta 17. maí 2005 til viðurkenningar á rétti sínum til að skipta býlinu Straumnesi á þann hátt að eignarhluti hennar, sem fælist í áðurnefndum tveimur landspildum úr jörðinni Nesi með nánar tilgreindum hnitasettum mörkum, yrði sérgreindur og skráður sérstaklega. Stefndu höfðuðu gagnsök 15. júní sama ár aðallega til viðurkenningar á forkaupsrétti að eignarhluta áfrýjanda í jörðinni Straumnesi, sem hún hafi gert kaupsamning um við nafngreinda menn í mars 2003, en til vara yrði sá kaupsamningur felldur úr gildi og viðurkenndur „almennur forkaupsréttur“ stefndu að eignarhluta áfrýjanda og réttur þeirra til lífstíðarábúðar á honum. Með hinum áfrýjaða dómi voru stefndu sýknuð af kröfu áfrýjanda og hún jafnframt sýknuð af aðalkröfu þeirra ásamt kröfu um ógildingu kaupsamnings, en að öðru leyti voru framangreindar kröfur stefndu teknar til greina. Fyrir Hæstarétti una stefndu þeim niðurstöðum. II. Í greinargerð stefndu í aðalsök fyrir héraðsdómi var því mótmælt án nánari skýringa að landspildurnar, sem áfrýjandi lagði til Straumness með áðurnefndri yfirlýsingu 11. september 1986, væru réttilega afmarkaðar með þeim hnitum, sem greindi í kröfugerð hennar. Í aðilaskýrslu stefnda Stefáns við aðalmeðferð málsins í héraði voru athugasemdir hans í þessum efnum raktar ítarlega. Í upphaflegum dómkröfum áfrýjanda fyrir Hæstarétti var tekið mið af sömu hnitum og tilgreind voru í héraðsdómsstefnu. Undir rekstri málsins hér fyrir dómi lagði áfrýjandi á hinn bóginn fram nýja loftmynd af landsvæðinu, þar sem sýnd voru mörk spildnanna tveggja, sem dómkröfur hennar snúa að, og tilgreind hnit á hornpunktum, sem að nokkru voru önnur en miðað hafði verið við fram að því. Nánar tiltekið fólst í þessu sú breyting að hnitasett lína, sem samkvæmt upphaflegum málatilbúnaði áfrýjanda var á suðurmörkum landspildunnar austan Laxár, var á þessum nýja uppdrætti að mestu látin ráða norðurmörkum hennar, en syðri mörkin færð á nýjan stað. Hnitasetning marka spildunnar vestan Laxár var hins vegar óbreytt, svo og önnur hnit á eystri spildunni en áður var getið. Við munnlegan flutning málsins fyrir Hæstarétti breytti áfrýjandi kröfugerð sinni þessu til samræmis og bar því við að á þennan hátt hafi verið tekið tillit til athugasemda, sem stefndi Stefán gerði í aðilaskýrslu fyrir héraðsdómi. Stefndu andmæltu því að þessar breytingar fengju komist að, en kváðust ekki taka afstöðu til þess hvort spildurnar væru réttilega sýndar á nýja uppdrættinum. Eins og áfrýjandi greindi í héraðsdómsstefnu frá hnitum til að afmarka spildurnar, sem áður er getið, gerði hún þau að hluta kröfu sinnar í málinu. Þessu getur hún ekki breytt fyrir Hæstarétti með því að greina frá nýjum mörkum annarrar spildunnar nema með samþykki stefndu, sbr. 2. málslið 1. mgr. 111. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, en eins og að framan greinir hefur slíkt samþykki ekki verið veitt. Verður því ekki felldur dómur á kröfu áfrýjanda svo sem henni hefur nú verið breytt og heldur ekki á kröfuna eins og hún upphaflega var gerð, enda felst í breytingunum að horfið sé frá henni. Til þess verður á hinn bóginn að líta að í hinum áfrýjaða dómi er þess getið að áfrýjandi bar því við í flutningi málsins í héraði að innan þessarar kröfugerðar rúmist krafa um að viðurkenndur verði réttur hennar til að fá Straumnesi skipt á þann hátt að hún fái aftur spildurnar tvær, sem hún lagði til sameignarinnar, án þess að þær væru nánar afmarkaðar og var þetta ítrekað í málflutningi fyrir Hæstarétti. Ekki eru efni til annars en að fallast á þetta. Í landskiptagerðinni 18. september 1972 er lýst mörkum beggja spildnanna, sem áfrýjandi fékk í sinn hlut, og er ekki deilt í málinu um að þar sé í öllum atriðum um að ræða sama land og hún lagði til sameignar við stefndu með yfirlýsingunni 11. september 1986. Spildurnar tvær eiga hvergi mörk að landinu, sem stefndu áttu fyrir samkvæmt afsali 20. janúar 1973, heldur eingöngu að löndum annarra. Leiki af einhverjum sökum vafi á nánari afmörkun spildnanna getur hann að minnsta kosti ekki varðað hagsmuni stefndu, sem mál þetta snýr að. Að þessu virtu er krafa áfrýjanda í þeirri mynd, sem að framan er getið, nægilega ljós til að fella megi efnisdóm á hana. III. Samkvæmt meginreglu eignaréttar, sem á stoð í ákvæðum 20. kapítula kaupabálks Jónsbókar, getur einn sameigenda krafist slita á sérstakri sameign til þess að hver þeirra fái hluta af henni í samræmi við eignarhlutfall sitt, enda sé hún skiptanleg, skiptum verði komið við án þess að það leiði til tjóns að þarflausu og það stangist hvorki á við lög né samning, sem eignina varða, sbr. meðal annars dóm Hæstaréttar 21. júní 2005 í máli nr. 234/2005. Sameign aðilanna um fasteignina Straumnes varð til með fyrrgreindri yfirlýsingu 11. september 1986, þegar áfrýjandi lagði tvær afmarkaðar landspildur sínar við þriðju spilduna, sem stefndu áttu. Sem áður segir liggja þessar spildur hvergi hver að annarri og verður eins og málatilbúnaði aðilanna er háttað að leggja til grundvallar að þær séu enn til í sömu mynd og þegar til sameignarinnar var stofnað. Samkvæmt þessu er sameignin skiptanleg og engin vandkvæði á að slíta henni með því að hver eigandi taki aftur það, sem hann lagði í byrjun til hennar, enda liggur ekkert fyrir sem bendir til annars en að eignarhlutfall hvers þeirra svari til umfangs eða verðmætis upphaflegs framlags. Í því skilyrði fyrir slitum sameignar að þau valdi ekki tjóni að þarflausu felst sú sjálfsagða ráðagerð að þau geti með margvíslegu móti raskað hagsmunum einstakra eigenda, svo sem af notum sameignarinnar í heild, sem þeir þurfa að þola án þess að rætt verði um tjón, sem staðið gæti slitum í vegi. Í málinu liggur ekkert fyrir um að sameignarslit í samræmi við dómkröfu áfrýjanda geti orðið til þess að annar munur verði á eigninni óskiptri og hverjum útskiptum hluta fyrir sig en mergðarmunur eða magns, en samanlagt verðmæti hlutanna eftir skiptin verði óbreytt. Sameignarslit gætu ein út af fyrir sig hvorki raskað hugsanlegum réttindum stefndu til ábúðar á útskiptum hluta áfrýjanda né forkaupsrétti, sem þau telja sig eiga að njóta yfir honum. Að þessu frágengnu er því ekki borið við að slit á sameigninni geti verið andstæð lögum eða samningi, en fyrir liggur samkvæmt áðursögðu að sveitarstjórn Aðaldælahrepps og jarðanefnd Suður-Þingeyjarsýslu hafa fyrir sitt leyti samþykkt skiptingu landsins, svo sem áskilið var í 3. mgr. 12. gr. áðurgildandi jarðalaga, sem áfrýjandi hefur meðal annars stutt málatilbúnað sinn við. Að þessu öllu athuguðu verður að taka til greina kröfu áfrýjanda um viðurkenningu á rétti hennar til að fá slitið sameign við stefndu um fasteignina Straumnes á þann hátt að áfrýjandi fái þar í sinn hlut tvær landspildur, sem hún eignaðist með landskiptagerð 18. september 1972 á hinni fornu Nesjörð í Aðaldælahreppi. IV. Í hinum áfrýjaða dómi var sem fyrr segir fallist á kröfur, sem stefndu gerðu í gagnsök í héraði um viðurkenningu á rétti þeirra til lífstíðarábúðar á eignarhluta áfrýjanda í Straumnesi og forkaupsrétti að honum. Fyrir Hæstarétti krefst áfrýjandi sýknu af þessum kröfum. Eins og nánar greinir í héraðsdómi reisa stefndu kröfu sína um viðurkenningu á rétti til lífstíðarábúðar á því að gerðir hafi verið áðurnefndir þrír samningar um ábúð á eignarhluta áfrýjanda 22. ágúst 1966, 22. nóvember 1972 og 23. janúar 1978, sem hafi tekið til samfellds tímabils frá 14. maí 1966 til sama dags á árinu 1982. Með því að vanrækja að gera byggingarbréf vegna eignarhlutans að þeim tíma liðnum hafi áfrýjandi stofnað til lífstíðarábúðar stefndu, sbr. 6. gr. þágildandi ábúðarlaga nr. 64/1976. Án tillits til þess hvort líta mætti svo á að þessir tímabundnu samningar, sem ekki voru gerðir við bæði stefndu, hafi að efni til verið ábúðarsamningar um eignarhluta áfrýjanda í Straumnesi, sem sameign hafði á þessum tíma ekki enn myndast um, verður ekki horft fram hjá því að eins og málið liggur fyrir hafa stefndu ekki hnekkt þeirri staðhæfingu áfrýjanda, sem er studd gögnum, að þau hafi ekki að minnsta kosti eftir 1991 notað eignina til búrekstrar eða annars atvinnurekstrar á sviði landbúnaðar. Þegar af þeirri ástæðu geta stefndu ekki reist rétt til ábúðar á eignarhluta áfrýjanda í Straumnesi á 6. gr. áðurgildandi ábúðarlaga, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 3. október 2002 í máli nr. 95/2002. Krafa stefndu um viðurkenningu á forkaupsrétti að eignarhluta áfrýjanda er eingöngu reist á því að þau njóti hans sem ábúendur samkvæmt 2. mgr. 30. gr. áðurgildandi jarðalaga. Sökum þess, sem að framan greinir, eru ekki skilyrði til að viðurkenna forkaupsrétt þennan. Áfrýjandi verður því sýknuð af kröfum stefndu. Samkvæmt þessum úrslitum málsins verða stefndu dæmd til að greiða áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem ákveðinn er í einu lagi eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Viðurkenndur er réttur áfrýjanda, Hildar Jónsdóttur, til að fá slitið sameign við stefndu, Sigríði Hermóðsdóttur og Stefán Skaftason, um fasteignina Straumnes í Aðaldælahreppi á þann hátt að áfrýjandi fái í sinn hlut tvær landspildur, sem hún eignaðist með landskiptagerð 18. september 1972 á hinni fornu Nesjörð í sama hreppi. Áfrýjandi er sýkn af kröfum stefndu um viðurkenningu á rétti þeirra til lífstíðarábúðar á eignarhluta áfrýjanda í Straumnesi og á forkaupsrétti að honum. Stefndu greiði í sameiningu áfrýjanda samtals 800.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Norðurlands eystra 31. mars 2006 Mál þetta, sem dómtekið var þann 3. mars sl., hefur Hildur Jónsdóttir, kt. 260755-5799, Ingólfsstræti 7, Reykjavík, höfðað með stefnu áritaðri um birtingu af lögmanni stefndu þann 17. maí 2005, á hendur Sigríði Hermóðsdóttur, kt. 101242-4719 og Stefáni Skaftasyni, kt. 070640-4499, báðum til heimilis að Straumnesi í Aðaldælahreppi við Húsavík. Þann 23. júní 2005 var gagnsakarmál þingfest og sameinað málinu og eru málin í aðalsök og gagnsök rekin sem eitt mál fyrir dóminum, sbr. 2. mgr. 28. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Samhliða gagnstefnu var Jóhannesi Kristinssyni, kt. 170549-4229, Hraunbæ 98, Reykjavík og Gísla Ásgeirssyni, kt. 060764-6709, Bollagörðum 65, Seltjarnarnesi, stefnt til að réttargæslu. Í aðalsök gerir aðalstefnandi þær kröfur að viðurkenndur verði með dómi réttur hennar til að skipta býlinu Straumnesi í Aðaldælahreppi, Suður-Þingeyjarsýslu með því að sérgreina og sérskrá eignarhluta stefnanda í Straumnesi, þ.e. tvær landspildur sem afmarkast af hnitum nr. 574595.14, 601058.31, 572535.37, 600317.95, 572803.36, 599824.96, 572869.57, 599849.27, 572895.54, 599895.43, 572959.03, 599906.98, 573980.51, 600253.24, 574592.25, 600365.78 (spilda C) og 572174.46, 597503.18, 572104.32, 597482.77, 572228.40, 597251.89, 571917.04.04, 598126.35, 572010.24, 598170.43, 572176.49, 598207.57, 572225.50, 597984.12, 572590.25, 597346.33, 572995.28, 597608.58, 572878.10, 597345.73 (spilda B). Einnig að aðalstefndu verði dæmd in solidum til að greiða aðalstefnanda málskostnað. Aðalstefndu krefjast þess að hafnað verði kröfum aðalstefnanda í aðalsök og hún verði dæmd til greiðslu málskostnaðar. Í gagnsök krefjast gagnstefnendur þess aðallega að viðurkenndur verði forkaupsréttur þeirra að 81% eignarhlut gagnstefndu í óskiptri sameign í jörðinni Straumnesi í Aðaldal í tengslum við kaupsamning þeirra Jóhannesar Kristinssonar, kt. 170549-4229, Hraunbæ 98, Reykjavík og Gísla Ásgeirssonar, kt. 060764-6709, Bollagörðum 65, Seltjarnarnesi, frá því í mars 2003, við gagnstefndu. Jafnframt er þess krafist að gagnstefnda gefi út kvaða- og veðbandalaust afsal fyrir eignarhlutanum gegn greiðslu kaupverðsins, kr. 24.000.000, að undangengnu uppgjöri í samræmi við fyrrgreindan kaupsamning. Til vara krefjast gagnstefnendur þess að kaupsamningur frá því í mars 2003 um sölu á 81% eignarhlut gagnstefndu í óskiptri sameign í jörðinni Straumnes í Aðaldal, til þeirra Jóhannesar Kristinssonar og Gísla Ásgeirssonar, verði dæmdur ógildur, staðfestur verði almennur forkaupsréttur gagnstefnenda á eignarhlutanum og að viðurkenndur verði með dómi réttur gagnstefnenda til lífstíðarábúðar á eignarhlutanum. Í báðum tilvikum krefjast gagnstefnendur þess að gagnstefnda verðir dæmd til greiðslu málskostnaðar. Í gagnsök krefst gagnstefnda sýknu af öllum kröfum gagnstefnenda og að henni verði tildæmdur málskostnaður úr hendi gagnstefnenda in solidum. Engar kröfur eru gerðar á hendur réttargæslustefndu og hafa réttargæslustefndu ekki látið málið til sín taka. I. Í aðalsök deila aðilar um það hvort jörðin Straumnes sé í sérstakri sameign þeirra eða í óskiptri smeign þeirra og hvort aðalstefnandi hafi á grundvelli þess fyrra heimild til að fá jörðinni skipt. Í gagnsök er um það deilt hvort sala hafi farið fram á eignarhluta gagnstefndu svo og hvort gagnstefnendur hafi öðlast rétt til lífstíðarábúðar á hinni sameiginlegu jörð aðila og þar með öðlast öðlast forkaupsrétt að eignarhluta meðeigandans. Eru helstu málsatvik bæði í aðalsök og gagnsök þau að málsaðilar eiga saman jörðina Straumnes í Aðaldælahreppi. Virðast aðalstefndu hafa eignast sinn hluta jarðarinnar fyrir allmörgum árum og hafið búskap á henni og leigðum hluta út úr jörðinni Nesi í sama hreppi. Með gjafaafsali, dags. 28. janúar 1963, afsalaði Óskar Jónsson aðalstefnanda 1/6 hluta af jörðinni Nesi ásamt tilheyrandi veiðiréttindum. Með yfirlýsingu, dags. 11. september 1986, samþykkti aðalstefnandi að eignarhluti hennar í Nesi, þá 1/6 hluti, yrði talinn með býlinu Straumnesi og þann 6. mars 1987 staðfesti landbúnaðarráðuneytið að 1/6 jarðarinnar Ness yrði sameinaður Straumnesi, með vísun til 3. mgr. 12. gr. jarðalaga nr. 65/1976, samþykkis hreppsnefndar Aðaldælahrepps og jarðanefndar Suður-Þingeyjasýslu og umsagnar Búnaðarfélags Íslands. Við þessa sameiningu voru tvær spildur færðar úr landi Ness til jarðarinnar Straumness. Telur aðalstefnandi að spildur þessar séu sérstök eign sín í téðri jörð. Með bréfi til aðalstefndu dags. 21. mars 2003, fór aðalstefnandi fram á slit á sameigninni og sérgreiningu eignarhluta síns á ný en því höfnuðu aðalstefndu. Í kjölfarið beindi aðalstefnandi erindum vegna málsins til hreppsnefndar Aðaldælahrepps, jarðanefndar og landbúnaðarráðuneytisins, án þess að fá framgang sinna mála. Í bréfi ráðuneytisins, dags. 9. febrúar kom m.a. fram það mat að ágreiningur málsins heyrði undir dómstóla þar sem látið yrði reyna á rétt aðalstefnanda til að skipta og sérgreina eignahluta sinn í býlinu og er mál þetta höfðað í kjölfar þess. II. Kröfu sína í aðalsök rökstyður aðalstefnandi einkum með því að með yfirlýsingu sinni 11. september 1986 hafi hún lagt ákveðnar landspildur til jarðar aðalstefndu sem síðan hafi orðið sérgreind eign hannar í jörðinni og talist 89% hennar. Hugmynd sín hafi aldrei verið að telja eign sína með býlinu Straumnesi um aldur og ævi. Þar sem um sérstaka sameign aðila að jörðinni sé að ræða eigi hún rétt á að eigninni verði skipt þannig að hún fái í sinn hlut aftur þá jarðarhluta er hún lagði til sameignarinnar enda séu þau skipti jarðarinnar vel framkvæmanleg án þess að tjón hljótist af. Aðalstefnandi bendir á að jörðin sé að miklum meirihluta í sinni eign og sé hún að lögum bær til þess að slíta sameigninni með sama hætti og hún stofnaði til hennar. Aðalstefndu sem eigi aðeins 11% jarðarinnar hafi ekki stöðu til að lögum til að neita aðalstefnanda um að slíta sameigninni enda sé ekki farið fram á annað en að landspildum hennar verði skipt út úr eigninni. Aðalstefnandi hafnar því að aðalstefndu hafi haft ábúð á eignarhluta sínum og öðlast rétt til lífstíðarábúðar vegna þess samkv. Ábúðarlögum. Til stuðnings kröfum sínum vísar stefnandi til Stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944, sbr. lög nr. 97/1995, 20. kafla Jónsbókar frá 1281, jarðalaga nr. 65/1976, ábúðarlaga nr. 64/1976, landskiptalaga nr. 46/1941, laga um nauðungarsölu nr. 90/1991 og laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Þá er vísað til meginreglna eignaréttarins um slit sameignar. Kveður aðalstefnandi kröfu sína vera viðurkenningarkröfu sem reist sé á 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. III. Í aðalsök byggja aðalstefndu sýknukröfu sína á því að aðalstefnandi hafi með því að leggja jarðarparta úr jörðinni Nesi til jarðarinnar Straumness þann 11. september 1986 stofnað til óskiptrar sameignar aðila að þeirri jörð. Sú ákvörðun hafi verið staðfest af landbúnaðarráðuneytinu þann 6. mars 1987. Líta beri til þess að um einhliða sameignarslit aðalstefnanda sé að ræða gegn vilja aðalstefndu. Um sé að ræða óskipta sameign sem einstakir sameigendur hafi ekki heimild til að slíta einhliða samkvæmt meginreglum eignaréttarins í óþökk meðeigenda. Þar breyti engu að innlegg stefnanda í sameignina hafi í upphafi verið afmarkað land. Eftir sameininguna hafi hún engum sérréttindum haldið enda væri þá sameiningin til lítils. Hlutur stefnanda í jörðinni hafi ævinlega verið tilgreindur sem tiltekið hlutfall jarðarinnar en ekki tilteknar spildur. Telja aðalstefndu að við slit sameignarinnar eigi fara að lögum nr. 90/1991 um nauðungasölu, en ekki þvinga þau fram einhliða. Verulegu máli skipti fyrir aðalstefndu hvort uppboðsleiðin sé farin við slit sameignarinnar eða hvort jörðinni sé skipt upp, því að á uppboði eigi þau þess kost að bjóða sjálf í jörðina og halda þannig allri jörðinni kjósi þau það. Við útskipti tapi þau hins vegar hugsanlega forkaupsrétti og jörðin kunni þá að vera þeim að eilífu glötuð. Grundvallaratriði í landbúnaðarlögfræði sé að halda jörðum saman sé það ósk ábúenda. Verði orðið við óskum stefnanda gæti skapast fullkomin réttaróvissa í greininni og ábúendur og eigendur jarða átt von á því að jarðir liðist í sundur standi vilji einstakra eigenda til þess. Aðalstefndu segja eignarrétti aðalstefnanda á hluta jarðarinnar aldri hafa verið mótmælt enda hafi hún ávallt fengið umsamið afgjald fyrir hlut sinn. Aðalstefndu hafi ekkert á móti því að sameign þeirra með aðalstefnanda á jörðinni ljúki enda hafi þau m.a. reynt innlausn á eignarhlutanum án árangurs. Hins vegar skipti það stefndu öllu máli hvernig sameigninni ljúki, þ.e. að þau hafi einhverja möguleika til áframhaldandi búsetu á jörðinni sem þau hafa nú búið á og haft viðurværi sitt af í hartnær 40 ár. Sá möguleiki sé fyrir hendi verði farin sú leið að krefjast uppboðs til slita á sameign. Aðalstefndu mótmæla fullyrðingum aðalstefnanda um að þau hafi aldrei nytjað jörðina. Það hafi þau gert en jörðin hafi auk þess haft félagsbú með Árnesi gegnum tíðina. Þá sé nýting veiðiréttar, sem alla tíð hafi verið leigður með eignarhluta aðalstefnanda fyrir og eftir sameignarstofnunina 1987 eitt form á nýtingu jarðarinnar. Þá mótmæla aðalstefndu þeim hnitum sem upp eru talin í stefnu sem röngum í verulegum atriðum. Til stuðnings málatilbúnaði sínum vísa aðalstefndu m.a. til laga nr. 40/1948 um kauprétt á jörðum, jarðalaga nr. 65/1976, einkum I. kafla varðandi skiptingu jarða og þá sérstaklega 3. mgr. 12. gr. laganna og IV. kafla um forkaupsrétt, jarðalaga nr. 81/2004, ábúðarlaga nr. 36/1961, ábúðarlaga nr. 64/1976, einkum 6. gr. laganna um lífstíðarábúð og ábúðarlaga nr. 80/2004, laga um nauðungarsölu nr. 90/1991 og landskiptalaga nr. 46/1941. Þá vísa aðalstefndu til meginreglna eignaréttarins, einkum reglnanna um sérstaka sameign IV. Í gagnsök byggja gagnstefnendur á því að þau hafi fengið ábúð á hinum umþrætta eignarhluta þann 14. maí 1966 og haft umráð hans síðan. Samkvæmt samningi hafi leigan átt að fara að öllu leyti eftir gildandi ábúðarlögum. Landnytjar allar og hlunnindi hafi fylgt með jarðarpartinum. Þegar ábúðin hafi hafist hafi verið í gildi lög nr. 40/1948 um kauprétt á jörðum, en í 2. gr. þeirra hafi verið kveðið á um forkaupsrétt ábúanda á eftir forkaupsrétti sveitarsjóðs. Í 4. gr. segi að forkaupsréttur ábúanda gangi framar forkaupsrétti sveitarfélagsins ef ábúðin hafi staðið lengur en þrjú ár. Einnig sé kveðið á um forkaupsrétt ábúanda í IV: kafla jarðalaga nr. 65/1976, en í 2. mgr. 30. gr. þeirra sé ábúanda tryggður forkaupsréttur hafi hann setið jörð í 10 ár eða lengur. Í núgildandi jarðalögum nr. 81/2004 hafi ábúandi forkaupsrétt hafi hann haft ábúðarrétt lengur en í 7 ár. Yngri lög hafi ekki þrengt rétt ábúanda í þessum efnum. Telja gagnstefnendur því alveg ljóst að þau eigi forkaupsrétt að þeim jarðarparti sem deilt er um í málinu og hafi haft í hartnær 40 ár, reyndar fyrstu 3 árin þannig að forkaupsréttur sveitarinnar hafi gengið framar forkaupsrétti þeirra. Gagnstefnendur benda á að í málinu liggi fyrir þrír fullgildir ábúðarsamningar milli aðila, þar sem samningstíminn spanni allt frá 14. maí 1966 til 14. maí 1982 og að eftir þann tíma hafi komist á lífstíðarábúð þeirra samkvæmt 6. gr. þágildandi ábúðarlaga nr. 64/1976, þar sem landsdrottinn hafi vanrækt að gera byggingarbréf fyrir jörðinni. Því til stuðnings telja gagnstefnendur að endurgjald hafi alla tíð verið greitt, uppreiknað eins og kveðið hafi verið á um í samningum aðila, eftir að síðasta samningstíma lauk. Leigugjaldið og aðrar greiðslur fyrir afnot hafi ávallt verið móttekin án athugasemda af hálfu gagnstefndu. Ábúð gagnstefnenda hafi aldrei verið sagt upp. Ábúðinni fylgi öll ábúðarréttindi sem ábúendum hafa verið tryggð með framangreindum lagaákvæðum og því sé hafið yfir allan vafa að gagnstefnendur eigi forkaupsrétt hyggist gagnstefnda selja hlut sinn í Straumnesi. Þá halda gagnstefnendur því fram að gagnstefnda hafi þegar selt réttargæslustefndu, Jóhannesi Kristinssyni og Gísla Ásgeirssyni, eignarhlut sinn í jörðinni í trássi við forkaupsrétt þeirra. Þau hafi ekki séð samninginn en upplýst hafi verið um hann munnlega. Samningurinn hafi að líkindum verið gerður í mars 2003 og kaupverðið verið kr. 24.000.000. Gagnstefnendur bjóði fram greiðslu þeirrar upphæðar gegn afsali fyrir eignarhlutanum, allt í samræmi við umræddan kaupsamning þegar hann hefur verið lagður fram eða frekar upplýst um efni hans. Byggja gagnstefnendur á að auk munnlegra fullyrðinga um tilvist samningsins bendi framlögð gögn til tilvistar hans svo sem margskonar umboð þar sem gagnstefnda feli réttargæslustefndu að fara með raunveruleg eignarráð eignarhlutans. Gagnstefnendur halda því fram að réttargæslustefndu hafi ekki unnið neinn rétt með umræddum gerningi, þar sem þeir séu grandsamir eins og sjá megi af því að samningnum hafi hvorki verið þinglýst né honum framvísað með heinum hætti. Þinglýsing samningsins væri að auki tæknilega óframkvæmanleg þar sem landið sé allt í óskiptri sameign. Gagnstefnendur hafi ekki sýnt af sér tómlæti þar sem samningnum hafi aldri verið framvísað né á þau skorað að taka afstöðu til forkaupsréttarins. Verði ekki fallist á aðalkröfu gagnstefnenda í gagnsök, en samningur þó talinn hafa komist á milli gagnstefndu og réttargæslustefndu, geri gagnstefnendur varakröfu um að ofangreindur kaupsamningur verði dæmdur ógildur þar sem eigi hafi verið gætt lögbundins forkaupsréttar, enda samningurinn að öðru leyti andstæður reglum um aðilaskipti að eignarhluta í sérstakri sameign og rétti gagnstefnenda til lífstíðarábúðar. Nái aðalkrafa gagnstefnenda í gagnsök ekki fram að ganga telja gagnstefnendur sig hafa lögvarða hagsmuni af því að fá staðfest með dómi að þau njóti almenns forkaupsréttar á eignarhlut gagnstefndu í Straumnesi og að viðurkenndur verði með dómi réttur þeirra til lífstíðarábúðar á eignarhlutanum. Til stuðnings kröfum sínum vísa gagnstefnendur m.a. til laga um kauprétt á jörðum nr. 49/1948, einkum 2. og 4. gr. um forkaupsrétt, jarðalaga nr. 65/1976, einkum I. kafla varðandi skiptingu jarða, aðallega 3. mgr. 12. gr. laganna og IV. kafla um forkaupsrétt, jarðalaga nr. 81/2004, ábúðarlaga nr. 36/1961, ábúðarlaga 64/1976, einkum 6. gr. laganna um lífstíðarábúð og ábúðarlaga nr. 80/2004, laga um nauðungarsölu nr. 90/1991 og landskiptalaga nr. 46/1941. Þá vísa gagnstefnendur til meginreglna eignaréttarins, einkum til reglnanna um sérstaka sameign. Um viðurkenningarkröfu sína vísa gagnstefnendur til 2. mgr., 25. gr. laga nr. 91/1991. V. Gagnstefnda telur að kröfugerð gagnstefnenda sé þannig háttað að hluti af varakröfu þeirra séu í raun málsástæður sem verið sé að gera að sérstökum dómkröfum sem ekki uppfylli ekki skilyrði 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, einkum með vísan til d. og e. liða. Þá verði ekki annað séð en að gagnstefnendur séu í raun að leita eftir lögfræðiáliti dómsins um hvort gagnstefnendur hafi lífstíðarábúð á tilgreindum eignarhluta í býlinu Straumnesi og þá forkaupsrétt að þeim eignarhluta, þegar og ef hann verði seldur. Það sé ósamrýmanlegt 1. mgr. 25. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Telur gagnstefnda að framangreint eigi að leiða til frávísunar krafnanna án kröfu. Sýknukröfu sína af aðalkröfu gagnstefnenda byggir gagnstefnda á því að hún hafi engan samning gert um sölu á eignarhluta sínum í jörðinni Straumnesi. Hún sé enn eigandi þeirra landspildna sem myndi 89% eignarhlut í jörðinni. Gagnstefnda hafnar því einnig að gagnstefnendur hafi nokkurn tíman haft býlið Straumnes til ábúðar. Annar gagnstefnenda, Stefán Skaftason, hafi um tíma haft tiltekin leiguumráð yfir eignarhluta hennar sem þá hafi verið hluti af jörðinni Nesi, samkvæmt þremur samningum dags. 22. ágúst 1966, 22. nóvember 1972 og 23. janúar 1978. Leigutímabil landspildna sem nú séu í eigu gagnstefndu hafi samkvæmt samningunum verið frá 14. maí 1972 til 14. maí 1982. Frá þeim tíma hafi ekki verið í gildi samningur um afnot spildna gagnstefndu, hvorki fyrir sameiningu þeirra við Straumnes í mars 1987 né síðar og sameigendur gagnstefndu hafi aldrei leitað eftir slíkum samningi. Þá liggi enn fremur fyrir að hlunnindum gagnstefndu í Straumnesi, þ.e. veiði í Laxá og Mýrarkvísl hafi verið ráðstafað með svonefndum Nesveiðum af Veiðiheimilinu Árnesi ehf. samkvæmt umboði gagnstefndu. Hlunnindi sem tilheyri spildum gagnstefndu og áður hafi tilheyrt Nesi séu alfarið í séreign gagnstefndu eins og sjá megi í framlögðum vottorðum Fasteignamats ríkisins. Gagnstefnda kveðst alls ekki kannast við að í málinu liggi fyrir þrír fullgildir ábúðarsamningar milli aðila, eins og gagnstefnendur haldi fram. Fráleitt sé að tiltekin tímabundin leiguumráð gagnstefnanda Stefáns á spildunum út úr Nesi hafi getað skapað grundvöll að kröfum hans í málinu vegna Straumness um allt í senn; forkaupsrétt, lífstíðarábúð og útgáfu afsals og ógildingu á meintum samningi um aðilaskipti að eignarhluta gagnstefndu í Straumnesi. Gagnstefnda kveður gagnstefnendur aldrei hafa greitt leigu fyrir landspildur hennar í Straumnesi og þar hafi hvorki verið haldið búfé né heyfengur skráður. Leiga á hlunnindum í séreign gagnstefndu til Veiðiheimilisins í Árnesi ehf. til endursölu eigi ekkert skylt við landleigu. Gagnstefnendur hafi því aldrei geta talist ábúendur á landspildum hennar , sem nú séu skráðar með Straumnesi. Samkvæmt ábúðarlögum sé ábúandi einstaklingur sem hafi afnotarétt að jörð, en landspildurnar hafi ekki verið jörð eða lögbýli fyrir 1987 þegar sameining landspildnanna hafi verið staðfest samkvæmt jarðalögum. Bendir gagnstefnda á að gagnstefnendur hafi aldri gengið eftir samningi um afnot eignarhlutans eða greitt af honum afgjald til gagnstefndu. Þá hafi býlið aldrei verið nýtt til atvinnustarfsemi á sviði landbúnaðar og báðir gagnstefnendur stundað vinnu utan býlisins alla tíð. Ekki geti komið til álita hvort gagnstefnendur eigi hugsanlega forkaupsrétt að eign gagnstefndu komi til þess að hún ráðstafi spildum sínum þar sem ekki liggi fyrir sala á þeim Krafa gagnstefnenda um forkaupsrétt að spildunum sé því ódómhæf og einnig krafa þeirra um að ógildur verði hinn meinti samningur en jafnframt viðurkennt að gagnstefnendur hafi í senn almennan forkaupsrétt að spildunum og lífstíðarábúð á þeim. Til stuðnings kröfum sínum vísar gagnstefnda til ábúðarlaga nr. 64/1976 og 80/2004, jarðalaga nr. 65/1976, landskiptalaga nr. 46/1941, Jónsbókar frá 1281, svo og þeirra lagaákvæða sem vitnað er til í stefnu í aðalsök. Ennfremur vísar gagnstefnda til meginreglna um sameign. VI. Í aðalsök gerir aðalstefnandi þá kröfu að viðurkenndur verði með dómi réttur hennar til að skipta Straumnesi með því að sérgreina og sérskrá tvær spildur sem eignarhluta aðalstefnanda, en spildur þessar eru hnitsettar í stefnu málsins. Við aðalflutning hélt lögmaður aðalstefnanda því einnig fram að innan kröfunnar rúmist einnig krafa um að viðurkenndur verði réttur aðalstefnanda til skiptingar jarðarinnar þannig að hún fái aftur þær spildur sem hún kom með inn í eignina án þess að þær væru nánar afmarkaðar. Í málinu liggur fyrir að þann 11. september 1986, undirritaði aðalstefnandi yfirlýsingu þess efnis að eignarhluti hennar í Nesi, þá 1/6 hluti, yrði talinn með býlinu Straumnesi og staðfesti landbúnaðarráðuneytið sameiningu jarðarpartana þann 6. mars 1987. Við sameininguna voru ákveðnar landspildur færðar á milli jarðanna þ.e. þær spildur, sem aðalstefnandi telur sérgreinda eign sína í sameigninni. Í gögnum málsins kemur fram að fyrir sameininguna voru landspildur þessar leigðar aðalstefndu að því er virðist í umboði aðalstefnanda um nokkurra ára skeið og verður ekki annað séð en að litið hafi verið svo á að þær væru eignarhluti aðalstefnanda, þ.e. 1/6 hluti í Nesi þótt eignarheimild aðalstefnanda væri ekki í samræmi við það. Er aðalstefnandi sameinaði téðan eignarhluta sinn eign aðalstefndu í Straumnesi var hvorki getið um stærð landsins né mörk þess en aðeins nefnt að um 1/6 hluta úr jörðinni Nesi í Aðaldal væri að ræða. Eftir sameininguna var eignarhluti aðalstefnanda í Straumnesi talinn 89% jarðarinnar án þess að hann væri nánar sérgreindur. Verður samkvæmt framanskráðu að líta svo á að með framlagi sínu til jarðarinnar Straumness hafi aðalstefnandi stofnað til óskiptrar sameignar þar sem hún átti ekki sérgreint land heldur téðan eignarnhluta í jörðinni allri eins og eignarheimild hennar er háttað. Svo sem að framan er rakið hvílir krafa aðalstefnanda og allur málatilbúnaður hennar á þeirri forsendu að hún eigi sérgreindan hluta jarðarinnar Straumness hvort sem litið er til þeirra hnitsetninga er fram koma á kröfugerð hennar eða þeirra landspildna er hún ótilgreint lagði til jarðarinnar Straumness með yfirlýsingu sinni dagsettri 11. september 1986. Verða aðalstefndu því sýknuð af kröfum aðalstefnanda í aðalsök. VII. Í gagnsök gera gagnstefnendur aðallega þær kröfur viðurkenndur verði forkaupsréttur þeirra að 81% eignarhluta gagnstefndu í óskiptri sameign í jörðinni Straumnesi í Aðaldal í tengslum við kaupsamning hennar við réttargæslustefndu frá því í mars 2003 og þess að gagnstefnda gefi út afsal að undangengnu uppgjöri í samræmi við greindan kaupsamning. Hér fyrir dóminum hefur gagnstefnda neitað því að hafa selt réttargæslustefndu jarðarhluta sinn. Þá hefur réttargæslustefndi, Gísli Ásgeirsson, gefið skýrslu hér í dóminum og alfarið neitað því að hafa gert samning við gagnstefndu um kaup á hinum umþrætta jarðarhluta. Gagnstefnendur hafa engin gögn lagt fram til sönnunar á staðhæfingu sinni um að téð kaup hafi farið fram og er sú staðhæfing því ósönnuð gegn neitum gagnstefndu. Verður hún því sýknuð að aðalkröfu gagnstefnanda í gagnsök. Að fenginni framangreindri niðurstöðu eru ekki efni til að fjalla sérstaklega um kröfu gagnstefnenda um ógildingu á téðum kaupsamningi. Fallast ber á með gagnstefnendum að þau hafi lögvarða hagsmuni af að fá viðurkennt með dómi að þau eigi rétt til lífstíðarábúðar á eignarhluta gagnstefndu í Straumnesi og þar með forkaupsrétt að eignarhlutanum verði hann seldur. Þykja því ekki efni til að vísa þessum hluta kröfunnar frá dómi, án kröfu sbr. 1. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991. Þann 14. maí 1966 undirritaði Jón Óskarsson, faðir gagnstefndu, leigusamning þar sem gagnstefnanda Stefáni Skaftasyni var leigður 1/3 jarðarinnar Ness í 5 ár. Var samningurinn endurnýjaður 1976 og 1982 og í bæði skiptin undirritaður af Jóni Óskarssyni. Sagði í síðari samningunum tveimur að hið leigða væri eignarhluti Hildar Jónsdóttur úr landi Ness, sem væri 1/6 af landi upphaflegu jarðarinnar. Í samningunum þremur segir að landsnytjar allar og hlunnindi fylgi og að um leigu skuli fara að ábúðarlögum og virðist gagnstefnandi, Stefán, samkvæmt því hafa fengið jörðina til búskapar í samræmi við ábúðarlög. Þann 11. september 1986 lýsti gagnstefnda því yfir, eins og áður greinir, að eignarhluti hennar í Nesi yrði talinn með Straumnesi. Í yfirlýsingu Bændasamtaka Íslands frá 23. október 2003 kemur fram að Straumnes hefur eigið lögbýlisnúmer og að þar hafi verið sauðfjárbúskapur, a.m.k. frá 1976 til 1991. Í matsvottorði Fasteignamats ríkisins dags. 25. apríl 2005 er jörðin Straumnes tilgreind sem jörð í byggð og gagnstefnandi Stefán Skaftason ábúandi hennar. Samkvæmt þessu og öðrum gögnum málsins verður að telja að gagnstefnendur hafi fengið hinn umþrætta eignarhluta til ábúðar þann 14. maí 1966 og farið með umráð hans síðan. Í 6. gr. ábúðarlaga nr. 64/1976 sagði að ef landsdrottinn vanrækti að gera byggingarbréf skyldi telja jörð byggða leigutaka fyrir lífstíð og samkvæmt ákvæði III. til bráðabirgða í ábúðarlögum nr. 80/2004 skulu ábúendur sem öðlast hafa lífstíðarábúð á grundvelli 6. gr. ábúðarlaga nr. 64/1976 halda þeim réttindum. Verður samkvæmt öllu ofangreindu viðurkennt að gagnstefnendur hafi öðlast rétt til lífstíðarábúðar og þar með forkaupsrétt á eignarhluta gagnstefndu í jörðinni, sbr. 30. gr. jarðalaga nr. 65/1976 og 27. gr. jarðalaga nr. 81/2004. Að öllum atvikum virtum þykir rétt að aðalstefnandi greiði aðalstefndu kr. 450.000- í málskostnað samtals í aðalsök og gagnsök. Dóminn kveður upp Freyr Ófeigsson dómstjóri. D Ó M S O R Ð : Aðalstefndu, Sigríður Hermóðsdóttir og Stefán Skaftason, skulu sýkn af kröfu aðalstefnanda, Hildar Jónsdóttur, í aðalsök. Viðurkennt er að gagnstefnendur, Sigríður Hermóðsdóttir og Stefán Skaftason, eigi rétt til lífstíðarábúðar á jörðinni Straumnesi í Aðaldal og forkaupsrétt á eignarhluta gagnstefndu, Hildar Jónsdóttur, í jörðinni. Aðalstefnandi greiði aðalstefndu kr. 450.000- í málskostnað samtals í aðalsök og gagnsök.
|
Mál nr. 112/2000
|
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
|
Úrskurður héraðsdóms um að Ó skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Haraldur Henrysson, Arnljótur Björnsson og Markús Sigurbjörnsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 16. mars 2000, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 17. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 14. mars 2000, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 26. apríl 2000 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Þá er krafist kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. [...] Samkvæmt því sem hér að framan hefur verið rakið er rannsókn málsins lokið og bárust málsgögn embætti ríkissaksóknara þann 2. mars sl. Í málinu liggur fyrir játning kærða um aðild að stórfelldu fíkniefnamisferli sem staðið hefur yfir með skipulegum hætti um langan tíma. Er því sterkur grunur um að kærði hafi framið brot sem varðað geti hann allt að 10 ára fangelsi samkvæmt 173. gr. a almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þá þykir brotið þess eðlis að gæsluvarðhald teljist nauðsynlegt með tilliti til almannahagsmuna. Mál þetta er verulega umfangsmikið og eðlilegt að nokkurn tíma taki að vinna að útgáfu ákæru og leggja á það dóm. Ákæra mun þó verða gefin út alveg á næstu dögum samkvæmt gögnum málsins. Samkvæmt þessu er fallist á kröfu ríkissaksóknara og kærði úrskurðaður til að sæta áframhaldandi gæsluvarðhaldi þar til dómur gengur í máli hans en þó eigi lengur en til miðvikudagsins 26. apríl 2000 kl. 16.00. Valtýr Sigurðsson héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. Úrskurðarorð: Kærði, Ólafur Ágúst Ægisson, kt. 141072-3079, sæti gæsluvarðhaldi þar til dómur gengur í máli hans en þó eigi lengur en til miðvikudagsins 26. apríl 2000, kl. 16:00.
|
Mál nr. 217/2005
|
Kærumál Málskostnaður Óbyggðarnefnd Frávísunarúrskurður felldur úr gildi að hluta
|
Þ höfðaði mál á hendur Í þar sem hann krafðist þess í fyrsta lagi að lög nr. 58/1998 um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta yrðu felld úr gildi, í öðru lagi að tilgreindur úrskurður óbyggðanefndar yrði felldur úr gildi, í þriðja lagi að núverandi landamerki jarðarinnar Hóla yrðu staðfest, í fjórða lagi að viðurkennt yrði að hann ætti skaðabótarétt á Í vegna þinglýsingar og aflýsingar óbyggðanefndar á kvöðum á jörðinni Hólum. Var þessum kröfum Þ vísað frá dómi. Þá krafðist hann þess að Í yrði gert að greiða málskostnað hans fyrir óbyggðanefnd. Var Þ talinn hafa lögvarða hagsmuni af því að bera ákvörðun nefndarinnar að þessu leyti undir dóm, auk þess sem ákvæði laga nr. 58/1998 stæðu því ekki í vegi.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Garðar Gíslason og Ingibjörg Benediktsdóttir. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 18. maí 2005, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 23. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Austurlands 6. maí 2005, þar sem vísað var frá dómi máli sóknaraðila á hendur varnaraðila. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Sóknaraðili gerir meðal annars þá kröfu í málinu að ríkissjóði verði gert að greiða kostnað hans við hagsmunagæslu vegna jarðarinnar Hóla fyrir óbyggðanefnd. Hafði nefndin með úrskurði sínum í máli nr. 4/2001, um þjóðlendumörk á nánar tilgreindu svæði í Sveitarfélaginu Hornafirði, lagt þann kostnað á sóknaraðila sjálfan með vísan til 17. gr. laga nr. 58/1998 um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta með áorðnum breytingum. Verður sóknaraðili talinn hafa lögvarða hagsmuni af því að bera ákvörðun nefndarinnar að þessu leyti undir dóm. Samkvæmt lokamálslið 19. gr. laga nr. 58/1998 er unnt að leggja til úrlausnar dómstóla hverja þá kröfu sem gerð hefur verið fyrir óbyggðanefnd. Þá standa önnur ákvæði laganna ekki því í vegi að sóknaraðili geti borið ákvörðun nefndarinnar um málskostnað samkvæmt 17. gr. laganna undir dóm. Verður þessi krafa sóknaraðila ekki talin svo vanreifuð að varði frávísun. Samkvæmt þessu verður hinn kærði úrskurður felldur úr gildi að því er varðar kröfu sóknaraðila um að ríkissjóði verði gert að greiða málskostnað hans fyrir óbyggðanefnd og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar að þessu leyti. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur að öðru leyti. Varnaraðili verður dæmdur til að greiða sóknaraðila kærumálskostnað eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi að því er varðar kröfu sóknaraðila, Þorleifs Hjaltasonar, um að ríkissjóði verði gert að greiða málskostnað hans fyrir óbyggðanefnd og lagt fyrir héraðsdómara að taka þann þátt málsins til efnismeðferðar. Að öðru leyti en að framan greinir er hinn kærði úrskurður staðfestur. Varnaraðili, íslenska ríkið, greiði sóknaraðila 75.000 krónur í kærumálskostnað.
|
Mál nr. 135/2002
|
Sjómaður Ráðningarsamningur Uppsögn Tómlæti
|
A var í maí 1998 ráðinn í skiprúm á skipi sem B leigði og gerði út. B skilaði skipinu til leigusala í ágúst 1998 og missti A við það skiprúm sitt. B hélt því fram gegn mótmælum A að hann hafi verið ráðinn tímabundið og ætti því ekki rétt til launa í uppsagnarfresti samkvæmt 25. gr. sjómannalaga. Skriflegur ráðningarsamningur hafði ekki verið gerður, líkt og útgerðarmanni ber skylda til samkvæmt 6. gr. sjómannalaga. Var B því látinn bera hallann af vanrækslu þeirrar skyldu sinnar og talið ósannað að um tímabundna ráðningu hafi verið að ræða. Ekki var um það deilt að A hafi ekki átt kost á því að halda skiprúminu er B afhenti skipið eigandanum. Því hafi ekki annað legið fyrir en að A hafi verið vikið úr skiprúmi áður en ráðningartími hans var liðinn og án þess að heimild væri til þess í 23. eða 24. gr. sjómannalaga. Samkvæmt 25. gr. þeirra laga hafi hann því átt rétt á kaupi í þrjá mánuði, sbr. 9. gr. sömu laga. Þá var ekki fallist á að A hafi fyrirgert kröfu sinni með tómlæti en tæplega 29 mánuðir liðu frá uppsögninni þangað til A hafði uppi kröfu um laun í uppsagnarfresti. Í héraðsdómi voru áætluð laun A vegna veiðiferðar, sem hann fór í á öðru skipi B eftir uppsögnina, dregin frá kröfu hans. Þar sem A hafði ekki gagnáfrýjað dóminum kom þetta atriði ekki til umfjöllunar fyrir Hæstarétti. Með þessari athugasemd var niðurstaða héraðsdóms um greiðsluskyldu B staðfest með vísan til forsendna hans.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 19. mars 2002. Hann krefst sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Eins og rakið er í héraðsdómi réð stefndi sig í eina veiðiferð á öðru skipi, er áfrýjandi gerði út, skömmu eftir að ráðningu hans í skiprúm á Sólbak EA 307 lauk. Með hinum áfrýjaða dómi voru áætluð laun stefnda vegna þeirrar veiðiferðar dregin frá kröfu hans um laun samkvæmt 25. gr. sjómannalaga nr. 35/1985 á uppsagnarfresti samkvæmt 9. gr. laganna. Þar sem stefndi hefur ekki gagnáfrýjað dóminum kemur þetta atriði ekki til umfjöllunar fyrir Hæstarétti. Með þessari athugasemd verður héraðsdómur staðfestur með vísan til forsendna hans. Áfrýjandi skal greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti, eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Básafell hf., greiði stefnda, Agnari Ásgrímssyni, 250.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Mál þetta, sem var dómtekið 28. nóvember sl., höfðaði Agnar Ásgrímsson, Flúðaseli 60, Reykjavík, hér fyrir dómi hinn 21. maí sl. gegn Básafelli hf., Sindragötu 1, Ísafirði. Stefnandi krefst þess að stefnda verði dæmt til að greiða sér 1.414.440 kr. auk almennra vaxta frá 1. september 1998 til 10. febrúar 2001 samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987, dráttarvaxta samkvæmt III. kafla sömu laga frá 11. febrúar 2001 af samtölu höfuðstóls og vaxta til 1. júlí 2001 en af sömu fjárhæð frá þeim degi til greiðsludags samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001. Þá er krafist málskostnaðar. Stefnda krefst aðallega sýknu en til vara að kröfur stefnanda verði verulega lækkaðar og málskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefnanda. Stefnandi kveðst hafa verið ráðinn í skiprúm á bv. Sólbak EA 307, sknr. 1276, eign Útgerðarfélags Akureyringa hf., sem stefnda hafi leigt og gert út. Hafi hann verið ráðinn í skiprúmið 8. maí 1998 til óákveðins tíma, en skriflegur skiprúmssamningur hafi ekki verið gerður. Stefnda hafi skilað skipinu til leigusala 20. ágúst 1998 og tilkynnt stefnanda þá ráðstöfun daginn áður. Hann hafi misst skiprúm sitt er skipinu var skilað enda hafi því verið lagt á Akureyri. Stefnandi kveðst ekki hafa fengið nein laun greidd í uppsagnarfresti og hafi hann ekki gert sér grein fyrir rétti sínum til þeirra fyrr en hann hafi frétt af niðurstöðu dóms hér í máli nr. E-175/1999, sem gekk 18. júlí 2000. Telur stefnandi sig eiga rétt til launa í 3 mánuði vegna riftunar á ráðningarsamningi, sbr. 9. og 25. gr. sjómannalaga nr. 35/1985 og vísar til 2. og 3. mgr. 22. gr. sömu laga. Tekur hann fram að sér hafi ekki staðið til boða að halda skiprúmi sínu, enda hafi útgerð skipsins verið hætt. Kveðst hann krefjast meðalhófslauna í uppsagnarfresti og miðar við tekjur sem hann hafi haft á ráðningartíma sínum. Heildarlaun hans frá 8. maí 1998 til 20. ágúst sama ár, eða þá 108 daga sem hann hafi starfað á skipinu, hafi numið samtals 1.697.295 kr., eða 15.760 kr. fyrir hvern dag sem hann hafi verið ráðinn, sem á 90 daga uppsagnarfresti geri 1.414.440 kr. Af hálfu stefnda er því haldið fram að öll áhöfn Sólbaks EA-307 hafi verið ráðin munnlega, til einnar veiðiferðar í senn. Hafi skipverjum verið gert ljóst að skipið væri í tímabundinni leigu og gæti stefnda þurft að skila því með stuttum fyrirvara, sem hafi orðið raunin. Skipinu hafi verið skilað 20. ágúst 1998 og áhöfn þess verið tilkynnt það með nokkurra daga fyrirvara. Öllum áhafnarmönnum hafi verið boðið að starfa áfram hjá stefnda. Stefnandi hafi þegið það boð og tekið sams konar stöðu á öðru skipi stefnda, Stakfelli og farið með því eina veiðiferð, 27. ágúst til 3. september 1998. Eftir það hafi hann horfið frá störfum hjá stefnda, ráðið sig hjá öðru útgerðarfélagi 30. september 1998 og starfað hjá því frá þeim tíma, að minnsta kosti fram til 18. desember sama ár. Stefnda byggir sýknukröfu sína á því að stefnandi hafi verið ráðinn tímabundið hjá stefnda til einnar veiðiferðar í senn. Ráðningartíma hans á skipið Sólbak hafi því lokið 20. ágúst 1998. Hann hafi einnig verið ráðinn tímabundið á skipið Stakfell. Í gögnum stefnda sé ekkert að finna um starfslok stefnanda, hvorki uppsagnarbréf né annað, sem bendi til þess að um munnlega tímabundna ráðningu hafi verið að ræða og stefnandi ekki kosið að koma til starfa eftir 3. september 1998. Launaseðlar bendi til þess að ráðning hafi verið tímabundin, því ætíð hafi verið gert upp fyrir hverja veiðiferð. Þá kveðst stefnda einnig byggja á því að stefnandi hafi tekið athugasemdalaust við nýju sambærilegu starfi á öðru skipi hjá stefnda, en síðan horfið frá því og ráðið sig öðru útgerðarfélagi síðar í sama mánuði. Hafi hann því glatað rétti til riftunar ráðningarsamnings. Hafi hann ekki sagt skiprúmi lausu eða lýst yfir riftun á ráðningasamningi um leið og hann hafi fengið vitneskju um að skila ætti skipinu til leigusala, heldur hafi hann starfað áfram í þágu stefnda í sams konar starfi á öðru skipi. Til að skipverji geti nýtt sér riftunarákvæði 2. og 3. mgr. 22. gr. sjómannalaga nr. 35/1985 verði hann að krefjast þess að nýta þann rétt um leið og hann fái vitneskju um að skipinu hafi verið skilað til leigusala. Verði ekki heldur fallist á að um riftun hafi verið að ræða á ráðningu stefnanda í skilningi 25. gr. sjómannalaga, sbr. 9. gr. sömu laga eins og haldið sé fram í stefnu. Stefnda kveðst einnig byggja á því krafa stefnanda sé fallin niður vegna tómlætis. Hann hafi fyrst tilkynnt um að hann hyggðist bera fyrir sig riftunarreglu sjómannalaga með bréfi dagsettu 10. janúar 2001, eða tæplega tveimur og hálfu ári eftir að skipinu hafi verið skilað úr leigu. Áhrif tómlætis séu mikil í vinnurétti og gerðar ríkar kröfur til aðila um að þeir haldi fram rétti sínum. Verði að áskilja að kröfur séu hafðar uppi, að minnsta kosti áður en uppsagnafrestur sé liðinn og ótækt að útgerð þurfi að sæta því að sjómenn komi tveimur og hálfu ári eftir starfslok og hafi uppi kröfur vegna launa í uppsagnarfresti. Þá kveðst stefnda mótmæla kröfugerð stefnanda alfarið hvað varðar grundvöll og fjárhæð, einkum kröfu um meðallaun. Sé þess krafist, ef fallist verði á kröfur stefnanda að einhverju leyti, að miðað verði við kauptryggingu og til frádráttar komi laun stefnanda hjá stefnda frá 27. ágúst til 3. september 1998 og hjá öðru útgerðarfyrirtæki frá 30. september sama ár. Samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sjómannalaga nr. 35/1985 hvílir skylda á útgerðarmanni til að sjá um að gerður sé skriflegur ráðningarsamningur við skipverja, þar sem meðal annars skal greina ferð þá eða tímabil sem skipverjinn er ráðinn til, hvar ráðningu skuli slitið og uppsagnarfrest, sé um það samið. Verður stefnda að bera hallann af vanrækslu skyldu sinnar samkvæmt þessu ákvæði. Hefur stefnda ekki hnekkt staðhæfingu stefnanda um að hann hafi verið ráðinn ótímabundið í skiprúm á skipið Sólbak. Ekki er um það deilt að stefnandi átti ekki kost á því að halda skiprúminu er stefnda afhenti það eigandanum. Liggur því ekki annað fyrir en að stefnanda hafi verið vikið úr skiprúmi er útgerð skipsins var fyrirvaralaust hætt, áður en ráðningartími hans var liðinn og án þess að heimild væri til þess í 23. eða 24. gr. sjómannalaga nr. 35/1985. Samkvæmt 25. gr. þeirra laga átti hann því rétt á kaupi þann tíma sem mælt er fyrir um í 9. gr. laganna, en samkvæmt 2. mgr. þeirrar greinar, sem á við um stefnanda, átti uppsagnarfrestur hans að vera 3 mánuðir. Í sjómannalögum er ekki að finna ákvæði er takmarki rétt sjómanna til að krefjast launa í uppsagnarfresti við ákveðinn tíma. Ekki liggur fyrir að stefnandi hafi með nokkrum hætti gefið til kynna að hann hafi haft í hyggju að afsala sér tilkalli til launa í uppsagnarfresti, þótt hann hefði átt að hafa kröfuna uppi mun fyrr en hann gerði. Þegar á allt er litið verður ekki á það fallist að hann hafi fyrirgert lögvarinni kröfu sinni með tómlæti. Réttur skipverja til kaups samkvæmt 1. mgr. 25. gr. sjómannalaga nr. 35/1985 er óháður tekjum sem hann kann að afla sér annars staðar eftir að honum er vikið úr skiprúmi. Kaupið ber að miða við meðalkaup reiknað út frá aflareynslu skipsins áður en útgerð þess var hætt. Er ekki sýnt að sú viðmiðun sem stefnandi leggur til grundvallar sé ósanngjörn, þ.e. laun hans næstu 108 daga áður en útgerð var hætt. Við munnlegan málflutning kom fram að málsaðilar eru sammála um að stefnandi hafi ráðið sig hjá stefnda í eina veiðiferð á Stakfell. Er rétt að draga laun hans fyrir vinnu hjá stefnda í uppsagnarfrestinum frá kaupi sem hann á rétt til samkvæmt ofansögðu. Ekki liggur fyrir hvað hann fékk í laun fyrir þessa veiðiferð, en samkvæmt yfirliti um lögskráningu var stefnandi lögskráður á Stakfell í 8 daga. Samkvæmt þessu verða stefnanda dæmd laun sem svara 82 dögum, eða 1.288.687 kr. (1.697.295 kr. / 108 x (90-8)). Vegna seinlætis stefnanda við framsetningu kröfunnar verða aðeins dæmdir dráttarvextir frá 10. febrúar 2001, en þá var mánuður liðinn frá því að lögmaður stefnanda ritaði bréf til stefnda og hafði kröfuna uppi. Málskostnaður ákveðst 300.000 kr. Dóm þennan kveður upp Erlingur Sigtryggsson, dómstjóri. Stefnda, Básafell hf., greiði stefnanda, Agnari Ásgrímssyni, 1.288.687 kr. með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 10. febrúar 2001 til 1. júlí sama ár, en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags og 300.000 kr. í málskostnað.
|
Mál nr. 754/2016
|
Kærumál Gæsluvarðhald
|
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem X var gert að sæta gæsluvarðhaldi og einangrun á meðan á því stæði.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Greta Baldursdóttir og Benedikt Bogason og IngveldurEinarsdóttir settur hæstaréttardómari.Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar meðkæru 8. nóvember 2016, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum samdægurs. Kærðurer úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 7. nóvember 2016, þar sem varnaraðila vargert að sæta gæsluvarðhaldi allt til mánudagsins 14. nóvember 2016 klukkan 16og einangrun meðan á því stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laganr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærðiúrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að vægara úrræði verði beitt. Aðþví frágengnu krefst hann þess að sér verði ekki gert að sæta einangrun meðan ágæsluvarðhaldinu stendur. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verðurhann staðfestur. Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.ÚrskurðurHéraðsdómsReykjaness 7. nóvember 2016. Lögreglustjórinn á Suðurnesjumhefur í dag krafist þess að X, kt. [...] verði með úrskurði Héraðsdóms Reykjanessgert að sæta gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 16. nóvember 2016, kl.16.00 og að honum verði gert að sæta einangrun á meðan gæsluvarðhaldi stendur. Í greinargerð lögreglustjórans áSuðurnesjum segir að lögreglan hafi undanfarið haft til rannsóknar lögreglumálnr. 008-2016-13836 er varði innflutning á ætluðum ávana- og fíkniefnum hingaðtil lands. Hinn 27. október hafi tilkynning borist frá tollvörðum í FlugstöðLeifs Eiríkssonar um að Y hefði verið stöðvaður í komusal, vegna gruns um aðhann kynni að hafa fíkniefni falin í fórum sínum í kjölfar komu til landsinsmeð flugi [...] frá [...]. Hafi hann greint frá því að innvortis hefði hann 41pakkningu af kókaíni, sem tæknirannsókn hafi leitt í ljós að hafi verið 275,97af kókaíni, að óþekktum styrkleika. Undanfariðhafi lögregla unnið að því að upplýsa um og hafa hendur í hári vitorðsmanna Yhér á landi og liggi fyrir upplýsingar í rannsóknargögnum málsins um aðildkærða X að málinu. Hafi hann verið handtekinn um borð í flugi [...] við komunafrá [...] 6. nóvember sl. og þeir munir sem hann hafði meðferðis haldlagðir íþágu rannsóknar málsins. Hafi hann verið færður til yfirheyrslu í kjölfarhandtöku. Kaus hann að tjá sig ekki um sakarefnið og vildi ekki svaraspurningum lögreglu. Rannsóknmálsins er nokkuð á veg komin en hvergi nærri lokið. Er nú unnið að því aðupplýsa um hvernig staðið var að innflutningi fíkniefnanna og beinistrannsóknin að því að upplýsa um hlutverk kærða í innflutningnum. Telji lögreglasig þurfa svigrúm til að vinna nánar úr þeim gögnum sem hún hafi undir höndumauk þess sem fyrirliggjandi séu frekari aðgerðir í þágu rannsóknar málsins. Íljósi þess sem fram hafi komið við rannsóknina sé nauðsynlegt að kærða verðigert að sæta gæsluvarðhaldi og að sama skapi nauðsynlegt að honum verði gert aðsæta einangrun. Veriðer að rannsaka innflutning á hættulegum ávana- og fíkniefnum sem að matilögreglu hafi verið flutt hingað til lands í þeim tilgangi að selja þau tilótiltekins fjölda fólks. Að mati lögreglustjóra sé fyrir hendi rökstuddurgrunur um að kærði hafi gerst brotlegur við ákvæði laga um ávana- og fíkniefninr. 65/1974 og 173. gr. a. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Aðmati lögreglustjóra eru lagaskilyrði uppfyllt fyrir því að kærða verði gert aðsæta gæsluvarðhaldi á meðan mál hans er til meðferðar. Ætla megi að kærði kunniað torvelda rannsókn málsins, svo sem með því að afmá merki eftir brot, skjótaundan munum ellegar hafa áhrif á samseka eða vitni. Séu þannig uppfylltskilyrði a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008. Meðvísan til alls framangreinds, rannsóknarhagsmuna, a. liðar 1. mgr. 95. gr. laganr. 88/2008 um meðferð sakamála, 173. gr. a almennra hegningarlaga nr. 19/1940og laga nr. 65/1974 um ávana- og fíkniefni telji lögreglustjóri brýnarannsóknarhagsmuni standa til þess að kærða verði gert að sæta gæsluvarðhaldiallt til miðvikudagsins 16. nóvember 2016, kl. 16.00. Þesser einnig krafist að kærða verði gert að sæta einangrun, sbr. b. lið 1. mgr.99. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, á meðan gæsluvarðhaldi stendurmeð vísan til framangreindra rannsóknarhagsmuna. Samkvæmt framangreindu ogrannsóknargögnum málsins er fallist á það með lögreglustjóra að kærði sé undirrökstuddum grun um háttsemi sem fangelsisrefsing er lögð við. Rannsókn málsinser nokkuð á veg komin, en ljóst að kærði getur, haldi hann óskertu frelsi sínu,torveldað rannsókn málsins með því að afmá merki eftir brot, skjóta undan munumellegar hafa áhrif á samseka eða vitni. Er þannig fullnægt skilyrðum a. liðar1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Að virtumrannsóknarhagsmunum ber að fallast á kröfu lögreglustjóra um að kærði sætieinangrun á meðan á gæsluvarðhaldinu stendur. Samkvæmt þessu verður fallist ákröfu lögreglustjórans á Suðurnesjum með þeim hætti sem í úrskurðarorðigreinir. Úrskurð þennan kveður upp JónHöskuldsson héraðsdómari. Úrskurðarorð:Kærða,X kt. [...], er gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til mánudagsins 14. nóvember2016, kl. 16.00.Kærðiskal sæta einangrun á meðan á gæsluvarðhaldinu stendur.
|
Mál nr. 139/2016
|
Kærumál Lögræði Sjálfræði
|
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem A var sviptur sjálfræði í tvö ár.
|
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur BörkurÞorvaldsson og Eiríkur Tómasson og Ingveldur Einarsdóttir setturhæstaréttardómari.Sóknaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 18. febrúar 2016, en kærumálsgögn bárust réttinum 19. samamánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 4. febrúar 2016 þar sem sóknaraðilivar sviptur sjálfræði í tvö ár. Kæruheimild er í 1. mgr. 16. gr. lögræðislaganr. 71/1997. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úrgildi. Þá krefst hann þóknunar til handa skipuðum verjanda sínum fyrirHæstarétti.Varnaraðilikrefst staðfestingar hins kærða úrskurðar.Með vísantil forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur.Samkvæmt 1.mgr. 17. gr. lögræðislaga greiðist úr ríkissjóði þóknun skipaðs verjandasóknaraðila sem ákveðin verður að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorðigreinir.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Þóknun verjanda sóknaraðila, Oddgeirs Einarssonar hæstaréttarlögmanns,148.800 krónur greiðist úr ríkissjóði. ÚrskurðurHéraðsdóms Reykjaness 4. febrúar 2016.Með beiðni, dags. 26.janúar 2016, sem barst Héraðsdómi Reykjaness sama dag, hefur Félagsþjónusta B, kt. [...],[...], [...], krafist þess, að A, kt. [...],[...], [...], verði sviptur sjálfræði í tvö ármeð vísan til a- og b-liða 4. gr. og 1. mgr. 5. gr. lögræðislaga nr. 71/1997.Í beiðninni kemur fram aðvarnaraðili hafi verið nauðungarvistaður á bráðageðdeild 32C á Landspítalanumvið Hringbraut með samþykki sýslumannsins á höfuðborgarsvæðisins frá 8. janúarsl., sbr. 3. mgr. 19. gr. lögræðislaga nr. 71/1997 og hafi þar sætt þvingaðrilyfjagjöf, sbr. 28. gr. sömu laga. Fyrir liggi vottorð C, geðlæknis á bráðageðdeild 32C áLandspítala, dags. 25. janúar sl., um að varnaraðili sé að mati læknisins bráðveikurog í brýnni þörf fyrir frekari meðferð. Í vottorðinu komi fram að læknirinnhafi sinnt varnaraðila frá því að hann lagðist sjálfviljugur inn á geðsvið 4.janúar sl. og að án frekari læknismeðferðar stefni varnaraðili heilsu sinni ogmöguleikum á auknum bata í voða. Þá komi fram í vottorðinu að meðferðaraðilarstyðji eindregið framkomna beiðni um sjálfræðissviptingu varnaraðila tiltveggja ára. Með vísan til framangreinds og framlagðs vottorðs sé þess krafistað varnaraðili verði sviptur sjálfræði þar sem hann sé ekki fær um að ráðapersónulegum högum sínum vegna geðsjúkdóms og ofnotkunar ávana- og fíkniefna. Í fyrrgreindu vottorði C geðlæknis á bráðageðdeild 32C áLandspítala- háskólasjúkrahúsi, sem beiðni sóknaraðila byggir á, segir aðvarnaraðili hafi að áeggjan föður síns leitað til bráðaþjónustu geðsviðs 3.janúar sl. og þá verið metinn með geðrofseinkenni. Hann hafi þá verið nýkominnfrá Kaupmannahöfn og búinn að vera í neyslu vímuefna. Hann hafi komið aftur 4.janúar sl. og þá verið lagður sjálfviljugur inn á geðdeild. Við komu á deildhafi hann verið hátt stemmdur og leikið á als oddi. Hann hafi verið talinnundir áhrifum fíkniefna og hafi vímuefni mælst í þvagsýni hans. Þegarvímuáhrifin hafi bráð af honum hafi varnaraðili orðið uppstökkur og lítiðviljað við starfsfólk deildarinnar tala. Hafi hann verið ósáttur við að veralokaður inni og viljað útskrifast. Hann hafi verið nauðungarvistaður í 72 tímahinn 6. janúar sl. og í kjölfarið nauðungarvistaður með samþykki sýslumanns í21 sólarhring. Hinn 8. janúar hafi varnaraðili gegn vilja sínum veriðsprautaður með geðrofslyfi sem hann hafi svarað vel í fyrri legu. Í vottorðinu segir aðvarnaraðili sé með alvarlegan geðsjúkdóm og sé sjúkdómsgreining hans geðklofi.Hann sé ekki með innsæi í veikindi sín og hafi greint frá því í innlögninni aðhann sé í sambandi við guð og að hann telji að guð hafi læknað hann í gegnumbænir. Þá hafi hann rætt um að í síðustu innlögn hafi ekki verið um veikindi aðræða hjá sér heldur trúarlega upplifun. Í innlögninni nú hafi og borið áundarlegri hegðun hjá varnaraðila eins og í fyrri legu. Starfsfólk hafi séðvarnaraðila tala við sjálfan sig, að hann forðist að stíga á línur eða inn ímunstur á gólfi og þá eigi hann til að kveikja þrisvar sinnum á kveikjara áðuren hann kveiki í sígarettu o.s.frv., en hann tengi ýmsar tölur við eitthvaðákveðið. Varnaraðili hafi neitað öllum geðrænum einkennum og greint frá því aðupplifa einungis jákvæðar tilfinningar.Í vottorðinu er síðanrakin fyrri saga varnaraðila, en þar kemur fram að varnaraðili eigi að bakinokkrar meðferðir á Vogi og hafi fyrst leitað á bráðaþjónustu geðsviðs árið2010 vegna geðrofseinkenna. Þá kemur fram að varnaraðili hafi verið í eftirlitihjá D geðlækni frá 2010 til2014. Þá hafi varnaraðili verið lagður inn á geðdeild um skamma hríð í maí 2014og því næst lagst inn á deildina 9. september 2014 og í kjölfarið veriðnauðungarvistaður og síðan sviptur sjálfræði 9. október 2014 í sex mánuði. Íþeirri legu hafi borið á undarlegri og ofbeldisfullri hegðun hjá varnaraðila,m.a. hafi hann beitt sjúklinga og starfsfólk alvarlegu ofbeldi ásamt því aðhafa einu sinni slökkt á sígarettu í lófanum á sér. Þá hafi hann oft kveikt ákveikjara í þrígang, ekki stigið á línur o.s.frv. Varnaraðili hafi verið setturá geðrofslyf í sprautuformi gegn vilja sínum, sem hann hafi svarað vel meðtímanum. Hann hafi síðan farið í endurhæfingu á Kleppi sem hafi gengið nokkuðvel. Varnaraðili hafi síðan útskrifast og haldið áfram að sinna meðferð ágöngudeild Klepps þar sem hann hafi fengið forðasprautur. Eftir aðsjálfræðissvipting varnaraðila hafði runnið sitt skeið á enda hafi hannfljótlega hætt að mæta í eftirlit og lyfjagjöf. Í samantek vottorðsinssegir að varnaraðili sé með greindan geðklofasjúkdóm og hafi lagst inn vegnageðrofseinkenna. Að mati læknis sé hann bráðveikur og í brýnni þörf fyrirfrekari meðferð, en hann sé ekki með innsæi í veikindi sín og þörf fyrirlyfjameðferð. Varnaraðili nái góðum bata þegar hann er í stöðugri lyfjameðferðog án vímuefna, en þegar hann er veikur stjórnist atferli hans af ranghugmyndumog þá hafi hann beitt aðra alvarlegu ofbeldi. Í fyrri innlögn hafi hann svaraðlyfjameðferð vel, en hafi hætt á lyfjum skömmu eftir að sjálfræðissviptingulauk. Í vottorðinu segir síðan að það sé mat undirritaðrar að varnaraðili þurfinauðsynlega á áframhaldandi innlögn og lyfjameðferð að halda til að ná bata ogauknu innsæi í ástand sitt. Lyfjameðferð muni leiða til aukins sjúkdómsinnsæis,rénun á geðrofseinkennum og koma í veg fyrir frekara heilsutjón. Áframhaldandimeðferð sé varnaraðila nauðsynleg og án hennar stefni hann heilsu sinni ogmöguleikum á auknum bata í voða.Í vottorðinu kemur framað leitað hafi verið álits geðlæknanna D,E og F, sem áður hafi komið að meðferðvarnaraðila á geðdeild Landspítalans.Cgeðlæknir gaf skýrslu í gegnum síma fyrir dómi og staðfesti áður greint vottorðsitt, en hún kvaðst hafa annast og borið ábyrgð á meðferð varnaraðila eftirinnlögn hans á deild 32C í byrjun janúar sl. Hún staðfesti og að hafa leitaðálits hjá D geðlækni,sem annast hafi meðferð varnaraðila á göngudeild áður hann var lagður inn ágeðdeild í fyrsta skipti. Þá kvaðst hún hafa leitað álits geðlæknanna E og Fsem hafi annast meðferð varnaraðila á deild 32C í fyrri innlögn. Kvaðst húnhafa rætt við þessa lækna um hegðun varnaraðila í fyrri innlögn ásamt því aðhafa skoðað sjúkraskrá varnaraðila vegna fyrri meðferða. Hún staðfesti og að F hefði einnig fylgst með meðferðvarnaraðila í núverandi innlögn. Aðspurð um hvort hún teldi varnaraðila færanum að ráða persónulegum högum sínum sagði hún að varnaraðili væri ekki meðinnsæi í sjúkdóm sinn og hefði ekki verið til samvinnu um frekari meðferð. Íinnlögninni hefði t.d. þurft að beita þvingaðri lyfjagjöf. Hún kvaðst því ekkitelja líklegt að varnaraðili myndi til framtíðar þiggja áframhaldandilyfjameðferð sjálfviljugur, sem væri varnaraðila þó mjög mikilvæg. Hún sagði aðef varnaraðili næði sér af geðrofseinkennunum ætti hann að geta sinnt vinnu ogséð um sig sjálfur, sem hann væri ekki fær um nú. Án lyfjameðferðar yrðivarnaraðili enn veikari af sínum geðrofssjúkdómi, þ.e. ranghugmyndir hans mynduaukast og miðað við fyrri sögu væri hætta á að hann yrði ofbeldisfullur. Húnkvaðst telja ólíklegt í ljósi fyrri reynslu að varnaraðili komi til með að nábata á skemmri tíma en tveimur árum.Fgeðlæknir gaf einnig skýrslu í gegnum síma og staðfesti að C geðlæknir hefði leitað álits hjá sér varðandimálefni varnaraðila. Hún sagði að þær ynnu náið saman á deild 32C og kvaðstvitnið hafa komið að meðferð varnaraðila, bæði í núverandi og fyrri innlögn.Vitnið kvaðst ekki telja varnaraðila færan um að ráða persónulegum högum sínumog kvaðst telja alveg nauðsynlegt að hann yrði sviptur sjálfræði og hlyti áframnauðsynlega læknismeðferð. Hún sagði að í síðustu innlögn hefði varnaraðilikomist út úr ranghugmyndaheimi sínum og sýnt áhuga á á meðferð sinni ogendurhæfingu og því að koma sér aftur út í lífið. Hún sagði að lyfin værigrunnurinn í meðferðinni og forsenda þess að hægt væri að vinna að endurhæfinguvarnaraðila því skyni til að koma honum aftur út í samfélagið. Þegarvarnaraðili hefði hætt á lyfjunum síðast hefði hann fljótlega byrjað aðveikjast aftur. Dgeðlæknir gaf jafnframt skýrslu í gegnum síma og staðfesti að C hefði rætt málefni varnaraðila viðsig sem fyrrverandi meðferðarlækni varnaraðila. Þau hefðu verið sammála í matisínu á varnaraðila og að miðað við ástand varnaraðila nú væri rétt að krefjastsjálfræðissviptingar hans. Hann kvaðst hafa verið með varnaraðila í eftirlitihjá sér á árunum 2010 til 2014, en kvaðst einnig hafa fylgst með meðferðvarnaraðila eftir það, án þess þó að hafa komið beinlínis að meðferðinnisjálfri. Kvaðst hann þekkja varnaraðila vel og vita af eigin raun hversu erfittværi að vinna með varnaraðila nema til kæmi einhvers konar nauðungarmeðferð,þ.e. nauðungarvistun eða svipting sjálfræðis. Hann sagði að varnaraðili værimeð geðrofssjúkdóm og fíknivanda og kvaðst geta staðfest að lyfjameðferð ogönnur læknismeðferð kæmi klárlega að gagni í hans tilviki. Í ljósi þess sem aðframan er rakið, fyrirliggjandi gagna og fyrri meðferðarsögu varnaraðila telurdómari að sýnt hafi verið fram á að uppfyllt séu skilyrði a- og b-liðar 4. gr.lögræðislaga nr. 71/1997 til að unnt sé að fallast á kröfu sóknaraðila ímálinu. Verður varnaraðili því sviptur sjálfræði eins og krafist er og nánargreinir í úrskurðarorði. Allur málskostnaðurgreiðist úr ríkissjóði samkvæmt 17. gr. lögræðislaga nr. 71/1997, þar með talinþóknun skipaðs verjanda varnaraðila, Oddgeirs Einarssonar hrl., sem þykirhæfilega ákveðin 204.600 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti.Ragnheiður Bragadóttirhéraðsdómari kveður upp úrskurð þennan.ÚRSKURÐARORÐ:Varnaraðili, A, kt. [...],er sviptur sjálfræði í tvö ár frá uppkvaðningu úrskurðarins að telja.Þóknun skipaðs verjandavarnaraðila, Oddgeirs Einarssonar hrl., 204.600 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
|
Mál nr. 312/2002
|
Námaréttindi Landskipti Frávísun frá héraðsdómi að hluta
|
Eigendur jarðanna SI, SII og SIII deildu um hvort námaréttindum hafi verið skipt með fjórum landskiptagerðum um jörðina S samkvæmt landskiptalögum nr. 46/1941 eða hvort réttindin væru í óskiptri sameign þeirra. Hafði landskiptagerð sú, sem fyrst var gerð, glatast og ekki vikið að skiptingu réttindanna í síðari gerðum. Samkvæmt því var ósannað að allir eigendur hafi samþykkt slík skipti. Var heldur ekki sýnt fram á að þau hafi verið svo hagkvæm að ekki væri á neinn hallað, sbr. 1. mgr. 3. gr. laganna. Þá var óumdeilt að arði af malartöku úr landi jarðanna þriggja hafði á undanförnum áratugum að mestu verið skipt þannig að eigendur SI fengu helming en eigendur SII og SIII hvor um sig einn fjórða. Var því fallist á kröfu eiganda jarðarinnar SI um að eigendum hinna jarðanna tveggja væri skylt að greiða honum helming endurgjalds fyrir malarefni úr óskiptum námaréttindum jarðanna.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir og Árni Kolbeinsson og Arnljótur Björnsson fyrrverandi hæstaréttardómari. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 8. júlí 2002. Þau krefjast aðallega sýknu af kröfu stefndu, en til vara að hún verði lækkuð í 933.720 krónur. Þá krefjast þau að viðurkennt verði „að námarétti í landi Skorrastaðarjarða sé og hafi verið skipt eftir landamerkjum jarðanna, þannig að hver landeigenda hafi óskoraðan námarétt á sínu landi þar sem landi hefur verið skipt og þar með að námaréttur sé ekki sameiginlegur á þeim hluta jarðanna sem skipt hefur verið.“ Enn fremur krefjast þau málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndu kefjast staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Stefndu, sem eru eigendur jarðarinnar Skorrastaðar I í Fjarðabyggð, höfðuðu mál þetta fyrir héraðsdómi 18. júní 2001 og kröfðust þess að áfrýjendur, sem eru eigendur jarðanna Skorrastaðar II og Skorrastaðar III yrðu dæmdir óskipt til að greiða sér 1.162.500 krónur ásamt nánar tilgreindum dráttarvöxtum. Reistu þeir kröfu sína á því að áfrýjendur hefðu með samningi 25. maí 2000 selt Jóni Hlíðdal ehf. 15.500 rúmmetra af malarefni á 150 krónur hvern rúmmetra úr óskiptum námaréttindum Skorrastaðarjarðanna þriggja. Þar sem undir Skorrastað I félli helmingur af óskiptum réttindum jarðanna ættu þeir kröfu til helmings endurgjalds samkvæmt framangreindum samningi. Var málið þingfest 19. júní 2001. Áfrýjendur kröfðust sýknu af kröfu stefndu og reistu sýknukröfu sína á því að umræddum námaréttindum hafi verið skipt milli Skorrastaðar I annars vegar og Skorrastaðaðar II og Skorrastaðar III hins vegar eftir landamerkjum jarðanna og hafi umræddur samningur varðað töku malar úr þeim hluta námunnar, sem í hlut síðasttöldu jarðanna hafi komið. Jafnframt höfðuðu þau gagnsök með stefnu 18. september 2001, sem þingfest var sama dag, og kröfðust þess „að með dómi verði viðurkennt að námarétti í landi Skorrastaðarjarða sé og hafi verið skipt eftir landamerkjum jarðanna, þannig að hver landeigenda hafi óskoraðan námarétt á sínu landi þar sem landi hefur verið skipt og þar með að námaréttur sé ekki sameiginlegur á þeim hluta jarðanna sem skipt hefur verið.“ Þegar gagnsök var höfðuð var löngu liðinn sá mánaðarfrestur frá þingfestingu aðalsakar, sem til þess er veittur í 2. mgr. 28. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Verður gagnsök því vísað sjálfkrafa frá héraðsdómi. Sýknukrafa áfrýjenda í aðalsök er reist á sömu málsástæðu og verður afstaða til hennar tekin við úrlausn um fjárkröfu stefndu. II. Málavöxtum er lýst í hinum áfrýjaða dómi. Eins og þar er nánar rakið sömdu forráðamenn jarðanna þriggja 1976 sameiginlega við Steypusöluna hf. um einkarétt til malarnáms á eyrum Norðfjarðarár við Skorrastaðarjarðir. Af yfirlýsingu Gylfa Gunnarssonar, þáverandi forsvarsmanns Steypusölunnar hf., svo og skýrslum stefnda Jóns Bjarnasonar og vitnisins Þórðar Júlíussonar fyrir héraðsdómi verður ráðið að Steypusalan hf. hafi stundað þar malartekju um alllangt árabil. Var endurgjaldi fyrir efnistökuna skipt þannig að eigendur Skorrastaðar I fengu helming en eigendur Skorrastaðar II og Skorrastaðar III hvor um sig einn fjórða. Af gögnum málsins er ljóst að endurgjaldi Vegagerðarinnar fyrir malartöku á árunum 1981 og 1984 var skipt með sama hætti. Þá er í héraðsdómi rakið að endurgjaldi Vegagerðarinnar fyrir efnistöku samkvæmt samningi 1992 við forsvarsmenn Skorrastaðar II og Skorrastaðar III var í reynd skipt milli jarðanna þriggja í sömu hlutföllum enda þótt áfrýjendur væru ekki sáttir við þá skipan. Þó að óljósar upplýsingar liggi fyrir um malartöku annarra úr landi jarðanna og ljóst sé að aðilar hafi ekki alltaf verið sammála um malarnámið er óumdeilt að í raun hafi arði af malartöku úr landi Skorrastaðarjarðanna þriggja á undanförnum áratugum að mestu leyti verið skipt með aðilum í framangreindum hlutföllum. Með þessum athugasemdum en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest sú niðurstaða hans að námaréttindum í landi Skorrastaðarjarðanna hafi ekki verið skipt staðbundinni skiptingu og séu þau því í óskiptri sameign jarðanna þriggja þannig að helmingur fylgi jörðinni Skorrastað I en fjórðungur jörðunum Skorrastað II og Skorrastað III hvorri um sig. Áfrýjendum ber samkvæmt því að greiða stefndu helming endurgjalds vegna sölu á malarefni samkvæmt framangreindum samningi þeirra við Jón Hlíðdal ehf. Fyrir Hæstarétti krefjast áfrýjendur þess til vara að krafa stefndu verið lækkuð um 228.780 krónur, en það samsvari greiddum virðisaukaskatti af seldu efni samkvæmt samningnum. Verður að fallast á það með stefndu að þessi krafa sé of seint fram komin og verður henni hafnað þegar af þeirri ástæðu. Samkvæmt framansögðu verður héraðsdómur staðfestur um annað en gagnsök Áfrýjendur verða dæmdir til að greiða stefndu málskostnað fyrir Hæstarétti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Gagnsök er vísað frá héraðsdómi. Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður um annað en gagnsök. Áfrýjendur, Þorlákur Friðriksson, Jóhanna Ármann Guðjónsdóttir, Júlíus Þórðarson og Jóna Ármann Guðjónsdóttir, greiði óskipt stefndu, Guðmundi Birki Jónssyni og Jóni Bjarnasyni, samtals 300.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Austurlands 9. apríl 2001. Mál þetta hafa Guðmundur Birkir Jónsson, kt. 310760-2509 og Jón Bjarnason, kt. 141025-7919, báðir til heimilis að Skorrastað I, Fjarðabyggð, höfðað með stefnu útgefinni 11. júní 2001 fyrir Héraðsdómi Austurlands gegn Þorláki Friðrikssyni og Jóhönnu Ármann Guðjónsdóttur, báðum til heimilis að Skorrastað II, Fjarðabyggð og Júlíusi Þórðarsyni og Jónu Ármann Guðjónsdóttur, báðum til heimilis að Skorrastað III, Fjarðabyggð. Var málið þingfest á Egilsstöðum þann 19. júní 2001. Með gagnstefnu, útgefinn 18. september 2001 höfðuðu Þorlákur Friðriksson, Jóhann Ármann Guðjónsdóttir, Júlíus Þórðarson og Jóna Ármann Guðjónsdóttir gagnsök gegn þeim Guðmundi Birki Jónssyni og Jóni Bjarnasyni. Var gagnsökin þingfest þann 18. september 2001 á Egilstöðum. Málin voru dómtekin að loknum munnlegum málflutningi 9. apríl 2002. Dómkröfur stefnenda í aðalsök eru að stefndu verði dæmd til að greiða in solidum kr. 1.162.500 að viðbættum dráttarvöxtum samkvæmt 10. og 12. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 frá 1. ágúst 2000 til greiðsludags. Þá krefjast stefnendur málskostnaðar úr hendi stefndu eftir mati dómsins, að meðtöldum áhrifum 24,5% virðisaukaskatts á málflutningsþóknun. Stefndu í aðalsök krefjast sýknu af öllum kröfum stefnenda í máli þessu. Þá verði stefnendum gert að greiða stefndu in solidum málskostnað skv. framlögðum málskostnaðarreikningi. Í gagnsök gera gagnstefnendur þær dómkröfur, að með dómi verði viðurkennt að námarétti í landi Skorrastaðajarða sé og hafi verið skipt eftir landamerkjum jarðanna, þannig að hver landeigenda hafi óskoraðan námarétt á sínu landi þar sem landi hafi verið skipt og þar með að námaréttur sé ekki sameiginlegur á þeim hluta jarðanna sem skipt hefur verið. Í gagnsök gera gagnstefndu þær dómkröfur að þeir verði sýknaðir af kröfu gagnstefnenda um viðurkenningu á því að námarétti í landi Skorrastaðajarða sé og hafi verið skipt eftir landamerkjum jarðanna, þannig að hver landeigandi hafi óskoraðan námarétt á sínu landi þar sem landi hefur verið skipt og þar með að námaréttur sé ekki sameiginlegur á þeim hluta jarðanna sem skipt hefur verið. Þá krefjast gagnstefndu þess, að gagnstefnendur verði dæmdir til að greiða gagnstefndu málskostnað að skaðlausu samkvæmt mati dómsins í gagnsökinni, að teknu tilliti til virðisaukaskatts á málflutningsþóknun. Málavextir. Aðalstefnendur og gagnstefndu, í máli þessu, hér eftir nefndir stefnendur, feðgarnir Jón Bjarnason og Guðmundur Birkir Jónsson, eru sameigendur jarðarinnar Skorrastaðar I í Fjarðabyggð, áður Norðfjarðarhreppi. Aðalstefndu og gagnstefnendur, hér eftir nefnd stefndu, Þorlákur Friðriksson og Jóhanna Ármann Guðjónsdóttir eru eigendur Skorrastaðar II og Júlíus Þórðarson og Jóna Ármann Guðjónsdóttir eru eigendur Skorrastaðar III. Jörðinni Skorrastað, sem áður var ein jörð, hefur verið skip nokkrum sinnum. Virðist sem jörðinni hafi fyrst verið skipt 1925 í tvær jarðir, Skorrastað I og II sem er ekki ágreiningur um, að skipt var til helminga. Ekki var um þessi skipti gerð landskiptagerð, heldur er um að ræða afsal Jóns Bjarnasonar til Guðjóns Ármanns fyrir helmingi jarðarinnar með helmingi þeirra landsnytja og réttindi, sem henni fylgja. Landi jarðarinnar mun hafa verið skipt með landskiptagerð árið 1945, en sú landskiptagerð mun vera glötuð með glataðri landskiptabók Norðfjarðarsveitar frá þessum árum. Árið 1957 var Skorrastað II skipt, þegar Guðjón Ármann afhendir dóttur sinni Jónu og eiginmanni hennar Júlíusi Þórðarsyni til eignar helminginn af eignarjörð hans Skorrastað II með gögnum og gæðum en án húsa. Tekið er fram, að undanskilið er í afhendingunni óskipt stykki, sem Skorrastaður á fyrir neðan Hof á árbökkunum. Síðan segir svo í afsali þessu, sem dagsett er 3. 12. 1957: „Hinum afsalaða jarðarhluta fylgja að hálfu öll jarðargæði, er Skorrastaður II á í óskiptu landi Skorrastaðar þ.e. einn fjórði hluti alls lands og landsnytja, er Skorrastað tilheyra, sbr. þó það, sem áður segir um stykki neðan við Hof.” Landskiptagerðir eru síðan gerðar 2. júní 1963, 31. júlí 1978 og 8. júní 1981. Í öllum skiptagerðum þessum er skipt ræktuðu eða ræktanlegu landi með nákvæmum merkjum. Í engu þeirra skjala, sem lögð hafa verið fram í dóminum um skipti jarðarinnar, er vikið í neinu að þeim námaréttindum og hlunnindum, sem lýst er í 1. mgr. 3.gr. laga nr. 46/1941. Óumdeilt er í málinu, að hlutföll núverandi jarða af upprunalegum landsréttindum Skorrastaðar eru: Skorrastaður I, ½, Skorrastaður II, ¼ og Skorrastaður III ¼. Í máli þessu er deilt um réttindi til malartöku í landi Skorrastaðar. Frammi liggur í málinu óundirritaður samningur dagsettur 11. maí 1976, þar sem Jón Bjarnason, Júlíus Þórðarson og Jóhanna Ármann, sem eru í meginmáli samningsins kallaðir án frekari aðgreiningar, eigendur Skorrastaðar, leigja Steypustöðinni hf., Neskaupstað malarnám á svonefndum Skorrastaðaeyrum á árinu 1976. Síðan segir í samningnum: „Malartekjan fer fram á sama stað og á síðasta ári á eyrunum neðan við Skorrastað, þar sem malar og þvottastöð Steypusölunnar hf. er staðsett. Greiðsla fyrir malartökuna er kr. 50 per rúmmetra miðað við útselt efni úr stöðinni. Undirritaðir lýsa því yfir að þeir muni ekki leigja öðrum aðstöðu til malartöku á þessu svæði á meðan samningur þessi er í gildi. Sama gildir um malartöku án endurgjalds.” Í stefnu er sagt, að samningur þessi hafi verið undirritaður og hafi greiðslum frá leigutaka verið skipt jafnt á milli Skorrastaðar I annars vegar og Skorrastaðar II og Skorrastaðar III hins vegar. Með samningi dagsettum 23. september 1992 milli Vegargerðarinnar og landeigenda á Skorrastað 2 og Skorrastað 4 um efnistöku í og við Norðfjarðará og er áætlað magn um 50 - 60.000 m3, sem tekið verði á næstu árum. Af hálfu stefnenda var samningsgerð þessari mótmælt og krafist réttrar hlutdeildar Skorrastaða I í umsömdu endurgjaldi fyrir tekið malarefni. Leiddi þetta til þess, að af hálfu Vegargerðarinnar var greiðslunni skipt jafnt á milli Skorrastaða I annars vegar og Skorrastaða II og III hins vegar. Stefnendur voru á árinu 1996 kærðir til lögreglu af hálfu stefndu og var krafist lögreglurannsóknar á framkvæmdum og malartöku úr landi Skorrastaðar I. Urðu ekki eftirmál af þeirri kæru. Í maí 2000 hóf Jón Hlíðberg ehf. malartöku á Skorrastaðaeyrum. Stefnandi Jón Bjarnason kærði efnistökuna til sýslumanns og óskaði rannsóknar á því, hver hefði heimilað efnistökuna og hvort efnið væri selt. Í rannsókninni bar sá, sem að efnistökunni stóð, fyrir sig samning gerðan 25. maí 2000 milli landeigenda Skorrastaðar II og Skorrastaðar III annars vegar og Jóns Hlíðdal ehf. á Egilsstöðum, hins vegar. Eftir samningi þessum kaupir Jón Hlíðdal ehf „malarefni úr Norðfjarðará í óskiptu landi Skorrastaðar II og Skorrastaðar III 15.500 rúmmetra á heildarverði kr. 150 hvern rúmmetra. Ef til kemur að efniskaupi verður hindraður í að aka uppgröfnu efni úr námunni þá greiði námueigendur áfallinn kostnað hans við uppgröftinn til baka þegar og ef efnið verður selt. Verði efniskaupi fyrir öðru tjóni vegna malarnámsins þá taki hann það tjón á sig.” Málsástæður aðalstefnenda í aðalsök og gagnstefndu í gagnsök. Krafa stefnenda á hendur stefndu er um greiðslu á kr. 1.162.500, sem er helmingur greiðslu samkvæmt samningnum frá 25. maí 2000 (150x15.500:2=1.162.500), auk dráttarvaxta, er á því byggð, að jarðefni þ.mt. malarefni úr landi Skorrastaðar I, II og III sé í óskiptri sameign eigenda jarðanna í þeim hlutföllum, að Skorrastaður I sé helmingur heildarjarðarinnar, en Skorrastaður II og Skorrastaður III, einn fjórði hluti hvor. Ekkert samband hafi verið haft við stefnendur við gerð samningsins um sölu malarefnis til Jóns Hlíðdal ehf. og er á því byggt að sá samningur fái ekki staðist, þar sem ekki sé til staðar nauðsynlegt samþykki allra sameigenda þeirra verðmæta sem um ræðir. Í öllu falli sé ljóst, að stefnendum beri helmingshlutdeild í umsömdu endurgjaldi fyrir tekið efni í landi jarðanna. Stefnendur hafi þegar gert athugasemdir við framkvæmdir og efnistöku í landi Skorrastaðar eftir samningi þessum, en ákváðu að hindra ekki framkvæmdir og valda þannig tjóni hjá kaupendum malarinnar. Hin forna jörð Skorrastaður sé í dag þrjú lögbýli. Upphafleg skipti jarðarinnar hafi farið fram 1945 og verið skráð í skiptabók fyrir Norðfjarðarhrepp í Suður-Múlasýslu. Þá hafi jörðinni verið skipt í tvær jarðir, sem báðar hafi átt jafnan rétt til lands og landsgæða. Hafi þess verið sérstaklega getið í skiptagerðinni frá 1945, að efnistaka úr landi jarðanna væri sameiginleg og jöfn milli Skorrastaðar I og II. Í skiptagjörðum þeim, sem gerðar voru 1963, 1978 og 1981, sé ekki vikið að staðbundinni skiptingu jarðefna eða vatnsréttinda. Eigendur jarðanna hafi að minnsta kosti einu sinni staðið sameiginlega að ráðstöfun á malarefni úr óskiptri sameign jarðanna og hafi greiðslum fyrir þá töku skiptist til helminga á milli Skorrastaðar I og Skorrastaðar II og III. Stefnendur byggja á því, að öll jarðefni í landi Skorrastaðajarðanna þriggja séu í óskiptri sameign eigenda jarðanna, enda sé ekki gert ráð fyrir því í 1. mgr. 3. gr. landskiptalaga nr. 46/1941, að við landskipti séu gerð staðbundin skipti á námaréttindum, nema skiptin séu það hagkvæm, að á engan eiganda sé hallað eða samþykki allra eigenda komi til. Hvorki hafi stefnendur né fyrri eigendur samþykkt staðbundin skipti á möl eða öðrum jarðefnum og engin tiltæk gögn eða upplýsingar bendi til annars en að jarðefni í landi Skorrastaðar séu í óskiptri sameign eigenda jarðanna þriggja. Málsástæður aðalstefndu og gagnstefnenda í aðalsök og gagnsök. Stefndu byggja sýknukröfu sína á því, að námaréttindi í landi Skorrastaðar séu ekki sameiginleg með öllum býlunum, heldur hafi þeim í raun verið skipt þegar árið 1945 og það síðan staðfest í síðar gerðum landskiptum, þar sem aldrei sé vikið að námarétti. Stefndu telji að sú skipting, sem á stundum hafi verið viðhöfð, að skipta arði af malartekju til helminga á milli Skorrastaðar I annars vegar og Skorrastaðar II og III hins vegar, eigi sér ekki stoð í landskiptalögum, sé byggð á misskilningi og sé andstæð hagsmunum allra landeigenda að Skorrastað. Stefndu byggja á því, að við landskiptin 1945 og í síðari landskiptum hafi aldrei verið minnst á námur eða efnistöku úr landinu. Hefðu námur átt að vera sameiginlegar, hefði slíkt verið tekið fram sérstaklega. Því hafi í raun gilt um skiptin það ákvæði í 3. gr. landskiptalaga, að „ skiptin séu það hagkvæm, að á engan eiganda sé hallað, ”. Í landi Skorrastaðarjarða þar sem malarnámur eru, sé að finna geysilegt magn af möl, sem Norðfjarðará hefur borið fram í aldanna rás. Öll tún milli þjóðvegar og Norðfjarðarár í landi jarðanna, standi á þykku malarlagi. Sé að finna á landi Skorrastaðar I sem og á landi Skorrastaðar II og III meiri möl í jörðu en svo að hægt verði að fullnýta hana í fyrirsjáanlegri framtíð. Þegar jörðinni hafi verið skipt árið 1945 hafi malarnámur almennt ekki verið taldar til hlunninda eða neins verðmætis. Hafi verið liðið langt fram yfir miðja öldina, áður en almennt var farið að greiða fyrir malartekju. Með lögum nr. 57/1998, um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu, hafi verið lögð mikil áhersla á, gildi hinnar svonefndu landeigandastefnu, sem gerir ráð fyrir, að réttur til jarðefna fylgi eignarrétti að landi og vísar sérstaklega í 3. gr. laganna, þar sem segir, að eignarlandi fylgi eignarréttur að auðlindum í jörðu. Þá segir í 9. gr. laganna, að landeigandi megi ekki undanskilja eignarlandi sínu rétt til jarðefna, nema með sérstöku leyfi ráðherra. Líta verði til þess, frá þessum sjónarmiðum, að landskiptalögin séu orðin hátt í 60 ára gömul og séu að ýmsu leyti úrelt og taki ekki mið af breyttum þjóðfélagsaðstæðum. Sú skipan mála, sem stefnendur telji að gildi að Skorrastað, að námaréttur í landinu sé sameiginlegur, sé augljóslega andstæður hagsmunum allra landeigenda. Í landinu öllu sé ofgnótt af nýtanlegri möl og muni stefndu undir rekstri málsins leggja fram gögn þar að lútandi. Stefndu telja, að námaréttur hafi aldrei verið sameiginlegur með jörðunum, en krafa stefnenda byggist á fullyrðingum þeirra um skráningu í landskiptum frá árinu 1945, sem ekki verður héðan af sönnuð. Niðurstaða. Í 1. gr. landskiptalaga nr. 46/1941 segir, að eftir lögum þessum geti komið til skipta eða endurskipta að nokkru eða öllu leyti heimalönd sveitajarða og afréttarlönd, sem jöfnum höndum eru notuð til vetrarbeitar, tún, sáðreitir, engi, landsnytjar aðrar og hlunnindi svo og mannvirki, sem tvö eða fleiri býli hafa eða hafa áður haft til samnota. Engin deila er um það í máli þessu, að jörðinni Skorrastað í Norðfirði, hefur fjórum sinnum verið skipt með landskiptagjörð samkvæmt lögum þessum. Í 1. mgr. 3. gr. landskiptalaga segir, að við skiptin skuli ekki aðeins farið eftir flatarmáli lands, heldur og gæðum þess og verðmæti á hverjum stað. Eigi megi staðbundin skipti gera á námarétti, þar með talin mótak, veiði í vötnum eða sjó, selveiði og fleiri hlunnindum, nema skiptin séu það hagkvæm, að á engan eiganda sé hallað, eða samþykki allra eigenda komi til. Í máli þessu er deilt um, hvort rétti til malarnáms á jörðinni sé skipt eftir landamerkjum þeim, sem sett hafa verið með þeim landskiptagerðum, sem gerðar hafa verið um jörðina, eða hvort réttindi þessi séu í óskiptri sameign allra eigenda jarðarinnar. Landskiptagerð sú, sem allir aðilar eru sammála um að gerð hafi verið 1945, er glötuð og verður aðeins getum leitt að því, hvað í henni hefur staðið, eða treyst á minni þeirra, sem sáu hana áður en hún glataðist. Þó virðist mega lesa út úr landskiptagerð þeirri, sem gerð var 2. júní 1963, eitthvað um efni gerðarinnar frá 1945, en í 4. tölulið hennar segir: „Sýslumaður Suður-Múlasýslu óskaði munnlega eftir að skráð væru upp öll eldri skipti milli Skorrastaðabýla og komu engin mótmæli gegn því af hálfu fundarmanna”. Á fundi þessum voru meðal annarra, tveir af aðilum máls þessa þeir Jón Bjarnason og Júlíus Þórðarson. Í þessari landskiptagerð frá 2. júní 1963, er, í lýsingu eldri skipta, eða þeirra skipta sem gerð voru 1963, ekki vikið orði að námaréttindum, hvorki að þeim væri skipt, eða að þau væru óskipt. Sama verður sagt um landskiptagerðir frá 1978 og 1981. Ef ætlun landskiptanefndar hefur verið að skipta námurétti staðbundinni skiptingu með landskiptagerð, verður að gera þá kröfu, að þess hefði verið getið sérstaklega og jafnframt að uppfyllt væru skilyrði þess, að vikið skuli frá eindregnu banni við staðbundinni skiptingu í 1. mgr. 3. gr. landskiptalaga. Ef slík skipti eru rökstudd með því, að þau séu svo hagkvæm, að ekki sé á neinn hallað, þurfa að liggja fyrir gögn um að svo sé í raun, eða samþykki allra eigenda ef ákvörðun væri byggð á því. Ekkert af þessu kemur fram í landskiptagjörðum frá 1963, 1978 og 1981, og ekki hefur verið sýnt fram á, neitt af þessu hafi komið fram í landskiptagerðinni frá 1945. Þá hefur ekki verið sýnt fram á í máli þessu, að staðbundin skipti eftir landamerkjum séu það hagkvæm, að á engan eiganda sé hallað. Verður þá að hafa í huga ákvæði í 1. mgr. 3. gr. landskiptalaga, að ekki skuli aðeins farið eftir flatarmáli lands, heldur og gæðum þess og verðmæti á hverjum stað. Mundi þannig ekki nægja, að sýna fram á, að nægilegt sé til af efni um alla jörðina, heldur verður að taka tillit til fleiri atriða, þar á meðal aðgengi. Verður þá að líta svo á, að námaréttindum í landi Skorrastaðar hafi aldrei verið skipt staðbundinni skiptingu og séu þau í óskiptri sameign allra eigenda jarðanna Skorrastaðar I, að helmingi, Skorrastaðar II að einum fjórða og Skorrastaðar III að einum fjórða. Samkvæmt þessu ber eigendum greiðsla eftir eignarhlutföllum fyrir alla möl, sem seld er úr jörðinni, hvar sem hún er tekin. Af þessu leiðir, að aðalstefndu, Þorláki Friðrikssyni, Jóhönnu Ármann Guðjónsdóttur, Júlíusi Þórðarsyni og Jónu Ármann Guðjónsdóttur, ber að greiða in solidum aðalstefnendum Guðmundi Birki Guðjónssyni og Jóni Bjarnasyni, andvirði helmings söluverðs á möl til Jóns Hlíðdal ehf, sem óumdeilt er, að þeir hafa veitt viðtöku, eða kr. 1.162.500 með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987, frá 1. ágúst 2000 til 1. júlí 2001, en samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Í gagnsök skulu gagnstefndu Guðmundur Birkir Jónsson og Jón Bjarnason vera sýknir af öllum kröfum gagnstefnenda. Aðalstefndu og gagnstefnendur, Þorlákur Friðriksson, Jóhanna Ármann Guðjónsdóttir, Júlíus Þórðarson og Jóna Ármann Guðjónsdóttir greiði in solidum aðalstefnendum og gagnstefndu, Guðmundi Birki Jónssyni og Jóni Bjarnasyni kr. 300.000 í málskostnað. Logi Guðbrandsson, dómstjóri, kveður upp dóm þennan. Dómsorð: Aðalstefndu, Þorlákur Friðriksson, Jóhanna Ármann Guðjónsdóttir, Júlíus Þórðarson og Jóna Ármann Guðjónsdóttir greiði in solidum aðalstefnendum, Guðmundi Birki Jónssyni og Jóni Bjarnasyni, kr. 1.162.500 með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987, frá 1. ágúst 2000 til 1. júlí 2001, en samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Í gagnsök skulu gagnstefndu, Guðmundur Birkir Jónsson og Jón Bjarnason vera sýknir af öllum kröfum gagnstefnenda í máli þessu. Aðalstefndu og gagnstefnendur, Þorlákur Friðriksson, Jóhanna Ármann Guðjónsdóttir, Júlíus Þórðarson og Jóna Ármann Guðjónsdóttir greiði in solidum aðalstefnendum og gagnstefndu, Guðmundi Birki Jónssyni og Jóni Bjarnasyni kr. 300.000 í málskostnað.
|
Mál nr. 47/2012
|
Kærumál Ökuréttur Bráðabirgðasvipting
|
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem felld var úr gildi ákvörðun um sviptingu ökuréttar X til bráðabirgða. Byggði héraðsdómur á því að samkvæmt orðalagi 1. mgr. 103. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 væri lögreglustjóri einn bær til að taka slíka ákvörðun. Í dómi Hæstaréttar kom fram að ekki hafi staðið lagarök til að fella fyrrgreinda ákvörðun lögregluvarðstjóra úr gildi, meðal annars með vísan til dóms Hæstaréttar frá árinu 2000, bls. 4228. Var hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma Eiríkur Tómasson hæstaréttardómari og Benedikt Bogason og Helgi I. Jónsson settir hæstaréttardómarar. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 13. janúar 2012 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 18. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 11. janúar 2012, þar sem felld var úr gildi ákvörðun 21. ágúst 2011 um sviptingu ökuréttar varnaraðila til bráðabirgða. Kæruheimild er í 1. mgr. 103. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Varnaraðili hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Samkvæmt gögnum málsins var lögregla við umferðareftirlit á Hafnarfjarðarvegi 21. ágúst 2011 þegar bifreið varnaraðila var ekið vestur eftir veginum. Þar sem bifreiðin mældist á 111 km hraða á klukkustund hóf lögregla eftirför og gaf varnaraðila merki um að stöðva hana. Eftir viðræður við hann munu grunsemdir hafa vaknað hjá lögreglu um að hann væri ölvaður og var honum þá á vettvangi boðið að blása í öndunarprófsmæli. Því boði mun varnaraðili hafa neitað og var hann þá færður á lögreglustöð þar sem hann neitaði enn að blása í slíkan mæli. Fór svo að blóðsýni var þess í stað tekið úr honum og samdægurs var hann jafnframt sviptur ökurétti til bráðabirgða með skriflegri ákvörðun lögregluvarðstjóra. Samkvæmt 1. mgr. 103. gr. umferðarlaga skal lögreglustjóri svipta ökumann ökurétti til bráðabirgða telji hann skilyrði til sviptingar ökuréttar vera fyrir hendi. Varnaraðili hefur borið brigður á að lögreglumaður hafi heimild til að taka slíka ákvörðun og telur að orðalag áðurgreinds ákvæðis hafi í för með sér að lögreglustjóra sé einum heimilt að taka hana. Hæstiréttur hefur áður hafnað því að ákvæðið verði skýrt á þann veg að lögreglustjóri þurfi sjálfur að taka afstöðu til sérhverrar ákvörðunar, sem felur í sér sviptingu ökuréttar til bráðabirgða, sbr. meðal annars dóm Hæstaréttar frá árinu 2000, bls. 4228 í dómasafni réttarins það ár. Þar var litið svo á að óhjákvæmilegt væri að tilteknir undirmenn lögreglustjóra gætu tekið ákvörðun sem þessa í umboði og á ábyrgð hans, enda getur hann endurskoðað ákvörðunina hvenær sem er. Þá er sviptingu ökuréttar, sem hér um ræðir, ætlað að standa skamman tíma, auk þess sem bera má hana sérstaklega undir dómstóla, svo sem kveðið er á um í 1. mgr. 103. gr. umferðarlaga. Að öllu þessu virtu verður hafnað þeirri málsvörn varnaraðila að lögregluvarðstjórinn, sem svipti hann ökurétti til bráðabirgða, hafi ekki verið til þess bær. Í 3. málslið 3. mgr. 47. gr. umferðarlaga er kveðið á um að ökumanni sé skylt að hlíta þeirri meðferð sem talin er nauðsynleg við rannsókn á ætluðum ölvunarakstri samkvæmt 2. mgr. sömu greinar. Þá segir í 2. mgr. 102. gr. laganna að svipting ökuréttar skuli eigi vara skemur en eitt ár ef stjórnandi vélknúins ökutækis neitar að veita atbeina sinn við rannsókn máls samkvæmt 3. mgr. 47. gr. þeirra. Eins og greinir í hinum kærða úrskurði játaði varnaraðili í þinghaldi 11. janúar 2012 að hafa neitað að láta lögreglu í té öndunarsýni umrætt sinn. Með vísan til þess, sem að framan greinir, stóðu ekki lagarök til þess til að fella úr gildi fyrrgreinda ákvörðun um sviptingu ökuréttar varnaraðila til bráðabirgða. Verður hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi.
|
Mál nr. 103/2003
|
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
|
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X yrði áfram gert að sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991. Þær tafir, sem orðið höfðu á því að mál væri höfðað gegn X um þær sakir sem hann var borinn, voru harðlega átaldar.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 22. mars 2003, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 25. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 21. mars 2003, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 2. maí nk. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Samkvæmt gögnum málsins var varnaraðili handtekinn 7. nóvember 2002 vegna gruns um stórfelld fíkniefnabrot. Næsta dag var honum gert með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur að sæta gæsluvarðhaldi allt til 29. nóvember 2002 á grundvelli a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 og var sá úrskurður staðfestur með dómi Hæstaréttar 12. þess mánaðar í máli nr. 503/2002. Gæsluvarðhald yfir varnaraðila var síðan framlengt til 20. desember 2002, en þann dag krafðist sóknaraðili þess á ný að varnaraðila yrði áfram gert að sæta gæsluvarðhaldi og þá á grundvelli 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991. Í kröfu sóknaraðila um framlengingu gæsluvarðhalds var tekið fram að „rannsóknin er mjög langt komin og má vænta þess að málið verði sent ríkissaksóknara til ákærumeðferðar á næstunni.“ Héraðsdómari féllst 20. desember 2002 á kröfu sóknaraðila um framlengingu gæsluvarðhaldsins til 7. febrúar 2003 og var sá úrskurður staðfestur með dómi Hæstaréttar 27. desember 2002 í máli nr. 566/2002. Enn leitaði sóknaraðili framlengingar á gæsluvarðhaldinu til 21. mars 2003, sem héraðsdómur féllst á með úrskurði 7. febrúar sama árs. Þegar kom að lokum gæsluvarðhalds samkvæmt þeim úrskurði gerði sóknaraðili þá kröfu, sem til úrlausnar er í máli þessu. Samkvæmt framansögðu hefur varnaraðili nú verið sviptur frelsi samfellt í nærri fimm mánuði vegna gruns um þau brot, sem áður er getið. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður þó að fallast á að skilyrði séu til að gera varnaraðila að sæta gæsluvarðhaldi, en átelja verður þær tafir, sem orðið hafa á því að mál sé höfðað gegn honum um þær sakir, sem hann er borinn, til þess að úr þeim verði leyst með dómi. Hinn kærði úrskurður verður því staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
|
Mál nr. 773/2009
|
Kærumál Vanreifun Frávísunarúrskurður staðfestur
|
M kærði úrskurð héraðsdóms þar sem vísað var frá dómi máli hans gegn F, húsfélagi o.fl. Talið var að eins og kröfugerð M væri fram sett væri verið að krefja dóminn um álit á ýmsu lögfræðilegu efni, en það sé í andstöðu við 1. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991. Dómkröfurnar hafi ekki fullnægt skilyrði d. liðar 1. mgr. 80. gr. laganna. Þá væri lýsing málsástæðna ekki gagnorð og skýr, sbr. e. lið 1. mgr. sömu greinar. Samhengi málsástæðna og dómkrafna væri óljóst, svo og sakarefnið, og ekki gerð grein fyrir því hvaða kröfur væru gerðar á hendur hverjum og einum stefndu. Einungis væri heimilt að stefna mörgum aðilum ef dómkröfurnar ættu rætur að rekja til sama atviks, aðstöðu eða löggernings, sbr. 1. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991. Væri því skilyrði ekki fullnægt í málinu. Ekki var talið að úr þessu yrði bætt við efnismeðferð málsins. Var málinu því vísað frá dómi.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen og Árni Kolbeinsson og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 21. desember 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 30. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 9. desember 2009, þar sem máli sóknaraðila gegn varnaraðilum var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Af kæru sóknaraðila verður ráðið að hann krefjist þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Sóknaraðili, Magnús Sigurðsson, greiði varnaraðilum, Fornhaga 11-17, húsfélagi, Húseigendafélaginu, Davíð Stefánssyni, Guðbjörgu Matthíasdóttur, Guðmundi St. Ragnarssyni, Guðrúnu Huldu Ólafsdóttur, Kristínu Mjöll Jakobsdóttur, Rannveigu Júníönu Bjarnadóttur, Þorsteini Bjarnasyni og Þorsteini Einarssyni, hverjum fyrir sig 20.000 krónur í kærumálskostnað. 6. Sú ákvörðun/athöfn stjórnar húsfélagsins Fornhaga 11-17, án þess að hafa stefnanda með í ráðum þegar hann átti sæti í stjórninni, að beita félaginu gegn stefnanda, svo sem með því að kaupa þjónustu húsfélagsins, sem fólst m.a. í því að senda stefnanda bréf, dags. 26.01.09, „Áskorun um betri samskiptahætti“, með umtalsverðum kostnaði m.a. fyrir húsfélagið þ.m.t. stefnanda, og að boða í nafni húsfélagsins til aðalfundar þess 27. apríl 2009 og ákveða fundinum dagskrá í fundarboði að stefnanda fornspurðum, þar sem sagði undir tl. 17: „Sambýlishættir og framkoma Magnúsar og Karenar. Tillaga um að stjórn verði falið í samráði við lögmann Húseigendafélagsins að veita þeim áminningu nr. 2 og skora á þau að taka upp betri siði að viðlögðum úrræðum 55: gr. fjöleignarhúsalaga“ og samþykkja síðan með atbeina Guðrúnar Huldu Ólafsdóttur, kt. lögfræðings og starfsmanns Húseigendafélagsins, í hlutverki fundarstjóra á aðalfundi félagsins hinn 27.04.09 nefnda tillögu með 14 atkvæðum gegn einu og lýsa því yfir með bókun í fundargerð, að tillagan teldist samþykkt. Í þessum þætti málsins er krafa stefndu um frávísun málsins tekin til úrskurðar. Stefnandi hafnar frávísunarkröfu stefndu og krefst þess að málið verði tekið til efnismeðferðar. Þá krefst hann málskostnaðar. Mál þetta virðist tilkomið vegna samskiptaerfiðleika í fjöleignarhúsi því sem stefnandi býr í. Niðurstaða Stefnandi er íbúi og eigandi íbúðar að Fornhaga 11, Reykjavík. Mál þetta er tilkomið vegna erfiðleika í samskiptum hans og annarra íbúa. Stefna málsins er 37 blaðsíður. Dómkröfurnar eru tilgreindar í 21 kröfulið á 4 blaðsíðum, auk þess sem gerð er málskostnaðarkrafa. Í málinu er ekki gerð krafa um peningagreiðslu né heldur er gerð viðurkenningarkrafa. Samkvæmt stefnunni er verið að gera kröfu um að „atferli“ stefndu, sem talin eru upp í kröfuliðunum, séu ólögmæt gagnvart stefnanda. Eins og kröfugerðin er sett fram er verið að krefja dóminn um álit á ýmsu lögfræðilegu efni, en það er í andstöðu við 1. mgr. 25. gr. laga um meðferð einkamála. Dómkröfurnar fullnægja ekki skilyrði því sem sett er í d-lið 80. gr. eml. Þá er lýsing málsástæðna ekki gagnorð og skýr svo sem áskilið er í e-lið sömu greinar. Samhengi málsástæðna og dómkrafna er óljóst, svo og sakarefnið, og ekki er gerð grein fyrir því hvaða kröfur eru gerðar á hendur hverjum og einum stefnda. Í málinu er alls átta einstaklingum og tveimur félögum stefnt. Slíkt er einungis heimilt, ef dómkröfurnar eiga rætur að rekja til sama atviks, aðstöðu eða löggernings, sbr. 1. mgr. 19. gr. laga um meðferð einkamála. Skilyrði þessu er ekki fullnægt í málinu og leiðir það einnig til þess að vísa eigi málinu frá dómi. Með vísan til þess sem að framan greinir er málinu vísað frá dómi. Frávísunarástæður þessar eru þess eðlis að úr þeim verður ekki bætt við efnismeðferð málsins. Samkvæmt 2. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála bera stefnanda að greiða stefndu málskostnað. Þykir hann hæfilega ákveðinn 50.000 kr. til hvers og eins. Sigrún Guðmundsdóttir héraðsdómari kvað upp úrskurð þennan. Málinu er vísað frá dómi. Stefnandi greiði hverjum stefnda um sig 50.000 kr. í málskostnað.
|
Mál nr. 148/2003
|
Kærumál Gæsluvarðhald. B. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
|
Ríkissaksóknari hefur í dag krafist þess að X, kt. [...], með lögheimili að [...], Kópavogi, verði gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi þar til dómur gengur í máli hans, en þó ekki lengur en til miðvikudagsins 25. júní nk. kl. 16.00.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 16. apríl 2003. Kærumálsgögn bárust réttinum 22. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 16. apríl 2003, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 25. júní nk. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að honum verði gert að sæta farbanni í stað gæsluvarðhalds. Að því frágengnu krefst hann þess að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur á þann hátt, sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Varnaraðili, X, sæti áfram gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 25. júní 2003 kl. 16.
|
Mál nr. 337/2005
|
Sjúkrahús Læknir Læknaráð Matsgerð
|
GH krafði F um skaðabætur vegna óhapps, sem hann varð fyrir 1992, þegar hann rak annan fótinn í járnbolta, sem festur hafði verið í gólf nýbyggingar þar sem hann var að vinna, og féll í gólfið. Talið var að GH, sem var lærður smiður og hafði unnið við nýbyggingar frá 1987, hafi mátt vera ljóst að ekki var búið að fjarlægja alla járnboltana. Hafi honum borið að sýna aðgát þar sem hann var með fangið fullt af timbri og sá ekki fram fyrir sig. Varð óhappið ekki rakið til sakar F og var hann því sýknaður af kröfum GH. Hann krafði GV einnig um skaðabætur vegna þess að hann taldi að GG, sem GV sat í óskiptu búi eftir, hefðu orðið á mistök við meðhöndlun á áverka á hné GH og að það hafi valdið því að afleiðingar óhappsins hafi orðið meiri en ella hefðu orðið. Í dómi Hæstaréttar var staðfest sú niðurstaða dómkvaddra matsmanna og héraðsdóms, sem skipaður var sérfróðum meðdómsmönnum, að nær útilokað hefði verið, að árangur meðferðar gegn sýkingu í hnénu í kjölfar aðgerðar á því hefði orðið annar, þótt meðferðin hefði hafist fyrr. Þá var staðfest niðurstaða hinna dómkvöddu matsmanna, sem báðir voru bæklunarlæknar, að GG hefði í einu og öllu staðið eðlilega að meðferð GH miðað við þær hefðir, sem voru ríkjandi á þeim tíma, enda hefði álit þeirra ekki verið hrakið. GV var því sýknuð af öllum kröfum GH.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Garðar Gíslason, Guðrún Erlendsdóttir, Hrafn Bragason og Markús Sigurbjörnsson. Aðaláfrýjandi skaut máli þessu til Hæstaréttar 26. júlí 2005. Hann krefst þess aðallega að stefndi Friðjón Skúlason verði dæmdur til að greiða sér 8.312.336 krónur með nánar tilteknum ársvöxtum frá 1. ágúst 2000 til 8. nóvember 2002, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann þess að gagnáfrýjandi verði dæmd in solidum með stefnda Friðjóni til að greiða sér af framangreindri fjárhæð 5.541.557 krónur með sömu vöxtum og áður getur. Til vara krefst aðaláfrýjandi þess að stefndi Friðjón og gagnáfrýjandi verði dæmd, in solidum eða pro rata, til að greiða lægri fjárhæð samkvæmt mati dómsins. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, án tillits til gjafsóknar sem honum var veitt fyrir héraðsdómi. Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 22. ágúst 2005. Hún krefst aðallega sýknu af kröfu aðaláfrýjanda en til vara að hún verði lækkuð verulega. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi Friðjón krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti en til vara að krafa aðaláfrýjanda verði lækkuð og málskostnaðar felldur niður. Sjóvá-Almennum tryggingum hf. hefur verið stefnt til réttargæslu í málinu. Fyrir Hæstarétti hefur aðaláfrýjandi fallið frá kröfu um bætur fyrir tímabundið atvinnutjón og lækkað þar með kröfu sína um 2.576.517 krónur. I. Eins og fram kemur í héraðsdómi starfaði aðaláfrýjandi, sem er smiður, hjá stefnda Friðjóni við byggingu Setbergsskóla í Hafnarfirði, en stefndi sá um framkvæmdir sem verktaki. Hinn 9. nóvember 1992 var aðaláfrýjandi að bera timbur milli hæða, þegar hann rak annan fótinn í járnbolta, sem festur var í gólfið og stóð upp úr því. Féll hann og fékk timbrið yfir sig, rak hægra hné og vinstri öxl í gólfið og mikill hnykkur kom á hægri fót. Samkvæmt framburði hans var hann með fangið fullt af timbri og sá ekki nógu vel fram fyrir sig og hrasaði þess vegna um boltann. Setbergsskóli er tvær hæðir og var verið að gera hann fokheldan, þegar þetta gerðist. Steyptur stigi var milli hæða og fyrir neðan stigann var áðurnefndur járnbolti, sem stóð um 5-6 sm upp úr gólfinu. Þennan dag var verið að fjarlægja timbur af gólfum, sem notað hafði verið sem stífur við uppsteypu veggja, og skera boltana, sem upp úr stóðu, með slípirokki. Eins og að framan greinir er aðaláfrýjandi lærður smiður. Hann var búinn að vinna við nýbyggingar frá árinu 1987 og hafði unnið við byggingu Setbergsskóla í 2-3 mánuði þegar umrætt atvik varð. Verið var að fjarlægja timbrið, sem boltarnir höfðu stutt við, og mátti aðaláfrýjanda vera ljóst að ekki væri búið að fjarlægja þá alla og gætu því einhverjir þeirra staðið upp úr gólfinu. Honum bar að sýna aðgát þar sem hann var með fangið fullt af timbri og sá því ekki fram fyrir sig. Óhapp þetta verður ekki rakið til sakar stefnda og er fallist á niðurstöðu héraðsdóms um sýknu hans af kröfu aðaláfrýjanda. II. Aðaláfrýjandi reisir bótakröfu sína á hendur gagnáfrýjanda á því, að eiginmaður hennar, Guðmundur J. Guðjónsson læknir, sem hún situr í óskiptu búi eftir, hafi gert skaðabótaskyld mistök í starfi sínu, sem hafi valdið því að afleiðingar áverkans, sem hlaust af slysinu 9. nóvember 1992, hafi orðið meiri en ella hefði orðið. Beri gagnáfrýjandi fulla ábyrgð á þeim hluta tjónsins sem af því stafar og metið hafi verið 2/3 af heildartjóninu. Í kjölfar slyss aðaláfrýjanda gerði Guðmundur J. Guðjónsson liðþófaaðgerð á hægra hné hans 4. desember 1992. Gekk aðgerðin vel og var hann útskrifaður af sjúkrahúsi sólarhring síðar. Eins og lýst er í héraðsdómi stakk Guðmundur á hnénu 6. desember og dró út 120 ml af blóðlituðum liðvökva. Tvisvar eftir það, 9. og 11. desember, stakk Guðmundur á hnénu og dró út liðvökva, en óvissa ríkir um hvort það var einnig gert 7. desember. Hinn 13. desember var aðaláfrýjandi lagður inn á sjúkrahús vegna sýkingar í hnénu sem komið hafði í ljós við ræktun sýna, sem tekin voru 9. og 11. desember. Aðaláfrýjandi telur Guðmund J. Guðjónsson hafa gert alvarleg mistök með því að bregðast ekki við hugsanlegri sýkingu með viðeigandi lyfjagjöf fyrr en gert var. Reisir hann kröfu sína á örorkumati Sigurjóns Sigurðssonar læknis 16. september 1998 sem taldi varanlega örorku vegna slyssins vera 15%, þar af væri afleiðing sýkingarinnar 10%. Guðmundur J. Guðjónsson skráði í sjúkraskrá 19. desember 1992, að aðaláfrýjandi hafi verið hitalaus, er hann stakk á hnénu 6. desember, hnéð hafi verið útblásið en hvorki hiti né roði á því. Liðvökvinn hafi verið blóðlitaður en nokkuð eðlilegur að sjá. Aftur hafi hann stungið á hnénu og dregið út um 100 ml af minna blóðugum vökva en aðeins meira „skýjuðum“ og hafi hann sent tvö glös í ræktun. Það sama hafi verið gert seinna í vikunni. Ekkert hafi ræktast úr sýnunum fyrr en 12. desember, þegar ræktaðist úr einu þeirra, en 13. desember ræktaðist úr öllum fjórum, og var aðaláfrýjandi þá lagður inn á sjúkrahús til sýklalyfjameðferðar, þaðan sem hann útskrifaðist 19. desember á Reykjalund. Sams konar lýsing kom fram í bréfi Guðmundar til heilsugæslunnar á Reykjalundi 8. mars 1993. Í bréfi Guðmundar J. Guðjónssonar til landlæknisembættisins 24. mars 1998 í tilefni af kvörtun aðaláfrýjanda lýsti hann aðstæðum við ástunguna 6. desember 1992 á sama hátt og að framan getur. Síðan kvaðst hann hafa næst stungið á liðnum 9. desember og dregið út 100 ml af skýjuðum vökva og sent tvö glös í ræktun. Það sama hafi hann gert 11. desember. Þegar ljóst var 13. desember að sýking var komin í liðinn hafi hann lagt aðaláfrýjanda inn á sjúkrahús. Í áliti landlæknis 29. apríl 1998 og 10. september 2000 kom fram að setja hefði átt aðaláfrýjanda á sýklalyf strax og grunur vaknaði um sýkingu og ekki síðar en við ástunguna 9. desember. Ekki væri unnt að útiloka, að sá dráttur sem var á því að sýklalyfjameðferð hæfist, hafi átt verulegan þátt í óþægindum hans. Byggði álit landlæknis á umsögn Haraldar Briem yfirlæknis, en fyrir liggur að hann hafði ekki undir höndum skýringarnar, sem Guðmundur J. Guðjónsson hafði gefið vegna meðferðar aðaláfrýjanda. Í áliti læknaráðs 18. nóvember 2003, sem tekið er upp í heild í héraðsdómi, sagði að efni hefðu verið til að hefja sýklalyfjameðferð fyrr en gert var, hugsanlega 9. desember þegar nokkur ástæða var til að gruna sýkingu. Fram er komið að hvorki í læknaráði né réttarmáladeild þess sat bæklunar- eða skurðlæknir við meðferð þessa máls. Að beiðni gagnáfrýjanda voru dómkvaddir tveir bæklunarlæknar og lagðar fyrir þá sömu spurningar og lagðar voru fyrir læknaráð. Í ítarlegri matsgerð þeirra 24. ágúst 2004 kom fram, að sýkingar í hné eftir liðþófaaðgerðir væru sjaldséðar og hvergi hefði verið sýnt fram á að töf á meðferð hefði bein áhrif á endanlega útkomu. Einn algengasti fylgikvilli opinnar liðþófaaðgerðar væri blæðing í lið og algengt að þörf væri á endurteknum liðástungum til þess að létta á þrýstingi, tæma út blóð og vökva og bæta hreyfigetu í hnéliðnum. Af níu algengum fylgikvillum við opnar liðþófaaðgerðir geti fjórir (blæðing, bólga, æðaáverki og blóðtappi) gefið einkenni svipuð og við sýkingu. Þetta viti reyndur skurðlæknir og verði að vega einkennin hvert á móti öðru. Töldu matsmenn ljóst, að engin ein aðferð til að greina sýkingu í hné á frumstigi eða ein leið til meðferðar væri rétt, hér gætu hinar ýmsu aðferðir leitt til sömu eða svipaðrar niðurstöðu fyrir sjúklinginn. Orðrétt sagði í matsgerðinni: „Miðað við þær meðferðarhefðir sem voru ríkjandi á Landspítalanum í Reykjavík og meðferðarlæknir hafði tileinkað sér og viðhafði ... á umræddum tíma er greining og meðferð innan þess ramma sem kalla má „lege artis”.” Matsmenn tóku fram, að vel sé þekkt að bakteríur úr umhverfinu geti mengað ræktunarsýni og sé ekki unnt að áfellast lækninn fyrir að álíta að svo hafi verið um þann bakteríuvöxt, sem hann fékk upplýsingar um 12. desember 1992. Þeir töldu því, að lækninum hefði ekki verið fullljóst fyrr en 13. desember að um sýkingu væri að ræða og að fyllilega hefði verið réttlætanlegt að bíða eftir endanlegum niðurstöðum ræktunar áður en meðferð var hafin. Héraðsdómur, sem skipaður var sérfróðum meðdómendum, taldi að gagnáfrýjandi yrði að bera halla af skorti á upplýsingum um ástand aðaláfrýjanda þar sem sjúkraskrárfærsla Guðmundar J. Guðjónssonar á tímabilinu 5. til 13. desember 1992 hafi verið ófullnægjandi. Ekki sé unnt að útiloka, að aðaláfrýjandi hafi haft einkenni við ástungurnar, sem gátu bent til sýkingar, svo sem hækkaðan líkamshita eða hraðan púls. Taldi héraðsdómur því að fullt tilefni hefði verið 9. desember að kanna betur liðvökvann eða hefja sýklalyfjameðferð meðan beðið væri eftir niðurstöðum ræktana. Í síðasta lagi hefði verið rétt að hefja meðferðina 12. desember. Þessi fjögurra sólarhringa dráttur á því að hefja meðferðina yrði því virtur Guðmundi J. Guðjónssyni til sakar. Engu að síður var talið að ekki hafi verið gert líklegt, að varanlegar afleiðingar slyssins 9. nóvember 1992 og aðgerðarinnar 4. desember hafi orðið meiri vegna þessa dráttar. Væri því ósannað, að varanleg örorka aðaláfrýjanda yrði rakin til vanrækslu læknisins. III. Eins og að framan greinir skráði Guðmundur J. Guðjónsson læknir í sjúkraskrá 19. desember 1992 lýsingu á ástungu þeirri, sem hann gerði á hné aðaláfrýjanda 6. sama mánaðar. Þar sagði, að hann hafi verið hitalaus og hvorki hiti né roði á hnénu og hafi verið dregnir út 120 ml af blóðlituðum liðvökva. Guðmundur lýsti einnig síðari ástungum en tók þá ekkert fram um útlit hnésins eða líkamshita aðaláfrýjanda. Þótt skráningar í sjúkraskrá frá þessu tímabili séu ófullkomnar, hefur ekkert komið fram, sem gefur til kynna að þar hafi verið látið ógert að geta um atriði, sem gátu gefið vísbendingar um staðbundin sýkingareinkenni. Verður því ekki fallist á það með héraðsdómi að neinu varði fyrir sönnunarbyrði í málinu að sjúkraskrá hafi ekki verið svo ítarleg sem rétt hefði verið. Hinir dómkvöddu matsmenn, sem báðir eru bæklunarlæknar, komust að þeirri eindregnu niðurstöðu að Guðmundur hafi í einu og öllu staðið að meðferð aðaláfrýjanda með eðlilegum hætti í samræmi við þær hefðir, sem ríkjandi voru á þeim tíma. Hefur þetta álit ekki verið hrakið. Matsmennirnir töldu einnig, eins og héraðsdómur, að nær útilokað væri, að árangur meðferðar gegn sýkingunni hefði orðið annar, þótt hún hefði hafist fyrr. Samkvæmt framansögðu verður gagnáfrýjandi sýknuð af kröfu aðaláfrýjanda. Eftir atvikum er rétt að málskostnaður falli niður bæði í héraði og fyrir Hæstarétti, en um gjafsóknarkostnað aðaláfrýjanda í héraði fer eins og segir í dómsorði. Dómsorð: Stefndi, Friðjón Skúlason, og gagnáfrýjandi, Guðrún Vigdís Sverrisdóttir, eru sýkn af kröfum aðaláfrýjanda, Guðmundar Helga Ármannssonar. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Gjafsóknarkostnaður aðaláfrýjanda í héraði greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans með þeirri fjárhæð, sem greinir í hinum áfrýjaða dómi. Mál þetta var höfðað með stefnu birtri 8. nóvember 2002 og dómtekið 21. janúar sl. Stefnandi er Guðmundur Helgi Ármannsson, Reykjamel 2, Mosfellsbæ. Stefndu er Friðjón Skúlason, Hjallabraut 35, Hafnarfirði og Guðrún Vigdís Sverrisdóttir vegna dánarbús Guðmundar J. Guðmundssonar, Bakkavör 18, Seltjarnarnesi. Til réttargæslu er stefnt Sjóvá-Almennum tryggingum hf., Kringlunni 5, Reykjavík. Stefnandi krefst þess aðallega að stefndi Friðjón verði dæmdur til að greiða stefnanda 10.888.853 krónur með vöxtum skv. 7. gr. laga nr. 25/1987 um vexti og verðtryggingu frá 1. ágúst 2000 til 1. júlí 2001, en með vöxtum skv. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 8. nóvember 2002 til 1. júlí 2001 sem hér segir: með 1,4% vöxtum frá 1. ágúst 2000 til 1.september 2000, með 1,5%, vöxtum frá þeim degi til 1. desember 2000, með 1,8% vöxtum frá þeim degi til 1. maí 2001, með 1,5% vöxtum frá þeim degi til 1. júní 2001, með 1,6% vöxtum frá þeim degi til 1. júlí 2001, með 9,5% vöxtum frá þeim degi til 1. maí 2002, með 8,5% vöxtum frá þeim degi til 1. júní 2002, með 8% vöxtum frá þeim degi til 1. september 2002, með 7,7% vöxtum frá þeim degi til 1. október 2002, með 7,0% vöxtum frá þeim degi til 1. nóvember 2002, með 6,7% vöxtum frá þeim degi til 8. nóvember 2002 en með hæstu löglegu dráttarvöxtum skv. III. kafla laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Þess er krafist að stefnda Guðrún verði dæmd til að greiða, sameiginlega með stefnda Friðjóni, 7.259.235 krónur af framangreindri fjárhæð með sömu vöxtum og áður greinir. Til vara er þess krafist að stefndu verði dæmd til að greiða sameiginlega aðra og lægri fjárhæð samkvæmt mati dómsins með sömu vöxtum og áður greinir og með skiptingu greiðsluábyrgðar í sömu hlutföllum og aðalkrafa gerir ráð fyrir. Stefnandi krefst einnig málskostnaðar eins og málið væri eigi gjafsóknarmál. Stefndu krefjast aðallega sýknu af kröfum stefnanda, en til vara verulegrar lækkunar. Þeir krefjast einnig málskostnaðar. Af hálfu réttargæslustefnda eru engar kröfur gerðar og eru engar kröfur gerðar gegn honum. Málsatvik Stefnandi, sem er lærður smiður, starfaði sem slíkur hjá stefnda Friðjóni við byggingu Setbergsskóla í Hafnarfirði, en stefndi Friðjón sá þar um framkvæmdir sem byggingarverktaki. Hinn 9. nóvember 1992 var stefnandi við vinnu sína á byggingarstað og fékkst við að bera timbur á milli hæða. Rak hann þá annan fótinn í járnbolta sem steyptur hafði verið ofan í gólfið og stóð upp úr því, en ekki hafði enn verið lagt í gólfið. Féll hann þá á gólfið, fékk timbrið ofan á sig og rak hægra hné og vinstri öxl í gólfið auk þess sem mikill hnykkur kom á hægri fót að því er fram kemur í lögregluskýrslu stefnanda 11. apríl 1997. Samkvæmt því sem fram kom í munnlegum skýrslum stefnanda og stefnda Friðjóns við aðalmeðferð málsins átti slysið sér stað á annarri hæð nýbyggingarinnar. Stóð umræddur bolti um 5-6 sm upp úr gólfinu og var staðsettur beint fyrir framan tröppur þar sem gengið var upp á aðra hæð nýbyggingarinnar, um 70-100 sm frá tröppunum. Samkvæmt skýrslu stefnda Friðjóns var á þessum tíma unnið við að fjarlægja timbur (battinga) af gólfum sem notað hafði verið sem stífur við uppsteypu veggja á annarri hæð. Voru boltarnir svo teknir með slípirokki. Stefndi Friðjón kvað að sér hefði orðið kunnugt um slysið daginn eftir. Ekki var óskað eftir rannsókn Vinnueftirlitsins vegna slyssins. Eftir slysið fór stefnandi á Heilsugæslustöðina í Mosfellsbæ og var hann í framhaldi af því sendur til Guðmundar J. Guðjónssonar bæklunarlæknis á Reykjalundi sem greindi hann með líklegt liðþófarask í innanverðu hné. Hinn 4. desember 1992 gerði Guðmundur liðspeglun á hægra hné og í beinu framhaldi af liðspegluninni opna aðgerð á hnénu (arthrotomia), þar sem stærstur hluti af liðþófa innanvert í hné var fjarlægður (partial meniscectomia). Áður hafði hluti liðþófa innanvert í hægra hné verið fjarlægður með aðgerð árið 1989. Daginn eftir aðgerðina var stefnandi sendur heim. Í stefnu segir að stefnandi hafi strax fundið til verkjar og hita í fætinum og látið Guðmund vita af því. Stefnandi hafi reynt að ná í Guðmund eftir að hann var kominn heim. Stefnandi hafi tekið inn verkjalyf sem hann hafi fengið með sér af spítalanum og hafi þau slegið á verkina og lækkað hita. Reynt hafi verið að ná sambandi við Guðmund sama kvöld og stefnandi kom af spítalanum en þá hafi ekki náðst í hann. Þegar náðst hafi í Guðmund daginn eftir, það er sunnudaginn 6. desember 1992, hafi hann ákveðið að þeir skyldu hittast á Reykjalundi þá um kvöldið vegna verkja stefnanda. Hafi þá verið tekinn liðvökvi og hið sama hafi verið gert annan hvern dag vikuna á eftir. Í stefnu segir að sýni hafi verið tekið úr hnénu vikuna eftir aðgerðina og sent í ræktun hjá rannsóknarstofu Háskólans. Hins vegar hafi ekki verið gerðar neinar fyrirbyggjandi ráðstafanir til að hindra framgang sýkingarinnar þrátt fyrir grunsemdir Guðmundar þar um. Afleiðingarnar hafi verið þær að stefnandi fékk mjög alvarlega ígerð í hnéð og hafi hann verið lagður inn á St. Jósefsspítala að nýju 13. desember 1992. Hafi þá verið tappað af hnénu, það skolað með sýklalyfjum og stefnandi settur á öfluga sýklalyfjameðferð í æð. Hinn 19. sama mánaðar hafi stefnandi svo verið sendur á Reykjalund til áframhaldandi sýklalyfjameðferðar. Í dagbókarfærslu Guðmundar J. Guðjónssonar vegna útskriftar stefnanda 19. desember 1992 segir eftirfarandi um meðferð stefnanda á St. Jósefsspítala: Eins og fram kemur í journal þá fékk Guðmundur sýkingu í hægra hnéð, þ.e.a.s. streptococcus sanguinis sem er hluti af munnflóru allra að sögn bakteriologa. Heldur ótrúlegt að það komi frá sjúklingi sjálfum því hann er með falskar tennur þannig að það er langsótt að slíkt komi blóðleiðina. Þetta hefur borist í hann annað hvort við aðgerðina eða við punctionina á sunnudeginum sem gerð var á Reykjalundi af undirrituðum en eftir að hann útskrifaðist þá smá versnaði honum í hnénu og ég fór upp á Reykjalund á sunnudeginum þ. 06.12 og var þá hnéð útblásið, hann var hitalaus, það var ekki hiti á því eða roði og dró ég þá út 120 ml af liðvökva, blóðlituðum en með nokkuð eðlilegu útliti að sjá, eins og hann getur verið fyrst eftir aðgerð. Guðmundi létti mikið við það og fór hann heim. Síðan hafði hann samband við mig aftur næsta dag og var þá aftur kominn svipaður vökvi í liðinn og dró ég þá út um 100 ml af minna blóðugum vökva en aðeins meira skýjuðum. Sendi því 2 glös í ræktun. Sama var gert aftur seinna í vikunni og þegar reynt var að hafa samband við sýkladeildina á Lsp. hafði ekkert ræktast en svo aftur á laugardeginum hafði ræktast úr einni skál og á sunnudeginum úr þeim öllum 4 og bakterían eins og áður segir sem streptococcus sanguinis, hluti af munnflóru og skv. upplýsingum var hún næm fyrir Penicillini, því var Guðmundur lagður inn á St. Jósefsspítala í Hafnarfirði og byrjað að gefa honum kristalinkst Penicillin 2 millj. ein. á 4 tíma fresti i.v. og ég gaf honum einnig 2 millj. inn í liðinn í byrjun. Hann var kominn með hitavellu, subfebrill, verkirnir í hnénu voru mjög slæmir. Antibiotica meðferðin sló mjög fljótt á hitanna og einnig minnkuðu verkirnir á næsta sólarhring og líðan hans varð öll önnur. Ég puncteraði hnéð þ. 18.12. og í dag hefur ekkert ræktast úr því sýni. Hann flyst nú á Reykjalund í áframhaldandi meðferð. Við komu var sökk 94 en hækkaði fljótlega upp í um 100. Hnéð er núna mikið mýkra og hann hefur ekki hreyft það neitt undanfarið en nú ætla ég að leyfa honum að smá hreyfa það eftir því sem ástand hans leyfir. Samskonar frásögn kemur fram í bréfi Guðmundar 8. mars 1993. Í bréfi Guðmundar til aðstoðarlandlæknis 24. mars 1998, sem ritað var í tilefni af fyrirspurn lögmanns stefnanda, segir eftirfarandi um umrædda meðferð stefnanda á St. Jósefsspítala: Ég gerði aðgerð á hné Guðmundar á St. Jósefsspítala þann 04.12.92, arthroscopiu og síðan gerði ég minitomiu, fór í gegnum gamla örið og tók meniscrest úr hnénu innanverðu. Aðgerðin sem gekk mjög fljótt og vel fyrir sig var ósköp venjuleg. Stasi (Esmark) var settur á klukkan 12.26, tekinn af kl. 13.08, aðgerðin hófst kl. 12.35 og lauk kl. 13.12. þ.e.a.s. þá var búið að búa um fótinn og setja á hann þrýsting, aðallega um hnéð. U.þ.b. sólarhring seinna þá útskrifaðist sjúklingur af St. Jósefsspítala heim til sín við eðlilega líðan, bæði almennt og í fætinum. Ég tek það sérstaklega fram að ekki var nein óeðlileg þensla á liðnum eða roði, því ég skoða alltaf hné hjá þessum sjúklingum áður en þeir útskrifast og ef eitthvað óeðlilegt hefði verið þá hefði hann ekki verið sendur heim þennan laugardag. Síðan hringdi hann heim til mín næsta dag, þ.e. sunnudag, náði ekki í mig en sjúklingum mínum er yfirleitt uppálagt að hringja á sjúkrahúsið þar sem ég er með kalltæki þaðan. Þegar ég frétti af þessu hafði ég samband við hann og um kvöldið mættumst við á heilsugæslunni Reykjalundi. Þar skoðaði ég Guðmund og dró síðan 120 ml af nánast hreinu blóði úr liðnum og hafði hann greinilega fengið svæsna hemarthrosu einhvern tímann á tímabilinu frá útskrift og fram að þessum tíma. Liðurinn var mjög þaninn en hvorki rauður né heitur og sjúklingur var ekki með hita. Þegar búið var að draga úr liðnum þetta mikla magn af blóði leið Guðmundi snöggtum betur en eftir sátu eðlilegir aðgerðarverkir og eymsli vegna þessarar miklu þenslu á liðnum. Það hlýtur að hafa opnast lítil slagæð, annað hvort á leiðinni heim eða fljótlega á eftir, sem dældi inn í liðinn og þandi hann út, mechanisminn er ekkert ósvipaður dúnkraftsverkun eins og þegar lítið holrúm dælir inn í annað stærra. Þegar búið var að draga þetta úr liðnum þá létti honum og líðanin var öll önnur, ef ekki hefði svo verið þá hefði ég gert ráðstafanir til að leggja sjúkling inn á sjúkrahús. Á eftir setti ég þrýsting á liðinn eins og venja er og gaf honum ráðleggingar og fyrirmæli. N.k. miðvikudag hafði hann samband við mig og fór ég þá upp á Reykjalund aftur. Um kl. 20.30 dró ég úr liðnum 100 ml af skýjuðum vökva og var það ósköp eðlilegt útlit vökva miðað við að það hafði blætt inn í liðinn og var blóðið farið að leysast upp og hemolyserast, það var liturinn á vökvanum og sér maður slíkt oft eftir að hafa stungið á lið, sem hefur blætt inn í t.d. vegna meiðsla og þykist ég þekkja mun á gruggugum liðvökva og liðvökva sem er blandaður blóði bæði nýju og gömlu, segi þetta af gefnu tilefni. Ég sendi 2 reagens glös í ræktun, hringdi áður á Landspítalann og fékk að vita að um miðnætti kæmi fólk og yrði þá innihald glasanna tekið í ræktun. Þau voru komin á Landspítalann um kl. 23.00, svarið er merkt og sagt að það hafi komið þangað þann 10.12.92 þannig að því er að sjá sáð eftir miðnætti. Aftur fór ég upp á Reykjalund á föstudeginum og var þar um klukkan 14.00, dró þá úr liðnum vökva, sendi aftur í ræktun til öryggis, en ekkert hafði vaxið ennþá úr fyrra sýni. Á laugardagsmorgni hringdi ég, en ég hringdi yfirleitt x 1-2 á dag upp eftir til að spyrjast fyrir um útkomu ræktunar. Þá hafði vaxið örlítið úr einni skál og sagði stúlkan mér að þetta væri að öllum líkindum contamination að ræða þar sem hinar skálarnar væru hreinar. Á sunnudagsmorgni hringdi ég og þá hafði vaxið örlítið úr öllum skálunum og auðvitað lagði ég sjúkling þá inn og hóf strax kröftuga meðferð í samráði við bacteriolog. Þegar Guðmundur var lagður inn á St. Jósefsspítala var hann með 37.7 í hita, sökk sem tekið var næsta dag var 96 og fjöldi hvítra blóðkorna 6.800, segment 54%. Eftir að Guðmundur var lagður inn og kominn á meðferð batnaði líðanin strax. Þessi litli hiti féll og var hann orðinn hitalaus næsta dag. Að kvöldi komudags þ.e. 13.12. þá dró ég út 20 al af blóðugum vökva, sem er að hemolyserast og var það allt sem náðist úr liðnum. Samkvæmt skrá hjúkrunarmats 14.12.: Líðan góð í dag, engir verkir. Penicillin breytt í x 6 á sólarhring. Þann 15.12. er hiti kominn í 36.9. Sjúklingur bað um að hann yrði fluttur nær heimili sínu, því jól voru að nálgast, hann býr í Mosfellsbæ. Eftir að búið var að hafa samband við Svein Má Gunnarsson lækni á Reykjalundi þá var hann fluttur þangað. Ég stundaði Guðmund hvað varðar sýkinguna í hnénu áfram í samráði við bacteriologa. Í stefnu segir að um áramótin 1993/1994 hafi stefnandi reynt að hefja á ný störf sem smiður, en hafi orðið að hætta því vegna einkenna í hnénu. Stefnandi hafi hafið störf á nýjan leik í apríl 1994 sem vaktmaður hjá Reykjalundi. Hann hafi orðið fyrir öðru slysi þegar hann hrasaði við að hreinsa sundlaugarbotninn. Er ekki ástæða til að greina frekar frá því slysi hér. Í stefnu segir að stefnandi hafi aldrei náð sér að neinu marki eftir slysið og ekki getað sinnt þeirri iðn sem hann hafi menntað sig til. Stefnandi hafi þurft að gangast undir fleiri aðgerðir eftir slysið. Vegna þessara aðgerða hafi hann orðið slæmur af asthma og því verið á steralyfjum sl. fimm ár. Hinn 3. mars 1993 kvað tryggingaráð Tryggingastofnunar ríkisins upp úrskurð, þar sem talið var, með vísan til f. liðs 24. gr. laga nr. 117/1993, að stefnandi hefði hlotið varanlegan skaða vegna læknisaðgerðarinnar 4. desember 1992. Var varanleg örorka stefnanda vegna aðgerðarinnar talin vera 15%. Stefnandi óskaði eftir að Sigurjón Sigurðsson læknir mæti afleiðingar slyssins og aðgerðarinnar á heilsu hans. Niðurstaða Sigurjóns í matsgerð dagsettri 16. september 1998 er að stefnandi hafi hlotið 100% tímabundna örorku frá 9. nóvember 1992 til 1. apríl 1994, en að varanleg örorka hans sé 15%. Í bréfi frá lækninum dagsettu 6. nóvember 2001 kemur fram að hann telji að varanleg örorka stefnanda hefði orðið 5% ef aðgerðin hefði gengið eðlilega fyrir sig. Með bréfi 6. nóvember 1997 leitaði lögmaður stefnanda eftir því að landlæknir aðstoðaði við öflun sjúkraskýrslna vegna umræddrar aðgerðar og jafnframt að hann tjáði sig um hvort um læknamistök hefði verið að ræða. Aðstoðarlandlæknir svaraði bréfi lögmannsins 29. apríl 1998, eftir að hafa aflað umsagnar Haralds Briem, þá yfirlæknis á smitsjúkdómadeild Sjúkrahúss Reykjavíkur og kynnt erindið fyrir Guðmundi. Er umsögn Haralds dagsett 6. janúar 1998 og bréf stefnanda til aðstoðarlandlæknis 24. mars sama árs. Í umsögn Haralds og bréfi aðstoðarlandlæknis kemur fram það álit að Guðmundi hefði ekki verið rétt að bíða eftir ræktunarsvari þegar hann sendi fyrst sýni í ræktun. Væri ekki hægt að útiloka að sá dráttur sem varð á því að sýklalyfjameðferð hæfist hefði átt verulegan þátt í þeim óþægindum sem stefnandi hafi haft í hnénu. Guðmundur gerði margvíslegar athugsemdir við afstöðu aðstoðarlandlæknis og lýsingu staðreynda í áðurgreindri umsögn Haralds Briem með bréfi 28. ágúst 2000, en þá hafði honum borist kröfubréf frá lögmanni stefnanda dagsett 1. ágúst 2000. Aðstoðarlandlæknir svaraði bréfi Guðmundar með bréfi 10. september sama árs og er þar vísað til álits ráðgefandi sérfræðings sem falið hafði verið að skoða athugasemdir Guðmundar. Ekki er ástæða til að rekja efni framangreindra bréfa sérstaklega. Eins og áður greinir setti stefnandi fram bótakröfu sína við Guðmund með bréfi lögmanns hans 1. ágúst 2000. Sama dag var St. Jósefsspítala sent bréf þar sem óskað var eftir afstöðu spítalans til hugsanlegrar bótakröfu. Af þessu tilefni ritaði Guðmundur framkvæmdastjóra St. Jósefsspítala bréf 26. ágúst 2000 þar sem fram kemur afstaða hans til málsins. Fylgja einnig með bréfinu álit tveggja bæklunarlækna sem styðja mál Guðmundar. Ekki er ástæða til að rekja þessi gögn efnislega. Stefnandi beindi fyrst bótakröfu að stefnda Friðjóni með birtingu stefnu í málinu. Bú stefnda Friðjóns var tekið til gjaldþrotaskipta með úrskurði 4. nóvember 2002. Eftir því sem fram er komið í málinu er skiptum ólokið. Við aðalmeðferð málsins gáfu stefnandi og stefndi Friðjón aðilaskýrslur. Þá komu fyrir dóminn sem vitni Ingunn Bergþórsdóttir, eiginkona stefnanda, dómkvaddir matsmenn, Brynjólfur Y. Jónsson og Júlíus Gestsson, og Haraldur Briem læknir. Ekki er ástæða til að rekja þessar skýrslur sérstaklega. II. Álit læknaráðs og niðurstöður dómkvaddra matsmanna Spurning nr. 1: Telja matsmenn að vinnubrögð Guðmundar J. Guðjónssonar, læknis við framkvæmd aðgerðar á Guðmundi Ármannssyni þann 4. desember 1992 og eftirmeðferð hans í kjölfar þeirrar aðgerðar verið í samræmi við viðurkennda starfshætti læknis (lege artis). Svar: Já. Matsmenn telja að framkvæmd aðgerðarinnar þann 4. desember 1992 svo sem lýst er í sjúkradagbók hafi alfarið verið innan þeirra viðmiða sem almennt hafi tíðkast á þeim tíma fyrir lækna af kynslóð meðferðarlæknis og var almennt samþykkt sem frambærileg meðferð. Eins og getið var um hér að ofan var blæðing inn í lið algengasti fylgikvilli eftir opnar hnéaðgerðir og meðferðin við þeim blæðingum var tæming á vökvainnihaldi liðarins. Blæðing í lið kemur yfirleitt strax en sýking greinist venjulega ekki fyrr en seinna eftir aðgerð þannig að matsmenn telja meðferðarlækni hafa metið aðstæður rétt og brugðist rétt við þegar hann fór að gruna sýkingu. Spurning 2: Telja matsmenn að læknirinn hafi haft ástæðu til þess að setja sjúklinginn á sýklalyfjagjöf strax að lokinni aðgerð á hné hans þann 4. desember 1992? Svar: Nei. Það var engin ástæða til að setja hann á sýklalyf að lokinni aðgerð þann 4. desember. Hafi verið talin þörf á sýklalyfjagjöf við aðgerðina hefði átt að gefa sýklalyfjaskammt sem forvörn um hálfri klst. fyrir aðgerð. Almennt er ekki talin þörf á sýklalyfjaforvörn (prophylaxix) við minni háttar hnéaðgerðir eins og liðþófatöku. Vafasamt er hvort slíkt svari kostnaði ef haft er í huga að mjög lág tíðni er á sýkingum og að venjulegasta sýklalyfjagjöfin er ekki virk gegn öllum hugsanlegum sýklum. Það er almennt viðurkennt að besta sýkingarvörnin við þær aðgerðir eins og gerð var 04.12.92. þegar gerð er opin aðgerð í beinu framhaldi af speglun að endurþvo og dúka upp á nýtt. Matsmenn fá ekki annað séð en að slíkt hafi verið gert. Í málsskjali nr. 18 í aðgerðarlýsingu stendur: „"Því er gerð meniscectomia á venjulegan hátt eftir frekari undirbúning". Spurning nr. 3: Telja matsmenn að það hafi almennt verið tíðkað við ástungur á hné í kjölfar aðgerða eins og Guðmundur Ármannsson gekkst undir þann 4. desember 1992 að setja sjúkling á sýklalyfjagjöf án tillits til gruns um sýkingar. Svar: Nei. Matsmenn telja að almennt hafi ekki verið tíðkað að setja sjúkling á sýklalyfjagjöf eftir liðástungur 1992. Það hefur ekki tíðkast fyrir 1992 og tíðkast ekki enn þann dag í dag. Ef nokkuð eru læknar almennt nú mun varkárari með að setja inn sýklalyf "til vonar og vara", því að ljóst er að slíkt hefur orðið til að rækta fram fjölónæma sýkla sem engin sýklalyf bíta á. Því er tilhneigingin nú að reyna að forðast forvamarsýklalyfjagjafir nema við stærri inngrip s.s. hryggskekkjuaðgerðir og liðskiptaaðgerðir. Spurning nr. 4: Telja matsmenn að almennt á þessum tíma hafi tíðkast að setja sjúkling á sýklalyfjagjöf strax eftir slíkar ástungur í hné ef læknir sem framkvæmdi ástunguna ákvað af varúðarráðstöfunum að senda vökva úr liðnum í ræktun? Svar: Nei. Hafi vaknað sterkur grunur um sýkingu í lið var og er rétt ráðstöfun að hefja meðferð, helst með sýklalyfjagjöf og/eða skolun á liðnum strax. Sé hins vegar ekki um neinn sterkan grun um sýkingu að ræða en læknir ákveði samt sem áður að setja liðvökva í ræktun er það álit matsmanna að ekki sé þörf á frekari meðferð s.s. sýklalyfjagjöf eða skolun. Þarna ræður klíniskt ástand sjúklings mestu. Í tilfelli stefnda virðist meðferðarlæknir, sem á þessum tíma hafði langa reynslu af hnéaðgerðum og meðferð fylgikvilla þeirra, ekki hafa sterkan grun um sýkingu. Sýklalyfjameðferð ein sér án liðástungu eða liðskolunar getur við liðsýkingar hæglega slegið á sýkingarummerki án þess að uppræta sýkinguna, lengt tímabil virkrar sýkingar, tafið að róttækari meðferð sé beitt og þar með valdið meiri skemmdum á liðnum. Spurning 5: Telja matsmenn að það hafi á þessum tíma verið eðlileg varúðarráðstöfun læknis að senda vökvasýni úr liðástungu í ræktun þótt ekki væri grunur um liðsýkingu? Svar: Já. Eins og fram hefur komið í matsgerðinni geta liðsýkingar eftir skurðaðgerðir verið erfiðar í greiningu. Af þeim ástæðum er ekki hægt að áfellast meðferðarlækninn að kanna þann möguleika þó svo grunur um sýkingu sé ekki fyrir hendi. Spurning 6: Telja matsmenn hægt að fullyrða að aðgerðalækninum Guðmundi J. Guðjónssyni, hefði átt að vera ljóst að sýking væri í hnélið sjúklings áður en sýking ræktaðist úr innsendum sýnum? Ef svo var, telja matsmenn sér fært að segja til um það hvenær lækninum hefði átt að vera þetta ljóst? Svar. Nei: Matsmenn hafa áður bent á að greining á liðsýkingu í hné eftir aðgerð er ekkert sjálfgefið né auðvelt mál. Eins og matsmenn hafa áður bent á líða yfirleitt nokkrir dagar frá aðgerð þar til ljóst er að sýking er í lið. Sérlega ef um bakteríur sem valda hægfara þróun sýkingarummerkja er að ræða. Samkvæmt málsskjölum var tekið sýni og sent til ræktunar þann 9. desember 1992 og svo aftur þann 11. Úr fyrra sýninu óx streptococcus sanguis á einni ræktunarskál af tveim 12.12. 92 samkvæmt greinargerð meðferðarlæknis. Vel þekkt er að bakteríur úr umhverfinu geta mengað ræktunarsýni. Þannig er ekki hægt að áfellast meðferðarlækni fyrir að álíta að svo sé um þann bakteríuvöxt sem hann fékk upplýsingar um 12.12.92. Þegar sama baktería vex í fjórum sýnum 13.12.92 styður það sterklega að um sýkingu sé að ræða og liðsýkingarmeðferð var hafin þann dag. Matsmenn telja því að meðferðarlækni hafi ekki verið fulljóst fyrr en 13.12.92 að um sýkingu væri að ræða. Ræktunarniðurstaðan 12.12.92 gæti hafa vakið grun um sýkingu, en að bíða eftir endanlegum niðurstöðum ræktunar áður en meðferð var hafin var fyllilega réttlætanlegt að mati matsmanna. Sú seinkun er heldur ekki líkleg til að hafa breytt marktækt meðferðarlengd eða eftirköstum sýkingarinnar. III. Málsástæður og lagarök stefnanda Af gögnum málsins frá ýmsum fagaðilum komi fram að bakteríusýking í liðamótum og þá sérstaklega í burðarliðum sé mjög alvarlegt mál og beri því sérfróðum lækni við minnsta grun um sýkingu að gera ráðstafanir þegar í stað til að hindra að til sýkingar kæmi með öllum tiltækum ráðum. Í læknaskýrslum frá Guðmundi og í læknabréfi dags. 8. mars 1993 komi fram að þann 6. desember 1992 þegar stefnandi loks náði sambandi við Guðmund upp á Reykjalundi, þá hafi Guðmundur dregið út 120 ml af liðvökva „blóðlituðum en með nokkuð eðlilegu útliti að sjá“. Næsta dag hafi Guðmundur dregið enn á ný út „um 100 ml af minna blóðugum vökva en aðeins meira skýjuðum“. Á þessu tímamarki og alls ekki seinna hafi Guðmundur átt að grípa til varúðaraðgerða og setja stefnanda á sýklalyf. Sérstaklega hafi ábyrgðin verið mikil þar sem hann sem sérfræðingur vissi hversu alvarlegar afleiðingar bakteríusýkingar í burðarliðum geti haft. Til séu lyf með það breiða verkun að þau vinni á flestum þekktum bakteríusýkingum og hafi Guðmundi borið sem sérfræðingi að setja stefnanda umsvifalaust á þessi lyf, auk þess sem hann átti að setja í rannsókn sýni af liðvökvanum. Þess í stað hafi hann ákveðið að bíða með lyfjagjöf þar til niðurstaða lá fyrir frá rannsóknarstofu. Allar líkur séu á því að hægt hefði verið að komast hjá hinum afdrifaríku afleiðingum ef rétt hefði verið staðið að eftirmeðferð vegna hennar. Komi þetta meðal annars fram í örorkumati Sigurjóns Sigurðssonar um að ef ekki hefði komið ígerð í hnéð hefði stefnandi trúlega getað snúið til fyrri starfa og aðeins hlotið 5% örorku í stað 15%. Á því er byggt af hálfu stefnanda að Guðmundi hafi, sem grandvörum sérfræðingi í læknisfræði, borið að viðhafa allar varúðarráðstafanir, sem tiltækar voru til að hindra að sýking kæmist í hnéð. Sérstaklega hafi honum sem sérfræðingi átt að vera ljóst hversu alvarlegar afleiðingar gætu leitt af því að sýking kæmist í burðarlið. Á því er einnig byggt, að skv. 9. gr. læknalaga nr. 53/1988 beri lækni að sinna störfum sínum af árvekni og trúmennsku, halda við þekkingu sinni og fara nákvæmlega eftir henni. Hann beri ábyrgð á greiningu og meðferð þeirra sjúklinga, sem til hans leiti eða hafi til umsjónar. Kröfur sínar um skaðabætur úr hendi stefndu Guðrúnar styður stefnandi einnig þeim rökum, að um skaðabótaskylt tilvik sé að ræða vegna mistaka í starfi á grundvelli almennra reglna skaðabótaréttar og ábyrgð sé þeim mun ríkari, þar sem um sérfróðan aðila sé að ræða. Fyrir liggi álit embættis landlæknis, bréf frá þáverandi tryggingayfirlækni 25. október 1994, auk úrskurðar tryggingarráðs og fjölda annarra læknabréfa sem gefi til kynna að um mistök í starfi hafi verið að ræða. Stefnandi hafi kynnt Guðmundi J. Guðjónssyni bótakröfur sínar með bréfi 1. ágúst 2000. Guðmundur hafi hafnað allri bótaskyldu með bréfi 26. ágúst sama ár. Þar sem telja verði sannað að stefnandi hefði ekki hlotið nema 5% örorku vegna umrædds slyss séu afleiðingar læknamistakanna því 10% viðbótarörorka og þar sem Guðmundur J. hafi hafnað allri bótaskyldu sé stefna þessi óhjákvæmileg. Af þeim sökum sé þess krafist í málinu að stefnda Guðrún, sem sitji í óskiptu búi eftir andlát eiginmanns síns Guðmundar J. Guðjónssonar, verði dæmd sameiginlega ásamt Friðjóni Skúlasyni verktaka til greiðslu 10% af 15% örorku er stefnandi hlaut vegna slyss hinn 9. nóvember 1992 og vávænna afleiðinga þess. Aðalkrafa stefnanda byggir á örorkutjónsútreikningi Guðjóns Hansens tryggingafræðings 5. október 2001 og er sundurliðuð með eftirfarandi hætti: Aðalkrafa stefnanda sundurliðast með eftirfarandi hætti: Varanleg örorka 15% kr. 7.121.005,- Tímabundið örorkutap frá slysdegi til marsloka 1994 kr. 2.576.517,- Samtals kr. 9.697.522,- Greitt inn á frjálsa ábyrgðartr. kr. -105.343,- Atvinnuslysatrygging launþega kr. -346.957,- Útlagður kostnaður kr. 82.811,- Töpuð lífeyrisréttindi kr. 560.820,- Miski skv. 264. gr. alm.hgl. kr.\ 1.000.000,- Samtals kr. 10.888.853,- Í framangreindum útreikningum tryggingafræðingsins er annars vegar miðað við tekjur þriggja síðustu starfsára stefnanda fyrir slys, þ.e. vinnutekjur áranna 1989-1991, en hins vegar við tekjur áranna 1988-1989 og tekjurnar umreiknaðar með tilliti til almennra launabreytinga að meðtöldum ókomnum hækkunum sem almennt var samið um á almennum vinnumarkaði. Aðalkrafa stefnanda er byggð á vinnutekjum áranna 1988-1989 sem stefnandi telur gefa betri mynd af tekjum sínum með hliðsjón af því að árið 1990 vann hann að byggingu eigin húsnæðis. Varakrafa stefnanda byggir á útreikningi tryggingastærðfræðingsins miðað við tekjuárin 1989-1991. Stefnandi telur eðlilegt að miða við að frádráttur vegna eingreiðslu og skattahagræðis bóta verði ekki hærra en 15% þar sem allar líkur séu á að stefnandi hefði getað haldið þeim launum, sem hann hafði þegar slys varð, ef slysið hefði ekki orðið. Krafa stefnanda um miskabætur er sögð byggja á því að meiðsli stefnanda hafi haft alvarleg óþægindi og þjáningar í för með sér. Þannig hafi stefnandi þjáðst af verulegum verkjum í fæti og afleiðingar af slysinu og mistökunum leitt til þess að stefnandi hafi þurft að gangast undir hverja aðgerðina á fætur annarri og þ.a.l. svæfingar, en það hafi sýnt sig að ítrekaðar svæfingar geti aukið asma verulega. Hið sama eigi við um notkun verkjalyfja sem stefnandi þurfi að nota. Hann þurfi nú að taka fleiri tegundir lyfja á hverjum degi eingöngu vegna asmans. Eins og framlögð vottorð beri með sér hafi stefnandi verið undir læknishendi vegna afleiðinga slyssins. Hann hafi neyðst til að segja starfi sínu lausu vegna þessa og hafi aldrei fengið starf, sem hann geti unnið við vegna slyssins og afleiðinga þess. Stefnandi sé í dag 100% öryrki eins og fyrr greinir. Stefnandi byggir kröfur sínar á almennum reglum skaðabótaréttarins, sérstaklega hinni almennu sakarreglu og reglunni um húsbóndaábyrgð og reglna skaðabótaréttarins um ábyrgð sérfróðra á störfum sínum. Jafnframt er byggt á þeirri meginreglu skaðabótaréttar að bótaskyldur aðili beri að bæta tjónþola allt tjón hans. Einnig er byggt á því sjónarmiði við ákvörðun bótafjárhæðar að beri að gæta jafnræðis og hlutlægni. Þá vísar stefnandi til læknalaga og til 2. tl. 28. gr. laga nr. 75/1981. Miskabótakrafan er studd við 264. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Kröfur um vexti, dráttarvexti og vaxtavexti styður stefnandi við reglur vaxtalaga nr. 25/1987 og frá 1. júlí 2001 við lög um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001. IV. Málsástæður og lagarök stefnda Friðjóns Stefndi, Friðjón Skúlason, er sýkn af kröfum stefnanda, Guðmundar Helga Ármannssonar. Stefnda, Guðrún V. Sverrisdóttir, greiði stefnanda 350.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá dómsuppsögu að telja. Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, samtals að fjárhæð 1.115.857 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
|
Mál nr. 482/2010
|
Kærumál Endurupptaka
|
Ö kærði úrskurð héraðsdóms þar sem fallist var á beiðni B um endurupptöku máls Ö gegn B sem lokið hafði með áritun stefnu um aðfarahæfi vegna útivistar B. Talið var að stefna á hendur B hafi ekki verið birt með fullnægjandi hætti. Stefnan var árituð 11. janúar 2010 en hún fékk fyrst vitneskju um áritunina 25. febrúar 2010 við boðun vegna fjárnáms. Beiðni B um endurupptöku málsins barst héraðsdómi 1. mars sama ár og degi síðar setti hún tryggingu í samræmi við áskilnað 3. mgr. 137. gr. laga nr. 91/1991. Voru því uppfyllt skilyrði 1. mgr. 137. gr. laganna fyrir endurupptöku málsins og var hinn kærði úrskurður staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Gunnlaugur Claessen og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 6. ágúst 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 13. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 23. júlí 2010, þar sem fallist var á kröfu varnaraðila um endurupptöku máls, sem sóknaraðili höfðaði gegn henni og lauk 11. janúar 2010 með áritun dómara á stefnu samkvæmt 113. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Kæruheimild er í q. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Varnaraðili hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Í 1. mgr. 137. gr. laga nr. 91/1991 segir meðal annars að hafi stefna verið árituð samkvæmt 113. gr. laganna í máli þar sem stefndi sótti ekki þing geti stefndi beiðst endurupptöku málsins innan þriggja mánaða frá því máli lauk í héraði, enda berist beiðnin dómara innan mánaðar frá því stefnda urðu málsúrslit kunn. Í 2. mgr. greinarinnar er svo að finna ákvæði um hvaða skilyrði skuli uppfyllt fyrir endurupptöku ef þrír mánuðir eru liðnir frá því máli lauk í héraði. Með hinum kærða úrskurði var fallist á beiðni varnaraðila um endurupptöku, bæði með vísan til 1. mgr. og a. liðar 2. mgr. 137. gr. laga nr. 91/1991. Stefna sú sem um ræðir var árituð 11. janúar 2010, en varnaraðili sótti ekki þing í málinu. Ekkert er annað fram komið en að varnaraðili hafi fyrst fengið vitneskju um áritun stefnunnar 25. febrúar 2010 við boðun vegna fjárnáms. Beiðni varnaraðila um endurupptöku málsins barst héraðsdómi 1. mars sama ár og degi síðar setti hún tryggingu í samræmi við áskilnað 3. mgr. 137. gr. laga nr. 91/1991. Samkvæmt þessu eru uppfyllt skilyrði 1. mgr. 137. gr. laganna fyrir endurupptöku málsins. Þegar af þessari ástæðu verður hinn kærði úrskurður staðfestur. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
|
Mál nr. 232/2008
|
Lögbann Sameign
|
M krafðist staðfestingar lögbanns um að F yrði meinað að efna til eða standa fyrir losun og urðun jarðvegs og úrgangs á mel á óskiptu sameignarlandi aðila. Í lögbannsbeiðninni byggði M á því að á greindan mel væri verið að flytja mikið magn af jarðvegi sem í væri úrgangur og plastrusl frá fiskvinnslu F sem raska myndi ásýnd landsins. Framkvæmdaleyfis hefði ekki verið aflað og heilbrigðiseftirlit hefði krafðist þess að látið yrði af dreifingu fiskafurða á svæðinu. Þá hefði ekki verið aflað samþykkis M sem væri eigandi svæðisins. Leyst var úr deilu málsaðila um eignarrétt að landi því sem lögbannið varðaði með dómi Hæstaréttar nr. 89/2008. Meðal gagna málsins voru bréf héraðsfulltrúa Landgræðslu ríkisins og Túns vottunarstofu. Af þeim mátti ráða að þekja með lífrænum efnum hjálpi til við uppgræðslu lands. Einnig lá fyrir í málinu bréf skipulags og byggingarfulltrúa sem taldi framkvæmdina ekki leyfisskylda. Þá var niðurstaða skipulags- og byggingarnefndar á sama veg og framkvæmdastjóri Heilbrigðiseftirlitsins á Vesturlandi gerði engar athugasemdir við framkvæmdina. Upplýst var af hálfu F að tilgangurinn hefði verið að freista þess að græða melinn upp með því að hjálpa staðbundnum plöntum að ná sér á strik og var sú yfirlýsing F lögð til grundvallar í málinu. Talið var að M hefði ekki tekist að sanna að hann yrði fyrir tjóni ef framkvæmdunum yrði fram haldið eins og lýst var, enda var tilgangurinn ekki að breyta hefðbundinni notkun hins sameiginlega lands. Samkvæmt þessu var fallist á kröfu F um að fella lögbannið úr gildi.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Páll Hreinsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 23. apríl 2008. Hann krefst sýknu af staðfestingu lögbanns sem lagt var á 26. júlí 2007 og staðfest var með hinum áfrýjaða dómi þannig að áfrýjanda væri meinað að efna til eða standa fyrir losun og urðun jarðvegs og úrgangs á mel vestan við Sandatún á óskiptu sameignarlandi aðila. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst þess að héraðsdómur verði staðfestur og honum dæmdur málskostnaður fyrir Hæstarétti. Málsaðilar hafa deilt um eignarrétt að landi því sem lögbannið varðar. Úr þeirri deilu var leyst með dómi Hæstaréttar 16. þessa mánaðar í máli nr. 89/2008 og var niðurstaðan sú að landið væri í óskiptri sameign aðila. Af hálfu áfrýjanda hefur því verið lýst yfir fyrir Hæstarétti, að framkvæmd sú sem stefndi lét stöðva með lögbanninu sé í því fólgin að flytja á svæðið mold og lífræn efni, svo sem fiskslor, blanda þessu saman á staðnum og láta það brotna niður í tiltekinn tíma. Síðan eigi að dreifa því jarðefni sem þannig verður til í þunnu lagi yfir svæðið, sem mun vera um 8 hektara uppblásinn melur. Tilgangurinn sé að freista þess að græða melinn upp með því að hjálpa staðbundnum plöntum að ná sér á strik. Meðal gagna málsins eru bréf héraðsfulltrúa Landgræðslu ríkisins 1. ágúst 2007 og Túns vottunarstofu 24. ágúst 2007. Af þeim má ráða að þekja með lífrænum efnum, eins og að framan er lýst, hjálpi til við uppgræðslu lands með því að mynda jarðveg fyrir staðbundinn gróður. Einnig eru í málinu bréf skipulags- og byggingarfulltrúans í Eyja- og Miklaholtshreppi og Helgafellssveit 24. júlí 2007 þar sem fram kemur að fulltrúinn hafi farið á staðinn vegna fyrirspurnar stefnda um það hvort framkvæmdin væri ólögleg. Hann hafi fengið skýringar eigenda og sé hún að hans mati ekki leyfisskyld. Niðurstaða skipulags- og byggingarnefndar 12. júlí 2007 hafi verið á sama veg. Stefndi leitaði einnig til Helga Helgasonar framkvæmdastjóra Heilbrigðiseftirlits Vesturlands vegna „dreifingar á fiskúrgangi“ og brást hann við erindinu 14. júní 2007 með því að áminna áfrýjanda í tölvupósti um að dreifing fiskúrgangs á land til áburðar bryti gegn starfsleyfi fiskvinnslufyrirtækis félagsins. Hinn 10. júní 2008, eftir uppkvaðningu hins áfrýjaða dóms, gaf Helgi Helgason skýrslu fyrir dómi. Þar kom fram að áfrýjandi hefði haft samband við hann og útskýrt að aðgerðirnar fælust í að blandað hefði verið fiskúrgangi í mold og hafi hann í framhaldi af því farið á vettvang 19. júní 2007. Þá hefðu verið á staðnum 11 moldarhrúgur og hvorki hefði sést í þeim fiskúrgangur né plast eins og myndir frá stefnda hefðu gefið til kynna. Þetta hafi verið „hrein áburðargjöf“. Í lok vettvangsgöngunnar hefði hann tjáð áfrýjanda að heilbrigðiseftirlitið gerði engar athugasemdir. Áfrýjandi heldur því fram að allt efni sem til standi að dreifa sé nú komið á staðinn og ekki sé um urðun að ræða. Stefndi hélt því fram við munnlegan málflutning fyrir Hæstarétti að tilgangur áfrýjanda með aðgerðunum væri að rækta upp tún vestan svonefnds Sandatúns og breyta þannig ásýnd og nytjum landsins. Í lögbannsbeiðni 20. júlí 2007 byggði stefndi á því að á greindan mel væri verið að flytja mikið magn af jarðvegi sem í væri úrgangur og plastrusl frá fiskvinnslu áfrýjanda, þannig væri verið að raska ásýnd landsins. Framkvæmdaleyfis hefði ekki verið aflað og heilbrigðiseftirlit hefði krafist þess að látið yrði af dreifingu fiskafurða. Þá hefði ekki verið aflað samþykkis stefnda sem væri eigandi svæðisins. Við úrlausn máls þessa verður að leggja til grundvallar yfirlýsingu áfrýjanda um aðferð, umfang og tilgang hinna umdeildu framkvæmda. Rök stefnda fyrir lögbannsbeiðninni sem lúta að séreignarrétti hans, nauðsyn á framkvæmdaleyfi eða athugasemdum heilbrigðiseftirlits eiga samkvæmt framansögðu ekki lengur við. Verður þá að taka afstöðu til þess hvort umþrætt aðgerð brjóti í bága við rétt stefnda sem sameiganda landsins. Beit hefur verið hefðbundin nýting svonefnds fjalllands, sem umræddur melur er á. Stærð þess er um 1.200 hektarar og melurinn þar af 8 hektarar. Áfrýjandi stundar sauðfjárbúskap á jörðinni og fiskvinnslu. Báðir aðilar hafa reynt að sporna við uppblæstri á melnum án árangurs. Áfrýjandi með því að bera hey í rofabörð, en stefndi með því að dreifa áburði og fræjum á svæðið. Eigi er annað fram komið í málinu en að þær ráðstafanir sem áfrýjandi lýsir teljist eðlilegar í því ljósi að tilgangur þeirra sé að hefta landeyðingu og endurheimta staðbundinn gróður. Stefnda hefur ekki tekist sönnun um að hann verði fyrir tjóni ef framkvæmdunum verður fram haldið eins og lýst er, enda ekki verið að breyta hefðbundinni notkun hins sameiginlega lands. Með því að stefndi hefur ekki sannað að aðgerðir áfrýjanda séu þess eðlis sem lýst er í lögbanninu, að þær hafi valdið honum tjóni, eða að hann hafi aðra lögmæta hagsmuni af því að þær séu stöðvaðar, eða að þær séu ósamrýmanlegar eðlilegri nýtingu og viðhaldi landsins, þá er fallist á kröfu áfrýjanda um að fella lögbannið úr gildi. Í samræmi við framangreinda niðurstöðu verður stefndi dæmdur til að greiða áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Áfrýjandi, Félagsbúið Miðhrauni II sf., er sýknað af kröfu stefnda, Miðhrauns ehf. Stefndi greiði áfrýjanda samtals 700.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Mál þetta var höfðað 14. ágúst 2007 og dómtekið 7. apríl 2008. Stefnandi er Miðhraun ehf., Miðhrauni I í Eyja- og Miklaholtshreppi, en stefndi er Félagsbúið Miðhrauni II sf., Miðhrauni II í sama sveitarfélagi. Stefnandi gerir þá kröfu að staðfest verði lögbann sýslumannsins í Stykkishólmi frá 26. júlí 2007, við háttsemi, sem lýst er þannig í gerðabók sýslumanns: „að gerðarþoli, Félagsbúið Miðhrauni II sf., efni til eða standi fyrir losun og urðun jarðvegs og úrgangs innan þinglýstra landamerkja Miðhrauns I í Eyja- og Miklaholtshreppi“. Jafnframt krefst stefnandi þess að stefnda verði gert að greiða málskostnað. Stefndi krefst þess aðallega að synjað verði um staðfestingu lögbannsins, en til vara að lögbannið verði þrengt þannig að það nái aðeins til losunar og urðunar jarðvegs og úrgangs á svæði vestan svokallaðs afgirts Sandatúns innan þinglýstra marka Miðhrauns I. Í báðum tilvikum krefst stefndi málskostnaðar með álagi úr hendi stefnanda. I. Jörðin Miðhraun er í Eyja- og Miklaholtshreppi á innanverðu Snæfellsnesi. Jörðin var lengst af nýtt til búrekstrar en um miðbik liðinnar aldar var hún í eigu Þórðar Kristjánssonar. Svo sem hér verður rakið hefur jörðinni verið skipt í Miðhraun I og Miðhraun II. Hinn 28. október 1951 tók hreppstjóri Miklaholtshrepps ásamt úttektarmanni hreppsins fyrir að skipta út landi Miðhrauns að ósk Guðmundar Þórðarsonar, sem hafði ákveðið að stofna nýbýli á jörð föður síns. Samkvæmt landskiptagjörðinni eru landamerki nýbýlisins eftirfarandi: Að vestan úr vörðu á vestara horni Draugakima, þaðan sjónhending í Stórakrók í Króklæk, svo ræður Króklækur merkjum að landamerkjum Eiðhúsa og Miðhrauns. Að sunnan samkvæmt landamerkjum Eiðhúsa og Miðhrauns. Að austan samkvæmt landamerkjum Hörgsholts og Miðhrauns upp að hraunsnoppum. Að norðan úr Sligalæk meðfram hraunsnoppum í vörðu á vestara horni Draugakima. Í samræmi við landskiptagjörðina gaf Þórður Kristjánsson út afsal 10. nóvember 1952 til Guðmundar vegna nýbýlisins. Í afsalinu er tekið fram að hluti þessi væri um þriðjungur af jörðinni og þar er landamerkjum lýst á sama veg og í landskiptagjörðinni. Þó er kennileitið Draugakimi nefnt Þjófakimi í afsalinu, auk þess sem afsalið lýsir ekki landamerkjum til suðurs. Að lokinni merkjalýsingu í afsalinu segir síðan að fjallland sé óskipt á móti Miðhrauni I. Sama dag og Þórður gaf út afsalið til Guðmundar afsalaði hann einnig til sonar síns Kristjáns Þórðarsonar jörðinni Miðhrauni með tilheyrandi gögnum og gæðum eftir að búið var að skipta út úr jörðinni landi nýbýlisins Miðhraun II samkvæmt landskiptagjörðinni frá 28. október 1951. Í afsalinu segir síðan svo: Merki þessarar jarðar sem framvegis verður sérstök jörð Miðhraun I, eru sem hér segir: Að vestan samkvæmt landamerkjum Hjarðarfells og Miðhrauns, að sunnan samkvæmt landamerkjum Eiðhúss og Miðhrauns, að Króklæk, þaðan ræður Króklækur að Stórakrók, sjónhending úr Stóra-Krók úr vörðu á vestari horni Þjófakima, þaðan meðfram Hraunsnoppu í Sligalæk. Að austan samkvæmt landamerkjum Hörgsholts og Miðhrauns. Í afsalinu fylgir íbúðarhús jarðarinnar og útihús eins og þau eru nú. Lóðir þær sem íbúðarhús og útihús jarðarinnar Miðhraun I standa á í landi jarðarinnar Miðhraun II skulu fylgja Miðhrauni I og hefir Miðhraun I framvegis fullan aðgang og umferðarrétt að þeim húsum. Fjallland er óskipt á móti Miðhraun II. Ennfremur fylgir hinn sameiginlegi vegur á móti Miðhrauni II. Hinn 21. janúar 1961 var gefið út landamerkjabréf fyrir Miðhraun II og var það undirritað af bræðrunum Guðmundi og Kristjáni og eigendum aðliggjandi jarða og hreppstjóra Miklaholtshrepps. Í landamerkjabréfinu er mörkum lýst þannig: Að vestan takmarkast landamerki úr vörðu á vestara horni Þjófakima, þaðan sjónhending í Stórakrók í Króklæk, síðan ræður Króklækur merkjum að landamerkjum Eiðhúsa og Miðhrauns I. Að sunnan takmarkast úr Eiðhúsalæk sjónhending í Stapa við Hraunlæk, eða svonefndan Sligalæk. Að austan takmarkast af Sligalæk (Hraunlæk) upp að hrauni. Að norðan úr Sligalæk (Hraunlæk) meðfram hraunsnoppum í vörðu á vestarahorni Þjófakima. Fjallland er óskipt, eða sameiginlegt til beitar með Miðhrauni I. Eftir að hafa brugðið búi seldi Kristján Þórðarson syni sínum, Veturliða Rúnari Kristjánssyni, jörðina Miðhraun I. Hann afsalaði síðan jörðinni til stefnanda. Þegar Guðmundur Þórðarson lét af búskap keypti dóttir hans, Bryndís Guðmundsdóttir, og Sigurður Hreinsson, eiginmaður hennar, jörðina Miðhraun II. Þau reka félagsbúið sem er stefnt í málinu, en búið er þinglýstur eigandi jarðarinnar. II. Aðilar hafa um árabil deilt um ýmis málefni sem snerta eignarhald jarðanna án þess að það verði rakið í einstökum atriðum. Sá ágreiningur hefur þó öðru fremur lotið að mörkum Miðhrauns I til norðurs gagnvart fjalllandinu og að því hvort beinn eða óbeinn eignarréttur að fjalllandinu fylgi Miðhrauni II. Hefur stefnandi haldið því fram að stefndi eigi eingöngu beitarrétt að fjalllandinu, en stefndi telur hins vegar að fjalllandið sé óskipt með jörðunum. Hinn 21. nóvember 2005 höfðaði stefndi mál á hendur stefnanda til að fá skorið úr þessum ágreiningi. Jafnframt krafðist stefndi viðurkenningar á því að Miðhrauni II fylgdi sem úrskipt land svokallað Sandatún sem liggur nokkuð fyrir norðan Þjófakima, sem er hornmark Miðhrauns II til norðvesturs. Máli þessu lauk með dómi réttarins 14. nóvember 2007 en þar var komist að þeirri niðurstöðu að fjalllandið væri að jöfnum hlutum í óskiptri sameign aðila. Einnig var dæmt að mörk fjalllandsins til suðurs væru eftir línu sem markaðist af hraunbrún sem liggur þvert yfir Miðhraun frá landamerkjum gagnvart jörðinni Hörgsholti til austurs og fast að Grímsá, sem landamerki til vesturs gagnvart jörðinni Hjarðarholti eru miðuð við. Þá var hafnað kröfu um að Sandatún væri úrskipt séreignarland stefnda. Dómi þessum hefur verið áfrýjað til Hæstaréttar. III. Stefnandi heldur því fram að fyrirsvarsmenn félagsins hafi orðið þess áskynja 11. júní 2007 að stefndi stóð fyrir umfangsmiklum flutningum á jarðvegi á mel vestan við Sandatún. Það land sem um ræðir liggur skammt fyrir norðan hraunjaðarinn sem mörk fjalllandsins gagnvart séreignarlandi Miðhrauns eru miðuð við í fyrrgreindum dómi réttarins frá 14. nóvember 2007. Með bréfi lögmanns stefnanda 12. júní 2007 til lögmanns stefnda var framkvæmdunum mótmælt og þess krafist að látið yrði af þessum athöfnum. Jafnframt var gerð sú krafa að allur jarðvegur, sem ekið hefði verið á melinn, yrði fjarlægður án tafar. Að öðrum kosti áskildi stefnandi sér rétt til að flytja jarðveginn á kostnað stefnda. Þessu erindi svaraði lögmaður stefnda með bréfi 15. sama mánaðar, en þar sagði að ekki væri ástæða til andsvara eða skýringa þar sem efnisatriði í bréfi lögmanns stefnanda væru byggð á misskilningi. Samhliða mótmælum gagnvart stefnda beindi lögmaður stefnanda bréfi samdægurs að skipulagsfulltrúa Eyja- og Miklaholtshrepps og tilkynnti um athafnir stefnda. Var því einnig haldið fram að framkvæmdir þessar væru bundnar framkvæmdaleyfi sveitarstjórnar, enda um að ræða breytingu lands með jarðvegi, sem hefði áhrif á umhverfið og breytti ásýnd þess, sbr. 1. mgr. 27. gr. skipulags- og byggingalaga, nr. 73/1997. Þá var þess krafist að skipulagsfulltrúi neytti heimildar í 1. mgr. 56. sömu laga til að stöðva framkvæmdirnar þegar í stað. Þessu erindi svaraði skipulags- og byggingafulltrúi með bréfi 24. júlí sama ár þar sem fram kom að skipulags- og byggingarnefnd og sveitarstjórn ætluðu ekki að láta málið til sín taka, enda væri ekki um að ræða leyfisskylda framkvæmd. Jarðvegur sá sem stefndi flutti á melinn nærri Sandatúni hefur að geyma úrgang frá fiskvinnslu stefnda. Stefnandi leitaði því til Heilbrigðiseftirlits Vesturlands og fór þess á leit að embættið léti málið til sín taka. Í tölvubréfi eftirlitsins 14. júní 2007 til fyrirsvarsmanna stefnda var því haldið fram að óheimilt væri að dreifa fiskúrgangi á landi, hvort sem úrgangurinn væri blandaður mold eða öðrum hjálparefnum. Einnig sagði að slík framkvæmd færi í bága við starfsleyfi fyrirtækisins. Var þess krafist að öll dreifing fiskafurða til áburðar yrði stöðvuð þegar í stað. Auk þess var tekið fram að afla yrði leyfis heilbrigðisnefndar til að fiskafurðir yrðu nýttar sem áburður á jörð. Hinn 27. júní 2007 ritaði lögmaður stefnanda bréf til lögmanns stefnda þar sem þess var krafist að allur jarðvegur á melnum yrði fjarlægður innan viku, en ella myndi stefnandi hlutast til um þá framkvæmd á kostnað stefnda. Með bréfi 5. júlí sama ár var þeirri ráðstöfun mótmælt sem ólögmætri og refsiverðri sjálftöku. Stefnandi heldur því fram að stefndi hafi virt að vettugi fyrrgreind andmæli og afskipti yfirvalda og ekki látið af flutningi jarðvegs og úrgangs á melinn. Fullyrðir stefnandi að dagana 17.-19. og 23. og 24. júlí 2007 hafi stefndi ekið um 20 vörubílsförmum á melinn í óþökk stefnanda. Stefnandi taldi sig því knúinn til að hindra athafnir stefnda með því að fá lagt á þær lögbann. Eftir að stefnandi krafðist lögbanns með bréfi 20. júlí 2007 heldur hann því fram að framkvæmdir stefnda hafi færst mjög í aukana. Telur stefnandi að yfir 60 bílförmum af úrgangi og mold hafi verið ekið á melinn 25. sama mánaðar. Hinn 26. júlí 2007 var tekin fyrir hjá sýslumanninum í Stykkishólmi krafa stefnanda um lögbann. Við gerðina voru mætti lögmenn aðila sem lögðu fram gögn og ítrekuðu kröfur umbjóðenda sinna en síðan var eftirfarandi fært til bókar: Með vísan til 3. mgr. 29. gr., sbr. 13. gr. laga nr. 31/1990, ákveður fulltrúi sýslumanns að hafna mótmælum gerðarþola og halda gerðinni þannig áfram. Hann skorar á lögmann gerðarþola að hlutast til um að umbjóðandi hans láti þegar af losun og urðun jarðvegs innan þinglýstra landamerkja Miðhrauns I í Eyja- og Miklaholtshreppi. Lögmaður gerðarþola neitar að verða við þeirri áskorun. Er hann þá inntur eftir sjónarmiðum sínum um atriði sem varða fjárhæð tryggingar úr hendi gerðarbeiðanda. Fulltrúi sýslumanns greinir frá þeirri ákvörðun sinni að lögbann nái fram að ganga og að hann telji þegar framlagða tryggingu að fjárhæð kr. 1.500.000 fullnægjandi. Fulltrúi sýslumanns leggur hér með lögbann við því að gerðarþoli, Félagsbúið Miðhrauni II sf., efni til eða standi fyrir losun og urðun jarðvegs og úrgangs innan þinglýstra landamerkja Miðhrauns I í Eyja- og Miklaholtshreppi. Brýnt er fyrir lögmanni gerðarþola þýðing lögbannsins. Hann kveður gerðarþola hlíta lögbanninu en hann unir ekki við gerðina án málshöfðunar. IV. Stefnandi heldur því fram að melurinn þar sem stefndi hefur losað jarðveg og sorp sé í sinni eigu. Vísar stefnandi til þess að á því hafi verið byggt af hans hálfu í máli milli aðila sem lauk með dómi 14. nóvember 2007. Þótt dæmt hafi verið að fjalllandið, þar sem melinn er að finna, sé óskipt sameignarland aðila sé þess að gæta að dóminum hafi verið áfrýjað til að fá þeirri niðurstöðu hnekkt. Stefnandi telur að ágreiningur málsaðila um eignarhald á fjalllandinu breyti engu fyrir niðurstöðu þessa máls. Í öllu falli sé landsvæðið í óskiptri sameign aðila og því þurfi samþykki stefnanda til að jarðvegur frá stefnda með fiskúrgangi og sorpi verði fluttur á melinn. Í þessu sambandi bendir stefnandi á að framkvæmdin breyti hagnýtingu svæðisins, sem hingað til hafi verið notað til beitar, auk þess sem framkvæmdin hafi í för með sér óafturkræfa breytingu á svipmóti og umhverfi jarðarinnar. Þá bendir stefnandi á að dreifing úrgangs á landinu brjóti í bága við reglugerð um meðferð úrgangs, nr. 737/2003, og skilyrði starfsleyfis fyrir fiskvinnslu stefnda. Til að hindra frekari röskun á lögvörðum rétti sínum til eignarinnar telur stefnandi sig hafa verið knúinn til að leita lögbanns við frekari athöfnum stefnda, enda honum ekki önnur úrræði tæk, sbr. 3. mgr. 24. gr. laga um kyrrsetningu, lögbann o.fl., nr. 31/1990. Stefnandi heldur því fram að hann verði fyrir umtalsverðu tjóni fái stefndi að halda framkvæmdum áfram óáreittur, þar sem áratugalangri skipan og hagnýtingu jarðarinnar verði breytt og verðmæti hennar spillt með ólögmætri losun úrgangs. Stefnandi vísar til þess að framkvæmdir þær sem lögbann var lagt við hafi verið yfirstandandi og þær brotið gegn lögvörðum rétti hans. Telur stefnandi því að öll skilyrði lögbanns hafi verið fyrir hendi, sbr. 24. gr. laga nr. 31/1990. Um lagagrundvöll málshöfðunarinnar að öðru leyti vísar stefnandi til IV. kafla sömu laga, óskráðra reglna um hagnýtingu sameignar og 72. gr. stjórnarskrárinnar um friðhelgi eignarréttarins. V. Stefndi tekur fram að hann hafi ekið jarðvegi og fiskúrgangi á melinn vestan við Sandatún í þeim tilgangi að hefta uppblástur á svæðinu og koma í veg fyrir sandfok. Hér sé því um að ræða uppgræðslu örfoka lands. Nánar lýsir stefndi þessu þannig að fyrirhugað hafi verið að dreifa úr jarðveginum en í kjölfarið muni staðargróður innan fárra ára þekja landið þannig að starfhæft vistkerfi verði endurheimt. Þessi framkvæmd sé því til mikilla bóta og muni auka jarðgæði. Stefndi bendir á að stefnandi sjálfur hafi talið ástæðu til að grípa til aðgerða til að hefta uppblástur á landinu og hafi í því skyni borið tilbúinn áburð á svæðið fyrir nokkrum misserum. Því skjóti óneitanlega skökku við að stefnandi sé nú að amast við sambærilegum aðgerðum stefnanda. Einnig bendir stefndi á að ekki hafi verið aflað samþykkis fyrir þessum aðgerðum og því hafi stefndi talið útilokað að stefnandi færi að gera veður út af því að jafn sjálfsagðar framkvæmdir hefðu ekki verið bornar undir hann til samþykkis. Þess utan hafi verið óþarft að afla sérstaks samþykkis fyrir varnaraðgerðum af þessu tagi sem stefnda hafi verið heimilt að grípa til í skjóli eignarréttar síns að landinu. Stefndi reisir sýknukröfu sína á því að ekki hafi verið fullnægt skilyrðum 1. mgr. 24. gr. laga um kyrrsetningu, lögbann o.fl., nr. 31/1990, til að lögbann yrði lagt á athafnir stefnda. Til stuðnings því bendir stefndi á að athafnir hans hafi verið um garð gengnar og því sé ekki fullnægt þeim áskilnaði ákvæðisins að athöfn sé byrjuð eða yfirvofandi. Auk þess hafi landbætur stefnda ekki brotið gegn lögvörðum rétti stefnanda eða valdið því að réttindi hans færu forgörðum eða yrðu fyrir spjöllum, meðan stefnandi biði þess að dómur gengi til að leysa úr ágreiningi aðila. Enn fremur bendir stefnandi á að framkvæmdirnar séu ekki varanlegar og hægur vandi að koma landinu aftur í fyrra horf. Stefndi heldur því fram að heimild til að leggja á lögbannið hafi ekki verið fyrir hendi þar sem réttarreglur um refsingar eða skaðabætur fyrir röskun hagsmuna stefnanda tryggi þá nægjanlega, sbr. 1. tölul. 3. mgr. 24. gr. laga nr. 31/1990. Þá sé þess að gæta að stefnandi hafi ekki orðið fyrir neinu tjóni af athöfnum stefnda heldur þvert á móti séu þær landinu og málsaðilum til hagsbóta með því að breyta gróðursnauðu landi í grónar grundir. Verði skilyrði lögbanns talin vera fyrir hendi telur stefndi að lögbannið sé of víðtækt, enda komi það eftir orðanna hljóðan í veg fyrir allar landbætur og hagnýtingu jarðarinnar sem þekur tæpa 2.000 hektara. Því beri að þrengja lögbannið þannig að það nái aðeins til losunar og urðunar jarðvegs og úrgangs á svæði vestan Sandatúns, enda hafi framkvæmdirnar eingöngu farið fram á þeim mel sem þar er að finna. Loks bendir stefndi á að stefnandi hafi eingöngu uppi kröfu um staðfestingu lögbannsins en leiti ekki samhliða eftir dómi um þau réttindi sem lögbannið beinist gegn. Telur stefndi að þessi málatilbúnaður fari í bága við afdráttarlaus fyrirmæli 36. gr. laga nr. 31/1990. VI. Í kjölfar þess að sýslumaður hefur lagt lögbann við athöfn gerðarþola gildir sú meginregla að höfða ber dómsmál til staðfestingar á lögbanninu eftir ákvæðum VI. kafla laga um kyrrsetningu, lögbann o.fl., nr. 31/1990. Í slíku máli er dæmt um hvort skilyrði gerðarinnar hafi verið fyrir hendi auk þess sem leyst skal úr því hvort gerðarþoli átti þann lögvarða rétt sem lagt var lögbann við að yrði raskað. Hafi mál um þau réttindi ekki þegar verið höfðað skal í einu máli höfða málið um réttindin og til staðfestingar gerðinni, sbr. 2. mgr. 36. gr. laganna. Í málinu gerir stefnandi aðeins þá kröfu að staðfest verði lögbann sýslumannsins í Stykkishólmi frá 26. júlí 2007 við athöfnum stefnda. Þannig hefur stefnandi ekki höfðað málið í því skyni að fá staðfest að stefnda sé óheimilt að flytja jarðveg og úrgang á melinn sem liggur vestan við Sandatún. Í máli milli aðila, sem lauk með dómi réttarins 14. nóvember 2007, var ekki leyst úr þessu ágreiningsefni, en þar var eingöngu dæmt um eignarhald svokallaðs fjalllands þar sem melinn er að finna og um mörk þess lands gagnvart séreignarlandi stefnanda. Að þessu leyti fer málatilbúnaður stefnanda í bága við 36. gr. laga nr. 31/1990. Annmarki þessi einn og sér getur þó ekki valdið því að málinu verði í heild vísað frá héraðsdómi, sbr. til að mynda dóma Hæstaréttar í málum nr. 29/2000 og 366/2001. Stefnandi verður þó að sæta því að dómur honum í vil myndi ekki fela í sér heimild til aðfarar eftir 75. gr. laga um aðför, nr. 90/1989, sem leyst gæti af hólmi bráðabirgðavernd réttinda hans með lögbanni. Með fyrrgreindum dómi réttarins 14. nóvember 2007 var dæmt að fjalllandið, sem upphaflega tilheyrði jörðinni Miðhrauni áður en henni var skipt í Miðhraun I og Miðhraun II, fylgdi jörðunum að jöfnum hlutum í óskiptri sameign. Verður sú niðurstaða réttarins lögð til grundvallar dómi í þessu máli. Sú framkvæmd stefnda sem lögbann var lagt við fólst í því að flytja mikið magn af jarðvegi blandaðan úrgangi frá fiskvinnslu stefnda á sameignarland málsaðila. Þessi framkvæmd hafði ekki með nokkru móti verið borin undir stefnanda áður en hún hófst. Auk þess liggur ekki fyrir í málinu viðhlítandi lýsing á framkvæmdinni, svo sem því magni af jarðvegi sem átti að flytja á melinn og hvaða úrgang frá vinnslu stefnda jarðvegurinn hafði að geyma, en fram hefur komið og er ómótmælt að í honum var í einhverjum mæli plastsorp. Þá er þess að gæta að Heilbrigðiseftirlit Vesturlands hefur lagst gegn framkvæmdinni og bent stefnda á að leyfi heilbrigðisnefndar sé áskilið til að fiskúrgangur verði nýttur til áburðar á jörð. Slíkt leyfi liggur ekki fyrir og ekkert hefur komið fram um að heilbrigðisyfirvöld hafi fallið frá andmælum sínum. Að þessu virtu er vafalaust að stefnda var upp á sitt eindæmi óheimilt að grípa til þessara ráðstafana. Með athöfnum sínum hefur stefndi því brotið gegn lögvörðum rétti stefnanda sem sameiganda landsins. Þegar krafa stefnanda um lögbann var tekin fyrir hjá sýslumanninum í Stykkishólmi var, í samræmi við fyrirmæli 27. gr. laga nr. 31/1990, skorað á stefnda að láta af þeirri athöfn, sem lögbanns var krafist við. Af hálfu stefnda var því lýst yfir að hann neitaði að verða við þeirri áskorun. Að því gættu og með hliðsjón af því að stefndi flutti jarðveg og úrgang á melinn allt þar til lögbannið var lagt á stoðar ekki fyrir hann nú að bera því við að framkvæmdin sé um garð gengin. Þótt ekki liggi fyrir nákvæmar upplýsingar um það magn af efni sem stefndi flutti á melinn leikur ekki vafi á því að það var umtalsvert. Jafnframt hefur komið fram að nokkurt jarðrask fylgir slíkum flutningum þar sem notast er við þungavinnuvélar. Samsvarandi rask myndi fylgja því að flytja jarðveg brott af melnum. Þegar þetta er virt verður ekki talið að réttarreglur um refsingu eða skaðabætur fyrir röskun hagsmuna stefnanda tryggi þá nægjanlega, sbr. 1. tölul. 2. mgr. 24. gr. laga nr. 31/1990. Samkvæmt öllu því sem hér hefur verið rakið verður staðfest lögbann það sem sýslumaðurinn í Stykkishólmi lagði við athöfnum stefnda 26. júlí 2007. Þó þykja ekki efni til að marka lögbanninu víðtækara gildi en athafnir stefnda gefa tilefni til og verður það því bundið við losun og urðun úrgangs á melnum vestan við Sandatún, svo sem miðað er við í varakröfu stefnda. Eftir þessum málsúrslitum verður stefnda gert að greiða stefnanda málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn svo sem greinir í dómsorði. Benedikt Bogason, héraðsdómari, kveður upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð: Staðfest er lögbann sýslumannsins í Stykkishólmi frá 26. júlí 2007 þannig að stefnda, Félagsbúinu Miðhrauni II sf., er meinað að efna til eða standa fyrir losun og urðun jarðvegs og úrgangs á mel vestan við Sandatún á óskiptu sameignarlandi málsaðila. Stefndi greiði stefnanda, Miðhrauni ehf., 400.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 627/2009
|
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
|
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi, á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. og b. liðar 1. mgr. 99. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Jón Steinar Gunnlaugsson og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 28. október 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 30. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 28. október 2009, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 4. nóvember 2009 klukkan 16, og einangrun meðan á gæsluvarðhaldi stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Þá kefst hann kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Reifun sóknaraðila í greinargerðum um ætlaða háttsemi varnaraðila er brotakennd, einkum með tilliti til heimfærslu til refsiákvæða. Hins vegar er nægilega fram komið að rökstuddur grunur beinist að varnaraðila meðal annars um brot gegn 227. gr. a. og 248. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Verður hinn kærði úrskurður því staðfestur. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur, sbr. 3. mgr. 220. gr. laga nr. 88/2008. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Lögreglustjórinn á Suðurnesjum hefur í dag krafist þess að Héraðsdómur Reykjaness úrskurði að X, kt. [...], verði gert að sæta áframhaldandi gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 4. nóvember 2009, kl. 16.00. Þá er þess krafist að kærða verði gert að sæta einangrun í gæsluvarðhaldinu samkvæmt b-lið 1. mgr. 99. gr. laga nr. 88/2008. Í greinargerð lögreglustjórans á Suðurnesjum segir að skömmu fyrir miðnætti 10. október sl. hafi verið óskað eftir aðstoð lögreglu um borð í flugvél Iceland Express sem hafi verið að koma frá Varsjá, Póllandi, vegna farþega sem hefði verið mjög æstur og ógnandi um borð í vélinni. Hafi umræddur farþegi reynst vera litháísk kona, sem sagðist heita A og hefði hún framvísað „breytifölsuðu“ nafnskírteini því til staðfestingar. Hafi hún verið yfirbuguð af flugliðum og eftir lendingu verið flutt á Heilbrigðisstofnun Suðurnesja. Athygli lögreglu hafi vakið að þrír Litháar hafi verið í Flugstöð Leifs Eiríkssonar til að taka á móti konunni, en þeir hafi jafnframt spurst fyrir um hana á Heilbrigðisstofnun Suðurnesja svo og á lögreglustöðinni á Hringbraut, Keflavík. Eftir að konan hafi verið flutt á lögreglustöðina á Hverfisgötu, í Reykjavík, hinn 11. október sl., hafi mennirnir verið þar fyrir utan og verið að grennslast fyrir um hana, en hún hafi virst vera mjög óttaslegin við mennina. Hún hafi því fengið að gista í fangahúsi lögreglu að eigin ósk þar til unnt væri að fá far fyrir hana úr landi, en hún hafi eigi haft fjármuni meðferðis. Hinn 12. október hafi verið rætt við konuna með milligöngu fagaðila, en lögregla hafi þá haft rökstuddan grun til að ætla að hún kynni að vera ætlað fórnarlamb mansals. Þá hafi kærði jafnframt hringt þann dag á skrifstofu lögreglustjórans á Suðurnesjum til þess að spyrja um afdrif konunnar. Konan hafi virst vera mjög illa áttuð og ekki vitað hvar í heiminum Ísland væri. Hún hafi borið um það að hafa komið hingað til lands til að stunda vinnu sem henni hafi verið útveguð. Að kvöldi 12. október sl. hafi konan yfirgefið þann stað sem lögreglan hafði úthlutað henni og ekkert spurst til hennar fyrr en fimmtudagskvöldið 15. október sl., en þann dag hafi hún verið skráð inn á hótel sem annar maður hafi greitt fyrir hana. Hinn 20. október sl. hafi kærði verið handtekinn ásamt tveimur öðrum mönnum og tveimur konum, grunaður um aðild að ætluðu mansali. Kærði hafi viðurkennt að hafa hringt í lögreglu í því skyni að spyrjast fyrir um afdrif konunnar fyrir aðra menn sem þegar sitji á gæsluvarðhaldi vegna málsins. Þá beri gögn málsins með sér að kærði hafi hinn 8. október verið að ræða um afdrif stúlkna, sem ættu að koma til landsins í síma við annan mann. Staðfest hafi verið með farsímasendi að kærði hafi verið staddur á þeim stað sem upplýsingaaðilinn hafi borið um að kærði hafi verið þegar samtalið fór fram. Þá liggi jafnframt fyrir í gögnum málsins að kærði hafi verið mjög mikið í símasamskiptum við meðkærðu það kvöld sem konan hafi horfið úr umsjá lögreglunnar og daginn eftir. Kærði hafi gefið ótrúverðugar skýringar á ætlaðri aðild sinni að málinu og lítið sagst þekkja til meðkærðu þrátt fyrir tíð símasamskipti samkvæmt gögnum lögreglu. Þá hafi lögregla rökstuddan grun um að kærði kunni að tengjast umfangsmiklum tryggingasvikum. Rannsókn máls þessa sé í fullum gangi. Málið sé mjög umfangsmikið og teygi anga sína víða og telji lögreglan að rökstuddur grunur sé um að um verulega umfangsmikla skipulagða glæpastarfsemi sé að ræða. Enn sé verið að rannsaka aðdraganda að ferð konunnar hingað til lands, bakgrunn og forsögu hennar og tengsl hennar við hugsanlega aðila sem stundi mansal á Íslandi og/eða erlendis auk annarra atriða en í því skyni sé unnið í nánum samskiptum við erlend lögregluyfirvöld og sérstaklega í Litháen. Sú háttsemi sem kærða hafi verið gefin að sök telji lögreglustjóri að kunni einkum að varða við ákvæði 227. gr. a og XVII., XXVI og XXVII. kafla almennra hegningarlaga nr. 19/1940, en ætlað brot gegn 227. gr. a geti varðað fangelsisrefsingu allt að 8 árum. Rannsókn málsins á ætluðu mansali sé verulega flókin og telji lögregla að ætla megi að kærði kunni að torvelda rannsókn málsins og hafa áhrif á samseka og eða vitni, eða koma undan sönnunargögnum gangi hann laus. Sjö manns sitji nú í gæsluvarðhaldi vegna málsins og gæti verulegs ósamræmis í framburði þeirra hjá lögreglu. Þess sé krafist að kærða verði gert að sæta einangrun í gæsluvarðhaldinu samkvæmt b-lið 1. mgr. 99. gr. laga nr. 88/2008. Þá sé þess jafnframt krafist að kærða verði gert að sæta takmörkunum sbr. a- til f-liði 1. mgr. sömu greinar. Með vísan til alls framangreinds, rannsóknarhagsmuna, a-liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, 227. gr. a almennra hegningarlaga nr. 19/1940 telji lögreglustjóri brýna rannsóknarhagsmuni standa til þess að kærða verði áfram gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 4. nóvember 2009, kl. 16.00. Framangreind krafa lögreglustjóra um að kærði sæti áframhaldandi gæsluvarðhald barst dóminum áður en gæsluvarðhald, sem kærði hefur sætt á grundvelli úrskurðar héraðsdóms Reykjaness frá 21. október sl., rann út. Á sama tíma bárust kröfur á hendur fimm öðrum sakborningum, sem einnig eru taldir tengjast málinu. Þinghald vegna krafnanna hófst klukkan 15.03 og voru kröfurnar teknar fyrir ein af annarri, en krafa á hendur kærða var tekin fyrir síðust. Með því að krafa um áframhaldandi gæsluvarðhald kærða hafði borist dóminum, kærði verið færður til þinghaldsins og verjandi hans mætt í dóminn, allt áður en fyrra gæsluvarðhald rann út, verður að telja að skilyrði séu til þess að úrskurða um áframhaldandi gæsluvarðhald kærða. Samkvæmt rannsóknargögnum málsins er kærði undir rökstuddum grun um að hafa framið brot sem fangelsisrefsing liggur við. Rannsókn málsins er í fullum gangi og enn á viðkvæmu stigi. Haldi kærði óskertu frelsi sínu gæti hann torveldað rannsókn málsins með því að koma sönnunargögnum undan eða hafa áhrif á samseka og vitni. Með vísan til a-liðar 1. mgr. 95. gr. og b-liðar 1. mgr. 99. gr. laga nr. 88/2008, um meðferð sakamála, er því fallist á kröfur lögreglustjóra, eins og nánar greinir í úrskurðarorði. Úrskurð þennan kveður upp Ragnheiður Bragadóttir héraðsdómari. Úrskurðarorð: Kærði, A, skal sæta gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 4. nóvember 2009, kl. 16.00. Kærði skal sæta einangrun meðan á gæsluvarðhaldinu stendur.
|
Subsets and Splits
No community queries yet
The top public SQL queries from the community will appear here once available.